Gespreksnotitie ten behoeve van het rondetafelgesprek in de Tweede Kamer d.d. 4 oktober
2023, over de voorgestelde wijziging van de Penitentiaire beginselenwet (Pbw)
De vaste Kamercommissie voor Justitie en Veiligheid heeft de Nederlandse orde van advocaten
(NOvA) uitgenodigd om deel te nemen aan het rondetafelgesprek over wijziging van de Pbw.
Jeroen Soeteman, bestuurder van de NOvA en strafrechtadvocaat, zal het standpunt van de NOvA
ten aanzien van dit wetsvoorstel mondeling toelichten. Ten behoeve van het gesprek heeft de
NOvA onderhavige gespreknotitie opgesteld waarin de voorgestelde wijzigingen worden belicht
vanuit het perspectief van rechtzoekenden en de advocatuur.








Samenvattend
de voorgestelde maatregelen (en de voorgenomen uitwerking daarvan) t.a.v. de advocatuur
vormen een disproportionele inperking van het vrij en vertrouwelijk verkeer tussen advocaat en
cliënt;
bij toepassing daarvan dient wat de NOvA betreft in ieder geval altijd een individuele
beoordeling plaats te vinden;
de AMvB die uitwerking geeft aan het voorgestelde cameratoezicht uit de Pbw moet –
vanwege onvoldoende waarborgen voor de vertrouwelijkheid – worden onderworpen aan een
voorhangprocedure;
antwoorden op activiteiten die de rechtsstaat ondermijnen dienen rechtsstatelijk te blijven.

Visueel cameratoezicht, maximum van twee advocaten en locatie-gebonden bellen
In het voorstel tot wijziging van de Pbw stelt de minister voor Rechtsbescherming een drietal
maatregelen voor die het recht op rechtsbijstand raken. Twee van de drie maatregelen kennen een
generiek karakter en zijn daarmee automatisch van toepassing op alle EBI/AIT-gedetineerden en
hun rechtsbijstandverleners. Het gaat dan om de maatregel van visueel cameratoezicht op
gesprekken tussen de EBI/AIT-gedetineerde en zijn rechtsbijstandverlener en de maatregel van
een maximum van twee rechtsbijstandverleners voor deze categorie van gedetineerden. Daarnaast
stelt de minister de maatregel van locatie-gebonden bellen voor die in beginsel niet geldt voor
advocaten, maar op basis van een door de minister verleend bevel (een individuele beoordeling)
van toepassing kan zijn op advocaten.
Vrij en vertrouwelijk verkeer tussen advocaat en cliënt
De NOvA meent dat de hiervoor genoemde maatregelen ingrijpen op het vrij en vertrouwelijk
verkeer tussen advocaat en cliënt. Dit heeft zij reeds in haar wetgevingsadvies d.d. 3 januari 2023
kenbaar gemaakt.1 De NOvA constateert dat in het huidige wetsvoorstel onvoldoende rekening is
gehouden met dit advies en met de kritische adviezen van de Afdeling advisering van de Raad van
State en de Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming. 2 In het wetsvoorstel is kort
gezegd onvoldoende gemotiveerd dat de voorgestelde maatregelen voldoen aan de eisen van
noodzakelijkheid en proportionaliteit.

1 Voor het wetgevingsadvies zie graag: https://www.advocatenorde.nl/juridischedatabank/details/wetgevingsadviezen/1923?terug=%2Fjuridische-databank%2Fwetgevingsadviezen%3Flimiet%3D10.
2 Kamerstukken II 2022/23, 36372, nr. 4 resp. Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming, Advies Wijziging
van de Penitentiaire beginselenwet in verband met aanvullende maatregelen tegen georganiseerde criminaliteit tijdens
detentie (advies van 6 januari 2023 aan de minister voor Rechtsbescherming), Den Haag: RSJ 2023.

Individuele maatregelen i.p.v. generieke maatregelen
Gelet op de ingrijpendheid van de maatregelen pleit de NOvA voor maatregelen waarbij in ieder
geval een individuele beoordeling plaatsvindt. De NOvA onderkent dat het ten aanzien van
bepaalde verdachten van ‘de buitencategorie’ noodzakelijk kan zijn maatregelen te treffen om te
voorkomen dat zij hun crimineel handelen kunnen voortzetten tijdens detentie; tegelijkertijd moet
niet uit het oog worden verloren dat het hier inderdaad gaat om een buitencategorie. Daarom moet
zeer terughoudend worden omgegaan met het invoeren van generieke wetgeving en generieke
maatregelen die ingrijpen op mensenrechten en het recht op vrij en vertrouwelijk verkeer met een
advocaat. Het voorstel zoals dat aan de Kamer voorligt heeft als gevolg dat de genoemde
maatregelen automatisch gaan gelden voor een (steeds groter wordende) groep gedetineerden.
Het risico op een glijdende schaal is reëel. Met inachtneming van de recente verruiming van de
gronden voor plaatsing in de EBI, de (ruim geformuleerde) plaatsingscriteria voor de AIT waarvan
bovendien nog onduidelijk is hoe hier invulling aan gaat worden gegeven en de voorgenomen
uitbreiding van drie naar (voorlopig) zes AIT’s door het land, is de specifieke groep van
gedetineerden waarover in het wetsvoorstel wordt gesproken zo ‘specifiek’ niet. In de EBI, en zeker
op de AIT’s, zitten bovendien uiteenlopende typen gedetineerden. De oproep van de NOvA voor
maatregelen waarbij een individuele beoordeling plaatsvindt, sluit aan bij de conclusie die
onderzoekers naar het 41bis-detentieregime trekken. Zij vragen aandacht voor maatwerk en geven
aan dat pas op de plaats moet worden gemaakt bij het invoeren van extra beperkende
maatregelen omdat over het nut, de noodzaak en effecten (ook van de maatregelen die nu nog bij
het parlement in behandeling zijn) nog veel onbekend is.3 Wat de NOvA betreft moet dit belangrijke
geluid vanuit de wetenschap worden betrokken bij de behandeling van dit wetsvoorstel.
AMvB die cameratoezicht regelt, biedt onvoldoende waarborgen voor de vertrouwelijkheid
Recent heeft de minister voor Rechtsbescherming een algemene maatregel van bestuur (AMvB) in
consultatie gegeven waarin onder meer uitwerking wordt gegeven aan het voorgestelde visueel
toezicht en de maximering van het aantal rechtsbijstandsverleners. 4 De NOvA zal hier separaat
advies over uitbrengen. Een eerste blik op deze AMvB leert dat de uitwerking van het voorgestelde
cameratoezicht onvoldoende waarborgen biedt om de vertrouwelijkheid tussen advocaat en cliënt
te waarborgen. Het voorstel is om de gesprekken tussen advocaat en cliënt via een camera op te
nemen en de beelden in bepaalde situaties ook daadwerkelijk te bewaren. Uit de AMvB volgt ook
dat het voorgestelde visueel toezicht op meerdere momenten mogelijkheden voor verschillende
functionarissen creëert om kennis te nemen van de beelden van gesprekken van advocaat en
cliënt. De voorgestelde AMvB tast daarmee de geheimhouding aan, op een verdergaande wijze
dan uit het wetsvoorstel volgt. Gelet hierop meent de NOvA dat de AMvB onderworpen dient te
worden aan een voorhangprocedure bij de Kamer.
Slotopmerking
Ook de NOvA is doordrongen van het effect dat de georganiseerde criminaliteit heeft op onze
maatschappij en onderneemt actie om advocaten weerbaar te maken tegen de druk die daarvan uit
kan gaan. Een generieke inperking van de rechten van een (steeds groter wordende) groep
gedetineerden is geen rechtsstatelijke oplossing om dit probleem tegen te gaan en dient wat de
NOvA betreft achterwege te blijven.
3

S. Struijk, S. Meijer, P.A.M. Verrest en F. Calderoni, Vergelijkend onderzoek Italiaans 41-bis detentieregime (Onderzoek in
opdracht van het WODC met nr. 3379), Zp: Erasmus Universiteit Rotterdam en de Vrije Universiteit, 2023.
4
Het ‘Conceptbesluit houdende wijziging van de Penitentiaire maatregel en het Besluit politiegegevens’ is vindbaar via:
Overheid.nl | Consultatie Conceptbesluit houdende wijziging van de Penitentiaire maatregel en het Besluit politiegegevens
(internetconsultatie.nl).
Pagina 2 van 2