Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2009–2010

32 123 X

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Defensie (X) voor het jaar 2010

Nr. 30

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN DEFENSIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 12 november 2009
Tijdens het algemeen overleg van 20 mei jl. stond het actieplan Diversiteit
van 21 januari 2009 (Kamerstuknummer 31 700 X, nr. 80) op de agenda.
Tijdens dit overleg heb ik toegezegd een rapportage te sturen over de
resultaten van het actieplan Gender (Kamerstuk 29 800 X, nr. 27) uit 2004.
Met deze brief doe ik mijn toezegging gestand.
Deze brief schetst de resultaten van het gevoerde genderbeleid in de
periode 2006–2008. Hieronder treft u aan een kwantitatieve rapportage
over de instroom, de doorstroom en het behoud van vrouwelijk defensiepersoneel, inclusief het ambitieniveau tot en met 2012. Tevens treft u een
overzicht aan van de resultaten van de defensiebrede initiatieven sinds
2006. Vervolgens ga ik kort in op het project Genderforce en rapportages
per defensieonderdeel op basis van de ambities en de behaalde resultaten.
RAPPORTAGE GENDERBELEID 2006–2008
Instroom
De doelstelling van het actieplan Gender was een gemiddeld instroompercentage van 30 van vrouwen voor zowel burger- als militaire functies. Het
instroompercentage van vrouwelijk burgerpersoneel bedraagt inmiddels
38. Voor vrouwelijk militair personeel ligt het percentage op 12 procent.
De ambitie voor de instroom voor burgerpersoneel is derhalve ruimschoots gehaald.
Omdat in 2007 al bleek dat het streefpercentage van 30 voor vrouwelijk
militair personeel te hoog was geschat, zijn toen gedifferentieerde streefcijfers vastgesteld. Deze zijn in de brief Gender- en Diversiteitsbeleid van
14 december 2007 (Kamerstuk 31 200 X, nr. 78) kenbaar gemaakt. Het
vorderen van de tijd en de realisatie tot nu toe vereisen nieuwe streefcijfers. In onderstaande tabel is het ambitieniveau voor 2012 opgenomen.

KST137063
0910tkkst32123X-30
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2009

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123 X, nr. 30

1

Streefcijfers instroom vrouwelijk militair personeel op 30/06/’09
Commando Zeestrijdkrachten

Streefcijfer 2008

Realisatie 2008

Realisatie 2009

Streefcijfer
2012

Fysiek zwaar
Technisch
Algemeen

–
1%
18%

–
2%
27%

–
4,3%
40%

–
5%
30%

Totaal

13%

21%

31%

25%

Streefcijfer 2008

Realisatie 2008

Realisatie 2009

Streefcijfer
2012

Manoeuvre
Gevechtsondersteunend
Logistiek

5%
5%
20%

5,3%
4,3%
21,8%

1,6%
2,9%
24,2%

6%
5%
28%

Totaal

12%

9,9%

9,6%

14%

Streefcijfer 2008

Realisatie 2008

Realisatie 2009

Streefcijfer
2012

Fysiek zwaar
Technisch
Algemeen

4%
2%
13%

5,4%
4,2%
11,5%

4,5%
0%
10,9%

6%
5%
16%

Totaal

8%

8,5%

14%

15%

Streefcijfer 2008

Realisatie 2008

Realisatie 2009

Streefcijfer
2012

30%

16,6%

20%

25%

Commando Landstrijdkrachten

Commando Luchtstrijdkrachten

Koninklijke Marechaussee

Totaal

De cijfers voor 2009 zijn gebaseerd op de eerste helft van 2009. Het is nog
te vroeg om hier conclusies aan te verbinden. Uit deze cijfers blijkt dat de
instroom van vrouwen voor sommige functiegroepen op een goed niveau
ligt. Voor de fysiek zware en de technische functiegroepen blijft het moeilijk de ambities te realiseren. Ook elders in de maatschappij blijken technische en fysieke beroepen voor vrouwen overigens minder aantrekkelijk te
zijn.
Het ambitieniveau voor de instroom van vrouwelijk burgerpersoneel is in
het actieplan Diversiteit gesteld op 40 procent.
Doorstroom en behoud
Aandeel vrouwelijk militair personeel en burgerpersoneel naar geslacht in VTE en
personen op 30/06/’09
VTE
Militair personeel
w.v. vrouw
w.v. man
Burgerpersoneel
w.v. vrouw
w.v. man
Totaal
w.v. vrouw
w.v. man

4 275
42 607
4 240
15 343
8 515
57 953

Personen

Percentage

46 882
4 275
42 607
19 584
5 081
15 699
66 465
9 356
58 309

46 882
9%
91%
20 780
24%
76%
67 665
14%
86%

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123 X, nr. 30

2

In vergelijking met de cijfers uit het actieplan Gender 2006 is het aandeel
vrouwen in de defensieorganisatie met 2 procent toegenomen.
Die toename is toe te rekenen aan de stijging van het aandeel vrouwelijk
burgerpersoneel van 22 procent in 2006 naar 24 procent in 2009. Het
aandeel vrouwelijke militairen is met 9 procent gelijk gebleven ten
opzichte van 2006.
Het aandeel vrouwen verdeeld over de verschillende rangen en schalen is
als volgt:
Aandeel vrouwen naar rang/schaal tussen 31/12/’06 en 30/06/’09

Militairen
tot rang LTZ1/Majoor
vanaf rang LTZ1/Majoor
vanaf rang Kolonel
Burgers
tot schaal 10
vanaf schaal 10
vanaf schaal 14

eind 2006

eind 2008

30 juni 2009

streefcijfer
2012

10%
5%
2%

9%
6%
2%

9%
6%
2%

12%
8%
3%

23%
16%
6%

24%
17%
8%

23%
18%
8%

30%
20%
9%

Uit deze cijfers blijkt dat goede vooruitgang is geboekt bij het vrouwelijke
burgerpersoneel, in het bijzonder vanaf schaal 10. Bovendien is het
aandeel vrouwen op ABD-niveau bij Defensie hoog in vergelijking met
andere departementen.
Uit de cijfers blijkt echter ook dat het in alle rangen lastig blijft het aandeel
van vrouwelijke militairen te verhogen. De noodzakelijke ervaringsopbouw van de militair, het daaraan gekoppelde loopbaanbeleid en het
belang van operationele inzet zijn de voornaamste redenen voor de moeizame doorstroom van vrouwen. Wel heeft de benoeming van een vrouwelijke generaal en een vrouwelijke commodore een positief effect op de
aanwezigheid en de zichtbaarheid van vrouwen aan de militaire top.
In de laatste kolom is het ambitieniveau voor 2012 opgenomen.
Deelneming vrouwelijke officieren aan loopbaanopleidingen
Opleiding en periode

Aantal
deelnemers

Aantal
vrouwen

Percentage
vrouwen

MDV 2006
MDV 2007
MDV 2008
MDV 2009

172
188
183
97

16
15
18
9

9%
8%
10%
9%

HDV 2006–2007
HDV 2007–2008
HDV 2008–2009
HDV 2009–2010

46
46
43
40

1
5
0
2

2%
11%
0%
5%

Uit deze tabel blijkt dat het aandeel vrouwen in de loopbaanopleidingen
voor officieren voor de Middelbare Defensie Vorming (MDV) overeenkomt
met het aandeel vrouwelijke militairen bij Defensie in het algemeen. De
Hogere Defensie Vorming (HDV) kent nog een te gering aandeel vrouwen
vanwege de moeizame doorstroom. Dit zal ook een negatief effect hebben
op het aantal militaire vrouwen op hogere posities in de komende jaren.
De ambitie in het actieplan Diversiteit is om structureel te zorgen voor de
deelneming van ten minste twee vrouwen aan de HDV.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123 X, nr. 30

3

Aandeel vrouwen bij ROC’s
De Kamer heeft gevraagd naar het aandeel vrouwen en allochtonen in de
instroomopleidingen bij ROC’s. In het studiejaar 2009–2010 is 13,3 procent
van de leerlingen vrouw. Over het aandeel allochtonen is geen informatie
beschikbaar, omdat dit niet wordt geregistreerd. Het actieplan Gender
behelst overigens niet de ROC’s.
Rapportage initiatieven actieplan Gender 2006
In dit onderdeel van de rapportage wordt ingegaan op de resultaten van
de initiatieven uit het actieplan Gender 2006 in de periode 2006 tot en met
2008.
Verbetering van de kinderopvang
Het streven in 2006 was de combinatie van arbeid en zorg te ondersteunen met goede mogelijkheden voor kinderopvang op of nabij defensielocaties en de mogelijkheden voor een 24-uurs opvang te bezien.
Met het van kracht worden van de nieuwe Wet kinderopvang zijn de
mogelijkheden voor kinderopvang verbeterd. Daarnaast is in de afgelopen
periode de kinderopvang op of nabij de defensielocaties Gilze Rijen,
Woensdrecht, Oirschot en Den Helder verder uitgebreid. Bij de vliegbasis
Volkel wordt op dit moment gewerkt aan een nieuwe locatie voor kinderopvang. In aanvulling op deze faciliteiten heeft Defensie een arbeidsvoorwaardelijke voorziening getroffen die voorziet in een tegemoetkoming in
de kosten van incidentele kinderopvang voor militairen op uitzending. De
24-uurs opvang is er vooralsnog niet gekomen, omdat de behoefte tot nu
toe vrij gering is. Wel begint bij het CZSK een nader onderzoek naar de
wensen van het personeel en de mogelijkheden voor 24-uurs opvang bij
het kinderdagverblijf.
Een verbetering van de combinatie van arbeid en zorg
De initiatieven om de combinatie van arbeid en zorg aantoonbaar te
verbeteren, zouden aantoonbaar moeten leiden tot het behoud van meer
vrouwelijke militairen, zo was in 2006 de gedachte.
Uit dienstverlatersonderzoek blijkt dat de loopbaanmogelijkheden, het
werkniveau en de externe mogelijkheden de belangrijkste redenen voor
vrouwen zijn om de organisatie te verlaten. De combinatie van arbeid en
zorg wordt minder vaak genoemd. Desondanks zijn op dit gebied de
nodige initiatieven genomen omdat het scheppen van de voorwaarden
om arbeid en zorg te kunnen combineren voor het behoud van vrouwen
essentieel is. Om die reden heeft dit onderwerp ook binnen het levensfasebeleid en de loopbaanontwikkelingen in het kader van het flexibel
personeelssysteem nadrukkelijk aandacht gekregen. De combinatie van
arbeid en zorg wordt een vast onderdeel van functioneringsgesprekken.
Ook in de opleiding van managers wordt structureel aandacht besteed
aan dit aspect.
Defensie kent een breed instrumentarium om arbeid en zorg te kunnen
combineren. Toch bleken alle mogelijkheden nog relatief onbekend te zijn
in de organisatie. Om die reden is in 2007 een uitgebreide folder opgesteld voor al het defensiepersoneel met daarin informatie over de
verschillende regelingen en faciliteiten rondom arbeid en zorg. Daarbij is
een oproep gedaan aan alle managers het instrumentarium op gebied van
arbeid en zorg Flexibel toe te passen. De regeling over de vrijstelling van
inzet voor militairen met jonge kinderen is onderwerp van overleg met de
centrales van overheidspersoneel.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123 X, nr. 30

4

Werken bij Defensie in deeltijd is in beginsel mogelijk, tenzij er operationele redenen zijn om dit niet toe te staan. Omdat bleek dat personeel nog
wel eens op barrières stuitte, hebben de operationele commando’s afgelopen jaar een deeltijdloket ingericht om vragen te beantwoorden en
problemen op te lossen, en om vraag en aanbod te koppelen. Deze deeltijdloketten worden ook gebruikt voor het project combi-werkplekken.
Een vergroting van het aantal rolmodellen in de onderofficiersrangen
Een doelstelling in 2006 was ook meer vrouwen in de onderofficiersrangen sergeant-majoor en adjudant, meer vrouwen in onderofficiersopleidingen en meer vrouwelijke instructeurs.
De doorstroom van vrouwen in de onderofficiersrangen is achtergebleven
bij de doelstelling. Los van aansprekende voorbeelden van vrouwen in
onderofficiersfuncties die zich ook profileren als rolmodel, blijft het aantal
vrouwen in de hogere onderofficiersrangen nog te beperkt. Om die reden
wordt nu vanuit het actieplan Diversiteit meer nadruk gelegd op de doorstroom met behulp van een mentorproject voor vrouwelijke onderofficieren, de aanstelling van voldoende vrouwelijke instructeurs bij de opleidingen en de combinatie van loopbaanopleidingen met zorgtaken.
Meer vrouwelijke rolmodellen en loopbaanbeleid voor
burgermedewerkers
De ambitie in 2006 behelsde voornamelijk een verdubbeling van het
aantal vrouwen vanaf schaal 13.
Defensie is er in geslaagd in de periode van 2006 tot en met 2008 op
aansprekende posities en functies vrouwen aan te stellen.
Het benoemen van twee vrouwelijke generaals, een vrouwelijke commandant van het Commando Dienstencentra, een vrouwelijke hoofddirecteur
en twee vrouwelijke directeuren, alsmede de vrouwelijke commandant
van een fregat en een vrouwelijke bataljonscommandant zijn voorbeelden
van opvallende posities waarop vrouwen bij Defensie functioneren. Dit
heeft een positieve uitwerking op de zichtbaarheid van de mogelijkheden
voor vrouwen bij Defensie.
Meer vrouwen in opleiding, ontwikkeling en in MD-trajecten
De doelstelling in 2006 was de participatie van vrouwen in MD-trajecten
en loopbaanopleidingen aanmerkelijk te verbeteren.
Zoals hiervoor weergegeven nemen vrouwelijke militairen vooral deel aan
de middenmanagementopleiding en in mindere mate aan de hogere
managementopleiding. Het blijft de doelstelling om te zorgen voor voldoende kandidaten voor de hogere vorming. Dit is essentieel voor de
doorstroom van voldoende vrouwen naar de militaire top. In de pré-MD
trajecten voor burgerpersoneel wordt steeds gezorgd voor voldoende
vrouwen.
Om de doorstroom van vrouwen op burgerfuncties te stimuleren zijn in de
periode van 2005 tot en met 2008 drie mentorprojecten voor vrouwen in
de schalen 10 en 11 georganiseerd. Het doel was vrouwen met ambitie
voor te bereiden op een leidinggevende functie. Een groot aantal deelnemers (150 mentees en 150 mentoren) heeft aan dit project meegedaan en
een aantal van deze vrouwen is doorgestroomd naar een hogere functie.
Een grotere betrokkenheid van commandanten en een cultuurverandering
De doelstelling in 2006 was het draagvlak bij commandanten en leidinggevenden voor het actieplan Gender te vergroten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123 X, nr. 30

5

Met een communicatieplan Gender en met de organisatie van genderdagen in 2006 en 2007 is zowel centraal en decentraal veel aandacht
besteed aan de betrokkenheid van commandanten en lijnmanagers. De
genderambassadeurs (nu diversiteitsambassadeurs) hebben een centrale
rol gespeeld in het creëren van draagvlak op alle niveaus van de defensieonderdelen.
Hoewel het resultaat moeilijk meetbaar is, lijkt het genderbewustzijn bij
Defensie vergroot. Een cultuurverandering is echter een langdurig proces
en het blijft in het actieplan Diversiteit daarom een belangrijk actiepunt.
PROJECT GENDERFORCE
Om de uitvoering van het actieplan Gender te versnellen en te verdiepen,
is in de periode van 2005 tot en met 2007 het project Genderforce uitgevoerd. Genderforce bestond uit vier deelprojecten, die hieronder worden
behandeld, inclusief de behaalde resultaten. Het project Genderforce is in
2007 door het «nationaal thematisch netwerk gelijke kansen» (EQUAL)
benoemd als «best practice». Het project heeft deze eervolle titel gekregen
vanwege de vernieuwende wijze van werken bij het «verkleinen van de
genderkloof».
Gender in opleidingen
Doel van het deelproject was gender in te bedden in alle initiële en loopbaanopleidingen van Defensie en de opleidingsomgeving meer «gendersensitief» te maken. In 2007 zijn diverse gendermodules ontwikkeld en
ingebed in de opleidingen. Naast de ontwikkeling van lesmodules zijn ook
380 defensieinstructeurs op het gebied van gender getraind.
Gender in vredesoperaties
Het doel van het deelproject was niet alleen meer vrouwen in te zetten
voor de crisisbeheersingsoperaties, maar vooral ook meer aandacht te
vestigen op genderaspecten in het algemeen en de effecten daarvan
rondom en tijdens operaties. Zo streeft Defensie ernaar genderexperts in
te zetten in de staf van uitgezonden eenheden. Vanaf november 2009
levert Nederland gedurende een jaar een genderexpert voor de ISAF-staf
in Kabul.
De concrete resultaten van dit deelproject zijn:
– de vaststelling van een aanwijzing CDS over gender in operaties,
waarmee het een vast onderdeel is geworden van het planningsproces;
– de ontwikkeling van een gendermodule die wordt gegeven bij de
school voor vredesmissies;
– de ondertekening op 4 december 2007 door de minister van Defensie
van het nationale actieplan 1325 in nauwe samenwerking met de
ministeries van Buitenlandse Zaken, Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Ontwikkelingssamenwerking en NGO’s;
– De jaarlijkse organisatie van themabijeenkomsten over dit thema. Dit
jaar vindt op 3 december 2009 in samenwerking met Zweedse ambassade in Nederland een conferentie plaats met als titel «Women in War
Zones».
Gender in evenwicht
Het project «Gender in evenwicht» streeft naar een evenwicht tussen
mannen en vrouwen. Belangrijke elementen hierin zijn de instroom, de
doorstroom en het behoud van vrouwen. Het actieplan Gender is hiervoor
de basis geweest. Met dit deelproject is de uitvoering en voortgang van
de maatregelen uit het actieplan Gender gevolgd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123 X, nr. 30

6

Gender mainstreaming
Het doel van het deelproject «gender mainstreaming» was gender onderdeel te maken van de bedrijfsvoering binnen Defensie. Innovatieve activiteiten worden bij succes verankerd in het normale beleid. Er is daardoor
nu structurele aandacht voor gender in:
– De arbeidsmarktcommunicatie, de werving en de selectie;
– De doorstroom- en behoudmaatregelen;
– De inzet van de top van de organisatie (onder andere de diversiteitsambassadeurs) die zorgen voor blijvende aandacht voor dit thema;
– De actie- en jaarplannen van Defensie.
RAPPORTAGE DEELACTIEPLANNEN GENDER PER
DEFENSIEONDERDEEL
In dit onderdeel van de rapportage wordt ingegaan op de deelactieplannen zoals die per defensieonderdeel zijn opgesteld en die deel
uitmaken van het actieplan Gender 2006.
Commando zeestrijdkrachten (CZSK)
Diepgaand onderzoek naar de redenen van vrouwen om te blijven of weg
te gaan
Deze doelstelling van het CZSK is meegenomen in een defensiebrede
aanpak van gedragswetenschappelijk onderzoek door het dienstencentrum gedragswetenschappen.
In dit onderzoek krijgen alle medewerkers die de defensieorganisatie
verlaten een vragenlijst waarin wordt gevraagd naar de reden van vertrek,
de tevredenheid over Defensie als werkgever en de verschillen met een
eventuele nieuwe werkgever. De uitkomsten van dit onderzoek worden
gebruikt voor verdere beleidsontwikkeling.
Verbeteren van de mogelijkheden om arbeid en zorg te combineren
De combinatie van arbeid en zorg heeft bij het CZSK speciale aandacht
gekregen. Zo is in 2009 kinderopvang nabij de marinelocatie tot stand
gebracht en is een loket ingesteld voor vragen over werken in deeltijd en
het vergemakkelijken van combinaties van functies.
Behoud van vrouwen op onderofficiersniveau, onder meer door het
aanstellen van rolmodellen in deze rang
Zoals hierboven al is weergegeven, is de doorstroom van vrouwen in de
onderofficiersrangen achtergebleven bij de verwachting. Dat geldt ook
voor het CZSK. Toch zijn op opvallende posities, zoals die van instructeur
bij de initiële opleidingen, vrouwelijke rolmodellen geplaatst.
Onderzoek naar de mogelijkheden om alle onderdelen van het CZSK open
te stellen voor vrouwen
Het onderzoek naar het openstellen van de onderzeedienst is in het voorjaar van 2006 voltooid. Over de uitkomsten van dit onderzoek bent u met
de brief van 24 mei 2006 (Kamerstuk 30 300 X, nr. 103) geïnformeerd.
Mentorproject gericht op doorstroom van burgervrouwen
Vanuit het CZSK hebben vrouwen deelgenomen aan de mentorprojecten
voor vrouwelijk burgerpersoneel. Het CZSK heeft voor de deelnemers aan
de mentorprojecten een eigen netwerkbijeenkomsten georganiseerd. Het
CZSK neemt ook deel aan het aanstaande mentorproject voor vrouwelijke
onderofficieren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123 X, nr. 30

7

Commando landstrijdkrachten (CLAS)
Aanscherping van de beeldvorming en de werving van jonge vrouwen
Het CLAS heeft in het kader van het actieplan de op vrouwen gerichte
wervingsactiviteiten verder geïntensiveerd. Er is een aparte functionaris
aangesteld voor de werving van vrouwen. De organisatie van kennismakingsdagen voor vrouwen, het SurViVa-weekend en de deelname aan de
huishoudbeurs zijn voorbeelden van gerichte wervingsactiviteiten voor
vrouwen.
Screening van selectie-eisen
Op bredere schaal is bezien of de selectie-eisen moeten worden aangepast om meer vrouwen te kunnen werven. Tevens zijn functies waarvoor
lagere fysieke eisen gelden (VFB1&2) gedurende lange periode in eerste
instantie alleen voor vrouwen opengesteld. Pas als er onvoldoende
vrouwen geïnteresseerd of beschikbaar waren, konden ook mannen
instromen op deze functies. Bij enkele pilots is gebleken dat vrouwen in
veel gevallen met training een hoger fysiek niveau kunnen bereiken. In
sommige functie-eisen is een kleine differentiatie aangebracht.
Bespreekbaar maken van ongewenst gedrag
Deze ambitie is overgenomen in de defensiebrede aanpak van ongewenst
gedrag naar aanleiding van de maatregelen in het kader van het rapport
van de commissie-Staal.
De doorstroom van vrouwen verbeteren in twee pilots
Het CLAS heeft twee keer meegedaan aan projecten om een betere doorstroom voor vrouwelijke burgermedewerkers in de schalen 10 tot en met
12 te bewerkstelligen. De meeste deelnemers zijn inmiddels doorgestroomd naar een andere, vaak hoger ingeschaalde functie bij het CLAS of
bij een ander defensieonderdeel. De tweede pilot betrof de aanpassing
van de stafopleiding voor officieren. Deze opleiding, de Middelbare
Defensie Vorming, is inmiddels een defensiebrede opleiding geworden en
kon enige tijd modulair worden gevolgd. De parttime versie is in ontwikkeling, de pilot start 1 januari 2010.
Vrouwelijke rolmodellen positioneren op zichtbare en invloedrijke posities
zoals stafadjudant en instructeurfuncties
Ondanks extra inspanningen om vrouwen op zichtbare en invloedrijke
posities te krijgen, is dit maar ten dele geslaagd. Weliswaar is er nu een
vrouwelijke landmachtgeneraal en is een aantal vrouwen instructeur
geworden, maar de eerste vrouwelijke stafadjudant is nog niet benoemd.
Dit komt ook doordat mogelijke kandidaten het reguliere traject willen
doorlopen en geen voorkeursbehandeling wensen. Naar verwachting
wordt de eerste vrouwelijke stafadjudant binnen twee tot drie jaar
benoemd.
Commando luchtstrijdkrachten (CLSK)
Doorstroom van vrouwen naar hogere functies en rangen
Het CLSK heeft veel aandacht besteed aan de doorstroom van vrouwelijke
officieren. Zo is op 1 augustus 2007 de eerste vrouwelijke commodore
benoemd. Het CLSK heeft een mentorproject georganiseerd voor vrouwelijke kapiteins en er zijn klankbordbijeenkomsten gehouden met topvrouwen van het CLSK. Bij de vulling van de loopbaanopleidingen MDV en
HDV wordt rekening gehouden met de beschikbare vrouwelijke talenten.
Behoud van vrouwen voor de organisatie en voor Defensie.
Het CLSK heeft begin 2008 een «meldpunt deeltijd» ingericht om het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123 X, nr. 30

8

proces van deeltijdwerken te ondersteunen, barrières weg te nemen en
vraag en aanbod op elkaar te laten aansluiten. Tevens is een rapportageverplichting voor commandanten ingesteld over de toekenning en afwijzing van deeltijdverlof. Voorts heeft het CLSK een ombudsfunctionaris
benoemd die zonodig bemiddelt in gendergerelateerde kwesties, zoals
maatwerkoplossingen voor alleenstaande moeders en vaders bij uitzendingen.
Het CLSK streeft naar een verruiming van het aanbod van kinderopvangmogelijkheden. Op 1 november 2006 is kinderopvang voor de Vliegbasis
Gilze Rijen geopend. Op dit moment wordt een kinderdagverblijf
gebouwd voor de Vliegbasis Volkel. Dat is naar verwachting eind van dit
jaar gereed.
Commando Koninklijke marechaussee (Kmar)
Een verhoogde instroom in de initiële opleiding
De Kmar kent van alle operationele commando’s het hoogste percentage
vrouwen. Wel is de instroom van vrouwen bij de Kmar afgenomen. Hiervoor zijn geen direct aanwijsbare oorzaken te geven.
De wervingsinspanningen blijven gericht op het aantrekken van vrouwen,
bijvoorbeeld door middel van een «Ladies day». In 2009 lijkt het aandeel
vrouwen in de instroom van nieuw personeel weer te stijgen.
Behoud van vrouwen die kunnen doorstromen door middel van eigentijdsearrangementen rondom werktijden en arbeid en zorg
Wat doorstroom en behoud betreft heeft de Kmar twee projecten georganiseerd: het buddyproject, gericht op de ondersteuning en begeleiding
van nieuwe vrouwelijke medewerkers, en het mentorproject voor vrouwelijke burgers en militairen uit het middenmanagement van de Kmar. De
aanbevelingen die voortvloeiden uit deze projecten zijn zoveel mogelijk
ingebed in de bestaande personele processen.
Het veranderen van de cultuur van een machocultuur naar een meer
feminiene cultuur
Om te werken aan een cultuurverandering bij de Kmar zijn themadagen
georganiseerd en wordt aan alle leidinggevenden een training «leidinggeven aan omgangsvormen en diversiteit» gegeven. Tevens geldt ook hier
dat de maatregelen naar aanleiding van het rapport van de commissieStaal, waaronder de aandacht voor de sociale aspecten van leidinggeven
daaraan een bijdrage leveren.
Vergroting van het aantal rolmodellen en het aantal vrouwen op hoge
posities, zonodig door instroom van zij-instromers
De Kmar heeft een aantal vrouwen in de rangen van majoor tot en met
kolonel op leidinggevende functies op brigade- en afdelingsniveau,
waarvan één in een internationale omgeving. Om het aantal vrouwen op
leidinggevende posities te versterken, is onlangs vanuit de politie een
brigadecommandant op het niveau van luitenant-kolonel bij het district
Schiphol aangesteld. Op strategisch niveau heeft de Kmar één vrouwelijke
directeur in het managementteam.
Op het hoogste onderofficiersniveau is een vrouwelijke districtsadjudant
werkzaam op Schiphol. De Kmar blijft vrouwen stimuleren door functieroulatie en opleiding hogere posities in de organisatie te bereiken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123 X, nr. 30

9

Commando DienstenCentra (CDC)
Het formuleren van realistische doelen voor de vergroting van het aandeel
vrouwen vanaf schaal 11 per CDC-onderdeel en de toepassing via
managementcontracten
In het bedrijfsplan van het CDC en al zijn bedrijfsgroepen is het onderwerp
«gender en diversiteit» opgenomen. Hierin staan de streefpercentages
vrouwelijk burgerpersoneel per bedrijfsgroep opgenomen.
Een actief loopbaanbeleid gericht op het in beeld brengen van vrouwelijk
talent en het stimuleren van groei van deze talentvolle vrouwen naar
hogere functies
Het CDC heeft in 2007 en 2008 met een grote groep (ongeveer 40) vrouwelijke burgermedewerkers als mentee deelgenomen aan het defensiebrede
mentorproject. Bij het zoeken naar kandidaten voor MD-trajecten of loopbaanopleidingen wordt expliciet gevraagd naar vrouwelijke kandidaten. In
de MD-commissie die het MD-programma binnen het CDC begeleidt heeft
ook een vrouw zitting.
Het CDC heeft inmiddels een aantal vrouwelijke medewerkers op hogere
functies. De meest in het oog springende is de vrouwelijke commandant
van het CDC, maar het CDC heeft ook een vrouwelijke directeur Planning
&Control, een vrouwelijke directeur van een dienstencentrum en een
vrouwelijke hoogleraar op de NLDA. Door hun zichtbaarheid in deze sleutelfuncties fungeren zij als rolmodel voor hun vrouwelijke collega’s.
Het in samenwerking met CZSK, CLSK, CLAS en KMAR realiseren van
combi-werkplekken voor vrouwen en mannen met jonge kinderen
Hoewel er geen formele «combi-werkplekken» zijn gerealiseerd, biedt het
CDC deze arbeidsplaatsen in de praktijk wel aan. De uitzenddruk bij het
CDC is in het algemeen lager dan bij de operationele commando’s, waardoor meer mogelijkheden kunnen worden geboden om deeltijd- of ouderschapsverlof te genieten.
Verdere verbetering van de combinatie van arbeid en zorg door te
experimenteren met flexibele werktijden, duobanen en deeltijdwerk
Momenteel voert het CDC het programma «CDC onder dak» uit. Dit is een
onderzoek naar de efficiënte en effectieve inrichting van de werkplek.
Als onderdeel van dit programma is onderzocht hoe het «nieuwe werken»
(flexibel werken, thuiswerken, telewerken) kan worden toegepast binnen
het CDC en wat daarvan de huisvestingsconsequenties zijn. Per werkstijl
wordt de best passende soort werkplek vastgesteld. Voorbeelden hiervan
zijn concentratieruimtes, vergaderruimtes en thuis en mobiel werken. Dit
zal in de vervolgstappen van het programma «CDC onder dak» worden
uitgewerkt.
Bestuursstaf
Meer rolmodellen aanstellen op nader te bepalen zichtbare posities en
functies
In de bestuursstaf zijn de afgelopen jaren meer rolmodellen aangesteld op
aansprekende functies. Zo is een vrouwelijke hoofddirecteur benoemd en
zijn enige vrouwelijke directeuren aangesteld.
Het initiëren van een netwerk van Topvrouwen bij Defensie
Voor vrouwen vanaf schaal 14 is door de Algemene Bestuursdienst een
programma van intervisiebijeenkomsten opgezet. Dit is tevens de aanzet
geweest voor de vorming van een informeel netwerk.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123 X, nr. 30

10

Specifiek doorstroombeleid voor vrouwen binnen de Bestuursstaf
Er is gewerkt aan specifiek doorstroombeleid, onder andere door deelneming aan het mentorproject vrouwelijke burgerambtenaren en het trainingsprogramma Management Development schalen 11 tot en met 13.
Verder streeft de bestuursstaf naar de deelname van ten minste twee
vrouwen aan de Interdepartementale Management Leergang voor
vrouwen. Het Defensie traineeprogramma, dat onder de verantwoordelijkheid van de bestuursstaf wordt georganiseerd, bestond in de laatste vijf
pools voor 80 tot 100 procent uit vrouwen, vaak ook met een andere
etnisch-culturele achtergrond.
Defensie Materieel Organisatie (DMO)
Het formuleren van realistische, maar ook ambitieuze doelen voor de
vergroting van het aandeel vrouwen per bedrijf
De DMO heeft de volgende streefcijfers vastgesteld: 10,9 procent in 2008,
13,2 procent in 2009, 15,3 procent in 2010, 17,4 procent in 2011, 20,3
procent in 2012 en 30 procent in 2015.
Een actief loopbaanbeleid gericht op het in beeld brengen van vrouwelijk
talent en het stimuleren van deze talentvolle vrouwen naar hogere
functies
De DMO heeft tot en met 2008 deelgenomen aan het mentor- en menteeproject voor vrouwen en draagt vrouwelijke kandidaten voor voor het
defensiebrede MD-traject.
Het in samenwerking met andere defensieonderdelen realiseren van
combi-werkplekken voor vrouwen met jonge kinderen
Net als bij de andere defensieonderdelen is dit nog een aandachtspunt.
Wel zijn ook bij de DMO de voorwaarden geschapen om arbeid en zorg te
combineren.
Het doorbreken van de «glazen muur» door meer vrouwen te laten
instromen naar onder meer technische functies, ICT-functies en functies in
de verwerving
Vanuit verschillende bedrijven binnen de DMO zijn acties ondernomen om
meer vrouwen in te laten stromen op vooral technische functies. Hierbij
zijn technische opleidingen betaald voor (herintredende) vrouwen (met
daaraan gekoppeld het aanbieden van een contract), hebben vrouwen
deelgenomen aan de High Tech Masterclass, is voorlichting gegeven aan
basis- en middelbare scholen om te kiezen voor de richting techniek, is de
DMO vertegenwoordigd bij open dagen van technische scholen en organiseerde zij kijkdagen voor studenten.
Afsluiting actieplan Gender 2006–2008
De resultaten van het actieplan Gender geven een divers beeld. De
beoogde verhoging van instroom en doorstroom van vrouwelijk burgerpersoneel is goed geslaagd. Dit geldt zowel voor de instroom als het
aandeel vrouwen op alle schaalniveaus. Voor vrouwelijke militairen blijft
het moeilijk een aanzienlijke verhoging van het aandeel vrouwen te
bewerkstelligen.
Waarbij de uitzenddruk van de afgelopen jaren ongetwijfeld ook een rol
heeft gespeeld.
Wel zijn met de aanstelling van twee vrouwelijke generaals en van een
vrouwelijke commandant van een fregat en van een bataljon, goede
stappen gezet om vrouwen op sleutelposities te plaatsen en rolmodellen
te creëren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123 X, nr. 30

11

Met deze en de andere acties uit het actieplan Gender en het project
Genderforce is er voor gezorgd dat het onderwerp gender in de hele
defensieorganisatie veel aandacht heeft gekregen en structureel is
ingebed. Op grond daarvan ben ik van mening dat het bewustzijn in de
organisatie waar het gaat om de verschillen tussen mannen en vrouwen,
maar vooral ook om de kracht die daarin schuilt, zeker groter is geworden.
Toch is het noodzakelijk blijvend aandacht te besteden aan vrouwen in de
defensieorganisatie. Om die reden is in het actieplan Diversiteit ook
aandacht besteed aan de instroom, de doorstroom en het behoud van
vrouwen bij de defensieorganisatie. Veel acties uit het actieplan Gender
zijn in het actieplan Diversiteit overgenomen en worden zo mogelijk
verbreed of vernieuwd, bijvoorbeeld met groepen (vrouwen) met een
andere etnisch-culturele achtergrond.
Over de voortgang van het actieplan Diversiteit informeer ik u in de reguliere P-rapportage zoals u die elk half jaar ontvangt. In het jaarverslag over
2009 van de Inspecteur-Generaal der Krijgsmacht dat u in het voorjaar van
2010 wordt aangeboden, wordt eveneens expliciet aandacht geschonken
aan de thema’s emancipatie, arbeid en zorg bij Defensie. Verder vindt in
2010 de midterm review plaats van de Emancipatienota «Meer kansen
voor vrouwen». Defensie is daarbij verantwoordelijk voor een departementale verantwoording van de resultaten. Deze rapportage bied ik u voor
het einde van 2010 aan.
De staatssecretaris van Defensie,
J. G. de Vries

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 123 X, nr. 30

12