Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

21 501-32

Landbouw- en Visserijraad

Nr. 1146

VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEG
Vastgesteld 14 december 2018
De vaste commissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en de
vaste commissie voor Europese Zaken hebben op 13 november 2018
overleg gevoerd met mevrouw Schouten, Minister van Landbouw, Natuur
en Voedselkwaliteit, Vice-Minister-President, over:
– de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Vice-Minister-President d.d. 9 november 2018 inzake
geannoteerde agenda Landbouw- en Visserijraad van
19 november 2018 (Kamerstuk 21 501-32, nr. 1137);
– de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Vice-Minister-President d.d. 29 oktober 2018 inzake
verslag Landbouw- en Visserijraad van 15 oktober 2018
(Kamerstuk 21 501-32, nr. 1135);
– de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Vice-Minister-President d.d. 15 oktober 2018 inzake
landschapselementen (Kamerstuk 28 625, nr. 260);
– de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Vice-Minister-President d.d. 29 oktober 2018 inzake
reactie op verzoek commissie inzake een brief van de Transitiecoalitie Voedsel over de gevolgen van het nieuwe gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB) voor Nederland (Kamerstuk
28 625, nr. 261);
– de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Vice-Minister-President d.d. 5 november 2018 inzake
reactie op rapporten Wageningen University & Research en
Louis Bolk Instituut inzake impact assessment nieuwe
gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB) (Kamerstuk 28 625,
nr. 262);
– de brief van de Minister van Buitenlandse Zaken d.d. 2 november 2018 inzake fiche: Verordening oorsprongsbenamingen en
geografische aanduidingen (Kamerstuk 22 112, nr. 2718).

kst-21501-32-1146
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-32, nr. 1146

1

Van dit overleg brengen de commissies bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
De voorzitter van de vaste commissie voor Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit,
Kuiken
De voorzitter van de vaste commissie voor Europese Zaken,
Van Oosten
De griffier van de vaste commissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit,
Haveman-Schüssel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-32, nr. 1146

2

Voorzitter: Kuiken
Griffier: Konings
Aanwezig zijn tien leden der Kamer, te weten: Bisschop, Bromet, Futselaar,
Geurts, De Groot, Kuiken, Madlener, Moorlag, Ouwehand en Weverling,
en mevrouw Schouten, Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Vice-Minister-President.
Aanvang 16.31 uur.
De voorzitter:
Geachte mensen, ik wil gaan beginnen. Wij zijn bijeen... Het is nog steeds
een beetje onrustig in de zaal. Ik zoek een beetje naar rust, zodat de
mensen thuis ons ook kunnen verstaan. Zo is het helemaal goed.
Goedemiddag allemaal. Het is iets na 16.30 uur. Het kan zijn dat er nog
wat Kamerleden binnen komen druppelen omdat er nog een regeling van
werkzaamheden gaande is, maar ik wil toch maar beginnen. Er is namelijk
gevraagd om extra tijd voor dit overleg, dus laten we die tijd goed
benutten. U bent aanwezig bij een overleg van de vaste commissie voor
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. Het betreft een algemeen overleg
over de Landbouw- en Visserijraad, inclusief de voorstellen voor het
nieuwe gemeenschappelijk landbouwbeleid. De spreektijd is heel ruim en
bedraagt zeven minuten, maar die tijd hoeft niet allemaal op. Ik wil twee
interrupties per fractie toestaan.
Ik geef graag als eerste het woord aan de heer Weverling van de
VVD-fractie voor zijn inbreng.
De heer Weverling (VVD):
Dank u wel, voorzitter. Het GLB staat geagendeerd voor de LNV-Raad. Ik
heb eerder met u het standpunt van de VVD gedeeld. Allereerst wil ik
stellen dat het gemeenschappelijk landbouwbeleid een landbouwbeleid is.
Voedselproductie staat daarin centraal. Dat lijkt soms weleens vergeten te
worden. Het doel van het landbouwbeleid is om op een efficiënte en
duurzame manier kwalitatief goed en voldoende voedsel te produceren.
De VVD vindt dat het GLB gericht moet zijn op innovaties. De landbouw
staat voor een belangrijke opgave. Naast het efficiënt en duurzaam
produceren van voldoende voedsel staat ook de landbouw voor de
klimaatafspraken uit Parijs.
Voorzitter. Onze fractie wil inzetten op innovaties, maar dat kan niet als er
geen ruimte in de regelgeving is om die innovaties ook daadwerkelijk in
de praktijk te kunnen toetsen en bij goede resultaten ook in te zetten. De
Europese Rekenkamer heeft een uiterst kritisch rapport uitgebracht over
de nieuwe GLB-voorstellen. In het algemeen verwijt de Rekenkamer de
Europese Commissie geen langetermijnvisie te hebben op het GLB en er
wordt geen rekening gehouden met technologische uitdagingen, de
verandering van het klimaat of demografische trends. Dat is zeer kwalijk.
Mijn vraag aan de Minister is hoe zij hiertegen aankijkt en op welke
manier zij de afgelopen periode een inzet heeft gepleegd om juist ruimte
te creëren voor innovaties.
Er ligt een belangrijke opdracht voor deze Minister om te zorgen dat de
regelgeving straks niet de beperkende factor is. Kan de Minister aangeven
hoe het proces er verder uitziet? Zal ik even stoppen?
De voorzitter:
Ja, de heer Futselaar, nu al. Gaat uw gang.
De heer Futselaar (SP):
Ook ik had wat vragen over het Europese Rekenkamerrapport. Ik mis in
uw samenvatting dat de Europese Rekenkamer ook buitengewoon kritisch

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-32, nr. 1146

3

was over het systeem van directe betalingen, met name als middel om de
vergroening te stimuleren. Ik vroeg me af of, naast alle andere terechte
kritiek van de Rekenkamer, de heer Weverling ook die kritiek deelt.
De heer Weverling (VVD):
Daar zijn we wat genuanceerder over.
De heer Futselaar (SP):
Ik zal niemand verwijten dat hij nuances ziet, maar iets meer helderheid
zou misschien wel prettig zijn in dezen. Het is vrij simpel om te zeggen dat
dit systeem niet goed werkt en niet geschikt is om vergroening door te
voeren. Bent u het met die kritiek eens, ja of nee? Ik kan alvast zeggen dat
ik dezelfde vraag ook aan de Minister ga stellen.
De heer Weverling (VVD):
Oké, ik zal proberen mijn antwoord iets meer in te kleuren. Het is
belangrijk dat we goed nadenken over die pijlers en over hoe we het geld
gaan besteden. We hebben natuurlijk zelf het nieuwe beleid van de
Minister omarmd, en uiteindelijk moeten de standpunten goed landen in
het GLB. Wij wachten nog eventjes af hoe we met het MFK varen.
Uiteindelijk verwacht ik dat we ook hierover een goed standpunt kunnen
innemen.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
De VVD, de heer Weverling, zegt dat landbouwbeleid voedselbeleid is. Ik
denk dat dat waar is. Wat vindt de VVD er eigenlijk van dat een sector die
gewoon op de markt opereert, zo zwaar gesubsidieerd wordt?
De heer Weverling (VVD):
Dat is een interessante stellingname, mevrouw Bromet. De Europese
landbouw zorgt voor enorm veel voeding, wat natuurlijk van belang is.
Zoals u weet hebben we het in Nederland na de Tweede Wereldoorlog
enorm goed gedaan. We zijn uiteindelijk de tweede exporteur geworden.
Dat was nooit een doel op zich, maar het was wel van belang om mensen
in Nederland en in andere landen te gaan voeden. Dat hebben we op een
heel mooie manier gedaan. Daar is ook subsidie voor. U weet, wij zijn
daarvan in oorsprong niet altijd gelijk voorstander, maar in dit geval is het
systeem zodanig dat wij daar uiteindelijk kritisch naar kijken.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Ik snap dat. De voedselvoorziening is volgens mij nu ook wel op orde. Dus
is het dan juist geen tijd dat de publieke gelden die ingezet worden bij het
gemeenschappelijk landbouwbeleid ook voor publieke doelen zoals
vergroening worden ingezet, en niet alleen voor de voedselvoorziening?
Want die is misschien wel rijp voor de vrije markt.
De heer Weverling (VVD):
De uitdaging die we met elkaar hebben, is dat we voedsel produceren en
dat we ook aan heel veel andere afspraken tegemoet moeten komen. De
klimaatafspraken in Parijs en alle zaken die daarbij horen, zijn natuurlijk
van belang. Uiteindelijk is daar nog heel veel werk in te verzetten; dat ben
ik met mevrouw Bromet eens.
De voorzitter:
Nou, dit wordt een interessant debat als we zo doorgaan. Afijn, meneer
Weverling, vervolgt u uw betoog.
De heer Weverling (VVD):
Er ligt een belangrijke opdracht voor deze Minister om te zorgen dat de
regelgeving straks niet de beperkende factor is. Kan de Minister aangeven

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-32, nr. 1146

4

hoe dat proces eruitziet? Het is belangrijk dat we weten hoe het Meerjarig
Financieel Kader eruit komt te zien, zodat we ook weten met welke
budgetten er binnen het GLB rekening gehouden kan worden. Dat budget
zou wat ons betreft in ieder geval niet aan hobby’s besteed moeten
worden.
Voorzitter. Een ander punt waar de VVD al vaker aandacht voor heeft
gevraagd, is de vereenvoudiging van het GLB. De Europese Rekenkamer
twijfelt openlijk over die versimpeling. Wat is er met onze eerder gestelde
vragen en input hierover gebeurd? Een onderdeel van de gesprekken is
het Nationaal Strategisch Plan, het NSP. Ik lees dat de Minister de
voorbereiding ter hand wil nemen met de provincies en andere betrokken
overheden, maar ook dit is onderdeel van het gemeenschappelijk
landbouwbeleid. Waar zijn de boeren in deze voorbereiding? De Minister
noemt allerlei voorbeelden die een plek krijgen in het NSP, bijvoorbeeld
de landbouwvisie en het klimaatakkoord. Onze fractie maakt zich zorgen
dat het een nationaal strategisch plan wordt over boeren in plaats van met
boeren. Hoe gaat de Minister ervoor zorgen dat de uitvoerders van het
beleid ook daadwerkelijk betrokken worden bij de planvorming? Hoe gaat
de Minister ervoor zorgen dat er met name in het NSP voldoende
mogelijkheden zijn om de regels zodanig te interpreteren dat er ruimte
komt voor de doelstellingen uit de landbouwvisie?
Voorzitter. Onze fractie wil graag concrete resultaten toegezegd krijgen,
zeker met het eerder aangehaalde rapport van de Europese Rekenkamer,
die kritisch is op de vereenvoudiging. Hoe gaat de Minister een gelijk
speelveld in de lidstaten borgen? Er wordt veel ruimte voor de individuele
lidstaten voorgesteld, maar dat geeft tegelijkertijd druk op het gelijke
speelveld. Kan de Minister hier nader op ingaan?
Voorzitter. Ik lees in de geannoteerde agenda dat er ook gesproken wordt
over de GMO. Een interessant onderwerp is de druiventeelt en de
regelgeving voor wijn. Dat spreekt ons aan. Nederland kent steeds meer
wijnboeren die mooie en goede wijn produceren. Het is vaak een
ver-van-mijn-bedshow als het over deze onderwerpen gaat, maar nu
Nederland een serieuze wijnsector kent, wil ik graag weten op welke
manier de Minister de belangen van de wijnboeren vertegenwoordigt.
We lezen verder dat Oostenrijk de uitdagingen in het veld van gewasbescherming aan de orde wil stellen. De VVD steunt de zorg van het
Oostenrijkse voorzitterschap over het smaller wordende pakket van
gewasbeschermingsmiddelen. Iedereen staat voor verduurzaming van de
sector, maar met het alsmaar smaller worden van het gewasbeschermingsmiddelenpakket gaan we het paard achter de wagen spannen. De
route van de Minister om op alternatieven in te zetten, is een goed
streven, maar dat kan alleen als er voldoende alternatieven beschikbaar
zijn en daar schort het aan. Er mogen concrete stappen gezet worden in
de toelating van laagrisicomiddelen, maar die middelen moeten er dan
wel zijn. Mijn fractie krijgt signalen dat we op dit punt uit de pas gaan
lopen. Het zal toch niet zo zijn dat we voor onze Nederlandse telers
onvoldoende middelen beschikbaar hebben, maar wel de groente, het
fruit, de aardappelen en andere gewassen uit andere landen toelaten waar
die gewasbeschermingsmiddelen wel toegelaten zijn? Bij het AO
Gewasbeschermingsmiddelen zullen we hier nog verder op terugkomen.
Dan nog een laatste oproep aan de Minister om de praktijk in ogenschouw
te nemen, ook met het oog op telers van bijvoorbeeld sierbloemen.
Dank u wel.
De voorzitter:
Hartelijk dank. Dan geef ik nu het woord aan de heer Geurts van de
CDA-fractie.
De heer Geurts (CDA):

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-32, nr. 1146

5

Dank, voorzitter. Allereerst wil ik het ook hebben over het nieuwe
gemeenschappelijk landbouwbeleid. De boeren en tuinders in Nederland
en in de hele Europese Unie zorgen voor onze hoge mate van voedselzekerheid. Ook zijn boeren een belangrijk onderdeel van de regionale en
uiteraard ook landelijke economie. Het gemeenschappelijk landbouwbeleid is vanaf het begin van de Europese Unie een belangrijk onderdeel
geweest. Ook nu is het GLB belangrijk voor onze voedselzekerheid.
Dankzij de interne markt en het GLB is onze landbouw productiever
geworden, waardoor we met minder land meer kunnen produceren.
Voorzitter. Boeren zijn de stoffeerders van ons landelijk gebied, dus het is
niet verbazingwekkend dat er nog meer aandacht voor natuur en milieu in
het landbouwbeleid komt. Het CDA is wel van mening dat jonge boeren
en boerinnen nodig zijn. Ze kunnen het vak overnemen en zullen
geholpen moeten worden met adequate risicobeheersingsinstrumenten
om de te grote volatiliteit aan te kunnen pakken. Het GLB is hiervoor
ontzettend belangrijk. Het CDA wil dan ook dat Nederland in het gemeenschappelijk landbouwbeleid investeert. Dat zal hard nodig zijn om op de
juiste manier een volgende omslag te kunnen maken. Laten we het
budget voor onze voedselzekerheid, voor landschap en natuur dan ook
proberen te behouden. Ik heb daarbij de volgende vragen. Hoe schat de
Minister het speelveld in voor het behoud van het budget voor het GLB in
de onderhandelingen over het MFK, het Meerjarig Financieel Kader? Is de
Minister het met het CDA eens dat de Nederlandse invulling van het GLB
pas inhoudelijk besproken kan worden als bekend is welk budget
Nederland daarvoor heeft bedongen? Is de Minister het met mij eens dat
hogere milieuambities niet gepaard kunnen gaan met een verlaagd
GLB-budget?
Voorzitter. Een belangrijk aspect voor de Nederlandse landbouw is een
Europees gelijk speelveld. De rest van de Europese Unie is onze belangrijkste afzetmarkt, en daarvoor is wel eerlijke concurrentie noodzakelijk. In
de geannoteerde agenda lees ik dat de Minister voorstander is van een
single-auditsysteem, waarbij de Europese Commissie zich baseert op de
audits door de certificerende instantie van de lidstaten. Het CDA ziet de
meerwaarde van dit single-auditsysteem, maar voor het behoud van een
gelijk speelveld zijn er ook grenzen aan de ruimte die lidstaten krijgen. De
Minister wil meer subsidiariteit, staat in de brief. Kan de Minister ons
aangeven op welke concrete punten zij meer nationale ruimte zou willen?
En hoe zorgen we ervoor dat er ondertussen wel een Europees speelveld
is, doordat in andere lidstaten de regels van het GLB correct worden
opgevolgd?
Voorzitter. Het CDA zou niet willen dat er meer ruimte komt voor lidstaten
voor het geven van gekoppelde steun. Hiermee zou er binnen de
Europese Unie snel sprake zijn van oneerlijke concurrentie. Hoe lopen
hierover de gesprekken? Zoekt de Minister naar gelijkgezinde lidstaten om
het geven van gekoppelde steun te beperken?
Voorzitter. De Europese Rekenkamer is gekomen met een rapport over de
voorstellen voor het gemeenschappelijk landbouwbeleid. Wat vindt de
Minister van de aanbevelingen van de Europese Rekenkamer? Met name
ten aanzien van de nationale strategische plannen kan ik de lijn in de
aanbevelingen van de Rekenkamer volgen, om de plannen te evalueren
op basis van transparante en duidelijke criteria. Hoe kijkt de Minister
daarnaar? Gaat zij ervoor zorgen dat er duidelijke en transparante criteria
komen in de verordening?
Voorzitter. De Minister kondigt in haar brief aan dat zij begint met het
maken van nationale strategische plannen. Dat terwijl nog niet duidelijk is
hoe het nieuwe GLB eruit komt te zien. Kan de Minister ons aangeven wat
het tijdpad is voor de besluiten voor het nieuwe GLB? Hoe verhoudt zich
dit tot het proces om te komen tot nationale strategische programma’s?
Daarnaast lopen er op dit moment diverse pijlers in het kader van het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-32, nr. 1146

6

huidige GLB. Onze vraag als CDA-fractie is of deze worden meegenomen
in het nationale strategische programma.
Voorzitter. Het CDA vindt het van groot belang dat ons landschap met
houtwallen en andere landschapselementen behouden blijft. Een mooi
voorbeeld hiervan vind ik het coulisselandschap in Twente en in de
Achterhoek in mijn eigen mooie provincie. Dat biedt ook beschutting aan
allerlei dieren. Welke mogelijkheden ziet de Minister hiervoor in het
nieuwe GLB? Want tot op heden is dat toch wel moeilijk gebleken.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Ik ben blij met het betoog van het CDA voor de houtwallen. Zij waren deze
week ook in het nieuws. Ook GroenLinks vindt ze belangrijk, en volgens
mij leeft dat Kamerbreed. De heer Geurts spreekt over het behoud van wat
er nu is. Gaat het ook over het herstel van wat er al verdwenen is?
De heer Geurts (CDA):
Voordat je iets kunt herstellen, voor zover dat nodig is, zul je eerst moeten
gaan behouden. Want het huidige systeem heeft toch in zich dat heel wat
houtwallen verdwijnen door allerlei wet- en regelgeving. Het maakt het
boeren er ook niet makkelijker op. Ik kan een heel aantal mooie voorbeelden noemen die op dit moment niet in automatiseringssystemen van de
RVO passen. In de vorige periode heeft het CDA er ook steeds aandacht
voor gevraagd om te proberen die houtwallen en bosschages zo veel
mogelijk overeind te houden, maar dat bleek door wet- en regelgeving
niet altijd zo makkelijk te zijn als wij ons in de Kamer voorstelden.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Ik hoop dat het wel gaat lukken. Ik zou ook graag weten welke ideeën de
Minister daarover heeft. Er wordt al langer over gepraat, maar dat heeft
niet kunnen verhinderen dat de onderzoeker die het landschap bestudeerd
heeft, deze week zei dat hij eigenlijk met tranen in zijn ogen stond te kijken
naar de overblijfselen van het landschap. Daarbij hoort volgens GroenLinks ook herstel van dingen die al verdwenen zijn.
De heer Geurts (CDA):
Ik zal maar niet gaan vertellen waarvan ik allemaal tranen in de ogen krijg,
maar ik denk dat het goed is dat de Minister daar wat antwoorden op
geeft. De Minister gaat over haar eigen antwoorden, maar ik denk toch dat
er enig verwachtingsmanagement bij nodig is, want in een vorige periode
is er ook veel op ingezet en zijn er ook stukken niet gelukt.
Voorzitter. Voor de waterschappen en boeren zou het een goede zaak zijn
als bij projecten zoals de aanleg van natuurvriendelijke oevers langs
watergangen of het verbreden ervan agrariërs dezelfde hectaresteun
blijven ontvangen. Ziet de Minister dit probleem ook? Hoe gaan we daar
in het nieuwe GLB mee om? Is de Minister bereid om te onderzoeken
welke mogelijkheden er zijn om te voorkomen dat boeren bij dit soort
projecten steun zouden moeten inleveren?
Voorzitter. Met de geannoteerde agenda heeft de Minister een rapport
meegestuurd over de risicobeheersinstrumenten in de GLB-voorstellen. Ik
vraag me af voor welke instrumenten de Minister een goede toepassing in
de Nederlandse praktijk voorziet. Heeft de Minister daarover een advies
voor de Kamer? Het CDA is van mening dat de producentenorganisaties
de potentie hebben om gezamenlijk beter risico’s te beheersen. Ziet de
Minister ook die rol voor de producentenorganisaties en zouden we die
ook nog verder kunnen uitbouwen? Zou de Minister zich hiervoor kunnen
inzetten bij de onderhandelingen, en zeker ook in het Nationaal Strategisch Plan?
Voorzitter. Even een heel ander punt: de sportvisserij. Ik heb begrepen dat
ze zeer ontevreden zijn over de Europese voorstellen ten aanzien van
zeebaars. Mijn eerste vraag luidt: is de Minister hiermee bekend? Is zij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-32, nr. 1146

7

bereid om zich in te spannen voor de sportvisserij, zodat ze twee of drie
zeebaarzen mogen vangen in plaats van één? Ik vroeg me dat af en stel
die vraag aan de Minister.
Voorzitter. Ik had in mijn tekst niks over wijn opgenomen. Ik dacht: de
woordvoerder van de VVD zal wel eerder dan ik spreken en die zal er zeker
over beginnen. Ik sluit me in ieder geval aan bij de woorden die de heer
Weverling over wijn sprak. Het is een hele mooie teelt in Nederland, al
ben ik er zelf geen gebruiker van.
De voorzitter:
Hartelijk dank. Dan geef ik nu graag het woord aan mevrouw Bromet van
GroenLinks.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Dank u wel, voorzitter. Ook GroenLinks start graag met de plannen voor
het nieuwe gemeenschappelijk landbouwbeleid. GroenLinks staat voor
een landbouw die de natuur versterkt, waarbij biodiversiteit, dus meer
planten en natuur, niet lijden onder ons landbouwsysteem maar ons juist
helpen aan een hogere productie. Wij willen dat boeren een goed
inkomen kunnen hebben, maar vinden wel dat hier iets tegenover moet
staan als het om subsidie gaat. Ons publieke geld moet ook gestoken
worden in boerenbedrijven die helpen andere maatschappelijke functies
van ons landschap te verbeteren. Wij staan achter vindingrijke, toekomstgerichte boeren die bijvoorbeeld een bloemenrand langs de akkers zaaien
of experimenteren met diervriendelijke stalsystemen. Maar wij staan niet
achter boeren die denken ons publiek geld te kunnen ontvangen zonder
daar iets voor terug te draaien.
Ik was in de hoorzitting hierover eigenlijk ook wel een klein beetje
gechoqueerd door sommige inbrengen, bijvoorbeeld die van de akkerbouwersvakbond. Die zei: nou, we willen gewoon geld. Dat zou je iemand die
een bijstandsuitkering ontvangt eens moeten horen zeggen!
Gewoon geld ontvangen omdat dat altijd al gebeurde, dat is niet hoe wij
ernaar kijken. De wereld is aan verandering onderhevig en we hoeven in
Nederland niet meer voedsel te produceren, maar we willen wel dat de
problemen die we nu ervaren met klimaat en biodiversiteit, opgelost
worden. Dat zegt ook het rapport van de Europese Rekenkamer waar mijn
collega’s van het CDA en de VVD al naar verwezen.
De Europese Rekenkamer is ook vernietigend over de vrijblijvendheid van
de huidige plannen. Wat gebeurt er als lidstaten zich niet houden aan de
voorstellen? Wie controleert de Nationale Strategische Plannen en welke
doelstellingen worden er nu eigenlijk geformuleerd? Wij vinden dat er
smart geformuleerde doelen bij een op resultaat gebaseerde benadering
horen. Dat stelt de Europese Commissie nu voor, en daar zijn we ook
ontzettend blij mee. Ik noem indicatoren, handhaving en sancties. Ik noem
een voorbeeld. «Share of agricultural land under management, commitments beneficial for soil management» is als indicator compleet nietszeggend. Wij hebben indicatoren nodig die daadwerkelijk meten of het
beter met de bodem gaat. Ik heb daarover een paar vragen aan de
Minister. Wat vindt zij van het rapport van de Rekenkamer? Mijn
voorgangers hebben daar ook al naar gevraagd. Is zij het met GroenLinks
eens dat bij een gemeenschappelijk landbouwbeleid met meer resultaatgerichte betalingen ook meer duidelijke overkoepelende doelen en
indicatoren met handhaving en sancties horen? Is het kabinet zelf al bezig
met het ontwikkelen van indicatoren die wel de echte concrete impact van
door een lidstaat genomen maatregelen op het milieu meten? Zo ja, wie
werkt daaraan? Krijgt de Tweede Kamer die te zien? Kan de Minister
voorbeelden geven? Is zij het met GroenLinks eens dat publiek geld niet
zonder de juiste voorwaarden naar boerenbedrijven zou moeten gaan en
dat daar dus ook maatschappelijke doelen voor moeten staan?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-32, nr. 1146

8

De voorzitter:
Eén moment graag. De heer Geurts heeft een vraag.
De heer Geurts (CDA):
Het gaat even over de Europese Rekenkamer, waar de geachte collega
mevrouw Bromet van de GroenLinksfractie over sprak. Zij gebruikte ook
het woord «vernietigend». Is dat een eigen perceptie van de GroenLinksfractie of heeft zij dat uit de stukken kunnen halen?
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
De mate waarin de Rekenkamer kritisch is over de voorstellen vinden wij
vernietigend, dus dat is een oordeel van GroenLinks.
De heer Geurts (CDA):
Dan is dat in ieder geval helder. Ik dacht al: heb ik een andere bril op
gehad of zo? Ik zag ook meer dat de Europese Rekenkamer een aantal
aanbevelingen doet om rekening mee te houden, maar dat hij daar ook
heel duidelijk een disclaimer bij had: er moet nog heel veel besloten
worden. Je kunt dus niet basis van de aanbevelingen die de Europese
Rekenkamer nu heeft gedaan zeggen dat het vernietigend is. Het zijn
aanbevelingen waar in de toekomst rekening mee gehouden zou kunnen
worden.
De voorzitter:
En uw vraag is?
De heer Geurts (CDA):
Is mevrouw Bromet met mij van mening dat het woord «vernietigend»
een grote lading heeft en dat GroenLinks beter een ander woord had
kunnen kiezen?
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Ik vind helemaal niet dat wij daar andere woorden voor moeten kiezen. De
politieke besluitvorming ligt bij ons en bij de lidstaten, en niet bij de
Rekenkamer. Ja, de Rekenkamer is kritisch, zoals hij dat hoort te zijn, en
kan ons goed helpen bij het aanscherpen van de politieke doelen die wij
stellen. Uit het rapport van de Europese Rekenkamer komt naar voren dat
de Europese ambities voor het tegengaan van klimaatverandering niet
terug te vinden zijn in de vooruitgang van de vergroening van het
gemeenschappelijk landbouwbeleid. Dat vind ik best ernstig. Wat betreft
klimaat- en milieumaatregelen is er namelijk weinig veranderd. Daarnaast
blijken de huidige maatregelen ook niet de meest efficiënte manier om
boeren van een goed inkomen te voorzien. Onze vraag is dan: wat doen
de plannen voor het gemeenschappelijk landbouwbeleid dan wel? Een
van de maatregelen zou de opname van natte teelten in de gemeenschappelijke rassenlijst van landbouwgewassen kunnen zijn. Nu krijgen boeren
die hun teelt willen veranderen geen kans op subsidie. Hoe gaat de
Minister er in Brussel voor zorgen dat bijvoorbeeld veenoxidatie ook
meegenomen wordt bij de milieumaatregelen binnen het gemeenschappelijk landbouwbeleid? Veenoxidatie is ook een van de thema’s die
genoemd worden in het klimaatakkoord in wording.
Over de houtwallen heb ik net bij interruptie al gezegd dat wij die heel
belangrijk vinden. Hoe kan de Minister het aantrekkelijker maken om bij
de invulling van het ecologische aandachtsgebied te kiezen voor
houtwallen?
Dan de promotie van landbouwproducten met Europees geld. Het lijkt
erop dat er een fikse lobby is om geld voor promotie van landbouwproducten te kunnen ontvangen uit het gemeenschappelijk landbouwbeleid.
Wij willen niet dat straks weer blijkt dat er Europees geld gaat naar zaken
die geenszins het publieke belang dienen, zoals reclames als «Kip, het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-32, nr. 1146

9

meest veelzijdige stukje vlees». Volgt de Minister deze ontwikkelingen
nauwlettend?
De visserij. Het Europees maritiem fonds voor visserijzaken wordt herzien.
Dit hangt nauw samen met het gemeenschappelijk visserijbeleid. Door het
huidige fonds wordt op dit moment veel dataverzameling en daarmee
verduurzaming van de visserij betaald, maar helaas wordt niet het
volledige budget benut. Dit komt volgens het fonds zelf onder andere
omdat de sector kopschuw is geworden. Daarnaast maken alleen vissers
aanspraak op het fonds en maken ngo’s en onderzoeksinstituten geen
kans. Hoe ziet de Minister zelf de prioriteiten bij het volgende visserijfonds? Hoe gaat zij voorkomen dat er in het volgende fonds weer te
weinig geld uitgegeven wordt, wat ten koste gaat van de verduurzaming
van de visserij?
Dan de Nederlandse haaien. Ik ben bij de begrotingsbehandeling
opgekomen voor de Caribische haaien, maar nu kom ik op voor de
Nederlandse haaien. Binnen het visserijfonds valt ook de aanlandplicht.
Binnenkort krijgt Nederland een ontheffing op de aanlandplicht voor
roggen. Haaien moeten sowieso al teruggegooid worden. Beide dieren
hebben namelijk een hogere overlevingskans als ze teruggezet worden,
mits zij voorzichtig genoeg behandeld worden. Deze ontheffing op roggen
is alleen gegeven als de Nederlandse overheid voldoende inzet op het
vermijden van de vangst, selectiviteit en het verhogen van de overlevingskans. Komend jaar moet ze een onderzoek naar Brussel sturen om
de ontheffing te onderbouwen. De parallel met de pulskorvisserij dringt
zich op. Nederland gaat stug door met het uitdelen van ontheffingen
zonder de noodzakelijke onderzoeken en analyses behoorlijk te doen. Hoe
ziet de Minister voor zich dat dit onderzoek op tijd naar Brussel gestuurd
kan worden? Kan de Minister aangeven hoe zij denkt een pulskorachtige
situatie te voorkomen? En hoe zet de Minister in op goed toezicht op de
ontheffing?
Als we bij de haaien en roggen blijven, wil ik ook aandacht vragen voor de
diepzeevisserij. Hier is wel een uitzondering voor haaien gemaakt, maar
niet voor roggen en draakvissen. Kan de Minister zich er sterk voor maken
om naast de haaien ook de roggen en de draakvissen te beschermen?
De voorzitter:
Gaat u richting een afronding? U heeft nog tien seconden.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Dan ben ik klaar.
De voorzitter:
Hartelijk dank. Dat was wel heel gehaaid van mij, maar bedankt voor het
begrip. Ik geef het woord aan de heer De Groot van D66.
De heer De Groot (D66):
Dank u wel, voorzitter. Ook D66 wil het graag hebben over het nieuwe
GLB, en ook een beetje over de context van dit beleid, dat al heel erg lang
bestaat. In 1962 kwam de eerste graanmarktordening tot stand. Daarna
hebben we heel veel hervormingen van het Europese landbouwbeleid
gehad. Dat beleid is van een marktbeleid naar een inkomenssteunbeleid
gegaan. Nu staan we aan de vooravond van een echt grote nieuwe
omslag, namelijk een beleid dat echt aandacht aan maatschappelijke
doelen besteedt. Dat gaat weliswaar via het boerenerf, maar er is, zoals de
Minister dat ook zegt, toch aandacht voor biodiversiteit, voor de omslag
naar kringlooplandbouw, voor klimaat, voor water, kortom, voor doelen
waar we hier met elkaar voor staan en die het ook waard zijn om publiek
geld aan te geven. Als we het goed doen, wordt het dus echt een heel
ander beleid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-32, nr. 1146

10

In dat kader heeft de fractie van D66 wel de vragen die anderen ook
hebben gesteld over het rapport van de Europese Rekenkamer. Als we
deze laatste kans – zo noem ik het maar – voor het Europese landbouwbeleid gaan aannemen, gaan we het dan ook goed doen? En gaan we ook
echt iets doen met die kritiek van de Europese Rekenkamer ten aanzien
van onder andere de versimpeling, maar ook de doelmatigheid? Ook D66
wil daar graag een reactie op.
Als we deze laatste kans voor het Europese landbouwbeleid gaan
benutten, wat gaan we dan doen in dat Nationale Strategische Plan? De
Minister heeft daar al iets over gezegd in haar brief. Ze heeft gezegd dat ze
een soort gelaagd model wil hebben van een basissteun, daarbovenop
iets wat bijdraagt aan de doelen die ik zojuist noemde, biodiversiteit,
water en klimaat, en daar weer bovenop iets voor collectieven. Maar het
zou toch fijn zijn als de Minister daar iets meer over zou kunnen zeggen.
Aan wat voor maatregelen denkt zij dan? Neem bijvoorbeeld water. Gaat
het daarbij dan over oevers of over de randen van akkers? Gaat het bij
bodem – dat werd ook door de fractie van GroenLinks gevraagd – dan
inderdaad om compensatie voor hoge grondwaterstanden van veenbodems? Gaat de Minister bij grasland het zogenaamde permanente
grasland dan ook werkelijk permanent maken? Want alleen als je dat doet,
blijf je de koolstof die je in de loop der jaren hebt opgeslagen ook echt
houden en ga je die niet weer loslaten. Anders is het natuurlijk niet zo heel
zinvol. Dus hoe ziet de Minister die definitie van permanent grasland in
het toekomstige GLB als dat moet bijdragen aan het klimaat? En hoe gaat
de Minister dan bijvoorbeeld om met uitspoelingsgevoelige gewassen op
uitspoelingsgevoelige gronden? Het gaat dus eigenlijk om net zulke
thema’s als bij de fosfaatwetgeving gaan spelen. We hebben echt de kans
om met dit GLB iets nuttigs te doen. Anders zal de legitimiteit echt verder
worden ondergraven.
In dat verband heeft de Minister ook iets gezegd over landschapselementen. Dat is een hele oude discussie. In 2013 was iedereen blij,
verheugd. Er was ook volle steun in de Kamer om dat er onder te gaan
brengen, maar dat is niet gelukt. Omdat men toch te laat is begonnen,
wordt het inderdaad duur en ingewikkeld. Ik wil de Minister vragen in
welke landen ze het wel kunnen, want meestal kunnen wij het dan ook. En
hoe zit het met het Kadaster? Ik heb begrepen dat het technisch geen
enkel probleem is, maar het moet wel gebeuren. En je moet wel op tijd
beginnen.
Hulde voor de Minister omdat zij zegt dat ze dit in het nieuwe GLB wil
meenemen. Ik wil dat nog liever in het huidige GLB, maar heb er begrip
voor dat het niet meteen gebeurt. Maar ik zie later in de brief ergens een
«maar». Ik zou graag de politieke uitspraak van de Minister willen horen
dat ze die landschapselementen gaat meenemen in het nieuwe Nationaal
Strategisch Plan, dat ze de premies die boeren krijgen daaronder laten
vallen en dat ze houtwallen gaat beschermen. Het is immers ten hemel
schreiend wat er met ons landschap aan de hand is. Van de week kregen
we ook weer zulke berichten over Twente.
De heer Futselaar (SP):
Ik zat even te luisteren naar het betoog van de heer De Groot over de
Europese Rekenkamer. Hij zegt: misschien moeten we nu iets met die
kritiek doen, want dit is misschien de laatste kans voor het GLB.
Tenminste, dat is ongeveer wat hij heeft gezegd. Betekent dit voor de heer
De Groot dat het Nederlandse standpunt in de GLB-onderhandelingen zou
moeten veranderen of aangescherpt zou moeten worden? Of gaat hij
zover dat hij zegt: dan moeten we ons ook anders opstellen?
De heer De Groot (D66):
Dank voor deze vraag. Wij moeten in ieder geval voor het volgende
zorgen. Ik geloof wel in de intentie van deze Minister en in wat zij in de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-32, nr. 1146

11

brief heeft geschreven, namelijk: we willen er echt iets van maken. Dus ik
geloof dat Nederland daar iets van gaat maken. Daar komen we ook nog
over te spreken. Maar als ik spreek met collega’s uit andere landen – dat
begint al in Duitsland – dan hoor ik: laten we vooral zo veel mogelijk
inkomenssteun verlenen; dan laten we het zoals het was. Als wij daarmee
akkoord zouden gaan in Brussel, dan zal dat de legitimiteit van het beleid
verder ondergraven. Ik vraag aan deze Minister om het niet alleen in eigen
land goed te doen, maar er ook op aan te dringen dat de Europese
Commissie de nationale strategieën streng beoordeelt aan de hand van de
negen punten die zij zelf heeft geformuleerd. Dan moet het niet alleen
gaan over een redelijk inkomen voor de boer maar ook over de
maatschappelijke doelen.
De heer Futselaar (SP):
Ik begrijp dat, al zegt de heer De Groot het nu toch iets minder scherp dan
ik had gehoopt. Maar laat ik het iets specifieker vragen. Zou het Nederlandse fiche, waar we ons standpunt in hebben opgeschreven, onze
onderhandelingspositie, wat u betreft moeten worden aangescherpt? Of
zegt u: dat is in principe goed, maar het moet met veel stevigheid worden
ingebracht?
De heer De Groot (D66):
D66 kan zich vinden in het fiche. Het is nog een beetje hoger over. Ik zie af
en toe wel concretiserende zinnen van de Minister. Dat is ook prima. Het
enige punt waar D66 kritisch over is, is het feit dat we geen gebruik willen
maken van de Europese mogelijkheid om onafhankelijke adviesdiensten
te ondersteunen. We hebben daar bij de begroting over gesproken. De
Minister heeft toen gezegd: ik wil eigenlijk een soort consortium van
adviesdiensten. Daar wil ze wel over nadenken. Ik kan me ook voorstellen
dat je gebruikmaakt van Europese fondsen om dat te ondersteunen. Ik zou
daar nog graag een reactie van de Minister op willen. Maar D66 kan zich
vinden in het standpunt van de Minister en hoopt dat ook andere landen
dat op deze manier gaan doen, anders is het denk ik gedaan met het
Europees landbouwbeleid.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Ik weet dat de heer De Groot en de D66-fractie voorstander zijn van een
omslag in de landbouw. Nu hebben wij een oproep gekregen van de
Transitiecoalitie Voedsel. Dat is een interessante verzameling mensen in
deze sector. Die zeggen dat de voorstellen van de Europese Commissie
absoluut ontoereikend zijn voor de omslag die nodig is. Is D66 het eens
met die conclusie?
De heer De Groot (D66):
Nee, want ik denk dat het helemaal afhangt van de manier waarop we dat
gaan invullen. In aanzet is wat de Europese Commissie voorstelt goed.
Ook de doelen die de Europese Commissie stelt zijn goed, maar het hangt
helemaal af van de wijze waarop wij dat in Nederland gaan vertalen in de
nationale strategie. Die Transitiecoalitie Voedsel heeft ook een punt
gemaakt van transparantie in de keten. De Minister heeft in haar brief
aangegeven dat zij in het kader van het GLB wil inzetten op bewustwording, het vergroten van transparantie en de promotie van duurzaamheid. Ik ben nieuwsgierig naar hoe ze dat denkt in te vullen en te concretiseren, want dat zie ik tot nu toe eigenlijk niet.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Dat is wel interessant, want we hebben als Kamer studies uit laten voeren
op basis van de voorstellen die er nu liggen en bekeken wat er gebeurt als
je er echt het maximale uithaalt. Ook dan kom je nog maar op 20% van je
vergroeningsdoelen. Dus onze eerste exercitie, die we door weten-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-32, nr. 1146

12

schappers hebben laten uitvoeren, zegt dat we ook als we er met de
nationale invulling van deze voorstellen het maximale uithalen nog maar
20% van de doelen halen. Ik neem aan dat D66 erachter staat om de
doelen op het gebied van natuur, biodiversiteit en klimaat te halen. Hoe
ziet D66 dan voor zich dat die omslag voor elkaar komt, als we nu al weten
dat we maar 20% halen als we het helemaal goed doen met onze
nationale invulling?
De heer De Groot (D66):
Dat geldt als je al die doelen alleen maar met het Europese landbouwbeleid wilt behalen. Het Europese landbouwbeleid moet ondersteunend
zijn aan die doelen. Daarbij is er dan de afweging, die Louis Bolk ook zo
mooi heeft gemaakt, of je weinig boeren voor heel veel maatregelen gaat
belonen of dat je probeert het breed aan te pakken. Hierdoor leg je de
drempel natuurlijk wat minder hoog. Nogmaals, het is niet de bedoeling
om met het Europese landbouwbeleid alle biodiversiteits- en waterdoelen
te halen. Daarvoor hebben we simpelweg te weinig geld. Daarvoor is ook
aanvullend beleid nodig. Dat heeft deze Minister ook ingezet met de
transitie.
De voorzitter:
U vervolgt uw betoog.
De heer De Groot (D66):
Voorzitter. Ik sluit me wat betreft de zeebaars aan bij de vragen van, ik
meen, de heer Geurts. Als de stand van de zeebaars zich weer herstelt, is
de verhouding tussen de quota voor de professionele visserij en de
hobbyvisserij volgens D66 niet helemaal in lijn.
Dan het Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij. D66 heeft een
initiatiefnota geschreven, Leve de Noordzee. Er zijn ook moties over
aangenomen. Er is ook het Programma naar een Rijke Waddenzee. Zijn
dat elementen die de Minister gaat meenemen in haar inzet voor dit
fonds, om er op die manier voor te zorgen dat we niet alleen inzetten op
visserij, maar ook op de combinatie met natuur? Denk bijvoorbeeld aan
een visserijvrije zone rondom de kier in de sluis bij het Haringvliet. Dan
kan je dan mooi financieren vanuit dat fonds. We hebben ook andere
situaties, bijvoorbeeld in het IJsselmeer, waar de vangstcapaciteit in
overeenstemming moet worden gebracht met de hoeveelheid vis. In
hoeverre gaat de Minister ook dat soort zaken daarin meenemen?
Dat waren mijn punten, voorzitter.
De voorzitter:
Hartstikke goed. Hartelijk dank. Dan geef ik nu graag het woord aan de
heer Moorlag van de Partij van de Arbeid-fractie.
De heer Moorlag (PvdA):
Dank u wel, voorzitter. Als we terugkijken op de geschiedenis van het
gemeenschappelijk landbouwbeleid, zien we dat de kerndoelen van dat
landbouwbeleid voedselzekerheid en bestaanszekerheid waren. Dat we
over voldoende kwalitatief goed voedsel beschikken, is geen vanzelfsprekendheid. Het is in deze tijd wel een vanzelfsprekendheid geworden. Er is
ook decennia hard gewerkt aan bestaanszekerheid voor de boeren. Het
GLB was daar een instrument voor. Het waren zeer te billijken en zeer
legitieme beleidskeuzes.
Wat onze bestaanszekerheid tegenwoordig het meest bedreigt, zijn
duurzaamheid en het klimaatbeleid. Er wordt wel gezegd dat wij de eerste
generatie zijn die de gevolgen daarvan gaat merken en de laatste
generatie die er ook iets aan kan doen. Het gaat nu ook om bestaanszekerheid in Nederland, een land dat voor een belangrijk deel onder de
zeespiegel ligt. Het is daarom naar de smaak van de Partij van de Arbeid

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-32, nr. 1146

13

van belang dat het GLB veel meer wordt gekoppeld aan natuurdoelen,
klimaatdoelen, waterdoelen en milieudoelen. Het is een schip waarvan
geleidelijk aan de koers wordt verlegd. Het GLB-beleid is een supertanker,
maar het moet wel van koers worden verlegd. Wat mij betreft gebeurt dat
het liefst met een haakse bocht, maar ik weet ook dat een Haagse bocht al
wat ruimer is dan een haakse bocht. Een Brusselse bocht is nog veel
ruimer. Maar ik hoop oprecht dat de Minister al haar talenten, energie en
inzet erop wil richten om dat schip wel van koers verlegd te krijgen.
Ik denk ook dat het rapport van de Europese Rekenkamer daar aanleiding
toe geeft. Mevrouw Bromet gebruikte het woord «vernietigend». Dat was
naar mijn smaak wel op zijn plaats. Het GLB is een groot deel van het
Europese budget en als de Europese Rekenkamer constateert dat de
effecten onvoldoende meetbaar zijn en dat doelen niet worden behaald
die eigenlijk met het beleid behaald zouden moeten worden, dan hoop ik
dat de Minister zich ook inzet voor een effectief en doelmatig beleid, dat
dus ook systeemtechnisch goed in elkaar zit. Mijn vraag aan de Minister
is: wil ze zich daarvoor inzetten, dus zowel voor datgene wat ik in mijn
inleiding zei als waar het gaat om de effectiviteit en doelmatigheid?
Het Nationaal Strategisch Plan wordt in samenspraak met provincies en
waterschappen vormgegeven, in het kader van het interbestuurlijk
programma. Dat is een goede zaak, maar hoe wordt dat proces precies
ingericht en wat is het kader in dat proces? Wie gaat nu waarover en wat
zijn de harde randvoorwaarden? Wat de PvdA betreft, zijn de harde
randvoorwaarden dat de doelen uit het klimaatakkoord worden bereikt,
dat de nitraatdoelen worden bereikt, dat de Kaderrichtlijn Water in bredere
zin wordt bereikt en dat doelen voor natuur en biodiversiteit worden
bereikt. Wat het zwaarste telt, moet het zwaarste wegen.
En hoe gaan we voorkomen dat bij dat Nationaal Strategisch Plan onze
nationale Rekenkamer op enig moment met dezelfde kritiek zal komen als
de Europese Rekenkamer? Dus hoe wordt dat beleid, dat nationaal
vormgegeven moet worden, goed afrekenbaar, effectief en doelmatig
ingericht?
Een aantal andere fracties sprak al over de landschapselementen. Ik heb
waardering voor de Minister en haar inzet. Ze doet pogingen om dat
onder de hectaretoeslagen te krijgen. Hoe staat het daarmee? Vindt dat
gehoor bij de andere lidstaten? En wil de Minister die inspanning ook
doen voor die delen van de akkers en de weilanden die nu nog als zodanig
worden gebruikt, maar die in toenemende mate ook voor de wateropgave,
voor de kwaliteitsdoelen voor water natuurvriendelijker gemaakt moeten
worden, natuurvriendelijke oevers en dergelijke? Wil de Minister zich
daarvoor ook inspannen? Ik heb begrepen dat daar in de kringen van de
waterschappen toch wel wat zorg over is.
In het verleden hebben we ook gesproken over de zeldzame huisdierenrassen, om te kijken of via het Europese spoor middelen zouden kunnen
worden vrijgespeeld om die rassen in stand te houden. We zijn inmiddels
enkele maanden verder. Hoe staat het daarmee, zowel in Europees
verband als met de organisatie die opkomt voor de belangen van die
zeldzame huisdierenrassen, de dubbeldoelkoeien, de Groninger
blaarkop?. Ik was gisteren in Groningen. Daar werd hij aangemerkt als de
Groninger panda, zo trots zouden we erop moeten zijn. Zoals ze in China
trots zijn op de panda, zouden we in Groningen trots moeten zijn op de
Groninger blaarkop. Het gaat me eerlijk gezegd aan het hart en heel veel
mensen gaat het ook aan het hart.
De voorzitter:
Ja, daar was een punt. De heer De Groot.
De heer De Groot (D66):
Ik probeer enige consistentie te zoeken in het betoog van de heer
Moorlag. Aan de ene kant moet het helemaal bijdragen aan klimaat, water

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-32, nr. 1146

14

enzovoorts; helemaal eens. Maar dan komt opeens de Groninger
blaarkop. Hoe draagt deze bij aan het klimaat?
De heer Moorlag (PvdA):
Nou, hij draagt in elk geval wel bij aan duurzaamheid. Als je het hebt over
biodiversiteit, het behoud van genen en het voorkomen dat wij alleen
maar één type koe in de wei hebben, en als we het hebben over stoffering
van het landschap, waar de heer Geurts over sprak, dan denk ik dat er ook
wel wat diversiteit in de weilanden mag staan.
De voorzitter:
De heer Madlener heeft nog een vraag aan u.
De heer Madlener (PVV):
De heer Moorlag is toch van de Partij van de Arbeid, als ik het goed heb?
Want als ik met die boeren spreek met die bijzondere huisdierenrassen,
dan zeggen ze allemaal: de vorige regering, met de Partij van de Arbeid, is
begonnen met het wegpesten van onze dieren. En nu lijkt het wel alsof ik
met een heel andere partij van doen heb. Spreekt u echt wel namens uw
partij? Want u bent toch zelf verantwoordelijk voor dat beleid waardoor
die zeldzame rassen verdwijnen?
De heer Moorlag (PvdA):
De Partij van de Arbeid is verantwoordelijk en heeft verantwoordelijkheid
genomen voor het indammen van het mestprobleem, van de fosfaat en
daarmee ook voor bestaanszekerheid voor de boeren veiligstellen. Want
als derogatie in gevaar was gekomen, waren we nog verder van huis
geweest. Maar in die grote operatie zijn die zeldzame huisdierrassen niet
met de vingers maar wel met de hoeven tussen de deur gekomen. Dan
moet je daar wel oog voor hebben. Vandaar dat ik daar met open vizier
voor kan pleiten.
De heer Madlener (PVV):
De heer Moorlag zegt «met open vizier». Ik neem aan dat hij dan bedoelt
dat hij erkent dat de PvdA het beleid zelf zo heeft vormgegeven. Dat zie ik
terug bij alle woordvoerders van de PvdA. Al het PvdA-beleid van
hiervoor is eigenlijk mislukt. De PvdA slaat nu een hele andere toon aan
en probeert nu stemmetjes terug te winnen met een heel ander geluid.
Het is natuurlijk gewoon volksverlakkerij.
De heer Moorlag (PvdA):
De heer Madlener zou ook zijn zegeningen kunnen tellen. Zijn bijdrage
doet mij een beetje vermoeden dat hij hedenochtend wat azijn heeft
genuttigd bij het ontbijt. Mijn advies aan de heer Madlener is toch: count
your blessings. In goed Nederlands gezegd: tel uw zegeningen. Ik maak
mij gewoon hard voor die zeldzame huisdierrassen. Dat kan de heer
Madlener ook niet ontgaan zijn. Dat heb ik bij eerdere debatten ook
gedaan. Mijn vraag aan de Minister is: hoe staat het daar nu mee?
De voorzitter:
U vervolgt uw betoog.
De heer Moorlag (PvdA):
In de stukken stond iets over diepzeevissen, maar die hebben we hier niet
in Nederland. Wij hebben wel de zeebaars. Een aantal fracties heeft daar
al aandacht voor gevraagd. Ik had er eerlijk gezegd niet zoveel oog voor,
maar het is mij de afgelopen tijd wel duidelijk geworden dat wij in
Nederland heel veel sportvissers hebben. Het is toch wel wat wrang dat zij
op pad gaan voor één zeebaars per dag. De beroepsvissers krijgen aardig
wat meer ruimte. Dat zou voor een deel toch ook bij de sportvissers

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-32, nr. 1146

15

moeten landen. Die zouden in plaats van één toch wel zeker drie vissen in
hun tas mee mogen nemen, als zij een goede vangst hebben.
De voorzitter:
Mevrouw Ouwehand op dit punt.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
De heer Moorlag heeft het over drie, vier vissen mee in de tas nemen.
Heeft hij enig idee wat de doodsstrijd van die dieren dan zal zijn?
De heer Moorlag (PvdA):
Ze hoeven natuurlijk niet te doen wat in het verleden bij mij in het dorp
wel gebeurde. Als daar de sportvereniging was geweest, dreven de dooie
vissen na afloop, nadat zij gewogen waren, in het kanaal. Daar dreven dan
honderden vissen omdat er aan rallyvissen werd gedaan. Er werden dus
gewoon vissen in de tas gegooid. Ik ga er wel van uit dat deze vissen geen
langzame verstikkingsdood hebben, maar dat ze op een gepaste wijze aan
hun einde worden geholpen.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Ik vraag het, omdat we voor landdieren hebben afgesproken dat je die niet
mag doodmaken voordat je ze buiten bewustzijn hebt gebracht. Dat
hebben we gedaan omdat we weten dat die dieren ernstig kunnen lijden.
Nou geldt dat ook voor vissen. Voor industriële en commerciële
visvangsten bestaan er geen regels. Dat vinden we een schande. Maar u
doet alsof mensen die effe een visje uit het water halen, dat lijden zo snel
mogelijk op een zorgvuldige wijze kunnen beperken of stoppen. Dat is
gewoon niet waar. Ik zou iedereen hier – de Partij van de Arbeid is nu aan
het woord – willen vragen om daar eens over na te denken. Het gaat om
levende wezens die, net als wij, kunnen lijden, die niet dood willen, die
een doodsstrijd kunnen voeren. We laten het als een soort hobby over aan
iedereen die daar naar eigen goeddunken mee om wil gaan. Ik vind dat
problematisch.
De heer Moorlag (PvdA):
Op de lange termijn wil ik wel meedenken over hoe je dat ook zou kunnen
doen. Ik zie niet in hoe je dat op korte termijn in de beroepsvisserij zou
kunnen doen. Ik kan mij niet verplaatsen in een vis, maar als ik als vis de
keuze zou hebben om in een net met duizenden andere vissen te worden
opgetakeld en dan een langzame verstikkingsdood te hebben of om aan
een hengeltje te worden opgetakeld en een klap op mijn kop te krijgen,
dan was de keuze snel gemaakt.
De voorzitter:
Dit zal vervolgd worden in het algemeen overleg Visserij. We gaan nu
verder met dit debat. U heeft nog een klein minuutje.
De heer Moorlag (PvdA):
Oké, voorzitter. De PvdA is voorstander van het aanpakken van oneerlijke
handelspraktijken. Maar in de brief las ik wel een verontrustende zin: «Het
meest in het oog springende is een verbod voor afnemers om bovenwettelijke eisen te stellen op het gebied van milieu of dierenwelzijn.» Wat
betekent dit? Betekent dit dat de keurmerken van de supermarkten
moeten gaan verdwijnen? Dat kan toch niet de bedoeling zijn? Wat
betekent dit voor de dierenwelzijnseisen die aan de keten worden gesteld?
Hoe kijkt de Minister daartegen aan? Wat gaat zij daartegen ondernemen?
Hoe gaat zij bevorderen dat wij in de keten afspraken kunnen maken over
bepaalde kwaliteitseisen op het gebied van milieu, dierenwelzijn en
klimaatbelasting? Daarmee wil ik graag besluiten, voorzitter.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-32, nr. 1146

16

De voorzitter:
Hartelijk dank. Dan geef ik nu graag het woord aan de heer Futselaar van
de SP.
De heer Futselaar (SP):
Dank u wel, voorzitter. Ik heb de lange historische beschouwing over het
GLB overgeslagen. Dat vindt u vast niet erg, want dat verhaal heb ik al
eens eerder gehouden en eigenlijk is er niet heel erg veel veranderd. Dat
tekent een beetje de problematiek van praten over het GLB. Wij kunnen
een mening hebben – die hebben wij ook gehad – over het standpunt voor
de Nederlandse inzet in de onderhandelingen, maar daarna is het toch
een beetje afwachten wat eruit komt met 27 lidstaten. Dat is gewoon een
feit. Dat maakt het voor mij heel erg lastig om grip te krijgen op dit proces.
Ik beperk me daarom tot een aantal punten. Ik dacht: kom, laat ik eens
inventief zijn en het rapport van de Europese Rekenkamer erbij halen; dat
doet vast niemand. Dat bleek niet het geval, maar het is wel belangrijk om
het er uitgebreid over te hebben. Ik vind het een snoeihard rapport. Dat is
mijn appreciatie, zo zeg ik tegen de heer Geurts, maar ook de Europese
pers is niet mild, als je de berichten leest. Ik zag dat POLITICO zei: de
Europese Rekenkamer gooit Commissaris Hogan voor de wolven. Dat is
zo’n beetje de taal die daar werd gebruikt. Ik vind «snoeihard» dus een
redelijke samenvatting.
Wat zegt de Rekenkamer over het concept-GLB? Dat er eigenlijk heel
weinig veranderingen zijn ten opzichte van het vorige GLB. Ook dat leidt
weer tot een dilemma, want luister eens naar sommige lidstaten die
moord en brand schreeuwen, zeggen dat dit een veel te grote revolutie is
en het meer willen houden zoals het is. Nou ben ik er op zich wel van
overtuigd dat Nederland in dat speelveld een rol speelt waarbij het, wat
mij betreft, meer aan de goede dan aan de slechte kant van de discussie
staat, om het zo maar te zeggen, maar het laat wel heel erg zien hoe
moeilijk dat trekken aan het GLB in de praktijk is. Heel concreet: de
Rekenkamer zegt dat de groene ambities niet realistisch zijn ten opzichte
van het voorgestelde beleid. Dat is gewoon een hele harde conclusie. Je
kunt mooie taal spreken over het belang van vergroening, verduurzaming
en aanpassing aan het klimaat – dat is taal die hier ook redelijk breed kan
worden gedragen; sorry, meneer Madlener, maar die kan over het
algemeen redelijk breed worden gedragen – maar de uitvoering blijft dan
toch achterwege. Mijn vraag is dus: wat is nou de reactie van de Minister
of het kabinet op dat rapport van de Europese Rekenkamer? Want ik vind
het net wat te zwaar om het af te doen als «ook een mening», waarmee ik
niet wil suggereren dat de Minister dat zou willen zeggen. Is het ook een
reden om de strategie of ons standpunt ten opzichte van het GLB
eventueel zelfs aan te passen?
Dan de Nationale Strategische Plannen. De Minister zegt dat zij in overleg
gaat met provincies en waterschappen en dat het een proces wordt. De
heer Weverling zei terecht dat je de boeren daarbij moet betrekken. Daar
ben ik het mee eens. Ik zou er ook toe op willen roepen om niet alleen de
vaste organisaties erbij te betrekken; probeer het ook eens wat breder te
krijgen, want bij de mate van representativiteit van sommige van die
organisaties wil ik nog weleens wat vraagtekens zetten. Ik wil ook heel
graag weten wanneer de Kamer wordt betrokken bij het proces. Op welke
momenten krijgen wij informatie en mogen wij ook wat vinden? Heel
concreet: voor december 2019 krijgen wij iets om over te discussiëren en
zelfs over te stemmen. Hoe gaat dat in de praktijk? Hoe worden wij daarbij
betrokken? Ik verwijs naar de toch wat stekelige discussies die wij hier
hebben gevoerd over het zesde actieprogramma Nitraatrichtlijn en wat de
procedure met de Kamer daarbij nou wel of niet zou zijn. Het lijkt mij
handig om daar nu afspraken over te maken en niet in november 2019.
Een van de vraagtekens is wat er gebeurt met het oude, zoals het
Plattelandsontwikkelingsprogramma, de oude tweede pijler. Ik vroeg me

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-32, nr. 1146

17

af of de Minister al iets kan zeggen over wat zij nou eigenlijk wil
behouden. Er komt natuurlijk een hele invulling, maar wat zijn nou
elementen van dat programma die wij willen behouden? De Minister zegt
zelf – dat ben ik erg met haar eens – dat wij dit ook moeten gebruiken om
onze procedures wat te stroomlijnen en misschien wat bureaucratie weg
te schaven hier en daar. Voor mij is LEADER een prachtig voorbeeld.
LEADER is, geloof ik, ongeveer 5% van het POP-budget. Er gebeuren
prachtige dingen met LEADER, maar praat met mensen die aanvragen
doen en je hoort dat ze soms gek worden van het verantwoordingscircus.
Als je pech hebt, zit je met drie à vier overheden aan tafel. Dat is wel zo’n
voorbeeld waarvan ik denk: als we dan toch de boel opnieuw aan het
schilderen zijn, laten we dan ook zorgen dat daar een mooi, nieuw kleurtje
op komt. Ik zeg daar wel bij dat, als je dat soort dingen strakker gaat
maken, voor mij niet automatisch de provincie het loket is waar iedereen
heen moet. Elke laag in Nederland heeft zijn eigen rol en ik wil de dingen
graag efficiënter maken, maar in de afgelopen jaren is de tendens
geweest om zo veel mogelijk landbouw- en natuurbeleid te decentraliseren naar provincies. Ik ben er niet van overtuigd dat dat altijd de juiste
plaats is, maar het hangt nog steeds af van de invulling.
Over de zeebaars ga ik niks meer zeggen dan dat daar stevig voor is
gelobbyd. Dat is duidelijk. Daar wil ik eigenlijk een serieuzer punt van
maken, want het is natuurlijk een beetje raar dat er een Europees besluit
wordt genomen en dat er dan hier wordt gelobbyd om iets niet te doen. Ik
zou liever aan de Minister willen vragen of zij voor de langere termijn
mogelijkheden ziet om de recreatieve visserij een wat stevigere positie te
geven in dit soort besluitvormingsprocessen op Europees niveau. Kunnen
we daarvoor pleiten? Dat voorkomt dat wij allemaal mails en afspraken
krijgen en dat wij hier gaan zeggen dat we het er niet mee eens zijn.
Tot slot. De Programmatische Aanpak Stikstof staat niet op de agenda van
de Landbouw- en Visserijraad, maar is wel het gevolg van een Europese
uitspraak. Ik wil het daar dus toch over hebben. We krijgen daarover een
brief van de Minister. Dat heeft zij toegezegd, met een waarschuwing dat
het vooral een procesbrief gaat worden. Ik wil toch de mogelijkheid
hebben om iets te zeggen. De vergunningen zijn nu in de praktijk
stopgezet door de provincies. Ik begrijp dat er donderdag een nieuw
overleg is en dat er dan misschien iets gaat gebeuren, maar ik wil toch
aandacht vragen voor de positie waar de provincies zich in bevinden. Ze
kunnen ervoor kiezen om weer vergunningen af te geven, met het risico
dat daar geen juridische grondslag onder zit. Maar ze kunnen er ook voor
kiezen om geen vergunningen af te geven, met wederom het risico dat
mensen naar de rechter stappen om te zeggen: ik wil dat mijn aanvraag in
behandeling wordt genomen. Het is dus een beetje damned if you do and
damned if you don’t voor de provincies. Het is niet voor niets dat die
uitspraak er is geweest. Ons beleid om stikstof te reduceren in natuurgebieden voldoet duidelijk niet, dus we zullen op termijn, linksom of
rechtsom, maatregelen moeten nemen. Kan de Minister eventueel al iets
openbaren over de richting waar zij aan denkt? Aan de non-verbale
communicatie te zien vermoed ik al dat het antwoord nee gaat zijn, maar
ik zou een slechte volksvertegenwoordiger zijn als ik daar niet bovenop
zat.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank. Een tik op de vingers als je het wel doet en een tik op de vingers als
je het niet doet, om het in goed Nederlands te zeggen. Meneer Madlener
van de PVV-fractie, ik geef u graag het woord.
De heer Madlener (PVV):
Dank u wel, voorzitter. Het is niet zo dat ik mijn dag met azijn ben
begonnen. Ik neem meestal wat koffie en dan gaat het wel. Maar als ik

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-32, nr. 1146

18

begin met het lezen van de stukken, dan schieten de tranen toch in mijn
ogen, zeker als het over de Europese Unie gaat. Dan kom je weer in het
heel bekende plaatje terecht, namelijk dat als er in Europa iets geregeld
gaat worden, het lijkt alsof Nederland er altijd slechter uitkomt. Het GLB is
een contract voor zeven jaar en gaat om gigantisch veel geld. Als je
daarover gaat onderhandelen met andere landen... Ik weet ongeveer hoe
een aantal van die landen daarin zitten, laten we zeggen Polen en
Frankrijk. Die gaan naar zo’n onderhandeling toe en die willen gewoon
geld. Die denken: wij gaan keihard onderhandelen, want wij willen daar
goed uitkomen voor onze landbouwers. Hoe gaat Nederland naar die
onderhandeling toe? Nederland zegt: we willen vooral duurzaamheid. Als
je zo gaat onderhandelen, dan ken ik de uitkomst van tevoren al. Ik heb
daarom eens goed gekeken naar de tussenstand – misschien is dat zelfs
de eindstand – en die ziet er niet best uit, want Nederland gaat weer
keihard geld inleveren.
Er is pas een debat geweest met de Minister van Financiën. Hij heeft al
gezegd: reken maar op flinke tegenvallers; we gaan flink meer betalen, de
Nederlandse korting gaat verdwijnen en de Nederlandse bijdrage aan
Europa gaat omhoog. Als ik naar het GLB kijk, dan zie ik dat we slechter af
zijn. Als ik de lijstjes bekijk, kijk ik vooral naar de eerste pijler: de directe
betalingen. Zoals het er nu uitziet, gaat Nederland na Malta het meeste
inleveren. Uit de eerste pijler blijkt dat we 7,16% gaan inleveren. Dat gaat
om miljarden, miljarden die de Nederlandse landbouwers minder gaan
ontvangen. Er zijn natuurlijk ook een heleboel winnaars. U raadt het al: dat
zijn vooral de Oost-Europese landen, de landen met grote boerderijen en
met veel goedkope grond. Die zijn bezig om zo veel mogelijk van ons geld
af te pakken om hun eigen landbouw te ontwikkelen. Nederlandse boeren
emigreren vaak naar die landen omdat ze daar wel een toekomst zien. Zij
zijn aan het ontwikkelen. En wat zijn wij aan het doen? Aan het saneren.
Dat is waar het op neerkomt. Dat gaat al jaren zo door. Als je saneert of als
je het steeds onaantrekkelijker maakt om boer te zijn, dan zijn het vaak de
kleintjes die als eerste omvallen. Dat is ook precies wat je ziet in
Nederland. De kleine boeren hebben het steeds moeilijker. Die tendens
moet stoppen. Nederland moet eens gaan opkomen voor zijn eigen
belang. En ja, dat gaat ook gewoon over geld. Dat is misschien niet zo
hoogdravend als het klimaat of weet ik veel wat, maar geld is gewoon
belangrijk. Zonder geld kun je niet leven en kun je geen onderneming
runnen. De WUR, de Wageningse universiteit, heeft dan ook becijferd dat
wat er nu op tafel ligt, direct gaat zorgen voor 1% minder inkomen voor
Nederlandse boeren. Daar kan ik niet enthousiast over worden. Dat heeft
niks met azijn drinken te maken; het kabinet is gewoon bezig met een heel
slechte onderhandeling. Ik vind het ook vreemd dat niemand het daarover
wil hebben, want we praten hier over miljarden, miljarden aan Nederlands
belastinggeld. Ik hoor graag van de Minister hoe zij daarnaar kijkt. Ik weet
dat zij ermee bezig is, maar het heeft kennelijk geen prioriteit. Ik doe dus
nogmaals een beroep op haar: vuist op tafel, Minister; kom ook op voor
de financiën en ga niet akkoord met een verslechtering van de Nederlandse betalingspositie.
Je kunt een gemeenschappelijk landbouwakkoord hebben – de bedoeling
is dan natuurlijk dat je daarmee een soort stabiliteit creëert, zodat
Nederlandse boeren daar een toekomst mee hebben – maar dan krijg je
daar doorheen allerlei handelsdeals; die fietsen daar keihard doorheen.
Dat hebben we gezien met de handelsovereenkomst met Oekraïne, dat
helemaal los van het GLB allerlei dingen doet. Oekraïne mag gewoon alles
dumpen op de Europese markt, zoals eieren. Ik kan u vertellen dat kippen
daar niet best worden gehouden. Met Europese subsidies worden er
gigantische bedrijven ingericht die helemaal niet voldoen aan de
dierenwelzijnseisen die wij hier hebben. Zij mogen die kippen hier
verkopen. Dat doen ze zelfs buiten de regels om. Ze foetelen wat met
regelgeving en dumpen gigantisch veel van dit soort landbouwproducten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-32, nr. 1146

19

op de Europese markt. Daar kunnen onze boeren natuurlijk nooit tegen
op. Dat zijn nou pure, oneerlijke handelspraktijken. Wij doen daar niets
aan. Ik hoor graag van de Minister hoe zij dat nu gaat stoppen.
De voorzitter:
De heer Moorlag heeft nog een vraag voor u.
De heer Moorlag (PvdA):
We krijgen van de heer Madlener nu een wat somber verhaal, dat ook
nogal anti-Europa is. Zit de PVV nog steeds op het standpunt dat
Nederland uit de Europese Unie zou moeten treden? Zou dat ook in het
belang van de boeren zijn?
De heer Madlener (PVV):
Het mooiste zou natuurlijk zijn als we terug zouden kunnen naar de EEG,
waarin je economisch samenwerkt en eerlijk handel kunt drijven, maar
wel eigen baas blijft. Dat zou het beste zijn. Dat standpunt hebben wij nog
steeds. Ik zou het heel fijn vinden als daar ook een referendum over zou
komen om alle Nederlanders daarover mee te laten beslissen.
De heer Moorlag (PvdA):
Ik meen toch te weten dat de PVV weleens heeft gepleit voor een nexit.
Mijn vraag aan de heer Madlener is of de PVV voor een nexit is. Zo ja, zou
dat dan in het belang van de boeren zijn?
De heer Madlener (PVV):
Dat zou heel goed in het belang van de boeren kunnen zijn, ja. Als je die
nexit goed uitvoert en als je een goed handelsverdrag sluit met andere
landen – Engeland is daar nu mee bezig, maar waarschijnlijk wordt het dat
niet gegund door Europese landen, wat natuurlijk wel zou moeten – dan
kan het heel goed uitpakken. Dan word je weer baas over je eigen land,
dan hoef je niet meer al die miljarden te betalen aan Oost-Europese
landen, die vervolgens onze boeren wegconcurreren. Ja, dat zou heel
goed uit kunnen pakken.
De heer Moorlag (PvdA):
Ik heb er nog nooit een boer voor horen pleiten, dus ik weet niet namens
wie meneer Madlener spreekt.
De heer Madlener (PVV):
Dat zou een referendum dan uit moeten wijzen. Maar ik kom hier op voor
boeren en dat blijf ik doen, in ieder scenario, of er nou een nexit is of niet.
Ik vind het belangrijk genoeg. Het zijn ondernemers en ik gun de
ondernemers in Nederland een goede boterham en voortzetting van hun
bedrijf. Dat is onze traditie. Dat heeft ons platteland gemaakt. Maar ik zie
dat het de verkeerde kant opgaat. Ik zie dat steeds meer boeren stoppen,
dat er geen overname is, niet omdat ze geen zoon of dochter hebben die
dat wil, maar doordat er gewoon geen geld meer is om het bedrijf
overeind te houden. Dat is de tendens met dit Europa van nu. Dat gaat
dus niet goed en ik heb net uitgelegd waarom dat niet goed gaat.
De voorzitter:
Was u al klaar, of heeft u nog vragen aan de Minister?
De heer Madlener (PVV):
Nee, ik heb een interruptie beantwoord, voorzitter.
De voorzitter:
Dat snap ik, maar die beantwoording is nu klaar, dus mijn vraag was of u
nog vragen aan de Minister heeft.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-32, nr. 1146

20

De heer Madlener (PVV):
Ik ga nu verder met mijn lijstje van punten. Ik weet niet hoeveel tijd ik nog
heb, voorzitter?
De voorzitter:
U heeft nog een kleine twee minuten.
De heer Madlener (PVV):
Oké, dan ga ik snel verder. Die handelsovereenkomsten gaan er dus
keihard doorheen. Zo hebben we de deal met Trump gezien, de sojadeal,
die daar ook doorheen fietst. Ik vind dat natuurlijk niet goed. Ik vraag
opnieuw aan de Minister: bent u daarin gekend en wat gaat u daaraan
doen?
Dan een wat leuker onderwerp: de landschapselementen. Ook op dat punt
sluit ik eigenlijk aan bij andere sprekers. We moeten ervoor zorgen dat die
behouden blijven. Het moet aantrekkelijk zijn om zo’n houtwal op je land
te hebben. Ik woon in Oostvoorne. Ik heb mij laten vertellen dat daar de
meeste houtwallen zijn verdwenen toen de gemeente aankondigde dat zij
ze zou gaan beschermen. Toen waren ze in een halfjaar weg. Dat moeten
we dus in ieder geval niet doen. Laten we niet gaan roepen: we moeten
allemaal beschermingsmaatregelen nemen. Het moet aantrekkelijk zijn
om het te hebben. Dus liever inderdaad in de positieve zin stimuleren dan
verbieden.
Dan de brexit. We hebben uit de pers kunnen vernemen dat het akkoord
grotendeels klaar is. Ik ben natuurlijk benieuwd hoe de toekomst van de
Nederlandse visserij eruitziet. Zou de Minister iets kunnen vertellen over
de brexitdeal en hoe het zit met de visserij, de export van landbouwproducten en, niet te vergeten, de sierteelt, waarvan de export naar GrootBrittannië heel groot is?
Over de pulsvisserij is het laatste nieuws dat daar niet voor de verkiezingen over besloten zal worden. Als ik dat hoor, denk ik altijd: o jee, dat
gaat niet goed. Dat wordt dus over de verkiezingen heen getild. Kan de
Minister vertellen hoe het daarmee staat? We hebben een prachtig rapport
gezien waaruit inderdaad blijkt dat het beter is dan met die boomkor over
de grond slepen. Hoe staat het daarmee?
Ten slotte wil ik nog aansluiten bij de opmerkingen over de pleziervisserij,
de zeebaars en misschien ook andere soorten waar de pleziervissers
graag op vissen. Kan de Minister toezeggen dat zij er haar best voor gaat
doen dat we onze sport- en pleziervissers zo veel mogelijk vrijstellen en
dat ze hun vis gewoon mee naar huis kunnen nemen? Dan kan ik mijn
zoontje ook leren waar vissticks van gemaakt worden.
De voorzitter:
Meneer Zeebaars in het publiek mag ook blijven zitten op zijn stoel, want
we gaan nog even verder. Ik weet inmiddels wie u bent.
Het woord is aan mevrouw Ouwehand van de Partij voor de Dieren.
Mevrouw Ouwehand (PvdD):
Voorzitter. Meneer Zeebaars schoot natuurlijk een beetje weg omdat ik nu
aan het woord ben, want sport is alleen maar sport als alle partijen daar
vrijwillig aan meedoen. En dat geldt natuurlijk niet voor de vissen, meneer
Madlener.
Voorzitter. Tja, het gemeenschappelijk landbouwbeleid. Ik kan me eigenlijk
wel een beetje vinden in de woorden van de heer Futselaar die daar in een
vorig leven ook enorm veel aan gedaan heeft. De voorstellen voor het
gemeenschappelijk landbouwbeleid liggen er nu en we hebben geen idee
wat eruit zal komen. Dus hoeveel kan je er op dit moment nog over
zeggen? Wij zeggen dit. Het gaat om 365 miljard voor de komende
periode van zeven jaar en het lijkt er bij lange na niet op dat al dat geld
ook maar een beetje tegemoet komt aan de uitdagingen waar we voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-32, nr. 1146

21

staan. Ik noem de klimaatverandering, het stoppen van het schrijnend
verlies aan biodiversiteit en het zorgen voor natuurherstel. Waar gaan we
aan de noodbel trekken met de boodschap dat we ons niet kunnen
vastleggen op zeven jaar 365 miljard zonder die doelen ook te realiseren?
De eerste verkenningen zijn gewoon echt niet zo goed. De Kamer heeft
gevraagd om even te kijken naar de voorstellen die nu voorliggen en wat
het betekent als je daar maximale effectiviteit uit haalt. Dan zeg ik ook in
de richting van de heer De Groot van D66: dat gaat dus om het brede
pakket. Dan doe je dus niet zo veel, maar dan doen er zo veel mogelijk
boeren mee. Dat levert het maximale resultaat op. Dan nog haal je maar
20% van de doelen.
Nederland staat in die hele discussie over het gemeenschappelijk
landbouwbeleid niet aan de allerslechtste kant van de streep. Maar stel
dat we nog een klein beetje verbetering kunnen aanbrengen in die
voorstellen, dan lijkt het er toch op dat we ervan uit moeten gaan dat het
maximaal haalbare 25% is van wat wij ons eigenlijk ten doel hebben
gesteld. En dat 365 miljard euro later en zeven jaar verder! Dat gaat dus
niet goed. Dat gaat niet goed!
Mijn vraag aan de Minister is tweeledig. In hoeverre ziet zij kans om
binnen Europa toch echt de koppeling te maken met de klimaatdoelen? Ik
kan me niet voorstellen dat er mensen zijn die het verstandig vinden dat
we dit geld gaan uitgeven en dat we dan daarnaast nog moeten gaan
bedenken hoe we die klimaatdoelen gaan halen. Maar ook: wat gaat zij
dan in Nederland doen? Wat gaat zij daarbovenop plussen als het
gemeenschappelijk landbouwbeleid ons maar maximaal 25% van de
doelrealisatie gaat opleveren? Ik ben echt benieuwd.
Er zijn ook wel brieven van de Minister waarin wat hoop gloort, bijvoorbeeld de reactie op de brief die de Transitiecoalitie Voedsel ons heeft
gestuurd. Daarin zegt ze aan het eind, en dat vind ik hoopgevend: «In een
GLB dat gericht is op het realiseren van maatschappelijke opgaven op
onder andere het terrein van klimaat en leefomgeving, is het op voorhand
niet houdbaar te stellen dat alle GLB-middelen blijven gaan naar dezelfde
ontvangers als nu». Dat ben ik zeer met haar eens, maar dan moeten we
toch ook de discussie durven voeren of je GLB-middelen wil blijven
uitgeven aan een dierlijke sector en met name de melkveehouderij? Dat is
een hele grote ontvanger en een hele grote veroorzaker van de uitstoot
van broeikasgassen. Ik wil graag weten wat de Minister bedoelt met: het is
niet houdbaar om te zeggen dat de ontvangers hetzelfde zullen blijven.
Wat gaat er dan precies veranderen en in welke mate? Want het lijkt erop
dat ze wel íéts wil veranderen, maar toch ook weer niet al te veel. Dan heb
ik slecht nieuws voor haar: we moeten veel veranderen. De tijd is nu en er
is geld. We moeten die stappen dan ook nu verstandig zetten en geen
genoegen nemen met pietepeuterige stapjes. Dat kan gewoon niet. Die
doelen moeten gehaald worden.
Voorzitter. Zo’n zelfde vraag heb ik op het gebied van het gebruik van
landbouwgif. In de brief zelf staat: uitdagingen op het vlak van gewasbescherming. We hebben de kringloopnota van de Minister gezien. Ze
zegt ook dat we toe moeten naar een duurzamere landbouw met minder
gifgebruik, maar dat was het doel eigenlijk al; je gaat alleen in laatste
instantie gif gebruiken. Wat gaat er dan precies veranderen? De koers die
Nederland kiest is een politieke, namelijk: als er een nieuwe stof wordt
toegelaten, vraag je aan de EFSA om die te beoordelen en wat de EFSA
vindt, nemen we een-op-een over. Maar daar is heel veel kritiek op. En de
EFSA is niet gekozen. Je hebt daarna je politieke verantwoordelijkheid om
een eigen beslissing te nemen en zaken goed te wegen: nou, als we de
gevolgen op de lange termijn van die stof nog niet kunnen overzien, is het
misschien niet verstandig om hem voor tien jaar toe te laten. We lazen
deze week in Trouw dat er een nieuwe proefopzet is voor het testen van
dit soort stoffen in de reële omgeving, dus niet in het lab, zoals bij veel
EFSA-studies gebeurt. Die onderzoeker zegt nu al: Wow, in de realiteit zijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-32, nr. 1146

22

de effecten van een stof heel anders dan je van tevoren had verwacht!
Mogen we van de Minister verwachten dat ze in het kader van haar eigen
ambitie om de landbouw te verduurzamen, ook als het gaat om het
gebruik van landbouwgif, een andere positie inneemt? Mogen we dat van
de coalitiegenoten verwachten? Een EFSA-advies is mooi, het is een
advies, maar daarna nemen we onze eigen politieke beslissing. Dat doen
andere landen in de Europese Unie ook. Die beslissen daar zelf over en
die zeggen niet: EFSA is heilig en EFSA bepaalt het voor ons allemaal.
Voorzitter, dat waren mijn punten voor nu. Dank u wel.
De voorzitter:
Hartelijk dank. Dan geef ik tot slot graag het woord aan de heer Bisschop
namens de SGP-fractie.
De heer Bisschop (SGP):
Voorzitter, dank u zeer. Ik wilde mijn bijdrage over het gemeenschappelijk
landbouwbeleid gewoon inleiden met een mooi verhaal, zoals een goed
docent betaamt. Dan zit iedereen bij de laatste spreker weer op het puntje
van de stoel en denkt: hé, dit wil ik allemaal horen! Maar ik zie ervan af,
want ik heb er geen tijd voor. Ik beperk me een beetje tot de vragen die ik
wil stellen. Maar misschien komen de elementen van dat verhaal voor een
deel nu en later terug. Ik beloof de collega’s dat ik daar nog weleens aan
zal refereren. Want de sympathie die het verhaal van collega Ouwehand
oproept, is de sympathie die ik heb voor de nostalgie van Ot en Sien en
een familiebedrijf in de jaren vijftig en zestig. Dat spreekt mij enorm aan,
alleen hebben wij met een ruwe, harde werkelijkheid te maken, die dit
passé maakt, vrees ik. Alle waardering overigens voor haar oprechte
intenties; daar twijfel ik geen moment aan.
Het is goed dat de Minister zich inzet voor een ruime vergoeding voor
maatschappelijke diensten en zich verzet tegen aanscherping van de cross
compliance in het kader van de GLB. Ik pleit wel voor handhaving van een
stevige basissteun, niet omdat ik de boeren zo afhankelijk mogelijk wil
houden van het Europese landbouwbeleid, maar wel omdat het in de
huidige context niet anders kan. 40% van de agrarische huishoudens zit
op dit moment onder de lage-inkomensgrens. De analyse van
Wageningen leert dat dit percentage met de nieuwe voorstellen niet
minder zal worden. Zolang boeren hun inkomen niet voldoende uit de
markt kunnen halen, vanwege allerlei oorzaken, is inkomensondersteuning helaas nodig. Dat moeten we in het beleid dan ook nadrukkelijk
honoreren.
De heer De Groot (D66):
Zou het niet precies andersom zijn? Zolang er nog inkomenssteun is,
zullen boeren hun inkomen niet uit de markt halen. Want die marktpartij
denkt: u krijgt toch inkomenssteun, ik kan u nog wat verder uitknijpen.
De heer Bisschop (SGP):
Dat is het kip-eiverhaal; dat is een passende beeldspraak in dit verband.
Daar heeft de heer De Groot gelijk in. Alleen, er zijn wel wat instrumenten
die we de sector in handen kunnen geven die ook onderdeel van het
beleid kunnen worden, waardoor die sector een krachtige positie kan
innemen ten opzichte van de uitknijpers, om het zo maar even te zeggen.
Daar kom ik straks nog even op terug. In die zin zou ik dat graag willen
uitbouwen. Je kunt niet zeggen: we gaan nu de inkomenssteun afbouwen
en dan komt de markt vanzelf. Nee, dat gaat dus niet gebeuren, vrees ik.
De heer De Groot (D66):
Ik ben blij dat de heer Bisschop mijn redenering volgt. Die voorstellen om
de positie van de boer in de markt te verbeteren hebben we hier
besproken. Ik wens de heer Bisschop daar veel succes mee. Maar ik kan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-32, nr. 1146

23

hem één ding zeggen, namelijk dat hij de boeren absoluut geen dienst
bewijst door te pleiten voor voortzetting van de inkomenssteun. Op die
manier blijven ze uitgeknepen worden en gaan we hen niet helpen om
een voorsprong te nemen in de markt, waardoor ze juist beter kunnen
gaan verdienen. Ga dat Europese geld dus nu gebruiken voor die transitie
naar kringlooplandbouw en om wat aan klimaat te doen. En zorg ook dat
de boeren daarmee een voorsprong in de markt kunnen opbouwen, zodat
ze wat geld kunnen gaan verdienen. U houdt de boeren aan de grond op
die manier, letterlijk en figuurlijk.
De heer Bisschop (SGP):
Volgens mij is de bedoeling van kringlooplandbouw ook dat de boeren
aan de grond komen. Ik bedoel dus daadwerkelijk, niet economisch en
financieel gezien. Ik heb het gevoel dat collega De Groot de tegenstellingen wat groter maakt dan ze in werkelijkheid zijn. Natuurlijk moet het
beleid erop gericht zijn om de boeren in de gelegenheid te stellen om
gewoon een eerlijke, fatsoenlijke boterham te verdienen. Alleen, zolang de
randvoorwaarden daarvoor niet toereikend zijn, zul je dus moeten blijven
werken met die inkomenssteun. Daar zou het beleid op gericht moeten
zijn, om er stapsgewijs naar toe te groeien dat een inkomen gewoon uit
het bedrijf, uit de markt zelf gehaald kan worden. Vroeger kon een
familiebedrijf, een boer met zijn gezin, nog een fatsoenlijk inkomen
verdienen met een melkveebedrijf met 30 koeien. Het heeft anderhalve
generatie geduurd om deze bedrijven via inkomensafhankelijkheid in deze
positie te brengen. Laten we ons geen illusie maken: het gaat een
generatie duren voordat je daaruit bent. In de landbouwvisie die de
Minister heeft neergelegd, gaat die omslag hopelijk een daadwerkelijke
verbetering teweegbrengen. Maar het zal een poos duren. Het zal tijd
vergen. Daar moet het beleid op gericht zijn.
Voorzitter. Ik vervolg mijn betoog. De Europese Rekenkamer kwam met
een kritisch verhaal. Er zou te weinig duurzaamheid tegenover staan.
Maar vergeet niet dat via het milieubeleid al veel eisen op het bordje van
de landbouw gelegd worden, zonder dat de prijs meebeweegt. Dat
knelpunt heeft de heer De Groot ook benoemd. Denk aan het terugtrekken
van gewasbeschermingsmiddelen. Daar mag dan wel wat tegenover
staan. Wil de Minister dit meenemen? Nog meer bezuinigingen op het
GLB zijn op dit moment in ieder geval niet het juiste antwoord.
De Nationale Strategische Plannen krijgen in het voorstel een belangrijke
rol. De Minister wil zelfs een verdergaande taakstelling op het gebied van
klimaat en leefomgeving. Maar waar verbinden we onszelf aan? De
praktijk is vaak weerbarstiger dan de tekentafel. Ik vraag de Minister om
zich hierin terughoudend op te stellen en om te voorkomen dat boeren,
als ze niet aan de eisen voldoen, direct geld moeten terugbetalen. De
inkomenssteun zal in meer of mindere mate omlaaggaan. Dat is een
gegeven. Van groot belang is dat de boeren een goed verdienmodel
houden of krijgen. Er is nog wel een slag te maken. De Minister zet zich in
voor een betere positie van de boeren in de keten. Daar ben ik het van
harte mee eens. Is zij ook bereid om de producentenorganisaties op
productniveau in plaats van op sectorniveau te bevorderen? Ook bij de
begrotingsbehandeling hebben we daarnaar gevraagd. De Minister heeft
daarop gereageerd en ik zou daar graag een nadere reflectie op willen.
Dan gaat het onder andere om een bepaalde interpretatie van mededingingsregels in de landbouw. Mijn vraag aan de Minister is of zij gaat
pleiten voor uitbreiding van bijvoorbeeld artikel 209 in de GMO-verordening, de gemeenschappelijke marktordening, in het kader van duurzaamheidsinitiatieven, waardoor de agrarische sector een stevigere positie kan
krijgen door onderling tot afspraken te komen.
Voorzitter. Bij handelsafspraken moeten duurzame landbouwbelangen
veel scherper op het netvlies komen te staan. De Minister wil meer
kringlooplandbouw. Ondertussen sluit Juncker een deal met Trump om

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-32, nr. 1146

24

een importheffing op Europese auto’s te voorkomen. Er mag meer soja
Europa binnenkomen. Dat is geen biologisch geteelde soja; dat kan ik u
wel verzekeren. Zo moet het dus niet, want dan span je het paard achter
de wagen of graaf je een put waar het kalf in duikelt.
Voorzitter. Ik noem ook het instrument van de openbaremarktinterventie.
De Minister twijfelt aan de doelmatigheid en pleit voor beperking.
Dergelijke instrumenten leggen echter een bodem in de markt. Wat is het
alternatief van de Minister? In 2016 was er een vrijwillige melkminderingsregeling. Die leek positief uit te pakken met een behoorlijke prijsstijging in
die periode. Mijn vraag aan de Minister is of zij daar meer op in wil zetten.
De eerste pijler biedt ook meer geld voor jonge boeren. Dat is een goede
zaak. Dat kan vergrijzing in de landbouwsector mede voorkomen. Maar
het NAJK, de organisatie van jonge boeren, geeft aan dat de periode na
een bedrijfsovername voor jonge boeren het zwaarste is. De financieringslasten zijn dan het hoogst. Dat is ook begrijpelijk. De Europese Rekenkamer gaf aan dat jonge boeren beter af zijn met investeringssteun dan
met extra inkomenssteun. Vandaar mijn vraag aan de Minister of zij bereid
is om in overleg met onze jonge boeren in Brussel in te zetten op zo veel
mogelijk ruimte voor een zo effectief mogelijke benutting van de
middelen.
Voorzitter. Dan het natuurbeheer. De Minister wil collectief agrarisch
natuurbeheer financieren via de eerste pijler. Dat gebeurt nu via de
tweede. Waar wil de Minister naartoe? Eerst werd agrarisch natuurbeheer
apart gefinancierd via het Investeringsbudget Landelijk Gebied, toen werd
het geld vanuit de tweede pijler ingezet en nu wil de Minister het budget
dat eerst bedoeld was als inkomenssteun hiervoor gebruiken. Het lijkt een
soort sigaar uit eigen doos. Ik zou daar graag een toelichting van de
Minister op willen.
Voorzitter. Als het over gewasbeschermingsmiddelen gaat, dan zit Europa
een beetje op de verkeerde koers. Onlangs is de toelating van
pymetrozine ingetrokken, een selectief werkend middel dat juist in
bijvoorbeeld de paprikateelt het sluitstuk is van de geïntegreerde
gewasbescherming met vooral biologische methoden. In 2016 is...
De voorzitter:
Afrondend.
De heer Bisschop (SGP):
Ik kom tot een afronding, voorzitter. In 2016 is een Europese werkgroep
aan de slag gegaan met alternatieve gewasbescherming. Wat is de stand
van zaken?
Voorzitter. Ten aanzien van de PAS, de Programmatische Aanpak Stikstof,
sluit ik mij aan bij de vragen die mijn collega’s daarover hebben gesteld.
Ik wacht de beantwoording van de Minister af.
Ik dank u zeer.
De voorzitter:
Uitstekend. Hartelijk dank. We gaan schorsen tot 18.10 uur. Daarmee
hebben we voldoende tijd voor het voorbereiden van de beantwoording.
We zien elkaar om 18.10 uur hier terug. Hartelijk dank.
De vergadering wordt van 17.55 uur tot 18.10 uur geschorst.
De voorzitter:
Mag ik iedereen vriendelijk verzoeken om weer plaats te nemen? Dan
kunnen we verdergaan met het vervolg van dit debat over de Landbouwen Visserijraad, inclusief de voorstellen voor het nieuwe gemeenschappelijk landbouwbeleid. Dank u wel, meneer Futselaar, dat u mij altijd
scherp houdt. Ik verzoek iedereen om plaats te nemen. Dat is bijna het
geval. Ik denk dat mevrouw Ouwehand er zo meteen aankomt. De

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-32, nr. 1146

25

Minister gaat starten met de beantwoording van de vragen die in eerste
termijn zijn gesteld. De Minister.
Minister Schouten:
Zeker, voorzitter. Ik ga alle beschouwende inleidingen ook maar even
achterwege laten, omdat de mensen zo meteen heel snel willen gaan
dineren. Dus dat gaan we dan maar proberen.
Ik heb een paar blokjes. Het eerste blokje gaat over het rapport van de
Europese Rekenkamer, het tweede blokje over de Nationale Strategische
Plannen, het derde blokje over landschapselementen en nog een blokje
vis en uiteraard nog algemeen iets over het GLB, maar daarover werd zo’n
diversiteit aan vragen gesteld dat ik dat gewoon per fractie probeer af te
handelen. Het lijkt me wel zo handig om dat in die volgorde te doen.
We kregen net het bericht binnen dat er een onderhandelaarsakkoord over
de brexit zou zijn. We hebben even snel geprobeerd wat te achterhalen,
maar we hebben op dit moment geen officiële bevestiging daarvan, noch
dat we precies weten wat er dan in dat akkoord zou staan. Er zijn wat
vragen gesteld over de brexit, maar daar ga ik eventjes omwille van deze
onduidelijkheid niet nader op in. Want wat ik zeg is gedateerd, dan wel
achterhaald door nieuwe ontwikkelingen. Dus misschien staat u mij dat
toe, voorzitter.
De Europese Rekenkamer heeft de GLB-voorstellen doorgelicht. U hebt
daar goed kennis van genomen. De Europese Rekenkamer komt tot enkele
kritische conclusies dat er geen inhoudelijke onderbouwing voor het
behoud van de directe betalingen zou zijn en dat de lidstaten ook geen
statistieken zouden hoeven bij te houden over het besteedbaar inkomen.
Verder wordt door de Rekenkamer geen significante verhoging van
klimaat- en milieuambities geconstateerd en de streefdoelen zijn niet
realistisch. Het is nog maar de vraag, zegt de Rekenkamer, of de vereenvoudiging gaat lukken. In dat verband noemt de Rekenkamer met name
de ecoregelingen en capping, die dat zouden compliceren. Ik kijk alvast
even naar de heer Futselaar. Er is onduidelijkheid over de goedkeuring
van de strategische plannen. Hoe het dan wel zou moeten, geeft de
Europese Rekenkamer niet aan. Maar goed, dat is misschien ook wel niet
de rol van de Europese Rekenkamer. Maar het is altijd wel handig om te
weten wat daartegenover staat.
Dat is even de korte samenvatting van de Europese Rekenkamerplannen,
waarover een aantal leden nadere vragen heeft gesteld. De heer
Weverling heeft gevraagd hoe ik tegen die conclusies en de ruimte voor
innovaties aankijk. Hoe kan die ruimte nog gecreëerd worden? Het is
bekend dat het onze inzet is om vereenvoudiging te gaan realiseren en om
bij het GLB meer in te zetten op maatschappelijk doelen. Verder streven
we naar subsidiariteit, onder andere via de Nationale Strategische
Plannen. In die zin heeft de Europese Rekenkamer best wel wat opmerkingen over die doelen. Ik denk dat het belangrijk is dat we daar goed naar
kijken, zodat we goed kunnen bedenken wat dit betekent voor de
voorstellen zoals die nu voorliggen. Ik wil wel graag nog wat beter kijken
naar de exacte kritiek van de Europese Rekenkamer, dus sta mij toe dat we
daar nog een nadere blik op werpen. Maar ik kan me best voorstellen dat
dat iets is wat we in Brussel bespreken, want het is wel van belang dat we
goed zicht hebben op wat wij met elkaar bedenken. Wij nemen de kritiek
dus op en gaan kijken wat we daarvan vinden. Uiteraard moeten we
daarmee ons voordeel doen, want anders heeft de Europese Rekenkamer
dit voor niets gesteld. Maar ik gaf net al eventjes een voorzichtig prikje
richting de heer Futselaar dat daaraan natuurlijk altijd politieke oordelen
ten grondslag liggen. Ik noem een mooi voorbeeld. Wij hebben in de
Kamer altijd een discussie over capping van het budget. De een is daar
voorstander van, de ander niet. De heer Futselaar zegt dan: als je niet gaat
cappen, is het uiteindelijk geen inkomenssteun meer maar een inkomen.
Dat is altijd zijn quote in dit verband. De Rekenkamer stelt daartegenover

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-32, nr. 1146

26

dat capping complicaties geeft als je vereenvoudiging wilt. Als je heel sec
naar die opmerkingen van de Rekenkamer kijkt, dan kan dat dus waar zijn,
maar je kunt redenen hebben om daar toch van af te wijken. Dat is
uiteindelijk natuurlijk de politieke discussie die wij hier met elkaar voeren
over het gemeenschappelijk landbouwbeleid. Dus van het een-op-een ter
harte nemen van wat de Rekenkamer zegt zonder daar ook een politieke
weging aan te geven, zal uw Kamer ook niet heel gelukkig worden.
De voorzitter:
Meneer Futselaar, vindt u het goed als wij eerst naar alle antwoorden in
dit blokje luisteren en ik daarna de gelegenheid tot het stellen van vragen
geef? Ik heb u als eerste genoteerd.
Minister Schouten:
Voorbeeld van een klassieke discussie die wij hier altijd voeren, is die van
subsidiariteit versus level playing field. Nederland is voorstander van
subsidiariteit, omdat wij geloven dat we daarmee beleid kunnen voeren
dat beter past bij ons land. In die zin zijn 27 lidstaten ook niet helemaal
vergelijkbaar, al is het maar omdat de bodem, de weersomstandigheden,
landschappen et cetera verschillen. Wij vinden het nodig om meer
subsidiariteit te hebben, maar hoe borg je dan dat je daar ook het level
playing field behoudt? Dat zijn allemaal discussies die wij in Europa
voeren, maar waar ook wel spanning op zit. Ik kan die indruk niet
helemaal wegnemen. Volgens mij is dat uiteindelijk de politieke keuze die
je moet maken. Als we echt een level playing field willen, moeten we alles
generiek, compleet hetzelfde, over alle lidstaten doen. Aan de andere kant
zal uw Kamer weer zeggen: is dat nou echt nodig en voldoende om de
doelen te halen die wij bijvoorbeeld willen halen ten aanzien van
innovatie, milieu en biodiversiteit? Volgens mij is dat het politieke debat
dat wij hier met elkaar voeren. Maar wij kijken dus ook goed naar wat de
Rekenkamer daarover zegt.
Het is bekend dat Nederland wil dat het GLB meer gericht wordt op
innovatie en op maatschappelijke diensten. Daar is mijn inzet ook op
gericht. Die zal ik ook een plek geven in het Nationaal Strategisch Plan. De
vraag van de heer Weverling over het rapport van de Europese Rekenkamer heb ik hierin meegenomen. Ook de heer Geurts vroeg naar dat
rapport.
De heer Bisschop zegt dat het verhaal van de Europese Rekenkamer
kritisch is. Hij vindt dat er via het milieubeleid al veel eisen op het bord
van de landbouw worden gelegd en vraagt mij om dit mee te nemen.
Zoals bekend wil de Nederlandse overheid, het kabinet, de beschikbare
middelen zo effectief mogelijk inzetten. Dat betekent dat er ook een
grotere gerichtheid op maatschappelijke doelen komt, dus wat minder
inkomenssteun en wat meer gerichtheid op maatschappelijke doelen,
zoals we ook in het regeerakkoord hebben afgesproken. De doelgerichte
betalingen zullen we daarin ook vormgeven.
Voorzitter. Ik denk hiermee in het algemeen de vragen over het rapport
van de Europese Rekenkamer te hebben beantwoord.
De heer Futselaar (SP):
De Minister heeft gelijk dat ook ik in rapporten vooral zie wat ik er zelf
graag in zie en de rest enigszins vergeet. Ik kijk dus selectief. Ik wil wel
opmerken dat niet alleen de SP een groot voorstander van capping is
maar dat dat, als het goed is, ook nog steeds het standpunt van Nederland
is. De Minister zei dat ze er nog naar gaat kijken om er het beste uit te
halen. Krijgen wij dan ook een appreciatie? Was het de bedoeling van die
opmerking dat wij er ook iets over krijgen? Of is dat alleen iets van het
interne proces?
Minister Schouten:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-32, nr. 1146

27

Ik zou best een generieke appreciatie willen geven, maar dan wel met de
winstwaarschuwing die ik net heb gegeven, namelijk dat het steeds een
weging van factoren is. Hoe zwaar weeg je vereenvoudiging ten opzichte
van maatwerk? Hoe zwaar weeg je subsidiariteit ten opzichte van het level
playing field? Volgens mij is dat nou precies de politieke discussie die wij
hier met elkaar moeten voeren op dat soort thema’s. In het fiche hebben
wij aangegeven waar wij op inzetten, waarbij je daar natuurlijk ook al een
weging in maakt. Het is waar dat sommige vereenvoudigingen wat
minder vergaand zullen zijn omdat het kabinet ervoor kiest om meer
maatwerk te leveren. Die hele inhoudelijke appreciatie lijkt me juist het
politieke debat, dat we met elkaar moeten voeren. De Rekenkamer zegt:
zorg dat je echt afrekenbare factoren hebt, ook ten aanzien van de
Nationale Strategische Plannen. Dat zijn discussies die wij in Europa
voeren. Dat vinden wij ook, want daarmee waarborg je toch nog iets van
een level playing field. Sowieso krijgen we op die manier duidelijkheid
over waar de Commissie op gaat toetsen. Dat lijkt me ook heel erg handig
om te weten. Dat is ook niet altijd heel erg scherp voor mij. Maar die
discussies voeren we ook. Die punten geven we zelf al aan. Ik kan wel een
appreciatie geven, maar die zal een hoger abstractiegehalte houden in de
sfeer zoals ik dat nu bespreek.
De heer Futselaar (SP):
Ik begrijp deze worsteling wel een beetje, maar laat ik het anders
proberen. Gaat het gebeuren of ligt het niet voor de hand dat dit rapport
op een gegeven moment in de Landbouw- en Visserijraad wordt
besproken? Zo niet, is het dan niet verstandig dat Nederland het op de
agenda zet? Want als het op de agenda komt, krijgen we sowieso iets van
een appreciatie in de stukken en dan is het volgens mij opgelost.
Minister Schouten:
Ik hoor hier net dat de Commissie daar maandag zelf iets over gaat
zeggen. In de terugkoppeling, in het verslag over de Landbouwraad, kan ik
wel aangeven wat de Commissie erover gezegd heeft. Misschien geeft u
dat wat meer inzicht in hoe de Commissie daarmee om wil gaan. Ja?
De voorzitter:
Prima. Overigens wil ik in beginsel twee interrupties doen. Als het heel
dringend is, kunnen we altijd nog even verder kijken. Dat meld ik nog
eventjes. Meneer Madlener.
De heer Madlener (PVV):
Zoals ik ook in mijn eerste termijn heb gezegd, lijkt het erop dat Nederland
het meeste inlevert, na Malta, moet ik zeggen. Malta zit nog net iets
slechter dan Nederland, namelijk 8,44% in de eerste pijler. Nederland is
tweede met 7,16% achteruitgang. Die achteruitgang in geld gaat de
Nederlandse boeren 1% lager inkomen opleveren volgens de landbouwuniversiteit Wageningen. Hoe kan het dat Nederland weer meer inlevert,
terwijl er ook landen zijn die er flink op vooruitgaan, vooral Oost-Europese
landen?
Minister Schouten:
Misschien moeten we ook even kijken waar we vandaan komen. Malta en
Nederland hebben ook de hoogste hectarepremie op dit moment. De
Commissie heeft gezegd: we moeten een korting hebben waar degenen
die hoog zitten, relatief harder door geraakt worden. Overigens probeer ik
altijd enige consistentie te beluisteren in het betoog van de heer
Madlener. Ik sluit me wat dat betreft een beetje aan bij de heer Moorlag. Ik
hoor de heer Madlener altijd twee dingen zeggen: we moeten meer uit
Europa halen, maar we moeten wel uit Europa. Dat is een beetje een
dubbele boodschap. Ik weet niet of de heer Madlener dat beseft. Hij zegt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-32, nr. 1146

28

aan de ene kant dat onze boeren belang hebben bij goede handel.
Tegelijkertijd zegt hij dat we uit Europa moeten. Ik denk dat er één
beroepsgroep is die ongelofelijk veel belang heeft bij een goed functionerend Europa. Dat zijn de boeren en de tuinders. Zij exporteren veel,
vooral ook binnen Europa, dus zij hebben belang bij markttoegang. In die
zin is wat bij de brexit gebeurt exemplarisch. Je ziet wat voor een
rompslomp het al geeft als één lidstaat een derde land wordt. Dat zorgt
echt voor administratievelastenverzwaring voor heel veel bedrijven die nu
makkelijk die markt op kunnen. Europa heeft een GLB. Daar krijgen onze
boeren ook steun van. Nederland heeft andere prioriteiten, die wij ook
hebben aangemerkt in het regeerakkoord. Nog steeds gaat er een groot
budget naar ons landbouwbeleid. En terecht, zeg ik erbij tegen de heer
Madlener, want het zijn onze voedselproducenten. Ik denk dat we soms
wel eens vergeten hoe ongelofelijk bevoorrecht wij zijn dat ons voedsel zo
toegankelijk is, maar dat is niet zomaar uit het niets ontstaan. Dat komt
doordat wij dit beleid met elkaar hebben vormgegeven. We zijn het eens
dat er andere prioriteiten gelegd moeten worden. Daar zijn we nu het
debat over aan het voeren. De heer Madlener zegt aan de ene kant dat we
alleen maar last hebben van Europa en aan de andere kant dat we meer
uit Europa moeten halen. Die dubbelheid kan ik niet verenigen.
De heer Madlener (PVV):
Nou, dat kan de Minister best met elkaar verenigen. Dit betreft een
onderhandeling met andere lidstaten. En er gaan dingen veranderen. Als
je een keuze maakt, zie je wat de gevolgen daarvan zijn. Ik constateer dat
Nederland de laatste jaren altijd slecht af is. Het is altijd weer Nederland
dat het meeste moet betalen en dat het minste terugkrijgt. Dat noemen ze
ook convergentie. Dat is Europees beleid. Dat is moedwillig zo ingestoken.
Wij moeten iets inleveren van onze welvaart en dat moet dan naar de
Oost-Europese landen vloeien. Ook Oekraïne heb ik daarbij genoemd,
want Oekraïne mengt zich er natuurlijk ook nog in. Dat staat natuurlijk
helemaal los van het feit dat wij gebaat zijn bij goede handelsovereenkomsten. Die hadden we vroeger ook. De EEG was een economische
gemeenschap. Als de Britten een goede handelsdeal krijgen, dan
verandert er voor de Britten heel weinig. Of het ze gegund is, is een
tweede vraag, maar je hebt absoluut geen politieke unie nodig om handel
met elkaar te drijven. Dan hebben we veel meer aan handelsovereenkomsten. Dat bijt elkaar absoluut niet. Maar mijn vraag aan de Minister
was: waarom gaat Nederland er, na Malta, weer het meest op achteruit?
Waarom gaat Frankrijk of België of Duitsland er niet net zo veel op
achteruit?
Minister Schouten:
Dat heb ik net proberen uit te leggen. Ik heb al eerder aangegeven dat
Nederland ervoor pleit om niet de externe convergentie door te voeren.
Het klopt dat er landen zijn die heel graag willen dat er veel meer externe
convergentie komt. Daar is Nederland geen voorstander van. Nederland is
er wel voorstander van dat we in het MFK vasthouden aan 1% van ons
bbp. Dat geven wij dan uit aan Europa. Als er ook nog andere keuzes
gemaakt moeten worden, moet je gaan kijken hoe je dat vormgeeft. Ik zit
in Europa met heel veel collega’s die zeggen: er moet nog meer geld bij
het GLB. Daar zou de heer Madlener naast gaan staan. Hij zou zeggen: wij
zijn vrienden. Maar ik kan u één ding vertellen: die rekening komt altijd bij
ons terecht.
De heer Madlener (PVV):
Voorzitter...
De voorzitter:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-32, nr. 1146

29

We debatteren via de voorzitter. Dat scheelt. Dat ben ik toevallig. Ik wil niet
dat we nu op deze manier onderling een debat gaan houden. Ik wil aan
allebei de kanten vragen om het wat beknopter te houden.
De heer Madlener (PVV):
Mag ik dan een punt van orde maken, voorzitter?
De voorzitter:
U mag uw tweede interruptie plegen, maar u mag nu geen punt van orde
maken, want ik zie niet in waarom dat nou zou moeten.
De heer Madlener (PVV):
Nou, omdat ik...
De voorzitter:
Nee, de Minister is nog bezig. Dus de Minister rondt nu even af. Als u wilt,
kunt u daarna een tweede vraag stellen.
Minister Schouten:
Nederland heeft gezegd: wij willen niet dat in het MFK wordt vastgelegd
dat we weer heel veel extra geld moeten gaan geven. Er zijn nieuwe
prioriteiten. We hebben een brexit op te vangen. Daarbinnen moeten de
keuzes gemaakt worden. Voor Nederland is het GLB nog steeds van groot
belang. Maar we zeggen daar wel bij dat het gemoderniseerd moet
worden. We moeten er ook meer voor zorgen dat we aansluiten bij de
maatschappelijke doelen en innovaties, zoals we in het regeerakkoord
hebben geformuleerd.
De voorzitter:
Meneer Madlener, een tweede interruptie.
De heer Madlener (PVV):
Nee. Ik wil even een misverstand wegnemen. Dat wil ik doen in een punt
van orde. Ik word hier gewoon verkeerd geciteerd.
De voorzitter:
Wat zei u feitelijk? Ik wil niet dat u hier een heel betoog gaat houden. Wat
zei u?
De heer Madlener (PVV):
Wij willen minder geld rondpompen via Brussel, maar het moet natuurlijk
niet zo zijn dat Nederland daar het grote slachtoffer van wordt. Als wij
minder geld rondpompen, dan is dat een goede zaak, maar dan moet het
voor ieder land precies hetzelfde zijn. Ik constateer dat Nederland
procentueel gezien meer inlevert dan andere landen. Dan moet de
Minister niet net doen of dat niet zo is.
Minister Schouten:
Met de opmerking «ieder land precies hetzelfde» zou u een grote vriend
van Oost-Europa zijn. Ik heb op dit moment discussies met Oost-Europa,
dat zegt: wij hebben een veel lagere hectarepremie dan jullie. Als we
iedereen hetzelfde zouden gaan geven, krijgen we externe convergentie.
Dat is precies de discussie waar het over gaat. De heer Madlener husselt
echt alles door elkaar om het beeld neer te zetten dat Nederland alleen
maar aan de verkeerde kant zit.
De voorzitter:
Oké. Zijn er nog meer vragen over dit blok? Dat is niet het geval. Dan gaat
u door naar het volgende blok.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-32, nr. 1146

30

Minister Schouten:
Dan kom ik bij de Nationale Strategische Plannen. Daar zijn ook redelijk
wat vragen over gesteld. De heer Weverling vraagt: waar zijn de boeren in
de voorbereiding? Ik heb deze vraag al eens beantwoord in een eerder
debat. Toen werd er gevraagd: doen de gewone boeren ook mee in dit
traject? Ja, die kunnen ook gewoon meedoen. Er zijn bijvoorbeeld
consultatiebijeenkomsten. Er is een internetconsultatie. Ook de reguliere
contacten zullen we hiervoor benutten. Dus in die zin kunnen ze meedoen
en zullen wij ze ook oproepen om mee te doen. Als hij vraagt wat de inzet
is bij het Nationaal Strategisch Plan, dan is dat de vertaling van de visie in
de invulling ervan.
De heer Geurts vraagt naar het tijdpad voor het besluit over het nieuwe
GLB en de verhouding tot de Nationaal Strategische Plannen en of de
pilots worden meegenomen. De onderhandelingen en de invulling van het
Nationaal Strategisch Plan lopen deels parallel. Wij kunnen het ons ook
niet helemaal permitteren om ermee te wachten totdat alles helemaal is
afgerond. Juist omdat wij hechten aan draagvlak en willen dat veel
partijen ook hun zegje kunnen doen, moeten wij er nu wel mee beginnen.
Ik kan mij voorstellen dat de heer Geurts zich afvraagt hoe dat kan, omdat
we nog niet alles weten. Dat klopt. Maar ik ben liever voorbereid dan dat
ik op het laatst concludeer dat we de boot hebben gemist. Mijn
inschatting – maar goed, ik ben niet de enige – is dat die onderhandelingen in ieder geval nog wel lopen tot de verkiezingen van het Europees
Parlement, maar waarschijnlijk daarna ook nog wel eventjes. De pilots zijn
inderdaad gericht op het toekomstig GLB, dus ook op het Strategisch
Plan.
De heer Moorlag had de vraag hoe het proces er nu uitziet. Wat zijn de
randvoorwaarden, hoe wordt het beleid van het Nationaal Strategisch
Plan goed afrekenbaar? De voorstellen van de Commissie gaan ervan uit
dat het nieuwe GLB en daarmee dus ook het Strategisch Plan per 1 januari
2021 van kracht wordt. In dat scenario moet Nederland, zoals alle
lidstaten, eind 2019 zijn Nationaal Strategisch Plan inleveren bij de
Commissie. Daarna wordt het plan in 2020 met de Commissie uitonderhandeld. De rapporteur van het Europees Parlement voor deze verordening, mevrouw García, zet echter in op twee jaar uitstel. Veel lidstaten
in de Raad rekenen ook op uitstel met ten minste één jaar. Er zijn dus nog
wat schuivende panelen voor waar wij precies gaan eindigen. Wij hebben
daardoor ook wel de tijd voor een zorgvuldig proces en een breed
gedragen Strategisch Plan, want daar zetten wij natuurlijk op in.
Het Nationaal Strategisch Plan moet voldoen aan de eisen die de
verordening daaraan stelt. Dat is een heel pakket. Het is ook wel vrij lang
om er hier helemaal precies op in te gaan, maar die informatie is
beschikbaar. Het NSP moet in ieder geval afrekenbaar worden op
geleverde output. Zoals gezegd, zijn dat bereikte maatschappelijke
effecten, maar die zijn ook minder hard afrekenbaar. Ik heb al eerder
aangegeven dat ik graag meetbare en afrekenbare doelen wil, zodat wij
het ook met elkaar kunnen vergelijken.
De heer Futselaar vraagt of alleen de usual suspects worden betrokken,
om het zo te zeggen, en wanneer en hoe de Tweede Kamer erbij wordt
betrokken. Iedereen die betrokken wil zijn, zal daartoe de gelegenheid
krijgen. Ik heb net ook al aangegeven op welke manier wij dat vorm
proberen te geven. Wij rapporteren uw Kamer, zoals afgesproken,
maandelijks met de geannoteerde agenda over de voortgang en de
inhoud. Ik kan mij best voorstellen dat u zelf hier ook nog wel iets van
gaat vinden, maar het is aan u om daar al dan niet in deze Kamer handen
en voeten aan te geven. Maar ik zal de Kamer zo veel mogelijk informeren
en als er nog meer behoeftes zijn, hoor ik dat graag.
De voorzitter:
Ja.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-32, nr. 1146

31

Minister Schouten:
De heer Futselaar vraagt ook welke elementen uit het huidige POP ik wil
behouden. Hij maakte de vergelijking met LEADER. Hij zei: een mooi
programma, maar veel administratief gedoe. Hij vond ook nog wat over
decentraliseren naar de provincies. Ik wil eerst in gesprek met allerlei
belanghebbenden om te horen wat zij voor belangrijke elementen willen
meenemen in die strategische plannen. Ik vind dat draagvlak ongelooflijk
belangrijk. Misschien zijn er ook elementen in het huidige POP die er al in
doorlopen. Ik vind wel dat er een ambitieuze inzet moet zijn, ook bijvoorbeeld op leefomgeving en kringlooplandbouw. Op klimaatgebied hebben
wij ook nog wel wat doelen te realiseren. Dat zijn voor mij wel zaken waar
ik zelf ook op wil inzetten in de Nationaal Strategische Plannen. Ik ga nu
niet precies zeggen dat dat de elementen zijn die erin meegenomen
moeten worden, maar in de loop van de discussie zal dat wel duidelijk
gaan worden.
Mevrouw Ouwehand vraagt of ik een koppeling kan maken met de
klimaatdoelen en of ik daar bovenop nog wat ga opplussen. We hebben
nu allerlei klimaatdiscussies lopen. Het is mijn inzet om dat synchroon te
laten lopen met het Nationaal Strategisch Plan. Dat moet daarin zijn
beslag vinden. Dat kan in de meeste gevallen prima, al zal het soms best
eventjes lastig zijn. De Kamer heeft zelf al een aantal keren gesproken
over de houtwallen. Daar was deze week natuurlijk wel enige aandacht
voor. Die zijn goed voor de biodiversiteit, het klimaat en het landschap.
Bossen, hout in het algemeen, kunnen daar ook in worden meegenomen.
Daarmee leg je ook weer CO2 vast. Je hebt dus iets wat meerdere doelen
kan dienen. Dat is dus wenselijk om te doen. De Kamer heeft zich
daarover ook uitgesproken. Dat opplussen kan niet in de eerste pijler bij
de ecoregelingen, tenzij we daar in de onderhandelingen ruimte voor
maken. In de tweede pijler geldt de bekende cofinanciering.
De heer Bisschop vroeg waar we nou in het Nationaal Strategisch Plan
precies allemaal in meegaan rondom klimaat en leefomgeving. De praktijk
is volgens hem vaak weerbarstiger dan de tekentafel. Hoe voorkomen we
dat boeren geld moeten gaan terugbetalen? Ik heb al aangegeven dat het
kabinetsbeleid is dat het GLB zal bijdragen aan maatschappelijke doelen,
waaronder innovatie, klimaat en leefomgeving. Dat is ook nodig, gezien
de urgentie van de problemen en de uitdagingen op dit vlak. Dat moet
natuurlijk wel op een goede manier worden vormgegeven. We moeten
ervoor zorgen dat boeren daarna niet met allerlei onzekerheden te maken
krijgen. Het is onze dure plicht om te zorgen dat we daar zo duidelijk
mogelijk over zijn. Daar zet ik me bij de uitwerking van het Nationaal
Strategisch Plan dan ook voor in.
Dit was het blokje Nationaal Strategisch Plan.
De voorzitter:
Ik heb een aantal vragen genoteerd, maar ik meld eerst dat het mevrouw
Ouwehand helaas niet meer lukt om terug te komen. Ze volgt wel de
antwoorden. Ik heb een aantal vragenstellers gezien en ik begin met de
heer Moorlag.
De heer Moorlag (PvdA):
De uitleg die de Minister gaf over het proces van het Nationaal Strategisch
Plan, zag met name op de tijdsfasering in Europa, maar ik vroeg meer
specifiek naar de inrichting met de medeoverheden. Er ligt een interbestuurlijk programma. Het Nationaal Strategisch Plan zal met de medeoverheden worden opgesteld, zo heb ik uit de brief begrepen. Hoe wordt dat
proces ingericht? Wat is het kader? Wat zijn de harde randvoorwaarden?
Ik deed de suggestie om in elk geval de punten uit het klimaatakkoord en
de punten op het terrein van nitraat, de Kaderrichtlijn Water en natuur en
biodiversiteit harde randvoorwaarden te laten zijn. Hoe kijkt de Minister
daartegen aan?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-32, nr. 1146

32

Minister Schouten:
Wij hebben al een aantal kaders. Wat wij doen, moet dus wel binnen die
kaders passen. Het kan niet zo zijn dat dat er tegenin werkt. Anders zijn we
niet heel effectief bezig; laat ik het zo zeggen. Wat die randvoorwaardes
betreft hebben we gewoon bepaalde richtlijnen die we moeten volgen.
Het Nationaal Strategisch Plan kan daar niet tegenin werken. Hoe gaat dat
proces vormgegeven worden? Donderdagavond spreken we over het
gezamenlijk programma van Rijk en provincies. Daar willen wij graag op
inzetten. We willen samen zo’n programma opzetten. We gaan dus een
heel traject met die overheden in. We gaan gesprekken met elkaar voeren
over de ideeën die zij zelf hebben en uiteraard ook de ideeën die uit deze
Kamer komen. Die willen wij ook een plaats geven. Daar beginnen we dus
mee.
De heer Moorlag (PvdA):
Voor de Kamer is het een redelijk diffuus proces. Als er weer een brief
over dit onderwerp naar de Kamer gaat, zou ik het op prijs stellen als de
Minister toch wat gedetailleerder ingaat op de manier waarop het proces
wordt ingericht. De Minister zegt: natuurlijk zijn de klimaatdoelen, de
nitraatdoelen, de doelen uit de Kaderrichtlijn Water medebepalend. Mijn
punt is in hoeverre de Minister het GLB dienend wil laten zijn aan die
klimaatopgaven, aan die natuuropgaven, aan die duurzaamheidsopgaven.
Dat zijn de meest urgente opgaven waar dit land op dit moment voor
staat.
Minister Schouten:
Wij hebben natuurlijk heel veel zaken die daar dienend aan zijn. Een zesde
actieprogramma is het kader waarin we de dingen doen, juist om ervoor
te zorgen dat we bijvoorbeeld de stappen zetten richting de Kaderrichtlijn
Water. Wij hebben zelf op nationaal niveau bijvoorbeeld ook de natuur- en
watermiddelen. Die we hebben bijvoorbeeld ook ingezet voor de realisatie
van het zesde actieprogramma. Die hebben we ook ingezet ten aanzien
van water. We hebben daar nog meer zaken in zitten. Dus dat gebeurt daar
al. We hebben natuurlijk gewoon de inkomenssteun. Die bestaat.
Daarnaast moeten we ons ook meer richten op de maatschappelijke
doelen. Dan is het natuurlijk een beetje raar als dat weer andere doelen
zijn dan de doelen die we met elkaar hebben afgesproken ten aanzien van
het klimaat en dergelijke. Ik probeer dus een beetje te zoeken naar wat de
heer Moorlag nou precies bedoelt. Volgens mij doen we wat hij vraagt,
want die kaders staan voor ons vast. Daarbinnen moeten we het gaan
doen. Hij vraagt of hij informatie kan krijgen over de inrichting van het
proces. Zoals ik met de Kamer heb afgesproken, zal ik u in de agenda van
de Landbouwraad steeds informeren over wat er speelt. Ik kan daarin ook
wel even een procesbeschrijving geven van wat wij doen met de
medeoverheden in dit traject.
De voorzitter:
Ik zie dat mevrouw Bromet en de heer De Groot willen interrumperen.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Het is goed dat de Minister zegt dat de gelden voor het gemeenschappelijk landbouwbeleid ingezet moeten worden voor de doelen die wij in
Nederland sowieso al hebben, zoals het klimaatbeleid. Dat lijkt me ook
niet meer dan logisch. Nu is het zo dat in het concept-klimaatakkoord een
heel groot deel van de landbouwopgave het veenweidegebied betreft.
Ongeveer een derde van de CO2-besparing zit daar. Daar hoor ik de
Minister niet over. Ik hoor haar wel over houtwallen. Ik zou daar wel iets
meer over willen weten. Als het gaat om besparing van CO2-uitstoot in
veenweidegebieden, gaat het over het omhoog brengen van het
waterpeil. Dat betekent iets voor de productie van de boer. Dat betekent

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-32, nr. 1146

33

misschien wel iets voor de manier waarop een boer zijn geld verdient.
Kan de Minister daar iets meer over vertellen?
Minister Schouten:
De klimaattafels zijn nog bezig. Die zullen zelf ook gaan aangeven hoe ze
denken dat die zaken gerealiseerd moeten worden. Daar wacht ik eventjes
op.
De heer De Groot (D66):
Ik weet niet of dit als een interruptie geldt, maar ik had nog wat concrete
vragen. Anders blijven we er zo boven hangen. Die inzet staat al bijna in
het regeerakkoord, en dan zitten we hier ook een beetje voor niets. Wat
gaat de Minister dan doen met uitspoelingsgewassen en gevoelige
gewassen? Wat gaat ze doen met zogenaamd permanent grasland, met de
veengronden? We hebben als Kamer het Louis Bolk Instituut opdracht
gegeven om te gaan kijken aan wat voor maatregelen je zou kunnen
denken. Maar ik kan me toch voorstellen dat de Minister ook inhoudelijk
daar iets van vindt en ons toch een beetje wil meenemen in waar ze dan
aan denkt. Anders kunnen we net zo goed heel lang wachten met dit
debat. Dan blijven we er zo’n beetje boven hangen.
Minister Schouten:
Ik heb net geschetst welk proces we ingaan met het Nationaal Strategisch
Plan. Dat doe ik dus ook met de consultatie van betrokkenen. Dat vind ik
ook belangrijk. Ik hoor nu suggesties van de heer De Groot die daarin
meegenomen zouden kunnen worden. Dat kan. Ik hecht er alleen wel aan
om het proces nu gewoon met de betrokkenen te doorlopen en te kijken
hoe daar invulling aan wordt gegeven en welke maatregelen daaruit
komen. We staan net aan het begin van het proces. Het lijkt mij dus goed
om daar gewoon nu eerst mee te gaan beginnen. Dan komen we vanzelf
steeds meer in de concretisering van zaken.
De heer De Groot (D66):
Ik kan mij toch niet voorstellen dat u helemaal open dat proces ingaat, zo
van: roept u maar. Net zoals de Kamer al nadenkt over welke maatregelen
zinvol zijn, heeft de Minister toch ook al een idee over wat nou zinvol zou
zijn om dan met die maatschappelijke partners te gaan bespreken?
Minister Schouten:
Ik hecht eraan dat we gewoon eerst met alle betrokkenen open dat proces
ingaan, dat we dan gaan kijken wat eruit komt en hoe we daar met elkaar
ook meer vorm aan gaan geven. U vindt daar als Kamer ook wat van. Ik
denk dat u daar zelf ook allerlei ideeën over heeft. Ik probeer nu juist een
soort open gesprek te hebben, niet alleen met de Kamer maar ook met de
maatschappij over de ideeën die er zijn en hoe wat dat vorm kunnen
geven. Ik hecht eraan dat ik dat eerst open doe, zonder dat ik gelijk zelf
richting geef aan wat eruit moet gaan komen. Uiteraard denken wij na
over wat daar moet gaan komen, maar laten we eerst eens deze consultaties ingaan. Ik denk dat dat goed is om draagvlak te creëren.
De voorzitter:
De heer Geurts nog, tot slot in dit blokje?
De heer Geurts (CDA):
Ik weet niet of dit het goede moment is, maar ik wil toch graag even mijn
vraag herhalen. Is de Minister het ook met mij eens dat we pas echt een
besluit kunnen nemen over de inhoudelijke zaken binnen de Nederlandse
GLB-invulling als we ook weten welk geldbudget, dus welk MFK, daarbij
hoort?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-32, nr. 1146

34

Minister Schouten:
Zeker. Dat heb ik volgens mij ook altijd al gezegd.
De heer Geurts (CDA):
Dan hebben we dat heel helder. Dat vind ik heel belangrijk.
De voorzitter:
Dan vraag ik de Minister om door te gaan met het blokje landschapselementen.
Minister Schouten:
Mag ik toch nog één opmerking maken? Dat wil natuurlijk niet zeggen dat
we moeten wachten met nadenken totdat we duidelijkheid hebben over
het MFK. De besluitvorming moet daarop volgen omdat we dan weten
wat het kader qua budget is. Maar als ik ga zitten wachten tot we eerst de
MFK-discussie hebben afgerond, voordat we na gaan denken over de
nationale strategische plannen, ook met allerlei maatschappelijke
partners, dan kom ik een beetje lastig in de tijd te zitten, denk ik.
Dan kom ik bij het punt landschap. Ik denk dat daar al een aantal dingen
over gezegd zijn. Zowel de heer Geurts, mevrouw Bromet en heel veel
andere leden van de Kamer hebben gevraagd naar het coulisselandschap.
Afgelopen week was dat ook aan de orde in Nieuwsuur. Zij vroegen wat ik
daarvan vind en of ik bereid ben het mee te nemen in de GLB-discussie. Ik
hecht zeer veel waarde aan het behoud van het Nederlandse landschap,
dus ook aan het coulisselandschap, niet alleen vanwege cultuurhistorische redenen, ook elementen als de biodiversiteit lopen daarin mee. Ik
heb in mijn brief aan de Kamer van 15 oktober jongstleden aangegeven
dat we aan het kijken zijn naar mogelijkheden in het nieuwe GLB om daar
vorm aan te geven. In het huidige GLB zouden er heel veel stappen gezet
moeten worden voordat we het allemaal gerealiseerd hadden. Bijvoorbeeld het intekenen en het weten waar die elementen zitten, was van
zodanige omvang dat we ongeveer al bijna bij het nieuwe GLB zijn. Voor
mij is dat een van de zaken om bij het nieuwe GLB juist wel mee te
nemen. Daar zet ik dus ook op in. Daar kunnen ook ecoregelingen en
agrarisch natuur- en landschapsbeheer bij betrokken worden. Uiteindelijk
moeten we dit vorm gaan geven in het nationaal strategisch plan. Nu al
tellen de landschapselementen mee als ecologisch aandachtsgebied,
waarvoor de boer ook vergroeningspremie krijgt. De wens van de Kamer
is duidelijk, en ik ben het daar ook mee eens, om te kijken hoe we hiermee
verder kunnen gaan in het nieuwe GLB. Daar is mijn inzet ook op gericht.
De heer De Groot vraagt in welke landen men dit kan doen en of ik
landschapselementen ga meenemen in de strategische plannen. Dat is
dus mijn inzet. Het Kadaster heeft op dit moment geen goed beeld van de
landschapselementen. Het is natuurlijk wel van belang om dat goed in
beeld te krijgen. We moeten dus nog wel een slag maken om dat te
kunnen doen.
De PvdA vraagt hier ook naar. De maatregelen rond biodiversiteit en
waterkwaliteit kunnen op verschillende manieren in het toekomstige GLB
een plaats krijgen via conditionaliteit, via de ecoregelingen en via
agrarisch natuur- en landschapsbeheer. We hebben dus meerdere
mogelijkheden om dat vorm te geven.
Volgens mij waren dat de vragen over de landschapselementen,
voorzitter.
De voorzitter:
Wie hier nog over? Nee? Het is voldoende duidelijk. Dank. Dan gaan we
over naar de vis, onder andere de zeebaars en de haaien.
Minister Schouten:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-32, nr. 1146

35

Ik denk dat de lobbyist van de zeebaars een kerstgratificatie gaat krijgen,
want ik heb nog niet vaak meegemaakt dat bijna de hele Kamer de lobby
van de zeebaars zo overneemt. Dat heeft hij goed gedaan. Iedereen vraagt
mij of ik bekend ben met de zeebaarsproblematiek. Nou, na dit algemeen
overleg zeker. Het Commissievoorstel met daarin de vangstmogelijkheden
is kortgeleden verschenen. Wij kijken nu naar het voorstel en gaan ook op
korte termijn met een appreciatie komen, in aanloop naar de befaamde
Visserijraad van december. Dat doen we natuurlijk ruim voor de Visserijraad, zodat uw Kamer daar ook wat van kan vinden. Er is inderdaad ook
al een algemeen overleg Visserij ingepland, zo heb ik gezien. Zoals u weet
– dat is altijd tamelijk voorspelbaar – vindt Nederland dat de vangstmogelijkheden gebaseerd moeten zijn op wetenschappelijk advies. Dat is het
kader waarbinnen we het doen. Bij de vaststelling van de vangstmogelijkheden van zeebaars wordt gekeken naar de verschillende groepen vissers,
zo zeg ik in antwoord op de vraag van de heer Moorlag. Gezien de impact
van die groepen, grotere of kleinere schepen en staand want, is dat ook
logisch. Je moet er rekening mee houden wie groter en kleiner is en hoe
de verhoudingen in elkaar zitten. Ik heb geen plannen om af te wijken van
hoe we het altijd doen. Maar u krijgt daar dus nog een appreciatie van.
De heer Madlener vroeg of ik kan toezeggen dat de sport- en pleziervissers zo veel mogelijk worden vrijgesteld. Ik weet dat hij zelf een fervent
visser is. O, niet zo veel meer? Hij is altijd zeer bekend met alle visserij. Ik
heb aangegeven dat we het Commissievoorstel voor de vangstmogelijkheden net binnen hebben. Ik wil even goed kijken hoe we dat gaan doen.
Ik zal de Kamer per brief daarover informeren, zodat we daar een
inhoudelijk gesprek over kunnen gaan voeren.
De heer Futselaar vroeg of ik de recreatieve visserij kan betrekken bij de
besluitvorming ten aanzien van de langetermijnmogelijkheden. Bij de
besluitvorming moeten altijd alle relevante belanghebbenden betrokken
worden. Als ze vinden dat dat onvoldoende gebeurt, dan gebeurt dat wel
via uw Kamer. De vertegenwoordigers van de recreatieve visserij spreken
wij in de opmaat tot het vaststellen van het Nederlandse standpunt. Ik heb
ook de indruk dat dat in andere landen het geval is, al ben ik dat niet
helemaal precies nagegaan. Ik geloof dat we dat proces goed hebben
vormgegeven.
Mevrouw Bromet heeft nog wat vragen gesteld over haaien. Hoe zorg ik
dat dat onderzoek over roggen, de aanlandplicht en dergelijke op tijd naar
Brussel gaat? Zij zegt: om pulskorsituaties te voorkomen. Er is een
uitzondering op de aanlandplicht in voorbereiding gebaseerd op de hoge
overleving voor haaien en roggen. De voorwaarde is wel dat het
onderzoek naar de verbetering van hoge overleving doorgaat. Daarvoor
hebben we een roadmap opgesteld en aangeleverd in Brussel. We moeten
dat onderzoek uiteraard uitvoeren en voortzetten. Dat is een van de
voorwaarden. Ik wil wel benoemen dat het hier om een heel andere
situatie gaat dan bij de pulskorvisserij. Bij de pulskorvisserij gaat het
namelijk om specifiek vistuig en hierbij gaat het om de bijvangst van
haaien of roggen. De aanlandplicht gaat ingevoerd worden. Hiermee
hebben we de mogelijkheid om een soort uitzondering te creëren. De
aanlandplicht is, zoals u weet, bedoeld om selectiever te vissen. Dit
onderzoek heeft dus echt een heel andere achtergrond en is op iets anders
gericht. Maar ik ben het met mevrouw Bromet eens dat we het onderzoek
moeten doorzetten en dat we de gegevens op tijd moeten aanleveren.
De voorzitter:
Was dit het blokje vis?
Minister Schouten:
Nee, nog twee vragen, overigens wel allebei van mevrouw Bromet. Zij
vroeg naar de prioriteiten in een volgend visserijfonds. Er waren nog wat
meer leden die zich druk maakten over de onderuitputting bij het EFMZV,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-32, nr. 1146

36

het visserijfonds. We zijn op dit moment bezig met de besprekingen in
Brussel over het nieuwe fonds. Het voorstel van de Commissie zet in op
een aanzienlijke vereenvoudiging van het fonds. Het gaat dan wat minder
over allerlei details rondom de uitvoering. Dat is ook nodig, want als wij
met onze vissers spreken, dan zeggen ze met name dat het ongelofelijk
ingewikkeld is en heel veel administratieve rompslomp met zich
meebrengt om een aanvraag voor het fonds te doen. Als ik let op de
onderuitputting in het fonds, dan is dat niet alleen het geval voor onze
vissers. Dat geldt ook breder in Europa. Dus ik deel de mening van veel
leden dat het belangrijk is dat we dat fonds ten optimale benutten. Er zijn
nog wel wat uitdagingen. Het moet dan ook wel een toegankelijk fonds
zijn, dat ook werkbaar is voor onze vissers. In die zin is het goed dat we
inzetten op die vereenvoudiging. Het is natuurlijk wel zaak dat het ook
daadwerkelijk gaat gebeuren.
Mevrouw Bromet vraagt nog wat ik ga doen voor de draakvis en rog. Ik
moest de draakvis even opzoeken. Ik heb er een plaatje van gezien. In de
komende Raad liggen er vangstmogelijkheden voor soorten die voorkomen in de diepzee, zoals de zwarte haaistaartvis en de diepzeehaai, dus
niet over de rog en draakvis. Ik moet mevrouw Bromet op dat punt
teleurstellen. Ik ben van mening dat deze mogelijkheden in lijn moeten
zijn met het wetenschappelijk advies, zoals de inzet van Nederland altijd
is. Voor zover ik het voorstel heb kunnen bekijken, is het advies gevolgd.
Ik wil dit voorstel dan ook steunen. Dat was het blokje vissen.
De voorzitter:
Wie daarover? Mevrouw Bromet.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Ik dank de Minister voor de antwoorden. Wat de bijvangst bij de haai en
de roggen betreft, had ik nog de vraag gesteld hoe zij gaat inzetten op het
toezicht op de ontheffing. Bij het fonds had ik gevraagd – misschien zit het
in de vereenvoudiging; dat weet ik niet – waarom alleen vissers nu een
beroep doen op het fonds en ngo’s niet.
Minister Schouten:
Dit pak ik even op in tweede termijn, als dat goed is. Ja? Dank u wel.
De heer De Groot (D66):
Ik had nog een vraag openstaan over de inzet voor het visserijfonds.
Kunnen de moties en de nota van D66, Leve de Noordzee, daarbij worden
betrokken, dan wel het Programma naar een Rijke Waddenzee? Dus: kijken
of je slimmer kunt omgaan met omscholing van vissers, bijvoorbeeld ten
behoeve van zeewierproductie in windmolenparken?
Minister Schouten:
Het klopt dat die vraag nog openstaat. Die had ik nog in het specifieke
rondje zitten, maar het is prima om die nu te beantwoorden. Het nieuwe
fonds sluit in de doelen sterk aan bij het huidige. Ze zijn uiteraard in lijn
met het gemeenschappelijk visserijbeleid. De doelen zijn onder andere
duurzame visserij, aquacultuur en maritieme delen, ook in lijn met de blue
economy. Het is dus behoorlijk breed. Vooraf zal moeten worden bekeken
of de projecten die in de nota Rijke Waddenzee worden genoemd, ook
passen in de doelen en voorwaarden. Ik kan dat van tevoren lastig
inschatten, maar als het past, zullen we kijken of het kan. Ik kan dat niet op
voorhand zeggen, want het moet wel echt passen bij de structuur van het
EFMZV. Het nieuwe fonds is ook nog in onderhandeling. We zijn ook nog
in gesprek over een nieuw operationeel programma voor Nederland. We
zien daar dus nog wel mogelijkheden om het een en ander te verbinden,
maar ik kan dat niet op voorhand toezeggen. Ik hoor echter wat de heer
De Groot zegt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-32, nr. 1146

37

De voorzitter:
Dan hebben we het blok vissen afgesloten. We gaan nu naar de algemene
vragen die zijn gesteld over het gemeenschappelijk landbouwbeleid.
Minister Schouten:
Ja, en van alles wat; de varia van deze dag.
De voorzitter:
De varia.
Minister Schouten:
Ik ga dat doen op fractievolgorde, dus meneer Weverling, let op!
De voorzitter:
Dat is goed.
Minister Schouten:
De heer Weverling vraagt ten aanzien van de vereenvoudiging van het
GLB wat er überhaupt gebeurt met de eerdere vragen en input van de
VVD. U zult natuurlijk begrijpen dat we die uiterst serieus nemen. Ik heb
wat lijnen proberen te destilleren. Vereenvoudiging vindt de VVD
belangrijk. Innovatie vindt de VVD belangrijk. Het eerlijke speelveld vindt
de VVD belangrijk. Ik denk dat dat allemaal elementen zijn waar we bij
aansluiten, in zoverre dat we natuurlijk wel ruimte zoeken voor een
nationaal strategisch plan om de punten te adresseren die we daarvoor
nodig hebben. We zetten in Europa in op een heel helder verantwoordingskader waaraan iedereen moet voldoen, zodat je daarmee het level
playing field, het gelijke speelveld, kunt behouden.
De heer Weverling en de heer Bisschop vroegen ook nog naar de
gewasbescherming. Zijn er voldoende alternatieven beschikbaar, ook in
het kader van de laagrisicomiddelen? Wat is mijn inzet? Zoals uw Kamer
weet, zet ik mij in voor het zo breed mogelijk toepassen van geïntegreerde
gewasbescherming. Daarbij is de volgorde als volgt: eerst preventie en
vervolgens de inzet van niet-chemische maatregelen en innovatieve
technieken, zoals weerbare teeltsystemen, resistente rassen en biologische bestrijders. Als het nodig is, maken de chemische laagrisicomiddelen ook deel uit van de systematiek van de geïntegreerde gewasbescherming. We zetten ons in voor een vereenvoudiging van het
goedkeuringsproces, maar ook voor toelating van laagrisicomiddelen
voor kleine teelt. Dat is natuurlijk ook nog een vraagstuk dat vaak voorligt.
De heer Weverling heeft met betrekking tot gmo een vraag gesteld over
de druiventeelt en de wijn. Deze week kreeg ik drie flessen wijn uit
Goudriaan. Dat zijn dus Nederlandse wijnen. Ik heb ze nog niet geproefd.
Daar mag u bij helpen, voorzitter. Dat is prima. Binnenkort neemt de
Europese Commissie naar verwachting een besluit tot bescherming van
twee nieuwe kwaliteitswijnen in Nederland. Dat zou dan de derde
BOB-wijn zijn, een wijn met een beschermde oorsprongsbenaming. Het is
best een noviteit dat wij al drie beschermdeoorsprongsbenamingswijnen
hebben. Een heikel punt daarbij is keer op keer het gebruik van nieuwe
wijndruivenrassen die beter bestand zijn tegen veranderende klimaatomstandigheden. Die zijn ook voortgekomen uit kruisingen. Dat geeft ook
«toxonomische» discussies. Klopt dat? Nee, taxonomische discussies. Ik
leer hier ook van alles over wijn. De Commissie heeft nu voorgesteld om
dergelijke rassen toe te staan voor de productie van wijnen met een
beschermde oorsprongsbenaming. Dat lijkt me ook een goede ontwikkeling. Wij zitten tegenwoordig dus goed in de discussies over de wijnen,
omdat we er ook steeds meer belang bij krijgen.
Dan de vragen van de heer Geurts. Hoe schat ik het speelveld in voor het
behoud van het GLB en voor het MFK? Hij vraagt ook om de inhoud pas te
bespreken als de middelen duidelijk zijn. Daar heb ik net, denk ik,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-32, nr. 1146

38

antwoord op gegeven. Zoals de heer Geurts weet, zet Nederland in het
regeerakkoord er ook op in dat het MFK niet extreem stijgt. Daar liggen
keuzes aan ten grondslag waarop ingezet moet worden. In het regeerakkoord wordt ook ingezet op nieuwe prioriteiten. We hebben ook te maken
met een brexit. In dat speelveld moeten we zoeken naar een verdeling van
de middelen, ook ten aanzien van het GLB. Ik denk dat in het fiche
duidelijk is geworden wat de inzet van Nederland is. Er zal een lager
budget uitkomen. Dat is een gegeven als je te maken hebt met een niet
verdere stijging van de middelen, en ook nog met een brexit en nieuwe
prioriteiten. We hebben ook te maken met grote uitdagingen zoals klimaat
en biodiversiteit. Daarbinnen gaan we proberen het optimale te realiseren,
wat ook goed is voor onze eigen landbouwers. Maar het is best een puzzel
die we moeten leggen. Dat klopt.
De heer Geurts vraagt op welke punten ik meer nationale ruimte wil. Het
huidige GLB heeft heel veel regels die allemaal moeten worden gecontroleerd. Ik denk dat de meeste boeren weleens het gevoel hebben dat het
erg veel om detailverantwoording gaat en zich afvragen of dat allemaal
wel zo moet. Daarom willen we juist dat daar meer vereenvoudiging gaat
komen. De Commissie zet in op versterkte conditionaliteit van de directe
betalingen. Dat is wat ons betreft een rem op effectieve maatregelen. Ik
wil juist ruimte voor nationaal maatwerk, inclusief nationale uitzonderingen op conditionaliteit. Dat gevecht voeren we met de Commissie. Hoe
lopen de gesprekken over gekoppelde steun, vraagt de heer Geurts. Hoe
kijk ik naar de gelijkgestemde lidstaten? Bij de gesprekken in Brussel, we
hebben het er pas nog over gehad, blijkt dat de meerderheid van de
lidstaten de gekoppelde steun wel wil behouden of zelfs wil laten
toenemen. Ik ben zoals u weet voor geleidelijke afbouw van die gekoppelde steun. De gelijkgestemde lidstaten vind ik vooral in NoordwestEuropa. Vanzelfsprekend trekken we daar samen met elkaar op. Maar ik
geloof niet dat we daarvoor op dit moment een meerderheid hebben, zeg
ik maar even.
De heer Geurts stelde een vraag over de watergangen en het GLB. Zouden
boeren dezelfde hectaresteun kunnen krijgen met de verbrede watergangen? Ik ben niet bekend met concrete situaties. Hectaresteun heeft
betrekking op subsidiabele landbouwgrond. Dan zou ik even moeten
kijken naar concrete situaties. Ik heb daar op dit moment geen informatie
over, dus ik vind het lastig om dat nu te kunnen beoordelen.
De heer Geurts (CDA):
Mag ik iets verhelderen, voorzitter?
De voorzitter:
Ja.
De heer Geurts (CDA):
Met het vorige kabinet heb ik hele discussies gevoerd over waar de grens
nou lag. Die wil ik graag met dit kabinet op een goede manier beëindigen,
want dat ging bij het vorige niet zo goed. Dat heeft ermee te maken waar
de grens ligt van wat mee mag tellen voor de vierkante meters. Als je
sloot breder wordt ten behoeve van biodiversiteit, wordt de boer daarvan
de dupe. Het is meer een waarschuwing dat we dit punt mee moeten
nemen, want een inhoudelijk antwoord zal ook vanavond niet helemaal
komen.
Minister Schouten:
Dank voor deze opmerking. Om eerlijk te zijn weet ik niet precies hoe het
zit. Ik zou dat dus even na moeten gaan. Maar ik heb de heer Geurts goed
gehoord.
De voorzitter:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-32, nr. 1146

39

Het hoeft niet nu, het is meer iets voor een later debat.
Minister Schouten:
De heer Geurts vraagt naar de risicobeheermaatregelen. Waarop moet in
de praktijk worden ingezet? Zie ik daarbij een rol voor de producentenorganisaties? Ik vind dat risicobeheermaatregelen een steviger plaats
zouden mogen krijgen in het nieuwe GLB. Dat helpt boeren ook om
problemen zoals ten aanzien van het weer makkelijker het hoofd te
bieden. Bij de onderhandelingen zet ik mij in voor grotere ruimte voor de
producenten dan wel de brancheorganisaties om meer aan gezamenlijk
risicobeheer te kunnen gaan doen, bijvoorbeeld in de vorm van onderlinge fondsen, naast ruimte om de gezamenlijke duurzame productie te
bevorderen.
Mevrouw Bromet vroeg of ik bij het GLB meer naar een resultaatgerichte
betaling moet worden toegewerkt en of er meer duidelijke overkoepelende doelen en indicatoren, met handhaving en sancties, moeten komen.
Ik ben het eens met mevrouw Bromet dat bij resultaatgerichte betalingen
ook concrete doelen en indicatoren horen. Daarom zet ik me in Brussel in
voor meetbare doelen. De systematiek voor handhaving en sancties wordt
in de voorstellen van de Commissie ook anders. De rechtmatigheid van
betalingen zal berusten op gerealiseerde output. Sancties betreffen dan de
onregelmatigheden, terwijl kortingen komen als de gestelde doelen niet
worden gehaald over meerdere jaren. Dat staat er wel in. Nationaal
werken we uiteraard aan voor Nederland belangrijke indicatoren.
Onderzoek op dit vlak wordt aan uw Kamer toegezonden, zoals ik dat
eerder heb beloofd.
Mevrouw Bromet vraagt in dat kader of ik het ermee eens ben dat publiek
geld niet zonder de juiste voorwaarden naar bedrijven zou moeten gaan.
De inzet van het kabinet is om meer steun voor innovatie en maatschappelijke diensten te creëren. Daarmee gaan we publiek geld koppelen aan
maatschappelijke doelen en eisen. Het is niet zo dat we zeggen: alstublieft,
hier heeft u het publieke geld; zoekt u het allemaal maar uit. Daar moeten
gewoon duidelijke spelregels omheen zitten. Bij rechtstreekse inkomsten
gelden ook allerlei voorwaarden, de conditionaliteit. Ook daar worden niet
zomaar allemaal dingen gegeven. Zoals ik heb aangegeven zijn die doelen
belangrijk.
Mevrouw Bromet vroeg of veenoxidatie wordt meegenomen. Ik heb net
aangegeven dat er een traject loopt ten aanzien van het klimaatakkoord en
de klimaattafel. Ik wacht eerst af welke voorstellen van die tafel komen.
Mevrouw Bromet is bang dat er weer een flinke lobbypromotie komt voor
de landbouw. Ik snap heel goed dat alle belanghebbende partijen bij de
GLB-herziening opkomen voor hun belangen, zoals ook allerlei partijen in
deze Kamer weleens ingangen hebben hier en daar, is mijn indruk. Dat
doet de landbouwsector ook. Dat is een gegeven en dat vind ik ook prima.
Iedereen heeft het recht om zijn eigen lobby te voeren. Ik zorg ervoor dat
we steeds goed op de hoogte zijn van de posities van andere lidstaten,
van het parlement, maar ook van nationale belangenorganisaties en
ngo’s. Het hoort bij ons werk om het speelveld goed te kunnen overzien.
Dat is ook nodig om straks tot een gedragen en nationaal strategisch plan
te komen, dus ik volg die ontwikkelingen. Dat waren de resterende vragen
van mevrouw Bromet.
Ik was al bij de heer Futselaar aanbeland, maar dan ga ik net een beetje te
snel. De PvdA vroeg naar de inzet voor een goed systeem met kwaliteit en
doelmatigheid van milieudoelen. Ik heb denk ik net aangegeven bij de
overige vragen waar we op inzetten.
De heer Moorlag vroeg hoe het staat met de mogelijk beschikbare
middelen voor de zeldzame huisdierrassen. Ik heb aangegeven dat we
bekijken of er mogelijkheden zijn voor extra ondersteuning van houders
van zeldzame huisdierrassen via de POP-regelingen. Ik heb daar nu nog

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-32, nr. 1146

40

geen uitsluitsel over, maar ik zal proberen om uw Kamer daar binnenkort
over te informeren.
Dan de oneerlijke handelspraktijken en een verbod voor afnemers om
bovenwettelijke eisen te stellen. De heer Moorlag vroeg wat dat betekent:
gaan we nu alle etikettering en keurmerken afschaffen? Het is een
behoorlijk bijzonder amendement van het Europees Parlement. We
moeten gaan kijken hoe we eisen rondom dierenwelzijn en goede
productie kunnen vormgeven. Dat amendement kan best wel wat vragen
gaan oproepen, maar goed, dat amendement ligt er. We hebben wel
begrepen dat het Europees Parlement in de triloogonderhandelingen
heeft aangegeven bereid te zijn dit amendement in te trekken. Voor het
amendement was noch bij de Commissie noch bij de Raad steun. Ik wacht
eventjes af wat daaruit gaat komen.
De heer Futselaar had nog een vraag over het PAS. Hij wil mij graag
verleiden tot een inhoudelijke appreciatie over wat er ligt. Ik heb de Kamer
beloofd dat er een brief gaat komen over het PAS. Ik zal die brief sturen
nadat ik overleg heb gevoerd met de provincies, want we’re in this
together. Ik vind het zorgvuldig om ook met die partijen te spreken. Dat
gebeurt inderdaad deze week; de heer Futselaar is goed op de hoogte.
Dan zal ik uw Kamer laten weten hoe we het een en ander voor ons zien.
Maar ik heb al een kleine waarschuwing gegeven: de brief zal enige
procedurele trekken hebben. Dat komt omdat de Raad van State zelf ook
nog uitspraak moet doen en ik niet in dat vaarwater wil gaan zitten met
allerlei inhoudelijke beschouwingen over de uitspraak van het Europees
Hof. U krijgt dus zeer binnenkort een brief hierover.
Mevrouw Ouwehand heeft mij nog gevraagd wat ik bedoel met de zin dat
«ontvangers niet hetzelfde zullen blijven». Net als in de huidige
GLB-periode zullen er natuurlijk verschuivingen optreden in waar de
GLB-middelen landen. Daar gaat de hele discussie ook over: wat gaan wij
nu precies doen met die middelen en wat staat daar tegenover? Het wordt
uiteraard wel bepaald door wie er meedoet aan de zaken die wij zullen
opnemen in het GLB voor de realisatie van maatschappelijke doelen en
voor andere doelgerichte maatregelen bijvoorbeeld agrarisch natuur- en
landschapsbeheer, innovatie, investeringen en dat soort zaken. Op basis
daarvan zullen mogelijk verschuivingen ontstaan, maar dat is in elke
GLB-periode het geval.
Mevrouw Ouwehand vraagt zich af wat er anders gaat worden voor de
gewasbeschermingsmiddelen. Ze zegt dat er veel kritiek is op de koers
van Nederland om het advies van de ESFA te volgen. Zij zegt: dat is
gewoon een eigen afweging. Ik vind het voor de zuiverheid van de
discussie juist goed om niet de ene keer de ene kant op te gaan en de
andere keer een andere kant. Wij hebben een aantal instellingen die voor
ons die processen wegen. Zij kijken naar de wetenschappelijke onderbouwingen en adviezen ten aanzien van middelen. We hebben daar de EFSA
voor en nationaal natuurlijk ook het Ctgb voor het al dan niet goedkeuren
van de werkzame stoffen. In het kader van de goedkeuring van de
werkzame stoffen en de toelating van middelen worden op dit moment
proeven uitgevoerd in het laboratorium en in het veld. Als daartoe
aanleiding is, wordt het EU-beoordelingskader aangepast. Dat is geen
statisch kader; het wordt op basis van nieuwe inzichten aangepast.
Volgens mij is de lijn van het kabinet ten aanzien van deze procedures
juist heel helder.
De heer Madlener heeft het gehad over de handelsovereenkomst met
Oekraïne. Hij vraagt of Oekraïne buiten de regels om alles mag dumpen
op de EU-markt. Hij zegt dat onze boeren daar niet tegenop kunnen. Wij
hebben een handelsovereenkomst met Oekraïne en we hebben een aantal
afspraken gemaakt, maar er is wel een gaatje voor onbedoelde import van
bepaalde delen van de kip. Wij hebben er bij de Europese Commissie op
aangedrongen om dit gat te dichten, want het is er niet terecht. Ik heb

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-32, nr. 1146

41

begrepen dat de Commissie op dit moment doende is om dit te realiseren.
Wij zullen hier de druk op houden.
De heer Madlener sprak over de handelsdeal van Trump en vroeg of ik
wist dat dit zou gebeuren. Ik wist dat niet van tevoren.
De voorzitter:
Trump heeft niet gebeld?
Minister Schouten:
Nee, hij heeft niet gebeld.
De heer Madlener vraagt hoe het staat met de brexit. Ik heb op dit punt
een voorbehoud gemaakt omdat er wat berichten binnenkomen en ik het
ingewikkeld vind om daar nu op te reageren. Ik heb nog niets bevestigd
zien. Ik laat dit over voor een volgende ronde als ik wat meer zicht heb op
wat er precies is gebeurd.
Hij vraagt verder hoe het staat met de puls. De onderhandelingen over de
verordening van technische maatregelen waar puls onderdeel van
uitmaakt, liggen op dit moment stil. In de laatste trialoog kwamen het
voorzitterschap, de Oostenrijkers, de Commissie en het Europees
Parlement er niet uit. Daarbij is puls inderdaad het laatste struikelblok.
Daar zijn de posities vrij stevig. Een compromis lijkt op dit moment
moeilijk te formuleren, ook omdat het EP met name vasthoudt aan een
totaalverbod en de Raad en de Commissie wel enige ruimte willen
houden als het onderzoek inderdaad een positief resultaat oplevert. Ik heb
al eerder aangegeven dat ik graag een compromis wil waarbij juist ook
wordt gekeken naar de wetenschappelijke onderbouwing van de zaken
waarmee wij goed kunnen aantonen wat een mooie en goede innovatie
puls is. Op dit moment ligt het dus stil.
Dan de vragen van...
De voorzitter:
De heer Madlener heeft nog een vraag.
De heer Madlener (PVV):
Ja, over de brexit. In mijn eerste termijn heb ik inderdaad gezegd dat het
gerucht ging dat er een deal zou zijn. Inmiddels wordt dat overal
bevestigd, ook door de Britste regering, lees ik in de diverse kranten. Of
de kranten zijn niet juist, of de Minister dan wel de ambtenaren zijn
misschien niet goed geïnformeerd, dat weet ik niet. De brexit is al
komende maand maart. Er zijn enorme belangen voor Nederland.
Ongeveer de helft van de Nederlandse vis wordt in Britse wateren
gevangen. Al die boeren en vissers zitten nu echt in spanning te wachten.
Ik had gehoopt dat de Minister een tipje van de sluier zou kunnen
oplichten en zeggen: er zit vast iets goeds aan te komen voor Nederland.
Ik ben zeer benieuwd.
Minister Schouten:
Ik lees het nu ook hier net. De Britten schijnen gezegd te hebben dat er
een deal is, maar de Commissie heeft het niet bevestigd. Als er een deal
is, is het wel fijn dat die deal tussen twee partijen is gesloten. Dus dat
wacht ik toch maar heel even af.
De voorzitter:
De laatste vragen.
Minister Schouten:
Ja, de laatste vragen, van de heer Bisschop. Hij vraagt naar de producentenorganisaties en het organiseren op productniveau in plaats van op
sectorniveau. Het is misschien een wat onduidelijke passage, maar in
artikel 152 van de GMO-verordening, de erkenningsbepaling, staat dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-32, nr. 1146

42

erkenning niet plaatsvindt via producentenorganisaties maar in principe
per product. In artikel 157 staat dat producenten zich per geproduceerd
product slechts bij een enkele producentenorganisatie kunnen aansluiten.
Het is dus al mogelijk, als daar behoefte aan bestaat, om een producentenorganisatie voor specifieke producten op te richten. Daarom is een
wijziging van de regelgeving op dit punt niet nodig.
De heer Bisschop (SGP):
Voorzitter, mag ik even een vraag stellen? Dat zou kunnen, maar een wat
strikte interpretatie leidt er eigenlijk toe dat dit steeds weer discussie
oproept. Mijn vraag aan de Minister is dan eigenlijk: wat kan zij doen om
dit als instrument ten behoeve van de producenten steviger neer te zetten,
zodat ook in die hele keten de producten een steviger positie kunnen
innemen? Ze worden voortdurend, theoretisch misschien, afgerekend op
het verwijt van kartelvorming. Dat is het niet, maar...
Minister Schouten:
Ik hoop dat ze meeluisteren bij dit debat. Ik moet even bezien wat we
allemaal kunnen doen om het onder de aandacht te brengen. Ik kom daar
in tweede termijn op terug. Ik denk dat dat handiger is om er wat
duidelijker antwoord op te geven.
De heer Bisschop (SGP):
Prima.
Minister Schouten:
De heer Bisschop zegt ook dat artikel 209 van de huidige GMO-verordening een paar uitzonderingen geeft op de mededingingsregels voor de
landbouw. Hij vraagt of ik ervoor ga pleiten om dit artikel uit te breiden,
bijvoorbeeld voor duurzaamheidsinitiatieven. Wat vooral van belang is en
waar ik me voor wil inzetten is het verder versterken van de mogelijkheden voor samenwerking in brancheorganisaties, ook door duidelijkheid
te bieden over de ruimte voor de samenwerking op het gebied van
duurzaamheid en risicobeheer. Het doel daarbij is dat er een redelijke
vergoeding komt voor de duurzaamheidsinspanningen die door de
primaire producent worden gerealiseerd. Artikel 209 voorziet in uitzonderingen op de mededingingsregels, met name voor afspraken die
betrekking hebben op de productie of de verkoop van landbouwproducten. In mijn beleving zullen de afspraken in het kader van de
duurzaamheidsinitiatieven ook betrekking hebben op de productie of de
verkoop van landbouwproducten, namelijk de duurzaam geproduceerde
landbouwproducten. Daarom is een aanpassing van artikel 209 op dit punt
niet meteen noodzakelijk.
De heer Bisschop heeft ook het instrument van de openbare marktinterventie genoemd. Hij zegt: ik heb aangegeven dat het heel doelmatig is en
dat ik er daarom geen groot voorstander van ben. Aan de andere kant legt
het een bodem in de markt. Dat is zijn redenering, als ik het goed heb
begrepen. De belangrijkste functie van het vangnet is om bij verstoring
van de markt bij te dragen aan het herstel van het evenwicht. Dit kan door
het uit de markt nemen van tijdelijke overschotten, bijvoorbeeld met
behulp van de openbare interventie. Maar een prudente toepassing van
het instrument is strikt noodzakelijk, want de inzet ervan kan ook leiden tot
grote voorraden die boven de markt blijven hangen, met alle mogelijke
negatieve effecten op het herstel van de markt van dien. We hebben hier
hele discussies over melkpoeder gehad. Laat ik die maar even in
herinnering roepen. De heer Futselaar had bijna een soort trap bedacht
over wat er allemaal wel en niet met die voorraden mocht gebeuren. We
zijn nu nog steeds bezig om die voorraden weg te werken. Gelukkig
kunnen we dat wel op een hoogwaardige manier doen, maar het uit de
markt halen is misschien wat makkelijker dan het weer in de markt

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-32, nr. 1146

43

brengen zonder dat je de markt vervolgens weer gaat verstoren omdat er
nog enorme voorraden aanwezig zijn. Er blijft dan altijd druk. Om die
redenen baart dit instrument mij zorgen. Het klopt dat ik ook niet meteen
een alternatief heb, maar we moeten voorzichtig zijn met het zomaar
plegen van een marktinterventie, want we hebben ook in Europa steeds
weer discussie over wat we dan gaan doen met die voorraden. Uiteindelijk blijft de situatie op de markt daardoor langer slechter dan als je dit
instrument niet toepast.
De heer Bisschop stelde nog een vraag over de jonge boeren. Zet ik ook in
op een overleg met onze jonge boeren in Brussel, zodat we de middelen
echt effectief kunnen inzetten? In het nieuwe GLB moet minimaal 2% van
de directe betalingen naar jonge boeren. Nu is dat maximaal 2%, dus daar
zit al echt een switch in. Die middelen mogen dan ook in de tweede pijler
worden besteed, bijvoorbeeld echt als een soort investeringssteun. Dat is
effectiever dan een hectarepremie. In de eerste pijler heb je ook die
hectaretop-up, omdat de prijzen van de grond dan vaak weer omhooggaan. Onze jonge boeren zijn zeer nauw betrokken. We hebben goede
mensen in Europa zitten die daarmee bezig zijn, ook van het NAJK. De
jonge boeren zitten ook weleens bij de Landbouwraad, dus daar kunnen
ze ook zelf hun stem laten horen. In die zin wordt hun stem dus zeker
gehoord en dat is ook van belang. Daar ben ik het zeer mee eens.
De heer Bisschop vraagt ook naar het natuurbeheer. Waar wil ik nou
eigenlijk naartoe met dat agrarisch natuurbeheer? Mijn doel is om de
mogelijkheden die de nieuwe ecoregelingen in de eerste pijler bieden
goed te benutten. Die ecoregelingen vervangen de huidige vergroening
van 30% van de directe betalingen. Het is dus ook logisch om die
ecoregelingen voor de groene doelen in te zetten. Deels zal het individuele
boeren betreffen, maar deels ook collectieven. Daar ben ik ook erg
voorstander van. Het is dus alleen maar mooi als die flexibiliteit er is. Op
die manier kunnen we dat echt vormgeven en is het dus ook geen sigaar
uit eigen doos.
Voorzitter, volgens mij heb ik daarmee alle vragen beantwoord die ik
moest beantwoorden.
De voorzitter:
Ik kijk even naar de collega’s of er behoefte is aan een tweede termijn.
Volgens mij is daar niet echt behoefte aan. Laten we gewoon kijken of er
nog vragen zijn blijven liggen. Ik geef u de gelegenheid om die nog even
te stellen, zodat we dan geen hele tweede termijn meer hoeven te
houden. Is dat een goede oplossing?
Minister Schouten:
Ik heb nog toegezegd dat ik op een paar punten terugkom in de tweede
termijn. Laat ik daar nog eventjes op ingaan. Ik heb een paar daarvan hier
al liggen, dus dat kan dan gelijk gedaan worden. Dat bespaart misschien
echt een tweede termijn.
De voorzitter:
Dan gaan we die beantwoorden. Als iemand nog behoefte heeft om een
vraag te stellen, dan kan dat door middel van een interruptie. We doen
dan niet meer een hele tweede termijn. Akkoord? Dat is dan afgesproken.
Minister Schouten:
Ik hoor iemand al roepen dat ik nog moet ingaan op de diepzeevis. Ik was
ook nog een vraag vergeten van de heer De Groot over de onafhankelijke
adviezen. Dat is zijn hobby. Soms denk ik dat de heer De Groot eigenlijk
zelf een soort onafhankelijke adviesdienst zou moeten beginnen, want hij
heeft allerlei ideeën over wat we allemaal moeten doen met het GLB en
dergelijke. Hij weet ook altijd heel veel over kringlooplandbouw.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-32, nr. 1146

44

Misschien moet hij dat zelf eens gaan overwegen. Dan mag hij misschien
wel bij het consortium dat we aan het onderzoeken zijn.
De heer De Groot (D66):
Deze tip geeft te denken.
Minister Schouten:
De heer De Groot vraagt of ik daarbij gebruik zou kunnen maken van de
EU-fondsen. In de voorstellen van de Commissie staan inderdaad
voorstellen rondom onafhankelijke advisering over het GLB. De logica
daarbij is dat de lidstaat daar zelf voor moet zorgen, linksom of rechtsom.
Dat is nu net de discussie die we hebben. Ik heb op dit moment geen zicht
op welke mogelijkheden er zijn om daar Europees geld voor te gebruiken.
Ik kan het wel laten uitzoeken. Dan zal ik dat bij de agenda wel mee laten
lopen. Maar ik heb, denk ik, tijdens de begroting al aangegeven naar wat
voor vorm ik aan het zoeken ben en dat we dat gaan bekijken.
Mevrouw Bromet vroeg waarom alleen vissers een beroep doen op het
fonds, en niet de ngo’s. Het is niet zo dat alleen vissers een beroep doen
op het EFMZV. Ook de ngo’s en de wetenschap doen mee. Vaak dient men
ook een gezamenlijk voorstel in. Dan gaat het om een gezamenlijk project
van de sector en de ngo’s. De regeling partnerschappen was bijvoorbeeld
erg populair. Alle betrokkenen ervaren de bureaucratische rompslomp
rond het fonds; dat heb ik net al aangegeven. Naar mijn weten ervaren ze
dat allemaal – zowel vissers als ngo’s als de wetenschap – in dezelfde
mate. We zetten er dus enorm op in dat het nieuwe fonds eenvoudiger
gaat worden. Daarmee willen we het ook effectiever laten zijn. We zien op
dit moment al dat het aantal aanvragen begint toe te nemen. Het fonds
had een wat trage start, maar het gaat nu een klein beetje lopen.
Dan het toezicht op de aanlandplicht en de uitzonderingen. Een uitzondering op de aanlandplicht betekent dat op dit punt de wetgeving niet
geldt. Dus toezichthouders gaan op dit punt niet handhaven. De voorwaarde voor deze uitzondering betreft het continueren van onderzoek
naar het verbeteren van hoge overleving en meer selectiviteit. Vanuit de
overheid wordt ook met de ngo’s en de sector het gesprek hierover
voortgezet. We gaan er uiteraard voor zorgen dat we de afspraken in
Brussel nakomen. Daar zijn we heel alert op.
De heer Bisschop heeft gevraagd hoe ik de GMO aantrekkelijker kan
maken. Er is recent al een en ander versoepeld. De RVO heeft ook al veel
aandacht besteed aan begeleiding. De RVO heeft ook meegedacht met
producentenorganisaties die een aanvraag wilden doen. Voor zover ik heb
begrepen waren de producentenorganisaties daar tevreden over. Nu is het
zaak om eerst ervaring op te doen met de plannen. Verdere versoepeling
zou geen invloed hebben op de situatie in 2019, want de indieningstermijn
is al verstreken. Maar ik zal in gesprek blijven met de partijen om te horen
wat hun ervaringen zijn, zodat we daar ook weer van kunnen leren.
Voorzitter, ik denk dat ik dan alle vragen heb beantwoord.
De voorzitter:
Dat is het geval. Hartelijk dank aan de Minister en aan de Kamerleden. Ik
wil graag nog even een aantal toezeggingen met u delen.
– In het verslag van de Landbouw- en Visserijraad op 19 en 20 november
zal de Minister ook aandacht besteden aan de besprekingen over het
rapport van de Europese Rekenkamer over het GLB.
– In de geannoteerde agenda van de komende Landbouw- en Visserijraad zal de Minister gedetailleerder informatie geven over het proces
om te komen tot een nationaal strategisch plan, inclusief de wijze
waarop medeoverheden erbij worden betrokken.
– De Minister zal de Kamer per brief nader informeren over de
zeebaarsproblematiek.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-32, nr. 1146

45

De heer Madlener (PVV):
Heb ik het goed begrepen dat de Minister ons ook zo spoedig mogelijk
informeert over de brexitdeal voor onze vissers en boeren, als de
Commissie daaruit is?
De voorzitter:
Eerst kom ik nog even terug op punt drie. Het gaat over een appreciatie.
Minister Schouten:
Ja, het gaat over de reguliere appreciatie van de voorstellen van de
Commissie ten aanzien van de vangstmogelijkheden.
De voorzitter:
Ja, de vangstmogelijkheden. Dit is inclusief de zeebaarsproblematiek.
Dan willen we graag een reactie op de vraag die gesteld is door de heer
Madlener over de brexit.
Minister Schouten:
Als er een deal is, dan zal het kabinet de Kamer daarover informeren. Ik
weet niet of ik degene ben die dat zal doen, maar uw Kamer zal uiteraard
worden geïnformeerd als er een deal is. Ik denk dat de Minister van
Buitenlandse Zaken daarin het voortouw heeft, maar pin mij er niet op
vast. Het zal vanuit het kabinet komen.
De voorzitter:
Oké. Dat is genoteerd.
De heer Futselaar (SP):
Ik ga toch proberen om het iets specifieker te maken. De Minister zegt «als
er een deal is». Ik zou ervan willen maken: als de Commissie een tekst
publiceert. Ik wil graag weten wat het betekent voor de visserij. Er gaan
geruchten dat het 400 pagina’s aan juridische tekst betreft. Dus ik kan mij
voorstellen dat het voor deze Kamer wel handig zou zijn om een snelle
inschatting van de consequenties te hebben. Dan moet er misschien niet
worden gewacht tot er één algemene reactie komt. Dus ik probeer toch
iets van een toezegging te krijgen op dat gebied, als dat mogelijk is.
Minister Schouten:
Dit is echt wel een zorgvuldig proces. Datgene wat we communiceren
moet ook echt wel in z’n totaliteit kloppen. Je gaat niet continu één
onderdeeltje van een deal eruit trekken. Dus ik zou toch echt willen dat het
kabinet in z’n totaliteit hierbij de lead heeft. Nogmaals, ik weet nog niet
formeel of er een deal is. Het is op dit moment een beetje tasten in het
duister.
De voorzitter:
We houden het bij de eerste formulering. Dan zag ik nog dat de heer De
Groot iets wilde zeggen.
De heer De Groot (D66):
Het is niet zozeer een hobby, maar misschien is het wel een stokpaardje. Ik
heb ook aangegeven dat ik een hele kudde van dat soort dingen heb.
Mijn vraag gaat over de adviesdiensten. De Minister zei dat ze in de
volgende geannoteerde agenda terug zou komen op de manier waarop
Europese fondsen eventueel kunnen worden gebruikt om hier invulling
aan te geven.
Minister Schouten:
Ik zal er eventjes een check op doen. Daar zal ik op terugkomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-32, nr. 1146

46

De voorzitter:
Dat nemen we dan nog mee in de toezeggingen. Daarmee zijn er vijf
toezeggingen gedaan. Er is dus nog een toezegging met betrekking tot de
brexitdeal en een toezegging met betrekking tot de adviesdiensten.
Ik dank de Minister. Ik dank haar ondersteuning, de ambtenaren. Ik dank
onze bodes en de stenograaf, de mensen op de tribune en uiteraard –
misschien is dat nog wel het belangrijkste – de Kamerleden. Ik wens u
allen een hele fijne avond.
Sluiting 19.35 uur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 21 501-32, nr. 1146

47