1

Ministerie van Defensie

Accountantsrapport bij
Voortgangsrapportage 8 PMR
Project Mainportontwikkeling Rotterdam

Accountantsrapport bij
Voortgangsrapportage 8 PMR
Project Mainportontwikkeling Rotterdam

Uitgebracht ten behoeve van de Tweede Kamer der StatenGeneraal
Peildatum 1 juli 2010
Datum 8 oktober 2010
Rapportnr. 8330

Accountantsrapport bij Voortgangsrapportage 8 PMR | 8 oktober 2010

Inhoud

Voorwoord

4

1

HOOFDLIJNEN ONDERZOEKSRESULTATEN

5

2

INLEIDING

7

3

ACCOUNTANTSVERKLARING

8

4 DE VOLLEDIGHEID EN DE TOTSTANDKOMING VAN DE IN DE
VOORTGANGSRAPPORTAGE 8 OPGENOMEN INFORMATIE EN DE
BEHEERSING EN HET BEHEER VAN HET PROJECT

10

4.1

Inleiding

10

4.2

Criteria

10

4.3 Samenvatting van de verrichte werkzaamheden
11
4.3.1 De volledigheid van de in de voortgangsrapportage opgenomen financiële
en niet-financiële informatie
11
4.3.2 Het proces van totstandkoming van de in de voortgangsrapportage
opgenomen niet-financiële informatie
11
4.3.3 De beheersing en het beheer van het project
11
4.4 Conclusies
12
4.4.1 De volledigheid van de in de voortgangsrapportage opgenomen financiële
en niet-financiële informatie
12
4.4.2 Het proces van totstandkoming van de in de voortgangsrapportage
opgenomen niet-financiële informatie
12
4.4.3 De beheersing en het beheer van het project
12
4.5 Bevindingen
4.5.1 De in de voortgangsrapportage opgenomen informatie
4.5.2 Het proces van totstandkoming van de in de voortgangsrapportage
opgenomen niet-financiële informatie
4.5.3 De beheersing en het beheer van het project
Bijlagen

12
12
13
13
21

Pagina 3 van 22

Accountantsrapport bij Voortgangsrapportage 8 PMR | 8 oktober 2010

Voorwoord

In de Regeling grote projecten wordt in het kader van de voortgangsrapportage een
oordeel gevraagd over een aantal nader benoemde aspecten. In relatie tot de
geldende beroepsregels voor accountants leidt dit in beginsel tot een assurance
opdracht.
Op grond van de beroepsregels hebben wij de opdracht tweeledig verdeeld en
rapporteren wij als volgt:
•
een accountantsverklaring bij de verantwoording van verplichtingen, uitgaven
en ontvangsten over de periode 1 juli 2009 tot en met 30 juni 2010;
•
een assurance-rapportage met conclusies (met onderliggende bevindingen)
over de volledigheid en het totstandkomingsproces van de informatie in de
voortgangsrapportage 8 en de beheersing en het beheer van het project in de
periode 1 juli 2009 tot en met 30 juni 2010.
Hoofdstuk 1 bevat de hoofdlijnen van de onderzoeksresultaten.
Hoofdstuk 2 betreft de inleiding met de vermelding van de onderzoeksopdracht en
de beschrijving van het object van onderzoek.
In hoofdstuk 3 is de accountantsverklaring bij de verantwoording van
verplichtingen, uitgaven en ontvangsten opgenomen.
In hoofdstuk 4 zijn conclusies geformuleerd met betrekking tot:
•
de volledigheid van de financiële en niet-financiële informatie in de
voortgangsrapportage 8 in relatie tot de gestelde eisen in de Regeling grote
projecten;
•
het proces van totstandkoming van de niet-financiële informatie;
•
de beheersing en het beheer van het project.
Voor de volledigheid vermelden wij nog dat concepten van voortgangsrapportages 7
en 8 aan ons zijn voorgelegd en met ons zijn besproken. Onze opmerkingen en
vragen zijn in voldoende mate afgehandeld c.q. in voortgangsrapportages 7 en 8
verwerkt.

Pagina 4 van 22

Accountantsrapport bij Voortgangsrapportage 8 PMR | 8 oktober 2010

1

Hoofdlijnen onderzoeksresultaten

De hoofdlijnen van de in het onderhavige accountantsrapport opgenomen
onderzoeksresultaten zijn:
•
Er is een goedkeurende accountantsverklaring afgegeven bij de in de periode
1 juli 2009 tot en met 30 juni 2010 verantwoorde verplichtingen, uitgaven en
ontvangsten.
•
De in artikel 12 van de Regeling grote projecten voorgeschreven financiële en
niet-financiële informatie is opgenomen in de voortgangsrapportage.
•
De in de voortgangsrapportage opgenomen niet-financiële informatie is
ordelijk, controleerbaar en deugdelijk tot stand gekomen.
Het proces van totstandkoming is duidelijk verbeterd ten opzichte van vorig
jaar en is nu op orde.
•
De opzet van de beheersing en het beheer van PMR was in de periode 1 juli
2009 tot en met 30 juni 2010 in overeenstemming met het binnen het
ministerie vastgestelde beheersmodel en voldeed wat betreft het bestaan en
de werking aan de eraan te stellen eisen, met uitzondering van het expliciet
vaststellen dat de uitvoeringsorganisaties de Rijksrisico’s melden en de
toepassing van het instrument auditing in relatie tot de uitvoerende partijen.
Voor het expliciet vaststellen van de Rijksrisico’s achten wij het van belang dat
de vakministeries de risicolijsten van de uitvoeringsorganisaties ontvangen,
nagaan of en zo ja welke Rijksrisico’s de uitvoeringsorganisaties benoemen en
vaststellen dat eventuele Rijksrisico’s uit de actuele risicolijsten in de
deelrapportages worden genoemd. Hierbij achten wij het van belang dat de
vakministeries de genoemde Rijksrisico’s toetsen aan het beeld dat zij zelf van
de Rijksrisico’s hebben.
Ten aanzien van de toepassing van het instrument auditing (een van de pijlers
van het intern opgestelde beheersinstrumentarium) in relatie tot de
uitvoerende partijen is het van belang dat VenW inmiddels een Auditplan
2010-2011 heeft vastgesteld. Verder is VenW, als coördinerend ministerie, in
de afgelopen periode beter geïnformeerd over de inzet van het instrument
auditing door de vakministeries en de uitvoeringsorganisaties. Zodoende is
VenW beter in staat om de afweging te maken om eventueel zelf audits uit te
(laten) voeren. Voor de komende onderzoeksperiode is de hiervoor genoemde
tekortkoming op dit punt, met een continuering van deze werkwijze, in
beginsel opgeheven.
De inzet van het instrument auditing blijft nog wel een verbeterpunt voor LNV
en VROM in het kader van de beheersing en het beheer van het deelproject
750ha respectievelijk BRG.
Verder maken wij hier nog melding van de volgende bevindingen uit het onderzoek
(zie voor de details paragraaf 4.5):
•
Jaarlijks wordt het Rijksbudget verhoogd met de overeengekomen
prijspeilaanpassingen. Met uitzondering van de deelbudgetten Groene
Verbinding en 750ha zijn de prijspeilaanpassingen 2010 nog niet verwerkt in
de desbetreffende administraties. Wij adviseren de overige
prijspeilaanpassingen zo spoedig mogelijk te verwerken.

Pagina 5 van 22

Accountantsrapport bij Voortgangsrapportage 8 PMR | 8 oktober 2010

•

Wat betreft de inhoud van de voortgangsrapportage hebben wij vastgesteld
dat het planningsoverzicht in paragraaf 4.1 van de voortgangsrapportage
inzicht geeft in de integrale planning van PMR.
Voor de deelprojecten 750ha en BRG constateren wij dat de standlijn (de lijn in
het planningsoverzicht die de stand van zaken ten opzichte van de planning
weergeeft) geen informatie geeft over de feitelijke voortgang van deze
deelprojecten. Verder constateren wij dat het planningsoverzicht geen inzicht
geeft in het eventuele kritieke pad van de deelprojecten. Overigens is het
planningsoverzicht wel in overeenstemming met hetgeen daarover in de
basisrapportage PMR is opgenomen.
Aangezien de realisatie kritischer wordt met het voortschrijden van de tijd is
het aan te bevelen om een onderzoek te laten uitvoeren naar het risicoprofiel
van de planning van (de deelprojecten van) PMR en de gehanteerde
planningsmethodieken.

Pagina 6 van 22

Accountantsrapport bij Voortgangsrapportage 8 PMR | 8 oktober 2010

2

Inleiding

Opdracht
Het Project Mainportontwikkeling Rotterdam (PMR) is door de Tweede Kamer der
Staten-Generaal op 14 december 1999 als groot project aangewezen. In het kader
van de Regeling grote projecten dient bij de voortgangsrapportages periodiek een
accountantsrapport gevoegd te worden met een oordeel over:
•
de kwaliteit en de volledigheid van de in de voortgangsrapportage opgenomen
financiële en niet-financiële informatie;
•
de beheersing en het beheer van het project, waaronder begrepen de
toereikendheid van de projectorganisatie, de kwaliteit van de bestuurlijke
informatievoorziening, de werking van de administratieve organisatie en de
werking van het systeem van interne controle.
Het onderzoek is uitgevoerd in opdracht van de Minister van Verkeer en Waterstaat
in de vorm van een joint audit door de departementale Auditdiensten van het
ministerie van Verkeer en Waterstaat en van het ministerie van Defensie.
Bij ons onderzoek hebben wij gebruik gemaakt van werkzaamheden die door de
Auditdienst van het ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit zijn
uitgevoerd.
Beschrijving van het object van onderzoek
Wij hebben voortgangsrapportage 8 met als peildatum 1 juli 2010, die als bijlage bij
dit rapport is gevoegd, onderzocht. Deze voortgangsrapportage is opgesteld onder
de verantwoordelijkheid van de Minister van Verkeer en Waterstaat.
De beheersing en het beheer van het project, zoals dat in de periode 1 juli 2009 tot
en met 30 juni 2010 plaatsvond, is eveneens door ons onderzocht.
Het is onze verantwoordelijkheid om:
•
een accountantsverklaring af te geven met betrekking tot de in de
voortgangsrapportage verantwoorde verplichtingen, uitgaven en ontvangsten
over de periode 1 juli 2009 tot en met 30 juni 2010;
•
conclusies te formuleren over:
o de volledigheid van de in de voortgangsrapportage opgenomen financiële en
niet-financiële informatie in relatie tot de eisen gesteld in artikel 12 van de
Regeling grote projecten;
o het proces van totstandkoming (ordelijk, controleerbaar en deugdelijk) van
de in de voortgangsrapportage opgenomen niet-financiële informatie;
o de beheersing en het beheer van het project in de periode 1 juli 2009 tot en
met 30 juni 2010.

Pagina 7 van 22

Accountantsrapport bij Voortgangsrapportage 8 PMR | 8 oktober 2010

3

Accountantsverklaring

Accountantsverklaring afgegeven ten behoeve van de Tweede Kamer der StatenGeneraal.
Opdracht
Wij hebben de juistheid, volledigheid en comptabele rechtmatigheid van de
verplichtingen, uitgaven en ontvangsten zoals opgenomen in de kolom ‘deze
periode’ van respectievelijk de tabellen 3, 4 en 5 van de voortgangsrapportages 7
en 8 (zie bijlage 1) inzake PMR, gecontroleerd.
De Minister van Verkeer en Waterstaat is uit hoofde van de Regeling grote projecten
verantwoordelijk voor het opstellen en aan de Tweede Kamer toezenden van de
voortgangsrapportages alsmede voor de juistheid, volledigheid en comptabele
rechtmatigheid van de daarin opgenomen verplichtingen, uitgaven en ontvangsten.
Het is onze verantwoordelijkheid een oordeel te geven over de juistheid,
volledigheid en comptabele rechtmatigheid van deze verplichtingen, uitgaven en
ontvangsten.
Werkzaamheden
Wij hebben onze controle verricht in overeenstemming met Nederlands recht.
Dienovereenkomstig dienen wij onze controle zodanig te plannen en uit te voeren
dat een redelijke mate van zekerheid wordt verkregen over de juistheid,
volledigheid en comptabele rechtmatigheid van de in de voortgangsrapportage
opgenomen verplichtingen, uitgaven en ontvangsten. Een controle omvat onder
meer een onderzoek door middel van deelwaarnemingen van relevante gegevens.
Wij zijn van mening dat de door ons verkregen controle -informatie voldoende en
geschikt is als basis voor ons oordeel.
Oordeel
Naar ons oordeel geven de voortgangsrapportages 7 en 8 in de kolom ‘deze periode’
van respectievelijk de tabellen 3, 4 en 5 (zie bijlage 1) de verplichtingen, uitgaven
en ontvangsten in alle van materieel belang zijnde aspecten juist en volledig weer
op basis van het kas-verplichtingenstelsel als bedoeld in artikel 3 van de
Comptabiliteitswet 2001.
Voorts zijn wij van oordeel dat de in de kolom ‘deze periode’ van deze tabellen
verantwoorde verplichtingen, uitgaven en ontvangsten in alle van materieel belang
zijnde aspecten voldoen aan de eis van comptabele rechtmatigheid als bedoeld in de
Regeling Rijksbegrotingsvoorschriften 2010.

Pagina 8 van 22

Accountantsrapport bij Voortgangsrapportage 8 PMR | 8 oktober 2010

‘s-Gravenhage, 8 oktober 2010

Directeur Auditdienst van het ministerie van Verkeer en Waterstaat

P. Scholte RA

Auditmanager Auditdienst van het ministerie van Defensie

A. van den Berg RA

Pagina 9 van 22

Accountantsrapport bij Voortgangsrapportage 8 PMR | 8 oktober 2010

4

De volledigheid en de totstandkoming van de in de
voortgangsrapportage 8 opgenomen informatie en de
beheersing en het beheer van het project

4.1

Inleiding
In dit hoofdstuk zijn conclusies geformuleerd met betrekking tot de volledigheid van
de financiële en niet-financiële informatie in de bijgevoegde voortgangsrapportage
in relatie tot de gestelde eisen in de Regeling grote projecten, met betrekking tot
het proces van totstandkoming van de niet-financiële informatie en met betrekking
tot de beheersing en het beheer van het project.
De Minister van Verkeer en Waterstaat is verantwoordelijk voor het opstellen van de
voortgangsrapportage en voor de beheersing en het beheer van het project.
Wij hebben ons onderzoek verricht in overeenstemming met Nederlands recht,
waaronder Standaard 3000 “Assurance-opdrachten anders dan opdrachten tot
controle en beoordeling van historische financiële informatie”. Dienovereenkomstig
hebben wij ons onderzoek zodanig gepland en uitgevoerd dat een redelijke
zekerheid is verkregen voor onze conclusies met betrekking tot de door ons
onderzochte punten. Een assurance -opdracht omvat onder meer een onderzoek
door middel van deelwaarnemingen van relevante gegevens.
Wij zijn van mening dat de door ons verkregen assurance -informatie voldoende en
geschikt is als basis voor onze conclusies.

4.2

Criteria
De volledigheid van de in de voortgangsrapportage opgenomen financiële en nietfinanciële informatie is beoordeeld aan de hand van de eisen die hieraan worden
gesteld in de Regeling grote projecten.
Met betrekking tot de totstandkoming van niet-financiële informatie geldt dat de
desbetreffende informatie op een ordelijke, controleerbare en deugdelijke wijze tot
stand dient te komen. De belangrijkste in dat kader vast te stellen aspecten zijn
dat:
•
de verantwoordelijkheden en bevoegdheden goed in het
totstandkomingsproces zijn belegd;
•
het totstandkomingsproces achteraf reconstrueerbaar is;
•
de informatie die als uitkomst van het totstandkomingsproces is opgeleverd op
volledige en juiste wijze in de voortgangsrapportage is opgenomen.
Verder geldt dat de niet-financiële informatie niet strijdig mag zijn met de in de
voortgangsrapportage opgenomen financiële informatie.
Waar nodig dient de niet-financiële informatie te zijn voorzien van een duidelijke
bronvermelding.

Pagina 10 van 22

Accountantsrapport bij Voortgangsrapportage 8 PMR | 8 oktober 2010

De beheersing en het beheer van het project is door ons beoordeeld aan de hand
van het specifiek voor PMR ontwikkelde beheersmodel. Dit beheersmodel beschrijft
onder andere de inrichting van de projectorganisatie en de beheersmaatregelen met
betrekking tot het risicomanagement, de planning en de voortgangsbewaking, de
interne informatievoorziening, het budgetbeheer en het beheer van de post
onvoorzien en de toepassing van het instrument auditing.

4.3

Samenvatting van de verrichte werkzaamheden

4.3.1

De volledigheid van de in de voortgangsrapportage opgenomen financiële en nietfinanciële informatie
Ter zake van de volledigheid van de in de voortgangsrapportage opgenomen
financiële en niet-financiële informatie, zijn wij nagegaan of de volgens artikel 12
van de Regeling grote projecten op te nemen informatie is opgenomen in de
voortgangsrapportage.

4.3.2

Het proces van totstandkoming van de in de voortgangsrapportage opgenomen nietfinanciële informatie
Ter zake van de in de voortgangsrapportage opgenomen niet-financiële informatie
zijn wij nagegaan dat deze informatie ordelijk, controleerbaar en deugdelijk tot
stand is gekomen.
Voorts zijn wij nagegaan dat de opgenomen niet-financiële informatie niet strijdig is
met de financiële informatie in de voortgangsrapportage.

4.3.3

De beheersing en het beheer van het project
Wij hebben de opzet, het bestaan en de werking van specifieke onderdelen van de
projectorganisatie - waaronder de administratieve processen en interne
controlemaatregelen - beoordeeld aan de hand van het binnen het ministerie van
Verkeer en Waterstaat vastgestelde beheersmodel, door middel van interviews en
de beoordeling van de relevante documentatie ter zake.
Wij hebben hierbij met name aandacht besteed aan de inrichting van de
projectorganisatie en de beheersmaatregelen met betrekking tot het
risicomanagement, de planning en de voortgangsbewaking, de interne
informatievoorziening, het budgetbeheer en het beheer van de post onvoorzien en
de toepassing van het instrument auditing.

Pagina 11 van 22

Accountantsrapport bij Voortgangsrapportage 8 PMR | 8 oktober 2010

4.4

Conclusies
Op grond van ons onderzoek komen wij tot de volgende conclusies:

4.4.1

De volledigheid van de in de voortgangsrapportage opgenomen financiële en nietfinanciële informatie
De in artikel 12 van de Regeling grote projecten voorgeschreven financiële en nietfinanciële informatie is opgenomen in de voortgangsrapportage.

4.4.2

Het proces van totstandkoming van de in de voortgangsrapportage opgenomen nietfinanciële informatie
De in de voortgangsrapportage opgenomen niet-financiële informatie is ordelijk,
controleerbaar en deugdelijk tot stand gekomen.
Wij hebben vastgesteld dat de in de voortgangsrapportage opgenomen nietfinanciële informatie, voor zover wij dat kunnen beoordelen, niet strijdig is met de in
de voortgangsrapportage opgenomen financiële informatie.

4.4.3

De beheersing en het beheer van het project
De opzet van de beheersing en het beheer van PMR was in de periode 1 juli 2009
tot en met 30 juni 2010 in overeenstemming met het binnen het ministerie
vastgestelde beheersmodel en voldeed wat betreft het bestaan en de werking aan
de eraan te stellen eisen, met uitzondering van het expliciet vaststellen dat de
uitvoeringsorganisaties de Rijksrisico’s melden en de toepassing van het instrument
auditing in relatie tot de uitvoerende partijen.

4.5

Bevindingen

4.5.1

De in de voortgangsrapportage opgenomen informatie
Wat betreft de inhoud van de voortgangsrapportage hebben wij vastgesteld dat het
planningsoverzicht in paragraaf 4.1 van de voortgangsrapportage inzicht geeft in de
integrale planning van PMR.
Voor de deelprojecten 750ha en BRG constateren wij dat de standlijn (de lijn in het
planningsoverzicht die de stand van zake n ten opzichte van de planning weergeeft)
geen informatie geeft over de feitelijke voortgang van deze deelprojecten. Verder
constateren wij dat het planningsoverzicht geen inzicht geeft in het eventuele
kritieke pad van de deelprojecten. Overigens is het planningsoverzicht wel in
overeenstemming met hetgeen daarover in de basisrapportage PMR is opgenomen.
Jaarlijks wordt het Rijksbudget verhoogd met de overeengekomen
prijspeilaanpassingen. Met uitzondering van de deelbudgetten Groene Verbinding en
750ha zijn de prijspeilaanpassingen 2010 nog niet verwerkt in de desbetreffende
administraties. Wij adviseren de prijspeilaanpassingen zo spoedig mogelijk te
verwerken.

Pagina 12 van 22

Accountantsrapport bij Voortgangsrapportage 8 PMR | 8 oktober 2010

4.5.2

Het proces van totstandkoming van de in de voortgangsrapportage opgenomen nietfinanciële informatie
Het proces van totstandkoming van de in de voortgangsrapportage opgenomen nietfinanciële informatie is duidelijk verbeterd ten opzichte van vorig jaar. Het proces is
transparant geworden en de toegankelijkheid van de documentatie van het proces is
verbeterd. Hiermee is dit proces nu op orde.

4.5.3

De beheersing en het beheer van het project
Rijksrol coördinerend en vakministerie VenW
VenW is het coördinerend ministerie voor PMR als geheel. VenW is het vakministerie
voor de Landaanwinning inclusief de Natuurcompensatie. Het Havenbedrijf
Rotterdam (HbR) realiseert de Landaanwinning voor eigen rekening en risico. De
Natuurcompensatie wordt uitgevoerd door Rijkswaterstaat (RWS).
Voor de afgesproken verantwoordelijkheidsverdeling inzake PMR verwijzen wij naar
de Basisrapportage PMR (Tweede Kamer, vergaderjaar 2005-2006, 24 691, nr. 75),
in het bijzonder naar de hoofdstukken 5 ‘Afspraken PMR-partners’ en 6 ‘Rijksrollen’.
Inrichting projectorganisatie
De projectorganisatie van PMR is binnen VenW eind 2008 in sterk afgeslankte vorm
overgedragen naar de lijnorganisatie van VenW. Van een ‘projectorganisatie’ is
sindsdien derhalve feitelijk geen sprake meer. De beperkte omvang van de
organisatie maakt het niet eenvoudig om expliciet te voldoen aan alle eisen die aan
een groot project worden gesteld, zowel vanuit de rol van coördinerend ministerie
als van vakministerie.
De inrichting van de organisatie en de wijze van projectbeheersing is beschreven in
het Beheersmodel PMR.
Risicomanagement
Het vakministerie VenW heeft voldoende zicht op de kwaliteit van het
risicomanagement van het HbR (Landaanwinning) en van RWS
(Natuurcompensatie). Dit zicht is gebaseerd op bilaterale overleggen, het
Coördinatieoverleg en op de deelrapportages.
VenW houdt een lijst bij van de gesignaleerde Rijksrisico’s met te treffen
beheersmaatregelen. Actualisatie van de risicolijst vindt tenminste ieder halfjaar
plaats, mede aan de hand van de risico’s in de deelrapportages.
De in paragraaf 4.4.2 van de voortgangsrapportage 8 gemelde belangrijkste
Rijksrisico’s komen voort uit de intern gehanteerde risicolijst. De weging van de
risico’s, om tot de selectie van de belangrijkste in de voortgangsrapportage te
rapporteren Rijksrisico’s te komen, is transparant en daarmee verbeterd ten
opzichte van vorig jaar.
VenW identificeert zelf eventuele Rijksrisico’s. VenW verwacht daarnaast van de
uitvoeringsorganisaties HbR en RWS dat zij de Rijksrisico’s inzake de deelprojecten

Pagina 13 van 22

Accountantsrapport bij Voortgangsrapportage 8 PMR | 8 oktober 2010

Landaanwinning respectievelijk Natuurcompensatie melden, maar stelt zelf nog te
weinig expliciet vast dat dit gebeurt.
Voor het expliciet vaststellen van de Rijksrisico’s achten wij het van belang dat
VenW de risicolijsten van de uitvoeringsorganisaties ontvangt, nagaat of en zo ja
welke Rijksrisico’s de uitvoeringsorganisaties benoemen en vaststelt dat eventuele
Rijksrisico’s uit de actuele risicolijsten in de deelrapportages worden genoemd.
Voor de komende onderzoeksperiode zou met deze werkwijze de in paragraaf 4.4.3
genoemde tekortkoming op dit punt in beginsel zijn opgeheven.
Een eenduidige invulling en toepassing van het risicomanagement door de
Rijkspartijen is momenteel niet voorgeschreven. De vakministeries LNV en VROM
gaan in de praktijk op verschillende wijze met risicomanagement om. Zo wordt niet
dezelfde definitie va n een Rijksrisico gehanteerd en rapporteren zij ook verschillend
over Rijksrisico’s aan het coördinerend ministerie in de deelrapportages.
Wij adviseren het risicomanagement meer eenduidig in te vullen.
Informatievoorziening
De overlegstructuur voor PMR is beschreven in het Beheersmodel PMR. In het
Coördinatieoverleg bespreekt VenW maandelijks de voortgang van de deelprojecten
van PMR met de vakministeries en de uitvoeringsorganisaties.
In het kader van de beheersing en het beheer van PMR wordt het
Coördinatieoverleg als een belangrijk instrument beschouwd. Uit de notulen van het
Coördinatieoverleg blijkt niet dat expliciet wordt doorgevraagd op onderwerpen als
planning, risicomanagement en auditing.
VenW ontvangt van elk van de deelprojecten (Landaanwinning, Natuurcompensatie,
750ha en BRG) twee keer per jaar een voortgangsrapportage en beoordeelt deze
aan de hand van de afgesproken formats en de vorige voortgangsrapportage. Het
resultaat van de beoordeling van de voortgangsrapportage’s 8 is in alle gevallen
schriftelijk teruggekoppeld. VenW heeft vastgesteld of de gemaakte opmerkingen al
dan niet zijn overgenomen.
Planning en voortgangsbewaking
De planning en de voortgang van elk van de deelprojecten van PMR wordt periodiek
besproken in het Coördinatieoverleg.
De planning van elk van de deelprojecten van PMR is opgenomen in de
desbetreffende voortgangsrapportages.
De voortgangsrapportage 8 van het deelproject 750ha geeft voldoende inzicht in de
realisatie ten opzichte van de planning doordat vertragingen bij het
planningsoverzicht zijn toegelicht. Dit is een verbetering ten opzichte van vorig jaar.
Voor het deelproject BRG geldt dat de voortgangsrapportage geen inzicht geeft in de
realisatie van de diverse projecten van het BRG-programma ten opzichte van de
Programmaplanning. Dit bemoeilijkt de voortgangsbewaking van dit deelproject
vanuit het vakministerie VROM en vanuit het coördinerend ministerie VenW. Het
vakministerie VROM heeft aangegeven hierin verbetering te willen aanbrengen.
Aangezien de realisatie kritischer wordt met het voortschrijden van de tijd is het aan
te bevelen om een onderzoek te laten uitvoeren naar het risicoprofiel van de
planning van (de deelprojecten van) PMR en de gehanteerde planningsmethodieken.

Pagina 14 van 22

Accountantsrapport bij Voortgangsrapportage 8 PMR | 8 oktober 2010

Auditing
De beoogde wijze waarop VenW het instrument auditing (een van de pijlers van het
intern opgestelde beheersinstrumentarium) inzet is beschreven in het Beheersmodel
PMR en nader uitgewerkt in het ‘Kader voor audits PMR’.
De organisatie bij VenW beschikt over een Auditjaarplan 2008-2009. In de eerste
helft van 2010 was er geen auditplan van kracht. In deze periode heeft VenW zich,
net als in de tweede helft van 2009, wel door de vakministeries en
uitvoeringsorganisaties laten informeren over de inzet van het instrument auditing.
Overigens heeft geen van de partijen in de periode 1 juli 2009 tot en met 30 juni
2010 aanleiding gezien om audits uit te (laten) voeren.
VenW heeft het instrument auditing in de periode 1 januari 2010 tot en met 30 juni
2010 derhalve niet als een actief beheersinstrument ingezet.
Inmiddels heeft VenW een Auditplan 2010-2011 vastgesteld en is VenW, als
coördinerend ministerie, in de afgelopen periode beter geïnformeerd over de inzet
van het instrument auditing door de vakministeries en de uitvoeringsorganisaties.
Zodoende is VenW beter in staat om de afweging te maken om eventueel zelf audits
uit te (laten) voeren.
Voor de komende onderzoeksperiode is de in paragraaf 4.4.3 genoemde
tekortkoming op dit punt, met een continuering van deze werkwijze, in beginsel
opgeheven.
Budgetbeheer
Het budgetbeheer vindt plaats volgens de reguliere procedures van VenW. In het
tussen de betrokken ministeries gesloten Samenwerkingsakkoord PMR zijn de
criteria vastgelegd waaraan een beroep op de post Onvoorzien moet voldoen en is
een procedure afgesproken voor de afwikkeling van een dergelijk verzoek.
In paragraaf 4.3.1 van de voortgangsrapportage is een technische mutatie ad
€ 4,8 miljoen op het budget voor Natuurcompensatie vermeld. Door het ontbreken
van nadere documentatie hebben wij een bedrag van € 0,6 miljoen van deze
mutatie niet kunnen beoordelen.
De technische correctie ad - € 1,3 miljoen die is doorgevoerd op het budget voor de
Uitvoeringsorganisatie is door het ontbreken van nadere documentatie eveneens
niet te beoordelen door ons.

Pagina 15 van 22

Accountantsrapport bij Voortgangsrapportage 8 PMR | 8 oktober 2010

Rijksrol vakministerie LNV
LNV is het vakministerie voor het deelproject 750ha, inclusief de Groene Verbinding.
De provincie Zuid-Holland (PZH) coördineert de uitvoering van het programma
750ha natuur- en recreatiegebied en is eerste aanspreekpunt voor het Rijk. De PZH,
de gemeente Rotterdam en de Stadsregio Rotterdam zijn de uitvoerders van, en
verantwoordelijk voor, respectievelijk de deelprojecten Buijtenland van Rhoon
(voorheen Landschapspark Buytenland), Vlinderstrik en Schiezone en de Groene
Verbinding. Uitgangspunt is dat de uitvoeringsrisico’s bij de uitvoerders van de
deelprojecten liggen.
Inrichting projectorganisatie
De uitwerkingsovereenkomst (UWO) 750ha is de basis voor de invulling van de
Rijksrol door het vakministerie LNV.
Voor het deelproject 750ha beschikt LNV over een organisatie van beperkte omvang
die is ondergebracht in de lijnorganisatie. Bij personele wisselingen vormt dit een
risico voor het behoud van relevante kennis. In de afgelopen periode heeft zich een
personele wisseling voorgedaan. Het voorgenoemde risico is hierbij adequaat
gemanaged met een overgangsperiode gedurende welke het dossier is
overgedragen.
LNV heeft een document opgesteld waarin is beschreven op welke wijze LNV de
beheersing van het deelproject 750ha heeft vormgegeven vanuit haar
toezichthoudende rol als vakministerie. In dit beheersdocument is onder andere de
opzet van de organisatie en de informatievoorziening inzake 750ha beschreven.
Het document biedt een basis voor de beheersing en kan nog aan kracht winnen
door het aan te vullen met in het bijzonder de onderdelen (toezicht op)
risicomanagement en auditing. Verder is het aan te bevelen om het document door
het verantwoordelijke LNV-management te laten vaststellen.
Risicomanagement
LNV voert zelf geen risicomanagement uit en baseert zich op het risicomanagement
van de PZH. LNV heeft toereikende maatregelen getroffen om te kunnen steunen op
het risicomanagement van de PZH. LNV heeft inzicht in de risico-inventarisaties en
risico’s worden besproken in een maandelijks voortgangsoverleg met de PZH.
De PZH beschikt over een risicoregister dat twee keer per jaar wordt geactualiseerd.
Het risicoregister van de PZH bevat een uitgebreid overzicht van de risico’s voor het
deelproject Buijtenland van Rhoon (600 ha), waarvoor geldt dat de PZH zelf voor de
uitvoering verantwoordelijk is. De PZH beschikt daarnaast over een overzicht op
hoofdlijnen van de risico’s voor Vlinderstrik en Schiezone (150 ha,
uitvoeringsverantwoordelijke: gemeente Rotterdam) en de Groene Verbinding
(uitvoeringsverantwoordelijke: Stadsregio Rotterdam).
Conform de UWO 750ha meldt de PZH risico’s, waaronder Rijksrisico’s, aan LNV.
LNV heeft zelf een beeld van eventuele Rijksrisico’s en verzekert zich ervan dat de
PZH alle Rijksrisico’s meldt door de risicodatabase van de PZH te raadplegen. De
eventuele Rijksrisico’s inzake 750ha worden besproken met de PZH in het
maandelijkse voortgangsoverleg en met het coördinerend ministerie VenW.
Daarnaast vindt terugkoppeling plaats in het Coördinatieoverleg.

Pagina 16 van 22

Accountantsrapport bij Voortgangsrapportage 8 PMR | 8 oktober 2010

Informatievoorziening
Informatievoorziening vindt plaats in het Coördinatieoverleg waar LNV en de PZH
aan deelnemen. Verder heeft LNV tegenwoordig maandelijks een voortgangsgesprek
met de PZH (dit was per kwartaal) en zijn er bilaterale gesprekken indien daar
aanleiding toe is.
De PZH heeft de voortgangsrapportage van het deelproject 750ha opgeleverd aan
LNV. De voortgangsrapportage is door LNV beoordeeld aan de hand van de vorige
voortgangsrapportage, de UWO en het Uitvoeringsprogramma PMR/750ha. LNV
heeft de aandachtspunten met betrekking tot de voortgangsrapportage mondeling
en schriftelijk teruggekoppeld aan de PZH. Aan de hand van de schriftelijke
terugkoppeling heeft LNV kunnen vaststellen of de gemaakte opmerkingen zijn
overgenomen.
Planning en voortgangsbewaking
De planning van het deelproject 750ha is opgenomen in een planningsoverzicht in
de deelvoortgangsrapportage. De realisatie van het deelproject is af te leiden uit de
toelichtingen per subproject, echter niet uit het planningsoverzicht doordat een
standlijn ontbreekt. Vertragingen zijn wel in de toelichting bij het planningsoverzicht
gemeld.
De opbouw van het planningsoverzicht voor het deelproject 750ha is ongewijzigd
ten opzichte van vorig jaar. Het melden van eventuele vertragingen bij het
planningsoverzicht is een verbetering.
Auditing
LNV beschikt niet over een auditplan voor 2009 en 2010. LNV heeft met de PZH de
afspraak dat zij alle auditrapporten ontvangt. In de onderzoeksperiode zijn er geen
audits bij de PZH uitgevoerd. De inzet van het instrument auditing inzake het
deelproject 750ha blijft derhalve een verbeterpunt.
LNV heeft door haar auditdienst een review laten uitvoeren op de werkzaamheden
die de externe accountant van de PZH heeft verricht op grond van het door LNV
voorgeschreven controleprotocol ‘LNV Programmafinanciering PMR-project ‘750
hectare natuur- en recreatiegebied’ (PMR750) 2009, deelproject Landschapspark
Buytenland’. De auditdienst van LNV is van oordeel dat de inhoud van de
controlewerkzaamheden in overeenstemming is met het controleprotocol en dat de
controlewerkzaamheden toereikend zijn uitgevoerd.
Budgetbeheer
De PZH beschikt over een projectcontroller en is conform de UWO 750ha financieel
verantwoordelijk voor het kasbeheer. LNV beschikt over een directiecontroller voor
onder andere de Rijksmiddelen waarvan ieder jaar 1/15e deel in het Groenfonds
wordt gestort.

Pagina 17 van 22

Accountantsrapport bij Voortgangsrapportage 8 PMR | 8 oktober 2010

Rijksrol vakministerie VROM
VROM is het vakministerie voor het deelproject BRG. De uitvoeringsorganisatie is de
gemeente Rotterdam. Voor de projecten van BRG draagt de gemeente Rotterdam de
verantwoordelijkheid en het risico.
Inrichting projectorganisatie
De uitwerkingsovereenkomst (UWO) BRG is de basis voor de invulling van de
Rijksrol door het vakministerie VROM.
Voor het deelproject BRG beschikt VROM over een organisatie van beperkte omvang
die is ondergebracht in de lijnorganisatie van VROM. Bij personele wisselingen vormt
dit een risico voor het behoud van relevante kennis. In de afgelopen periode heeft
zich een personele wisseling voorgedaan. Het voorgenoemde risico is hierbij
adequaat gemanaged met een duidelijke overdracht van het dossier.
VROM beschikt over een beheers plan waarin is beschreven op welke wijze VROM de
beheersing van het deelproject BRG heeft vormgegeven vanuit haar
toezichthoudende rol als vakministerie. Dit beheersplan bevat een beschrijving van
de organisatie, de operationele beheersing en de administra tie.
Het document biedt een basis voor de beheersing en kan nog aan kracht winnen
door het aan te vullen met in het bijzonder de onderdelen (toezicht op)
risicomanagement en auditing. Verder is het aan te bevelen om het document door
het verantwoordelijke VROM-management te laten vaststellen.
Risicomanagement
VROM beschikt over een risicotabel met Rijksrisico’s inzake BRG. Daarnaast heeft de
gemeente Rotterdam een risico-overzicht. De risicotabel van VROM is begin 2010
voor het laatst geactualiseerd.
VROM heeft beperkt zicht op de kwaliteit van het risicomanagement bij de gemeente
Rotterdam. VROM heeft zelf een beeld van eventuele Rijksrisico’s maar verzekert
zich er nog niet in voldoende mate van dat de gemeente Rotterdam alle Rijksrisico’s
meldt.
Voor het expliciet vaststellen van de Rijksrisico’s achten wij het van belang dat
VROM de risicolijsten van de uitvoeringsorganisaties opvraagt en ontvangt, nagaat
of en zo ja welke Rijksrisico’s de uitvoeringsorganisaties benoemen en vaststelt dat
eventuele Rijksrisico’s uit de actuele risicolijsten in de deelrapportages worden
genoemd. Hierbij achten wij het van belang dat VROM de genoemde Rijksrisico’s
toetst aan het beeld dat zij zelf van de Rijksrisico’s heeft.
Voor de komende onderzoeksperiode zou de in p aragraaf 4.4.3 genoemde
tekortkoming op dit punt in beginsel zijn opgeheven, indien bijvoorbeeld deze
werkwijze zou worden toegepast.

Pagina 18 van 22

Accountantsrapport bij Voortgangsrapportage 8 PMR | 8 oktober 2010

Informatievoorziening
Informatievoorziening vindt plaats in het Coördinatieoverleg waar VROM en de
gemeente Rotterdam aan deelnemen. Verder heeft VROM regelmatig overleg met de
gemeente Rotterdam.
De gemeente Rotterdam heeft de voortgangsrapportage van het deelproject BRG
opgeleverd aan VROM. De voortgangsrapportage is door VROM beoordeeld aan de
hand van het rapportageformat en de vorige voortgangsrapportage.
VROM heeft de aandachtspunten met betrekking tot de voortgangsrapportage
mondeling en schriftelijk teruggekoppeld aan de gemeente Rotterdam. Aan de hand
van de schriftelijke terugkoppeling heeft VROM kunnen vaststellen of de gemaakte
opmerkingen zijn overgenomen.
Planning en voortgangsbewaking
Het deelproject BRG betreft een programma dat uiterlijk 1 januari 2021 dient te zijn
uitgevoerd. Het BRG-programma omvat vijf leefbaarheidsprojecten en vijf
deelprogramma’s, die ook diverse projecten omvatten.
Voor het BRG-programma is een Programmaplanning opgesteld die ten minste één
maal per drie jaar moet worden geactualiseerd. De eerstvolgende actualisatie is
voorzien in het vierde kwartaal van 2011.
In de voortgangsrapportage BRG is een overzicht opgenomen waarbij per project is
aangegeven van welke van de volgende drie statussen sprake is: ‘voortgang’
(voortgangsmelding in de rapportage), ‘geen melding’ (geen voortgangsmelding in
de rapportage (geen nieuws)) of ‘gereed’ (project afgerond).
Uit de (halfjaarlijkse) voortgangsrapportage blijkt echter niet wat de realisatie is van
de projecten ten opzichte van de bovengenoemde Programmaplanning. Dit is een
aandachtspunt dat inmiddels door VROM is onderkend.
Auditing
VROM heeft er bewust voor gekozen om geen auditplan voor 2009 en 2010 op te
stellen. In de periode 1 juli 2009 tot en met 30 juni 2010 zijn er door VROM ook
geen audits bij de gemeente Rotterdam uitgevoerd.
Vanuit haar toezichthoudende rol dient VROM vast te stellen of de gemeente
Rotterdam het instrument auditing wel actief inzet. VROM heeft hier momenteel
geen zicht op. De gemeente Rotterdam informeert VROM niet over (eventueel)
uitgevoerde audits.
De inzet van het instrument auditing inzake het deelproject BRG blijft derhalve een
verbeterpunt.

Pagina 19 van 22

Accountantsrapport bij Voortgangsrapportage 8 PMR | 8 oktober 2010

Budgetbeheer
Het budget voor BRG wordt beheerd door VROM. De beleidsdirectie wordt hierbij
ondersteund door een controller. Rotterdam vraagt jaarlijks vóór 1 mei een
voorschot aan bij VROM, vergezeld van een lijst met de BRG-projecten die in het
betreffende jaar financiering behoeven.
VROM heeft de accountantsverklaring, op grond van het door haar voorgeschreven
controleprotocol Programmafinanciering BRG projecten 2006-2020, over 2009 nog
niet ontvangen.

Wij zijn gaarne bereid een en ander nader toe te lichten.

‘s-Gravenhage, 8 oktober 2010

Directeur Auditdienst van het ministerie van Verkeer en Waterstaat

P. Scholte RA

Auditmanager Auditdienst van het ministerie van Defensie

A. van den Berg RA

Pagina 20 van 22

Accountantsrapport bij Voortgangsrapportage 8 PMR | 8 oktober 2010

Bijlagen

Bijlage 1
Voortgangsrapportage 7 PMR

Pagina 21 van 22

Accountantsrapport bij Voortgangsrapportage 8 PMR | 8 oktober 2010

Voortgangsrapportage 8 PMR

Pagina 22 van 22

Accountantsrapport bij Voortgangsrapportage 8 PMR | 8 oktober 2010

Pagina 23 van 22