Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

32 820

Nieuwe visie cultuurbeleid

Nr. 328

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 12 december 2019
Als je in het Nationaal Archief naar het Plakkaat van Verlatinge kijkt, ben je
niet alleen getuige van de geboorte van ons land. Je kijkt ook in de spiegel
die de geschiedenis ons voorhoudt. Zo staat het gevecht tegen de
Spaanse overheersing toen voor iets dat nu nog steeds geldt: het
verlangen naar vrijheid en onafhankelijkheid. Zo zijn elementen uit het
Plakkaat nog steeds te herkennen in onze hedendaagse samenleving en
onze instituties. Het zegt iets over hoe we ons tot elkaar verhouden en
waarom dingen vandaag geregeld zijn, zoals ze geregeld zijn.
Historische context van de documenten
De Unie van Utrecht, het Plakkaat van Verlatinge en de Apologie van
Willem van Oranje markeren het ontstaan van Nederland. Ze staan
symbool voor het streven naar vrijheid en het verzet tegen overheersing,
waarbij waarden als vrijheid, religievrede en zelfbeschikkingsrecht
centraal staan. De teksten vormen het fundament van onze onafhankelijkheid. In meerdere opzichten kunnen we dus spreken van «de geboortepapieren van Nederland».
– De Unie van Utrecht (1579) is een staatkundig verdrag tussen
onafhankelijke gewesten en steden dat tot doel heeft: zich te ontworstelen aan de Spaanse overheersing. In het traktaat worden afspraken
gemaakt over godsdienst, defensie en belastingen. Ook wordt
geregeld dat de aangesloten gebieden naar buiten toe als één gewest
opereren, terwijl ze binnen hun eigen gebied hun privileges behouden.
Het document wordt gezien als een eerste proeve van een Grondwet.
– In de Apologie van Willem van Oranje (1580) bepleit onze Vader des
Vaderlands vrijheid en verdraagzaamheid. Het geschrift is een reactie
op zijn vogelvrijverklaring door de Koning van Spanje. Hij vraagt de
Koning hém te straffen voor zijn verzet en niet zijn volk. De Apologie
eindigt met de lijfspreuk van de prins: «Je maintiendrai Nassau».
– Het Plakkaat van Verlatinge (1581) is beïnvloed door de Apologie van
Willem van Oranje. In het document zweert de Staten-Generaal de

kst-32820-328
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 820, nr. 328

1

Spaanse Koning af, met de gedachte dat de vorst dienstbaar moet zijn
aan het volk: «een vorst is aangesteld tot hoofd van zijn onderdanen
om hen onder zijn hoede te nemen en te beschermen, zoals een herder
zijn schapen beschermt en de onderdanen zijn niet geschapen ten
behoeve van de vorst om hem in alles wat hij beveelt onderdanig te
zijn en als slaaf te dienen». Vanuit de westerse geschiedenis gezien is
het Plakkaat het eerste document waarin het volk besluit zich te
ontdoen van de tot dan toe geldende machtsstructuur. Het is in feite
onze eigen «onafhankelijkheidsverklaring». De Amerikaanse Declaration of Independence (1776) is gebaseerd op ons Plakkaat van
Verlatinge. Er zijn zelfs passages letterlijk uit overgenomen.
Het Plakkaat van Verlatinge en de Unie van Utrecht maken onderdeel uit
van de nationale archiefcollectie. Het Nationaal Archief is krachtens de
Archiefwet de bewaarplaats van de archieven van de centrale overheid.
Die archieven omvatten niet alleen de neerslag van het handelen van de
huidige overheidsorganen, maar ook van hun rechtsvoorgangers. Zo
liggen de archieven van de Staten-Generaal en de Raad van State uit de
tijd van de Republiek ook in het Nationaal Archief. De Apologie van
Willem van Oranje wordt beheerd in het Koninklijk Huisarchief.
Tentoonstellen van de geboortepapieren
De geboortepapieren van een land fungeren als bindmiddel. Ze geven
inzicht in de ontstaansgeschiedenis van het land en vormen een belangrijk
onderdeel van de identiteit ervan. Voor inwoners van dat land – of zij daar
geboren zijn of niet – biedt dat houvast en verbinding. Ik vind het daarom
belangrijk dat meer mensen makkelijker kennis kunnen nemen van de
geboortepapieren. Dat sluit goed aan bij de maatregelen die ik al neem
voor het vergroten van de zichtbaarheid en toegankelijkheid van erfgoed
in brede zin en het vergroten van ons historisch democratisch bewustzijn.
De Kamerleden Heerma (CDA) en Dijkhoff (VVD) hebben hier tijdens de
Algemene Politieke beschouwingen terecht aandacht voor gevraagd
(Handelingen II 2019/20, nr. 2, items 2 en 5). Samen met het Nationaal
Archief ben ik nagegaan op welke wijze deze belangrijke documenten
permanent tentoon kunnen worden gesteld. Dit wil ik doen langs twee
lijnen.
Ten eerste door het verder versterken van de publieksfunctie van het
Nationaal Archief, want hier bevinden zich de originele documenten. Op
deze plek worden belangrijke archiefstukken voor een breed publiek
ontsloten. Zoals de Minister President tijdens de Algemene Politieke
Beschouwingen (Handelingen II 2019/20, nr. 3, items 3 en 6) al aangaf zijn
de documenten zeer fragiel en moeten ze onder de juiste klimatologische
omstandigheden tentoongesteld worden. Experts waarschuwen dat na
een week tentoonstellen in het daglicht, de inkt vrijwel verdwenen is. Ik
vind het van groot belang dat de originele documenten behouden blijven
voor toekomstige generaties. Het Nationaal Archief beschikt over de juiste
klimatologische voorzieningen om de originele documenten te kunnen
bewaren én tonen.
Het Nationaal Archief trekt de laatste jaren steeds meer bezoekers naar
tentoonstellingen en heeft meerdere nominaties en museumprijzen op
zijn naam staan. Met de educatieve tentoonstelling Wie ben ik wie was jij
was het archief een van de twee finalisten van de Museumeducatie Prijs
2019. Vanaf september 2021 is de verwachting dat jaarlijks 90.000
scholieren het archief zullen bezoeken, door een samenwerkingsproject
met ProDemos. Het Nationaal Archief is onderdeel van het netwerk van
Canonmusea en zal in dat verband nog meer iconische archiefstukken uit
onze geschiedenis tentoonstellen. Ik zie echter kansen om nog méér

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 820, nr. 328

2

bezoekers de weg naar het Nationaal Archief te helpen vinden. Hiervoor
ga ik de komende tijd, met Nationaal Archief, maatregelen voor uitwerken.
Daarnaast wil ik nagaan hoe replica’s van de documenten op andere
locaties tentoongesteld kunnen worden. Ik ga onder andere samen met
het Nationaal Archief en de Tweede Kamer verkennen hoe tijdens de
verbouwing en in de nieuwbouw van de Tweede Kamer een plek
gecreëerd kan worden voor het tentoonstellen van de documenten.
Gedurende de verbouwing van het Binnenhof bevindt de tijdelijke locatie
van de Tweede Kamer zich overigens op 300 meter van het Nationaal
Archief.
Maatregelen korte termijn
Om zo snel mogelijk een breed publiek kennis te laten maken met de
documenten zet ik op de korte termijn de volgende stappen. In de zomer
van 2020 opent bij het Nationaal Archief een nieuwe vaste opstelling over
de geboortepapieren van Nederland. Deze opstelling is zeven dagen in de
week gratis te bezoeken. Hierin zullen in ieder geval het Plakkaat van
Verlatinge, de Unie van Utrecht en de Apologie van Willem van Oranje te
zien zijn. Met het Koninklijk Huisarchief is besproken dat de Apologie in
tijdelijke bruikleen gegeven kan worden aan het Nationaal Archief. Tijdens
het WGO van 18 november jl. vroeg de heer El Yassini om alle geboortepapieren tentoon te stellen, hij noemde bijvoorbeeld ook de Vrede van
Munster. In overleg met het Nationaal Archief bekijk ik welke documenten
er in de nieuwe vaste opstelling te zien zullen zijn.
Met alleen het tonen van de documenten zijn we er niet. Door in de
nieuwe vaste opstelling het verhaal en de context ervan toe te voegen,
kunnen de documenten nog aan waarde winnen. Dit moet op een manier
gebeuren waardoor het voor jong en oud te begrijpen is. Aan de vaste
opstelling van de geboortepapieren wordt publieksprogrammering
gekoppeld, met een educatieprogramma en lespakketten voor scholen,
rondleidingen en ruimte voor debat. De presentatie wordt ook online
zichtbaar. Aan de nieuwe vaste opstelling wordt een communicatiecampagne gekoppeld. Door deze campagne krijgen zowel de geboortepapieren zelf als het Nationaal Archief als plek waar deze te zien zijn, meer
bekendheid. In aanloop naar de nieuwe vaste opstelling is vanaf begin
volgend jaar een tijdelijke tentoonstelling rondom het Plakkaat van
Verlatinge en de Unie van Utrecht te zien.
In de Tweede Kamer liggen momenteel replica’s van het Plakkaat van
Verlatinge en de Unie van Utrecht. Met de Tweede Kamer en het Koninklijk
Huisarchief is afgesproken dat een replica van de Apologie van Willem
van Oranje aan deze opstelling wordt toegevoegd. De drie replica’s
worden voorzien van tekst en toelichting. Dit is begin 2020 gereed.
Tot slot
Met de maatregelen die ik voor de korte termijn neem, zet ik belangrijke
eerste stappen in het toegankelijk maken van de geboortepapieren van
Nederland. Ik informeer u voor de zomer van 2020 over de voortgang en
verdere uitwerking van de plannen voor de langere termijn.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
I.K. van Engelshoven

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 32 820, nr. 328

3