Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

28 165

Deelnemingenbeleid rijksoverheid

Nr. 251

BRIEF VAN DE MINISTER VAN FINANCIËN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 29 april 2016
In de Kamerbrieven van 18 november 2015, 16 februari 2016 en 22 maart
2016 (Kamerstuk 28 165, nrs. 229, 238 en 247) heb ik toegezegd dat uw
Kamer de reactie op de strategienotitie van NS tegelijk met de kabinetsreactie op het rapport van de Parlementaire Enquêtecommissie Fyra
(Kamerstuk 33 678, nr. 16) zou ontvangen. Met deze brief doe ik mijn
toezegging gestand. Tevens reageer ik hiermee op de verzoeken vanuit uw
Kamer om een reactie op de strategie van de NS te geven.
NS heeft afgelopen maart de strategienotitie «Spoorslags beter, de
reiziger op 1, 2 en 3» gepresenteerd. Gegeven de huidige ordening op het
spoor heeft NS een aantal strategische keuzes gemaakt. Dit mede naar
aanleiding van de uitkomsten van de parlementaire enquêtecommissie
Fyra (Kamerstuk 33 678, nrs. 10 en 11) en de onregelmatigheden bij de
aanbesteding van openbaar vervoer in Limburg. De gepresenteerde
strategie beschrijft de koers waarmee NS tot en met 2019 aan de slag
gaat.
NS geeft in haar strategie de hoogste prioriteit aan het herstellen van het
vertrouwen van de reiziger in NS en het verbeteren van de prestaties op
het hoofdrailnet. NS kiest ervoor zich te richten op drie kernactiviteiten: (1)
leveren van goede prestaties op het hoofdrailnet en de daarmee samenhangende internationale treindiensten, (2) het ontwikkelen en beheren van
stations ten behoeve van de reiziger en (3) bijdragen aan een optimale
deur-tot-deur reis. Het bedrijf kiest er daarom voor de komende jaren
bepaalde activiteiten niet meer te doen of af te bouwen. NS meent
hiermee de meeste waarde voor de reiziger te kunnen leveren en wil
daartoe nog beter samenwerken met ProRail en andere partners.
De strategie van NS is opgesteld door de Raad van Bestuur en formeel
vastgesteld door de Raad van Commissarissen. Conform statutaire
bepalingen heeft NS de Staat als aandeelhouder geraadpleegd voordat de
strategie door NS is vastgesteld.

kst-28165-251
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 28 165, nr. 251

1

Het kabinet is van mening dat de strategische keuzes van NS bijdragen
aan de noodzakelijke verdere kwaliteitsverbetering op het spoor. De
problemen rond de aanvankelijke aanbesteding van de HSL en daaropvolgend de aanschaf van de Fyra, alsmede bij de aanbesteding van
vervoerconcessie in Limburg, hingen sterk samen met de spanning tussen
een staatsdeelneming met een dominante marktpositie en een publieke
opdracht enerzijds en een bedrijf dat onderhevig is aan marktwerking in
concurrentie met andere vervoerders anderzijds. Met de strategische
keuzes van de NS wordt deze spanning en de daarmee samenhangende
risico’s weggenomen. Door het niet doen of afbouwen van bepaalde
marktactiviteiten zorgt NS ervoor dat haar rol in de spoorsector duidelijker
wordt. Hiermee wordt een duidelijke afbakening tot stand gebracht tussen
die activiteiten op en om het spoor waar marktwerking aan de orde is en
die activiteiten waarbij geen sprake is van marktwerking. NS focust zich in
Nederland op de publieke opdracht. NS geeft met de keuzes bovendien
invulling aan de maatschappelijke rol om duurzame mobiliteit in
Nederland te versterken. De strategie schept randvoorwaarden om te
komen tot betere samenwerking tussen partijen zodat de reiziger in de
deur-tot-deur keten goed bediend wordt.
Gegeven de huidige marktordening maakt NS in haar strategie de
volgende keuzes:
• NS richt zich op het leveren van goede prestaties op het hoofdrailnet;
• NS dingt niet meer mee in aanbestedingsprocedures voor regionaal
openbaar vervoer in Nederland en bouwt haar belang in bus- en
tramvervoer af;
• NS optimaliseert de deur-tot-deur reis door intensieve samenwerking
met betrokken partijen;
• NS blijft, vanwege de publieke functie van stations, de regiefunctie
over de voorzieningen op het station vervullen. NS draagt de exploitatie van winkelformules aan marktpartijen over;
• Het vastgoed dat niet bijdraagt aan de reizigersvoorzieningen wordt de
komende jaren verder afgebouwd;
• NS blijft selectief actief in het buitenland onder de naam Abellio.
Het kabinet is het eens met NS dat het zich richt op het verbeteren van de
vervoersprestaties op het hoofdrailnet in Nederland. In de vervoerconcessie zijn concrete targets (streefwaarden) voor 2019 opgenomen die NS
dient te halen. Om focus te leggen op het hoofdrailnet dingt NS de
komende jaren niet meer mee op regionale vervoersconcessies voor
treindiensten in Nederland. De (mogelijke) spanning tussen het meedoen
bij aanbestedingen van gedecentraliseerde vervoersconcessies en het
aanbieden van producten en diensten uit hoofde van de Spoorwegwet wil
de NS met haar nieuwe strategie wegnemen. Doordat NS niet meer
meedingt op regionale treindiensten, is NS geen concurrent meer bij die
concessies en kan de noodzakelijke samenwerking tussen NS en andere
vervoerders beter tot stand komen. Dat acht het kabinet verstandig. Het is
belangrijk dat op de regionale spoormarkt sprake blijft van voldoende
marktspanning bij regionale aanbestedingen. Het kabinet zal dit
nauwgezet volgen.
Focus op het hoofdrailnet betekent ook dat de vervoersactiviteiten van NS
buiten het spoor (bus en tram) in Nederland worden afgebouwd. Het
kabinet ondersteunt dit. Het belang van de reiziger om een optimale
deur-tot-deur reis te accommoderen kan door middel van samenwerking
en afstemming tussen vervoerders onderling en met de infrastructuurbeheerder gerealiseerd worden. Wel zal het afbouwen van deze activiteiten
zorgvuldig moeten gebeuren met het oog op de bestaande afspraken en
betrokken belangen. De staat als aandeelhouder zal hier bij betrokken
worden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 28 165, nr. 251

2

NS gaat zich concentreren op de publieke functie van stations als
belangrijke schakel voor de reiziger in zijn reis van deur tot deur. Het
kabinet vindt dit een goede ontwikkeling gezien de grote invloed van
stations op de reisbeleving en de tevredenheid van reizigers, en de
huidige rol van NS op het hoofdrailnet. NS zal zich op stations niet langer
bezighouden met het exploiteren van commerciële winkelformules tenzij
het voorzieningen in het directe belang van de reiziger zijn.1 Stations
moeten comfortabele, toegankelijke en veilige knooppunten zijn met
goede en herkenbare (uniforme) voorzieningen, zoals transfer- en
verblijfsvoorzieningen, waar de reiziger gemakkelijk zijn weg kan vinden.2
NS heeft, samen met ProRail, de afgelopen jaren veel stations herontwikkeld, waardoor stations aantrekkelijke verblijfsgebieden geworden zijn
en de interesse in exploitatie van commerciële ruimtes door private
partijen toegenomen is. Gegeven de resultaten van de winkelketens waar
nieuwe exploitanten voor worden gezocht, hoeft geenszins gevreesd te
worden voor banenverlies. De medewerkers zullen daarbij naar
verwachting onder dezelfde cao’s blijven vallen.
In lijn met de focus op de publieke functie van stations bouwt NS de
grondposities en het vastgoed dat niet bijdraagt aan het (toekomstige)
belang van de reiziger de komende jaren verder af.3 NS behoudt vastgoed
en grondposities in stationsgebieden bestaande uit stationsgebouwen,
voorpleinen, fietsenstallingen, parkeervoorzieningen en bezittingen in het
belang voor het station. NS kan de mogelijkheid van behoud van erfpacht
in deze gebieden benutten om regie te houden over bestemmingswijzigingen en mogelijke herbouw.
NS blijft onder de naam van Abellio (100% dochter) actief in het
buitenland. Het kabinet kan zich erin vinden dat NS actief is op delen van
de buitenlandse spoormarkt. De buitenlandse activiteiten geven NS door
schaalgrootte en ervaring een stevigere positie om eventuele wijzigingen
in de Europese marktordening (vierde spoorwegpakket) in de toekomst op
te vangen. Daarnaast is het van belang dat NS voorbereid is op de
eventuele toekomstige wijzigingen in de marktordening in Nederland. NS
is zo in staat om zijn positie als vijfde spoorvervoerder4 in Europa na
Deutsche Bahn, SNCF, FS en Transdev te verdedigen. Net als NS hebben
deze staatsbedrijven een dominante positie op hun thuismarkt en zijn zij
actief op de Europese spoormarkt buiten hun thuismarkt. Vooral Deutsche
Bahn en SNCF zijn met hun dochters actief in het buitenland waaronder
Nederland.5 Met de activiteiten van Abellio op de dynamische en
complexe markten in het buitenland vergaart NS kennis en ervaring
waarmee de prestaties voor de reiziger op het hoofdrailnet verder zijn te
verbeteren. Dit komt het publieke belang van goed spoorvervoer ten
goede.
De motie van het lid Omtzigt roept de regering op om in kaart te brengen
wat de kansen en bedreigingen zijn van buitenlandse activiteiten en
1

Concrete voorbeelden zijn Kiosk en de Huiskamer, omdat deze een servicecomponent naar de
reiziger kennen en van belang zijn voor de sociale veiligheid op stations. Deze voorzieningen
kunnen niet op elk station (met name niet op de kleine stations) rendabel geëxploiteerd
worden, waardoor interesse van commerciële partijen ontbreekt.
2
Een station heeft in basis drie en in gevallen vier functies: transfervoorziening, ketenvoorziening, verblijfsvoorziening gedurende het verblijf van de reiziger en commerciële voorziening
zoals het aanbod van retail.
3
NS heeft sinds 2008 driekwart van haar grondposities verkocht.
4
Gemeten in omzet
5
In 2016 rijdt Arriva (100% Deutsche Bahn) op 14 regionale spoorlijnen (vanaf 2017 op 16 lijnen)
waarvan twee lijnen in samenwerking met Breng (onderdeel van Hermes, dochter van
Connexxion), Syntus (70% SNCF) rijdt op één regionale spoorlijn (vanaf 2017 op drie lijnen),
Veolia (100% Transdev) rijdt tot 2017 op twee regionale spoorlijnen, Connexxion rijdt op één
regionale spoorlijn. Allen zijn ook actief in het Nederlandse busvervoer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 28 165, nr. 251

3

deelnemingen van NS6. Om de financiële risico’s van de buitenlandactiviteiten te beperken wordt bij elke concessie een zorgvuldige risicoanalyse
uitgevoerd en geldt het uitgangspunt dat deze activiteiten geen nadelige
gevolgen mogen hebben voor de reiziger op het hoofdrailnet. Om die
reden hanteert NS voor Abellio de strategie van een beheerste groei in
een beperkt aantal Europese landen, met name het Verenigd Koninkrijk en
Duitsland. NS is reeds actief in deze landen en heeft hier de nodige kennis
van de markt en bijbehorende risico’s opgedaan. De Staat als aandeelhouder stelt vanuit risicobeheersing grenzen aan de omvang van de
buitenlandse activiteiten. Ook moet NS, conform de statuten, onder
andere aan de Staat als aandeelhouder goedkeuring vragen in geval zij
investeringen in het buitenland wil doen boven de 100 miljoen Euro.
Het kabinet is van mening dat de strategische keuzes van NS bijdragen
aan rust op het spoor. NS geeft met deze keuzes invulling aan zijn
maatschappelijke rol om duurzame mobiliteit in Nederland te versterken
en de continuïteit van NS te waarborgen.
De Minister van Financiën,
J.R.V.A. Dijsselbloem

6

Kamerstuk 28 165, nr. 225.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 28 165, nr. 251

4