De inzet van slimme technologie in voetbalstadions
voor de aanpak van discriminatie en racisme
Een verkenning van het juridisch speelveld

Nina Bontje
7 mei 2021

Sandra van Heukelom-Verhage, Gerrit-Jan Zwenne, Nina Bontje en Tim Gillhaus
18 mei 2021

2/141

Inhoudsopgave
1

INLEIDING

6

1.1

Aanleiding en reikwijdte van de verkenning

6

1.2

Aanpak en bronnen

7

1.3

Leeswijzer

8

2

MANAGEMENTSAMENVATTING

10

2.1

Samenvatting en conclusie

10

2.2

De keuzeladder

13

2.2.1

Fase 1 – Signaleren van discriminatie en racisme

13

2.2.2

Fase 2 – Identificeren van de betrokkene

19

2.2.3

Fase 3 – Gebruik van de gegevens ten behoeve van

2.3

sanctieoplegging

22

Tot slot

26

DEEL 1
3

DE INZET VAN SLIMME TECHNOLOGIEËN: EEN
INTRODUCTIE

32

3.1

Mogelijke technologieën per fase

32

3.1.1

Fase 1 – Signaleren van discriminatie en racisme

32

3.1.2

Fase 2 – Identificeren van de betrokkene

35

3.1.3

Fase 3 – Gebruik van de gegevens ten behoeve van
sanctieoplegging

37

3.2

Betrokken partijen

38

3.3

Onderscheid verschillende camera’s

40

4

TOEPASSELIJKHEID VAN DE AVG: WORDEN ER
PERSOONSGEGEVENS VERWERKT?

41

4.1

Juridisch kader

41

4.1.1

Materieel toepassingsgebied: het verwerken van
persoonsgegevens

41

4.1.2

Anonieme gegevens en gepseudonimiseerde persoonsgegevens

41

4.1.3

Bijzondere persoonsgegevens

43

4.1.4

Strafrechtelijke persoonsgegevens

44

4.1.5

Wanneer is sprake van een verwerking (van persoonsgegevens)?

46

4.1.6

Zijstap: sectorale gegevensbeschermingswetten

46

4.2

De verwerking van persoonsgegevens met de slimme
technologieën in voetbalstadions

47

4.2.1

Fase 1 – Signaleren van discriminatie en racisme

47

4.2.2

Fase 2 – Identificeren van de betrokkene

51

4.2.3

Fase 3 – Gebruik van de gegevens ten behoeve van

4.2.4

Landsadvocaat

31

sanctieoplegging

52

Tot slot: toepasselijkheid Wpg en Wjsg

53

3/141

5

WIE VERWERKEN PERSOONSGEGEVENS?

55

5.1

Juridisch kader

55

5.1.1

De verwerkingsverantwoordelijke

55

5.1.2

Gezamenlijke verwerkingsverantwoordelijken

55

5.1.3

(Sub)verwerkers

56

5.2

Kwalificatie van de betrokken partijen

57

5.2.1

Fase 1 – Signaleren van discriminatie en racisme

57

5.2.2

Fase 2 – Identificeren van de betrokkene

58

5.2.3

Fase 3 – Gebruik van de gegevens ten behoeve van
sanctieoplegging

59

6

GRONDSLAGEN, NOODZAKELIJKHEID EN DOELBINDING

60

6.1

Juridisch kader

60

6.1.1

Wettelijke grondslag

60

6.1.2

Noodzakelijkheidsbeginsel

64

6.1.3

Doelbinding en verdere verwerkingen

66

6.1.4

Uitzonderingsgronden voor bijzondere persoonsgegevens,
waaronder biometrie

67

6.1.5

Uitzonderingsgronden voor strafrechtelijke persoonsgegevens

72

6.2

Grondslagen voor de onderhavige verwerkingen?

72

6.2.1

Fase 1 – Signaleren van discriminatie en racisme

72

6.2.2

Fase 2 – Identificeren van de betrokkene

81

6.2.3

Fase 3 – Gebruik van de gegevens ten behoeve van
sanctieoplegging

87

7

GEAUTOMATISEERDE BESLUITVORMING EN PROFILERING

97

7.1

Juridisch kader

97

7.2

Aandachtspunten bij de inzet van slimme technologieën

100

DEEL 2
8

Landsadvocaat

103
OVERIGE JURIDISICHE VOORWAARDEN VOOR DE INZET
VAN SLIMME TECHNOLOGIEËN

104

8.1

Inleiding

104

8.2

Internationale doorgifte

104

8.3

Rechtmatige, behoorlijke en transparante verwerking & nondiscriminatiebeginsel

105

8.4

Juistheidsbeginsel

111

8.5

Beginsel van opslagbeperking

112

8.6

Beveiliging

112

8.7

De verantwoordingsplicht

115

8.8

De meldplicht datalekken

115

8.9

Data Protection Impact Assessment (DPIA)

116

9

TRANSPARANTIE EN RECHTEN VAN BETROKKENEN

118

4/141

Landsadvocaat

9.1

Inleiding

118

9.2

Het recht op informatie

118

9.3

Het recht op inzage

122

9.4

Het recht op rectificatie

123

9.5

Het recht op gegevenswissing

123

9.6

Het recht op beperking van de verwerking (artikel 18 AVG)

124

9.7

Het recht op dataportabiliteit

125

9.8

Het recht op bezwaar

125

9.9

Uitzonderingen op de rechten van de betrokkene

126

DISCLAIMER

128

BIJLAGE 1

129

BIJLAGE 2

134

BIJLAGE 3

136

5/141

BEGRIPPENLIJST

Landsadvocaat

AP

Autoriteit Persoonsgegevens

AVG

Algemene Verordening Gegevensbescherming

BSN

Burgerservicenummer

Bjsg

Besluit justitiële en strafvorderlijke gegevens

BVO

Betaaldvoetbalorganisatie

CNIL

Commission nationale de l’informatique et des libertés

DPIA

Data protection impact assessment

EDPB

European Data Protection Board

HvJ

Hof van Justitie van de Europese Unie

KNVB

Koninklijke Nederlandse Voetbalbond

KVV

Keten Voorziening Voetbal

OM

Openbaar Ministerie

OVIVI

Ons Voetbal Is Van Iedereen

SyRI

Systeem Risico Indicatie

TTP

Trusted Third Party

UAVG

Uitvoeringswet AVG

Wbp

Wet bescherming persoonsgegevens

Wpg

Wet politiegegevens

Wjsg

Wet justitiële en strafvorderlijke gegevens

6/141

1

INLEIDING

1.1

Aanleiding en reikwijdte van de verkenning
Aanleiding van deze verkenning vormt het aanvalsplan Ons Voetbal Is Van Iedereen –
samen zetten we racisme en discriminatie buitenspel (‘OVIVI’). Dat betreft een
gezamenlijk plan van de Rijksoverheid, de Koninklijke Nederlandse Voetbalbond
(‘KNVB’), de Eredivisie en de Keuken Kampioen Divisie om discriminatie en racisme in
het voetbal te voorkomen, signaleren en aanpakken.1
Een van de maatregelen uit het aanvalsplan is het beschikbaar maken en inzetten van
slimme technologie in voetbalstadions. Om daders van racistisch en/of discriminatoir
gedrag in voetbalstadions aan te pakken, wordt onderzocht of
betaaldvoetbalorganisaties (‘BVO’s’) met behulp van slimme technologie beter vast
kunnen gaan leggen wie zich binnen een stadion schuldig maakt aan racistische of
discriminerende uitingen. Dit zou de BVO’s, de KNVB en het Openbaar Ministerie
(‘OM’) beter in staat moeten stellen (civiel- dan wel strafrechtelijk) tegen deze
personen op te treden.2 Momenteel wordt onderzocht of de inzet van slimme
technologieën een bijdrage kan leveren aan de signalering, identificatie en aanpak
(sanctieoplegging) van discriminatie en racisme.
In dat kader is eerder reeds een marktverkenning uitgevoerd naar de (technische)
mogelijkheden om (combinaties van) slimme technologie te ontwikkelen die de
signalering, identificering en aanpak van personen die zich schuldig maken aan
discriminatie en racisme in het voetbalstadion mogelijk maakt. Uit deze
marktverkenning volgt dat door verschillende technologische oplossingen te
combineren (zoals de inzet van bepaalde opnameapparatuur en gezichts- en
stem/spraakherkenningstoepassingen), het mogelijk lijkt te zijn een technologie te
ontwikkelen waarmee personen kunnen worden geïdentificeerd die zich in stadions
schuldig maken aan racistische en discriminerende uitingen.
Tegelijkertijd roept de inzet van deze (combinatie van) slimme technologie de vraag
op of en zo ja, hoe deze technologie kan worden ingezet in overeenstemming met
privacywet- en regelgeving.
Dit rapport is het resultaat van een verkennend onderzoek naar de privacyrechtelijke
kaders voor de inzet van slimme technologieën in voetbalstadions, met als doel het
signaleren en aanpakken van discriminatie en racisme. In dat kader is onderzocht of
en zo ja, hoe slimme technologie kan worden ingezet in overeenstemming met de
Algemene Verordening Gegevensbescherming (‘AVG’), de Uitvoeringswet AVG
(‘UAVG’) en eventuele bijzondere gegevensbeschermingswet- en regelgeving die van
toepassing is.

1
2

Landsadvocaat

Zie daarover https://onsvoetbalisvaniedereen.nl/.
Zie p. 22 van het aanvalsplan.

7/141

Daarnaast wordt in dit rapport middels een sanctiekaart inzichtelijk gemaakt welke
civielrechtelijke en strafrechtelijke mogelijkheden het slachtoffer, de BVO’s en de
KNVB hebben om (door middel van de op basis van slimme technologie vastgestelde
incidenten) op te treden tegen discriminatie of racisme.

1.2

Aanpak en bronnen
Ten behoeve van dit onderzoek hebben wij allereerst een kick-offbijeenkomst
gehouden met betrokken medewerkers van het Ministerie van VWS, Sportinnovator en
de KNVB.
Vervolgens hebben wij interviews afgenomen met de volgende stakeholders:
1.

Sjoerd Griffioen en Rutger Spierenburg (KNVB)
Tijdens dit interview is gesproken over de privacyrechtelijke aandachtspunten
en risico’s die bij de KNVB bekend zijn. Daarbij is ook stil gestaan bij de
bestaande verwerkingen, de waarborgen die door de stadions en de KNVB
reeds zijn getroffen, de onderlinge rollen en verantwoordelijkheden en de
omvang van de problematiek.

2.

Floor Waardenburg en Niels Reijgersberg (Sportinnovator), gelijktijdig met
Leonard Ariëns en Alexander Josiassen (NewBizz)
Tijdens dit interview is gesproken over de (marktverkenning naar) slimme
technologieën die kunnen worden ingezet ten behoeve van het signaleren en
aanpakken van personen die zich schuldig maken aan discriminatie of
racisme. Geïnventariseerd is welke slimme technologieën reeds worden
toegepast en/of reeds zijn onderzocht, hoe deze technologieën werken en
hoe deze kunnen bijdragen aan het signaleren en aanpakken van
discriminatie en racisme.

3.

Leo Vellekoop (veiligheidscoördinator bij ADO Den Haag)
Tijdens dit interview is besproken hoe BVO’s, en meer specifiek ADO Den
Haag, op dit moment maatregelen treffen om discriminatoir en racistisch
gedrag te signaleren, de betrokkenen te identificeren en de betrokkenen
vervolgens aan te pakken. Daarbij is ook stilgestaan bij de onderlinge
rolverdeling tussen de BVO’s, de KNVB, gemeente, politie en het OM. Voorts
is gesproken over de uitdaging bij het signaleren, identificeren en aanpakken,
en bij de vraag in hoeverre de inzet van slimme technologie daarvoor een
oplossing kan bieden.

4.

Jan Willem van Dop (algemeen directeur bij Go Ahead Eagles)
Tijdens dit interview is eveneens gesproken over hoe BVO’s, en meer
specifiek Go Ahead Eagles, op dit moment maatregelen treffen om
discriminatoir en racistisch gedrag te signaleren, de betrokkenen te

Landsadvocaat

8/141

identificeren en de betrokkenen vervolgens aan te pakken. Daarbij is ook
stilgestaan bij de wenselijkheid van de inzet van slimme technologie en bij de
bredere problematiek van discriminatie en racisme in het voetbal.
5.

John A.J.M. Riemen en Joost Arents (beiden werkzaam bij de politie en
specialist in de inzet van biometrie)
Tijdens dit interview is gesproken over de inzet van slimme technologieën
(waaronder biometrie) bij de signalering, identificatie en aanpak van daders.
Ook is gesproken over de bestaande samenwerking tussen de BVO’s, de
KNVB, de politie en het OM op dit vlak.

Voorts is het noodzakelijke juridische desk-onderzoek uitgevoerd. Daarvoor zijn onder
andere de relevante rechtspraak en rapporten van de privacytoezichthouder(s)
geïnventariseerd en bestudeerd.
1.3

Leeswijzer
Dit rapport bestaat uit twee delen.
Deel 1 bevat het privacyrechtelijke kader voor de inzet van slimme technologieën in
voetbalstadions ter signalering van en sanctieoplegging voor discriminatie en racisme.
Dit kader passen wij daarbij toe op de slimme technologieën die centraal staan in dit
rapport.
Dit deel wordt voorafgegaan door een managementsamenvatting waarin de
belangrijkste conclusies worden toegelicht en in beeld worden gebracht (hoofdstuk 2).
In de hoofdstukken 3 tot en met 7 worden deze conclusies uitgewerkt.
Daartoe lichten wij eerst de slimme technologieën toe die centraal staan in dit rapport,
evenals de partijen die bij de inzet daarvan betrokken zullen zijn (hoofdstuk 3).
Vervolgens zetten wij het relevante privacyrechtelijke kader uiteen voor de
beoordeling van de toelaatbaarheid van de inzet van deze slimme technologieën
(hoofdstuk 4 t/m 7). Daarbij toetsen wij of de verschillende slimme technologieën
(kunnen) voldoen aan de eisen die uit dat kader volgen. Het gaat achtereenvolgend
om:


De vraag of (bijzondere) persoonsgegevens worden verwerkt en de AVG
(dus) van toepassing is (hoofdstuk 4);



De vraag wie ten aanzien van deze verwerkingen de
verwerkingsverantwoordelijke of de (sub)verwerker is (hoofdstuk 5);



De grondslag, noodzaak en doelbinding van die verwerkingen, evenals de
aanwezigheid van uitzonderingsgronden voor de verwerking van bijzondere
persoonsgegevens en strafrechtelijke persoonsgegevens (hoofdstuk 6). Wij

Landsadvocaat

9/141

lichten onze conclusies daarbij toe aan de hand van een fictieve casus (zie
hoofdstuk 6.2).


Het verbod op geautomatiseerde besluitvorming, waaronder profilering
(hoofdstuk 7).

Daarbij wordt aan de hand van de reeds geïnventariseerde slimme technologieën
geïllustreerd hoe de privacyrechtelijke beoordeling van in te zetten slimme
technologieën dient plaats te vinden, en concluderen wij ten aanzien van de reeds
geïnventariseerde slimme technologieën wat op dit moment vanuit privacyrechtelijk
oogpunt mogelijk is (zie hoofdstuk 2). Eventuele andere slimme technologieën die in
de toekomst worden overwogen om in te zetten, zullen aan eenzelfde beoordeling
moeten worden onderworpen.
Deel 2 bevat de (overige) gegevensbeschermingsrechtelijke voorwaarden waaraan de
inzet van slimme technologieën in voetbalstadions moet voldoen (hoofdstuk 8).
Daarbij gaan wij ook in op de transparantieverplichting en de rechten van betrokkenen
(hoofdstuk 9).

Landsadvocaat

10/141

2

MANAGEMENTSAMENVATTING
In dit rapport staat de vraag centraal of slimme technologie kan worden ingezet in
voetbalstadions om discriminatie en racisme aan te pakken. Meer specifiek gaat het
om de vraag hoe die inzet van slimme technologie zich verhoudt tot de (U)AVG en
eventuele andere gegevensbeschermingswetten.

2.1

Samenvatting en conclusie
De aanpak van discriminatie en racisme met behulp van slimme technologie valt
uiteen in drie fases:
(1) Allereerst moet discriminatoir of racistisch gedrag worden gesignaleerd en
vastgelegd; de zgn. signaleringsfase. Deze fase eindigt op het moment dat beelden
zijn geselecteerd waaruit (een vermoeden van) discriminatoir of racistisch gedrag
blijkt;
(2) Daarna moeten degenen die betrokken zijn bij dat discriminatoire of racistische
gedrag (de mogelijke “daders”) worden geïdentificeerd; de zgn. identificatiefase; en
(3) Tot slot moeten de daadwerkelijk bij het gewraakte gedrag aan de betrokkenen
een sanctie worden opgelegd; de zgn. sanctiefase.
Hoewel deze drie fases met elkaar samenhangen en in elkaars verlengende liggen, zal
de inzet van slimme technologie in ieder van deze fases een ander doel dienen
(namelijk: signaleren, identificeren of aanpakken/sanctie opleggen). Deze
verschillende doeleinden moeten worden onderscheiden om te kunnen beoordelen
of de inzet van slimme technologie in ieder van deze fases toelaatbaar is.
Daarnaast moet onderscheid worden gemaakt tussen de verschillende slimme
technologieën die kunnen worden ingezet. Het gaat in dit rapport hoofdzakelijk om
beeld- en geluidopnameapparatuur (camera’s met microfoons) die technologisch
vooruitstrevende functionaliteiten bevatten. Wij maken daarbij onderscheid tussen:


De ‘gewone’ camera; dat zijn de videocamera’s die gewoonweg
beeldopnames maken, zoals beveiligingscamera’s. Soms maken dit soort
camera’s ook geluidsopnames. De inzet van ‘gewone’ camera’s is op dit
moment al verplicht in stadions van BVO’s op grond van de licentie-eisen van
de KNVB;



De slimme camera; dat zijn camera’s die in staat zijn om op basis van beelden geluidopnames discriminatoir of racistisch gedrag te herkennen, daarop in
te zoomen en vervolgens dat gedrag zowel in beeld als geluid vastleggen; en



De camera met gezichtsherkenningstechnologie; dat zijn camera’s die in
staat zijn om op basis van een beeldopname (en soms ook/mede op basis
van een geluidopname) van een persoon de betreffende persoon kunnen
identificeren. De camera maakt daarbij door middel van gezicht- en/of

Landsadvocaat

11/141

stemherkenningstechnologie een vergelijking tussen de persoon die wordt
gefilmd en eerder verkregen referentiemateriaal.
Aan de hand van dit kader zijn wij tot de volgende conclusie gekomen:

Landsadvocaat

12/141

Signaleringsfase - Tijdens een voetbalwedstrijd kunnen slimme camera’s worden ingezet die discriminatoir
of racistisch gedrag signaleren en vastleggen. Als de noodzaak voor de inzet van deze slimme camera’s met
slimme microfoons kan worden onderbouwd en ook overigens kan worden voldaan aan de eisen die in de
(U)AVG worden gesteld, achten wij dit een rechtmatig gebruik van slimme technologie in voetbalstadions.
De inzet van deze slimme technologie – de zgn. slimme camera’s – in de signaleringsfase is dan
toelaatbaar. Een belangrijke kanttekening is dat niet valt uit te sluiten dat met de inzet van slimme
technologie strafrechtelijke persoonsgegevens worden verwerkt. Daarvan is sprake als de opnames een
zwaardere verdenking dan een redelijk vermoeden van schuld opleveren. Het verdient aanbeveling om met
de Autoriteit Persoonsgegevens (‘AP’) in gesprek te gaan of het noodzakelijk is om voor deze verwerking een
vergunning aan te vragen.

Identificatiefase - Deze slimme technologie of slimme camera’s zouden ook de functionaliteit kunnen
hebben dat tijdens een wedstrijd verkregen beelden kunnen worden vergeleken met bestaand
beeldmateriaal van personen, op basis waarvan de op de verzamelde beelden zichtbare personen kunnen
worden geïdentificeerd. Men spreekt dan van de inzet van gezichtsherkenningstechnologie. Daarbij is dan
sprake van de verwerking van biometrische gegevens als bedoeld in artikel 4, aanhef en onder 14, AVG. De
verwerking van biometrische gegevens betreft de verwerking van bijzondere persoonsgegevens als bedoeld
in artikel 9 AVG. Dat is verboden, tenzij de betrokken verwerkingsverantwoordelijke (bijvoorbeeld de BVO)
zich op een doorbrekingsgrond kan beroepen. Vooralsnog zien wij niet een dergelijke doorbrekingsgrond.
Om deze reden concluderen wij dat de inzet van deze slimme technologie – de zgn.
gezichtsherkenningstechnologie – in de identificatiefase niet toelaatbaar is. Ook de inzet van
andere slimme technologie die werkt met biometrische gegevens, zoals stemherkenningstechnologie, achten
wij niet toelaatbaar vanwege het ontbreken van een doorbrekingsgrondslag.

Sanctiefase - Het uiteindelijke doel van het in de signalerings- en identificatiefase verkregen materiaal is
dat er een sanctie kan worden opgelegd aan degenen die zich schuldig hebben gemaakt aan discriminatoir of
racistisch gedrag. Wij concluderen in dit rapport dat de in de signaleringsfase verkregen opnames kunnen
worden doorgegeven aan de desbetreffende instanties voor zover dat noodzakelijk is voor civielrechtelijke
en/of strafrechtelijke handhaving. Voor verstrekking van biometrische gegevens zien wij geen ruimte, omdat
voor het aanvankelijk verzamelen van die gegevens al geen grondslag bestaat. We zien daarentegen wel
enige ruimte voor de daarbij betrokken partijen (waaronder de voetbalclub en de KNVB) om in het kader van
de (rechts)procedure analyses in te zetten (zoals gezichts- of stemherkenningstechnologie) om de
bewijswaarde van de beelden of geluidsopnamen te verhogen en daarbij bijzondere persoonsgegevens te
verwerken, mits kan worden aangetoond dat de verwerking noodzakelijk is voor de instelling, uitoefening of
onderbouwing van een rechtsvordering. De betreffende instanties moeten daarvoor zelf beschikken over
referentiemateriaal.

Eindconclusie - De conclusie dat wij geen ruimte zien voor de inzet van gezichtsherkenningstechnologie in
voetbalstadions, laat onverlet dat wij wel ruimte zien voor de inzet van slimme camera’s. Daarmee kan
discriminatoir en racistisch gedrag mogelijk in ieder geval beter worden gesignaleerd en vastgelegd.
Bovendien kunnen de opnames die worden vastgelegd met slimme camera’s het identificatieproces mogelijk
vergemakkelijken, doordat de opnames gerichter zijn en van betere kwaliteit zijn. Voor zover de inzet van
slimme camera’s in de signaleringsfase tot onvoldoende verbetering leidt van de identificatiemogelijkheden
in de identificatiefase, en daardoor ook tot onvoldoende verbetering van de sanctiemogelijkheden, kan
worden overwogen om met een vorm van preregistratie te gaan werken om identificatiemogelijkheden van
betrokkenen te verbeteren.

Landsadvocaat

13/141

2.2

De keuzeladder
De hierboven weergegeven conclusie betreft een gesimplificeerde weergave van onze
bevindingen. In iedere fase zijn verschillende middelen denkbaar om tot signalering,
identificatie respectievelijk sanctieoplegging te komen.
Om de verwerkingsverantwoordelijken te helpen bij de onderbouwing van hun keuze
om al dan niet over te gaan tot de inzet van slimme technologie, hebben wij in dit
rapport een zgn. keuzeladder opgenomen per fase. Deze ladder begint bij het minst
ingrijpende middel dat kan worden ingezet voor signalering, identificatie of
sanctieoplegging, en eindigt bij het meest ingrijpende middel.
Daarbij hebben wij per middel aanbevelingen gedaan voor de technische maatregelen
die kunnen worden getroffen om te waarborgen dat alleen de strikt noodzakelijke
persoonsgegevens worden verwerkt en het vereiste van privacy by design & default in
acht wordt genomen. Dat doen wij aan de hand van een zgn. stoplichtmodel:


Groen houdt in dat het desbetreffende middel in overeenstemming met de AVG
kan worden ingezet, zonder dat de verwerkingsverantwoordelijke wezenlijke
technische en/of organisatorische maatregelen hoeft te treffen;



Oranje duidt erop dat (i) het middel alleen kan worden ingezet voor zover de
verwerkingsverantwoordelijke aantoont dat de eerdergenoemde, minder
ingrijpende middelen niet effectief genoeg waren en (ii) organisatorische of
technische maatregelen worden getroffen om het gebruik van het middel/de
technologie in overeenstemming te brengen met de AVG. Wij kleuren deze
optie dan oranje, omdat deze optie in lijn gebracht kan worden met de AVG,
mits (de strikte noodzaak van) die keuze zorgvuldig kan worden onderbouwd
en de nodige privacywaarborgende maatregelen worden getroffen;



Rood duidt erop dat de slimme technologie niet in lijn is met de AVG, omdat er
(op dit moment) geen toereikende wettelijke grondslag en/of strikte noodzaak
bestaat.

Hieronder treft u per fase de keuzeladder aan met de belangrijkste bevindingen die
daaraan ten grondslag liggen.
2.2.1

Fase 1 – Signaleren van discriminatie en racisme
Een slimme technologie die kan worden ingezet ten behoeve van de signalering van
discriminatie en racisme betreft de inzet van slimme camera’s en microfoons, al dan
niet gecombineerd met emotieherkenningstechnologie.
Binnen de huidige gegevensbeschermingswetgeving – de (U)AVG – zien wij ruimte om
slimme camera’s en microfoons in te zetten ten behoeve van de signalering van
discriminatie en racisme (en, in het verlengde daarvan, voor de identificering en
sanctieoplegging). De grondslag hiervoor kan worden gevonden in het

Landsadvocaat

14/141

gerechtvaardigde belang van de BVO’s, de KNVB en/of van de personen tot wie
discriminatie of racisme zich richt, en natuurlijk ook het maatschappelijk belang bij het
tegengaan van rascisme en discriminatie (artikel 6, eerste lid, aanhef en onder f,
AVG).
Een belangrijke voorwaarde is dat de verwerkingsverantwoordelijke (zoals de BVO)
zorgvuldig en gedegen onderbouwt dat de inzet van (een combinatie van) slimme
technologie (in aanvulling op reeds bestaande middelen) strikt noodzakelijk is voor de
daarmee beoogde doeleinden. Dit houdt concreet in dat de meerwaarde en effectiviteit
zorgvuldig moet worden aangetoond aan de hand van objectieve feiten. In aanvulling
daarop dient de verwerkingsverantwoordelijke te onderbouwen dat de belangen van de
BVO, van de KNVB en van de voetbalspelers of supporters die het mikpunt zijn van
racisme of discriminatie zwaarder wegen dan het privacybelang van de betrokken
toeschouwers. Aandachtspunt is daarbij dat de gevolgen van de inzet van de slimme
technologie – uiteraard afhankelijk van het ontwerp en de aard van de technologie –
vergaand kunnen zijn. Het is tegen deze achtergrond van belang dat de
verwerkingsverantwoordelijken aanvullende waarborgen per technologie treffen om
onevenredige gevolgen voor de betrokkenen te voorkomen.
Voor de inzet van emotieherkenningstechnologie bestaat onzes inziens geen grondslag
nu de noodzaak om deze technologie in te zetten ten behoeve van de signalering en
aanpak van discriminatie en racisme niet aanwezig lijkt te zijn. Daarvoor achten wij
met name van belang dat de inzet van emotieherkenningstechnologie niet of beperkt
lijkt bij te dragen aan het kunnen aanpakken van discriminatoir of racistisch gedrag.
Bijzondere persoonsgegevens
Op voorhand lijkt ervan uit te kunnen worden gegaan dat de met de inzet van slimme
camera’s en microfoons in fase 1 geen bijzondere persoonsgegevens worden verwerkt.
De AP legt op haar website uit dat zij beeldmateriaal niet aanmerkt als bijzondere
persoonsgegevens indien:3
1.

het verkrijgen van dat beeldmateriaal niet is gericht op ras, etniciteit, religie
of gezondheid;

2.

het niet te voorzien is dat er op basis van het beeldmateriaal onderscheid
gaat worden gemaakt naar ras, etniciteit, religie of gezondheid; en

3.

onvermijdelijk is dat dergelijke gegevens worden verwerkt bij het maken van
het beeldmateriaal.

Pas als het maken van beeldopnames is gericht op bijzondere persoonsgegevens en/of
op basis van de opnames onderscheid zal worden gemaakt naar ras, etniciteit, religie
of gezondheid, moet ervan uit worden gegaan dat de beelden kwalificeren als
3

Landsadvocaat

Zie www.autoriteitpersoonsgegevens.nl > onderwerpen > foto en film > beeldmateriaal. Zie ook EDPB,
Richtsnoeren 3/2019 inzake de verwerking van persoonsgegevens door middel van videoapparatuur, versie
2.0, vastgesteld op 29 januari 2020, nr. 62 e.v.; alsmede de in paragraaf 4.2.1 (in de voetnoten)
aangehaalde beleidstukken. Zie ook conclusie A-G Machielse, 16 mei 2017, ECLI:NL:PHR:2017:547.

15/141

bijzondere persoonsgegevens. De AP neemt in haar beleidsregels tot uitgangspunt dat
indien de verwerking van (bijzondere persoonsgegevens op) camerabeelden
identificatie tot doel heeft, deze beelden als een rasgegeven moeten worden
aangemerkt.4 Dat is volgens de AP niet het geval bij bijvoorbeeld camera’s die worden
opgehangen in winkels om personen en/of goederen te beveiligen. Het voorgaande
maakt dat in de identificatiefase mogelijk wél bijzondere persoonsgegevens worden
verwerkt (zie paragraaf 2.2.2 van dit rapport). Wij merken op dat de inzet van slimme
camera’s met emotieherkenning naar verwachting niet leidt tot de verwerking van
bijzondere persoonsgegevens.
Strafrechtelijke persoonsgegevens
Het valt niet uit te sluiten dat met de inzet van slimme technologie strafrechtelijke
persoonsgegevens worden verwerkt. Daarvan is – kort gezegd - sprake als uit de
beelden zodanige concrete feiten en omstandigheden blijken dat zij een
bewezenverklaring van een strafbaar feit kunnen dragen, waarbij als maatstaf dient te
worden genomen dat de vastgestelde gedragingen een zwaardere verdenking dan een
redelijk vermoeden van schuld opleveren.5 Het strafbare discriminerend of racistisch
gedrag dient in voldoende mate vast te staan. Aangezien de inzet van slimme
technologie specifiek tot doel heeft om dergelijk gedrag te signaleren en identificeren,
zullen voetbalclubs (of andere verwerkingsverantwoordelijken) niet kunnen uitsluiten
dat bij de inzet van slimme technologie beelden worden vastgelegd die een dergelijke
(strafrechtelijke) verdenking kunnen dragen. Aangezien in zoverre niet kan worden
uitgesloten dat strafrechtelijke persoonsgegevens worden verwerkt, dient de
voetbalclub te beschikken over een expliciete grondslag voor de verwerking van
strafrechtelijke persoonsgegevens als bedoeld in artikel 10 AVG, respectievelijk de
artikelen 31 – 33 UAVG.
De meest realistische grondslag voor de verwerking van strafrechtelijke
persoonsgegevens betreft artikel 33, vierde lid, aanhef en onder c, AVG dat bepaalt
dat een dergelijke verwerking is toegestaan indien de AP daarvoor een vergunning
heeft verleend. Een dergelijke vergunning zou gezamenlijk door de BVO’s kunnen
worden ingediend.
Voor de specifieke situaties waarin het gaat om de verwerking van beelden van
racistische of discriminerende uitingen die zijn gericht tegen de eigen werknemers van
de voetbalclub, zou ook artikel 33, tweede lid, aanhef en onder b, UAVG uitkomst
kunnen bieden. In artikel 33, tweede lid, aanhef en onder b, UAVG is bepaald dat een
verwerkingsverantwoordelijke strafrechtelijke persoonsgegevens mag verwerken ter
bescherming van zichzelf met betrekking tot (gepleegde of te plegen) strafbare feiten
jegens hem of zijn werknemers.

4

5

Landsadvocaat

AP, ‘Cameratoezicht. Beleidsregels voor de toepassing van bepalingen uit de Wet bescherming
persoonsgegevens en de Wet politiegegevens’, 2 februari 2016, p. 26.
Zie o.a. Rb. Den Haag 12 januari 2017, ECLI:NL:RBDHA:2017:264, rov. 4.12-14; Rb. Midden-Nederland 20
februari 2017, ECLI:NL:RBMNE:2017:805, rov. 4.8 en Rb. Amsterdam 22 maart 2018,
ECLI:NL:RBAMS:2018:3354 en ECLI:NL:RBAMS:2018:3355, rov. 4.5.

16/141

Wij achten laatstgenoemde grondslag echter minder goed bruikbaar dan het
aanvragen van een vergunning bij de AP, aangezien deze bepaling slechts de
verwerkingen ten eigen behoeve van de voetbalclub rechtvaardigden. (Onder andere)
de verstrekking van beelden (die gezien de aard van de beelden kwalificeren als
strafrechtelijke persoonsgegevens) aan anderen (waaronder de KNVB of de politie) kan
niet op deze grondslagen worden gebaseerd. Daarbij geldt bovendien dat de BVO deze
grondslag enkel kan inroepen ter bescherming van zichzelf of zijn eigen werknemers.
Ook in zoverre is de bruikbaarheid van deze doorbrekingsgrondslag beperkt.
Keuzeladder
De keuzeladder voor de toepassing van slimme technologieën in de signaleringsfase
ziet er als volgt uit.

Menselijke
signalering

Verbetering
bestaande
videosystemen

Relatief lage privacyinbreuk
(a)

Slimme camera's
en microfoons

Slimme camera's
met
emotieherkenning

Relatief hoge privacyinbreuk

Signalering door scheidsrechters, grensrechters officials
en stewards

Beoordeling
De minst inbreukmakende maatregel die kan worden ingezet is het door de
scheidsrechter, grensrechter, officials of stewards real-time constateren van racistische
en discriminerende uitingen.
Aanbevelingen privacy by design & default
Geen specifieke aanbevelingen.

(b)

Gebruik en verbetering van reeds bestaande
videosystemen (zonder slimme technologie)

Beoordeling
Op dit moment zetten BVO’s reeds video-installaties in voor het vaststellen van
ongeregeldheden die plaatsvinden binnen de toeschouwersvakken. Dat is verplicht op
grond van de licentie-eisen van de KNVB. Voordat wordt overgegaan tot de inzet van
slimme(re) camera’s en microfoons, is allereerst van belang dat BVO’s nagaan of
verbetering van de kwaliteit van deze video-installaties al tot de gewenste verbetering
van signaleringsmogelijkheden kan leiden.
Aanbevelingen privacy by design & default

Stel de camera’s zo in dat in beginsel ieder vak wordt gefilmd, maar borg dat
enkel de relevante beelden worden geselecteerd voor nader onderzoek.

Bewaar de verkregen beelden en de persoonsgegevens voor een beperkte,
strikt noodzakelijke termijn.

Beperk de omvang van de personen die toegang hebben tot beelden tot het
strikt noodzakelijke. Een en ander dient te worden uitgewerkt in een concreet
autorisatiebeleid. Werk in dit beleid waar mogelijk uit wanneer nader

Landsadvocaat

17/141



(c)

onderzoek ten behoeve van de signalering van discriminatie of racisme mag
worden overgegaan.
Overweeg een evaluatieprotocol op te stellen, waarmee de BVO doorlopend
kan bezien of het gebruik van de bestaande videosystemen voldoende effectief
zijn. Voor zover zich signalen voordoen dat de effectiviteit of de bewijswaarde
van de bestaande videosystemen te wensen overlaat, kunnen deze evaluaties
als grondslag dienen voor de keuze van meer ingrijpende slimme
technologieën.

Inzet slimme camera’s en microfoons

(a)
Beoordeling
Onze inschatting is dat slimme camera’s en microfoons een noodzakelijke en
proportionele maatregel kan vormen voor het bestrijden van discriminatie en racisme.
Van belang daarbij is dat de slimme camera’s en de slimme geluidsdetectie zo wordt
ingesteld en getraind dat deze zoveel mogelijk alleen de relevante beelden en geluiden
opvangen. Dit houdt onder meer in dat beelden en geluiden die niet relevant zijn niet
worden opgenomen, dan wel gepseudonimiseerd worden bewaard en zo snel mogelijk
worden verwijderd. Het zijn specifiek dergelijke instellingen die in het concrete geval
zullen bepalen of de gekozen slimme technologie daadwerkelijk proportioneel kan
worden geacht.
Aanbevelingen privacy by design & default
(b)

Stel waar mogelijk de slimme camera’s en microfoons zo in dat minder
opnames worden gemaakt in vergelijking tot de achter (b) genoemde
camerabeelden, bijvoorbeeld door de apparatuur zo in te stellen dat zij pas
gaat opnemen en opslaan zodra racisme en discriminatie wordt gedetecteerd.
Voor zover het niet mogelijk of wenselijk is dat de camera’s pas bij een
specifiek incident van start gaan met het daadwerkelijk registreren van de
beelden of geluiden, zou de BVO het vaste beleid moeten hanteren dat de
beelden versleuteld worden opgeslagen en slechts de door de slimme
technologie geselecteerde beelden met het mogelijke onrechtmatige gedrag
worden getoond aan de desbetreffende medewerker. Dit met het oog op het
dataminimalisatie-beginsel.

Landsadvocaat



Gebruik slechts slimme technologieën waarvan de effectiviteit in voldoende
mate op basis van (wetenschappelijk) onderzoek is vastgesteld, en waarvan
informatie beschikbaar is over de validatie van het achterliggende algoritme
en over de verificatie van de aan het algoritme ten grondslag liggende
factoren. Uit deze informatie moet in ieder geval blijken welke stappen zijn
genomen in de ontwikkeling en validatie van de indicatoren van de
technologieën (en of, en zo ja, door wie deze zijn gepeer-reviewed), alsook
welke statistische trainingsmodellen gebruikt zijn.



Licht in een verantwoordingsdocument (waar mogelijk) toe hoe de selectie van
de beelden en het geluid plaatsvindt en motiveer daarbij standaard wat de
daarvoor onderliggende variabelen zijn.



Overweeg ook hier een evaluatieprotocol op te stellen, waarmee de BVO
doorlopend kan bezien of het gebruik van de slimme technologie voldoende
effectief is. Voor zover zich signalen voordoen dat de effectiviteit of de
bewijswaarde van de bestaande videosystemen te wensen overlaat, kunnen
deze evaluaties als grondslag dienen voor de keuze van meer ingrijpende
slimme technologieën.



Zorg ervoor dat periodiek ook handmatig tijdens een wedstrijd mogelijke
discriminerende uitlatingen worden geselecteerd. Op deze manier kan worden
gecontroleerd of de slimme technologieën juist staan afgesteld. Eventuele

18/141

discrepanties zouden een aanleiding kunnen zijn om te onderzoeken of de
slimme technologie niet naar behoren functioneert of niet juist is afgesteld.

(d)

Slimme camera’s met emotieherkenning

Beoordeling
De in onze optiek meest privacygevoelige soort slimme camera’s betreft camera’s met
emotieherkenning. Wij betwijfelen de noodzaak van de inzet van emotieherkenning.
Eerst zou moeten worden aangetoond dat controle van de (door slimme technologie
geselecteerde) beelden en geluid niet handmatig of door middel van de achter (c)
genoemde middelen kunnen worden geanalyseerd. Onze twijfel aan de noodzaak is
mede ingegeven door de omstandigheid dat emotieherkenning – gezien de huidige
stand van de techniek en gezien de vaststelling dat discriminatie niet altijd gekoppeld is
aan een specifieke emotie – slechts een beperkte aanvullende meerwaarde zal hebben
ten opzichte van de achter (c) genoemde slimme technieken. Dat is ook in de
marktverkenning onderkend.
Aanbevelingen privacy by design & default
Geen aanbevelingen.

Landsadvocaat

19/141

2.2.2

Fase 2 – Identificeren van de betrokkene
De slimme technologie die kan worden ingezet ten behoeve van de identificatie van de
betrokkene betreft de inzet van gezichtsherkenningstechnologie en eventueel ook
stemherkenningstechnologie.
Binnen de huidige gegevensbeschermingswetgeving – de (U)AVG – zien wij geen
ruimte om gezichtsherkenningssoftware in te zetten dan wel anderszins biometrische
gegevens te verwerken met het oog op de unieke identificatie van een persoon. Op dit
moment lijkt er geen uitzonderingsgrond te bestaan in de (U)AVG waarop BVO’s of de
KNVB zich kunnen beroepen om het verbod op de verwerking van biometrische
gegevens te doorbreken.
Een andere optie is het werken met stoelnummerregistratie. Van toeschouwers wordt
dan verlangd dat zij zich bij de aanschaf van een toegangsbewijs met hun
persoonsgegevens (en eventueel ook met foto) registreren (zgn. preregistratie), en zij
vervolgens bij hun toegangsbewijs een stoelnummer krijgen toegewezen. Door
localisatiesoftware kan worden achterhaald op welk stoelnummer een incident
plaatsvond en welke toeschouwer op dat stoelnummer staat geregistreerd. Met behulp
van deze informatie in combinatie met de beeld- en geluidsopnames van een incident
kan de betrokkene dan (deels handmatig) worden geïdentificeerd.
Voor identificatie door middel van stoelnummerregistratie (preregistratie en
locatiesoftware die herleidbaar is tot stoelnummers) zien wij wel ruimte. De grondslag
daarvoor kan worden gevonden in het gerechtvaardigd belang (artikel 6, eerste lid,
aanhef en onder f, AVG). Daarbij zal de verwerkingsverantwoordelijke de noodzaak
van de preregistratie in combinatie met de locatiesoftware moeten onderbouwen en
voldoende maatregelen moeten treffen om de omvang en aard van de verwerking te
beperken tot het strikt noodzakelijke.
Wij kunnen ons voorstellen dat deze optie reeds een significante verbetering
meebrengt van de identificatiemogelijkheden ten opzichte van de huidige situatie.
Daarbij speelt ook een rol dat door de inzet van slimme camera’s en microfoons in de
signaleringsfase de kwaliteit van het beeld- en geluidmateriaal dusdanig kan
verbeteren dat daarmee ook de (gedeeltelijk) handmatige identificatie in combinatie
met stoelnummerregistratie na een incident wordt vergemakkelijkt.
Bijzondere persoonsgegevens
Hoewel in de identificatiefase de inzet van gezichtsherkenningstechnologie zou kunnen
bijdragen aan de vaststelling van de identiteit van de potentiële dader (en daarmee
aan de bewijsvoering in de sanctiefase), lijkt een toereikende doorbrekingsgrond voor
de biometrische gegevens die daarbij worden verwerkt, te ontbreken. Wij zien daarom
geen mogelijkheden om in de identificatiefase gezichtsherkenningstechnologie in te
zetten, nog daargelaten dat dergelijke gezichtsherkenning enkel kan worden ingezet

Landsadvocaat

20/141

voor zover de BVO reeds eerder referentiemateriaal (zoals een foto bij de
toegangspoort) heeft verwerkt.
Wij merken hier ook op dat de identificatie van personen door middel van
(stoelnummerregistratie in combinatie met) beelden, waaruit ook informatie is af te
leiden over iemands religie, gezondheid, ras of etniciteit, niet reeds hoeft te maken dat
daarmee bijzondere persoonsgegevens worden verwerkt. De verwerking van beelden
betreft pas een verwerking van bijzondere persoonsgegevens, op het moment dat de
(indirecte) bijzondere persoonsgegevens worden geanalyseerd met als doel het (op
basis van dat gegeven) identificeren van de desbetreffende persoon. Voor zover
daarover discussie zou ontstaan, is er een doorbrekingsgrond aanwezig voor de
onvermijdelijke verwerking van eventuele (indirecte) ras of etniciteitsbeelden die
zichtbaar zijn op de beelden of uit geluidsfragmenten blijken. De verwerking van
dergelijke beelden met persoonsgegevens over iemands ras of etniciteit is op grond
van de UAVG namelijk toegestaan indien de analyse plaatsvindt met het oog op de
identificatie van de desbetreffende persoon, en slechts voor zover de verwerking voor
dat doel onvermijdelijk is (artikel 25, aanhef en onder a, UAVG).
Keuzeladder
De keuzeladder voor de toepassing van slimme technologieën in de identificatiefase
ziet er als volgt uit.

Handmatige
identificatie

Handmatige
identificatie met
pre-registratie

Handmatige
identificatie met
preregistratie
inclusief foto

Relatief lage privacyinbreuk
(a)

Biometrische
identificatie

Relatief hoge privacyinbreuk

Handmatige identificatie van personen

(c)
Beoordeling
De minst ingrijpende maatregel is de handmatige analyse van de (eventueel met
slimme technologie in fase 1) verkregen beelden en, aan de hand daarvan, de
handmatige identificatie van personen. Hoewel (relatief) privacyvriendelijk, is voor de
handmatige identificatie in veel gevallen veel mankracht vereist. Het is bovendien voor
de voetbalclubs in veel gevallen moeilijk om personen buiten de vaste supporterskern
te kunnen identificeren. Deze vaststelling kan in onze optiek rechtvaardigen dat
zwaardere middelen worden ingezet om identificatie van personen mogelijk te maken,
bijvoorbeeld door de preregistratie te verbeteren.
Aanbevelingen privacy by design & default
Geen specifieke aanbevelingen.

Landsadvocaat

21/141

(b)

Handmatige identificatie van personen met preregistratie

Beoordeling
Een relatief zwaarder middel zou zijn dat de voetbalclubs ervoor kiezen om de
preregistratie te verbeteren, zodat op basis van de beelden van het vastgelegde
incident het stoelnummer kan worden gekoppeld aan de persoonsgegevens die vooraf
zijn geregistreerd voor dat stoelnummer. Bij deze werkwijze wordt geen gebruik
gemaakt van preregistratie met een foto.
Aanbevelingen privacy by design & default

Zorg dat de preregistratie-bestanden geautomatiseerd worden verwijderd op
het moment dat geen nader onderzoek meer noodzakelijk is.

(c)

Handmatige identificatie van personen met preregistratie
inclusief foto

Beoordeling
Indien kan worden onderbouwd dat het gebruik van een foto de effectiviteit en de
betrouwbaarheid van de identificatie aanzienlijk vergroot, kan in onze optiek worden
gekozen voor het maken van beelden van personen bij de ingang van de
voetbalstadions.
Aanbevelingen privacy by design & default


Om de inbreuk op de privacy van betrokkenen te beperken tot het strikt
noodzakelijke zouden de gegevens die worden verzameld bij de preregistratie
versleuteld kunnen worden opgeslagen, totdat op basis van de beelden
aanleiding bestaat om nader onderzoek te verrichten naar personen op
specifieke stoelnummers. De relevante stoelnummers (incl. de foto van de
personen die bij de toegangspoort hun kaartjes hebben laten scannen) zouden
vervolgens kunnen worden ontsloten ten behoeve van het onderzoek.



Van belang is tot slot dat de versleutelde dataset (met daarin de bij de
toegang gemaakte foto’s gekoppeld aan het stoelnummer op het kaartje)
geautomatiseerd wordt verwijderd op het moment dat geen nader onderzoek
meer noodzakelijk is.

(d)

Biometrische identificatie

Beoordeling
De meest privacygevoelige keuze zou de inzet van gezichts- en/of
stemherkenningstechnologie zijn. In dat geval worden de opgenomen beelden (en
eventueel ook geluiden) geautomatiseerd door middel van biometrische toepassingen
geanalyseerd en worden betrokkenen op basis van die analyse geïdentificeerd. Op dit
moment zien wij daar geen toereikende (doorbrekings)grondslag voor.
(d)
Aanbevelingen privacy by design & default
(e)
Geen aanbevelingen

Landsadvocaat

22/141

2.2.3

Fase 3 – Gebruik van de gegevens ten behoeve van sanctieoplegging
De door middel van de inzet van slimme technologie verkregen bewijsmiddelen kunnen
vervolgens worden ingezet ten behoeve van het opleggen van sancties. Het
slachtoffer, de voetbalclub, de KNVB en het OM beschikken over de volgende
mogelijkheden om een sanctie op te (laten) leggen voor discriminatoire of racistische
gedragingen.

Landsadvocaat

23/141

Zie bijlage 2 bij dit rapport voor een uitvergrote versie van de sanctiekaart.
Verdere verwerking
Het verstrekken van de beelden en geluidsopnamen en de bijbehorende gegevens door
de BVO aan een derde partij (bijvoorbeeld aan een andere voetbalclub, de KNVB of de
politie, de deskundigen of de behandelaren/beoordelaars respectievelijk de rechters
van de zaak) ten behoeve van het opleggen van een sanctie betreft een verdere
verwerking. Wij menen dat deze verwerking verenigbaar is met het oorspronkelijke
doeleinde van de verzameling. Het opleggen van een sanctie aan overtreders staat in
een direct verband met het oorspronkelijke doel van de verzameling (het signaleren en
identificeren van onrechtmatig gedrag en de zorgplicht om onrechtmatigheden binnen
het stadion te voorkomen). Doordat sprake is van een verenigbare verdere verwerking
hoeft de BVO niet te beschikken over een aparte wettelijke grondslag voor de
verstrekking.
Ervan uitgaande dat de BVO (en/of eventuele andere verwerkingsverantwoordelijken)
de noodzaak van de in identificatie- en signaleringsfase gekozen slimme technologieën
goed heeft onderbouwd, kunnen de daarmee verkregen beeld- en geluidsopnames en
andere (identificatie)gegevens evenzeer worden gebruikt voor het uiteindelijk
opleggen van een sanctie aan de desbetreffende persoon. Van belang daarbij is
overigens wel dat het bewijs beperkt blijft tot de strikt noodzakelijke, toereikende en
relevante beelden, geluiden en persoonsgegevens. Andere gegevens zullen zo veel
mogelijk moeten worden verwijderd.
Bijzondere & stafrechtelijke persoonsgegevens
Evenals in de identificatiefase menen wij dat in de sanctiefase niet zonder meer
gebruik kan worden gemaakt van gezichts- en/of stemherkenningstechnologie, omdat
een doorbrekingsgrond voor biometrische persoonsgegevens ontbreekt. De
uitzonderingsgrond van artikel 29 UAVG (de verwerking van biometrische gegevens is
noodzakelijk voor authenticatie of beveiliging) doet zich in deze fase niet voor,
aangezien in de sanctiefase dergelijke beveiligingsdoeleinden niet worden nagestreefd.
Bijzondere persoonsgegevens die rechtmatig in de identificatiefase zijn verwerkt
(bijvoorbeeld omdat de beelden rasgegevens bevatten die (onvermijdelijk) zijn
verwerkt voor de identificatie van de persoon)6 mogen, evenals strafrechtelijke
persoonsgegevens, verder worden verwerkt als bewijs ten behoeve van een civiele of
strafrechtelijke procedure tegen de dader, mits er daadwerkelijk één van de in de
sanctiekaart genoemde (rechts)middelen is ingezet en de verwerking van deze
gegevens strikt noodzakelijk zijn voor de instelling, uitoefening of onderbouwing van
een rechtsvordering (zie artikel 22, tweede lid, aanhef en onder e, UAVG jo. artikel 32,
aanhef en onder d, UAVG). Deze noodzaak kan worden aangenomen als de beelden
strikt noodzakelijk zijn voor de bewijsvoering.
6

Landsadvocaat

Artikel 25, aanhef en onder a, UAVG.

24/141

Wij benadrukken dat de bewijsmiddelen (met daarin bijzondere of strafrechtelijke
persoonsgegevens) ook in het kader van de aangifte aan de politie mogen worden
verstrekt. Hoewel dit niet expliciet wordt opgemerkt in de aangiftebevoegdheid van
artikel 161 Sv, is goed verdedigbaar dat bij een aangifte strafrechtelijke gegevens
kunnen worden verstrekt. Een aangifte heeft immers per definitie betrekking op een
(vermeend) strafbaar feit. In zoverre is artikel 161 Sv een lidstatelijke bepaling als
bedoeld in artikel 10 AVG. De verwerking van bijzondere persoonsgegevens in de
aangifte kan vervolgens worden gebaseerd op artikel 23, aanhef en onder c, UAVG dat
bepaalt dat bijzondere persoonsgegevens (voor zover noodzakelijk) in aanvulling op
strafrechtelijke persoonsgegevens mogen worden verwerkt.
Voor zover de aanpak in fase 3 een civielrechtelijke procedure betreft (bijvoorbeeld
een procedure ten behoeve van het opleggen van een stadionverbod door de KNVB)
zien wij gedurende deze procedure een potentiële doorbrekingsgrond voor de
verwerking van biometrische gegevens met het oog op het opleggen van een sanctie
aan betrokkenen. Het gaat hier om het de situatie dat een door de voetbalclub, KNVB
of rechter aangestelde deskundige door middel van een analyse de bewijswaarde van
de beelden of geluidsfragmenten poogt te verbeteren ten behoeve van een regionale
of landelijke procedure die door de BVO of de KNVB is ingesteld voor het opleggen van
(niet-strafrechtelijke) sancties, waaronder het opleggen van het stadionverbod. Het
doel daarvan is het verhogen van de bewijswaarde van de vaststelling van het delict of
de identificatie van de dader aan de hand van de biometrische analyse van beelden en
geluidsopnamen of andersoortige analyses waarbij bijzondere persoonsgegevens
worden gemaakt (bijvoorbeeld het toepassen van stem- of gezichtsanalyses e.d.). Wij
menen dat voor deze concrete situatie naar verwachting wél een doorbrekingsgrond
als bedoeld in artikel 9, tweede lid, AVG zou kunnen bestaan voor de verwerking van
bijzondere gegevens, mits kan worden aangetoond dat het strikt noodzakelijk is dat de
deskundige een geautomatiseerde (biometrische) analyse verricht. Een dergelijk
verwerking zou gebaseerd kunnen worden op artikel 22, aanhef en onder e, UAVG dat
bepaalt dat bijzondere persoonsgegevens mogen worden verwerkt voor zover dat
noodzakelijk is voor de instelling, uitoefening of onderbouwing van een
rechtsvordering.
Voor zover de deskundige een beroep wil doen op bovenstaande uitzonderingsgrond
voor de inzet van biometrie, wijzen wij op de volgende aandachtspunten om de strikte
noodzaak en de privacy by design en default te borgen:


Gebruik slechts slimme (biometrische) technologieën waarvoor in voldoende
mate wetenschappelijk onderzoek bestaat over de effectiviteit van de
technologie, evenals informatie over de validatie van het achterliggende
algoritme en verificatie van de aan het algoritme ten grondslag liggende
factoren. Uit deze informatie moet in ieder geval blijken welke stappen
genomen zijn in de ontwikkeling en validatie van de indicatoren van de
technologieën, alsook welke statistische trainingsmodellen gebruikt zijn.

Landsadvocaat

25/141



Licht in een verantwoordingsdocument (waar mogelijk) toe hoe de analyse
van de beelden en het geluid plaatsvindt en motiveer daarbij standaard wat
daarvan de onderliggende variabelen zijn.



Overweeg ook hier een evaluatieprotocol op te stellen, waarmee de BVO of
de deskundige doorlopend kan bezien of het gebruik van de slimme
technologie voldoende effectief is. Voor zover zich signalen voordoen dat de
effectiviteit of de bewijswaarde van de bestaande videosystemen te wensen
overlaat, kunnen deze evaluaties als grondslag dienen voor de keuze van
meer ingrijpende slimme technologieën.



Zorg ervoor dat – naast het enkele gebruik van de slimme technologieën –
ook altijd steekproefsgewijs gedurende een wedstrijd handmatig mogelijke
discriminerende uitlatingen worden geselecteerd. Op deze manier kan worden
gecontroleerd of de slimme technologieën juist staan afgesteld. Bij eventuele
discrepanties zou dit een aanleiding kunnen zijn dat de slimme technologie
niet naar behoren functioneert of niet juist is afgesteld.

Landsadvocaat

26/141

2.3

Tot slot
Los van het voorgaande moet iedere verwerking van persoonsgegevens met slimme
technologie (ook) voldoen aan de overige voorwaarden uit de (U)AVG, en moeten de
rechten van de betrokkenen in acht worden genomen. Wij lichten dit in hoofdstuk 8 en
9 nader toe. Wij komen tot de volgende aanbevelingen.

§ 8.2
Geef niet zomaar persoonsgegevens door naar derde landen
Toelichting
Indien persoonsgegevens worden verwerkt buiten de Europese Unie, is sprake van de
internationale doorgifte van persoonsgegevens. Een dergelijke situatie doet zich bijvoorbeeld voor
indien de BVO in het kader van de inzet van de slimme technologie of de opslag van de beelden
gebruik zou maken van een Amerikaanse cloudopslagprovider die op buitenlandse servers ten
behoeve van de BVO persoonsgegevens verwerkt. Een ander voorbeeld is dat de BVO de beelden
en geluidsopnamen verstrekt aan een voetbalclub buiten de EU.
Aanbevelingen

Gezien de gevoeligheid van de beelden en geluidsopnamen, raden wij aan om waar
mogelijk internationale doorgifte aan derde landen te voorkomen. Dat geldt in het
bijzonder bij het implementeren van cloudoplossingen.


In het geval van doorgifte van persoonsgegevens aan derde landen, zal hetzelfde hoge
beveiligingsniveau als in de AVG moeten worden gegarandeerd.



Een bijzonder aandachtspunt in dit kader is nog dat het Europese Hof van Justitie
(‘HvJ’) bij uitspraak van 16 juli 2010 in de zaak C-311/18 (Schrems II) het zogenoemde
‘Privacy Shield’ ongeldig verklaart. Dit betekent dat de doorgifte van persoonsgegevens
aan Amerikaanse verwerkers niet langer gebaseerd kan worden op dit
adequaatheidsbesluit.

§ 8.3

Persoonsgegevens worden verwerkt op een ten aanzien van de betrokkene
rechtmatige, behoorlijke en transparante wijze.
Toelichting
Er bestaat een risico dat bij de inzet van slimme technologieën – met name de slimme
technologieën waarbij beelden en opnamen geautomatiseerd worden gemaakt en/of geanalyseerd
door een algoritme – onbedoeld verboden onderscheid wordt gemaakt op leeftijd, geslacht of
ras/etniciteit. Zonder strikte waarborgen in zowel het ontwikkelproces als de toepassing van de
technologie, kan dergelijke discriminatie onbedoeld tot vertekende resultaten leiden.
Los van de verwerkingsverantwoordelijkheid van de partij die de slimme technologie inzet, vervult
de ontwikkelaar van de aan de slimme technologie ten grondslag liggende algoritmes een sleutelrol
bij het voorkomen van onbedoeld verboden onderscheid.
Aanbevelingen

Stel voorafgaand aan de ontwikkeling van het algoritme een strategie of een protocol
vast om te voorkomen dat ongerechtvaardigde vertekening wordt gecreëerd of
versterkt. Daarbij dient oog te zijn voor zowel de inputgegevens als het ontwerp van het
algoritme.

Landsadvocaat



Zorg voor een klachtmechanisme waardoor het voor betrokkenen en derden mogelijk
wordt om vertekening, discriminatie of slechte prestaties van het algoritme te melden.
Zorg in aanvulling daarop voor een protocol waarin wordt beschreven op welke wijze
dergelijke klachten in behandeling zullen worden genomen. Neem een verwijzing naar
dit protocol op in de onderlinge regeling wanneer er sprake is van gezamenlijke
verwerkingsverantwoordelijkheid ten aanzien van (het algoritme behorende bij) de
betreffende slimme technologie. Dit klachtenmechanisme is erop gericht om de
juistheid, behoorlijkheid en rechtmatigheid van de inzet van de aan de slimme
technologie ten grondslag liggende algoritme te borgen.



Laat voorafgaand aan de toepassing van het algoritme en de slimme technologie een
onafhankelijke audit verrichten naar de mogelijke bias en discriminatoire effecten van
het algoritme (zogenoemde ‘discrimination testing’), bijvoorbeeld door de software en
de code van het algoritme te laten toetsen door een technisch specialist.

27/141



Test en monitor potentiële vertekeningen gedurende de toepassingsfase.



Creëer bewustzijn bij de medewerkers van BVO’S en/of andere
verwerkingsverantwoordelijken die de slimme technologie ontwikkelen of toepassen over
de wijze waarop een bias kan ontstaan, welke gevolgen dit heeft en hoe dergelijke bias
kan worden voorkomen.

§ 8.4

Persoonsgegevens dienen juist te zijn en zo nodig geactualiseerd te worden.

Toelichting
In artikel 5, eerste lid, aanhef en onder d, AVG is het beginsel van juistheid van de gegevens
geformuleerd. Verwerkingsverantwoordelijken moeten op grond van artikel 5, eerste lid, aanhef en
onder d, AVG alle redelijke maatregelen nemen om persoonsgegevens die, gelet op de doeleinden
waarvoor zij worden verwerkt, onjuist zijn, onverwijld te wissen of te rectificeren.
Aanbevelingen

Bouw altijd een menselijk controlemoment in waarbij wordt gecontroleerd of de
koppeling van de beelden en de geluidsopnamen en de vaststelling van de identiteit van
de betrokkene juist heeft plaatsgevonden.


Geef een indicatie van de mate van (on)zekerheid van de kwaliteit en juistheid van de
gemaakte beeld- en geluidsopnamen.7 Licht bovendien toe wat de mate van
(on)zekerheid bepaalt.



Ontwerp een ‘terugmeld-mechanisme’, zodat eventuele in de ontwikkeling of toepassing
van het algoritme en de slimme technologie vastgestelde onjuistheden of gebreken
kunnen worden hersteld.



Stel een periodiek controleproces vast dat (i) borgt dat fouten of vooroordelen in de
verzamelde of gedeelde gegevens en (ii) fouten of vooroordelen in het algoritme worden
opgemerkt. Stel daarbij concreet vast welke persoon of welke partij(en) dit
controleproces uitvoert.



Voer steekproefsgewijs een controle uit om te beoordelen of de aan de slimme
technologieën ten grondslag liggende algoritmen voldoende nauwkeurig zijn. Voorkom
daarmee overmatig vertrouwen in de uitkomsten van het algoritme en de slimme
technologie. Daarbij kan gedacht worden aan een maatregel waarbij altijd naast de door
het algoritme geselecteerde incidenten ook ter controle andere incidenten worden
geselecteerd die het algoritme niet heeft geselecteerd. Indien blijkt dat deze incidenten
wél hadden moeten worden geselecteerd, dan kan dit aanleiding vormen voor het
bijstellen van het algoritme.



Hanteer passende wiskundige en statistische procedures waarmee factoren die
aanleiding geven tot onjuistheden van persoonsgegevens worden gecorrigeerd en het
risico op fouten wordt geminimaliseerd.

§ 8.5
Bewaar persoonsgegevens niet langer dan noodzakelijk.
Toelichting
De BVO’s, de KNVB en andere ontvangers van persoonsgegevens dienen strikte bewaartermijnen
te formuleren voor de door slimme technologie vervaardigde beeld- en geluidsopnamen. Dat geldt
ook voor andere persoonsgegevens die deze partijen verkrijgen, bijvoorbeeld in het kader van
preregistratie.
Aanbevelingen
Geen specifieke aanbevelingen.

7

Landsadvocaat

Bijvoorbeeld: de voorspelling dat de gefilmde persoon ook degene is die de racistische leus heeft
uitgesproken is voor 89% zeker.

28/141

§ 8.6
Zorg dat de persoonsgegevens passend beveiligd zijn.
Toelichting
De verwerkingsverantwoordelijke is verplicht om te waarborgen dat de persoonsgegevens die
worden verwerkt als gevolg van de inzet van slimme technologie voldoende zijn beveiligd.
Bovendien moet de verwerkingsverantwoordelijke erop toezien dat de getroffen
beveiligingsmaatregelen ook daadwerkelijk worden nageleefd.
Aanbevelingen

Stel een beveiligingsplan vast dat concreet is toegespitst op de toepassing van de
slimme technologie en de daarmee geselecteerde beelden en geluidsopnamen, ga
daarbij meer concreet in op de volgende aspecten:


Toets periodiek de in het beveiligingsplan opgenomen maatregelen. Houd daarbij
rekening met de stand van de techniek. Actualiseer voor zover nodig de
beveiligingsmaatregelen.



Waarborg – conform het hierboven genoemde beveiligingsplan – door middel van een
autorisatiematrix en een controleproces dat degenen die toegang verkrijgen tot de
omgeving van de slimme technologie, de geselecteerde geluidsopnamen en beelden
en/of andere verkregen persoonsgegevens daadwerkelijk daartoe bevoegd zijn.



Maak (met de gezamenlijke verwerkingsverantwoordelijken) heldere afspraken over het
verrichten van audits en het geven van uitvoering aan de resultaten van
beveiligingsaudits.



Stel technische en organisatorische maatregelen vast (waaronder een noodplan) om
eventuele schade te beperken in het geval een beveiligingsgebrek wordt geconstateerd.



Waarborg dat eventuele (sub)verwerkers eveneens passende beveiligingsmaatregelen
treffen.

§ 8.7

Verantwoord dat bij het gebruik van de technologie wordt voldaan aan de
vereisten van de (U)AVG.
Toelichting
De verwerkingsverantwoordelijke voor (verwerking van persoonsgegevens met) de slimme
technologie moet onder de AVG verantwoorden dat hij de beginselen en voorwaarden van de AVG
naleeft. Dit volgt uit de in art. 5, tweede lid, AVG opgenomen ‘verantwoordingsplicht’.

Aanbevelingen

Stel een privacybeleid op waarin specifiek wordt ingegaan op de wijze waarop
persoonsgegevens wordt verwerkt ten behoeve van de toepassing van de slimme
technologie.


Werk dit privacybeleid zo nodig uit in concrete privacy protocollen, zodat de
medewerkers die de slimme technologie toepassen en/of de daarmee verkregen beelden geluidsopnamen en/of andere persoonsgegevens ontvangen op de hoogte zijn van de
concrete stappen die zij moeten zetten om de privacy van betrokkenen te waarborgen.



Neem in het verwerkingsregister een beschrijving op van de verwerkingen die
plaatsvinden in het kader van de toepassing van de slimme technologie.

§ 8.8
Zorg dat datalekken tijdig gemeld worden.
Toelichting
De verwerkingsverantwoordelijken zullen bij eventuele datalekken8 in specifieke gevallen verplicht
zijn om deze te melden aan de AP en de betrokkenen.

8

Landsadvocaat

In de AVG wordt gesproken over een inbreuk in verband met persoonsgegevens. Dat is een inbreuk op de
beveiliging die per ongeluk of op onrechtmatige wijze leidt tot de vernietiging, het verlies, de wijziging of de
ongeoorloofde verstrekking van of de ongeoorloofde toegang tot doorgezonden, opgeslagen of anderszins
verwerkte gegevens (artikel 4 aanhef en onder 12 AVG). Er wordt gemakshalve gesproken van datalek.

29/141

Aanbevelingen
Geen specifieke aanbevelingen.

§ 8.9
Verricht voorafgaand aan de inzet van de technologie een DPIA.
Toelichting
Op grond van artikel 35 van de AVG moet de verwerkingsverantwoordelijke een data protection
impact assessment (‘DPIA’) uitvoeren als een soort verwerking – in het bijzonder een waarbij
nieuwe technologieën worden gebruikt – gelet op de aard en de omvang, de context en de
doeleinden daarvan waarschijnlijk een hoog risico inhoudt voor de rechten en vrijheden van
natuurlijke personen.
De AP schrijft (onder meer) een DPIA voor bij cameratoezicht, profilering, observatie en de inzet
van biometrie. Uit de door de AP geformuleerde criteria volgt dat voor de beoogde toepassingen
van slimme technologieën een DPIA zal moeten worden verricht.
Aanbevelingen
Geen specifieke aanbevelingen.

§ 9.2
Informeer de betrokkene over de verwerkingen van persoonsgegevens.
Toelichting
De betrokkenen moeten overeenkomstig artikelen 13 en 14 AVG worden geïnformeerd over de
verwerking van hun persoonsgegevens door middel van de inzet van (slimme) technologieën.
Het verdient aanbeveling om maatregelen te treffen die borgen dat de privacyverklaring (en
eventuele wijzigingen in de inhoud daarvan) tijdig – en bij voorkeur geautomatiseerd – aan de
betrokkene wordt verstrekt, bijvoorbeeld voorafgaand aan de aanschaf van een toegangskaart.
Voorts is van belang dat de BVO’s en de KNVB, voor zover zij als gezamenlijke
verwerkingsverantwoordelijken optreden, in een onderlinge regeling vaststellen hoe uitvoering
wordt gegeven aan de informatieverplichting, en deze onderlinge regeling ter beschikking stellen
aan betrokkenen.
Aanbevelingen

Zorg ervoor dat, voorafgaand aan de inzet van slimme technologie waaraan een
algoritme ten grondslag ligt, er altijd een externe audit is verricht van de technische
werking en juistheid van het model (en een eventuele bias) en overweeg om deze
uitkomsten op de website van de BVO of de KNVB beschikbaar te stellen (incl. de datum
en uitslag van deze technische audit), tenzij zich daar reden toe verzetten. Archiveer de
overwegingen waarom het beschikbaar stellen van de algemene toelichting op het
algoritme niet wenselijk is.

Landsadvocaat



Overweeg om op de eigen website van de BVO of de KNVB een pagina in te richten
waarop algemene informatie kan worden opgenomen over:
o
het doel van de slimme technologie
o
de wijze waarop de slimme technologie is ontwikkeld en toegepast.



Stel een privacyverklaring op die voldoet aan de vereisten van art. 14 AVG, tenzij
sprake is van een wettelijke uitzondering op de informatieverplichting.



(Verplicht bij art. 14 AVG en voor zover sprake is van gezamenlijke
verwerkingsverantwoordelijkheid) Maak heldere afspraken met de gezamenlijke
verwerkingsverantwoordelijke(n) over de inhoud van de privacyverklaring, de wijze van
het beschikbaar stellen daarvan en de procedure voor het wijzigen en actualiseren van
de privacyverklaring. Neem deze afspraken vervolgens op in de onderlinge regeling die
de gezamenlijke verwerkingsverantwoordelijken op grond van art. 26, eerste lid, AVG
moeten opstellen. Het opstellen van een onderlinge regeling is onder de Wet justitiële en
strafvorderlijke gegevens (‘Wjsg’) niet verplicht.



Verstrek bij de toepassing van slimme technologie waarbij gebruik wordt gemaakt van
een onderliggend algoritme nuttige informatie over de wijze van totstandkoming van het
model, de validatie van het risicomodel en de verificatie van de risico-indicatoren. Deze
informatie kan worden verstrekt op het moment dat de uitkomst met de betrokkene
wordt gedeeld of na een bezwaar of verzoek om inzage van de betrokkene.



Informeer de betrokkene over de methoden die door de BVO of de KNVB worden
gebruikt om doorlopend te toetsen of de slimme technologie eerlijk, doelgericht en
onbevooroordeeld blijft.

30/141

§ 9.3
Maak de uitoefening van de rechten van de betrokkene mogelijk.
tot en
met
§ 9.9
Toelichting
Zorg dat bij de inzet van de technologie technische en organisatorische maatregelen zijn getroffen
om de uitoefening van de in artikelen 15 tot en met 21 AVG genoemde rechten mogelijk te maken.
Het gaat hier om:
●
het recht op inzage (artikel 15 AVG);
●
het recht op rectificatie (artikel 16 AVG);
●
het recht op wissing (artikel 17 AVG);9
●
het recht op beperking van de verwerking (artikel 18 AVG);
●
het recht op dataportabiliteit (artikel 20 AVG); en tot slot
●
het recht op bezwaar (artikel 21 AVG).
Aanbevelingen
Geen specifieke aanbevelingen.

9

Landsadvocaat

Het recht op wissing wordt ook wel aangeduid als het recht op vergetelheid.

31/141

DEEL 1

Landsadvocaat

32/141

3

DE INZET VAN SLIMME TECHNOLOGIEËN: EEN INTRODUCTIE
Hieronder volgt een toelichting op de slimme technologieën die kunnen worden ingezet
in stadions ten behoeve van de aanpak van discriminatie en racisme. Daarbij baseren
wij ons op door NewBizz in opdracht van Sportinnovator uitgevoerde
marktverkenning,10 en de door hen daarop gegeven toelichting tijdens interview 2. Dit
betreffen de slimme technologieën die tot dusver in het kader van het project OVIVI
aan bod zijn gekomen.11
Wij lichten deze technologieën per fase toe (paragraaf 3.1). Daarbij maken wij
onderscheid tussen 1) het signaleren van discriminatie en racisme, 2) het identificeren
van de betrokkenen en 3) het gebruik van de in fase 1 en 2 verzamelde gegevens ten
behoeve van het opleggen van een sanctie aan de betrokkenen.
Vervolgens lichten wij toe welke partijen (in ieder geval) betrokken zijn bij de inzet
van de technologieën (paragraaf 3.2).
Wij sluiten dit hoofdstuk af met een samenvattend overzicht van de verschillende type
camera’s die in dit rapport aan bod komen (paragraaf 3.3).

3.1

Mogelijke technologieën per fase

3.1.1

Fase 1 – Signaleren van discriminatie en racisme
Voor het signaleren van discriminatie en racisme kunnen slimme camera’s en slimme
microfoons worden ingezet, al dan niet gecombineerd met
emotieherkenningstechnologie. Wij lichten hierna toe hoe deze slimme camera’s en
microfoons (kunnen) werken, evenals hoe emotieherkenningstechnologie kan werken.
Slimme camera’s en microfoons
Op dit moment zijn BVO’s op grond van de licentie-eisen van de KNVB verplicht het
stadion te voorzien van een video-installatie. Deze video-installatie moet zo zijn
opgesteld dat in ieder geval de toeschouwersvakken, de plaatsen waar
fouilleringswerkzaamheden worden verricht, toegangspunten tot het stadion(terrein)
en toegangswegen en het stadionplein in beeld kunnen worden gebracht. Ten minste
één videocamera moet permanent op het bezoekersvak zijn gericht. Voorts stelt de
KNVB kwaliteitseisen aan de beelden, onder andere de eis dat het mogelijk moet zijn
op basis van de beelden personen te herkennen en dat datum en tijd permanent op de

10

11

Landsadvocaat

NewBizz B.V., ‘Marktonderzoek ter bestrijding van racisme en discriminatie in voetbalstadions’, 23 oktober
2020. Sportinnovator heeft ervoor gekozen dit onderzoek niet openbaar te maken en te verspreiden, omdat
de uiteindelijke vorm niet overeenkomt met haar standaard.
Volledigheidshalve merken wij daarbij op dat mogelijk ook andere (combinaties van) slimme technologieën
kunnen worden ingezet ten behoeve van de aanpak van discriminatie en racisme in voetbalstadions. Wij
beogen met deze toelichting dan ook geen uitputtend overzicht te geven van slimme technologieën die
kunnen worden ingezet.

33/141

beelden moet zijn geregistreerd. Ook moet de bediening van de video-installatie vanuit
de zogenoemde commandoruimte geschieden.12
Wij begrijpen dat de video-installaties die op dit moment worden ingezet door de
BVO’s veelal beveiligingscamera’s betreffen en dat deze van wisselende kwaliteit zijn.
Doorgaans ontbreekt daarbij de mogelijkheid om live discriminatie of racisme te
signaleren, waardoor beelden achteraf moeten worden teruggekeken, al dan niet naar
aanleiding van meldingen van mogelijke discriminatie of racisme die/dat zou hebben
plaatsgevonden rondom een wedstrijd.
De inzet van slimme camera’s of andere beeldopnameapparatuur (zoals scanners)13
maakt het mogelijk om live discriminatie of racisme te signaleren. Voor de goede
werking hiervan moet, zo begrijpen wij, het maken van beeldopnames worden
gecombineerd met het maken van geluidsopnames.
Dat zou als volgt kunnen werken:


Bij een wedstrijd in het stadion worden beeld- en geluidsopnames gemaakt.



Het beeld en het geluid loopt synchroon.



De camera’s en microfoons14 staan zo ingesteld dat deze bij indicaties van
discriminatie of racisme kunnen inzoomen op de bron van die mogelijke
discriminatie of dat mogelijke racisme.
o

Voor wat betreft de beeldopnames gaat het dan om opvallende
bewegingen, houdingen, objecten (zoals spandoeken) en patronen.

o

Voor wat betreft geluid gaat het om opvallend(e) volume
(bijvoorbeeld kreten of vuurwerk), frequentie en inhoud (zoals
bepaalde woorden of zinnen die kunnen worden herkend met behulp
van spraakherkenning15);



Dergelijke opvallende beelden of geluiden kunnen vooraf worden ingesteld.
In aanvulling daarop kan het systeem zichzelf leren dat bepaalde indicaties
worden toegevoegd en/of verhoogde prioriteit krijgen. Het algoritme dat ten
grondslag ligt aan de (software van de) camera’s en microfoons kan dus
(deels) zelflerend zijn.



Concreet zullen een slimme camera en een slimme microfoon, die
bijvoorbeeld een bereik hebben van een vak met 500 toeschouwers, op basis
van de ingestelde (en eventueel ook aangeleerde) indicaties inzoomen op een
kleinere groep toeschouwers die de bron zijn van de mogelijke
discriminatie/het mogelijke racisme (het zgn. ‘clusterniveau’). Van dat

12

13
14

15

Landsadvocaat

KNVB, ‘Richtlijn licentie-eisen’, seizoen 2020/’21 (laatst gewijzigd 24 september 2020), raadpleegbaar via:
https://www.knvb.nl/downloads/bestand/2990/richtlijn-licentie-eisen-v27. Het gaat concreet om nummer
l.13 op p. 32-33.
Ten behoeve van de leesbaarheid spreken wij hierna van camera’s, maar dit kan ook andere
beeldopnameapparatuur zijn.
Ten behoeve van de leesbaarheid spreken wij hierna van microfoons, maar dit kan ook andere
geluidopnameapparatuur zijn.
Spraakherkenning (herkenning van de inhoud) moet worden onderscheiden van stemherkenning
(herkenning van de stem van een individualiseerbaar persoon; zie daarover paragraaf 3.1.2 hierna).

34/141

cluster zullen de beelden en geluiden dan ingezoomd worden opgenomen
(een zgn. ‘positie-recording’ van de situatie).


Dat gaat als volgt: er wordt een zgn. grid toegevoegd aan de microfoons. Op
basis daarvan kan de audio worden opgenomen van het cluster waar de
overtreding plaatsvindt. Ook de camera kan als het mogelijke discriminatie of
racisme constateert inzoomen op een cluster. De camera en de microfoon
hebben een sturende werking naar elkaar en een afhankelijkheid van elkaar.



De slimme camera’s zijn vervolgens (ook) in staat verder in te zoomen op
een of enkele personen (zgn. ‘pin pointing’). Dat gaat op basis van dezelfde
principes als hiervoor beschreven.



Voor slimme microfoons is het lastiger in te zoomen op een of enkele
personen, omdat het geluid van personen die dicht op elkaar staan vermengd
raakt, zeker bij de echo in een stadion (vgl. het geluid van een koor in een
kerk, waarbij de individuele stemmen ook lastig zijn te onderscheiden).

Een oplossing waarbij handmatig wordt ingezoomd kan ook tot de mogelijkheden
behoren. Dit betreft echter geen slimme technologie.
Emotieherkenningstechnologie
In aanvulling op de slimme camera’s en microfoons kan emotieherkenningstechnologie
worden ingezet. Wij begrijpen dat dergelijke technologie de sfeer kan herkennen op
een bepaald moment. Het herkennen van emotie (sfeer), naast het herkennen van
indicaties van discriminatie of racisme door slimme camera’s en microfoons, kan
bijdragen aan de signalering van discriminatie en racisme.
Dat zou als volgt kunnen werken:


Naast de opname van beeld en geluid vindt er parallel een meting van
emoties (sfeer) plaats.



Het aanwezige geluid wordt continu voorzien van metadata over emotie. Dat
kan zowel de emotie van een groep zijn of van een persoon.



De huidige stand van de technologie kan vijf emoties herkennen: gelukkig,
positief, neutraal, verdrietig en boos.
o

Daarmee zou bijvoorbeeld onderscheid kunnen worden gemaakt
tussen, vrij vertaald, onschuldig bedoeld gedrag (Ajax-supporters
die de term ‘joden’ als geuzennaam hanteren) en discriminerend of
racistisch gedrag (het gebruik van diezelfde term op
discriminerende of racistische wijze door de supporters van de
tegenstander van Ajax).



Deze emoties kunnen worden gemeten op basis van een neuraal netwerk.
Het gaat daarbij om bijvoorbeeld vibraties van geluid en stemspanning.



De gemeten emotie is daarbij een extra waarde die bijdraagt aan het al dan
niet inzoomen van de beeldopname- en geluidopnameapparatuur op een
bepaald cluster en vervolgens op een of enkele personen.

Landsadvocaat

35/141

3.1.2

Fase 2 – Identificeren van de betrokkene
Nadat discriminatie of racisme is gesignaleerd zullen de daders (‘betrokkene(n)’)
moeten worden geïdentificeerd, opdat er aan hen een sanctie kan worden opgelegd.
Op dit moment gebeurt dat veelal handmatig.16 Een slimme technologie die kan
worden ingezet voor het (al dan niet deels) geautomatiseerd identificeren van
betrokkenen betreft de inzet van gezichtsherkenningstechnologie. Hieronder lichten wij
toe hoe die technologie kan worden ingezet.
Voorts bespreken wij andere slimme technologieën die kunnen worden ingezet ten
behoeve van de identificatie van betrokkenen, te weten stemherkenning en
stoelnummerregistratie.
Gezichtsherkenningstechnologie
Bij de inzet van gezichtsherkenningstechnologie zullen op basis van de beelden van de
gesignaleerde discriminatie of het gesignaleerde racisme de betrokken personen
worden geïdentificeerd. Daarvoor is vereist dat de (personen op de) betreffende
beelden kunnen worden vergeleken met zogenoemd referentiemateriaal. Er moet, met
andere woorden, reeds beeldmateriaal beschikbaar zijn van de aanwezigen in het
stadion (de ‘registratiestap’). De technologie is vervolgens in staat te identificeren
wie de betrokkene is op basis van de biometrische kenmerken van deze persoon (de
‘vergelijkingsstap’).
Er zijn verschillende opties om de vergelijking op basis van biometrische gegevens te
maken:
-

Registratie bij de aanschaf van toegangskaarten en foto bij
binnenkomst: voor het kopen van een toegangskaart moet de toeschouwer
zich registreren. Hierdoor zijn de persoonsgegevens van degene die naar het
stadion komt bekend. Bij binnenkomst in het stadion wordt de toegangskaart
gescand (bijvoorbeeld door middel van een QR-code) en een foto gemaakt van
de houder van de toegangskaart. Die foto wordt opgeslagen in combinatie met
de aan de toegangskaart verbonden, geregistreerde persoonsgegevens. Deze
persoonsgegevens zouden versleuteld kunnen worden opgeslagen. Op het
moment dat er beelden van discriminerend of racistisch gedrag zijn, worden
die beelden vergeleken (eventueel na versleuteling) met de bij de
toegangspoorten gemaakte foto’s. In het geval van een match worden de
opgeslagen persoonsgegevens vrijgegeven.

-

QR-code scannen en foto bij binnenkomst: bij de toegangspoorten
scannen toeschouwers een QR-code. Op dat moment worden
persoonsgegevens van de betreffende toeschouwer van zijn of haar telefoon

16

Landsadvocaat

In het verleden is, zo begrijpen wij, door sommige BVO’s wel gebruik gemaakt van biometrie ten behoeve
van de identificatie van betrokkenen.

36/141

gehaald, dan wel moet de toeschouwer zijn persoonsgegevens invullen.
Tegelijkertijd wordt, net als bij de optie hierboven, op het moment dat de QRcode wordt gescand ook een foto gemaakt. Anders dan de optie hierboven
hoeft bij deze optie geen registratie plaats te vinden van de persoonsgegevens
van de toeschouwer voor de aanschaf van toegangskaarten, omdat
persoonsgegevens rechtstreeks uit de telefoon van de toeschouwer worden
afgeleid of ter plaatse worden ingevuld. Ook deze persoonsgegevens zouden
versleuteld kunnen worden opgeslagen en vervolgens alleen kunnen worden
vrijgegeven als sprake is van een match op basis van de beelden en de
opgeslagen foto.
-

De clubkaart en seizoenkaart: zowel bij de aanschaf van een clubkaart als
bij de aanschaf van een seizoenkaart moet men zich registreren met naam en
(pas)foto. De beelden van discriminatoir of racistisch gedrag kunnen worden
vergeleken met de foto’s die behoren bij de aangeschafte club- en
seizoenkaarten. Deze mogelijkheid vergt dat – naast seizoenkaarthouders, die
toegang hebben tot iedere thuiswedstrijd – alleen losse toegangskaarten
kunnen worden gekocht door met naam geregistreerde clubkaarthouders. Een
clubkaarthouder kan dan slechts een toegangskaart per wedstrijd kopen voor
zichzelf.

Bij het voorgaande zijn wij ervan uitgegaan dat gezichtsherkenningstechnologie alleen
wordt ingezet om bij discriminatie of racisme betrokken personen te identificeren. Van
real time identificatie door middel van gezichtsherkenningstechnologie is dus geen
sprake.
Stemherkenning?
Naast gezichtsherkenningstechnologie kan ook stemherkenningstechnologie worden
ingezet ten behoeve van de identificatie van betrokken. Die technologie zou in
combinatie met gezichtsherkenningstechnologie of andere identificatiemiddelen
kunnen worden ingezet. De precieze werking van stemherkenningstechnologie en de
wijze waarop die technologie zou kunnen worden ingezet voor de identificatie van
betrokkenen is niet nader toegelicht in de marktverkenning.
Stoelnummerregistratie?
Een andere identificatiemogelijkheid kan worden bewerkstelligd door iedere
toeschouwer zich te laten registeren, en vervolgens een stoelnummer toe te wijzen
aan iedere toeschouwer (‘preregistratie’). De bij de registratie verstrekte
persoonsgegevens kunnen versleuteld worden opgeslagen.
De opnames van discriminatoir en racistisch gedrag kunnen vervolgens worden
gekoppeld aan de locatie, en meer specifiek aan het stoelnummer/de stoelnummers,
waar dit gedrag plaatsvindt. Daarna kunnen de persoonsgegevens van degene die op

Landsadvocaat

37/141

de betreffende locatie moet hebben gezeten worden vrijgegeven, opdat (handmatig)
kan worden nagegaan wie de betrokkenen zijn.
Onderdeel van stoelnummerregistratie door middel van preregistratie kan ook zijn dat
een foto wordt gemaakt van de toeschouwer bij de toegang tot het stadion met het
verkregen toegangsbewijs. Die foto kan mede worden gebruikt voor de identificatie
van betrokkenen.
3.1.3

Fase 3 – Gebruik van de gegevens ten behoeve van sanctieoplegging
Het opleggen van een sanctie kan zowel een civielrechtelijk stadionverbod betreffen
als bestraffing op grond van het strafrecht. Wij lichten hieronder toe hoe op dit
moment gegevens betreffende een incident worden verwerkt ten behoeve van het
opleggen van een sanctie en in hoeverre deze verdere verwerkingen veranderen als in
fase 1 en/of 2 (een combinatie van) slimme technologie wordt ingezet.
Na een wedstrijd rapporteert een BVO in de Keten Voorziening Voetbal (‘KVV’) over
het verloop van een wedstrijd. Eventuele ongeregeldheden, waaronder discriminatoir
of racistisch gedrag dat zich heeft voorgedaan tijdens de wedstrijd, worden via dit
systeem gemeld bij de KNVB. Daarbij worden de incidenten omschreven en de
relevante gegevens, waaronder de verkregen beeld- en geluidopnames, ingeladen.
Naar wij begrijpen, wordt ook de (vermoedelijke) identiteit van de betrokkene
verwerkt. Voorts vermeldt de BVO in dit systeem wat de procedure is die zal (moeten)
volgen. Dat kan het opleggen van een landelijk stadionverbod (door de KNVB) zijn. Of,
als de KNVB daartoe niet overgaat of kan overgaan, het opleggen van een lokaal
stadionverbod (door de BVO).
De politie treedt op tegen incidenten indien er aangifte wordt gedaan. Dat kan
bijvoorbeeld een persoonlijke aangifte zijn, maar in de praktijk gaat het bij
discriminatie of racisme gerelateerde aangiftes veelal om aangiftes van een stichting
die opkomt voor de belangen van een bepaalde groep. Vervolgens kan de politie, en
later het OM, de beeld- en geluidsopnames van de wedstrijd opvragen bij de BVO ten
behoeve van de opsporing en vervolging.
Bij de inzet van slimme technologie op de hierboven beschreven wijze zal de werkwijze
in fase 3 voor wat betreft de gesignaleerde incidenten (in fase 1) naar onze inschatting
niet wijzigen. Verkregen opnames zullen, net als op dit moment het geval is, kunnen
worden ingeladen in de KVV.
Dat is anders voor wat betreft de inzet van gezichtsherkenningstechnologie en/of
andere slimme identificatietechnologie ten behoeve van het identificeren van de
betrokkene(n) (in fase 2). In dat geval kan de BVO in de KVV aangeven wie de
betrokkene is naar aanleiding van de technologie die wordt ingezet voor de
identificatie. Dat roept de vraag op welke gegevens de BVO in dat geval opneemt in de
KVV. Dat zou alleen de uitkomst kunnen zijn (“de betrokkene is persoon A”) of ook de

Landsadvocaat

38/141

gegevens die zijn gebruikt om tot die uitkomst te komen (de gebruikte beelden in
combinatie met het gebruikte referentiemateriaal waaruit blijkt dat de betrokkene
persoon A is). Daarbij kan een rol spelen welke partij uiteindelijk over zal gaan tot het
opleggen van een sanctie.
Denkbaar is ook dat de aanklagende instantie in fase 3
gezichtsherkenningstechnologie en/of andere slimme identificatietechnologie inzet op
basis van eigen databases met referentiemateriaal.
3.2

Betrokken partijen
Hieronder beschrijven wij de partijen die betrokken zijn bij het signaleren van
discriminatie en racisme, het identificeren van de betrokkenen en de sanctieoplegging.
KNVB
De KNVB is verantwoordelijk voor een goed en ordentelijk verloop van de competitie.
In dat kader stelt de KNVB onder meer kwaliteitseisen aan BVO’s – zgn. licentie-eisen
– om deel te kunnen nemen aan de door de KNVB georganiseerde competities betaald
voetbal.17 Deze eisen hebben onder meer betrekking op veiligheid, beveiliging en
klantvriendelijkheid.18
De KNVB is in bepaalde gevallen bevoegd om een landelijk stadionverbod op te
leggen. Zowel een BVO als het OM kunnen bij de KNVB melding doen van een
toeschouwer die zich vermoedelijk schuldig heeft gemaakt aan het overtreden van de
standaardvoorwaarden van de KNVB of die anderszins voetbalgerelateerd wangedrag
heeft vertoond, zoals discriminatoir of racistisch gedrag. Indien de melding voldoende
aanknopingspunten bevat, gaat de KNVB in beginsel over tot oplegging van een
landelijk stadionverbod.19
BVO’s
BVO’s zijn verantwoordelijk voor de organisatie van de afzonderlijke wedstrijden en, in
het verlengde daarvan, primair verantwoordelijk voor het ordentelijke verloop van die
wedstrijden.20 BVO’s moeten zorgen voor de veiligheidsorganisatie in het stadion,
waaronder voor een adequate stewardorganisatie conform de licentie-eisen van de
KNVB. Onderdeel van de veiligheidsorganisatie is ook, zoals reeds toegelicht in
paragraaf 3.1.1 hierboven, de inzet van videocamera’s.

17

18
19

20

Landsadvocaat

KNVB, ‘Richtlijn licentie-eisen’, seizoen 2020/’21 (laatst gewijzigd 24 september 2020), raadpleegbaar via:
https://www.knvb.nl/downloads/bestand/2990/richtlijn-licentie-eisen-v27.
Ministerie van Veiligheid en Justitie (thans Ministerie van Justitie en Veiligheid), ‘Kader voor beleid, voetbal
en veiligheid’, p. 49. Dit kader voor beleid is een bijlage bij Kamerstukken II 2010/11, 25 232, nr. 57.
Ministerie van Veiligheid en Justitie (thans Ministerie van Justitie en Veiligheid), ‘Kader voor beleid, voetbal
en veiligheid’, p. 51.
Zie daarover uitgebreider: Ministerie van Veiligheid en Justitie (thans Ministerie van Justitie en Veiligheid),
‘Kader voor beleid, voetbal en veiligheid’, p. 53-54.

39/141

Indien personen zich schuldig hebben gemaakt aan voetbalgerelateerd wangedrag,
waaronder discriminatie of racisme, dan gaat de BVO over tot rapportering daarvan
aan de KNVB in de KVV. De KNVB kan op basis van die informatie overgaan tot
oplegging van een landelijk stadionverbod. De BVO zelf kan ook overgaan tot
oplegging van een lokaal stadionverbod, bijvoorbeeld als de KNVB geen aanleiding ziet
voor een landelijk stadionverbod.
De veiligheid rondom (betaald)voetbalwedstrijden wordt voorafgaand aan een
wedstrijd besproken in de zogenoemde “voetbalvierhoek”, bestaande uit
(afgevaardigden van) de betrokken BVO’s, de gemeente, de politie en het OM. Tijdens
de wedstrijd zitten afgevaardigden van (een deel van) deze partijen in de
commandoruimte in het stadion (zie daarover ook licentie-eis I.02). Vaak betreffen dit
in ieder geval de veiligheidscoördinatoren van de twee betrokken BVO’s en veelal ook
afgevaardigden van de gemeente en politie.
(Burgemeesters van) gemeenten
De burgemeester van de gemeente waarin het voetbalstadion is gelegen, is degene die
een BVO toestemming verleent voor het spelen van voetbalwedstrijden door het
afgeven van een veiligheidsverklaring (zie daarover ook licentie-eis I.01 van de KNVB).
De burgemeester draagt er zorg voor dat alle bestuursrechtelijke maatregelen die
genomen kunnen worden om voetbalvandalisme te bestrijden in de APV zijn
opgenomen, met uitzondering van de maatregelen die al in de Gemeentewet
vastgelegd zijn.
Tevens is de burgemeester (eind)verantwoordelijk voor de handhaving van de
openbare orde. In dat kader is de burgemeester ook degene met de hoogste
beslissingsmacht en kan hij besluiten om wedstrijden te verbieden, van categorie te
laten veranderen en om wedstrijden te laten stilleggen. Met betrekking tot die
verantwoordelijkheid is de burgemeester, naast gemeentelijk bestuursorgaan, ook
gezagsdrager over de politie. Hoewel wij de rol van de (burgemeesters van)
gemeenten hier volledigheidshalve benoemen, heeft de burgemeester bij de
signalering, identificatie of sanctieoplegging op de wijzen zoals die tot dusver is
onderzocht geen wezenlijke rol. De gemeentelijke bevoegdheden blijven daarom in het
vervolg van dit rapport onbesproken.
Politie
De taak van de politie is tweeledig: de openbare ordetaak en de taak inzake de
strafrechtelijke handhaving van de rechtsorde. Eerstgenoemde taak heeft betrekking
op de handhaving van de openbare orde rondom voetbalwedstrijden. Laatstgenoemde
taak betreft de opsporing van strafbare feiten die zich tijdens een wedstrijd hebben
voorgedaan. Voor dit rapport is met name de laatstgenoemde taak relevant, namelijk

Landsadvocaat

40/141

de opsporing van daders wanneer aangifte wordt gedaan van discriminatie of racisme
rondom een wedstrijd.
Openbaar Ministerie
Indien wordt overgegaan tot strafrechtelijke handhaving van discriminatoir of
racistisch gedrag, dan komt ook het OM in beeld. Het OM kan overgaan tot vervolging
van de verdachte van die strafrechtelijke gedraging.
Ook kan het OM bij de KNVB melding doen van een supporter die zich vermoedelijk
schuldig heeft gemaakt aan het overtreden van de standaardvoorwaarden van de
KNVB of aan ander voetbalgerelateerd wangedrag, wat kan leiden tot een landelijk
stadionverbod.
3.3

Onderscheid verschillende camera’s
Uit het voorgaande volgt dat in stadions verschillende slimme technologieën kunnen
worden ingezet ten behoeve van het signaleren van discriminatie en racisme en het
identificeren van de betrokkenen. In dat kader zijn verschillende type camera’s
genoemd. In het vervolg van dit rapport maken wij onderscheid tussen de volgende
camera’s:


(Gewone) camera’s: dit zijn de videocamera’s die gewoonweg
beeldopnames maken, zoals beveiligingscamera’s. Dergelijke camera’s zijn
ook nu al op grond van de licentie-eisen van de KNVB verplicht in stadions
van BVO’s;



Slimme camera’s: dit zijn camera’s die in staat zijn om op basis van beelden geluidopnames discriminatoir of racistisch gedrag te herkennen, daarop in
te zoomen en vervolgens dat gedrag zowel in beeld als geluid kunnen
vastleggen (zie paragraaf 3.1.1 hierboven);



Camera’s met gezichtsherkenningstechnologie: dit betreffen camera’s
die in staat zijn om op basis van een beeldopname van een persoon de
betreffende persoon te kunnen identificeren. De camera maakt daarbij een
vergelijking tussen de persoon die wordt gefilmd en eerder verkregen
referentiemateriaal (zie paragraaf 3.1.2 hierboven).

Denkbaar is dat slimme camera’s (zie bullet 2) worden uitgerust met
gezichtsherkenningstechnologie (zie bullet 3).

Landsadvocaat

41/141

4

TOEPASSELIJKHEID VAN DE AVG: WORDEN ER PERSOONSGEGEVENS
VERWERKT?
Voordat wordt toegekomen aan een inhoudelijke beoordeling van de toelaatbaarheid
van de inzet van slimme technologieën in voetbalstadions, is allereerst van belang om
vast te stellen of en zo ja, in hoeverre de AVG en/of eventuele aanvullende sectorale
gegevensbeschermingswetgeving van toepassing is.

4.1

Juridisch kader

4.1.1

Materieel toepassingsgebied: het verwerken van persoonsgegevens
De AVG is van toepassing op de geheel of gedeeltelijke geautomatiseerde verwerking
van persoonsgegevens, alsmede op de verwerking van persoonsgegevens die in een
bestand zijn opgenomen of die bestemd zijn om daarin te worden opgenomen. 21
Een persoonsgegeven is elk gegeven over een geïdentificeerde of identificeerbaar
natuurlijk persoon. Als een identificeerbaar persoon wordt beschouwd iedere
informatie die direct (bijvoorbeeld een naam, adres of telefoonnummer), dan wel
indirect (bijvoorbeeld een Burgerservicenummer (‘BSN’)) herleidbaar is tot een
natuurlijke persoon.22 Van een persoonsgegeven is aldus snel sprake.
Voor de vraag of sprake is van identificeerbaarheid moet worden gekeken naar alle
middelen waarvan mag worden aangenomen dat zij redelijkerwijs door degene die
voor de verwerking verantwoordelijk is, dan wel door derden in te zetten zijn, om de
persoon te identificeren. Daarbij moet rekening worden gehouden met alle objectieve
factoren, zoals de kosten van en de tijd benodigd voor identificatie, met inachtneming
van de beschikbare technologie op het tijdstip van verwerking en de technologische
ontwikkelingen (denk aan de toenemende rekenkracht van computers en het
groeiende aantal beschikbare hulpmiddelen).23

4.1.2

Anonieme gegevens en gepseudonimiseerde persoonsgegevens
De AVG is niet van toepassing op gegevens die zodanig anoniem zijn (gemaakt) dat de
persoon waarop ze betrekking hebben niet (meer) identificeerbaar is. In dat geval is
er, met andere woorden, geen sprake meer van persoonsgegevens. Er bestaat veel
discussie over de vraag wanneer sprake is van anonieme gegevens.

21
22

23

Landsadvocaat

Zie artikel 2, lid 1, AVG.
In definitie van het begrip persoonsgegeven in de AVG wordt gesproken over identificatie “met name aan
de hand van een identificator zoals een naam, een identificatienummer, locatiegegevens, een online
identificator of van een of meer elementen die kenmerkend zijn voor de fysieke, fysiologische, genetische,
psychische, economische, culturele of sociale identiteit van die natuurlijke persoon”.
Overweging 26 van de AVG.

42/141

De discussie of sprake is van anonieme gegevens richt zich veelal op de vraag of
versleutelde24 en gehashte25 gegevens anonieme gegevens betreffen. De
gezaghebbende Artikel 29-Werkgroep (inmiddels: de European Data Protection Board
(‘EDPB’)) – waarin de Europese privacytoezichthouders zijn verenigd – hanteert als
uitgangspunt dat pas gesproken kan worden van ‘anonieme gegevens’ indien iedere
mogelijkheid tot identificatie van de betrokkene onherroepelijk is uitgesloten.26 Daarbij
neemt de Artikel 29-Werkgroep tot uitgangspunt dat herleidbaarheid, koppelbaarheid
en deduceerbaarheid (redelijkerwijs) onmogelijk moet zijn.27 De Europese
privacytoezichthouders zijn van oordeel dat de versleuteling en/of hashing van
persoonsgegevens (veelal) moet worden gezien als een manier om persoonsgegevens
te pseudonimiseren, en dus als een beveiligingsmaatregel.28 Gepseudonimiseerde
persoonsgegevens vallen daarmee onverkort onder de reikwijdte van de AVG. 29
Reden daarvoor is volgens de Artikel 29-Werkgroep dat – anders dan bij
anonimisering, waarbij elke mogelijkheid tot identificatie onomkeerbaar wordt
uitgesloten – bij pseudonimisering de kans op identificatie blijft bestaan. De inzet van
pseudonimisering heeft enkel tot gevolg dat de koppelbaarheid van een dataset aan de
oorspronkelijke dataset wordt beperkt. Degene die versleuteling en/of hashing heeft
toegepast, houdt echter de beschikking over de encryptiesleutel en/of de
oorspronkelijke gegevens. In de optiek van de Europese privacytoezichthouders blijft
het daardoor voor de sleutelhouder mogelijk om de versleuteling/hashing van de
persoonsgegevens terug te draaien. Zolang de oorspronkelijke gegevens en de
encryptiesleutel worden bewaard, blijft bovendien het risico bestaan dat (onbevoegde)
derden de gegevens kunnen de-pseudonimiseren, bijvoorbeeld doordat zij de
encryptiesleutel in handen krijgen (al dan niet door hacks, brutekrachtaanvallen of
datalekken). Ook dit vormt een zelfstandig risico op herleidbaarheid tot de
betrokkenen.
Het maakt volgens de Artikel 29-Werkgroep overigens geen verschil of de
encryptiesleutel en/of de oorspronkelijke gegevens worden bewaard door een
vertrouwde derde partij (een zogenoemde Trusted Third Party (‘TTP’)). In die situatie
wordt de herleidbaarheid tot het identificeren van de betrokkenen volgens de Artikel
29-Werkgroep eveneens onvoldoende uitgesloten.
24
25

26

27

28

29

Landsadvocaat

Versleuteling houdt in dat de persoonsgegevens door middel van encryptie met een geheime sleutel worden
beveiligd.
Hashing houdt in dat persoonsgegevens van een willekeurige omvang door middel van een hashfunctie
worden omgevormd naar reeks van een vaste grootte. De persoonsgegevens zijn dus niet meer zichtbaar,
tenzij de gehashte gegevens bijv. door middel van brutekrachtaanvallen zouden worden herberekend.
In deze groep waren (tot en met 25 mei 2018) de Europese privacytoezichthouders verenigd. De groep
bracht onder meer adviezen uit over de interpretatie van begrippen in de privacyrichtlijn en de Wbp. De
opinies van deze groep waren en zijn nog steeds zeer gezaghebbend. Sinds 25 mei 2018 heeft de EDPB de
taken van de Artikel 29-Werkgroep overgenomen. De eerdere adviezen van de Artikel 29-Werkgroep zijn
door de EDPB bekrachtigd.
Zie Artikel 29-Werkgroep, Advies 5/2014 over anonimiseringstechnieken, WP 216, p. 24; zie ook: EDPB,
Richtsnoeren 04/2020 voor het gebruik van locatiegegevens en instrumenten voor contacttracering in het
kader van de uitbraak van COVID-19, vastgesteld op 21 april 2020, nr. 15.
Zie Artikel 29-Werkgroep, Advies 5/2014 over anonimiseringstechnieken, WP 216, p. 1. Zie ook artikel 32,
eerste lid, aanhef en onder a AVG.
Zie daarover ook recent: EDPB, ’10 misunderstandings related to anonymisation’, 27 april 2021.
Raadpleegbaar via: https://edps.europa.eu/system/files/2021-04/21-04-27_aepdedps_anonymisation_en_5.pdf.

43/141

Het standpunt van de (Europese) privacytoezichthouders lijkt zich uit te strekken tot in
ieder geval een groot aantal, maar mogelijk ook wel alle hashing- en
versleutelingstechnieken. Tegelijkertijd sluiten zij anonimisering door hashing- of
versleutelingstechnieken niet geheel uit.30 Een dataset kan mogelijk als anoniem
worden beschouwd wanneer extra stappen worden ondernomen in aanvulling op de
pseudonimisering, bijvoorbeeld door het wegnemen van gegevens (attributen) en
generaliseren, de oorspronkelijke gegevens te verwijderen of op zijn minst samen te
voegen tot een hoog aggregatieniveau.31 Duidelijkheid over wanneer aan deze
(aanvullende) voorwaarden is voldaan, is door de Europese privacytoezichthouders
vooralsnog niet gegeven.
Zolang deze onduidelijkheid blijft bestaan, verdient het aanbeveling om er – en dat
wordt in dit rapport ook gedaan – van uit te gaan dat het hashen of versleutelen van
persoonsgegevens slechts leidt tot pseudonimisering, ook al is daar in bepaalde
gevallen discussie over mogelijk.32 Dat betekent ook dat in dit rapport zekerheidshalve
wordt aangenomen dat voor zover er persoonsgegevens worden verwerkt, de AVG op
die persoonsgegevens van toepassing is, óók na de inzet van hashing- of
versleutelingstechnieken. Evenwel kan pseudonimisering door middel van hashing- of
versleutelingstechnieken in sommige gevallen een belangrijke te nemen
beveiligingsmaatregel zijn.
4.1.3

Bijzondere persoonsgegevens
Bijzondere persoonsgegevens zijn persoonsgegevens die naar hun aard gevoelig zijn.
Het gaat bijvoorbeeld om gegevens over iemands gezondheid, ras, etniciteit, politieke
opvatting of seksuele gerichtheid. Ook biometrische gegevens die worden verwerkt
met het oog op de unieke identificatie van een persoon betreffen bijzondere
persoonsgegevens.33
Op de verwerking van bijzondere persoonsgegevens is een strikt regime van
toepassing. In artikel 9 AVG is bepaald dat het verboden is om bijzondere
persoonsgegevens te verwerken, tenzij de verwerking kan worden gebaseerd op een
doorbrekingsgrond (ook wel: uitzonderingsgrond; zie daarover paragraaf 6.1.4
hierna).
30

31
32

33

Landsadvocaat

Zie bijvoorbeeld https://autoriteitpersoonsgegevens.nl/nl/onderwerpen/beveiliging/beveiliging-vanpersoonsgegevens ten aanzien van hashing: “Gehashte persoonsgegevens zijn meestal niet anoniem.”
(onderstreping toegevoegd).
Zie Artikel 29-Werkgroep, Advies 5/2014 over anonimiseringstechnieken, WP 216, p. 24-25 en p. 34.
Er is discussie mogelijk, aangezien (lagere) rechtspraak bestaat die enige steun biedt voor de opvatting dat
het onomkeerbaar dubbel pseudonimiseren van persoonsgegevens ertoe kan leiden dat niet meer
gesproken kan worden van persoonsgegevens (Rb. Midden Nederland 2 augustus 2017,
ECLI:NL:RBMNE:2017:4011, rov. 4.10-4.11). Aan deze rechtspraak lijkt echter geen doorslaggevende
betekenis te kunnen worden toegekend, aangezien in deze rechtspraak met enige nadruk wordt benadrukt
dat voor de vaststelling of er inderdaad wél of géén sprake is van persoonsgegevens 'een gedetailleerde
beoordeling' nodig is ‘van de precieze inhoud van hetgeen door een instantie aan gegevens wordt
geregistreerd en de wijze van registratie, alsmede een adequaat zicht op de zich steeds verder
ontwikkelende (informatie-)technologische middelen die ter identificering van de betrokken persoon kunnen
worden ingezet’.
Zie artikel 9, eerste lid, AVG voor een limitatieve opsomming van de persoonsgegevens die als bijzondere
persoonsgegevens kwalificeren.

44/141

Ook de Wet politiegegevens (‘Wpg’) en de Wet justitiële en strafvorderlijke gegevens
(‘Wjsg’) bevatten bepalingen over de toelaatbaarheid van de verwerking van
bijzondere persoonsgegevens, waaronder biometrische gegevens. Dat kan relevant
zijn voor het geval de politie respectievelijk het OM biometrische gegevens gaat
verwerken.
4.1.4

Strafrechtelijke persoonsgegevens
In artikel 10 AVG zijn regels gesteld voor “persoonsgegevens betreffende
strafrechtelijke veroordelingen en strafbare feiten of daarmee verband houdende
veiligheidsmaatregelen” (‘strafrechtelijke persoonsgegevens’). In artikel 1 UAVG is
daaraan toegevoegd dat ook persoonsgegevens “betreffende een door de rechter
opgelegd verbod naar aanleiding van onrechtmatig of hinderlijk gedrag” gegevens van
strafrechtelijke aard zijn. In dit rapport duiden we ook deze gegevens aan als
strafrechtelijke gegevens.
Het is niet altijd duidelijk wat wel en niet als strafrechtelijke persoonsgegevens
kwalificeren, bijvoorbeeld als het gaat om gegevens over een verdachte die (nog) niet
is veroordeeld.
In de parlementaire geschiedenis bij artikel 16 Wet bescherming persoonsgegevens
(‘Wbp’) dat was gebaseerd op artikel 8, vijfde lid, Privacyrichtlijn, de voorganger van
het huidige artikel 10 AVG) is daarover opgemerkt dat het bij strafrechtelijke gegevens
gaat om gegevens die “zowel op veroordelingen als op min of meer gegronde
verdenkingen” betrekking hebben. Dit wordt op de volgende wijze toegelicht:
“Veroordelingen betreffen gegevens waarbij de rechter, al dan niet
onherroepelijk, strafrechtelijk gedrag heeft vastgesteld. Bij verdenkingen
gaat het om concrete aanwijzingen jegens een bepaalde persoon. Het begrip
strafrechtelijk gegevens omvat mede gegevens omtrent de toepassing van
het formele strafrecht, bijvoorbeeld het gegeven dat iemand is gearresteerd
of dat tegen hem proces-verbaal is opgemaakt wegens een bepaald vergrijp.
De bepaling heeft geen betrekking op de verwerking van persoonsgegevens
gericht op de vaststelling van mogelijk strafbaar gedrag, bij voorbeeld door
het volgen van trends.”34
Uit de rechtspraak over het begrip kan worden opgemaakt dat het moet gaan om
gegevens die een zwaardere verdenking opleveren dan een redelijk vermoeden van
schuld.
Zie bijvoorbeeld:
- Gerechtshof 28 april 2020, ECLI:NL:GHARL:2020:3374, rov. 5.26 e.v.:

34

Landsadvocaat

Zie Kamerstukken II 1997/98, 25 892, nr. 3, p. 102 en 118.

45/141

“(…) In dit geval gaat het om verwerking van een gegeven die bestaat uit
een code. De Huismeesters geeft via de signaleringsmodule aan
Woonurgentie Groningen een ‘code 2’ door. Die code is als zodanig geen
strafrechtelijk gegeven. Deze code staat voor ‘hennep’ en is evenmin op
zichzelf een strafrechtelijk gegeven. In de context van de signaleringsmodule
en het bedoelde gebruik daarvan geeft De Huismeesters met ‘code 2’ door
dat vanwege de aanwezigheid van hennepplanten in de van haar gehuurde
woning de huurovereenkomst met [appellante] is beëindigd. Dat gegeven de civielrechtelijke beëindiging van de huurovereenkomst vanwege
hennepteelt in de woning - houdt op zichzelf evenmin in een gegeven van
strafrechtelijke aard. Onder bijkomende feiten en/of omstandigheden kan uit
de aanduiding ‘hennep’ - waarmee aldus civielrechtelijk bezien ongeoorloofde
hennepteelt is bedoeld - volgen dat naast dat civielrechtelijk ongeoorloofd
handelen (ook) sprake is van strafrechtelijk verwijtbaar handelen. Dat is
echter naar het oordeel van het hof onvoldoende om in dit geval de
verwerking van een code 2 aan te merken als een strafrechtelijke
persoonsgegeven als hiervoor bedoeld. Of [appellante] strafrechtelijk is of
wordt vervolgd en is of zal worden veroordeeld, volgt ook niet zonder meer
uit de enkele (civielrechtelijk ongeoorloofde) aanwezigheid van een
hennepplantage in de woning, laat staan uit de verwerking van ‘code 2’, en
dit te minder gelet op de door [appellante] betwiste verantwoordelijkheid ter
zake. Dat de code per saldo wel duidt op ongewenst huurdersgedrag maakt
dit niet anders. De slotsom is dat het hof [appellante] niet volgt in haar
betoog dat in haar geval voor verwerking van haar persoonsgegevens in de
signaleringsmodule de strengere regels van artikel 10 AVG gelden. Het
verwerken van de gegevens van [appellante] door De Huismeesters ten
behoeve van derden dient dan ook getoetst te worden aan het bepaalde in
artikel 6 AVG.”
Zie ook:
- Rb. Rotterdam 6 januari 2020, ECLI:NL:RBROT:2020:211, rov. 4.6 en 4.8;
en
- HR 29 mei 2009, ECLI:NL:HR:2009:BH4720, r.o. 4.2 e.v.
In een uitspraak uit 2019 heeft het Hof Den Haag overwogen dat een civielrechtelijk
contactverbod niet als strafrechtelijk persoonsgegeven als bedoeld in artikel 10 AVG
kwalificeert. Daarvoor moet ten minste sprake zijn van maatregelen met een punitief
karakter, wat bij een civielrechtelijk contactverbod niet het geval is.
Zie Hof Den Haag 24 december 2019, ECLI:NL:GHDHA:2019:3539, rov.
4.23:
“Een door de civiele rechter opgelegd contactverbod kan, anders dan
Appellant betoogt, niet worden aangemerkt als een persoonsgegeven
betreffende strafrechtelijke veroordelingen en strafbare feiten in de zin van
artikel 10 AVG. De verwijzing naar het strafrecht impliceert dat het tenminste
moet gaan om maatregelen met een punitief karakter. Een civielrechtelijk
contactverbod heeft geen punitief karakter. Het feit dat de Nederlandse
wetgever in artikel 1 van de UAVG heeft bepaald dat onder het begrip
persoonsgegevens van strafrechtelijke aard mede vallen persoonsgegevens

Landsadvocaat

46/141

betreffende een door de rechter opgelegd verbod naar aanleiding van
onrechtmatig of hinderlijk gedrag maakt dat niet anders. Het begrip
persoonsgegeven betreffende strafrechtelijke veroordelingen en strafbare
feiten in de zin van artikel 10 AVG is een Unierechtelijk begrip dat autonoom
moet worden uitgelegd. De AVG geeft de lidstaten niet de mogelijkheid een
eigen, ruimere invulling te geven aan dat begrip.”
4.1.5

Wanneer is sprake van een verwerking (van persoonsgegevens)?
Bij de vraag naar de materiële toepasselijkheid van de AVG is ook van belang of
persoonsgegevens worden verwerkt. Een verwerking is iedere bewerking of geheel van
bewerkingen met betrekking tot persoonsgegevens. Dit betreft een zeer ruim begrip.
Als voorbeelden noemt artikel 4, tweede lid, AVG onder meer het verzamelen, opslaan,
bijwerken en doorzenden van persoonsgegevens.35 Ook het enkel bezoeken en/of
analyseren van persoonsgegevens betreft een verwerking in de zin van de AVG.

4.1.6

Zijstap: sectorale gegevensbeschermingswetten
De AVG is niet van toepassing op de verwerking van persoonsgegevens “door de
bevoegde autoriteiten met het oog op de voorkoming, het onderzoek, de opsporing en
de vervolging van strafbare feiten of de tenuitvoerlegging van straffen, met in begrip
van de bescherming tegen en voorkoming van gevaren voor de openbare veiligheid”.36
Deze verwerkingen worden gereguleerd door Richtlijn (EU) 2016/680,37 die in de Wpg
en de Wjsg zijn geïmplementeerd.
Dat betekent dat voor zover de persoonsgegevens die worden verwerkt met de slimme
technologie in voetbalstadions kwalificeren als politiegegeven of als justitieel of
strafvorderlijk gegeven, de Wpg respectievelijk de Wjsg van toepassing is in plaats van
de AVG. Gelet daarop is voor een privacybeoordeling van in te zetten slimme
technologie van belang onderscheid te maken tussen persoonsgegevens enerzijds en
politiegegevens, justitiële gegevens en strafvorderlijke gegevens anderzijds. Wij
lichten deze laatste drie begrippen daarom hieronder kort toe:


Een politiegegeven is, kort gezegd, elk persoonsgegeven dat wordt verwerkt
in het kader van de uitvoering van de politietaak.38

35

36
37

38

Landsadvocaat

Zie voor de volledige opsomming artikel 4, tweede lid, AVG: “verwerking: een bewerking of een geheel van
bewerkingen met betrekking tot persoonsgegevens of een geheel van persoonsgegevens, al dan niet
uitgevoerd via geautomatiseerde procedés, zoals het verzamelen, vastleggen, ordenen, structureren,
opslaan, bijwerken of wijzigen, opvragen, raadplegen, gebruiken, verstrekken door middel van
doorzending, verspreiden of op andere wijze ter beschikking stellen, aligneren of combineren, afschermen,
wissen of vernietigen van gegevens.”
Artikel 2, tweede lid, aanhef en onder d, AVG.
Richtlijn (EU) 2016/680 bescherming natuurlijke personen i.v.m. verwerking van persoonsgegevens door
bevoegde autoriteiten met het oog op voorkoming, onderzoek, opsporing en vervolging van strafbare feiten
of tenuitvoerlegging van straffen, en vrije verkeer van die gegevens en tot intrekking van Kaderbesluit
2008/977/JBZ.
Zie artikel 1, aanhef en onder a, Wpg: “In deze wet en de daarop berustende bepalingen wordt verstaan
onder: a. politiegegeven: elk persoonsgegeven dat wordt verwerkt in het kader van de uitvoering van de
politietaak, bedoeld in de artikelen 3 en 4 van de Politiewet 2012, met uitzondering van: –de uitvoering van
wettelijke voorschriften anders dan de Wet administratiefrechtelijke handhaving verkeersvoorschriften; –de
bij of krachtens de Vreemdelingenwet 2000 opgedragen taken, bedoeld in artikel 1, eerste lid, onderdeel i,
onder 1° en artikel 4, eerste lid, onderdeel f, van de Politiewet 2012;”.

47/141



Justitiële gegevens zijn “bij algemene maatregel van bestuur te omschrijven
persoonsgegevens of gegevens over een rechtspersoon inzake de toepassing
van het strafrecht of de strafvordering, die in een gegevensbestand zijn of
worden verwerkt”.39 Het gaat hierbij om gegevens die worden geregistreerd
ten aanzien van bepaalde strafbeschikkingen. In artikel 5 en 6 van het
Besluit justitiële en strafvorderlijke gegevens (‘Bjsg’) is bepaald welke
gegevens worden geregistreerd en in dat kader als justitieel gegeven worden
aangemerkt.



Strafvorderlijke gegevens zijn, kort gezegd, persoonsgegevens of gegevens
over een rechtspersoon die het openbaar ministerie verwerkt in het kader
van een strafvorderlijk onderzoek.40

4.2

De verwerking van persoonsgegevens met de slimme technologieën in voetbalstadions
Hieronder wordt per fase besproken of persoonsgegevens, bijzondere
persoonsgegevens en/of strafrechtelijke persoonsgegevens worden verwerkt. Tot slot
staan wij stil bij eventuele politiegegevens, justitiële of strafvorderlijke
persoonsgegevens die worden verwerkt.

4.2.1

Fase 1 – Signaleren van discriminatie en racisme
Persoonsgegevens
Opnames van beelden, geluiden en/of emoties van toeschouwers in een voetbalstadion
betreffen persoonsgegevens van de desbetreffende personen. (Onder andere) het
opnemen, raadplegen en opslaan van deze opnames betreffen verwerkingen van
persoonsgegevens. Deze verwerkingen zullen ook steeds geautomatiseerd zijn. De
AVG is dan ook van toepassing op deze verwerkingen.41
Bijzondere persoonsgegevens
Beeldopnames kunnen voorts bijzondere persoonsgegevens bevatten, zoals gegevens
waaruit ras of etnische afkomst of religieuze of levensbeschouwelijke overtuigingen
blijken. Ook kunnen beeldopnames gezondheidsgegevens bevatten. Evenwel
kwalificeert niet elke beeldopname waarop personen zichtbaar zijn zonder meer als
gegevens betreffende ras, etniciteit, gezondheid of religie.

39
40

41

Landsadvocaat

Artikel 1, aanhef en onder a, Wjsg.
Zie artikel 1, aanhef en onder b, Wjsg: “In deze wet en de daarop rustende bepalingen wordt verstaan
onder: (…) b. strafvorderlijke persoonsgegevens: persoonsgegevens of gegevens over een rechtspersoon
die zijn verkregen in het kader van een strafvorderlijk onderzoek en die het openbaar ministerie in een
strafdossier of langs geautomatiseerde weg in een gegevensbestand verwerkt”
Wij gaan ervan uit dat de verwerkingen ook steeds binnen het territoriale toepassingsgebied van de AVG
vallen (artikel 3 AVG).

48/141

Zowel de AP als de EDPB42 hebben in beleid43 respectievelijk richtsnoeren44
aangegeven dat het filmen van een persoon niet zonder meer leidt tot de verwerking
van bijzondere persoonsgegevens. De AP legt op haar website uit dat beeldmateriaal
niet kwalificeert als bijzondere persoonsgegevens indien:45
1.

het verkrijgen van dat beeldmateriaal niet is gericht op ras, etniciteit, religie
of gezondheid; en

2.

het niet te voorzien is dat er op basis van het beeldmateriaal onderscheid
gaat worden gemaakt naar ras, etniciteit, religie of gezondheid; en

3.

onvermijdelijk is dat dergelijke gegevens worden verwerkt bij het maken van
het beeldmateriaal.

Pas als het maken van beeldopnames is gericht op bijzondere persoonsgegevens en/of
op basis van de opnames onderscheid zal worden gemaakt naar ras, etniciteit, religie
of gezondheid, moet ervan uit worden gegaan dat de beelden kwalificeren als
bijzondere persoonsgegevens. De AP noemt in dat kader in haar beleidsregels dat
indien de verwerking van (bijzondere persoonsgegevens op) camerabeelden
identificatie tot doel heeft, deze beelden als een rasgegeven worden aangemerkt.46
Hoewel dat niet expliciet in de beleidsregels staat, lijkt zij daarmee te doelen op de
situatie dat het primaire doel van beeldopnames is om op basis van de beelden
personen te identificeren. Dat leiden wij af uit de omstandigheid dat de AP de inzet van
beveiligingscamera’s in winkels, met als doel de beveiliging van personen en goederen,
niet als verwerking van bijzondere persoonsgegevens kwalificeert,47 terwijl deze
beelden vanzelfsprekend ook kunnen en zullen worden gebruikt om personen, die
strafbare feiten plegen en waarvan beelden zijn gemaakt, achteraf te identificeren.
Relevant lijkt dus te zijn of het primaire doel van de inzet van camera’s al dan niet is
gelegen in identificatie van personen. Zodra dat wel het geval is, bijvoorbeeld bij
camera’s met gezichtsdetectie of gezichtsherkenningstechnologie, is sprake van de
verwerking van bijzondere persoonsgegevens. Het kan dan gaan om rasgegevens,48
42

43

44

45

46

47
48

Landsadvocaat

Dit betreft het overleg- en adviesorgaan waarin de privacytoezichthouders uit de verschillende lidstaten van
de Europese Unie zijn verenigd (artikel 68 t/m 76 AVG).
AP, ‘Cameratoezicht. Beleidsregels voor de toepassing van bepalingen uit de Wet bescherming
persoonsgegevens en de Wet politiegegevens’, 28 januari 2016 (raadpleegbaar via
https://autoriteitpersoonsgegevens.nl/sites/default/files/atoms/files/beleidsregels_cameratoezicht-.pdf), p.
25-27.
EDPB, ‘Richtsnoeren 3/2019 inzake de verwerking van persoonsgegevens door middel van
videoapparatuur’, 29 januari 2020 (raadpleegbaar via:
https://edpb.europa.eu/sites/edpb/files/files/file1/edpb_guidelines_201903_video_devices_en_0.pdf), p. 18
en in het bijzonder randnummers 62 respectievelijk 64.
Zie www.autoriteitpersoonsgegevens.nl > onderwerpen > foto en film > beeldmateriaal. Zie ook de
hiervoor in paragraaf 4.2.1 (in de voetnoten) aangehaalde beleidstukken. Zie voorts conclusie A-G
Machielse, 16 mei 2017, ECLI:NL:PHR:2017:547.
AP, ‘Cameratoezicht. Beleidsregels voor de toepassing van bepalingen uit de Wet bescherming
persoonsgegevens en de Wet politiegegevens’, p. 26.
AP, ‘Cameratoezicht. Beleidsregels voor de toepassing van bepalingen uit de Wet bescherming
persoonsgegevens en de Wet politiegegevens’, p. 26-27.
AP, ‘Cameratoezicht. Beleidsregels voor de toepassing van bepalingen uit de Wet bescherming
persoonsgegevens en de Wet politiegegevens’, p. 51: “Ten aanzien van camera’s met gezichtsdetectie
wordt nog het volgende opgemerkt. Dergelijke camera’s identificeren personen aan de hand van
gegevensbestanden met unieke gezichtskenmerken. Aangezien het op deze wijze dus mogelijk is om een
persoon te identificeren, zijn ook de gezichtskenmerken in de bestanden persoonsgegevens in de zin
van de Wbp. Voorts geldt dat verwerkingen door middel van dit soort camera’s veelal identificatie tot doel
heeft. Dit betekent dat de AP de camerabeelden dan aanmerkt als rasgegevens in de zin van artikel 16 en

49/141

maar ook om biometrische gegevens als met behulp van een specifieke technische
verwerking personen kunnen worden geïdentificeerd (zoals bij
gezichtsherkenningstechnologie).49
Beeldopnames die bij een wedstrijd worden gemaakt in een stadion ten behoeve van
het signaleren van discriminatoir of racistisch gedrag, hoeven onzes inziens niet te
kwalificeren als bijzondere persoonsgegevens. De camera’s worden ingezet met het
primaire doel om ongewenst gedrag te signaleren. Dat het beeldmateriaal in een later
stadium mogelijk ook zal worden gebruikt voor de identificatie van daders doet daar,
naar analogie van de inzet van beveiligingscamera’s in winkels, niet aan af.
Daarbij achten wij ook relevant dat het beeldmateriaal niet gericht is op het
vastleggen van bijzondere kenmerken van de toeschouwers (het eerste vereiste),
maar op het signaleren van mogelijk discriminatoir of racistisch handelen. Dat
discriminatoire of racistische handelen kan vanzelfsprekend wél betrekking hebben op
ras, etniciteit, religie of gezondheid. Maar: het gaat dan om ras, etniciteit, religie en/of
gezondheid van een ander dan van degene die op de opnames zichtbaar is. De
opnames zullen dan ook in de regel geen bijzondere persoonsgegevens bevatten van
de betrokken toeschouwers (lees: degenen die zichtbaar zijn op het beeld).
Ook wordt op voorhand niet voorzien dat op basis van het beeldmateriaal onderscheid
zal worden gemaakt naar ras, etniciteit, religie of gezondheid (het tweede vereiste).
Voorts is het naar onze inschatting bij het maken van beeldopnames onvermijdelijk
dat bepaalde kenmerken betreffende ras, etniciteit, religie en/of gezondheid van
toeschouwers in beeld worden gebracht (het derde vereiste).
Wij vinden nog steun voor het uitgangspunt dat de verwerking van beeldmateriaal van
de toeschouwers niet vanzelfsprekend moet worden beschouwd als de verwerking van
bijzondere persoonsgegevens in overweging 51 van de AVG. Daaruit volgt dat de
verwerking van foto’s niet systematisch mag worden beschouwd als verwerking van
bijzondere categorieën van persoonsgegevens, anders dan wanneer foto’s worden
verwerkt met behulp van bepaalde technische middelen die de unieke identificatie of
authenticatie van een natuurlijke persoon mogelijk maken. In dat laatste geval is
sprake van biometrische gegevens en daarmee in die zin sprake van bijzondere
persoonsgegevens (zie daarover paragraaf 4.2.2 hierna), maar dus niet puur omdat
(bijvoorbeeld) een kenmerk als ras op het beeld zichtbaar is.50 Deze overweging uit de

49

50

Landsadvocaat

18 Wbp. De verwerking van rasgegevens is verboden behoudens de uitzonderingen die de Wbp noemt in
artikel 17 tot en met 23.”
Ten tijde van de beleidsregels van de AP inzake cameratoezicht was nog de (op de Europese privacyrichtlijn
gebaseerde) Wbp in plaats van de AVG van toepassing. In de Wbp waren biometrische gegevens nog niet
aangemerkt als bijzondere persoonsgegevens. Dat kan verklaren waarom de AP in het citaat in de
voorgaande voetnoot verwijst naar rasgegevens voor de conclusie dat bij de inzet van camera’s voor
identificatiedoeleinden sprake is van bijzondere persoonsgegevens, en niet (ook) naar biometrische
gegevens.
Zie daarover ook H. de Vries, Tekst en commentaar Privacy- en gegevensbeschermingsrecht, art. 9, aant.
1: “Uit een foto zou het ras van een persoon kunnen worden afgeleid. Echter, foto’s worden, anders dan
onder de Wbp het geval was, niet begrepen onder het begrip ras. In de considerans is uiteengezet dat
verwerking van foto’s niet systematisch mag worden beschouwd als verwerking van bijzondere categorieën
van persoonsgegevens, aangezien foto’s alleen onder de definitie van biometrische gegevens vallen
wanneer zij worden verwerkt met behulp van bepaalde technische middelen die de unieke identificatie of

50/141

AVG over foto’s zou evengoed kunnen gelden voor ander beeldmateriaal, zoals
camerabeelden, althans, wij zien niet in waarom deze overweging niet in gelijke zin
geldt voor ander beeldmateriaal.
De verwerking van opnames van emotie kwalificeren naar ons oordeel niet als
bijzondere persoonsgegevens.
Ten overvloede: Een belangrijk aandachtspunt bij de inzet van slimme
technologie is dat voor het ontwikkelen en trainen van slimme technologie
uiteraard ook persoonsgegevens vereist zijn, met name beelden en geluiden
van personen die discriminatoir of racistisch gedrag vertonen. Ook ten
aanzien van dit trainingsproces menen wij dat geen sprake is van de
verwerking van bijzondere persoonsgegevens, althans niet vanwege de
enkele omstandigheid dat daarbij beelden worden gebruikt waaruit
toevalligerwijs ook ras, etniciteit, religie of gezondheid kan worden afgeleid.
Strafrechtelijke persoonsgegevens
Vraag is of met de inzet van slimme opnametechnologie sprake is van de verwerking
van strafrechtelijke persoonsgegevens. Daarbij is van belang dat de in te zetten
slimme opnametechnologie in staat kan zijn om discriminatie of racisme te herkennen,
en op basis daarvan zal inzoomen op de mogelijke daders.
Het valt niet uit te sluiten dat met de inzet van slimme technologie strafrechtelijke
persoonsgegevens worden verwerkt. Persoonsgegevens van strafrechtelijke aard
betreffen persoonsgegevens over strafrechtelijke veroordelingen en strafbare feiten of
daarmee verband houdende veiligheidsmaatregelen als bedoeld in artikel 10 van de
AVG, alsmede persoonsgegevens betreffende een door de rechter opgelegd verbod
naar aanleiding van onrechtmatig of hinderlijk gedrag. Daarvan is – kort gezegd sprake als uit de beelden zodanige concrete feiten en omstandigheden blijken dat zij
een bewezenverklaring van een strafbaar feit kunnen dragen, waarbij als maatstaf
dient te worden genomen dat de vastgestelde gedragingen een zwaardere verdenking
dan een redelijk vermoeden van schuld opleveren.51 Het strafbare discriminerend of
racistisch gedrag dient in voldoende mate vast te staan.
Aangezien de inzet van slimme technologie specifiek tot doel heeft om dergelijk gedrag
te signaleren en identificeren, zullen voetbalclubs niet kunnen uitsluiten dat bij de
inzet van slimme technologie beelden worden vastgelegd die een dergelijke
(strafrechtelijke) verdenking kunnen dragen.

51

Landsadvocaat

authenticatie van een natuurlijke persoon mogelijk maken (overweging 51). Uit de gebruikte bewoordingen
zou men kunnen opmaken dat foto’s uitsluitend als biometrische gegevens kunnen worden aangemerkt en
in geen geval als een ander bijzonder gegeven. Echter, de toelichting laat ruimte voor een ruimere uitleg:
foto’s mogen niet systematisch als bijzondere persoonsgegevens worden aangemerkt, maar onder
omstandigheden wel, afhankelijk van het oogmerk van de gebruiker om onderscheid te maken,
bijvoorbeeld naar ras (zie aant. 2 bij art. 25 UAVG).”
Zie o.a. Rb. Den Haag 12 januari 2017, ECLI:NL:RBDHA:2017:264, rov. 4.12-14; Rb. Midden-Nederland 20
februari 2017, ECLI:NL:RBMNE:2017:805, rov. 4.8 en tot slot Rb. Amsterdam 22 maart 2018,
ECLI:NL:RBAMS:2018:3354 en ECLI:NL:RBAMS:2018:3355, rov. 4.5.

51/141

4.2.2

Fase 2 – Identificeren van de betrokkene
Persoonsgegevens
Voor de identificatie van personen kan, zoals toegelicht in paragraaf 3.1.2, gebruik
worden gemaakt van gezichtsherkenningstechnologie. In dat geval worden 1) vooraf
de personen met beeldopname geregistreerd die als toeschouwer een wedstrijd gaan
bijwonen, en 2) in het geval van een voorval de beelden van de betrokkenen
vergeleken met de vooraf geregistreerde beeldopnames. Zowel bij de registratiestap
als in de vergelijkingsstap is sprake van de geautomatiseerde verwerking van
persoonsgegevens. De AVG is daarop van toepassing.
Wij wijzen erop dat ook bij het versleuteld opslaan van de persoonsgegevens die bij de
registratiestap door de BVO worden verzameld, sprake is van de verwerking van
persoonsgegevens. Dat geldt in ieder geval voor het moment waarop de
persoonsgegevens worden verzameld en voor het moment waarop in verband met een
match tussen de beelden van een incident en het referentiemateriaal (de voorafgaand
aan een wedstrijd genomen of aangeleverde foto) de persoonsgegevens die horen bij
de vooraf vastgelegde foto worden ontsleuteld. Er moet evenwel ook van uit worden
gegaan dat het versleuteld opgeslagen houden van de geregistreerde
persoonsgegevens, ondanks de toegepaste versleutelingsmethodiek, een verwerking
van persoonsgegevens betreft (zie daarover paragraaf 4.1.2 en 4.1.5).
In paragraaf 3.1.2 is ook gewezen op de mogelijkheid om betrokkenen te identificeren
op basis van een preregistratie gekoppeld aan stoelnummer. Identificatie vindt dan
plaats door de locatie, en meer specifiek de stoelnummers, van het vastgelegde
incident te koppelen aan de persoonsgegevens die vooraf zijn geregistreerd voor die
stoelnummers. Dat betreft dan een automatische verwerking van persoonsgegevens
waarop de AVG van toepassing is. Eventuele versleuteling van de geregistreerde
persoonsgegevens tot het moment waarop er een incident plaatsvindt, maakt dat niet
anders (vgl. hetgeen wij reeds hierboven opmerken over versleuteling van
persoonsgegevens).
Bijzondere persoonsgegevens
De inzet van gezichtsherkenningstechnologie op de in dit rapport geschetste wijze
betreft het gebruik van biometrische gegevens met het oog op de unieke identificatie
van een persoon. Dat gebruik van biometrische gegevens kwalificeert, zoals reeds
opgemerkt (zie paragraaf 4.1.3), als een verwerking van bijzondere
persoonsgegevens. De inzet van gezichtsherkenningstechnologie is op grond van de
AVG alleen toelaatbaar als een beroep kan worden gedaan op een uitzonderingsgrond.
De eventuele inzet van stemherkenningstechnologie ten behoeve van de identificatie
van betrokkenen kwalificeert ook als de verwerking van biometrische gegevens met

Landsadvocaat

52/141

het oog op de unieke identificatie van een persoon, en daarmee als bijzonder
persoonsgegeven.
Wij staan in hoofdstuk 6 stil bij mogelijke uitzonderingsgronden voor de verwerking
van biometrische gegevens.
Bij identificatie middels stoelnummerregistratie zal, anders dan bij de inzet van
gezichtsherkenningstechnologie, in beginsel geen sprake zijn van de verwerking van
bijzondere persoonsgegevens. Hoewel het zo is dat bij identificatie middels
stoelnummerregistratie en de vastgelegde beelden uit die vastgelegde beelden ook
informatie kan worden afgeleid over iemands religie, gezondheid, ras of etniciteit,
hoeft daarbij niet steeds sprake te zijn van de verwerking van bijzondere
persoonsgegevens. De verwerking van beelden betreft pas een verwerking van
bijzondere persoonsgegevens op het moment dat de (indirecte) bijzondere
persoonsgegevens worden geanalyseerd met als doel het (op basis van dat gegeven)
identificeren van de desbetreffende persoon. Dat is bijvoorbeeld het geval als de
camera’s gericht zijn op identificatie, zoals bij camera’s met gezichtsdetectie of
gezichtsherkenningstechnologie. Zie daarover ook paragraaf 4.2.1.
Wij kunnen evenwel niet uitsluiten dat een rechter of de AP daar anders tegenaan
kijkt, mede in het licht van de ruimte voor interpretatie die de beleidsregels van de AP
bevat. Gelet daarop bespreken wij in hoofdstuk 6 mogelijke doorbrekingsgronden.
Strafrechtelijke persoonsgegevens
Ook hier geldt dat niet kan worden uitgesloten dat bij de inzet van slimme technologie
beelden worden geanalyseerd die een zwaardere verdenking dan een redelijk
vermoeden van schuld kunnen dragen. Aangezien in zoverre niet kan worden
uitgesloten dat strafrechtelijke persoonsgegevens worden verwerkt, dient de
voetbalclub te beschikken over een expliciete grondslag als bedoeld in artikel 10 AVG,
respectievelijk de artikelen 31 – 33 UAVG.
4.2.3

Fase 3 – Gebruik van de gegevens ten behoeve van sanctieoplegging
Persoonsgegevens
In deze fase komen de persoonsgegevens uit fase 1 (over het gesignaleerde incident)
en uit fase 2 (over de identiteit van de daarbij betrokken personen) samen ten
behoeve van het opleggen van een sanctie. Dat zijn, als gezegd, persoonsgegevens
waarop de AVG van toepassing is.

Landsadvocaat

53/141

Bijzondere persoonsgegevens
In het geval gebruik wordt gemaakt van de beschreven gezicht- en/of van
stemherkenningstechnologie zullen de persoonsgegevens die in deze fase worden
verwerkt (deels) ook bijzondere persoonsgegevens kunnen betreffen.
Daarnaast is in deze fase mogelijk sprake van de verwerking van andere bijzondere
persoonsgegevens, te weten van de beelden die rasgegevens bevatten die
(onvermijdelijk) worden verwerkt voor de identificatie van de persoon (zie daarover
paragraaf 4.2.2 hierboven).
Strafrechtelijke persoonsgegevens
Ook hier geldt dat niet kan worden uitgesloten dat bij de inzet van slimme technologie
beelden worden geanalyseerd die een zwaardere verdenking dan een redelijk
vermoeden van schuld kunnen dragen. Aangezien in zoverre niet kan worden
uitgesloten dat strafrechtelijke persoonsgegevens worden verwerkt, dient de
voetbalclub te beschikken over een expliciete grondslag als bedoeld in artikel 10 AVG,
respectievelijk de artikelen 31 – 33 UAVG.
4.2.4

Tot slot: toepasselijkheid Wpg en Wjsg
Bij het voorgaande zijn wij ervan uitgegaan dat de slimme technologie voor de
signalering van incidenten (fase 1) zal worden ingezet door de BVO’s, nu zij primair
verantwoordelijk zijn voor het ordentelijk verloop van voetbalwedstrijden en in dat
kader ook op dit moment al verplicht zijn videocamera’s in te zetten tijdens
wedstrijden (zie daarover paragraaf 3.2 en hierna hoofdstuk 5).
Evenwel is tijdens een wedstrijd veelal ook iemand van de politie in de
commandoruimte aanwezig. Deze medewerker zal op dat moment mogelijkerwijs ook
de opnames kunnen raadplegen die op dat moment worden gemaakt en op
beeldschermen worden afgespeeld. Hoewel de opnames niet worden gemaakt ten
behoeve van de politietaak, raadpleegt (verwerkt) de politiemedewerker op dat
moment wel de opnames in zijn hoedanigheid als politiemedewerker en daarmee bij
het uitvoeren van zijn politietaak. In zoverre zouden de persoonsgegevens die de
politieambtenaar voor eigen gebruik overneemt en verwerkt ook als politiegegevens
kunnen kwalificeren. Direct gevolg daarvan is dat de Wpg van toepassing is.
Ook in de identificatiefase (fase 2) gaan wij ervan uit dat de registratiestap wordt
uitgevoerd door de BVO’s, en dat de politie en/of het OM daar op voorhand geen
toegang toe heeft dan wel anderszins betrokkenheid bij heeft. De Wpg en/of de Wjsg
is op de verwerking van persoonsgegevens bij de registratie dan niet van toepassing.
Voor de vraag of dat in de vergelijkingsstap anders is, is bepalend of de politie en/of
het OM bij die vergelijkingsstap betrokken is. Op dit moment is nog niet duidelijk

Landsadvocaat

54/141

welke partij de biometrische vergelijking gaat maken. Dat zou de BVO kunnen zijn op
het moment dat zich een voorval heeft voorgedaan, of de KNVB op het moment dat
melding wordt gemaakt van een incident via de KVV. Op de daarmee gepaard gaande
verwerkingen zou in beide gevallen de AVG van toepassing zijn. Is het echter de politie
en/of het OM die het betreffende beeldmateriaal met het referentiemateriaal gaat
vergelijken, dan kan de Wpg respectievelijk Wjsg van toepassing zijn in plaats van de
AVG.
Tot slot geldt voor de sanctiefase (fase 3) dat zodra politie en/of het OM overgaan tot
opsporing of vervolging – en in dat kader persoonsgegevens verwerken - de Wpg
respectievelijk Wjsg op hen van toepassing is in plaats van de AVG.

Landsadvocaat

55/141

5

WIE VERWERKEN PERSOONSGEGEVENS?
In het vorige hoofdstuk is vastgesteld dat bij inzet van slimme technologie in
voetbalstadions persoonsgegevens worden verwerkt en de AVG daarop van toepassing
is. Vervolgens is de vraag wie deze persoonsgegevens verwerken. Dat is relevant om
te bepalen wie de verwerkingsverantwoordelijken en eventuele (sub)verwerkers zijn,
en daarmee op wie de verschillende verplichtingen rusten die uit de AVG volgen.

5.1

Juridisch kader

5.1.1

De verwerkingsverantwoordelijke
Een verwerkingsverantwoordelijke is degene die, alleen of samen met anderen, het
doel en de middelen van de verwerking van persoonsgegevens vaststelt.52
Met het bepalen van het doel van de verwerking wordt bedoeld dat de
verwerkingsverantwoordelijke de zeggenschap heeft over waarom de
persoonsgegevens worden verwerkt en voor welke concrete doelen de
persoonsgegevens zullen worden ingezet. Het vaststellen van het doel van de
verwerking is een exclusieve bevoegdheid van de
verwerkingsverantwoordelijke.
Met het vaststellen van de middelen van de verwerking wordt gedoeld op het
vaststellen van de wijze waarop de verwerking plaats zal vinden, kortom: hoe
worden de persoonsgegevens verwerkt ten behoeve van het vastgestelde
doel.
Het is mogelijk dat in de bijzondere wetten uitdrukkelijk is bepaald wie
verwerkingsverantwoordelijke is voor de persoonsgegevens die op grond van de
betreffende wet mogen worden verwerkt.

5.1.2

Gezamenlijke verwerkingsverantwoordelijken
Indien twee of meer verwerkingsverantwoordelijken gezamenlijk de doeleinden en de
middelen van de verwerking bepalen, wordt op grond van de AVG gesproken van
‘gezamenlijke verwerkingsverantwoordelijken’.53 De nationale en Europese rechtspraak
bieden nadere handvatten wanneer daadwerkelijk kan worden gesproken van
(gezamenlijke) verwerkingsverantwoordelijkheid. Het begrip
verwerkingsverantwoordelijke wordt in de rechtspraak van het Europese Hof van
Justitie ruim uitgelegd. Doel van deze ruime uitleg is het bieden van een doeltreffende
en volledige bescherming van betrokkenen.54 Het Hof acht het voor de kwalificatie van
gezamenlijke verwerkingsverantwoordelijke niet noodzakelijk dat de betreffende

52
53
54

Landsadvocaat

Artikel 4, aanhef en onder 7, AVG.
Artikel, 26, eerste lid, AVG.
Zie HvJ EU 13 mei 2014, ECLI:EU:C:2014:317 (Google Spain), par. 34 en HvJ EU 5 juni 2018,
ECLI:EU:C:2018:388 (Wirtschaftsakademie), par 28.

56/141

rechtspersoon toegang heeft tot de persoonsgegevens.55 Evenmin hoeft te worden
aangetoond dat de betreffende rechtspersoon richtsnoeren of instructies voor die
verwerking heeft gegeven aan de andere rechtspersoon over de verwerking van
persoonsgegevens. Van een gezamenlijke verwerkingsverantwoordelijkheid kan al
sprake zijn in het geval een rechtspersoon het doel van het verzamelen en het verder
verwerken van de persoonsgegevens vaststelt en (ten behoeve van het vastgestelde
doel) activiteiten organiseert, coördineert of aanmoedigt in het kader waarvan de
rechtspersoon ten behoeve van een derde persoonsgegevens verwerkt. In een
dergelijk geval neemt de rechtspersoon deel aan het vaststellen van het doel en de
middelen van de verwerking.56
Het bestaan van een gezamenlijke verantwoordelijkheid uit zich overigens niet
noodzakelijkerwijs in een gelijkwaardige verantwoordelijkheid voor één en dezelfde
verwerking van persoonsgegevens. Bij een gezamenlijke verantwoordelijkheid kunnen
de partijen in verschillende mate betrokken zijn bij de gezamenlijke vaststelling en
hoeft hun inbreng niet even groot te zijn.57
Indien sprake is van een gezamenlijke verwerkingsverantwoordelijkheid zullen de
verwerkingsverantwoordelijken een zogenoemde onderlinge regeling moeten
vaststellen. De onderlinge regeling dient in te gaan op, kort gezegd, hoe de
gezamenlijke verwerkingsverantwoordelijken ervoor zullen zorgen dat aan de AVG
wordt voldaan, in het bijzonder waar het de uitoefening van de rechten van de
betrokkenen en de informatieverplichting betreft. De regeling moet aan de
betrokkenen beschikbaar worden gesteld.
5.1.3

(Sub)verwerkers
Indien de verwerkingsverantwoordelijken bij de inzet van slimme technologie gebruik
maken van een verwerker, dient door middel van (onder meer) een
verwerkersovereenkomst te worden geborgd dat de vereisten van de AVG strikt
worden nageleefd.
De verwerker is degene die ten behoeve van de verwerkingsverantwoordelijke
persoonsgegevens verwerkt.58 De verwerker ontleent zijn bevoegdheid om
persoonsgegevens te verwerken aan de bevoegdheid van de
verwerkingsverantwoordelijke die hem inschakelt. De bevoegdheden van een
verwerker moeten zijn vastgelegd in een verwerkersovereenkomst.59
Kenmerkend voor een verwerker is dat de verwerker:

55

56
57

58
59

Landsadvocaat

Zie de arresten van 5 juni 2018, Wirtschaftsakademie Schleswig-Holstein, C‑210/16, EU:C:2018:388, punt
38, en 10 juli 2018, Jehovan todistajat, C‑25/17, EU:C:2018:551, punt 69).
Zie HvJ EU 10 juli 2018, ECLI:EU:C:2018:551 (Finland t. Jehovan todistajat), par. 71 – 74.
Zie Artikel 29-Werkgroep, ‘Advies 1/2010 over de begrippen ‘voor de verwerking verantwoordelijke’ en
‘verwerker’’, p. 22.
Artikel 4, aanhef en onder 8, AVG.
Artikel 28, derde lid, AVG.

57/141



een externe natuurlijke persoon, rechtspersoon, overheidsinstantie, dienst of
orgaan is, die geen onderdeel vormt van de verwerkingsverantwoordelijke,
en;



persoonsgegevens voor de verwerkingsverantwoordelijke verwerkt – en dus
niet voor zichzelf.60

Voor de kwalificatie van verwerker is bepalend of de partij aanwijzingen van de
verwerkingsverantwoordelijke dient op te volgen met betrekking tot de verwerking van
persoonsgegevens. Zo ja, dan is de partij een verwerker. Uitgangspunt is dat de
verwerker niet mag afwijken van de afspraken die in de verwerkersovereenkomst met
de verwerkingsverantwoordelijke zijn gemaakt. Dat betekent overigens niet dat de
verwerker op detailniveau aanwijzingen van de verwerkingsverantwoordelijke moet
ontvangen en volgen over de gegevensverwerking, maar (in ieder geval) wel voor
zover het gaat om het doel van de verwerking en de wezenlijke aspecten van de
middelen voor de verwerking.61
5.2

Kwalificatie van de betrokken partijen
Op dit moment is niet (precies) duidelijk welke partijen in de verschillende fases
betrokken zullen zijn bij de inzet van slimme technologie in voetbalstations. Het is
daarom in dit stadium nog niet eenduidig vast te stellen wie verantwoordelijk zal zijn
voor welke verwerking. Wel kunnen op basis van de stand van zaken op dit moment
een aantal uitgangspunten worden geformuleerd. Die bespreken wij hieronder per
fase.
Op dit moment is ook nog niet duidelijk welke partij(en) de slimme technologie zullen
leveren en beheren. Voorstelbaar is dat dergelijke partijen, als bij het leveren en/of
beheren van de technologie persoonsgegevens worden verwerkt, kwalificeren als
verwerker van de hierna genoemde verwerkingsverantwoordelijken. Mochten deze
partijen de persoonsgegevens (ook) voor zichzelf verwerken, dan kwalificeren zij voor
dat deel zelf ook als verwerkingsverantwoordelijke. Dit vergt een nadere beoordeling.

5.2.1

Fase 1 – Signaleren van discriminatie en racisme


De BVO’s zullen naar alle waarschijnlijkheid kwalificeren als
verwerkingsverantwoordelijke voor de inzet van slimme technologie in de
signaleringsfase. Dat is in lijn met de huidige inzet van videocamera’s in
voetbalstadions, waarbij de BVO’s primair verantwoordelijk zijn voor het
ordentelijk verloop van de wedstrijden en in dat kader videocamera’s inzetten
in het stadion.

60

61

Landsadvocaat

Op het moment dat een verwerker verwerkingen voor zichzelf (of in strijd met de instructies van de
verwerkingsverantwoordelijke) verricht, en aldus feitelijk handelt als verwerkingsverantwoordelijke, zal de
verwerker (voor dat deel) worden aangemerkt als verwerkingsverantwoordelijke.
Zie Artikel 29-Werkgroep, ‘Advies 1/2010 over de begrippen “voor de verwerking verantwoordelijke” en
“verwerker”’, 16 februari 2010, p. 29.

58/141



De KNVB kwalificeert mogelijk (ook) als verwerkingsverantwoordelijke in de
signaleringsfase. Of dat het geval is, hangt af van de mate waarin de KNVB
de BVO’s verplicht slimme technologie in te zetten en de wijze waarop dat
dient te geschieden, bijvoorbeeld in de (licentie-)eisen. Goed voorstelbaar is
dat in dat geval de BVO’s en de KNVB kwalificeren als gezamenlijke
verwerkingsverantwoordelijken.



Indien politie en/of het OM ook zeggenschap zou krijgen over de wijze
waarop en/of de doeleinden waarvoor de slimme technologie in de
signaleringsfase wordt ingezet, zouden zij eveneens als
verwerkingsverantwoordelijke(n) kunnen kwalificeren. Op dit moment
hebben wij geen aanwijzingen dat politie en/of het OM inspraak krijgt in de
wijze waarop en de doeleinden waarvoor de slimme technologie in de
signaleringsfase wordt ingezet.

5.2.2

Fase 2 – Identificeren van de betrokkene
Gezichtsherkenningstechnologie


Het is waarschijnlijk dat het referentiemateriaal wordt verkregen door de
BVO’s. De BVO’s kwalificeren in dat geval als verwerkingsverantwoordelijke
voor de daarmee gepaard gaande verwerkingen.



De BVO’s kunnen ook verwerkingsverantwoordelijke zijn voor de
biometrische vergelijking tussen het referentiemateriaal en de opnames van
een incident, een en ander afhankelijk van de partij die deze vergelijking
gaat uitvoeren.



De KNVB kan verwerkingsverantwoordelijke zijn voor de registratie- en
vergelijkingsstappen in de identificatiefase voor zover zij zeggenschap heeft
over de wijze waarop de BVO’s gezichtsherkenningstechnologie moeten gaan
inzetten in de voetbalstadions, bijvoorbeeld in de (licentie-)eisen. Goed
voorstelbaar is dat in dat geval de BVO’s en de KNVB kwalificeren als
gezamenlijke verwerkingsverantwoordelijken.



Politie en/of het OM kunnen ook als verwerkingsverantwoordelijke(n)
kwalificeren indien zij betrokkenheid hebben bij de identificatie door middel
van biometrische gegevens.

Stoelnummerregistratie


Wij gaan ervan uit dat de stoelnummerregistratie en daarbij aan te leveren
persoonsgegevens primair onder de verantwoordelijkheid van de BVO’s
vallen, en zij daarvoor kwalificeren als de verwerkingsverantwoordelijken.

Landsadvocaat

59/141



De KNVB kan ook als verwerkingsverantwoordelijke kwalificeren. Of dat het
geval is, hangt af van de mate waarin de KNVB de BVO’s verplicht
stoelnummerregistratie in te voeren en zeggenschap heeft over de wijze
waarop dat dient te geschieden, bijvoorbeeld in de (licentie-)eisen. Goed
voorstelbaar is dat in dat geval de BVO’s en de KNVB in dat geval
kwalificeren als gezamenlijke verwerkingsverantwoordelijken.



Politie en/of het OM kunnen ook als verwerkingsverantwoordelijke(n)
kwalificeren indien zij betrokkenheid hebben bij de identificatie door middel
van stoelnummerregistratie.

5.2.3

Fase 3 – Gebruik van de gegevens ten behoeve van sanctieoplegging


De BVO’s kwalificeren als verwerkingsverantwoordelijke voor de invoer van
de persoonsgegevens in de KVV. Ook zijn zij verwerkingsverantwoordelijke
voor de persoonsgegevens die zij verwerken wanneer zij overgaan tot het
opleggen van een lokaal stadionverbod.



De KNVB is verwerkingsverantwoordelijke voor de persoonsgegevens die zij
ontvangt middels de KVV en (verder) verwerkt met het oog op het opleggen
van een landelijk stadionverbod. Wij gaan ervan uit dat de BVO’s en de KNVB
gezamenlijke verwerkingsverantwoordelijken zijn voor de persoonsgegevens
die middels de KVV worden verwerkt.



De korpschef van de politie62 is verwerkingsverantwoordelijke voor de
verwerking van persoonsgegevens met het oog op de goede uitvoering van
politietaken. Het gaat dan zowel om de verwerking van persoonsgegevens
ten behoeve van de handhaving van de openbare orde rondom wedstrijden,
als om de verwerking van persoonsgegevens met het oog op de opsporing
van strafbare feiten (bijvoorbeeld nadat aangifte is gedaan).



Het OM63 is verwerkingsverantwoordelijke voor de persoonsgegevens die het
verwerkt in het kader van de vervolging van strafbare feiten.

62
63

Landsadvocaat

Zie artikel 1, aanhef en onder f, sub 1, Wpg.
Zie over de verwerking van justitiële gegevens, strafvorderlijke gegevens, tenuitvoerleggingsgegevens en
gerechtelijke strafgegevens artikel 1, aanhef en onder k, Wjsg.

60/141

6

GRONDSLAGEN, NOODZAKELIJKHEID EN DOELBINDING
Zoals vastgesteld in paragraaf 4.2 van dit rapport, worden er bij de inzet van slimme
technologieën persoonsgegevens verwerkt van toeschouwers. Het kan daarbij (onder
meer) gaan om het (enkel) verwerken van beelden en geluid, maar ook om het
toepassen van algoritmes en gezichtsherkenning. Op grond van artikel 6, eerste lid,
van de AVG mag de verwerking van persoonsgegevens alleen plaatsvinden voor zover
daarvoor een toereikende wettelijke grondslag bestaat. Van belang daarbij is dat de
aard en de omvang van de gegevensverwerking die met de toepassing van slimme
technologieën gepaard gaat, is beperkt tot het strikt noodzakelijke. Dit betreft het
zogenoemde ‘noodzakelijkheidsbeginsel’ (artikel 5, eerste lid, aanhef en onder c,
AVG). Tot slot geldt als uitgangspunt dat het verstrekken van de door de camera’s
vastgelegde geluiden en beelden (en daarmee de persoonsgegevens van
toeschouwers) door de BVO plaatsvindt, en verstrekking daarvan aan (bijvoorbeeld) de
KNVB en/of de politie plaatsvindt ten behoeve van een nieuw doel (namelijk ten
behoeve van daadwerkelijke sanctieoplegging). Een dergelijke ‘verdere verwerking’
dient ofwel verenigbaar te zijn met het oorspronkelijk doel waarvoor de BVO de
persoonsgegevens heeft verzameld, ofwel, als sprake is van een onverenigbare
verdere verwerking, op een aparte wettelijke grondslag te kunnen worden gebaseerd
(als bedoeld in artikel 6, vierde lid, AVG).
In dit hoofdstuk analyseren wij of, en zo ja, in hoeverre de in hoofdstuk 5 genoemde
(mogelijke) verwerkingsverantwoordelijken bij de inzet van slimme technologieën
voldoen aan deze juridische voorwaarden.

6.1

Juridisch kader

6.1.1

Wettelijke grondslag
Het staat vast dat met het maken van camerabeelden (eventueel) in combinatie met
de inzet van slimme technologieën, persoonsgegevens van de toeschouwers worden
verwerkt. De in hoofdstuk 5 genoemde verwerkingsverantwoordelijken dienen als
gezegd te beschikken over een wettelijke grondslag als bedoeld in artikel 6, eerste lid,
AVG.64
Artikel 6, eerste lid, van de AVG bepaalt dat een verwerking van persoonsgegevens is
toegestaan voor zover daarvoor een zogenoemde ‘wettelijke grondslag’ bestaat. De
algemene wettelijke grondslagen van artikel 6 AVG luiden als volgt:
a) de betrokkene heeft toestemming gegeven voor de verwerking van zijn
persoonsgegevens voor een of meer specifieke doeleinden;

64

Landsadvocaat

Een afzonderlijke grondslag is overigens niet vereist indien sprake is van een verenigbare verdere
verwerking als bedoeld in artikel 6, vierde lid, AVG. Zie daarover uitgebreider paragraaf 6.1.3 van dit
rapport.

61/141

b) de verwerking is noodzakelijk voor de uitvoering van een overeenkomst
waarbij de betrokkene partij is, of om op verzoek van de betrokkene vóór de
sluiting van een overeenkomst maatregelen te nemen;
c) de verwerking is noodzakelijk om te voldoen aan een wettelijke
verplichting die op de verwerkingsverantwoordelijke rust;
d) de verwerking is noodzakelijk om de vitale belangen van de betrokkene of
van een andere natuurlijke persoon te beschermen;
e) de verwerking is noodzakelijk voor de vervulling van een taak van
algemeen belang of van een taak in het kader van de uitoefening van het
openbaar gezag dat aan de verwerkingsverantwoordelijke is opgedragen;
f) de verwerking is noodzakelijk voor de behartiging van de gerechtvaardigde
belangen van de verwerkingsverantwoordelijke of van een derde, behalve
wanneer de belangen of de grondrechten en de fundamentele vrijheden van
de betrokkene die tot bescherming van persoonsgegevens nopen, zwaarder
wegen dan die belangen, met name wanneer de betrokkene een kind is.
Gerechtvaardigd belang (artikel 6, eerste lid, aanhef en onder f, AVG)
Voor dit rapport is met name artikel 6, eerste lid, aanhef en onder f, AVG (de
verwerking is noodzakelijk voor een zwaarwegend gerechtvaardigd belang) relevant.
De betrokken verwerkingsverantwoordelijke kan zich op deze wettelijke grondslag
beroepen voor zover wordt voldaan aan de volgende criteria:


Allereerst moet sprake zijn van een echt, concreet, rechtstreeks
‘gerechtvaardigd belang’ van de verwerkingsverantwoordelijke (bijv. de BVO)
of een derde (bijv. de supporter van de tegenstander die het mikpunt is van
de discriminerende of racistische uitlatingen). De AP ziet onder meer het
borgen van een veilig leven in een dreigende situatie, het tegen gaan van
inbreuken op persoonlijkheidsrechten, het tegengaan van onrechtmatig
gedrag en het nakomen van zorgplichten ten aanzien van klanten als
gerechtvaardigde belangen.



De verwerking moet strikt noodzakelijk zijn om het gerechtvaardigde belang
te behartigen.



Tot slot dient een afweging plaats te vinden tussen de belangen van de BVO
(en/of diens partners) enerzijds en de belangen van de betrokkenen
anderzijds. De gerechtvaardigde belangen dienen zwaarder te wegen dan de
belangen van de betrokkenen. De volgende factoren zijn bij deze afweging
relevant:65
o

de gevolgen voor de betrokkene;

o

de (aanvullende) waarborgen die de verwerkingsverantwoordelijke
of derde heeft getroffen om ongewenste gevolgen voor de
betrokkene te voorkomen of beperken;

65

Landsadvocaat

WP29, Advies 06/2014 over het begrip "gerechtvaardigd belang van de voor de gegevensverwerking
verantwoordelijke" in artikel 7 van Richtlijn 95/46/EG, vastgesteld op 9 april 2014, par. III.3.4.

62/141

o

de ernst van de inmenging op het grondrecht van de betrokkene;

o

of de betrokkene de verwerking min of meer kan verwachten,
bijvoorbeeld als vervolg op een eerdere verwerking waarvoor
diegene toestemming heeft gegeven of als vervolg op verwerkingen
die noodzakelijk zijn om een contract uit te voeren.

Van belang is tot slot dat overheidsinstanties bij de uitoefening van hun publieke taken
nooit een verwerking van persoonsgegevens mogen baseren op de gerechtvaardigd
belang grondslag. Zij dienen een dergelijke verwerking te baseren op artikel 6, eerste
lid, aanhef en onder e, AVG (de verwerking is noodzakelijk voor de uitvoering van de
publiekrechtelijke taak).
Noodzakelijk voor de uitvoering van de overeenkomst (artikel 6, eerste lid, aanhef en
onder b, AVG).
Persoonsgegevens mogen daarnaast worden verwerkt indien de verwerking
noodzakelijk is voor de uitvoering van een overeenkomst of het treffen van
precontractuele maatregelen (artikel 6, eerste lid, aanhef en onder b, AVG). Een
beroep op deze wettelijke grondslag is alleen mogelijk indien de betrokkene partij is bij
de overeenkomst of als de betrokkene heeft verzocht om het treffen van
precontractuele maatregelen. De overeenkomst in dit concrete geval is de aankoop
van het toegangsbewijs door de toeschouwers. Daarmee committeert de toeschouwer
zich (automatisch) aan de huisregels van de BVO en de algemene voorwaarden die
door de KNVB zijn geformuleerd, waaronder het maken van beeld- en geluidsopnamen
(artikel 9 van de Algemene Voorwaarden)66 en het verbod om zich onrechtmatig in het
stadion te gedragen (artikel 8.5 van de Algemene Voorwaarden). Het is twijfelachtig of
de inzet van slimme technologieën daadwerkelijk zou kunnen worden aangemerkt als
strikt noodzakelijk voor de uitvoering van de overeenkomst. De inzet van slimme
technologieën volgt veel meer uit het gerechtvaardigde belang van de BVO om
discriminatie en racisme te signaleren, identificeren en aan te pakken. Tegen deze
achtergrond ligt het meer voor de hand de verwerking van persoonsgegevens te
baseren op de hiervoor genoemde f-grond.
Toestemming (artikel 6, eerste lid, aanhef en onder a, AVG).
Een (in de praktijk geregeld) door de BVO ingeroepen wettelijke grondslag bij de
verkoop van voetbalkaartjes betreft het vragen van toestemming voor (onder meer)
het filmen van toeschouwers en de daarmee gepaarde verwerking van diens
persoonsgegevens. Van rechtsgeldige toestemming in de zin van de AVG is sprake
indien de toestemming van de betrokkene (i) vrijelijk, (ii) specifiek, (iii) geïnformeerd
en (iv) op een ondubbelzinnige wijze is verkregen.
i. Vrijelijk
De eerste voorwaarde, (i) vrijelijke toestemming, houdt in dat de betrokkene
66

Landsadvocaat

https://www.knvb.nl/downloads/bestand/2785/knvb-standaardvoorwaarden-per-1-september-2014

63/141

daadwerkelijk een vrije keuze moet hebben of hij toestemming geeft voor de
verwerking van zijn persoonsgegevens. Een belangrijke eis daarbij is dat de
betrokkene geen nadelige gevolgen ondervindt indien hij zijn toestemming weigert of
intrekt.67 Voorts is van belang dat de toestemming apart moet worden gevraagd. Het
verzoek om toestemming mag niet zijn verstopt in bijvoorbeeld de algemene
voorwaarden of een contract. Het verzoek om toestemming voor de verwerking van
persoonsgegevens moet duidelijk te onderscheiden zijn.68
Onzeker is of er in deze situatie kan worden gesproken van vrije toestemming van de
toeschouwers. Om tot het stadion toegang te krijgen is toestemming vereist. Er kan
derhalve worden gezegd dat het weigeren van de toestemming een nadelig gevolg
heeft voor de toeschouwer – hij komt het stadion niet in. En dat brengt met zich mee
dat het onzeker is of kan worden gezegd dat deze toestemming in vrijheid is gegeven.
ii. Specifiek
De tweede voorwaarde voor het verkrijgen van rechtsgeldige toestemming is dat de
toestemming gespecificeerd moet zijn: er moet om specifieke, gerichte toestemming
worden gevraagd. Het toestemmingsformulier moet zo zijn vormgegeven dat de
betrokkene zijn toestemming per verwerkingsverantwoordelijke, per doel en per type
persoonsgegevens kan differentiëren.69 De doeleinden mogen niet zodanig vaag zijn
dat zij na het verkrijgen van toestemming ruimer zouden kunnen worden
geïnterpreteerd.
iii. Geïnformeerd
De derde voorwaarde voor het verkrijgen van rechtsgeldige toestemming is dat sprake
moet zijn van geïnformeerde toestemming. De betrokkene dient voorafgaand aan het
verlenen van zijn toestemming uitvoerig te zijn geïnformeerd over de beoogde
verwerking (met slimme technologieën), zodat hij een geïnformeerde beslissing kan
nemen of hij al dan niet zijn toestemming verleent.
De AVG schrijft niet voor op welke wijze de hiervoor genoemde informatie moet
worden gegeven. De wijze waarop om toestemming wordt gevraagd is in zoverre
vormvrij. Dat neemt niet weg dat bepaalde kwaliteitseisen gelden ten aanzien van de
inhoud van de informatie. Zo moet het verzoek om toestemming in een begrijpelijke
en gemakkelijke toegankelijke vorm en in duidelijke en eenvoudige taal worden
gepresenteerd.70
iv. ‘Ondubbelzinnig’
De laatste voorwaarde voor het verkrijgen van rechtsgeldige toestemming is dat de
toestemming ondubbelzinnig – door middel van een actieve handeling – moet zijn
67

68
69
70

Landsadvocaat

Vgl. Overwegingen 42 AVG: “Toestemming mag niet worden geacht vrijelijk te zijn verleend indien de
betrokkene geen echte of vrije keuze heeft of zijn toestemming niet kan weigeren of intrekken zonder
nadelige gevolgen.” Zie tevens: Artikel-29 Werkgroep, ‘Guidelines on consent under Regulation 2016/679’
van 10 april 2018, WP259 rev. 01, p. 5-6.
Vgl. Artikel 7, vierde lid, AVG jo. overweging 43 AVG.
Daarbij kan gebruik worden gemaakt van afzonderlijke (digitale) formulieren per betrokkene.
Artikel 7, tweede lid, AVG.

64/141

geuit. Er dient kortom altijd sprake te zijn van een ‘opt-in’. De wijze waarop dit moet
gebeuren, is in principe vormvrij. Het actief kunnen aankruisen van een vakje is in de
ogen van de Europese privacy toezichthouders voldoende. Een al aangevinkt vakje dat
kan worden uitgezet (een ‘opt-out’) is niet voldoende.
Aanvullende voorwaarden
Voor zover ‘uitdrukkelijke toestemming’ rechtsgeldig kan worden verkregen, geldt als
aanvullende voorwaarden dat:


de verwerkingsverantwoordelijke kan aantonen wanneer en op welke wijze
hij toestemming van de betrokkene heeft verkregen voor het verwerken van
de persoonsgegevens, bijvoorbeeld door middel van het bijhouden van een
‘toestemmingenregister’71;



de betrokkene de mogelijkheid moet krijgen om zijn toestemming
gemakkelijk weer in te trekken.

Aangezien voor de KNVB en de BVO alleen artikel 6, eerste lid, aanhef en onder f, AVG
een grondslag lijkt te bieden voor de inzet van slimme technologieën zullen wij in het
verdere vervolg van dit rapport ons tot deze wettelijke grondslagen beperken.
6.1.2

Noodzakelijkheidsbeginsel
Het door middel van de inzet van slimme technologieën verwerken van
persoonsgegevens ten behoeve van de signalering, identificering en aanpak van
racisme en discriminatie door toeschouwers, moet voldoen aan het
noodzakelijkheidsbeginsel van artikel 5, eerste lid, aanhef en onder c, AVG, ook wel
aangeduid als ‘het beginsel van dataminimalisatie’.
Het noodzakelijkheidsbeginsel heeft gevolgen voor de toegang tot, de omvang van en
de aard van de persoonsgegevens die door middel van de inzet van slimme
technologieën door de BVO’s en diens partners mogen worden verwerkt. De
persoonsgegevens dienen toereikend en ter zake dienend te zijn en moeten beperkt
blijven tot het strikt noodzakelijke. Kort en goed houdt dit in dat de voetbalclub en
diens partners enkel ‘need tot know’-informatie mag verwerken, in plaats van ‘nice to
know’-informatie.
Uit het noodzakelijkheidsbeginsel volgt voorts dat de privacyinbreuk die met de inzet
van de slimme technologie gepaard gaat in evenredige verhouding moet staan tot het
doel waarvoor deze technologie wordt ingezet, te weten het signaleren, identificeren
en aanpakken van racisme of discriminatie door voetbalsupporters. Daarnaast mogen
de BVO en de overige in hoofdstuk 5 genoemde verwerkingsverantwoordelijken,
slechts overgaan tot het verwerken van persoonsgegevens door middel van slimme
71

Landsadvocaat

Uit dit toestemmingenregister zou moeten blijken (i) hoe toestemming is verkregen, (ii) wanneer en
waarvoor de toestemming is verleend en (iii) de informatie die ten tijde van het verkrijgen van de
toestemming door de verwerkingsverantwoordelijke is verstrekt.

65/141

technologieën indien het hiervoor beschreven doel niet met minder vergaande
maatregelen kan worden bereikt (‘subsidiariteit’).
Het noodzakelijkheidsbeginsel zal ook technisch moeten worden geborgd, zodat kan
worden voldaan aan de beginselen van privacy by design & default. Op grond van
privacy by design & default zal de BVO en andere betrokken partijen, waar mogelijk
technisch moeten borgen dat het noodzakelijkheidsbeginsel door ontwerp en
standaardinstellingen gewaarborgd blijft. De voetbalclub en de andere in hoofdstuk 5
genoemde verwerkingsverantwoordelijken dienen in iedere fase kritisch te bezien
welke privacyverhogende maatregelen getroffen kunnen worden.
Het naleven van privacy by design & default betreft een zeer algemene verplichting,
waarbij de voetbalclub en diens partners aan de hand van verschillende factoren een
belangenafweging moeten maken ten aanzien van de technische en organisatorische
aspecten van de met de gekozen (slimme) technologie gepaarde gegevensverwerking.
Die factoren zijn (onder meer) de stand van de techniek, de uitvoeringskosten, de
aard, de omvang, de context en het doel van de verwerking en de risico’s
(waarschijnlijkheid en ernst72) voor de rechten en vrijheden van de betrokkenen. Deze
beoordeling vindt plaats voorafgaand aan het gebruik van de (nieuwe) technologie en
kan invloed hebben op de inrichting daarvan. Met inachtneming van die factoren zal de
voetbalclub en diens partners bij het ontwerp van de slimme technologie passende
technische en organisatorische maatregelen moeten treffen. Het doel daarvan is dat de
gegevensbeschermingsbeginselen – zoals dataminimalisatie – op een doeltreffende
manier worden toegepast en in het technische ontwerp en ontwikkelingsproces de
nodige waarborgen worden ingebouwd ter naleving van de voorschriften van de AVG
en ter bescherming van de rechten van de betrokkenen (artikel 25, eerste lid, AVG).
De verplichting van privacy by design & default is het best te begrijpen als een
zorgplicht van de voetbalclub en (eventueel) diens partners om een zo beperkt
mogelijke inbreuk op de persoonlijke levenssfeer te maken bij de verwerking van
persoonsgegevens. Deze zorgplicht zal in verschillende contexten geconcretiseerd
moeten worden, maar verschillende elementen worden al expliciet in de (toelichting
bij73) de AVG genoemd: het minimaliseren van de verwerking van persoonsgegevens,
het zo spoedig mogelijk pseudonimiseren van persoonsgegevens, het voor de
betrokkene transparant maken van de functies en de verwerking van
persoonsgegevens, het in staat stellen van de betrokkene om controle uit te oefenen
op de informatieverwerking en het in staat stellen van de
verwerkingsverantwoordelijke om beveiligingskenmerken te creëren en te verbeteren.
Ook dient de voetbalclub passende technische en organisatorische maatregelen te
treffen om ervoor te zorgen dat slechts persoonsgegevens worden verwerkt die
noodzakelijk zijn voor elk specifiek doel van de verwerking. Die verplichting geldt ten

72
73

Landsadvocaat

Zie voor een concretisering hiervan de overwegingen 75 en 76 van de AVG.
Zie overweging 78 van de considerans van de AVG.

66/141

aanzien van:

6.1.3



de hoeveelheid verzamelde persoonsgegevens (zo min mogelijk);



de mate waarin zij worden verwerkt (hoe minder vaak, hoe beter);



de termijn waarvoor zij worden opgeslagen (hoe korter, hoe beter), en;



de toegankelijkheid ervan (hoe minder mensen toegang hebben, hoe beter).

Doelbinding en verdere verwerkingen
Voor de ‘verdere verwerking’ van beelden en geluidsopnamen (in dit concrete geval de
verstrekking door de BVO aan derden via de KVV) dient een aparte wettelijke
grondslag als bedoeld in artikel 6, vierde lid, AVG te bestaan.
Een verdere verwerking mag ingevolge artikel 6, vierde lid, AVG slechts plaatsvinden
voor zover de verwerking berust op (i) toestemming, (ii) een Europese of nationale
wettelijke bepaling die in een democratische samenleving een noodzakelijke en
evenredige maatregel vormt ter waarborging van een in artikel 23, eerste lid, AVG
bedoelde doelstelling óf (iii) het doeleinde van de verdere verwerking verenigbaar is
met het oorspronkelijke doel van de verwerking van de gegevens. Of en zo ja, in
hoeverre sprake is van een verenigbare verdere verwerking wordt getoetst aan de
hand van de volgende criteria:


Het verband tussen de doeleinden waarvoor de gegevens zijn verzameld en
de doeleinden van de verdere verwerking;



Het kader waarin de persoonsgegevens zijn verzameld en dan met name de
verhouding tussen de betrokkene en de verwerkingsverantwoordelijke (ook
wel: de wijze van verkrijging en de verwachting van de betrokkene);



De aard van de gegevens;



De mogelijke gevolgen van de voorgenomen verdere verwerking voor
betrokkenen; en



Het bestaan van passende waarborgen, zoals pseudonimisering.

Indien sprake is van een verenigbare verdere verwerking, dan is bij een interne
verdere verwerking (door dezelfde verwerkingsverantwoordelijke, bijvoorbeeld de
voetbalclub) geen afzonderlijke wettelijke grondslag als bedoeld in artikel 6, eerste lid,
AVG vereist. Gaat het bij de verdere verwerking om een (externe) verstrekking aan
een andere verwerkingsverantwoordelijke, dan moet die andere
verwerkingsverantwoordelijke vanzelfsprekend wel een eigen grondslag hebben om de
ontvangen gegevens te verwerken.
Zie Kamerstukken II 2018/19, 34 851, nr. 3, p. 38.74

74

Landsadvocaat

Deze opmerking in de memorie van toelichting is toegevoegd naar aanleiding van het wetgevingsadvies van
de Afdeling advisering van de Raad van State (Kamerstukken II 2017/18, 34 851, nr. 4, p. 36-38).

67/141

6.1.4

Uitzonderingsgronden voor bijzondere persoonsgegevens, waaronder biometrie
In hoofdstuk 4 is toegelicht dat de inzet van slimme technologieën in de
signaleringsfase op zichzelf genomen niet lijkt te leiden tot het verwerken van
bijzondere persoonsgegevens inzake (o.a.) ras of etnische afkomst, maar het wel
mogelijk is dat bij bepaalde slimme technologieën in de identificatiefase biometrische
persoonsgegevens zullen worden verwerkt. Voor het verwerken van biometrische
gegevens met het oog op de unieke identificatie van een persoon geldt een
verwerkingsverbod (artikel 9, eerste lid, AVG), tenzij dit verbod door middel van een
expliciete wettelijke grondslag – een zogenoemde ‘doorbrekingsgrond’ of
‘uitzonderingsgrond’ – wordt doorbroken.
De algemene uitzonderingsgronden op het verbod om bijzondere persoonsgegevens te
verwerken, staan beschreven in artikel 9 AVG en de artikelen 22 tot en met 33 van de
UAVG. Ook een bijzondere wet kan een doorbrekingsgrond voor het verwerken van
bijzondere persoonsgegevens bevatten.
Voor het verbod op de verwerking van biometrische gegevens met het oog op de
unieke identificatie van een persoon zijn de volgende uitzonderingsgronden relevant.
Uitdrukkelijke toestemming (artikel 9, tweede lid, aanhef en onder a, AVG jo. artikel
22, tweede lid, aanhef en onder a, UAVG).
Het verbod bijzondere persoonsgegevens te verwerken, waaronder biometrische
gegevens, is niet van toepassing indien de betrokkene uitdrukkelijke toestemming
heeft gegeven voor de verwerking van de biometrische gegevens voor een of meer
welbepaalde doelen.
Statistische doeleinden (artikel 9, tweede lid, aanhef en onder j, AVG jo. artikel 24
UAVG)
Artikel 89 AVG jo. artikel 9, tweede lid, aanhef en onder j, AVG jo. 24 UAVG vormen
een wettelijke grondslag en doorbrekingsgrond voor het verwerken van
persoonsgegevens, waaronder bijzonder persoonsgegevens ten behoeve van
statistisch onderzoek: de zogenoemde statistische onderzoeksexceptie.75 Onder een
onderzoek met een statistisch doeleinde wordt verstaan:
“het verzamelen en verwerken van persoonsgegevens die nodig zijn voor
statistische onderzoeken en voor het produceren van statistische resultaten.
Die statistische resultaten kunnen ook voor andere doeleinden worden
gebruikt, onder meer voor wetenschappelijke onderzoeksdoeleinden. Het
statistische oogmerk betekent dat het resultaat van de verwerking voor

75

Landsadvocaat

Artikel 89 AVG bepaalt dat ten behoeve van statistische onderzoeken persoonsgegevens kunnen worden
verwerkt. Artikel 9, tweede lid, aanhef en onder j, AVG jo. artikel 24 UAVG bepaalt in aanvulling daarop dat
onder strikte voorwaarden ook bijzondere persoonsgegevens mogen worden verwerkt.

68/141

statistische doeleinden niet uit persoonsgegevens, maar uit geaggregeerde
gegevens bestaat, en dat dit resultaat en de persoonsgegevens niet worden
gebruikt als ondersteunend materiaal voor maatregelen of beslissingen die
een bepaalde natuurlijke persoon betreffen.”76
Het trainen en ontwikkelen van het algoritme dat racistisch of discriminatoir gedrag
herkent, zal kwalificeren als een vorm van statistisch onderzoek. Ook statistische
onderzoeken met commerciële doeleinden kunnen worden gebaseerd op artikel 89
AVG.77 Zoals volgt uit artikel 5, eerste lid, aanhef en onder b, AVG vormt de
verwerking van persoonsgegevens ten behoeve van (onder meer) wetenschappelijk of
statistisch onderzoek een verenigbare verwerking. Om in de ontwikkelingsfase een
geslaagd beroep te kunnen doen op de statistische onderzoeksexceptie dient de
ontwikkeling en training aan de volgende vereisten te voldoen. De ontwikkelaar moet
borgen dat:
(a)

Niet méér persoonsgegevens verzameld en geanalyseerd worden dan
noodzakelijk is voor het beoogde onderzoek.

(b)

Het resultaat van de verwerking voor wetenschappelijke doeleinden niet zal
bestaan uit persoonsgegevens, maar slechts uit geaggregeerde – niet meer
tot natuurlijke personen herleidbare – gegevens.

(c)

De geanalyseerde onderliggende persoonsgegevens en het resultaat van de
analyse niet (als ondersteunend materiaal) gebruikt worden om maatregelen
of beslissingen te nemen die een bepaalde natuurlijke persoon betreffen.

(d)

Er technische en organisatorische maatregelen worden getroffen om het
voorgaande te verzekeren (waaronder functionele scheiding, anonimisering
en pseudonimisering, verwijdering persoonsgegevens na afloop van het
onderzoek en geheimhouding).

Indien wordt voldaan aan bovengenoemde voorwaarden, mogen normale
persoonsgegevens worden verwerkt. Voor de verwerking van bijzondere
persoonsgegevens gelden aanvullende vereisten op grond van artikel 24 UAVG. Kort
en goed is de verwerking van bijzondere persoonsgegevens slechts toegestaan indien
wordt voldaan aan de volgende randvoorwaarden:
(a)

Het onderzoek moet een algemeen belang dienen.

(b)

De verwerking van de bijzondere persoonsgegegevens moet voor het
statistisch onderzoek noodzakelijk zijn.

(c)

Het vragen van uitdrukkelijke toestemming van de betrokkene blijkt
onmogelijk of kost onevenredige inspanning.

76
77

Landsadvocaat

Overweging 162 van de AVG.
Kamerstukken II 1998/99 25892, nr. 13, p. 8: “Ja. Zolang het resultaat geen betrekking heeft op
identificeerbare natuurlijke personen, is – ook al worden voor het verkrijgen van dat resultaat wel
persoonsgegevens gebruikt – sprake van statistisch onderzoek. In dat geval is het soepeler regime van de
wet van toepassing. Wij verwijzen naar artikel 9, tweede lid, van het wetsvoorstel. Dit sluit aan bij de
huidige praktijk.”

69/141

(d)

Bij de uitvoering van het statistisch onderzoek is voorzien in zodanige
waarborgen dat de persoonlijke levenssfeer niet onevenredig wordt
geschaad.

De instelling, uitoefening of onderbouwing van een rechtsvordering (artikel 9, tweede
lid, aanhef en onder f, AVG jo. artikel 22, tweede lid, aanhef en onder e, UAVG)
In artikel 22, aanhef en onder e, UAVG is bepaald dat bijzondere persoonsgegevens
mogen worden verwerkt voor zover dat noodzakelijk is voor de instelling, uitoefening
of onderbouwing van een rechtsvordering. Daarbij geldt overigens wel dat de
rechtsvordering of de procedure reeds moet zijn ingesteld. De enkele mogelijkheid dat
een procedure zal worden gestart, is aldus onvoldoende.
Een zwaarwegend algemeen belang en biometrische gegevens (artikel 9, tweede lid,
aanhef en onder g, AVG jo. artikel 29 UAVG)
Uit artikel 9, tweede lid, aanhef en onder g, AVG volgt dat het verbod om bijzondere
persoonsgegevens te verwerken, waaronder biometrische, niet van toepassing is
indien “de verwerking noodzakelijk [is] om redenen van zwaarwegend algemeen
belang, op grond van Unierecht of lidstatelijk recht, waarbij de evenredigheid met het
nagestreefde doel wordt gewaarborgd, de wezenlijke inhoud van het recht op
bescherming van persoonsgegevens wordt geëerbiedigd en passende en specifieke
maatregelen worden getroffen ter bescherming van de grondrechten en de
fundamentele belangen van de betrokkene”.
Artikel 29 UAVG betreft een nationaalrechtelijke uitzonderingsgrond, zoals bedoeld in
artikel 9, tweede lid, aanhef onder g, AVG. Deze bepaling bevat een uitzondering voor
de verwerking van biometrische gegevens als dat noodzakelijk is voor authenticatie of
beveiligingsdoeleinden.
Zie artikel 29 UAVG:
“Gelet op artikel 9, tweede lid, onderdeel g, van de verordening, is het
verbod om biometrische gegevens met het oog op de unieke identificatie van
een persoon te verwerken niet van toepassing, indien de verwerking
noodzakelijk is voor authenticatie of beveiligingsdoeleinden.”
Zie daarover ook de toelichting op de UAVG; Kamerstukken II 2017/18, 34
851, 3, p. 109:
“In de publieke en private sector zijn biometrische systemen sterk in
opkomst voor bijvoorbeeld het reguleren van de toegang tot bepaalde
plaatsen en gebouwen, maar ook toegang tot informatiesystemen. (…) Het
afzien van een nationale uitzondering voor biometrische gegevens zou, gelet
op het voorgaande, betekenen dat de bestaande ontwikkelingen in het
gebruik van biometrie als identificatiemiddel sterk gehinderd zouden worden.
Bestaande verwerkingen van biometrische gegevens, zoals bijvoorbeeld die

Landsadvocaat

70/141

in de relatie tussen werkgever en werknemer zouden hun rechtsgrondslag
verliezen. Dit is niet wenselijk.”
Dat de verwerking van biometrische gegevens noodzakelijk moet zijn voor
authenticatie of beveiligingsdoeleinden, houdt in dat de verwerking moet voldoen aan
de vereisten van proportionaliteit en subsidiariteit. Voor de proportionaliteitstoets gaat
het erom dat er een redelijke en evenwichtige verhouding moet zijn tussen enerzijds
het belang bij een goede authenticatie of beveiliging en anderzijds de privacybelangen
van de betrokkenen. Voor de subsidiariteitstoets gaat het erom of er geen gebruik kan
worden gemaakt van andere, minder ingrijpende methoden voor de authenticatie of
beveiliging. Duidelijk is daarbij dat de wetgever de werking van de uitzondering van
artikel 29 UAVG heeft willen beperken tot uitzonderlijke situaties waarin de inzet van
biometrie wordt gerechtvaardigd door de aanwezigheid van concrete en zwaarwegende
veiligheidsrisico’s. Zo kan dat wel voor de toegangsverlening aan daartoe bevoegde
personen tot een kerncentrale, maar niet voor de toegang van werknemers tot een
garagebedrijf.
Zie de toelichting op de UAVG; Kamerstukken II 2017/18, 34 851, 3, p. 109:
“Er dient (…) een afweging te worden gemaakt of identificatie met
biometrische gegevens noodzakelijk is voor authenticatie of
beveiligingsdoeleinden. De werkgever zal dan moeten afwegen of de
gebouwen en informatiesystemen zodanig beveiligd moeten zijn dat dit met
biometrie dient plaats te vinden. Dit zal het geval zijn als de toegang beperkt
dient te zijn tot bepaalde personen die daartoe geautoriseerd zijn, zoals bij
een kerncentrale. Het verwerken van biometrische gegevens dient ook
proportioneel te zijn. Als het om de toegang tot een garage van een
reparatiebedrijf gaat, zal de noodzaak van de beveiliging niet zodanig zijn dat
werknemers alleen met biometrie toegang kunnen krijgen en daartoe deze
gegevens worden vastgelegd om de toegangscontrole uit te oefenen. Aan de
andere kant kan biometrie soms juist een belangrijke vorm van beveiliging
zijn voor bijvoorbeeld informatiesystemen, die zelf veel persoonsgegevens
bevatten, waarbij onrechtmatige toegang, ook van werknemers, moet
worden voorkomen.
Om deze afweging mogelijk te maken in omstandigheden waarin
toestemming niet in vrijheid kan worden gegeven, is in het wetsvoorstel een
bepaling opgenomen die een uitzondering op het verbod voor verwerking van
biometrische gegevens mogelijk maakt met het oog op de identificatie van de
betrokkene, indien dit noodzakelijk is voor authenticatie of
beveiligingsdoeleinden.”
Artikel 29 UAVG zou op grond van een conceptvoorstel als volgt worden
verduidelijkt:78
“Gelet op artikel 9, tweede lid, onderdeel g, van de verordening, is het
verbod om biometrische gegevens met het oog op de unieke identificatie van
een persoon te verwerken niet van toepassing, indien de verwerking
78

Landsadvocaat

https://www.internetconsultatie.nl/verzamelwetgegevensbescherming.

71/141

noodzakelijk is voor authenticatie of omwille van beveiligingsdoeleinden en
slechts voor zover dit noodzakelijk is vanwege een algemeen zwaarwegend
belang van rechtmatige toegang tot bepaalde plaatsen, gebouwen, diensten,
producten, informatiesystemen of werkprocessystemen.”
In de ontwerptoelichting op deze bepaling worden meer voorbeelden gegeven van
gevallen waarin de inzet van biometrie voor authenticatie of beveiligingsdoeleinden
noodzakelijk is.
Zie de ontwerptoelichting, p. 15:
“In de toelichting bij dit artikel bij de invoering van de UAVG, werd reeds als
voorbeeld van een zwaarwegend algemeen belang de toegang tot een
kerncentrale gegeven in tegenstelling tot de toegang van een garage van een
reparatiebedrijf. De beveiliging van een kerncentrale is natuurlijk een
aansprekend voorbeeld van een zwaarwegend algemeen belang. Maar ook
het beschermen van de volksgezondheid, het voorkomen van milieuschade of
het beveiligen van vitale processen kunnen redenen zijn waarmee aan de eis
van zwaarwegend algemeen belang wordt voldaan. Er zal in ieder geval een
belang gediend moeten worden dat uitstijgt boven louter reguliere bedrijfsof organisatiebelangen (als efficiëntie of kostenbesparing), wil een
verwerkingsverantwoordelijke een beroep op deze uitzondering kunnen
doen.” [onderstreping toegevoegd]
Volledigheidshalve merken wij daarbij op dat met het conceptvoorstel voor de
Verzamelwet gegevensbescherming ook een aanscherping van artikel 29 UAVG is
beoogd, in de vorm van een dubbele noodzakelijkheidstoets. Bij inwerkingtreding van
het nieuwe artikel 29 AVG zou van geval tot geval moeten worden getoetst of de
beoogde verwerking van biometrische gegevens noodzakelijk is voor een zwaarwegend
algemeen belang.79
Een zwaarwegend algemeen belang en rasgegevens (artikel 9, tweede lid, aanhef en
onder g, AVG jo. artikel 25, aanhef en onder a, UAVG)
De verwerking van beelden waaruit (indirect) informatie is af te leiden over iemands
ras of etniciteit, is op grond van artikel 9, tweede lid, aanhef en onder g, AVG jo.
artikel 25, aanhef en onder a, UAVG toegestaan indien de verwerking is gericht op de
identificatie van de persoon en deze verwerking voor dat doel onvermijdelijk is.
Daarvan is volgens ons bij het aflezen van beelden sprake.

79

Landsadvocaat

Zie de ontwerptoelichting, p. 15: “Met het in de wettekst opnemen van de eis dat bij het gebruik maken
van deze wettelijke uitzondering, het noodzakelijk is ook nog in het concrete geval te toetsen aan het
bedoelde zwaarwegend algemeen belang, wordt in een extra waarborg voorzien. In de rechtspraktijk zal
een verwerkingsverantwoordelijke nu telkens zelf actief moeten toetsen of ook in het specifieke geval wel
aan het vereiste “noodzakelijk voor een zwaarwegend algemeen belang” is voldaan, voordat een beroep op
de uitzondering kan worden gedaan. Deze afweging zal vervolgens door de AP en uiteindelijk ook door de
rechter worden beoordeeld.” [onderstreping toegevoegd]

72/141

6.1.5

Uitzonderingsgronden voor strafrechtelijke persoonsgegevens
Voor strafrechtelijke persoonsgegevens geldt dat deze alleen mogen worden verwerkt
onder toezicht van de overheid of indien de verwerking is toegestaan op grond van het
Unierecht of nationaal recht, en passende waarborgen worden geboden voor de
rechten en vrijheden van de betrokkenen. De algemene uitzonderingsgronden zijn in
het nationale recht in artikel 32 en 33 AVG neergelegd. Daarnaast kan sectorspecifieke
wetgeving uitzonderingen bevatten.

6.2

Grondslagen voor de onderhavige verwerkingen?

6.2.1

Fase 1 – Signaleren van discriminatie en racisme
Wettelijke grondslag
Wij achten het in algemene zin goed verdedigbaar dat de met de inzet van slimme
technologieën gepaarde gegevensverwerking kan worden gebaseerd op het
gerechtvaardigde belang van de BVO om onrechtmatig gedrag – waaronder
discriminatie en racisme – tegen te gaan. Daarbij stellen wij voorop dat de AP in haar
normuitleg heeft onderkend dat vergelijkbare belangen – het borgen van een veilig
leven in een dreigende situatie, het tegengaan van inbreuken op
persoonlijkheidsrechten, het tegengaan van onrechtmatig gedrag en het nakomen van
zorgplichten – als gerechtvaardigde belangen als bedoeld in artikel 6, eerste lid,
aanhef en onder f, AVG kunnen kwalificeren.
Ook valt volgens ons te onderbouwen dat de belangen van de BVO, van de KNVB en
van de voetbalspelers of supporters die het mikpunt zijn van racisme of discriminatie
zwaarder wegen dan het privacybelang van de betrokken supporters. Aandachtspunt is
daarbij wel dat de gevolgen van de inzet van de slimme technologie – uiteraard
afhankelijk van het ontwerp en de aard van de technologie – vergaand kunnen zijn.
Het is tegen deze achtergrond van belang dat de BVO aanvullende waarborgen per
technologie treft om onevenredige gevolgen voor de betrokkenen te voorkomen. Wij
zullen een en ander nader toelichten onder het hiernavolgende kopje
‘Noodzakelijkheid’.
Daarnaast zal de BVO zorgvuldig en gedegen de noodzaak van de inzet van (een
combinatie van) slimme technologie (in aanvulling op reeds bestaande middelen)
moeten onderbouwen. Ook daarbij staan wij hierna uitgebreider stil onder het kopje
‘Noodzakelijkheid’.
Doorbrekingsgrond voor verwerking bijzondere persoonsgegevens
Op voorhand lijken er met de inzet van slimme camera’s en microfoons geen
bijzondere persoonsgegevens te worden verwerkt, omdat dat in deze fase niet is
gericht op identificatie van betrokkenen dan wel anderszins gericht op (het maken van

Landsadvocaat

73/141

onderscheid op grond van) bijzondere persoonsgegevens. Voor zover er (toch)
bijzondere persoonsgegevens worden verwerkt met de slimme camera’s en microfoons
in deze fase en dat geschiedt met oog op de identificatie van betrokkenen (zie fase 2),
menen wij dat een grondslag bestaat in artikel 25, aanhef en onder a, UAVG.
Daarbij zij benadrukt dat emotieherkenning géén biometrisch gegeven betreft,
aangezien emotieherkenning (ook) niet is gericht op de identificatie van een persoon
dan wel anderszins op bijzondere persoonsgegevens, maar op het herkennen en
signaleren van discriminerende en racistische uitlatingen.
Wettelijke grondslag voor de verwerking van strafrechtelijke persoonsgegevens
Aangezien de inzet van slimme technologie specifiek tot doel heeft om dergelijk gedrag
te signaleren en identificeren, zullen voetbalclubs niet kunnen uitsluiten dat bij de
inzet van slimme technologie beelden worden vastgelegd die een dergelijke
(strafrechtelijke) verdenking kunnen dragen. Dit maakt dat de voetbalclub dient te
beschikken over een expliciete grondslag als bedoeld in artikel 10 AVG, respectievelijk
de artikelen 31 – 33 UAVG. De meest realistische grondslag voor de verwerking van
strafrechtelijke persoonsgegevens betreft artikel 33, vierde lid, aanhef en onder c, AVG
dat bepaalt dat een dergelijke verwerking is toegestaan indien de AP daarvoor een
vergunning heeft verleend. Een dergelijke vergunning wordt verleend indien de
verwerking noodzakelijk is met het oog op een zwaarwegend algemeen belang van
derden en bij de uitvoering is voorzien in zodanige waarborgen dat de persoonlijke
levenssfeer van de betrokkene niet onevenredig wordt geschaad. De AP kan aan de
vergunning voorschriften verbinden. Gezien het met de inzet van de slimme
technologie nagestreefde doel (bestrijden van racistisch en discriminerend gedrag) is
onze inschatting dat het zwaarwegend algemeen belang in voldoende mate door de
voetbalclub zal kunnen worden onderbouwd. Ook de noodzaak voor de inzet van
slimme technologie achten wij aanwezig (zie keuzeladder hierna). Wij raden
voetbalclubs aldus aan om eerst met de AP in gesprek te gaan over het verkrijgen van
een vergunning voor het verwerken van strafrechtelijke persoonsgegevens, voordat de
slimme technologie wordt ingezet. Voor specifieke situaties zou ook artikel 33, tweede
lid, aanhef en onder b, UAVG uitkomst kunnen bieden. Aangezien het hier gaat om een
gelijkluidende vergunning zouden de BVO ervoor kunnen kiezen om (vanuit praktische
redenen) een gezamenlijke vergunningsaanvraag te starten. Daarvoor is overigens wel
vereist dat de BVO’s de vertegenwoordiger daartoe volmachten.
Artikel 33, tweede lid, aanhef en onder b, UAVG bepaalt dat een
verwerkingsverantwoordelijke strafrechtelijke persoonsgegevens mag verwerken ter
bescherming van zichzelf met betrekking tot (gepleegde of te plegen) strafbare feiten
jegens hem of zijn werknemers. De verwerking van beelden van racistische of
discriminerende uitingen die zijn gericht tegen de eigen werknemers van de
voetbalclub zou op deze grondslag kunnen worden gebaseerd.

Landsadvocaat

74/141

Wij achten deze grondslag echter minder goed bruikbaar dan het aanvragen van een
vergunning bij de AP, aangezien deze bepaling slechts de verwerking ten eigen
behoeve van de voetbalclub rechtvaardigt. De verstrekking van beelden (die gezien de
aard van de beelden kwalificeren als strafrechtelijke persoonsgegevens) aan anderen
(waaronder de KNVB of de politie) kan niet op deze grondslagen worden gebaseerd.
Daarbij geldt bovendien dat de BVO deze grondslag enkel kan inroepen ter
bescherming van zichzelf of zijn eigen werknemers. Ook in zoverre is de bruikbaarheid
van deze doorbrekingsgrondslag beperkt.
Noodzakelijkheid
Wij zien in algemene zin voldoende argumenten voor de inzet van slimme
technologieën, mits BVO’s de noodzaak daarvan met voldoende feiten kunnen
onderbouwen (en dat vervolgens ook zorgvuldig motiveren) en voldoende maatregelen
treffen om de omvang en aard van de verwerking te beperken tot het strikt
noodzakelijke. Uitgaande van de beperkingen waar de voetbalclubs bij het gebruik van
bestaande middelen tegenaan lopen bij de signalering van racisme en discriminatie
(met name gezien de technische beperkingen die samenhangen met vaak verouderede
camera’s), zou betoogd kunnen worden dat (een combinatie van) slimme technologie
effectiever zal zijn in het signaleren van discriminatie en racisme. Om de
proportionaliteit van de keuze voor slimme technologie te kunnen rechtvaardigden,
dient de voetbalclub evenwel steeds zorgvuldig de strikte noodzaak te onderbouwen.
Ook dient de voetbalclub waar nodig de slimme technologieën zo in te stellen dat de
privacyinbreuk voor betrokkenen zo veel mogelijk wordt beperkt tot het strikt
noodzakelijke (privacy by design & default). Pas als voetbalclubs in deze onderbouwing
slagen, achten wij een keuze voor een slimme technologie gerechtvaardigd. Wij lichten
dit nader toe.
Wij stellen voorop dat de door ons geïnterviewde voetbalclubs weliswaar vergelijkbare
procedures kennen, maar de (door de KNVB voorgeschreven) video-installaties die
worden ingezet van wisselende kwaliteit zijn. Uitgangspunt is daarom dat iedere BVO
eerst zal moeten motiveren waarom de huidige technieken op dit moment
onvoldoende zijn in de signalering van discriminatie en racisme. Onderdeel van deze
analyse zou ook een beschrijving moeten zijn van eerdere incidenten die betrekking
hadden op racisme en discriminatie, evenals een inschatting of de keuze voor de
slimme technologie naar verwachting zal leiden tot een verbetering van de signalering
van discriminatie en racisme. Waar mogelijk verdient het aanbeveling om met
wetenschappelijke onderzoeken te motiveren dat de inzet van de slimme
technologieën een positief effect zal hebben op deze signalering. Mocht dergelijk
wetenschappelijk onderzoek ontbreken, zouden de voetbalclubs de keuze voor een
slimme technologie kunnen onderbouwen met ervaringsregels, bijvoorbeeld door te
verwijzing naar ervaringen bij clubs die reeds verder zijn in de ontwikkeling van hun
videosysteem of reeds werken met slimme technologieën.

Landsadvocaat

75/141

Wij wijzen erop dat vanuit het beginsel van subsidiariteit in beginsel eerst moet
worden volstaan met maatregelen die een beperkte inbreuk maken op de privacy van
betrokkenen en pas wordt gekozen voor zwaardere middelen (waaronder slimme
technologieën) indien kan worden aangetoond dat de lichte middelen onvoldoende zijn
om racisme en discriminatie aan te pakken. Om voetbalclubs te helpen bij hun keuze
lichten wij in de hierna volgende ‘keuzeladder’ toe welke aspecten voetbalclubs en de
KNVB in hun afwegingen zouden moeten meenemen. Ook zullen wij per technologie
aanbeveling doen voor de technische maatregelen die getroffen kunnen worden ter
waarborg van de beginselen van privacy by design & default.
Keuzeladder

Menselijke
signalering

Relatief lage privacyinbreuk
(a)

Verbetering
bestaande
videosystemen

Slimme camera's
en microfoons

Slimme camera's
met
emotieherkenning

Relatief hoge privacyinbreuk

Signalering door scheidsrechters, grensrechters, officials en stewards

De minst inbreuk makende maatregel is het door de scheidsrechter, grensrechter,
officials of stewards real-time constateren van racistische en discriminerende uitingen.
De indruk bestaat dat deze vorm van (louter) menselijke signalering onvoldoende is
om discriminatie en racisme in voetbalstadions daadwerkelijk goed te kunnen
signaleren.
(b)

Gebruik en verbetering van reeds bestaande videosystemen (zonder slimme
technologie)

Op dit moment zetten BVO’s reeds video-installaties in voor het vaststellen van
ongeregeldheden binnen de supportersvakken. Zoals toegelicht in paragraaf 3.1.1. van
dit rapport, heeft de KNVB de inzet van deze video-installaties voorgeschreven middels
licentie-eisen. In de praktijk gaat het vaak om beveiligingscamera’s van wisselende
kwaliteit. Voordat wordt overgegaan tot de inzet van slimme(re) camera’s en
microfoons is van belang dat BVO’s nagaan of verbetering van de kwaliteit van deze
video-installaties al tot de gewenste verbetering van signaleringsmogelijkheden kan
leiden. De voetbalclub zou pas moeten overgegaan tot zwaardere middelen, voor zover
kan worden aangetoond dat de opnames met de video-installaties onvoldoende zijn
om discriminatie en racisme te signaleren. Wij zien daar op dit moment goede
argumenten voor. Een belangrijk aandachtspunt is bijvoorbeeld het beter
synchroniseren van beeld en geluid, zodat kan worden vastgesteld wie de uitlatingen
heeft gedaan.

Landsadvocaat

76/141

Technische en organisatorische waarborgen en suggesties privacy by design & default
Voor zover wordt volstaan met het gebruik van de (eventueel verbeterde) reeds
bestaande videosystemen (zonder slimme technologie) geldt ook hier dat de nodige
maatregelen kunnen worden getroffen om de strikte noodzaak van de verwerking en
de beginselen van privacy by design & default te borgen. Daarbij kan gedacht worden
aan de volgende maatregelen:


Stel de camera’s zo in dat in beginsel ieder vak wordt gefilmd, maar borg dat
enkel de relevante beelden worden geselecteerd voor nader onderzoek.



Bewaar de verkregen beelden en de persoonsgegevens voor een beperkte,
strikt noodzakelijke termijn.



Beperk de omvang van de personen die toegang hebben tot beelden tot het
strikt noodzakelijke. Een en ander dient te worden uitgewerkt in een concreet
autorisatiebeleid. Werk in dit beleid waar mogelijk uit wanneer nader
onderzoek ten behoeve van de signalering van discriminatie of racisme mag
worden overgegaan.



Overweeg een evaluatieprotocol op te stellen, waarmee de BVO doorlopend
kan bezien of het gebruik van de bestaande videosystemen voldoende
effectief zijn. Voor zover zich signalen voordoen dat de effectiviteit of de
bewijswaarde van de bestaande videosystemen te wensen overlaat, kunnen
deze evaluaties als grondslag dienen voor de keuze van meer ingrijpende
slimme technologieën.

(c)

Slimme camera’s en microfoons

Pas op het moment dat (de combinaties van) de achter (a) en (b) genoemde
maatregelen (aantoonbaar) onvoldoende zijn om racisme en discriminatie bij
voetbalwedstrijden aan te pakken, zou de voetbalclub in overweging kunnen nemen
om te kiezen voor slimme camera’s en microfoons (inclusief spraakherkenning).
Daarbij dient te worden bedacht dat de soort slimme camera en de gekozen
instellingen van invloed zullen zijn op de inbreuk op de privacy van betrokkenen.
Onze inschatting is dat de inzet van slimme camera’s en microfoons een noodzakelijke
en proportionele maatregel zou kunnen vormen voor het bestrijden van discriminatie
en racisme. Van belang daarbij is dat de slimme camera’s en de slimme
geluidsdetectie zo wordt ingesteld en getraind dat deze zoveel mogelijk alleen
relevante beelden en geluiden registeren. Dit houdt onder meer in dat beelden en
geluiden die niet relevant zijn niet worden opgenomen, dan wel gepseudonimiseerd
worden bewaard en zo snel mogelijk worden verwijderd. Het zijn specifiek dergelijke
instellingen die in het concrete geval zullen bepalen of de gekozen slimme technologie
daadwerkelijk proportioneel kan worden geacht. De AP overweegt daarover in zijn
beleidsregels cameratoezicht het volgende:

Landsadvocaat

77/141

“Cameratoezicht door middel van slimme camera’s kan tot gevolg hebben dat
er een minder vergaande inbreuk op de persoonlijke levenssfeer wordt
gemaakt dan door middel van ‘reguliere’ camera’s.125 Zo zullen de
camerabeelden vaak pas worden bekeken wanneer de slimme camera’s iets
detecteren. De inbreuk op de persoonlijke levenssfeer wordt nog kleiner
wanneer de slimme camera’s pas beelden gaan opnemen zodra ze iets
detecteren (dataminimalisatie).
Aan de andere kant kan de inzet van slimme camera’s juist ook tot gevolg
hebben dat er sprake is van een grotere inbreuk op de persoonlijke
levenssfeer. Camera’s met gezichtsherkenning kunnen bijvoorbeeld personen
op geautomatiseerde wijze traceren, volgen en profileren, hetgeen met
reguliere camera’s niet mogelijk is. Camera’s die zijn uitgerust met een
techniek voor gedragsanalyse, analyseren voorts de gedragingen van een
ieder die in beeld komt. De gedragingen van die personen worden dus
geanalyseerd zonder dat zij iets ‘fout’ hoeven te hebben gedaan. Bovendien
hebben de camera’s geen verstand en intuïtie, zodat gedragingen
gemakkelijk verkeerd kunnen worden geïnterpreteerd.”
Wij wijzen erop dat de slimme camera’s en microfoons niet slechts privacygevoelig zijn
in de toepassing, maar ook in de ontwikkeling en training van de beelden. Voor de
ontwikkeling en training van slimme camera’s en microfoons zal naar verwachting
statistisch onderzoek noodzakelijk zijn. Een dergelijk statistisch onderzoek dient te
voldoen aan zeer strikte vereisten. Wij wijzen daarbij op paragraaf 6.1.4 van dit
rapport en bijlage 1 van dit rapport. Er zal een grote hoeveelheid (persoons)gegevens
nodig zijn om de slimme technologieën discriminatie en racisme te laten herkennen.
Dit vormt een relevant aspect bij de keuze voor een dergelijke technologie. Indien er
in het kader van het trainen of ontwikkelen van het algoritme bijzondere
persoonsgegevens moeten worden verwerkt, zodat bijv. racistische handelingen
effectiever herkend worden, dan moet worden voldaan aan randvoorwaarden van
artikel 24 UAVG.
Technische en organisatorische waarborgen en suggesties privacy by design & default
Voor zover wordt gekozen voor deze vormen van slimme technologie dienen
verdergaande maatregelen te worden getroffen om de strikte noodzaak van de
verwerking en de beginselen van privacy by design & default te borgen. Daarbij kan
gedacht worden aan de volgende maatregelen en waarborgen:


Stel waar mogelijk de slimme camera’s en microfoons zo in dat minder
opnames worden gemaakt in vergelijking tot de achter (b) genoemde
camerabeelden, bijvoorbeeld door de apparatuur zo in te stellen dat zij pas
gaat opnemen en opslaan zodra racisme en discriminatie wordt gedetecteerd.
Voor zover het niet mogelijk of wenselijk is dat de camera’s pas bij een
specifiek incident van start gaan met het daadwerkelijk registreren van de
beelden of het geluid, zou de BVO het vaste beleid moeten hanteren dat de
beelden versleuteld worden opgeslagen en slechts de door de slimme

Landsadvocaat

78/141

technologie geselecteerde beelden van onregelmatigheden worden getoond
aan de desbetreffende medewerker. Dit in verband met het
dataminimalisatiebeginsel.


Gebruik slechts slimme technologieën waarvoor in voldoende mate
wetenschappelijk onderzoek bestaat over de effectiviteit van de technologie,
evenals informatie over de validatie van het achterliggende algoritme en
verificatie van de aan het algoritme ten grondslag liggende factoren. Uit deze
informatie moet in ieder geval blijken welke stappen genomen zijn in de
ontwikkeling en validatie van de indicatoren van de technologieën (en of en
door wie deze zijn ge-peerreviewed), alsook welke statistische
trainingsmodellen gebruikt zijn.



Licht in een verantwoordingsdocument (waar mogelijk) toe hoe de selectie
van de beelden het geluid plaatsvindt en motiveer daarbij standaard wat de
daarvan de onderliggende variabelen zijn.



Overweeg ook hier een evaluatieprotocol op te stellen, waarmee de BVO
doorlopend kan bezien of het gebruik van de slimme technologie voldoende
effectief is. Voor zover zich signalen voordoen dat de effectiviteit of de
bewijswaarde van de bestaande videosystemen te wensen overlaat, kunnen
deze evaluaties als grondslag dienen voor de keuze van meer ingrijpende
slimme technologieën.



Zorg ervoor dat – naast het enkele gebruik van de slimme technologieën –
periodiek handmatig gedurende een wedstrijd discriminerende of racistische
uitlatingen worden geselecteerd. Op deze manier kan worden gecontroleerd
of de slimme technologieën juist staan afgesteld. Eventuele discrepanties
zouden aanleiding kunnen vormen onderzoek te doen naar of de slimme
technologie niet naar behoren functioneert of niet juist is afgesteld.

(d)

Slimme camera’s met emotieherkenning

De in onze optiek meest privacygevoelige soort slimme camera’s betreft camera’s met
emotieherkenning. Wij betwijfelen de noodzaak van de inzet van emotieherkenning.
Eerst zou moeten worden aangetoond dat controle van de (door slimme technologie
geselecteerde) beelden en geluid niet handmatig of door middel van de achter (c)
genoemde middelen kunnen worden geanalyseerd. Onze twijfel aan de noodzaak is
mede ingegeven door de omstandigheid dat emotieherkenning – gezien de huidige
stand van de techniek en gezien de vaststelling dat discriminatie niet altijd gekoppeld
is aan een specifieke emotie – slechts een beperkte aanvullende meerwaarde zal
hebben ten opzichte van de achter (c) genoemde slimme technieken. Dat is ook in de
marktverkenning onderkend.

Landsadvocaat

79/141

Verdere verwerking / doelbinding
In de BVO’s gehanteerde (en door de KNVB voorgeschreven) algemene voorwaarden
wordt in artikel 9.2 beschreven dat camerabeelden worden gemaakt van de supporters
die tijdens een wedstrijd aanwezig zijn. Uit de algemene voorwaarden maken wij op
dat de verwerking van de camerabeelden verschillende doeleinden hebben, waaronder
(i) commerciële doeleinden (de uitzending van de wedstrijd) en (ii) het controleren van
deze beelden ten behoeve van het vaststellen van onrechtmatig gedrag als beschreven
in artikel 8 van de algemene voorwaarden, en de sanctieoplegging van overtreders als
bedoeld in artikel 10 van de algemene voorwaarden. Gelet daarop gaan wij ervan uit
dat de verwerking van opnames ten behoeve van het signaleren van discriminatie en
racisme een primaire verwerking betreft voor zover de beelden worden verwerkt voor
eigen gebruik van de BVO. In zoverre is van een ‘verdere verwerking’ geen sprake en
hoeft niet te worden voldaan aan de eisen van artikel 6, vierde lid, AVG.
Het verstrekken van verkregen beelden aan derden (ten behoeve van het opleggen
van een sanctie), waaronder bijvoorbeeld aan de KNVB of de politie, betreft wel een
verdere verwerking. In paragraaf 6.2.3 gaan wij in op de rechtmatigheid daarvan.

Landsadvocaat

80/141

Casus inzet slimme technologie – Signaleringsfase
De BVO heeft ervoor gekozen om ter bestrijding van discriminatie en racisme binnen het
voetbalstadion slimme camera’s te plaatsen die op een geautomatiseerde wijze
(potentiële) discriminerende of racistische gedragingen door toeschouwers herkent en
registreert. De inzet van deze slimme technologie is gerechtvaardigd, omdat de
voetbalclub – mede overeenkomstig de in dit rapport opgenomen keuzeladder – heeft
gemotiveerd dat minder ingrijpende maatregelen geen uitkomst bieden (zie optie c van
de keuzeladder signaleringsfase). De BVO heeft in overleg met de AP een vergunning
aangevraagd voor het verwerken van eventuele strafrechtelijke persoonsgegevens die
met de slimme technologie worden verwerkt.
De veiligheidscoördinator stelt na afloop van de wedestrijd vast dat vijf personen op de
tribune een racistisch spreekkoor inzetten. De veiligheidscoördinator stelt vast dat uit de
geluidsfragmenten twee uitingen zijn af te leiden. Door inzet van slimme geluidsanalyse
(in combinatie met technologie waarmee kan worden vastgesteld wie op dat moment de
desbetreffende leus uitsprak) kan met voldoende zekerheid worden vastgesteld dat twee
mannen de desbetreffende leuzen hebben geroepen. Zij maken zich schuldig aan twee
vormen van racistisch gedrag:


Ten eerste worden er uitingen gedaan over de huidskleur van een speler van de
tegenpartij. Dit betreft racistisch gedrag gericht tot één specifiek persoon. De
inschatting van de veiligheidscoördinator is dat deze uitingen vallen aan te
merken als (individuele) belediging van de desbetreffende speler.



Ten tweede stelt de veiligheidscoördinator vast dat de mannen racistische
leuzen schreeuwen over een religieuze bevolkingsgroep. De
veiligheidscoördinator vermoedt dat deze uitingen zijn aan te merken als
groepsbelediging.

Aangezien de beelden aanleiding vormen voor nader onderzoek, slaat de
veiligheidscoördinator de beelden en geluidsfragmenten (evenals het dossier met daarin
de voorlopige bevindingen) op in de KVV. Daarmee komt de signaleringsfase ten einde.
(zie bijlage 3 voor de volledige casus (signalering – identificatie – sanctie))

Landsadvocaat

81/141

6.2.2

Fase 2 – Identificeren van de betrokkene
Wettelijke grondslag
Ook voor de inzet van slimme technologieën ten behoeve van de identificatie van de
betrokkene, menen wij dat het gerechtvaardigde belang van de voetbalclub, KNVB
en/of de supporters of spelers die het mikpunt zijn van de uitlatingen, een grondslag
kunnen vormen voor de verwerking van persoonsgegevens (artikel 6, eerste lid,
aanhef en onder f, AVG). Wij verwijzen hier naar paragraaf 6.1.1 van dit hoofdstuk.
Doorbrekingsgronden voor de verwerking van bijzondere persoonsgegevens
Hoewel in de identificatiefase de inzet van gezichtsherkenningstechnologie zou kunnen
bijdragen aan de vaststelling van de identiteit van de potentiële dader (en daarmee
aan de bewijsvoering in de sanctiefase), lijkt een toereikende doorbrekingsgrond
daarvoor te ontbreken. Zoals toegelicht in paragraaf 6.1.4, kunnen op grond van
artikel 29 UAVG biometrische gegevens worden verwerkt als dat noodzakelijk is voor
authenticatie en beveiligingsdoeleinden, en ligt de noodzakelijkheidslat daarbij hoog.
De uitzonderingsgrond lijkt vooral te zijn bedoeld voor de authenticatie en beveiliging
van plaatsen met een hoog risico op veiligheidsincidenten. Wij hebben sterke twijfel –
mede gelet op de voorgenomen verduidelijking van het artikel in het
conceptwetsvoorstel – of de bepaling ook bedoeld is voor het voorkomen van
discriminatie en racisme in een voetbalstadion.
Gezien de huidige kwaliteit van, naar wij begrijpen, een relevant deel van de camera’s
van BVO’s zijn wij er (vooralsnog) ook niet van overtuigd dat er een strikte noodzaak
zou bestaan om gezichtsherkenningstechnologie in te zetten ten behoeve van de
identificatie van personen. Uit de interviews maken wij op dat – naar verwachting –
een verbetering van de camera’s (en de koppeling van beelden met geluid) de
signaleringsmogelijkheden van racisme en discriminatie zal vergroten.
Daar komt bij dat vooralsnog niet is aangetoond dat andere, minder ingrijpende
middelen niet toereikend zouden zijn. Gedacht kan bijvoorbeeld worden aan
handmatige identificatie in combinatie met stoelnummerregistratie en/of registratie
met een foto vooraf. Zolang niet kan worden aangetoond dat dergelijke minder
ingrijpend middelen niet toereikend zijn voor de effectieve bestrijding van discriminatie
en racisme, kan geen beroep worden gedaan op artikel 29 UAVG. Wij menen dan ook
dat vooralsnog niet gekozen kan worden voor de inzet van
gezichtsherkenningstechnologie op grond van artikel 29 UAVG. Datzelfde geldt onzes
inziens voor de inzet van stemherkenningstechnologie.
Wij vinden steun voor deze conclusie in een recente uitspraak van de Rechtbank
Amsterdam over de vraag of een schoenenwinkel bevoegd is om werknemers te
verplichten tot het gebruik van een vingerscan voor het kassasysteem.80 De
80

Landsadvocaat

Rb. Amsterdam 12 augustus 2019, ECLI:NL:RBAMS:2019:6005.

82/141

kantonrechter oordeelde dat het door de schoenenwinkel gestelde bedrijfsbelang (het
bestrijden van fraude door het eigen personeel en de daarmee gepaarde
omzetderving) géén type bedrijfsbelang is dat is aan te merken als noodzakelijk voor
authenticatie of beveiligingsdoeleinden. Het door de schoenenwinkel
gestelde belang om gevoelige informatie die via het kassasysteem
toegankelijk is te beschermen, acht de kantonrechter wél een belang dat door artikel
29 UAVG wordt beschermd.81 In het concrete geval van Manfield acht de kantonrechter
het invoeren van de vingerscan echter in strijd met het noodzakelijkheidsbeginsel.
Manfield heeft onvoldoende (door middel van documenten) aangetoond dat andere
minder ingrijpende alternatieven voorhanden zijn om de persoonsgegevens in het
kassasysteem te beschermen.
Daarnaast heeft de Franse privacytoezichthouder Commission nationale de
l’informatique et des libertés (‘CNIL’) recent een sportclub gewaarschuwd over het
gebruik van gezichtsherkenningstechnologie in een stadion.82 Die technologie zou
worden ingezet ten behoeve van de handhaving van stadionverboden, onderzoek naar
voorwerpen en de strijd tegen terrorisme. Volgens de CNIL is de inzet van
gezichtsherkenningstechnologie in beginsel verboden en zijn in het betreffende geval
andere middelen voorhanden om genoemde doelen te bereiken.
De uitdrukkelijke toestemming van toeschouwers (artikel 9, tweede lid, aanhef en
onder a, AVG) kan naar verwachting de doorbreking van het verbod op de verwerking
van bijzondere persoonsgegevens niet rechtvaardigen. Onzeker is of er in deze situatie
kan worden gesproken van vrije toestemming van de toeschouwers. Om tot het
stadion toegang te krijgen is toestemming vereist. Er kan derhalve worden gezegd dat
het weigeren van de toestemming een nadelig gevolg heeft voor de toeschouwer – hij
komt het stadion niet in. En dat brengt met zich mee dat gezegd kan worden dat het
onzeker is of deze toestemming in vrijheid is gegeven. Dit sluit aan bij de opvatting
van de AP. Van de daartoe vereiste vrijelijke toestemming is volgens de opvatting van
de AP geen sprake, aangezien de toestemming afhankelijk wordt gemaakt van de
toegang tot het voetbalstadion en het accepteren van de algemene voorwaarden van
de door de KNVB en de voetbalclub gestelde eisen.83
Hoewel wij dus niet zonder meer een grondslag zien voor het doorbreken van het
verbod op de verwerking van bijzondere persoonsgegevens (waaronder biometrische
gegevens), bestaan er wel steeds meer speciale technieken die kunnen worden ingezet
om de privacy van betrokkenen bij de inzet van gezichtsherkenning te waarborgen.
Wij verwijzen in dit verband naar het TNO-rapport ‘‘Privacy bescherming bij nietcoöperatieve gezichtsherkenning’, waarin wordt toegelicht dat met ‘multi-party
81

82
83

Landsadvocaat

Het gaat daarbij om gegevens die betrekking hebben op financiën, persoonsgegevens van klanten en
persoonsgegevens van werknemers. Uit de uitspraak volgt niet dat in het kassasysteem bijzondere
persoonsgegevens worden verwerkt die door de inzet van biometrie worden beschermd.
Zie https://www.cnil.fr/fr/reconnaissance-faciale-et-interdiction-commerciale-de-stade-la-cnil-adresse-unavertissement-un-club.
Zie ook de formele waarschuwing van de AP aan een supermarkt, waarin wordt gesteld dat het ten behoeve
van een commerciële dienst binnenstappen van een supermarkt niet geldt als uitdrukkelijke toestemming.
https://autoriteitpersoonsgegevens.nl/nl/nieuws/formele-waarschuwing-ap-aan-supermarkt-omgezichtsherkenning

83/141

computation’ biometrische gezichtstemplates op een veiligere manier kunnen worden
vergeleken zodat de privacy van betrokkenen zoveel mogelijk wordt geborgd. Hoewel
wij ons kunnen vinden in de conclusie dat daarmee het beginsel van dataminimalisatie
wordt geborgd, maken dergelijke (privacy waarborgende) technieken niet dat een
beroep kan worden gedaan op de doorbrekingsgrond van artikel 29 UAVG. Deze
uitzondering strekt immers tot de authenticatie van personen ten behoeve van de
beveiliging van plaatsen met een hoog risico op veiligheidsincidenten.
Ten aanzien van identificatie middels stoelnummerregistratie in combinatie met de in
fase 1 verkregen beelden, merkten wij in paragraaf 4.2.2 op dat dat geen verwerking
van bijzondere persoonsgegevens hoeft te betreffen. Voor zover daarover discussie
zou ontstaan, is er een doorbrekingsgrond aanwezig voor de onvermijdelijke
verwerking van eventuele (indirecte) ras of etniciteitsbeelden die zichtbaar zijn op de
beelden of uit geluidsfragmenten blijken. De verwerking van dergelijke beelden met
persoonsgegevens over iemands ras of etniciteit is op grond van de UAVG namelijk
toegestaan indien de analyse plaatsvindt met het oog op de identificatie van de
desbetreffende persoon, en slechts voor zover de verwerking voor dat doel
onvermijdelijk is (artikel 25, aanhef en onder a, UAVG).
Noodzakelijkheidsbeginsel
Ook in de identificatiefase geldt dat voldoende argumenten bestaan voor de inzet van
slimme technologieën. BVO’s zullen zorgvuldig de inzet van slimme technologieën,
daar waar dat juridisch mogelijk is, moeten kunnen onderbouwen en voldoende
maatregelen moeten treffen om de omvang en aard van de verwerking te beperken tot
het strikt noodzakelijke. Ook in deze fase zal de BVO in een verantwoordingsdocument
haar keuze moeten (kunnen) rechtvaardigen. Wij komen tot de volgende keuzeladder.
Wij benadrukken daarbij dat men niet toekomt aan een noodzakelijkheidstoets indien
een doorbrekingsgrondslag ontbreekt, zoals vooralsnog het geval lijkt te zijn voor de
inzet van gezichtsherkenningstechnologie.
Keuzeladder
Handmatige
identificatie

Handmatige
identificatie met
preregistratie

Handmatige
identificatie met
preregistratie
inclusief foto

Relatief lage privacyinbreuk
(a)

Biometrische
identificatie

Relatief hoge privacyinbreuk

Handmatige (realtime) identificatie van personen

De minst ingrijpende maatregel is de handmatige of realtime analyse van de
(eventueel met slimme technologie in fase 1) verkregen beelden en de handmatige
identificatie van personen. Wij achten dit middel (relatief) privacyvriendelijk, omdat
hiervoor geen pregistratie van (bijvoorbeeld) NAW-gegevens en/of foto’s nodig is.
Tegelijkertijd is voor de handmatige identificatie in de regel veel mankracht vereist.

Landsadvocaat

84/141

Het is bovendien voor de voetbalclubs in veel gevallen moeilijk om personen buiten de
vaste supporterskern te kunnen identificeren. Deze vaststelling kan in onze optiek
rechtvaardigen dat zwaardere middelen worden ingezet om identificatie van personen
mogelijk te maken, bijvoorbeeld door de preregistratie te verbeteren.
Daarbij merken wij op dat voor de hierna beschreven middelen steeds (een vorm van)
preregistratie nodig is. Iemand die zich niet wil registreren, kan, als deze
preregistratiemiddelen worden ingezet, mogelijk geen toegang meer krijgen tot
wedtrijden. Dat heeft implicaties voor de vrije toegang tot betaald voetbalwedstrijden.
Dat betreft evenwel een praktisch en/of commercieel aspect, en geen juridisch
aspect.84 De praktische onwenselijkheid van pre-regsitratie laten wij hierom verder
buiten beschouwing.
(b)

Handmatige identificatie van personen met pre-registratie

Een relatief zwaarder middel zou zijn dat de voetbalclubs ervoor kiezen om de
preregistratie te verbeteren, zodat op basis van de beelden van het vastgelegde
incident het stoelnummer kan worden gekoppeld aan de persoonsgegevens die vooraf
zijn geregistreerd voor die stoelnummers. Bij deze werkwijze moet worden onderkend
dat sprake is van een foutmarge, in die zin dat degene die zich met een bepaald
stoelnummer heeft geregistreerd van plaats kan zijn gewisseld en/of omdat het
mogelijk is om voor meerdere personen kaartjes te kopen voor een vak en onderling is
gewisseld. Ook zullen toeschouwers niet altijd op hun plek zitten, maar soms ook
staan of rondlopen. Evenwel kan in dat geval via degene die zich heeft geregistreerd
op een bepaald stoelnummer wel getracht worden de identiteit van de mogelijke dader
van discriminatie of racisme te achterhalen.
(c)

Handmatige identificatie van personen met preregistratie inclusief een foto

Indien kan worden onderbouwd dat het gebruik van een foto de effectiviteit en de
betrouwbaarheid van de identificatie aanzienlijk vergroot, kan in onze optiek worden
gekozen voor het maken van beelden van personen bij de ingang van de
voetbalstadions.
Technische en organisatorische waarborgen en suggesties privacy by design & default
Voor zover wordt gekozen voor deze technologie kunnen de volgende maatregelen
worden getroffen om de strikte noodzaak van de verwerking en de beginselen van
privacy by design & default te borgen.


Om de inbreuk op de privacy van betrokkenen te beperken tot het strikt
noodzakelijke zouden de gegevens die worden verzameld bij de preregistratie

84

Landsadvocaat

Dat zou anders zijn als de (persoonsgegevens die worden verwerkt bij) preregistratie zou zijn gebaseerd op
de toestemming van de toeschouwer als bedoeld in artikel 6, eerste lid, aanhef en onder a, AVG. Dat is niet
het geval. Voor de verwerkingen kan, zoals hierboven aangegeven, een grondslag worden gevonden in het
gerechtvaardigd belang als bedoeld in artikel 6, eerste lid, aanhef en onder f, AVG.

85/141

versleuteld kunnen worden opgeslagen, totdat op basis van de beelden
aanleiding bestaat om nader onderzoek te verrichten naar personen op
specifieke stoelnummers. De relevante stoelnummers (incl. de foto van de
personen die bij de toegangspoort hun kaartjes hebben laten scannen)
zouden vervolgens kunnen worden ontsloten ten behoeve van het onderzoek.


Van belang is tot slot dat de versleutelde dataset (met daarin de bij de
toegang gemaakte foto’s gekoppeld aan het stoelnummer op het kaartje)
geautomatiseerd wordt verwijderd op het moment dat geen nader onderzoek
meer noodzakelijk is.

(d)

Biometrische identificatie
De meest privacygevoelige keuze zou de inzet van gezichts- en/of
stemherkenningstechnologie zijn. In dat geval worden de opgenomen
beelden (en eventueel ook geluiden) geautomatiseerd door middel van
biometrische toepassingen geanalyseerd en worden betrokkenen op basis
van die analyse geïdentificeerd. Op dit moment zien wij daar geen
toereikende (doorbrekings)grondslag voor.
Zoals reeds toegelicht bij ‘doorbrekingsgrond voor de verwerking van
bijzondere persoonsgegevens’ van dit hoofdstuk, zien wij (vooralsnog) geen
toereikende doorbrekingsgrond of strike noodzaak om biometrische
toepassingen in te zetten.

Verdere verwerking / doelbinding
Ook de verwerking van persoonsgegevens met het oog op het identificeren van
betrokkenen betreft onzes inziens een primaire verwerking voor zover de BVO dat voor
eigen gebruik doet (vergelijk de conclusie onderaan paragraaf 6.2.1 hierboven). In
zoverre is van een ‘verdere verwerking’ geen sprake en hoeft niet te worden voldaan
aan de eisen van artikel 6, vierde lid, AVG.
Het verstrekken van verkregen beelden aan derden (ten behoeve van het opleggen
van een sanctie), waaronder bijvoorbeeld aan de KNVB of de politie, betreft wel een
verdere verwerking. In paragraaf 6.2.3 gaan wij in op de rechtmatigheid daarvan.

Landsadvocaat

86/141

Casus inzet slimme technologie – Identificatiefase
Nadat de veiligheidscoördinator de twee vormen van racistisch gedrag (individuele
belediging speler en groepsbelediging) heeft gesignaleerd, gaat de
veiligheidscoördinator over tot een nadere analyse van de beelden. Het doel daarvan
is het identificeren van de twee mannen. Bij veel voetbalclubs zal de identificatie
handmatig gaan. De voetbalclub waar de veiligheidscoördinator werkzaam is heeft
echter recentelijk – overeenkomstig de keuzeladder voor de identificatiefase – ervoor
gekozen om de kaartverkoop te koppelen aan een preregistratie van de koper van
het ticket. Bij de toegangscontrole wordt geregistreerd wanneer de houder van het
ticket het stadion is binnengekomen, inclusief zijn toegewezen zitplaats.
De veiligheidscoördinator stelt bij de analyse – door middel van een locatiesoftware
van de slimme camera – vast dat de twee mannen zich bevonden op stoelnummer 15
(man 1) en 16 (man 2), vak D. Man 1 blijkt een seizoenkaarthouder te zijn. De
veiligheidscoördinator stelt de identiteit van man 1 als volgt vast:


aan de hand van de toegangspoortregistratie checkt de
veiligheidscoördinator wie op stoel 15 is geregistreerd;



de persoonsgegevens behorend bij stoel 15 zijn gekoppeld aan een
seizoenskaart;



Aangezien seizoenkaarthouders reeds een foto hebben moeten inleveren
ten behoeve van de seizoenkaart, kan de veiligheidscoördinator de identiteit
van man 1 vaststellen. De ingeleverde foto komt overeen met man 1 op de
vastgelegde beelden tijdens de wedstrijd.

Man 2 is daarentegen geen seizoenkaarthouder. De identiteit van man 2 wordt als
volgt vastgesteld:


de veiligheidscoördinator stelt aan de hand van de preregistratie de naam
en het adres vast van degene die op stoel 16 is geregistreerd;



ook kan de veiligheidscoördinator vaststellen dat degene die op stoel 16 is
geregistreerd om 14:30 uur door toegangspoort 3 het voetbalstadion is
binnengekomen;



de veiligheidscoördinator stelt aan de hand van de bewakingsbeelden op dat
tijdstip van toegangspoort 3 vast dat degene die op stoel 16 is
geregistreerd man 2 is.
Nu beide mannen zijn geïdentificeerd, komt daarmee de identificatiefase ten
einde.
(zie bijlage 3 voor de volledige casus (signalering – identificatie – sanctie))

Landsadvocaat

87/141

6.2.3

Fase 3 – Gebruik van de gegevens ten behoeve van sanctieoplegging
De door middel van de inzet van slimme technologie verkregen bewijsmiddelen kunnen
vervolgens worden ingezet ten behoeve van het opleggen van een sanctie. Het
slachtoffer, de voetbalclub, de KNVB en de politie respectievelijk het OM beschikken
over de volgende mogelijkheden om een sanctie op te (laten) leggen voor
discriminatoire of racistische gedragingen.

Landsadvocaat

88/141

Zie bijlage 2 bij dit rapport voor een uitvergrote versie van de sanctiekaart.
Verdere verwerking
Het verstrekken van de beelden en geluidsopnamen en de bijbehorende gegevens door
de BVO aan een derde partij (bijvoorbeeld aan een andere voetbalclub, de KNVB of de
politie, de deskundigen of de behandelaren/beoordelaars respectievelijk de rechters
van de zaak) ten behoeve van het opleggen van een sanctie betreft een verdere
verwerking. Wij menen dat deze verwerking verenigbaar is met het oorspronkelijke
doeleinde van de verzameling. Er is een duidelijk verband tussen de doeleinden
waarvoor de gegevens zijn verzameld (de signalering, identificatie en/of het opleggen
van een sanctie voor onrechtmatig gedrag) en het doeleinde van de verstrekking (de
identificatie en/of het opleggen van een sanctie aan de potentiële dader/de betrokkene
van de discriminerende of racistische uitlating).85 Ook het kader waarbinnen de
persoonsgegevens worden verzameld blijft grotendeels hetzelfde. Daarbij geldt
bovendien dat het in de redelijke verwachting van de betrokkene ligt dat dergelijke
beelden en andere gegevens met deze partners worden uitgewisseld ten behoeve van
het opleggen van een sanctie aan de bij discriminatie of racisme betrokkenen. Hoewel
de toets aan de verenigbaarheidscriteria in onze optiek positief uitvalt en aldus
gesproken kan worden van een verenigbare verdere verwerking, wijzen wij partijen
erop dat zich ook enkele omstandigheden voordoen die juist afdoen aan de
verenigbaarheid. Het gaat hier om de verwerking van gevoelige gegevens, met
potentiële verstrekkende nadelige gevolgen voor de betrokkene. Tegen deze
achtergrond raden wij de BVO, KNVB, politie en justitie aan om passende technische
en organisatorische waarborgen te treffen om de privacyinbreuk te minimaliseren. In
deel 2 van dit rapport doen wij uitgebreide aanbevelingen voor de te treffen technische
en organisatorische waarborgen.
Volledigheidshalve merken wij op dat de partner die de gegevens ontvangt een eigen
grondslag moet hebben om de ontvangen gegevens te verwerken.
Wettelijke grondslag & noodzakelijkheid
Ervan uitgaande dat de BVO (en/of eventuele andere verwerkingsverantwoordelijken)
de noodzaak van de in identificatie- en signaleringsfase gekozen slimme technologieën
goed heeft onderbouwd, kunnen de daarmee verkregen beeld- en geluidsopnames en
andere (identificatie)gegevens evenzeer worden gebruikt voor het uiteindelijke
opleggen van een sanctie aan de desbetreffende persoon. Van belang daarbij is
overigens wel dat het bewijs beperkt blijft tot de strikt noodzakelijke, toereikende en
relevante beelden, geluiden en persoonsgegevens. Andere gegevens zullen zo veel
mogelijk verwijderd moeten worden. Gezien de gevoeligheid van de gegevens en ter
bescherming van de geïdentificeerde betrokkenen, dient de toegang tot deze
informatie beperkt te zijn tot de strikt noodzakelijke personen. Ook indien de
informatie via de KVV wordt gedeeld, dienen partijen dataminimalisatie in ogenschouw
85

Landsadvocaat

Artikel 6, vierde lid, aanhef en onder a, AVG.

89/141

te nemen. Er zou enkel tot verstrekking van dergelijke informatie mogen worden
overgegaan voor zover naar verwachting op basis van de beelden daadwerkelijk tot
het opleggen van een sanctie zal kunnen worden overgegaan (zie eerdere
sanctiekaart). Enkel die partijen zouden moeten worden geautoriseerd die
daadwerkelijk tot het opleggen van een sanctie overgaan.
Voor zover de beelden en persoonsgegevens worden verstrekt ten behoeve van
strafrechtelijke afdoening aan de politie respectievelijk het OM is de AVG niet langer
van toepassing. Na ontvangst van deze informatie is de Wpg respectievelijk de Wjsg
van toepassing. Kort en goed mogen deze beelden worden verwerkt voor zover dat
noodzakelijk is voor de uitvoering van de politietaak (in dit concrete geval de
opsporing van discriminatie of racisme) en de (eventuele) daaropvolgende
strafrechtelijke procedure.
Doorbrekingsgrond voor de verwerking van bijzondere & strafrechtelijke
persoonsgegevens (verstrekking)
Evenals in de identificatiefase (paragraaf 6.2.2 van dit rapport) menen wij dat in de
sanctiefase niet zonder meer biometrische persoonsgegevens kunnen worden
verwerkt. De uitzonderingsgrond van artikel 29 UAVG (de verwerking van biometrische
gegevens is noodzakelijk voor authenticatie of beveiliging) doet zich in deze fase
überhaupt niet voor, aangezien in de sanctiefase dergelijke beveiligingsdoeleinden niet
worden nagestreefd. Wij zien daarentegen wel een andere potentiële
doorbrekingsgrond die zou kunnen worden ingeroepen in een regionale of landelijke
procedure die door de BVO of de KNVB wordt ingesteld ten behoeve van het opleggen
van een stadionverbod als bedoeld in artikel 10 van de algemene voorwaarden van de
KNVB.
Bijzondere persoonsgegevens die rechtmatig in de identificatiefase zijn verwerkt
(bijvoorbeeld omdat de beelden rasgegevens bevatten die (onvermijdelijk) zijn
verwerkt voor de identificatie van de persoon)86 mogen, evenals strafrechtelijke
persoonsgegevens, verder worden verwerkt als bewijs ten behoeve van een civiele of
strafrechtelijke procedure, mits er daadwerkelijk één van de in de sanctiekaart
genoemde (rechts)middelen is ingezet en de verwerking van deze gegevens strikt
noodzakelijk is voor de instelling, uitoefening of onderbouwing van een
rechtsvordering (zie artikel 22, tweede lid, aanhef en onder e, UAVG jo. artikel 32,
aanhef en onder d, UAVG). Deze noodzaak kan worden aangenomen als de beelden
strikt noodzakelijk zijn voor de bewijsvoering.
Wij benadrukken dat de bewijsmiddelen (met daarin bijzondere of strafrechtelijke
persoonsgegevens) ook in het kader van de aangifte bij de politie mogen worden
verstrekt. De wetgever onderkent dat de aangiftebevoegdheid van artikel 161 Sv een
grondslag biedt voor het verstrekken van strafrechtelijke én bijzondere
persoonsgegevens aan de politie. Dat veronderstelt echter dat er in dat concrete geval
86

Landsadvocaat

Artikel 25, aanhef en onder a, UAVG.

90/141

aanleiding wordt gezien om aangifte te doen, met het oog op opsporing en vervolging.
De redenering daarbij is als volgt.
Hoewel dit niet expliciet wordt opgemerkt in de tekst van artikel 161 Sv, is goed
verdedigbaar dat bij een aangifte strafrechtelijke gegevens kunnen worden verstrekt.
Een aangifte heeft immers per definitie betrekking op een (vermeend) strafbaar feit. In
zoverre is artikel 161 Sv een lidstatelijke bepaling als bedoeld in artikel 10 AVG.
De verwerking van bijzondere persoonsgegevens in de aangifte kan vervolgens worden
gebaseerd op artikel 23, aanhef en onder c, UAVG dat bepaalt dat bijzondere
persoonsgegevens (voor zover noodzakelijk) in aanvulling op strafrechtelijke
persoonsgegevens mogen worden verwerkt.
De wetgever heeft voorgaande conclusie in de consultatieversie van de Verzamelwet
gegevensbescherming onderschreven door in een nieuw onderdeel van artikel 23 van
de UAVG op te nemen dat de verwerking van bijzondere persoonsgegevens is
toegestaan indien “de verwerking noodzakelijk is voor het voldoen aan een bevel of
vordering op grond van het Wetboek van Strafvordering, voor het doen van aangifte of
klacht van strafbare feiten of voor het voldoen aan een wettelijke aangifteplicht.”87 In
de toelichting op deze bepaling licht de wetgever toe dat met deze toevoeging ‘buiten
iedere twijfel’ wordt gesteld dat een ieder bij het doen van aangifte gerechtigd is om
daarbij (voor zover noodzakelijk) bijzondere persoonsgegevens te verwerken.88
Doorbrekingsgrond voor de verwerking van bijzondere & strafrechtelijke
persoonsgegevens (gedurende een civiele of bestuursrechtelijke procedure)
Voor zover het een civielrechtelijke procedure betreft (bijv. ten behoeve van het
opleggen van een stadionverbod door de KNVB) zien wij gedurende deze procedure
een potentiële doorbrekingsgrond voor de verwerking van biometrische gegevens met
het oog op het opleggen van een sanctie aan betrokkenen. Wij achten het goed
denkbaar dat in het kader van een dergelijke procedure behoefte bestaat om de
bewijswaarde van de beelden te verhogen, door bijvoorbeeld een deskundige een
nader onderzoek te laten verrichten naar de vaststelling van het delict of de
identificatie van de dader te valideren aan de hand van de beelden en
geluidsopnamen. Hier kan bijvoorbeeld gedacht worden aan stemherkenning achteraf
of analyse van de mondbewegingen met de geluidsfragmenten, zodat de identiteit van
de dader (wie riep wat) kan worden vastgesteld op een wijze die de rechter of de
KNVB in staat stelt om diegene te bestraffen. Dit kan een eigen deskundige van de
voetbalclub zijn, maar ook een deskundige die door een rechter wordt aangewezen. De
87
88

Landsadvocaat

Zie: https://www.internetconsultatie.nl/verzamelwetgegevensbescherming.
Zie de Memorie van toelichting bij consultatieversie van de Verzamelwet Gegevensbescherming, p. 9: “Om
buiten iedere twijfel te stellen dat een ieder die aangifte doet (of klacht) gerechtigd is om daarbij, voor
zover noodzakelijk voor het doen van die aangifte (of klacht), ook bijzondere categorieën
persoonsgegevens te verwerken, wordt voorgesteld dat te expliciteren in artikel 23 van de UAVG. Dat
zelfde geldt vanzelfsprekend als iemand om te kunnen voldoen aan een vordering van bij voorbeeld een
opsporingsambtenaar, een officier van justitie of een rechter(-commissaris), dergelijke gegevens dient te
verwerken. Het voorgestelde onderdeel van artikel 23 van de UAVG geldt zowel voor de bevoegdheid tot
het doen van aangifte of klacht als voor de situaties waarin het Wetboek van Strafvordering of een
sectorale wet de verplichting bevat tot het doen van aangifte.”

91/141

biometrische analyse wordt in dit concrete geval ingezet om de bewijswaarde van de
opnamen te verhogen. Wij menen dat voor deze concrete situatie mogelijk wél een
doorbrekingsgrond als bedoeld in artikel 9, tweede lid, AVG zou kunnen bestaan voor
de verwerking van biometrische gegevens, mits kan worden aangetoond dat het (ter
identificatie van de betrokkene) strikt noodzakelijk is dat de deskundige een
geautomatiseerde biometrische analyse verricht. Een dergelijk verwerking zou naar
verwachting gebaseerd kunnen worden op artikel 22, aanhef en onder e, UAVG dat
bepaalt dat bijzondere persoonsgegevens mogen worden verwerkt voor zover dat
noodzakelijk is voor de instelling, uitoefening of onderbouwing van een
rechtsvordering.
Om deze verwerkingsgrondslagen te kunnen inroepen, benadrukken wij evenwel dat
de BVO of de KNVB in beginsel al een rechtsmiddel moet hebben ingesteld of
procedure moet hebben gestart tegen de desbetreffende persoon. In de rechtspraak
wordt ook aangenomen dat deze grondslag een basis kan vormen voor de verwerking
van persoonsgegevens die nodig zijn om een volgende stap te kunnen zetten in het in
rechte aanspreken van een derde.89 Tegen deze achtergrond is goed verdedigbaar dat
de BVO aan de KNVB of een daartoe aangewezen deskundige op het moment dat een
rechtsmiddel wordt ingezet de bewijswaarde van de beelden verhoogt door middel van
een biometrisch analyse of een analyse waarbij bijzondere persoonsgegevens worden
verwerkt. De enkele loutere mogelijkheid dat de BVO of de KNVB een civiele procedure
overweegt, is aldus onvoldoende.
Wij wijzen in dit verband naar de opinie van de EDPB, Richtsnoeren 2/2018 inzake
afwijkingen op grond van artikel 49 van Verordening 2016/679, (pag. 13 en 14),
waarin de EDPB een nadere toelichting geeft op artikel 49, eerste lid, aanhef en onder
e, AVG. Deze bepaling regelt de internationale doorgifte van persoonsgegevens ten
behoeve van het instellen van een rechtsvordering. Hoewel het hier gaat om
internationale rechtsvorderingen, is de uitleg van het begrip ‘rechtsvordering’ in gelijke
zin toepasbaar op de nationale evenknie van deze bepaling:
“Hier valt een waaier aan activiteiten onder, bijvoorbeeld, in het kader van
een strafrechtelijk of administratief onderzoek in een derde land (bv. in
verband met anti- trustwetgeving, corruptie, handel met voorkennis of
gelijkaardige situaties), waarvoor de afwijking kan worden toegepast op een
gegevensdoorgifte om zichzelf te verdedigen of om een vermindering of
annulering van een boete te verkrijgen die bij wet wordt voorgeschreven,
bijvoorbeeld in een anti- trustonderzoek. Gegevensdoorgiften voor officiële
procedures voor bewijsgaring en -uitwisseling in civiele procedures kunnen
eveneens onder deze afwijking vallen. De afwijking kan ook betrekking
hebben op acties van de gegevensexporteur om procedures in een derde land
in te stellen, bijvoorbeeld het aanspannen van een rechtszaak of het
aanvragen van goedkeuring van een fusie. De afwijking kan niet worden
gebruikt voor de rechtvaardiging van een doorgifte van persoonsgegevens op
basis van de loutere mogelijkheid dat juridische of formele procedures in de
toekomst mogelijk zouden kunnen zijn.
89

Landsadvocaat

Zie Rb. Den Haag 30 april 2020, ECLI:NL:RBDHA:2020:3980.

92/141

De combinatie van de termen "rechtsvordering" en "procedure" houdt in dat
de relevante procedure een rechtsgrond moet hebben, en dat er sprake moet
zijn van een formeel, wettelijk bepaald proces maar niet dat het
noodzakelijkerwijs moet gaan om een juridische of administratieve procedure
("of enige buitengerechtelijke procedure"). Aangezien een doorgifte in het
kader van een procedure moet worden gedaan, moet er een nauw verband
bestaan tussen een gegevensdoorgifte en een specifieke procedure met
betrekking tot de desbetreffende situatie. De theoretische toepasbaarheid
van een bepaald soort procedure zou niet toereikend zijn.” (onderstreping
toegevoegd)
Voor zover de deskundige een beroep wil doen op bovenstaande uitzonderingsgrond
voor de inzet van biometrie, wijzen wij op de volgende aandachtspunten om de strikte
noodzaak en de privacy by design & default te borgen:


Gebruik slechts slimme (biometrische) technologieën waarvoor in voldoende
mate wetenschappelijk onderzoek bestaat over de effectiviteit van de
technologie, evenals informatie over de validatie van het achterliggende
algoritme en verificatie van de aan het algoritme ten grondslag liggende
factoren. Uit deze informatie moet in ieder geval blijken welke stappen
genomen zijn in de ontwikkeling en validatie van de indicatoren van de
technologieën (en of en door wie deze zijn ge-peerreviewed), alsook welke
statistische trainingsmodellen gebruikt zijn.



Licht in een verantwoordingsdocument (waar mogelijk) toe hoe de analyse
van de beelden en het geluid plaatsvindt en motiveer daarbij standaard wat
daarvan de onderliggende variabelen zijn.



Overweeg ook hier een evaluatieprotocol op te stellen, waarmee de BVO of
de deskundige doorlopend kan bezien of het gebruik van de slimme
technologie voldoende effectief is. Voor zover zich signalen voordoen dat de
effectiviteit of de bewijswaarde van de bestaande videosystemen te wensen
overlaat, kunnen deze evaluaties als grondslag dienen voor de keuze van
meer ingrijpende slimme technologieën.



Zorg ervoor dat – naast het enkele gebruik van de slimme technologieën –
ook altijd steekproefsgewijs gedurende een wedstrijd handmatig mogelijke
discriminerende uitlatingen worden geselecteerd. Op deze manier kan worden
gecontroleerd of de slimme technologieën juist staan afgesteld. Bij eventuele
discrepanties zou dit een aanleiding kunnen zijn dat de slimme technologie
niet naar behoren functioneert of niet juist is afgesteld.

Wij benadrukken dat het voorgaande slechts geldt voor procedures van de KNVB of de
BVO of een bestuursrechtelijke of civiele procedure bij de rechter. De uitzondering is
met name bruikbaar voor het laten uitvoeren van een biometrische eigen analyse of
analyse door een daartoe aangestelde deskundige nadat reeds een procedure door de

Landsadvocaat

93/141

KNVB of de BVO is geïnitieerd. Het gaat hier uitdrukkelijk niet om de strafrechtelijke
sanctionering. Het gebruik van de gegevens in de strafrechtelijke context wordt
gereguleerd door het Wetboek van Strafvordering, de Wpg en de Wjsg.

Casus inzet slimme technologie - Sanctiefase
De KNVB besluit allereerst civielrechtelijk op te treden tegen de twee mannen. Het
doel is met name het opleggen van een landelijk stadionverbod. Daarnaast doet de
BVO aangifte bij de politie tegen beide vormen van racistisch gedrag. De getroffen
speler besluit evenwel af te zien van het doen van aangifte. De speler dient geen
klacht in en machtigt de BVO evenmin om namens hem aangifte te doen.
Civielrechtelijk optreden
Zoals volgt uit de sanctiekaart heeft de KNVB verschillende opties om de twee
mannen civielrechtelijk aan te spreken. De KNVB standaardvoorwaarden, die door
clubs bij de in artikel 1 onder f van die standaardvoorwaarden bedoelde
voetbalwedstrijden van toepassing verklaard dienen te worden, spelen bij deze
sanctieoplegging (zowel voor de clubs als voor de KNVB) een sleutelrol. In aanvulling
daarop kunnen clubs zich bij het opleggen van sancties ook baseren op de rechten die
zij ontlenen aan het feit dat zij eigenaar of huurder zijn van het stadion waarin zij
spelen. Artikel 8.5 van de KNVB standaardvoorwaarden verbiedt (onder andere)
gedrag dat als beledigend kan worden ervaren:
“8.5 Het is verboden zich in het Stadion te gedragen op een wijze die anderen
als provocerend, bedreigend of beledigend kunnen ervaren. […].”
Artikel 10 van de KNVB standaardvoorwaarden kent clubs en de KNVB vervolgens het
recht toe bij overtreding van deze (of andere) bepaling(en) verschillende sancties op
te leggen, waaronder onmiddellijke verwijdering uit het stadion, ongeldigverklaring
van het toegangsbewijs, of – met inachtneming van de Richtlijn termijn
stadionverbod - de oplegging van een (landelijk) stadionverbod.

Landsadvocaat

94/141

Civielrechtelijk optreden (vervolg)
In aanvulling op de verbintenisrechtelijke sanctiemogelijkheden die de
standaardvoorwaarden de KNVB en clubs toekennen, wijzen wij (omwille van de
volledigheid) op de aanvullende mogelijkheid om, desgewenst, ook buiten de KNVB
standaardvoorwaarden om civielrechtelijk tegen verspreiders van racistische en
discriminatoire uitlatingen op te treden. Dat kan op basis van artikel 6:162 van het
Burgerlijke Wetboek, op grond waarvan, anders dan het geval is bij de KNVB
standaardvoorwaarden, ook de slachtoffers van discriminatoire of racistische
uitingen zelf de mogelijkheid hebben in rechte tegen de verspreiders van die
uitingen op te treden.
Het door de slimme technologie verzamelde bewijsmateriaal (signalering en
identificatie van de daders) zal in het kader van de civielrechtelijke procedure als
bewijs mogen worden ingebracht. Eventuele bijzondere en strafrechtelijke
persoonsgegevens op de beelden (bijvoorbeeld de van de beelden af te lezen
indirecte rasgegevens van beide mannen dat ten behoeve van identificatie is
verwerkt) mogen ten behoeve van de procedure worden verstrekt, mits er
daadwerkelijk één van de in de sanctiekaart genoemde (rechts)middelen is ingezet
en de verwerking van deze gegevens strikt noodzakelijk is voor de instelling,
uitoefening of onderbouwing van een rechtsvordering (zie artikel 22, tweede lid,
aanhef en onder e, UAVG jo. artikel 32, aanhef en onder d, UAVG). Deze noodzaak
kan worden aangenomen als de beelden strikt noodzakelijk zijn voor de
bewijsvoering.
Tijdens de procedure wordt door de KNVB vastgesteld dat op basis van het
bestaande materiaal niet goed kan worden vastgesteld of man 2 zich schuldig
maakt aan individuele belediging van de speler. De KNVB wijst een deskundige aan
die door middel van een nadere analyse de bewijswaarde van de beelden of
geluidsfragmenten poogt te verbeteren. Concreet krijgt deze deskundige de
opdracht om vast te stellen of man 2 degene is die de individuele uiting heeft
geroepen. Mits noodzakelijk voor de analyse, is het verdedigbaar dat daarbij
bijzondere en/of strafrechtelijke persoonsgegevens worden verwerkt. De
verwerking daarvan kan dan gebaseerd worden op artikel 22, tweede lid, aanhef en
onder e, UAVG respectievelijk artikel 32, aanhef en onder d, UAVG. Er is immers
één van de in de sanctiekaart genoemde (rechts)middelen ingezet en de verwerking
van deze gegevens is strikt zijn voor de instelling, uitoefening of onderbouwing van
een rechtsvordering. Op basis hiervan mogen dan ook biometrische gegevens
worden verwerkt. De deskundige in deze zaak stelt na inzet van
gezichtsherkenningstechnologie vast dat man 2 de individuele uiting heeft
geroepen.
Uitkomst van de procedure is dat voor beide mannen een stadionverbod wordt
opgelegd.

Landsadvocaat

95/141

Strafrechtelijk optreden
Zoals eerder toegelicht, doet de BVO aangifte bij de politie tegen beide vormen van
racistisch geweld. De getroffen speler besluit evenwel af te zien van het doen van
aangifte. De speler dient geen klacht in en machtigt de BVO evenmin om namens
hem aangifte te doen.
Zoals volgt uit de sanctiekaart kan de BVO aangifte doen voor groepsbelediging.
De politie kan deze aangifte in behandeling nemen. Groepsbelediging (strafbaar
gesteld in artikel 137c Wetboek van Strafrecht (‘Sr’)) betreft het zich in het
openbaar opzettelijk beledigend uitlaten over een groep mensen, wegens onder
meer hun ras. ‘Ras’ wordt ruim opgevat en betreft huidskleur, nationaliteit en
etniciteit. Groepsbelediging is dus niet het beledigen van iemand door een groep,
maar het beledigen door één of meer personen van een groep. ‘Belediging’ heeft de
strekking een ander c.q. een groep bij het publiek in een ongunstig daglicht te
stellen en in zijn eer of goede naam aan te tasten. Voor het bewijs van
groepsbelediging is het niet vereist dat onder het publiek mensen aanwezig zijn van
(bijvoorbeeld) joodse afkomst of met een donkere huidskleur. Het gaat erom dat de
belediging publiekelijk is gehoord en gevoelens van vernedering of geschoktheid
teweeg heeft kunnen brengen. Zie Hoge Raad 15 september 2009,
ECLI:NL:HR:2009:BI4739, rov. 2.2.3.
De officier van justitie zal de rechtmatige (door middel van de slimme technologie
vastgelegde) beelden met een beroep op Artikel 126nd Wetboek van Strafvordering
(‘Sv’) kunnen vorderen bij de BVO. Artikel 126nd Sv bepaalt dat in geval van een
verdenking van een misdrijf als omschreven in artikel 67, eerste lid, Sv de officier
van justitie in het belang van het onderzoek van degene van wie redelijkerwijs kan
worden vermoed dat hij toegang heeft tot bepaalde opgeslagen of vastgelegde
gegevens kan vorderen deze gegevens te verstrekken. Onder de misdrijven als
bedoeld in artikel 67, eerste lid, Sv valt onder meer het misdrijf van artikel 137c Sr:
Hij die zich in het openbaar, mondeling (…) opzettelijk beledigend uitlaat over een
groep mensen wegens hun ras (…) wordt gestraft met gevangenisstraf van ten
hoogste een jaar of geldboete van de derde categorie.
De club die de camerabeelden heeft gemaakt van mogelijk strafbare gedragingen
geldt als ‘degene van wie redelijkerwijs kan worden vermoed dat hij toegang heeft
tot vastgelegde gegevens’ als bedoeld in artikel 126nd Sv. Aan de vordering van de
officier van justitie dient te worden voldaan. Er is sprake van een wettelijke
verplichting tot het verstrekken van persoonsgegevens (artikel 6, eerste lid, aanhef
en onder c, AVG).

Landsadvocaat

96/141

Strafrechtelijk optreden (vervolg)
Hoewel dit niet expliciet wordt opgemerkt in de aangiftebevoegdheid van artikel
161 Sv, is goed verdedigbaar dat de BVO bij de aangifte de beelden verstrekt
met daarop strafrechtelijke gegevens. Een aangifte heeft immers per definitie
betrekking op een (vermeend) strafbaar feit. In zoverre is artikel 161 Sv een
lidstatelijke bepaling als bedoeld in artikel 10 AVG. De verwerking van bijzondere
persoonsgegevens in de aangifte kan vervolgens worden gebaseerd op artikel 23,
aanhef en onder c, UAVG dat bepaalt dat bijzondere persoonsgegevens (voor
zover noodzakelijk) in aanvulling op strafrechtelijke persoonsgegevens mogen
worden verwerkt.
Zodra de politie respectievelijk het OM de beelden hebben ontvangen, valt de
verwerking van de daarin opgenomen persoonsgegevens niet langer onder de
reikwijdte van de AVG. Vanaf dat moment is de Wpg respectievelijk de Wjsg van
toepassing op de verwerking van de (bijzondere en/of strafrechtelijke)
persoonsgegevens.
De rechter bepaalt vervolgens of de beelden toelaatbaar zijn als bewijs. De
verwachting is dat de beelden als bewijsmateriaal zullen mogen worden gebruikt,
voor zover de voetbalclub bij de inzet van de slimme technologie zich heeft
gehouden aan de in dit rapport beschreven randvoorwaarden.
De politie kan de aangifte van de BVO gericht tegen de eenvoudige
(individuele) belediging van de speler van de tegenpartij niet in behandeling
nemen. Daarvoor is vereist dat het slachtoffer zelf aangifte doet of de BVO
daarvoor volmachtigt. Aanvullend geldt dat het slachtoffer daadwerkelijk een
klacht moet indienen (een klacht houdt in dat het slachtoffer expliciet verzoekt
om vervolging). Doordat de speler dit niet heeft gedaan, kan de strafrechtelijke
vervolging geen doorgang vinden. Het is de BVO niet toegestaan om de beelden
en het dossier (incl. de daarin opgenomen strafrechtelijke en mogelijk zelfs
bijzondere persoonsgegevens) aan de politie te verstrekken. Nu geen onderzoek
mogelijk is, kan een dergelijke verstrekking niet noodzakelijk worden geacht.
Daarmee eindigt de sanctiefase.
(zie bijlage 3 voor de volledige casus (signalering – identificatie – sanctie))

Landsadvocaat

97/141

7

Geautomatiseerde besluitvorming en profilering
De AVG kent een strikt regime voor zogenoemde ‘geautomatiseerde besluitvorming’,
waaronder profilering. Geautomatiseerde besluitvorming is in beginsel verboden, tenzij
daarvoor een toereikende wettelijke grondslag bestaat (artikel 22 AVG). De vraag rijst
of de inzet van de slimme technologieën in de signaleringsfase, identificatiefase of
sanctioneringsfase zou leiden tot geautomatiseerde besluitvorming of profilering.

7.1

Juridisch kader
De AVG regelt dat bepaalde vormen van geautomatiseerde besluitvorming in beginsel
verboden zijn. Artikel 22, eerste lid, AVG definieert een ‘geautomatiseerd individueel
besluit’ als:
“een uitsluitend op geautomatiseerde verwerking, waaronder profilering,
gebaseerd besluit waaraan voor hem aanzienlijke gevolgen zijn verbonden of
dat hem anderszins in aanmerkelijke mate treft.”
Profilering als bedoeld in art. 22, eerste lid, AVG vormt een bijzondere vorm van
geautomatiseerde besluitvorming. Art. 4, aanhef en onder 4, AVG definieert
‘profilering’ als:
“elke vorm van geautomatiseerde verwerking van persoonsgegevens waarbij
aan de hand van persoonsgegevens bepaalde persoonlijke aspecten van een
natuurlijke persoon worden geëvalueerd, met name met de bedoeling zijn
beroepsprestaties, economische situatie, gezondheid, persoonlijke voorkeuren,
interesses, betrouwbaarheid, gedrag, locatie of verplaatsingen te analyseren of
te voorspellen”.
De betrokkene hoeft geen specifieke actie te ondernemen om beschermd te worden
tegen dergelijke besluitvorming.90 Om te kunnen vaststellen of sprake is van
geautomatiseerde besluitvorming als bedoeld in artikel 22 AVG dient te worden
getoetst of sprake is van (i) een uitsluitend op geautomatiseerde verwerking
gebaseerd besluit (ii) met rechtsgevolgen of dat de betrokkene anderszins in
aanmerkelijke mate treft. Hieronder volgt een nadere uitwerking van deze begrippen.

90

Landsadvocaat

Zie Artikel-29 Werkgroep, Richtsnoeren inzake geautomatiseerde individuele besluitvorming en profilering
voor de toepassing van Verordening (EU) 2016/679, WP 251rev01, p. 23: “Dit verbod is van toepassing,
ongeacht of de betrokkene wel of niet actie onderneemt met betrekking tot de verwerking van zijn
persoonsgegevens. (…) Deze uitlegging versterkt het idee dat de betrokkene controle heeft over zijn
persoonsgegevens, in overeenstemming met de grondbeginselen van de AVG. De uitlegging van artikel 22
als een verbod in plaats van een in te roepen recht houdt in dat personen automatisch beschermd zijn
tegen de mogelijke gevolgen die dit soort verwerking kan hebben.”

98/141

(i) Is sprake van een uitsluitend op geautomatiseerde verwerking gebaseerd besluit?
Een kernelement van geautomatiseerde besluitvorming is dat het besluit91 uitsluitend
met geautomatiseerde middelen moet zijn genomen, oftewel een besluit dat is
genomen zonder menselijke tussenkomst in het besluitvormingsproces. Een
geautomatiseerd proces dat slechts een aanbeveling doet (bijv. de aanbeveling dat
een bepaalde werkwijze moet worden gevolgd), die vervolgens door een
(veiligheids)medewerker van de BVO in combinatie met andere informatie wordt
afgewogen bij het nemen van een uiteindelijk besluit, vormt geen geautomatiseerde
besluit. Dergelijke op geautomatiseerde wijze voorbereide besluiten vallen niet onder
de reikwijdte van artikel 22 AVG.
Hierbij zij benadrukt dat het inbouwen van enige vorm van menselijke tussenkomst er
niet per definitie toe leidt dat geen sprake meer is van geautomatiseerde
besluitvorming. De menselijke tussenkomst moet volgens de Artikel-29 Werkgroep
zorgen voor zinvol toezicht op de besluitvorming. Het mag niet gaan o slechts een
symbolische handeling, waarbij de beoordelaar de automatisch gegenereerde
uitkomsten per definitie volgt. Daar komt bovendien bij dat degene die de menselijke
tussenkomst uitvoert, bevoegd en bekwaam moet zijn om een andersluidend besluit te
nemen. Tot slot geldt als voorwaarde dat hij alle relevante gegevens bij de
herbeoordeling betrekt.92
(ii) Leidt het geautomatiseerde besluit tot rechtsgevolgen of is sprake van een besluit
dat een betrokkene anderszins in aanmerkelijke mate treft?
Indien vastgesteld wordt dat inderdaad sprake is van een uitsluitend op
geautomatiseerd verwerking gebaseerd besluit, dient vervolgens te worden gekeken
naar de specifieke gevolgen van dat besluit. Het verbod van artikel 22 AVG is erop
gericht om personen te beschermen tegen aanzienlijke effecten van geautomatiseerde
besluitvorming. Zoals volgt uit de tekst van artikel 22 AVG is een geautomatiseerd
besluit slechts verboden indien sprake is van ‘besluitvorming met rechtsgevolgen’ of
‘besluitvorming die de betrokkene in aanmerkelijke mate treft’.93
Met besluiten waaraan rechtsgevolgen zijn verbonden, wordt volgens de Artikel 29Werkgroep bedoeld een besluit dat van invloed is op iemands wettelijke rechten (zoals
het stemrecht of het recht om rechtsmiddelen in te stellen). De Artikel 29-Werkgroep
noemt als voorbeeld rechtsgevolgen die iemands juridische status of zijn rechten uit
91

92

93

Landsadvocaat

De definitie van ‘besluit’ als bedoeld in de AVG is niet gelijk aan een besluit als bedoeld in artikel 1:3 Awb.
Zie Kamerstukken II 2017/18, 34 851, nr. 3, p. 120: “Geautomatiseerde individuele besluitvorming is
alleen aan de orde wanneer er sprake is van een besluit in de zin van de verordening. Dit begrip is niet
slechts beperkt tot het besluitbegrip in de zin van de Awb, maar kan ook privaatrechtelijke
rechtshandelingen betreffen.”
Zie Artikel-29 Werkgroep, Richtsnoeren inzake geautomatiseerde individuele besluitvorming en profilering
voor de toepassing van Verordening (EU) 2016/679, WP 251rev01, p. 24.
Achterliggende gedachte van het verbod is dat “niemand mag worden onderworpen aan de gevolgen van
een besluit enkel en alleen op basis van kenmerken van een bepaalde groep waartoe hij of zij behoort. De
ratio van deze bepaling is dat het in dit licht bijzonder kwetsbaar is om besluitvorming te baseren op
enkele persoonskenmerken” Vgl. Overweging 71 van de AVG en Kamerstukken II 2017/18, p. 39.

99/141

hoofde van een overeenkomst beïnvloeden, waaronder bijvoorbeeld: (i) het beëindigen
van een overeenkomst, (ii) het recht op of weigering van een uitkering, zoals
kinderbijslag of huurtoeslag of (iii) de weigering tot toelating tot een land of de
toekenning van een nationaliteit.94
Betrekkelijk vager is de categorie besluiten die de betrokkene ‘in aanmerkelijke mate
treft’. Het gaat hier om besluiten die weliswaar geen rechtsgevolg teweegbrengen,
maar de betrokkene toch in vergelijkbare mate kan treffen. De Artikel-29 Werkgroep
neemt daarbij als uitgangspunt dat “de effecten van de verwerking groot of belangrijk
genoeg moeten zijn om aandacht te verdienen”95.
Het is moeilijk om in zijn algemeenheid te bepalen welk gevolg ernstig genoeg is om te
kunnen spreken van een gevolg dat een betrokkene in aanmerkelijke mate treft. Een
en ander zal moeten worden uitgekristalliseerd in de Europese en nationale
rechtspraak. De Europese toezichthouders nemen als uitgangspunt dat sprake kan zijn
van een besluit dat een betrokkene in aanmerkelijke mate treft indien het besluit het
potentieel heeft om:96
“[i] de omstandigheden, het gedrag of de keuzen van de betrokken personen
in aanmerkelijke mate te treffen; [ii] een langdurig of blijvend effect op de
betrokkene te hebben; of [iii] in het uiterste geval, tot uitsluiting of
discriminatie van personen te leiden.”
In de parlementaire geschiedenis van de (U)AVG en in de eerdergenoemde opinie van
de Artikel-29 Werkgroep worden de volgende voorbeelden aangehaald:


de automatische weigering van een (online) ingediende kredietaanvraag 97;



verwerking van sollicitaties zonder menselijke tussenkomst98;



besluiten die iemands financiële situatie treffen, waaronder bijvoorbeeld het
in aanmerking komen voor een lening99;



besluiten die iemands toegang tot gezondheidszorg treffen 100;



besluiten waarmee iemand de toegang tot de arbeidsmarkt wordt geweigerd
of waarmee hij ernstig wordt benadeeld;



besluiten die iemands toegang tot onderwijs treffen, bijvoorbeeld de toelating
tot een universiteit. 101

94

95

96
97
98
99
100
101

Landsadvocaat

Zie Artikel-29 Werkgroep, Richtsnoeren inzake geautomatiseerde individuele besluitvorming en profilering
voor de toepassing van Verordening (EU) 2016/679, WP 251rev01, p. 25.
Zie Artikel-29 Werkgroep, Richtsnoeren inzake geautomatiseerde individuele besluitvorming en profilering
voor de toepassing van Verordening (EU) 2016/679, WP 251rev01, p. 25.
Vgl. Artikel 29 Werkgroep, 'Guidelines on automateddecision-making and profiling', WP 251, p. 10-11.
Overweging 71 van de AVG.
Overweging 71 van de AVG.
Zie Kamerstukken II 2017/18, 34 851, nr. 3, p 26
Zie Kamerstukken II 2017/18, 34 851, nr. 3, p. 26
Vgl. Artikel 29 Werkgroep, 'Guidelines on automateddecision-making and profiling', WP 251, p. 10-11.

100/141

7.2

Aandachtspunten bij de inzet van slimme technologieën
Wij stellen voorop dat de inzet van slimme technologieën waarbij het gedrag van
supporters (bijv. door middel van emotieherkenning) of de persoonlijke kenmerken
van personen (door middel van biometrische identificatie) worden verwerkt, is aan te
merken als profilering als bedoeld in artikel 4, aanhef en onder f, AVG. Ook de analyse
van beelden en geluidsopnamen kan kwalificeren als profilering. Er worden dan aan de
hand van persoonsgegevens bepaalde persoonlijke aspecten van een natuurlijk
persoon (geautomatiseerd) geëvalueerd (bijvoorbeeld het gedrag, de locatie en de
verplaatsingen van supporters).102 Voor zover het gedrag louter geautomatiseerd
wordt geanalyseerd, is niet alleen sprake van ‘profilering’, maar ook van (in beginsel
verboden) geautomatiseerde profilering als bedoeld in artikel 22, eerste lid, AVG.
Onzes inziens kan echter worden geoordeeld dat de inzet van slimme technologieën
ten behoeve van de signalering, identificering en aanpak van discriminatie en racisme
niet uitsluitend is gebaseerd op een louter geautomatiseerde verwerking. Van door de
AVG verboden profilering is aldus in beginsel geen sprake. Daarbij is doorslaggevend
dat bij de inzet van de beschreven slimme technologie de signalering en de
identificatie weliswaar louter geautomatiseerd zou kunnen plaatsvinden, maar de
daadwerkelijke sanctieoplegging (of dit nu door de voetbalclub, de KNVB of door
justitie), en daarmee de besluitvorming, vooralsnog altijd door menselijke
tussenkomst plaats zal vinden. De beelden en het geluid worden weliswaar
geautomatiseerd gegenereerd en geselecteerd, maar worden nog altijd handmatig
gecontroleerd. Bij de sanctieoplegging worden verschillende feiten en omstandigheden
en de bewijswaarde van de beelden afgewogen. Kort en goed vormen de door de
slimme technologieën gegenereerde (of eventueel geselecteerde) beelden enkel een
onderbouwing voor het menselijke besluit of op basis van deze informatie voldoende
grond bestaat om een sanctie op te leggen aan de desbetreffende persoon of
personen.103
Naast het feit dat geen sprake is van louter geautomatiseerde verwerking, kan
bovendien betwijfeld worden of de (eventuele) geautomatiseerde selectie in de
signaleringsfase en de identificatiefase reeds tot gevolg heeft dat de betrokkene
rechtsgevolgen ondervindt of sprake is van gevolgen die de betrokkene in
aanmerkelijke mate treffen. Verdedigbaar is dat pas in de sanctiefase de betrokkene
rechtsgevolgen respectievelijk aanmerkelijke gevolgen ondervindt van de
(geautomatiseerde) selectie van zijn uitingen en beelden. Immers pas dan kan de
betrokkene civiele of strafrechtelijke sancties opgelegd krijgen.
Wij wijzen erop dat het verdedigbare standpunt (dat de enkele geautomatiseerde
selectie van incidenten en het geautomatiseerd identificeren van personen géén
aanmerkelijke gevolgen heeft voor de betrokken persoon) zou kunnen leiden tot een
juridische discussie. Gezien de afwezigheid van bestendige rechtspraak, is de kans
102
103

Landsadvocaat

Art. 4, aanhef en onder 4, AVG.
Zie rechtbank Amsterdam 11 maart 2021, ECLI:NL:RBAMS:2021:1018, rov. 4.17 e.v.

101/141

aanwezig dat de rechter of de AP de inzet van slimme technologieën (waarbij
risicogevallen geautomatiseerd worden geselecteerd met behulp van bijvoorbeeld
emotieherkenning of geluidserkenning) an sich zal aanmerken als geautomatiseerde
besluitvorming of profilering als bedoeld in artikel 22 AVG. De redenering daarbij zou
zijn dat het enkele resultaat van de geautomatiseerde signalering en identificatie – los
van de vraag of en zo ja, op welke wijze dat wordt betrokken bij de latere
sanctieoplegging – reeds kan worden aangemerkt als een geautomatiseerd besluit met
aanmerkelijke gevolgen voor de supporter.
Relevant in dit verband is dat de Rechtbank Den Haag in haar uitspraak van
5 februari 2020 heeft laten doorschemeren dat enkel de geautomatiseerde
selectie van een persoon waarbij (mogelijk) een verhoogde kans op sociale
zekerheidsfraude bestaat, een ‘aanmerkelijk gevolg’ zou kunnen opleveren
voor de geselecteerde persoon.104 Het ging in deze uitspraak om de
toepassing van het Systeem Risico Indicatie (‘SyRI’), een geautomatiseerd
systeem dat – kortgezegd – op basis van aangeleverde data een
risicomelding doet over personen. Een risicomelding houdt in dat op basis
van een vergelijking van (discrepanties in) bestanden is gebleken dat bij een
persoon (mogelijk) een verhoogd risico bestaat op sociale zekerheidsfraude.
Deze risicomelding mag vervolgens gedurende een periode van twee jaar
door deelnemers van het SyRI-project worden gebruikt om een
toezichtsonderzoek naar de betreffende persoon in te stellen. De rechtbank
oordeelt op grond van artikel 8, tweede lid, EVRM dat de selectie als zodanig
al een ‘aanmerkelijk effect’ kan hebben op de persoonlijke levenssfeer van de
betrokkene.105 Daarbij neemt de rechtbank in overweging dat een
risicomelding twee jaar wordt opgeslagen en voor twintig maanden door
deelnemers van het SyRI-project mag worden gebruikt. Hoewel de rechtbank
een aanmerkelijk effect lijkt aan te nemen in de zin van artikel 8 EVRM
(onder verwijzing naar een opinie van de Europese toezichthouders over
geautomatiseerde besluitvorming als bedoeld in artikel 22 AVG), laat de
rechtbank uitdrukkelijk in het midden of de selectie van een persoon c.q. de
risicomelding voldoet aan de precieze definitie in de AVG van
geautomatiseerde besluitvorming.
Evenwel heeft de inzet van slimme technologieën ter signalering en identificatie van
discriminatie en racisme een duidelijk ondersteunend karakter. Deze inzet leidt op
zichzelf, anders dan bijvoorbeeld het hiervoor besproken SyRI (waarbij het gevolg het
instellen van een toezichtsonderzoek is), niet zonder meer tot een onderzoek of het
104
105

Landsadvocaat

Rb. Den Haag 5 februari 2020, ECLI:NL:RBDHA:2020:865, rov. 6.59.
Artikel 8 EVRM regelt de bescherming van het recht op privéleven. Hoewel het recht op
gegevensbescherming ontbreekt in de letterlijke tekst van artikel 8 EVRM, wordt in de rechtspraak van het
Hof voor de Rechten van de Mens (hierna: EHRM) aangenomen dat ook gegevensbescherming onderdeel
vormt van artikel 8 EVRM. Het EHRM gebruikt hiervoor de term ‘gegevens die het privéleven raken’. De
mate van bescherming van ‘gegevens die het privéleven raken’ is afhankelijk van de aard van de gegevens,
de omvang van de gegevensverwerking, de wijze waarop de gegevens worden gebruikt, het doel van het
gebruik, en de mogelijkheden die de verwerking biedt. De bescherming van artikel 8 EVRM is voorts niet
absoluut en kan worden beperkt, mits wordt voldaan aan de uitzonderingsclausule van artikel 8, tweede lid,
EVRM. De rechtbank heeft in geval van SyRI geoordeeld dat de geautomatiseerde selectie een aanmerkelijk
effect heeft voor de betrokkene in de zin van artikel 8 EVRM, wat betekent dat moet worden voldaan aan
eisen van artikel 8, tweede lid, EVRM. Hoewel deze eisen enigszins vergelijkbaar zijn met de AVG, dient de
BVO en de KNVB zich ervan bewust te zijn dat sprake is van een ander regime. De AVG biedt vergelijkbare
bescherming, maar is op aspecten strenger én concreter, zeker voor zover het gaat om geautomatiseerde
besluitvorming.

102/141

opleggen van een sanctie. In zoverre behoeft de kans dat een rechter of de AP het
standpunt inneemt dat sprake is van geautomatiseerde besluitvorming in de zin van
artikel 22 AVG nuancering.
Hoewel gezien het voorgaande naar verwachting geen sprake is van een
geautomatiseerd besluit of profilering, zoals bedoeld in artikel 22 AVG, brengen de
overige vereisten van de (U)AVG, en met name het beginsel van rechtmatigheid,
behoorlijkheid en transparantie,106 met zich mee dat de inzet van de slimme
technologieën wel voldoende inzichtelijk en controleerbaar moet zijn. De voetbalclub
zal dus wel maatregelen moeten treffen om de transparantie van de slimme
technologieën (en de achterliggende algoritmes) te borgen (zie hierover deel 2 van dit
rapport).

106

Landsadvocaat

Artikel 5, eerste lid, aanhef en onder a, AVG.

103/141

DEEL 2

Landsadvocaat

104/141

8

OVERIGE JURIDISICHE VOORWAARDEN VOOR DE INZET VAN SLIMME
TECHNOLOGIEËN

8.1

Inleiding
In deel 1 van dit rapport hebben wij geconcludeerd dat wij het goed verdedigbaar
achten dat BVO’s een deel van de in hoofdstuk 3 beschreven slimme technologieën
inzetten ten behoeve van het signaleren, identificeren en aanpakken van discriminatie,
mits de BVO de strikte noodzaak en evenredigheid van de gekozen slimme technologie
kan onderbouwen en verantwoorden. Wij hebben daarbij enkele aanbevelingen gedaan
om de slimme technologieën in overeenstemming met de beginselen van privacy by
design & default toe te passen. De AVG kent uiteraard nog meer randvoorwaarden
waaraan (de verwerking van persoonsgegevens bij de inzet van) de slimme
technologie moet voldoen. In dit deel lichten wij beknopt toe aan welke overige
juridische (rand)voorwaarden iedere slimme technologie moet voldoen. Wij zullen
daarbij concrete voorstellen doen voor de technische en organisatorische maatregelen
die de verwerkingsverantwoordelijke partijen moet treffen om te voldoen aan de
juridische voorwaarden van de AVG.

8.2

Internationale doorgifte
Indien persoonsgegevens worden verwerkt buiten de Europese Unie, is sprake van de
internationale doorgifte van persoonsgegevens. Een dergelijke situatie doet zich
bijvoorbeeld voor indien de BVO in het kader van de inzet van de slimme technologie
of de opslag van de beelden gebruik zou maken van een Amerikaanse
cloudopslagprovider die op buitenlandse servers ten behoeve van de BVO
persoonsgegevens verwerkt. Een ander voorbeeld is dat de BVO de beelden en
geluidsopnamen verstrekt aan een voetbalclub buiten de EU.
Uitgangspunt is dat de verwerkingsverantwoordelijke (zoals een BVO) in beginsel dient
te voorkomen dat persoonsgegevens in het buitenland worden verwerkt. Mocht
internationale doorgifte om specifieke redenen toch noodzakelijk zijn, dan dient de
verwerkingsverantwoordelijke na te gaan of de doorgifte aan de buitenlandse
verwerkingsverantwoordelijken, (sub)verwerkers of andere ontvangers in derde landen
of internationale organisaties is toegestaan.
Bij naleving van de algemene verplichtingen uit de AVG kunnen persoonsgegevens
binnen de EU vrij circuleren. Voor doorgifte buiten de EU aan zogenaamde derde
landen of internationale organisaties gelden aanvullende verplichtingen op grond van
hoofdstuk V van de AVG. Van doorgifte is ook sprake indien het ter beschikking stellen
van gegevens plaatsvindt aan een (sub)verwerker die is gevestigd in een derde land.
Van belang is vooral dat doorgifte aan verwerkingsverantwoordelijken, verwerkers of
andere ontvangers in derde landen of internationale organisaties niet ten koste gaat
van het beschermingsniveau dat de AVG verzekert.

Landsadvocaat

105/141

Doorgifte aan derde landen en internationale organisaties mag in ieder geval alleen
plaatsvinden in overeenstemming met de AVG. Onder de AVG zijn de belangrijkste
eventuele grondslagen voor de verwerkingsverantwoordelijke:


het sluiten van een modelcontract107 dat de Europese Commissie heeft
opgesteld voor de verstrekking van persoonsgegevens aan een bewerker in
een derde land108;



het sluiten van een modelcontract dat de AP heeft opgesteld en dat de EC
heeft goedgekeurd;



een goedgekeurde gedragscode of goedgekeurd certificeringsmechanisme,
samen met bindende en afdwingbare toezeggingen om de passende
waarborgen toe te passen;



noodzakelijkheid vanwege gewichtige redenen van algemeen belang.109

De betrokkene moet worden geïnformeerd over het voornemen om persoonsgegevens
door te geven aan derde landen of internationale organisaties (zie artikel 14, eerste
lid, onderdeel f, AVG).
Aanbevelingen


Gezien de gevoeligheid van de beelden en geluidsopnamen, raden wij aan om
waar mogelijk internationale doorgifte aan derde landen te voorkomen. Dat
geldt in het bijzonder bij het implementeren van cloudoplossingen.



In het geval van doorgifte van persoonsgegevens aan derde landen, zal
hetzelfde hoge beveiligingsniveau als in de AVG moeten worden
gegarandeerd.

Een bijzonder aandachtspunt in dit kader is nog dat het Hof van Justitie bij uitspraak
van 16 juli 2010 in de zaak C-311/18 (Schrems II) het zogenoemde ‘Privacy Shield’
ongeldig verklaard. Dit betekent dat de doorgifte van persoonsgegevens aan
Amerikaanse verwerkers niet langer gebaseerd kan worden op dit
adequaatheidsbesluit.
8.3

Rechtmatige, behoorlijke en transparante verwerking & non-discriminatiebeginsel
De verwerkingsverantwoordelijke dient op grond van de AVG te borgen dat
persoonsgegevens behoorlijk en rechtmatig worden verwerkt.
Juridisch kader

107
108

109

Landsadvocaat

In de AVG aangeduid als ‘standaardbepalingen’.
Zie voor deze modelcontracten: https://ec.europa.eu/justice/data-protection/internationaltransfers/transfer/index_en.htm.
Zie voor meer informatie de art. 45 t/m 49 AVG.

106/141

Artikel 5, eerste lid, aanhef en onder a, AVG schrijft voor dat persoonsgegevens
moeten worden verwerkt op een wijze die ten aanzien van de betrokkene rechtmatig,
behoorlijk en transparant is. Dit beginsel vindt zijn uitwerking in een groot deel van de
overige privacyeisen die uit de AVG volgen. Zo komt het beginsel van transparantie
onder meer tot uiting in de informatieplichten die op verwerkingsverantwoordelijken
rusten (zie daarover paragraaf 9.2 hierna).
Voor wat betreft dit beginsel is in de context van de inzet van slimme technologieën in
voetbalstadions evenwel het volgende relevant. Een reëel risico bij de inzet van
slimme technologie, waarbij gebruik wordt gemaakt van een algoritme (met name
emotieherkenning of biometrie (waaronder gezichtsherkenning)), is dat het
onderliggende algoritme (onbedoeld) zou kunnen leiden tot directe of indirecte
discriminatie van toeschouwers. Het recht op non-discriminatie vereist dat
gelijkwaardige personen door de slimme technologie gelijkwaardig worden
geselecteerd, ongeacht leeftijd, ras of geslacht. Een benadeling van specifieke
personen en groepen is alleen aanvaardbaar als daarvoor een objectieve en redelijke
rechtvaardiging bestaat. De inzet van een slimme technologie mag niet leiden tot
ongerechtvaardigd (indirect) onderscheid, bijvoorbeeld omdat deze enkel
geluidsopnamen maakt van overtreders van een bepaalde etniciteit. Voor zover dat
wel het geval is, dient de verwerking ‘onbehoorlijk’ te worden geacht, wat een
overtreding betreft van artikel 5, eerste lid, aanhef en onder a, AVG.
De AP is recentelijk in een onderzoeksrapport naar de verwerking van de nationaliteit
van aanvragers van kinderopvangtoeslag110 (‘Onderzoeksrapport’) zeer uitgebreid
ingegaan op het discriminatieverbod. De AP hanteert daarin het volgende juridische
kader:
“Het beginsel van behoorlijkheid betekent in ieder geval dat verwerkingen
niet in strijd mogen zijn met fundamentele rechtsbeginselen, zoals het
discriminatieverbod. Het discriminatieverbod ligt ten grondslag aan de
volgende bepalingen. Op grond van artikel 26 van het Internationaal Verdrag
inzake burgerrechten en politieke rechten (hierna: IVBPR) zijn allen gelijk
voor de wet en hebben zonder discriminatie aanspraak op gelijke
bescherming door de wet. In dit verband verbiedt de wet discriminatie van
welke aard ook en garandeert een ieder gelijke en doelmatige bescherming
tegen discriminatie op welke grond ook, zoals ras, huidskleur, geslacht, taal,
godsdienst, politieke of andere overtuiging, nationale of maatschappelijke
afkomst, eigendom, geboorte of andere status.
Op grond van artikel 1, eerste lid, van Protocol nr. 12 bij het Verdrag tot
bescherming van de rechten van de mens en fundamentele vrijheden
(hierna: EVRM) moet het genot van elk in de wet neergelegd recht worden
verzekerd zonder enige discriminatie op welke grond dan ook, zoals geslacht,
ras, kleur, taal, godsdienst, politieke of andere mening, nationale of
110

Landsadvocaat

Onderzoeksrapport AP ‘Belastingdienst/Toeslagen – De verwerking van de nationaliteit van aanvragers van
kinderopvangtoeslag’ van 17 juli 2020, z2018-22445 (raadpleegbaar via:
https://www.autoriteitpersoonsgegevens.nl/sites/default/files/atoms/files/onderzoek_belastingdienst_kinde
ropvangtoeslag.pdf).

107/141

maatschappelijke afkomst, het behoren tot een nationale minderheid,
vermogen, geboorte of andere status. Ingevolge het tweede lid van die
bepaling mag niemand worden gediscrimineerd door enig openbaar gezag op
met name een van de in het eerste lid vermelde gronden.
Op grond van artikel 1 van de Grondwet worden allen die zich in Nederland
bevinden, in gelijke gevallen gelijk behandeld. Discriminatie wegens
godsdienst, levensovertuiging, politieke gezindheid, ras, geslacht of op welke
grond dan ook, is niet toegestaan. Op grond van artikel 1, eerste lid, van het
Internationaal Verdrag inzake de uitbanning van alle vormen van
rassendiscriminatie wordt elke vorm van onderscheid, uitsluiting, beperking
of voorkeur op grond van ras, huidskleur, afkomst of nationale of etnische
afstamming die ten doel heeft de erkenning, het genot of de uitoefening, op
voet van gelijkheid, van de rechten van de mens en de fundamentele
vrijheden op politiek, economisch, sociaal of cultureel gebied, of op andere
terreinen van het openbare leven, teniet te doen of aan te tasten, dan wel de
tenietdoening of aantasting daarvan ten gevolge heeft, niet toegestaan.
Bij de beoordeling of sprake is van discriminatie, is van belang dat niet is
vereist dat zich twee in alle opzichten gelijke gevallen voordoen. Van belang
is of de betrokken gevallen in relevante opzichten voldoende vergelijkbaar
zijn.111 Verder staat het discriminatieverbod niet in de weg aan iedere
ongelijke behandeling van in relevante opzichten gelijke gevallen, maar
slechts aan die behandeling die als ongerechtvaardigd onderscheid moet
worden beschouwd, omdat voor het gemaakte onderscheid geen redelijke en
objectieve rechtvaardiging bestaat. Dit doet zich voor indien dat onderscheid
geen legitiem doel dient of er geen redelijke, proportionele verhouding is
tussen de gebruikte middelen en het doel dat daarmee wordt beoogd te
realiseren.112 Dit toetsingskader is gelijkelijk van toepassing op artikel 26 van
het IVBPR113 en artikel 1 van Protocol nr. 12 bij het EVRM114 en artikel 1 van
de Grondwet.115”
Om te bepalen of de verwerkingen van de variabelen of de werking van de slimme
technologie en het daaraan ten grondslag liggende algoritme is aan te merken als
discriminerende verwerkingen, hanteert de AP de volgende cumulatieve criteria: 116
“1. de tegenover elkaar gestelde gevallen zijn in relevante opzichten
voldoende vergelijkbaar;
2. er is onderscheid gemaakt tussen deze gevallen;
3. het onderscheid heeft tot nadeel geleid in behandeling;

111

112

113

114
115

116

Landsadvocaat

Par. 56 van het arrest van het EHRM van 13 december 2011 (Ludana tegen Slowakije,
ECLI:CE:ECHR:2011:1213JUD003182702).
Par. 125 van het arrest van het EHRM van 22 maart 2012 (Konstantin Markin tegen Rusland,
ECLI:CE:ECHR:2012:0322JUD003007806) en par. 90 van het arrest van het EHRM van 25 maart 2014,
(Biao tegen Denemarken, ECLI:CE:ECHR:2016:0524JUD003859010)
Vergelijk ow. 2.4 van de uitspraak van de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State van 30
maart 2016 (ECLI:NL:RVS:2016:865).
Vergelijk ow. 2.5.2 van het arrest van de Hoge Raad van 13 april 2018 (ECLI:NL:HR:2018:429).
Vergelijk ow. 3.4.2 van het arrest van de Hoge Raad van 8 oktober 2004 (ECLI:NL:HR:2004:AP0424) en
ow. 2.4.1 van het arrest van 4 november 2016 (ECLI:NL:HR:2016:2495). Onderzoeksrapport | z201822445 49
Onderzoeksrapport AP ‘Belastingdienst/Toeslagen – De verwerking van de nationaliteit van aanvragers van
kinderopvangtoeslag’ van 17 juli 2020, z2018-22445, p. 47 e.v.

108/141

4. het onderscheid is niet redelijk en objectief gerechtvaardigd, omdat het
geen legitiem doel dient en/of er geen redelijke en proportionele verhouding
bestaat tussen het onderscheid en het daarmee beoogde doel.”
Verschil in behandeling op basis van een verdachte grond is enkel toegelaten als
daarvoor zeer zwaarwegende redenen (“very weighty reasons”) bestaan.117 De
bewijslast voor de redelijke en objectieve rechtvaardiging voor het maken van
onderscheid op basis van een verdachte grond ligt bij de
verwerkingsverantwoordelijke.118 Dit volgt overigens ook uit de verantwoordingsplicht
van de verwerkingsverantwoordelijke in de zin van artikel 5, tweede lid, van de
AVG.119
Beoordeling
Er bestaat een risico dat bij de inzet van slimme technologieën – met name de slimme
technologieën waarbij beelden en opnamen geautomatiseerd worden gemaakt en/of
geanalyseerd door een algoritme – onbedoeld verboden onderscheid wordt gemaakt
op leeftijd, geslacht of ras/etniciteit. Zonder strikte waarborgen in zowel het
ontwikkelproces als de toepassing van de technologie, kan dergelijke discriminatie
onbedoeld tot vertekende resultaten leiden. Daarbij kan gedacht worden aan het
relatief vaker selecteren van personen van een specifieke etnische afkomst, terwijl ook
andere personen dezelfde uitlatingen doen in het stadion. Een ander aspect is het feit
dat met name bij gezichtsherkenningssoftware leeftijd, geslacht en raciale afkomst de
nauwkeurigheid van de meeste algoritmes beïnvloeden en daarmee kunnen afdoen
aan de goede werking van de slimme technologie.
Los van de verwerkingsverantwoordelijkheid van de partij die de slimme technologie
inzet, vervult de ontwikkelaar van de aan de slimme technologie ten grondslag
liggende algoritmes een sleutelrol bij het voorkomen van onbedoeld verboden
onderscheid. De ontwikkelaar zou daarbij onderstaande risicofactoren voor het
ontstaan van discriminatie bij toepassing van algoritmes in acht kunnen nemen:

Het risico op discriminatie bij de toepassing van algoritmes kan door een
combinatie van factoren ontstaan. Reeds in 2011 hebben onderzoekers
Barocas en Selbst vijf factoren geïdentificeerd die er (onbedoeld) toe kunnen
leiden dat een (door middel van machine learning ontwikkeld) algoritme
disproportionele nadelige gevolgen oplevert voor bepaalde bevolkingsgroepen
in de samenleving.120

117

118
119

120

Landsadvocaat

Par. 87 van het arrest van 18 februari 2009, (Andrejeva tegen Letland, ECLI:NL:XX:2009:BI1815), zie ook
CRvB, 5 juni 2018, ECLI:NL:CRVB:2018:1541, USZ 2017/332 met annotatie van M.W. Venderbos.
Par. 92 van het arrest van het EHRM van 25 maart 2014, (Biao tegen Denemarken,
ECLI:CE:ECHR:2016:0524JUD003859010).
Onderzoeksrapport AP ‘Belastingdienst/Toeslagen – De verwerking van de nationaliteit van aanvragers van
kinderopvangtoeslag’ van 17 juli 2020, z2018-22445, p. 47 e.v.
Barocas, Solon and Selbst, Andrew D., Big Data's Disparate Impact (2016). 104 California Law Review 671
(2016), Available at
SSRN: https://ssrn.com/abstract=2477899 or http://dx.doi.org/10.2139/ssrn.2477899.

109/141

Factor 1 – Het vaststellen van de doelvariabelen (‘target variables’) en de
klassenlabels (‘class labels’)
Indien bij de ontwikkeling van het algoritme machine-learning wordt
toegepast, wordt er door middel van analyses statistische verbanden gezocht
in de dataset. Deze analyse is niet geheel objectief, maar wordt beïnvloed
door de formulering van de gewenste uitkomst (‘doelvariabele’). De
doelvariabele zal moeten worden omgezet naar een programmeerbare
probleemstelling. In aanvulling daarop worden de eigenschappen van de
gewenste uitkomst verdeeld in categorieën, zogenoemde ‘klassenlabels’. Het
vaststellen van de doelvariabele en de daaraan ten grondslag liggende
klassenlabels is een subjectief proces. Het is goed mogelijk dat de
datascientist zich (onbedoeld) laat leiden door een bias bij het vaststellen van
de programmeerbare probleemstelling en de klassenlabels.
Factor 2 - De kwaliteit van de trainingsdata
Een tweede factor die kan leiden tot onbedoelde discriminatie is de kwaliteit
van de trainingsdataset. De kwaliteit, waarde en objectiviteit van de data in
de dataset is bepalend voor de objectiviteit van de voorspellingen van het
algoritme. Indien de trainingsdataset van slechte kwaliteit is (bijvoorbeeld
omdat sprake is van een slecht geselecteerde testgroep), zal het algoritme
onjuiste voorspellingen doen die onbetrouwbaar of discriminerend zijn
(‘garbage in, garbage out’). Kort en goed kunnen zich twee problemen
voordoen met betrekking tot de betrouwbaarheid van de dataset.
Ten eerste bestaat het risico dat dat de dataset het product is van
beslissingen gebaseerd op vooroordelen (‘labelling examples’) met als
gevolg dat het algoritme deze vooroordelen zal reproduceren.
Ten tweede kan de onzorgvuldige selectie van een niet-representatieve
dataset - oftewel het selecteren van een dataset met een duidelijke over- of
ondervertegenwoordiging – eveneens leiden tot discriminatoire
voorspellingen. Dergelijke onbetrouwbare voorspellingen kunnen onder meer
ontstaan door ‘overfitting’. Daarmee wordt bedoeld dat het algoritme te veel
gestoeld is op de unieke kenmerken van de specifieke dataset. Indien het
model vervolgens wordt toegepast op een andere dataset verliest het model
zijn voorspellende kracht. Door te werken met een testset wordt overfitting
opgespoord, doordat bij het toepassen van het model op de testset zal
blijken dat de voorspellende waarde verdwijnt bij een andere dataset.
Factor 3 - Feature selection
Ook het toepassen van ‘feature selection’ kan onbedoeld leiden tot
discriminatoire gevolgen. De selectie van de variabelen waaruit het algoritme
zal bestaan wordt (mede) bepaald door de subjectieve overtuigingen van de
data-scientist. Het is van belang dat bij de toepassing van feature selection
enkel objectieve variabelen worden geselecteerd. Er dient zoveel mogelijk
voorkomen te worden dat variabelen worden geselecteerd die direct of
indirect verband houden met een specifieke bevolkingsgroep. Ook het
selecteren van variabelen die (in)direct verband houden met bijzondere
persoonsgeven als bedoeld in art. 9, eerste lid, AVG, zal naar
waarschijnlijkheid leiden tot discriminatoire uitkomsten.
Factor 4 - Proxies

Landsadvocaat

110/141

Een vierde factor die kan leiden tot onbedoelde discriminatie is dat het
model, óók na het verwijderen van bijzondere persoonsgegevens uit de
dataset, schijnbaar objectieve variabelen bevat die proxies zijn voor
beschermde kenmerken. Dergelijke proxies reflecteren vaak
maatschappelijke ongelijkheden en zijn in beginsel onwenselijk. Het gebruik
van dergelijke proxies leidt tot schending van het wettelijke nondiscriminatiebeginsel, indien de keuze voor de betreffende variabele niet
uitlegbaar of te rechtvaardigden is.
Factor 5 – Maskeren
Tot slot is het mogelijk dat de hiervoor beschreven vier factoren van
discriminatie welbewust kunnen worden ingezet om te verhullen dat het
algoritme leidt tot discriminatoire uitkomsten (‘masking’).
Technische en organisatorische waarborgen


Stel voorafgaand aan de ontwikkeling van het algoritme een strategie of een
protocol vast om te voorkomen dat ongerechtvaardigde vertekening wordt
gecreëerd of versterkt. Daarbij dient oog te zijn voor zowel de inputgegevens
als het ontwerp van het algoritme.



Zorg voor een klachtmechanisme waardoor het voor betrokkenen en derden
mogelijk wordt om vertekening, discriminatie of slechte prestaties van het
algoritme te melden. Zorg in aanvulling daarop voor een protocol waarin
wordt beschreven op welke wijze dergelijke klachten in behandeling zullen
worden genomen. Neem een verwijzing naar dit protocol op in de onderlinge
regeling wanneer er sprake is van gezamenlijke
verwerkingsverantwoordelijkheid ten aanzien van (het algoritme behorende
bij) de betreffende slimme technologie. Dit klachtenmechanisme is erop
gericht om de juistheid, behoorlijkheid en rechtmatigheid van de inzet van de
aan de slimme technologie ten grondslag liggende algoritme te borgen. Deze
klachtmogelijkheid dient onderscheiden te worden van het recht op bezwaar
als beschreven in artikel 21 van de AVG. Dit recht kan worden ingeroepen om
toekomstige, doorlopende verwerkingen te staken.



Laat voorafgaand aan de toepassing van het algoritme en de slimme
technologie een onafhankelijke audit verrichten naar de mogelijke bias en
discriminatoire effecten van het algoritme (zogenoemde ‘discrimination
testing’), bijvoorbeeld door de software en de code van het algoritme te laten
toetsen door een technisch specialist.



Test en monitor potentiële vertekeningen gedurende de toepassingsfase.



Creëer bewustzijn bij de medewerkers van BVO’S en/of andere
verwerkingsverantwoordelijken die de slimme technologie ontwikkelen of
toepassen over de wijze waarop een bias kan ontstaan, welke gevolgen dit
heeft en hoe dergelijke bias kan worden voorkomen.

Landsadvocaat

111/141

8.4

Juistheidsbeginsel
In artikel 5, eerste lid, aanhef en onder d, AVG is het beginsel van juistheid van de
gegevens geformuleerd. Verwerkingsverantwoordelijken moeten op grond van artikel
5, eerste lid, aanhef en onder d, AVG alle redelijke maatregelen nemen om
persoonsgegevens die, gelet op de doeleinden waarvoor zij worden verwerkt, onjuist
zijn, onverwijld te wissen of te rectificeren.
De verwerkingsverantwoordelijke kan niet (zonder meer) uitgaan van de juistheid van
de geluidsopnamen en beeldopnamen, en is zelf verantwoordelijk voor de controle en
het waarborgen van de juistheid, integriteit en actualiteit van de verwerkte gegevens
en opnamen. De verwerkingsverantwoordelijke moet op grond van de AVG de nodige
maatregelen treffen om ervoor te zorgen dat de persoonsgegevens, gelet op de
doeleinden waarvoor zij worden verzameld of vervolgens worden verwerkt, juist en
nauwkeurig zijn.
Technische en organisatorische maatregelen


Bouw altijd een menselijk controlemoment in waarbij wordt gecontroleerd of
de koppeling van de beelden en de geluidsopnamen en de vaststelling van de
identiteit van de betrokkene juist heeft plaatsgevonden.



Geef een indicatie van de mate van (on)zekerheid van de kwaliteit en
juistheid van de gemaakte beeld- en geluidopnamen.121 Licht bovendien toe
wat de mate van (on)zekerheid bepaalt.



Ontwerp een ‘terugmeld-mechanisme’, zodat eventuele in de ontwikkeling of
toepassing van het algoritme en de slimme technologie vastgestelde
onjuistheden of gebreken kunnen worden hersteld.



Stel een periodiek controleproces vast dat (i) borgt dat fouten of
vooroordelen in de verzamelde of gedeelde gegevens en (ii) fouten of
vooroordelen in het algoritme worden opgemerkt. Stel daarbij concreet vast
welke persoon of welke partij dit controleproces uitvoert.



Voer steekproefsgewijs een controle uit om te beoordelen of de aan de
slimme technologieën ten grondslag liggende algoritmen voldoende
nauwkeurig zijn. Voorkom daarmee overmatig vertrouwen in de uitkomsten
van het algoritme en de slimme technologie. Daarbij kan gedacht worden aan
een maatregel waarbij naast de door het algoritme geselecteerde incidenten
ook altijd ter controle andere incidenten worden geselecteerd en beoordeeld.
Indien blijkt dat deze incidenten wél hadden moeten worden geselecteerd

121

Landsadvocaat

Bijvoorbeeld: de voorspelling dat de gefilmde persoon ook degene is die de racistische leus heeft
uitgesproken is voor 89% zeker.

112/141

door het algoritme, dan kan dit aanleiding vormen voor het bijstellen van het
algoritme.


Hanteer passende wiskundige en statistische procedures waarmee factoren
die aanleiding geven tot onjuistheden van persoonsgegevens worden
gecorrigeerd en het risico op fouten wordt geminimaliseerd.

8.5

Beginsel van opslagbeperking
Artikel 5, eerste lid, aanhef en onder e, AVG bepaalt dat persoonsgegevens in een
vorm die het mogelijk maakt de betrokkenen te identificeren niet langer worden
bewaard dan noodzakelijk is voor de verwerkelijking van de doeleinden waarvoor zij
worden verzameld of vervolgens worden verwerkt.
Persoonsgegevens die voor verwijdering of vernietiging in aanmerking komen
kunnen met het oog op archivering voor het algemeen belang, historische,
statistische of wetenschappelijk doeleinden overeenkomstig artikel 89, eerste
lid, AVG worden bewaard (zie tevens artikel 5, eerste lid, aanhef en onder e,
AVG). Daarbij geldt wel dat de verwerking dient te voldoen aan de
voorwaarden die voor statistisch of wetenschappelijk onderzoek gelden én
passende technische en organisatorische maatregelen moeten worden
getroffen om de rechten en vrijheden van de betrokkene te beschermen.
In diverse sectorale wetten worden specifieke bewaartermijnen genoemd. Deze
specifieke bewaartermijnen gaan voor op voornoemde algemene bepaling over het
bewaren van persoonsgegevens in de AVG.
Het voorgaande maakt dat de BVO’s, de KNVB en andere ontvangers strikte
bewaartermijnen moeten formuleren voor de door slimme technologie vervaardigde
beeld- en geluidsopnamen. Dat geldt ook voor andere persoonsgegevens die deze
partijen verkrijgen, bijvoorbeeld in het kader van preregistratie.

8.6

Beveiliging
De verwerkingsverantwoordelijke is op grond van de AVG verplicht tot het treffen van
passende beveiligingsmaatregelen die de veiligheid en vertrouwelijkheid van de
persoonsgegevens borgt die gedurende de toepassing van het algoritme worden
verwerkt. De AVG bevat minimale beveiligingseisen waaraan de
verwerkingsverantwoordelijke zich tijdens de ontwikkeling en toepassing van een
slimme technologie dient te houden.
Juridisch kader
Artikel 5, eerste lid, aanhef en onder f, AVG bepaalt dat een
verwerkingsverantwoordelijke door het nemen van passende technische en
organisatorische maatregelen een passende beveiliging van persoonsgegevens dient te

Landsadvocaat

113/141

waarborgen, zodat de persoonsgegevens onder meer beschermd zijn tegen
ongeoorloofde of onrechtmatige verwerking en tegen onopzettelijk verlies, vernietiging
of beschadiging.
Daarbij moet de verwerkingsverantwoordelijke, rekening houdend met de stand van
de techniek, de uitvoeringskosten, alsook met de aard, de omvang, de context en de
verwerkingsdoeleinden en de qua waarschijnlijkheid en ernst uiteenlopende risico's
voor de rechten en vrijheden van personen, passende technische en organisatorische
maatregelen treffen om een op het risico afgestemd beveiligingsniveau te kunnen
waarborgen.122 Bij de beoordeling van het passende beveiligingsniveau dient met
name rekening te worden gehouden met de verwerkingsrisico's, vooral als gevolg van
de vernietiging, het verlies, de wijziging of de ongeoorloofde verstrekking van of
ongeoorloofde toegang tot doorgezonden, opgeslagen of anderszins verwerkte
persoonsgegevens, hetzij per ongeluk hetzij onrechtmatig. Waar passend, omvatten
de beveiligingsmaatregelen onder meer het volgende:
a) de pseudonimisering en versleuteling van persoonsgegevens;
b) het vermogen om op permanente basis de vertrouwelijkheid, integriteit,
beschikbaarheid en veerkracht van de verwerkingssystemen en diensten te
garanderen;
c) het vermogen om bij een fysiek of technisch incident de beschikbaarheid
van en de toegang tot de persoonsgegevens tijdig te herstellen;
d) een procedure voor het op gezette tijdstippen testen, beoordelen en
evalueren van de doeltreffendheid van de technische en organisatorische
maatregelen ter beveiliging van de verwerking.123
De hierboven beschreven algemene beveiligingsplicht maakt dat de
verwerkingsverantwoordelijke verplicht is om te waarborgen dat de persoonsgegevens
die worden verwerkt als gevolg van de inzet van slimme technologie voldoende zijn
beveiligd. Bovendien moet de verwerkingsverantwoordelijke erop toezien dat de
getroffen beveiligingsmaatregelen ook daadwerkelijk worden nageleefd. Het gaat het
bestek van dit rapport te buiten om in detail te bespreken aan welke technische
vereisten de beveiliging in de ontwikkelingsfase en toepassingsfase dient te voldoen.
Bij het vaststellen van de beveiligingsmaatregelen zou aansluiting kunnen worden
gezocht bij de Richtsnoeren Beveiliging van persoonsgegevens van de AP. 124
Technische en organisatorische maatregelen


Stel een beveiligingsplan vast dat concreet is toegespitst op de toepassing
van de slimme technologie en de daarmee geselecteerde beelden en
geluidsopnamen, ga daarbij meer concreet in op de volgende aspecten:

122
123
124

Landsadvocaat

Artikel 32 AVG.
Artikel 32, eerste lid, AVG.
https://www.autoriteitpersoonsgegevens.nl/sites/default/files/atoms/files/beleidregels_beveiliging_van_
persoonsgegevens.pdf.

114/141

o

het verhinderen dat onbevoegden toegang krijgen tot apparatuur
voor de verwerking;

o

het verhinderen dat onbevoegden gegevensdragers lezen, kopiëren,
wijzigen of verwijderen;

o

het verhinderen dat onbevoegden gegevens invoeren of opgeslagen
gegevens inzien, wijzigen of verwijderen;

o

het verhinderen dat onbevoegden systemen voor geautomatiseerde
gegevensverwerking gebruiken met behulp van
datatransmissieapparatuur;

o

de maatregelen die ervoor zorgen dat personen die geautoriseerd
zijn om het systeem voor geautomatiseerde gegevensverwerking te
gebruiken, uitsluitend toegang hebben tot de gegevens waarop hun
autorisatie betrekking heeft;

o

de maatregelen die ervoor zorgen dat kan worden nagegaan en
vastgesteld aan welke partijen gegevens zijn verstrekt of
beschikbaar gesteld met behulp van datatransmissieapparatuur;

o

maatregelen die ervoor zorgen dat later kan worden nagegaan en
vastgesteld welke gegevens wanneer en door wie in een systeem
voor geautomatiseerde gegevensverwerking zijn ingevoerd;

o

maatregelen die verhinderen dat onbevoegden gegevens lezen,
kopiëren, wijzigen of verwijderen tijdens de doorgifte van die
gegevens of het vervoer van gegevensdragers;

o

maatregelen die ervoor zorgen dat de geïnstalleerde systemen in
geval van storing opnieuw kunnen worden ingezet.



Toets periodiek de hierboven beschreven beveiligingsmaatregelen. Houd
daarbij rekening met de stand van de techniek. Actualiseer voor zover nodig
de beveiligingsmaatregelen.



Waarborg – conform het hierboven genoemde beveiligingsplan – door middel
van een autorisatiematrix en een controleproces dat degenen die toegang
verkrijgen tot de omgeving van de slimme technologie, de geselecteerde
geluidsopnamen en beelden en/of andere verkregen persoonsgegevens
daadwerkelijk daartoe bevoegd zijn.



Maak (met de gezamenlijke verwerkingsverantwoordelijken) heldere
afspraken over het verrichten van audits en het geven van uitvoering aan de
resultaten van beveiligingsaudits.



Stel technische en organisatorische maatregelen vast (waaronder een
noodplan) om eventuele schade te beperken in het geval een
beveiligingsgebrek wordt geconstateerd.



Waarborg dat eventuele (sub)verwerkers eveneens passende
beveiligingsmaatregelen treffen.

Landsadvocaat

115/141

8.7

De verantwoordingsplicht
De verwerkingsverantwoordelijke voor (verwerking van persoonsgegevens met) de
slimme technologie moet onder de AVG verantwoorden dat hij de beginselen en
voorwaarden van de AVG naleeft. Dit volgt uit de in art. 5, tweede lid, AVG
opgenomen ‘verantwoordingsplicht’.
Art. 24, eerste lid, AVG bepaalt in het verlengde daarvan dat de
verwerkingsverantwoordelijke passende technische en organisatorische maatregelen
neemt om te waarborgen en te kunnen aantonen dat de verwerkingen, in dit geval de
verwerkingen die gepaard gaan met de inzet van de slimme technologie, in
overeenstemming met de AVG worden uitgevoerd. Een van die maatregelen kan zijn
dat de verwerkingsverantwoordelijke gegevensbeschermingsbeleid opstelt en uitvoert
(artikel 24, tweede lid, AVG). Bij de vraag of en zo ja, welke maatregelen moeten
worden genomen, houdt de verwerkingsverantwoordelijke rekening met de aard, de
omvang, de context en het doel van de verwerking, alsook met de qua
waarschijnlijkheid en ernst uiteenlopende risico's voor de rechten en vrijheden van
natuurlijke personen. De maatregelen moeten worden geëvalueerd en indien nodig
geactualiseerd. Een van de manieren om (deels) uitvoering te geven aan voorgaande
eisen betreft het bijhouden van een verwerkingsregister (artikel 30 AVG).
Technische en organisatorische maatregelen


Stel een privacybeleid op waarin specifiek wordt ingegaan op de wijze waarop
persoonsgegevens wordt verwerkt ten behoeve van de toepassing van de
slimme technologie.



Werk dit privacybeleid zo nodig uit in concrete privacy protocollen, zodat de
medewerkers die de slimme technologie toepassen en/of de daarmee
verkregen beeld-en geluidsopnamen en/of andere persoonsgegevens
ontvangen op de hoogte zijn van de concrete stappen die zij moeten zetten
om de privacy van betrokkenen te waarborgen.



Neem in het verwerkingsregister een beschrijving op van de verwerkingen
die plaatsvinden in het kader van de toepassing van de slimme technologie.

8.8

De meldplicht datalekken
De verwerkingsverantwoordelijken zullen bij eventuele datalekken125 in specifieke
gevallen verplicht zijn om deze te melden aan de AP en de betrokkenen.

125

Landsadvocaat

In de AVG wordt gesproken over een inbreuk in verband met persoonsgegevens. Dat is een inbreuk op de
beveiliging die per ongeluk of op onrechtmatige wijze leidt tot de vernietiging, het verlies, de wijziging of de
ongeoorloofde verstrekking van of de ongeoorloofde toegang tot doorgezonden, opgeslagen of anderszins
verwerkte gegevens (artikel 4 aanhef en onder 12 AVG). Er wordt gemakshalve gesproken van datalek.

116/141

Artikel 33 van de AVG ziet op de melding van een datalek aan de AP. Een datalek moet
altijd gemeld worden, tenzij het niet waarschijnlijk is dat de inbreuk een risico inhoudt
voor de rechten en vrijheden van natuurlijke personen. De melding moet zonder
onredelijke vertraging en, indien mogelijk, uiterlijk 72 uur nadat duidelijk is geworden
dat sprake is van datalek, worden gedaan. Als dat niet lukt, moet in de melding
worden gemotiveerd waarom dat zo is. Als het niet mogelijk is om alle informatie
gelijktijdig te verstrekken, kan dat ook in stappen (zonder onredelijke vertraging).
Op grond van het vijfde lid van artikel 33 AVG moeten alle inbreuken worden
gedocumenteerd (inclusief feiten, gevolgen en getroffen rectificerende maatregelen).
De documentatie moet de AP in staat stellen de naleving van artikel 33 van de AVG te
controleren.
Artikel 34 van de AVG bevat de verplichting om een inbreuk te melden aan de
betrokkene als deze “waarschijnlijk een hoog risico inhoudt voor de rechten en
vrijheden van natuurlijke personen”. De melding moet onverwijld worden gedaan.
8.9

Data Protection Impact Assessment (DPIA)
Op grond van artikel 35 van de AVG moet de verwerkingsverantwoordelijke een DPIA
uitvoeren als een soort verwerking – in het bijzonder een waarbij nieuwe
technologieën worden gebruikt – gelet op de aard en de omvang, de context en de
doeleinden daarvan waarschijnlijk een hoog risico inhoudt voor de rechten en
vrijheden van natuurlijke personen.
De Europese privacy toezichthouders hebben criteria opgesteld om het risico van een
verwerking te bepalen.126 Daarnaast heeft de AP (conform artikel 35, vierde en vijfde
lid, AVG) een lijst op haar website gepubliceerd van verwerkingen waarvoor een DPIA
verplicht is. De AP schrijft (onder meer) een DPIA voor bij cameratoezicht, profilering,
observatie en de inzet van biometrie. Uit de door de AP geformuleerde criteria volgt
dat voor de beoogde toepassingen van slimme technologieën een DPIA zal moeten
worden verricht.
Een DPIA moet ten minste de volgende onderdelen bevatten:


een systematische beschrijving van de beoogde verwerkingen, de doelen van
de verwerking en, in voorkomend geval, de gerechtvaardigde belangen die
door de inzet van de slimme technologie worden behartigd;



een beoordeling van de noodzaak en de evenredigheid van de verwerkingen;



een beoordeling van de risico’s voor de rechten en vrijheden van
betrokkenen;



de beoogde maatregelen om de risico’s aan te pakken, waaronder
waarborgen, veiligheidsmaatregelen en mechanismen om de bescherming

126

Landsadvocaat

https://autoriteitpersoonsgegevens.nl/nl/zelf-doen/data-protection-impact-assessment-dDPIA#in-welkegevallen-moet-ik-een-dDPIA-uitvoeren-5879

117/141

van persoonsgegevens te garanderen en om aan te tonen dat aan de AVG is
voldaan.
Is de uitkomst van de DPIA dat de met de inzet van de slimme technologie gepaard
gaande verwerking een hoog risico zou opleveren als de BVO, de KNVB en/of een
andere verwerkingsverantwoordelijke geen maatregelen neemt om het risico te
beperken127, dan moet de verwerkingsverantwoordelijke (in de persoon van de
functionaris voor gegevensbescherming) de AP voorafgaand aan de verwerking
raadplegen. Daarbij moet de informatie worden verstrekt die is genoemd in het derde
lid van artikel 36 van de AVG (waaronder de DPIA, de doelen en middelen van de
voorgenomen verwerking en de maatregelen en waarborgen die zullen worden
getroffen respectievelijk geboden). Indien de AP van oordeel is dat de voorgenomen
verwerking een inbreuk op de AVG zou maken, dan geeft de AP – in beginsel binnen
acht weken – een schriftelijk advies aan de verwerkingsverantwoordelijke. Ook mag de
AP dan haar in artikel 58 van de AVG opgenomen bevoegdheden uitoefenen.
Bij het wijzigen van de met de verwerking gepaarde risico’s dient opnieuw te worden
beoordeeld of de verwerking overeenkomstig de DPIA wordt uitgevoerd (artikel 35,
elfde lid, AVG).

127

Landsadvocaat

In overweging 94 van de AVG is nog toegevoegd ‘en de verwerkingsverantwoordelijke van mening is dat
het niet mogelijk is dat risico te beperken door middel van maatregelen die met het oog op de beschikbare
technologie en uitvoeringskosten redelijk zijn’. Het is niet duidelijk of daadwerkelijk van deze (op het oog
logische) inperking moet worden uitgegaan, nu die niet in art. 36 AVG is opgenomen.

118/141

9

TRANSPARANTIE EN RECHTEN VAN BETROKKENEN

9.1

Inleiding
De verwerkingsverantwoordelijke partijen zullen ook (aanvullende) technische en
organisatorische maatregelen moeten treffen om de uitoefening van de rechten van de
betrokkene mogelijk te maken. Het gaat daarbij om:
●

het recht op informatie (artikelen 13 en 14 AVG);

●

het recht op inzage (artikel 15 AVG);

●

het recht op rectificatie (artikel 16 AVG);

●

het recht op wissing (artikel 17 AVG);128

●

het recht op beperking van de verwerking (artikel 18 AVG);

●

het recht op dataportabiliteit (artikel 20 AVG); en tot slot

●

het recht op bezwaar (artikel 21 AVG).

In dit deel zal worden besproken of bovengenoemde rechten specifieke privacy issues
met zich meebrengen in de context van de inzet van slimme technologie in
voetbalstadions en zo ja, welke maatregelen getroffen zouden kunnen worden om de
uitoefening van deze rechten in die context zo goed mogelijk te faciliteren.
Op alle hierboven genoemde rechten kan een uitzondering worden gemaakt. Soms
gaat het daarbij om specifieke bij het recht behorende uitzonderingen. Voor zover dat
het geval is, komen die bij de bespreking van het betreffende recht aan bod. Er zijn
ook uitzonderingen die voor alle genoemde rechten gelden. Die uitzonderingen worden
aan het einde van dit deel besproken (paragraaf 9.9).
Tot slot zij hier nog opgemerkt dat de verwerkingsverantwoordelijke partijen
onverwijld en in ieder geval binnen een maand na ontvangst daarvan, gevolg moet
geven aan verzoeken van betrokkenen die zijn gebaseerd op de artikelen 15 t/m 21
AVG. Bij complexe verzoeken of een groot aantal verzoeken kan deze termijn met
twee maanden worden verlengd (artikel 12, derde lid, AVG). Als de
verwerkingsverantwoordelijke partij het verzoek afwijst, moet hij onverwijld en in
ieder geval binnen een maand na ontvangst van het verzoek aan de betrokkene
meedelen waarom het verzoek zonder gevolg is gebleven (artikel 12, vierde lid, AVG).
De verwerkingsverantwoordelijke partij moet, alvorens een beslissing op het verzoek
te nemen, zorgen voor een deugdelijke vaststelling van de identiteit van de verzoeker
als over die identiteit twijfels zouden bestaan (artikel 12, zesde lid, AVG).
9.2

Het recht op informatie
Op grond van artikel 13 en 14 AVG moet, tenzij sprake is van een uitzonderingsgrond,
de verwerkingsverantwoordelijke de betrokkene informeren over:
128

Landsadvocaat

Het recht op wissing wordt ook wel aangeduid als het recht op vergetelheid.

119/141



diens identiteit en contactgegevens en, indien aan de orde, van zijn
vertegenwoordiger;



de doelen waarvoor de persoonsgegevens worden verwerkt en de
rechtsgrond van de verwerking;



(indien aan de orde) het gerechtvaardigd belang op grond waarvan de
verwerking is gebaseerd;



de (categorieën van) ontvangers129;



eventuele doorgifte van persoonsgegevens aan een derde land of een
internationale organisatie130;



de bewaartermijn;



de rechten van de betrokkene;



of de verstrekking van persoonsgegevens een wettelijke of contractuele
verplichting is dan wel een noodzakelijke voorwaarde om een overeenkomst
te sluiten, en of de betrokkene verplicht is de persoonsgegevens te
verstrekken en wat de mogelijke gevolgen zijn wanneer deze gegevens niet
worden verstrekt;



als de verwerking op toestemming is gebaseerd: dat de betrokkene het recht
heeft de verleende toestemming te allen tijde in te trekken, zonder dat dit
afbreuk doet aan de rechtmatigheid van de verwerking op basis van de
toestemming vóór de intrekking daarvan; en



het bestaan van geautomatiseerde besluitvorming en nuttige informatie over
de onderliggende logica, alsmede het belang en de te verwachte gevolgen
van die verwerking voor de betrokkene.

Als de persoonsgegevens niet van de betrokkene zijn verkregen, moet de
verwerkingsverantwoordelijke de betrokkene ook informeren over:


de betrokken categorieën van persoonsgegevens; en



de bron van de informatie en, in voorkomend geval, of dit een openbare bron
is.

Voorts bevelen wij aan dat de betrokkenen ook worden geïnformeerd over de werking
van de slimme technologie als zodanig (zie daarover ook hoofdstuk 7 over
geautomatiseerde besluitvorming).

129

130

Landsadvocaat

De term ‘ontvanger’ is gedefinieerd in artikel 4, aanhef en onder 9, van de AVG: “een natuurlijke persoon of
rechtspersoon, een overheidsinstantie, een dienst of een ander orgaan, al dan niet een derde, aan
wie/waaraan de persoonsgegevens worden verstrekt”. Daaronder vallen volgens de Artikel 29-Werkgroep
onder meer: andere verwerkingsverantwoordelijken, gezamenlijke verwerkingsverantwoordelijken en
verwerkers aan wie/waaraan gegevens worden doorgegeven of verstrekt. Hoewel dit volgens de Artikel 29Werkgroep wel de voorkeur verdient, is het niet noodzakelijk om de ontvangers bij naam te noemen. Een
verwerkingsverantwoordelijke kan volstaan met het noemen van de categorieën van ontvangers. De
informatie over de ontvangers dient zo specifiek mogelijk te zijn door aanduiding van het type ontvangers
(oftewel door vermelding van de activiteiten die die ontvangers verrichten) en de industrie, de sector, de
subsector en de locatie van de ontvangers. Vgl. Artikel-29 Werkgroep, ‘Richtsnoeren inzake transparantie
overeenkomstig Verordening (EU) 2016/679’, WP260 rev.01, p. 43.
En ook aanvullende informatie hierover, zie de artikelen 13 en 14 AVG.

120/141

Op grond van artikel 12 AVG moet de verwerkingsverantwoordelijke passende
maatregelen nemen opdat de betrokkene bovenstaande informatie in een beknopte,
transparante, begrijpelijke en gemakkelijk toegankelijke vorm verkrijgt en in duidelijke
en eenvoudige taal. In de praktijk wordt de informatie vaak gegeven door middel van
een schriftelijke privacyverklaring die fysiek of elektronisch aan de betrokkene wordt
verstrekt.
Er zijn verschillende situaties waarin niet hoeft te worden geïnformeerd, namelijk als:


de betrokkene al op de hoogte is van de informatie die anders verstrekt zou
worden131;



het verstrekken van de informatie onmogelijk132 blijkt of een onevenredige
inspanning133 zou vergen (deze uitzonderingsgrond geldt alleen als de
gegevens niet bij de betrokkene zijn verkregen)134;



het voldoen aan de informatieverplichting de doelen van de verwerking
onmogelijk dreigt te maken of ernstig in het gedrang dreigt te brengen (deze
uitzonderingsgrond geldt alleen als de gegevens niet bij de betrokkene zijn
verkregen)135;



de vastlegging/verkrijging/verstrekking van de persoonsgegevens in
nationaal of Europees recht is voorgeschreven en dat recht voorziet in
passende maatregelen om de gerechtvaardigde belangen van de betrokkene
te beschermen (deze uitzondering geldt alleen als de gegevens niet bij de
betrokkene zijn verkregen);



de persoonsgegevens vertrouwelijk moeten blijven uit hoofde van een
beroepsgeheim (deze uitzondering geldt alleen als de gegevens niet bij de
betrokkene zijn verkregen);



zich een situatie voordoet als bedoeld in artikel 23 AVG jo. artikel 41 UAVG
(zie paragraaf 9.9).

Bovengenoemde informatieverplichting leidt in beginsel niet tot specifieke
privacyrechtelijke issues in de context van de inzet van slimme technologie in
voetbalstadions. Net als iedere andere verwerking die buiten die context plaatsvindt,
zullen de betrokkenen overeenkomstig artikelen 13 en 14 AVG moeten worden
geïnformeerd over de verwerking van persoonsgegevens rondom voetbalwedstrijden.
131
132

133

134

135

Landsadvocaat

Zie artikel 13, vierde lid, AVG en artikel 14, vijfde lid, aanhef en onder a, AVG.
Het verstrekken van informatie is volgens de Artikel-29 Werkgroep pas onmogelijk indien de
verwerkingsverantwoordelijke kan aantonen “welke factoren hem of haar feitelijk verhinderen om de
informatie in kwestie aan de betrokkene te verstrekken. (...) In de praktijk zullen er zeer weinig situaties
zijn waarin een verwerkingsverantwoordelijke kan aantonen dat het feitelijk onmogelijk is om de informatie
aan betrokkenen te verstrekken.” Vgl. Artikel-29 Werkgroep, ‘Richtsnoeren inzake transparantie
overeenkomstig Verordening (EU) 2016/679’, WP260 rev.01, p. 34.
Uit Overweging 62 van de AVG volgt dat bij de beoordeling van de ‘onevenredige inspanning’ in aanmerking
mag worden genomen om hoeveel betrokkenen het gaat, hoe oud de gegevens zijn en welke passende
waarborgen worden ingebouwd. Vgl. Artikel-29 Werkgroep, ‘Richtsnoeren inzake transparantie
overeenkomstig Verordening (EU) 2016/679’, WP260 rev.01, p. 35-36.
In dat geval moeten passende maatregelen worden genomen om de rechten, de vrijheden en de
gerechtvaardigde belangen van de betrokkene te beschermen, waaronder het openbaar maken van de
informatie.
Zie daarover ook Artikel-29 Werkgroep, ‘Richtsnoeren inzake transparantie overeenkomstig Verordening
(EU) 2016/679’, WP260 rev.01, p. 37: “Om gebruik te kunnen maken van deze uitzondering moeten
verwerkingsverantwoordelijken aantonen dat de verstrekking van de informatie van artikel 14, eerste lid,
op zichzelf al de verwezenlijking van de doeleinden van die verwerking zou frustreren.”

121/141

Het verdient aanbeveling om maatregelen te treffen die borgen dat de
privacyverklaring (en eventuele wijzigingen in de inhoud daarvan) tijdig – en bij
voorkeur geautomatiseerd – aan de betrokkene wordt verstrekt, bijvoorbeeld
voorafgaand aan de aanschaf van een toegangskaart.
Voorts is van belang dat de BVO’s en de KNVB, voor zover zij als gezamenlijke
verwerkingsverantwoordelijkheden optreden, in een onderlinge regeling vaststellen
hoe uitvoering wordt gegeven aan de informatieverplichting, en deze onderlinge
regeling ter beschikking stellen aan betrokkenen.
Technische en organisatorische waarborgen


Zorg dat voorafgaand aan de inzet van slimme technologie waaraan een
algoritme ten grondslag ligt er altijd een externe audit is verricht van de
technische werking en juistheid van het model (en een eventuele bias) en
overweeg om deze uitkomsten op de website van de BVO of de KNVB
beschikbaar te stellen (incl. de datum en uitslag van deze technische audit),
tenzij zich daar reden toe verzetten. Archiveer de overwegingen waarom het
beschikbaar stellen van de algemene toelichting op het algoritme niet
wenselijk is.



Overweeg om op de eigen website van de BVO of de KNVB een pagina in te
richten waarop algemene informatie kan worden opgenomen over:



o

het doel van de slimme technologie

o

de wijze waarop de slimme technologie is ontwikkeld en toegepast.

Stel een privacyverklaring op die voldoet aan de vereisten van art. 14 AVG,
tenzij sprake is van een wettelijke uitzondering op de informatieverplichting.



(Verplicht bij art. 14 AVG en voor zover sprake is van gezamenlijke
verwerkingsverantwoordelijkheid) Maak heldere afspraken met de
gezamenlijke verwerkingsverantwoordelijke(n) over de inhoud van de
privacyverklaring, de wijze van het beschikbaar stellen daarvan en de
procedure voor het wijzigen en actualiseren van de privacyverklaring. Neem
deze afspraken vervolgens op in de onderlinge regeling die de gezamenlijke
verwerkingsverantwoordelijken op grond van art. 26, eerste lid, AVG moeten
opstellen. Het opstellen van een onderlinge regeling is onder de Wjsg niet
verplicht.



Verstrek bij de toepassing van slimme technologie waarbij gebruik wordt
gemaakt van een onderliggend algoritme nuttige informatie over de wijze van
totstandkoming van het model, de validatie van het risicomodel en de
verificatie van de risico-indicatoren. Deze informatie kan worden verstrekt op
het moment dat de uitkomst met de betrokkene wordt gedeeld of na een
bezwaar of verzoek om inzage van de betrokkene.

Landsadvocaat

122/141



Informeer de betrokkene over de methoden die door de BVO of de KNVB
worden gebruikt om doorlopend te toetsen of de slimme technologie eerlijk,
doelgericht en onbevooroordeeld blijft.

9.3

Het recht op inzage
De verwerkingsverantwoordelijke partijen zullen maatregelen moeten treffen om de
uitoefening van het recht op inzage van de betrokkene mogelijk te maken. De
betrokkene heeft op grond van artikel 15 AVG het recht om van een
verwerkingsverantwoordelijke partij kosteloos uitsluitsel te verkrijgen over het al dan
niet verwerken van hem betreffende persoonsgegevens met de slimme technologie en,
wanneer zijn gegevens worden verwerkt, het recht op inzage in die persoonsgegevens.
De verwerkingsverantwoordelijke partij moet in dat geval een kopie van de
persoonsgegevens aan de betrokkene verstrekken en de volgende informatie
verschaffen:
●

de verwerkingsdoeleinden;

●

de betrokken categorieën van persoonsgegevens;

●

de (categorieën van) ontvangers;

●

de bewaartermijn die wordt gehanteerd of, als dat niet mogelijk is, de criteria
om die termijn te bepalen;

●

de rechten van de betrokkenen;

●

alle beschikbare informatie over de bron van de persoonsgegevens als deze
niet bij de betrokkene zijn verkregen;

●

het bestaan van geautomatiseerde besluitvorming en nuttige informatie over
de onderliggende logica, alsmede het belang en de verwachte gevolgen van
die verwerking voor de betrokkene.

Bij toepassing van slimme technologie in voetbalstadions moeten de
verwerkingsverantwoordelijke partijen kunnen voldoen aan inzageverzoeken. Voor de
hand ligt dat iedere partij voor dat deel waarvoor zij verantwoordelijk is, zorgdraagt
voor het behandelen van inzageverzoeken. Zo zou de KNVB bijvoorbeeld inzage
kunnen bieden in de persoonsgegevens die zij verwerkt uit de KVV en, in het
verlengde daarvan, bij de procedure tot oplegging van een stadionverbod. De BVO zou
inzage kunnen bieden in de met slimme technologie vastgelegde en anderszins
verwerkte persoonsgegevens. Daarbij wijzen wij erop dat de met slimme technologie
gemaakte opnames (in fase 1) slechts beperkt mogen worden opgeslagen, namelijk
slechts voor de duur dat het noodzakelijk is om de opnames te bewaren (zie paragraaf
6.2). In opnames die zijn vernietigd kan logischerwijs geen inzage meer worden
geboden.
De verwerkingsverantwoordelijke partijen kunnen – of, in het geval van gezamenlijke
verwerkingsverantwoordelijkheid; moeten – afspraken maken over de wijze waarop

Landsadvocaat

123/141

uitvoering wordt gegeven aan het inzagerecht en aan de andere rechten van
betrokkenen (zie paragraaf 9.4 tot en met 9.8) in de praktijk. In die afspraken kan dan
worden vastgelegd tot wie de betrokkenen zich kunnen wenden indien zij hun rechten
willen uitoefenen.
De Wpg en de Wjsg bevatten een eigen regime over de uitoefening van de rechten van
betrokkenen ten aanzien van politiegegevens respectievelijk justitiële en
strafvorderlijke gegevens.136
9.4

Het recht op rectificatie
De betrokkene heeft op grond van artikel 16 AVG recht op rectificatie van onjuiste
persoonsgegevens die een verwerkingsverantwoordelijke over hem verwerkt.
Daarnaast heeft hij het recht op vervollediging van onvolledige persoonsgegevens. Een
en ander voor zover zich geen weigeringsgrond voordoet.

9.5

Het recht op gegevenswissing
Op grond van artikel 17, eerste lid, AVG heeft de betrokkene recht op wissing van hem
betreffende persoonsgegevens. De verwerkingsverantwoordelijke partij is bij ontvangst
van een dergelijk verzoek verplicht persoonsgegevens te wissen indien zich één van de
volgende situaties voordoet:
●

de persoonsgegevens zijn niet langer nodig voor de doeleinden waarvoor zij
zijn verzameld of anderszins verwerkt;

●

(als de verwerking op toestemming is gebaseerd en er is geen andere
rechtsgrond voor de verwerking): de betrokkene trekt zijn toestemming in;

●

de persoonsgegevens zijn onrechtmatig (bijvoorbeeld in strijd met artikel 5
AVG) verwerkt;

●

de betrokkene maakt conform artikel 21 AVG bezwaar tegen een verwerking
gebaseerd op artikel 6, eerste lid, aanhef en onder e of onder f, AVG en er
zijn geen prevalerende dwingende gerechtvaardigde gronden voor de
verwerking137;

●

de persoonsgegevens moeten worden gewist om te voldoen aan een in het
Unierecht of het lidstatelijk recht neergelegde verplichting die op de
verwerkingsverantwoordelijke rust;

●

de persoonsgegevens zijn verzameld in verband met een aanbod van
diensten van de informatiemaatschappij.

Als de verwerkingsverantwoordelijke partij bij de inzet van de slimme technologie de
persoonsgegevens die moeten worden gewist (eerder) openbaar heeft gemaakt, moet

136
137

Landsadvocaat

Zie artikel 24a Wpg e.v. en artikel 17a Wjsg e.v.
Zie voor een bespreking van het recht op bezwaar paragraaf 9.8.

124/141

hij op grond van artikel 17, tweede lid, AVG redelijke maatregelen (waaronder
technische maatregelen) treffen om andere verwerkingsverantwoordelijken die de
persoonsgegevens (ook) verwerken ervan op de hoogte te stellen dat de betrokkene
heeft verzocht om iedere koppeling naar, of kopie of reproductie van die
persoonsgegevens te wissen. Bij het nemen van die maatregelen mag de
verwerkingsverantwoordelijke rekening houden met de beschikbare technologie en de
uitvoeringskosten.
Artikel 17, derde lid, AVG bevat uitzonderingsgronden op de in het eerste lid
opgenomen verplichting om persoonsgegevens te wissen. Een
verwerkingsverantwoordelijke is onder meer niet verplicht persoonsgegevens te wissen
voor zover de verwerking van die persoonsgegevens nodig is:
i.

voor het nakomen van een in het Unierecht of het lidstatelijke recht
neergelegde wettelijke verwerkingsverplichting die op de
verwerkingsverantwoordelijke rust;

ii.

voor het vervullen van een taak van algemeen belang of het uitoefenen van
het openbaar gezag dat aan de verwerkingsverantwoordelijke is verleend;

iii.

om redenen van algemeen belang op het gebied van volksgezondheid
overeenkomstig artikel 9, tweede lid, aanhef en onder h en i, AVG en artikel
9, derde lid, AVG (zie paragraaf 6.4 van dit rapport);

iv.

met het oog op archivering in het algemeen belang, wetenschappelijk of
historisch onderzoek of statistische doeleinden, voor zover wissing de
verwezenlijking van de doelen van die verwerking onmogelijk dreigt te
maken of ernstig in het gedrang dreigt te brengen.

9.6

Het recht op beperking van de verwerking
De betrokkene heeft op grond van artikel 18, eerste lid, AVG het recht op beperking
van de verwerking van zijn persoonsgegevens. Beperking van de verwerking houdt in
dat persoonsgegevens slechts mogen worden verwerkt, met uitzondering van de
opslag ervan, met toestemming van de betrokkene of voor de instelling, uitoefening of
onderbouwing van een rechtsvordering door de betrokkene of ter bescherming van de
rechten van een ander natuurlijke persoon of rechtspersoon of om gewichtige redenen
van algemeen belang voor de Unie of voor een lidstaat.
De verwerkingsverantwoordelijke moet overgaan tot het beperken van de verwerking
indien een van de volgende situaties van toepassing is:
a) de juistheid van de persoonsgegevens wordt betwist door de betrokkene,
gedurende een periode die de verwerkingsverantwoordelijke in staat stelt de
juistheid van de persoonsgegevens te controleren;
b) de verwerking is onrechtmatig en de betrokkene verzet zich tegen het
wissen van de persoonsgegevens en verzoekt in de plaats daarvan om
beperking van het gebruik ervan;

Landsadvocaat

125/141

c) de verwerkingsverantwoordelijke heeft de persoonsgegevens niet meer
nodig voor de verwerkingsdoeleinden, maar de betrokkene heeft deze nodig
voor de instelling, uitoefening of onderbouwing van een rechtsvordering;
d) de betrokkene heeft overeenkomstig artikel 21, eerste lid, bezwaar
gemaakt tegen de verwerking, in afwachting van het antwoord op de vraag of
de gerechtvaardigde gronden van de verwerkingsverantwoordelijke zwaarder
wegen dan die van de betrokkene.

9.7

Het recht op dataportabiliteit
De verwerkingsverantwoordelijke partijen zullen op grond van artikel 20 AVG
maatregelen moeten treffen zodat betrokkenen hun recht op overdraagbaarheid (ook
wel het recht op dataportabiliteit) uit kunnen oefenen ten aanzien van hun
persoonsgegevens die worden verwerkt met de slimme technologie. Het recht op
overdraagbaarheid van gegevens verplicht verwerkingsverantwoordelijke partijen om
een technische mogelijkheid te creëren om de persoonsgegevens in een
gestructureerd, algemeen gebruikt en machinaal leesbaar formaat (zoals PDF) te
kunnen verstrekken. De betrokkene heeft dit recht alleen als:


de verwerking berust op toestemming (artikel 6, eerste lid, aanhef en onder
a, AVG / artikel 9, eerste lid, aanhef en onder a AVG) of op een
overeenkomst (artikel 6, eerste lid, aanhef en onder b, AVG); en



de verwerking via geautomatiseerde procedés wordt verricht.

Dit recht lijkt voor wat betreft de inzet van slimme technologieën niet relevant,
aangezien de inzet van deze technologieën is gebaseerd op het gerechtvaardigde
belang om racisme en discriminatie te signaleren, identificeren en aan te pakken
(artikel 6, eerste lid, aanhef en onder f, AVG).
9.8

Het recht op bezwaar
Als de persoonsgegevens bij inzet van de slimme technologie worden verwerkt op
grond van artikel 6, eerste lid, aanhef onder e en f, AVG, kan de betrokkene daartegen
op grond van artikel 21, eerste lid, AVG bij de verwerkingsverantwoordelijke partij te
allen tijde bezwaar maken vanwege met zijn specifieke situatie verband houdende
redenen. De voor de verwerking verantwoordelijke partij staakt vervolgens de
verwerking van de persoonsgegevens, tenzij hij dwingende gerechtvaardigde gronden
voor de verwerking aanvoert die zwaarder wegen dan de belangen, rechten en
vrijheden van de betrokkene of die verband houden met de instelling, uitoefening of
onderbouwing van een rechtsvordering.
Deze eis leidt niet tot specifieke issues in de context van de inzet van slimme
technologie in voetbalstadions.

Landsadvocaat

126/141

9.9

Uitzonderingen op de rechten van de betrokkene
Op grond van artikel 23 AVG kunnen uitzonderingen worden gemaakt op de rechten
van betrokkenen (waaronder begrepen de informatieplicht). Deze uitzonderingen zijn
uitgewerkt in artikel 41, eerste lid, UAVG:
1. De verwerkingsverantwoordelijke kan de verplichtingen en rechten, bedoeld
in de artikelen 12 tot en met 21 en artikel 34138 van de verordening, buiten
toepassing laten voor zover zulks noodzakelijk en evenredig is ter waarborging
van:
a. de nationale veiligheid;
b. landsverdediging;
c. de openbare veiligheid;
d. de voorkoming, het onderzoek, de opsporing en de vervolging van strafbare
feiten of de tenuitvoerlegging van straffen, met inbegrip van de bescherming
tegen en de voorkoming van gevaren voor de openbare veiligheid;
e. andere belangrijke doelstellingen van algemeen belang van de Europese
Unie of van Nederland, met name een belangrijk economisch of financieel
belang van de Europese Unie of van Nederland, met inbegrip van monetaire,
budgettaire en fiscale aangelegenheden, volksgezondheid en sociale zekerheid;
f. de bescherming van de onafhankelijkheid van de rechter en gerechtelijke
procedures;
g. de voorkoming, het onderzoek, de opsporing en de vervolging van
schendingen van de beroepscodes voor gereglementeerde beroepen;
h. een taak op het gebied van toezicht, inspectie of regelgeving die verband
houdt, al is het incidenteel, met de uitoefening van het openbaar gezag in de
gevallen, bedoeld in de onderdelen a, b, c, d, e en g;
i. de bescherming van de betrokkene of van de rechten en vrijheden van
anderen139; of
j. de inning van civielrechtelijke vorderingen.
De verwerkingsverantwoordelijke partij zal zelf moeten afwegen of zich een of meer
uitzonderingsgronden voordoen. Daarbij moet hij op grond van artikel 41, tweede lid,
UAVG in ieder geval, voor zover van toepassing, rekening houden met:
a. de doeleinden van de verwerking of van de categorieën van verwerking;
b. de categorieën van persoonsgegevens;
c. het toepassingsgebied van de ingevoerde beperkingen;
d. de waarborgen ter voorkoming van misbruik of onrechtmatige toegang of
doorgifte;
138
139

Landsadvocaat

Dit artikel ziet op de plicht om bepaalde datalekken aan de betrokkene te melden.
Onder “anderen” kan ook de verwerkingsverantwoordelijke worden begrepen.

127/141

e. de specificatie van de verwerkingsverantwoordelijke of de categorieën van
verwerkingsverantwoordelijken;
f. de opslagperiodes en de toepasselijke waarborgen, rekening houdend met
de aard, de omvang en de doeleinden van de verwerking of van de categorieën
van verwerking;
g. de risico's voor de rechten en vrijheden van de betrokkenen; en
h. het recht van betrokkenen om van de beperking op de hoogte te worden
gesteld, tenzij dit afbreuk kan doen aan het doel van de beperking.

Tot slot wordt benadrukt dat ook de sectorale wetgeving specifieke
uitzonderingsgronden kan bevatten.

Landsadvocaat

128/141

Disclaimer
Dit onderzoeksrapport is opgesteld voor en in opdracht van het ministerie van VWS.
Anderen dan het ministerie kunnen aan dit onderzoeksrapport geen rechten ontlenen.
Op dit rapport zijn de algemene voorwaarden van Pels Rijcken & Droogleever Fortuijn
N.V. van toepassing, te raadplegen via https://www.pelsrijcken.nl/algemenevoorwaarden.

Landsadvocaat

129/141

Bijlage 1
Randvoorwaarden voor statistisch onderzoek ten behoeve van de training en
statistische analyse werking slimme technologie.

Landsadvocaat

130/141

Randvoorwaarden statistisch onderzoek
Om in het kader van de ontwikkeling van een algoritme een beroep te kunnen doen op
de statistische onderzoeksexceptie is noodzakelijk dat wordt voldaan aan de strikte
randvoorwaarden die de UAVG aan een statistisch onderzoek stelt (artikel 89 AVG jo.
artikel 24 UAVG). Het is in dit licht aldus allereerst van belang dat de
ontwikkelingsfase zo is ingericht dat een beroep kan worden gedaan op de statistische
onderzoeksexceptie. Hieronder volgt een nadere toelichting van de concrete eisen die
voor een statistisch onderzoek gelden.
Voldoet de inrichting van het lab of de ontwikkeling van het (aan de slimme
technologie ten grondslag liggende) algoritme niet aan deze vereisten, dan dient het
onderzoek te voldoen aan reguliere eisen van de AVG.
Art. 89 AVG bepaalt dat ten behoeve van een statistisch onderzoek persoonsgegevens
mogen worden verwerkt. Onder een onderzoek met een statistisch doeleinde wordt
verstaan:
“het verzamelen en verwerken van persoonsgegevens die nodig zijn voor
statistische onderzoeken en voor het produceren van statistische resultaten.
Die statistische resultaten kunnen ook voor andere doeleinden worden
gebruikt, onder meer voor wetenschappelijke onderzoeksdoeleinden. Het
statistische oogmerk betekent dat het resultaat van de verwerking voor
statistische doeleinden niet uit persoonsgegevens, maar uit geaggregeerde
gegevens bestaat, en dat dit resultaat en de persoonsgegevens niet worden
gebruikt als ondersteunend materiaal voor maatregelen of beslissingen die
een bepaalde natuurlijke persoon betreffen.”140
Wij achten verdedigbaar dat het ontwikkelen van een algoritme ten behoeve van de
slimme technologie op zichzelf gekwalificeerd kan worden als statistisch onderzoek,
mits een heldere technische en organisatorische knip bestaat tussen de ontwikkeling
van het algoritme. De wetgever heeft in de parlementaire geschiedenis onderkend dat
het verwerken van persoonsgegevens ten behoeve van het ontwikkelen van een
voorspellend risicomodel kan worden gezien als statistisch onderzoek.
Zie Overweging 159 van de Preambule van de AVG, waarin wordt gesteld
dat:
“voor de toepassing van deze verordening de verwerking van
persoonsgegevens met het oog op wetenschappelijk onderzoek ruim moet
worden opgevat en bijvoorbeeld technologische ontwikkeling en
demonstratie, fundamenteel onderzoek, toegepast onderzoek en uit
particuliere middelen gefinancierd onderzoek omvatten”.
Zie Kamerstukken II 1998/99 25892, nr. 13, p. 8:

140

Landsadvocaat

Overweging 162 van de AVG.

131/141

“Is het onder de Wet bescherming persoonsgegevens mogelijk dat voor
statistische doeleinden marktonderzoek wordt verricht, met de resultaten
waarvan een sociale typografie van bijvoorbeeld een wijk wordt gemaakt?
(…)
Ja. Zolang het resultaat geen betrekking heeft op identificeerbare
natuurlijke personen, is – ook al worden voor het verkrijgen van dat
resultaat wel persoonsgegevens gebruikt – sprake van statistisch
onderzoek. In dat geval is het soepeler regime van de wet van toepassing.
Wij verwijzen naar art. 9, tweede lid, van het wetsvoorstel. Dit sluit aan
bij de huidige praktijk.”
Zie Handelingen EK 1999/00, 34-1623:
“Het tweede punt betreft de risicoanalyse. De toepassing van groepsprofielen
op een individuele persoon betreft het gebruik van een persoonsgegeven en
valt derhalve onder de werking van de wet. Het gebruik van
persoonsgegevens voor de vervaardiging van groepsprofielen is een vorm
van in het algemeen toelaatbaar geacht statistisch gebruik. Het groepsprofiel
als zodanig valt evenwel buiten de werking van de wet (…). Denk
bijvoorbeeld aan de constatering dat alle jongeren onder de 21 jaar een
grotere kans op ongelukken maken.141 Een ander voorbeeld is de verbinding
van bepaalde postcodegroepen met bepaalde kenmerken. Voor het opstellen
van groepsprofielen zijn vaak wel persoonsgegevens nodig. Art. 9, derde lid,
duidt dit als een vorm van toelaatbaar verder gebruik van persoonsgegevens
voor statistische doeleinden, mits toereikend is verzekerd dat de gegevens
niet tevens voor andere doeleinden kunnen worden gebruikt. Wanneer het
groepsprofiel evenwel wordt toegepast op een individuele persoon, gaat het
wel weer om een persoonsgegeven142.” (onderstreping toegevoegd)
Zie Kamerstukken I 1999-2000, 25892, nr. 92c, p. 13:
“Indien op grond van postcodesegmentatie of anderszins, bijvoorbeeld op
grond van statistisch onderzoek, uit een bepaald gegeven dat aan iemands
naam is toegevoegd, bepaalde gevolgtrekkingen worden gemaakt, gaat het
om een persoonsgegeven. Het gegeven leidt er immers toe dat iemand in het
maatschappelijk verkeer de kans loopt anders te worden bejegend dan
wanneer dit gegeven niet over hem bekend was.”
Om de verwerking ten behoeve van de ontwikkeling van het algoritme te kunnen
baseren op artikel 89 AVG dient te worden voldaan aan de volgende randvoorwaarden:
(a)

Het resultaat van het ‘statistische onderzoek’ bestaat slechts uit
geaggregeerde – niet meer tot natuurlijke personen herleidbare – gegevens.
Naar ons oordeel is goed verdedigbaar dat deze eis betekent dat het
onderzoek wel zal mogen leiden tot algemene geaggregeerde, niet tot
individuen herleidbare groepsprofielen/voorspelmodellen, die in zijn

141

142

Landsadvocaat

Vgl. ook Kamerstukken II 1997-1998, 25 892, nr. 3, p. 93: “Het derde lid is niet van toepassing indien het
resultaat van de verwerking [lees, het statistisch onderzoek, adv.] niet op personen herleidbare informatie
betreft. De statistische informatie mag in dat geval voor allerlei (andere) doeleinden worden gebruikt, dus
bijvoorbeeld ook voor marketing-doeleinden (niet zijnde direct marketing).” In dat geval worden immers
geen persoonsgegevens verwerkt.
Dan worden immers persoonsgegevens verwerkt over degene op wie het profiel wordt toegepast.

132/141

algemeenheid kunnen worden toegepast ten behoeve van de slimme
technologie.
(b)

De geanalyseerde onderliggende persoonsgegevens worden niet gebruikt als
ondersteunend materiaal voor individuele beslissingen.

(c)

Er worden technische en organisatorische maatregelen getroffen om dit te
verzekeren (functionele scheiding, anonimisering/pseudonimisering,
verwijdering persoonsgegevens na afloop van het onderzoek).

Om te kunnen voldoen aan bovengenoemde voorwaarden dient de ontwikkelaar de
volgende stappen te ondernemen:


Controleer zekerheidshalve of de inrichting van de ontwikkelingomgeving en
de onderzoeksopzet voldoet aan de hierna beschreven voorwaarden die aan
een statistisch onderzoek worden gesteld.



Tref technische en organisatorische maatregelen die borgen dat de
onderliggende persoonsgegevens en het resultaat van de analyse niet (als
ondersteunend materiaal) worden gebruikt om maatregelen en beslissingen
te nemen die een specifiek natuurlijk persoon raken. Dit houdt onder meer
het volgende in:



Controleer of een functionele scheiding (‘knip’) is aangebracht tussen de
ontwikkeling van het algoritme en de toepassing van het algoritme. Allereerst
dient er een technische scheiding te worden aangebracht tussen enerzijds de
ontwikkelomgeving en anderzijds de pilotomgeving (of omgeving waarbinnen
het algoritme in productie is gebracht). Beide omgevingen moeten technisch
en organisatorisch van elkaar zijn afgesloten.



Zorg dat de pseudonimisering van de persoonsgegevens plaatsvindt in een
afgeschermde omgeving waartoe enkel de daartoe bevoegde medewerker
toegang heeft. Pas na het voltooien van het pseudonimiseringsproces mogen
deze gegevens beschikbaar worden gemaakt in de ontwikkelomgeving.



Borg – overeenkomstig het beveiligingsbeleid en het autorisatiebeleid – dat
de medewerkers die betrokken zijn bij de ontwikkeling van het algoritme,
géén rol hebben bij de pseudonimisering van de opgehaalde gegevens óf een
toekomstige rol krijgen bij het uitvoeren van de toepassing van het algoritme
of de slimme technologie in de pilot of de productieomgeving. Waarborg
bovendien dat deze medewerkers geen toegang kunnen verkrijgen tot de
pseudonimiseringsomgeving of de pilot- of productieomgeving (voor zover
het gaat om dat specifieke algoritme).

Landsadvocaat

133/141



Borg dat de data scientist de nodige handelingen verricht om de noodzaak
van de gegevens te borgen. Zorg er in ieder geval voor dat de dataset wordt
gefilterd, zodat onnodige gegevens worden verwijderd. Detecteer en
verwijder in de fase van ‘preprocessing’ de onjuiste en irrelevante gegevens.



Borg in de fase van ‘data preparation’ door middel van filtering en
preprocessing dat onnodige of overbodige gegevens worden verwijderd. Zorg
er met name voor dat door middel van preprocessing (waar mogelijk) de
gegevenssets worden teruggebracht tot een vereenvoudigde of
geaggregeerde vorm, zodat de kans op individuele herleidbaarheid wordt
verkleind.



Bewaar van iedere iteratie van het algoritme een back-up van de
gehanteerde persoonsgegevens en de uitkomsten van de toepassing van het
algoritme in de pilot of de in het productie gebrachte algoritme, maar
versleutel deze back-up en bewaar de back-up in een afgesloten omgeving.
Voor zover mogelijk verdient het aanbeveling om deze versleuteling
geautomatiseerd plaats te laten vinden. Draag het toegangsbeheer tot de
afgesloten omgeving op aan een daartoe aangewezen persoon en stel een
toegangsbeleid vast waarin is uitgewerkt in welke situaties de back-up mag
worden ontsleuteld. Op deze wijze wordt de verwerking van deze
persoonsgegevens beperkt tot het minimum.



Als de ontwikkelaar de omgeving inricht op een wijze die voldoet aan de
vereisten van artikel 89 AVG jo. artikel 9, tweede lid, aanhef en onder j, AVG
jo. 24 UAVG mogen ook bijzondere persoonsgegevens worden verwerkt. In
dat geval moet worden voldaan aan de volgende randvoorwaarden:
o

het onderzoek moet een algemeen belang dienen;

o

de verwerking van de bijzondere persoonsgegevens moet voor het
statistisch onderzoek noodzakelijk zijn;

o

het vragen van uitdrukkelijke toestemming van de betrokkenen
blijkt onmogelijk of kost onevenredige inspanning;

o

bij de uitvoering van het statistisch onderzoek is voorzien in
zodanige waarborgen dat de persoonlijke levenssfeer niet
onevenredig wordt geschaad.

*********

Landsadvocaat

134/141

Bijlage 2
Sanctiekaart

Landsadvocaat

135/141

Landsadvocaat

136/141

Bijlage 3
Casusposities

Landsadvocaat

137/141

De BVO heeft ervoor gekozen om ter bestrijding van discriminatie en racisme binnen
het voetbalstadion slimme camera’s te plaatsen die op een geautomatiseerde wijze
(potentiële) discriminerende of racistische gedragingen door toeschouwers herkent en
registreert. De inzet van deze slimme technologie is gerechtvaardigd, omdat de
voetbalclub – mede overeenkomstig de in dit rapport opgenomen keuzeladder – heeft
gemotiveerd dat minder ingrijpende maatregelen geen uitkomst bieden (zie optie c
van de keuzeladder signaleringsfase). De BVO heeft in overleg met de AP een
vergunning aangevraagd voor het verwerken van eventuele strafrechtelijke
persoonsgegevens die met de slimme technologie worden verwerkt.
Signaleringsfase
De veiligheidscoördinator stelt na afloop van de wedstrijd vast dat vijf personen op de
tribune een racistisch spreekkoor inzetten. De veiligheidscoördinator stelt vast dat uit
de geluidsfragmenten twee uitingen zijn af te leiden. Door inzet van slimme
geluidsanalyse (in combinatie met technologie waarmee kan worden vastgesteld wie
op dat moment de desbetreffende leus uitsprak) kan met voldoende zekerheid worden
vastgesteld dat twee mannen de desbetreffende leuzen hebben geroepen. Zij maken
zich schuldig aan twee vormen van racistisch gedrag:


Ten eerste worden er uitingen gedaan over de huidskleur van een speler van
de tegenpartij. Dit betreft racistisch gedrag gericht tot één specifiek persoon.
De inschatting van de veiligheidscoördinator is dat deze uitingen vallen aan
te merken als (individuele) belediging van de desbetreffende speler.



Ten tweede stelt de veiligheidscoördinator vast dat de mannen racistische
leuzen schreeuwen over een religieuze bevolkingsgroep. De
veiligheidscoördinator vermoedt dat deze uitingen zijn aan te merken als
groepsbelediging.

Aangezien de beelden aanleiding vormen voor nader onderzoek, slaat de
veiligheidscoördinator de beelden en geluidsfragmenten (evenals het dossier met
daarin de voorlopige bevindingen) op in de KVV.
Identificatiefase
Nadat de veiligheidscoördinator de twee vormen van racistisch gedrag (individuele
belediging speler en groepsbelediging) heeft gesignaleerd, gaat de
veiligheidscoördinator over tot een nadere analyse van de beelden. Het doel daarvan is
het identificeren van de twee mannen. Bij veel voetbalclubs zal de identificatie
handmatig gaan. De voetbalclub waar de veiligheidscoördinator werkzaam is heeft
echter recentelijk – overeenkomstig de keuzeladder identificatiefase – ervoor gekozen
om de kaartverkoop te koppelen aan een preregistratie van de koper van het ticket.
Bij de toegangscontrole wordt geregistreerd wanneer de houder van het ticket het
stadion is binnengekomen, inclusief zijn toegewezen zitplaats.

Landsadvocaat

138/141

De veiligheidscoördinator stelt bij de analyse – door middel van een locatiesoftware
van de slimme camera – vast dat de twee mannen zich bevonden op stoelnummer 15
(man 1) en 16 (man 2), vak D. Man 1 blijkt een seizoenkaarthouder te zijn. De
veiligheidscoördinator stelt de identiteit van man 1 als volgt vast:


aan de hand van de toegangspoortregistratie checkt de veiligheidscoördinator
wie op stoel 15 is geregistreerd;



de persoonsgegevens behorend bij stoel 15 zijn gekoppeld aan een
seizoenskaart;



aangezien seizoenkaarthouders reeds een foto hebben moeten inleveren ten
behoeve van de seizoenkaart, kan de veiligheidscoördinator de identiteit van
man 1 vaststellen. De ingeleverde foto komt overeen met de vastgelegde
beelden tijdens de wedstrijd.

Man 2 is daarentegen geen seizoenkaarthouder. De identiteit van man 2 wordt als
volgt vastgesteld:


de veiligheidscoördinator stelt aan de hand van de preregistratie de naam en
het adres vast van degene die op stoel 16 is geregistreerd;



ook kan de veiligheidscoördinator vaststellen dat degene die op stoel 16 is
geregistreerd om 14:30 door toegangspoort 3 het voetbalstadion is
binnengekomen;



de veiligheidscoördinator stelt aan de hand van de bewakingsbeelden op dat
tijdstip van toegangspoort 3 vast dat degene die op stoel 16 is geregistreerd
man 2 is.

Nu beide mannen zijn geïdentificeerd, komt daarmee de identificatiefase ten einde.
Sanctiefase
De KNVB besluit allereerst civielrechtelijk op te treden tegen de twee mannen. Het
doel is met name het opleggen van een landelijk stadionverbod. Daarnaast doet de
BVO aangifte bij de politie tegen beide vormen van racistisch gedrag. De getroffen
speler besluit evenwel af te zien van het doen van aangifte.
Civielrechtelijk optreden
Zoals volgt uit de sanctiekaart heeft de KNVB verschillende opties om de twee mannen
civielrechtelijk aan te spreken. De KNVB standaardvoorwaarden, die door clubs bij de
in artikel 1 onder f van die standaardvoorwaarden bedoelde voetbalwedstrijden van
toepassing verklaard dienen te worden, spelen bij deze sanctieoplegging (zowel voor
de clubs als voor de KNVB) een sleutelrol. In aanvulling daarop kunnen clubs zich bij
het opleggen van sancties ook baseren op de rechten die zij ontlenen aan het feit dat
zij eigenaar of huurder zijn van het stadion waarin zij spelen. Artikel 8.5 van de KNVB

Landsadvocaat

139/141

standaardvoorwaarden verbiedt (onder andere) gedrag dat als beledigend kan worden
ervaren:
“8.5 Het is verboden zich in het Stadion te gedragen op een wijze die anderen
als provocerend, bedreigend of beledigend kunnen ervaren. […].”
Artikel 10 van de KNVB standaardvoorwaarden kent clubs en de KNVB vervolgens het
recht toe bij overtreding van deze (of andere) bepaling(en) verschillende sancties op
te leggen, waaronder onmiddellijke verwijdering uit het stadion, ongeldigverklaring
van het toegangsbewijs, of – met inachtneming van de Richtlijn termijn stadionverbod
- de oplegging van een (landelijk) stadionverbod.
In aanvulling op de verbintenisrechtelijke sanctiemogelijkheden die de
standaardvoorwaarden de KNVB en clubs toekennen, wijzen wij (omwille van de
volledigheid) op de aanvullende mogelijkheid om, desgewenst, ook buiten de KNVB
standaardvoorwaarden om civielrechtelijk tegen verspreiders van racistische en
discriminatoire uitlatingen op te treden. Dat kan op basis van artikel 6:162 van het
Burgerlijke Wetboek, op grond waarvan, anders dan het geval is bij de KNVB
standaardvoorwaarden, ook de slachtoffers van discriminatoire of racistische uitingen
zelf de mogelijkheid hebben in rechte tegen de verspreiders van die uitingen op te
treden.
Het door de slimme technologie verzamelde bewijsmateriaal (signalering en
identificatie van de daders) zal in het kader van de civielrechtelijke procedure als
bewijs mogen worden ingebracht. Eventuele bijzondere en strafrechtelijke
persoonsgegevens op de beelden (bijvoorbeeld de van de beelden af te lezen indirecte
rasgegevens van beide mannen die ten behoeve van identificatie zijn verwerkt) mogen
ten behoeve van de procedure worden verstrekt, mits er daadwerkelijk één van de in
de sanctiekaart genoemde (rechts)middelen is ingezet en de verwerking van deze
gegevens strikt noodzakelijk zijn voor de instelling, uitoefening of onderbouwing van
een rechtsvordering (zie artikel 22, tweede lid, aanhef en onder e, UAVG jo. artikel 32,
aanhef en onder d, UAVG). Deze noodzaak kan worden aangenomen als de beelden
strikt noodzakelijk zijn voor de bewijsvoering.
Tijdens de procedure wordt door de KNVB vastgesteld dat op basis van het bestaande
materiaal niet goed kan worden vastgesteld of man 2 zich schuldig maakt aan
individuele belediging van de speler. De KNVB wijst een deskundige aan die door
middel van een nadere analyse de bewijswaarde van de beelden of geluidsfragmenten
poogt te verbeteren. Concreet krijgt deze deskundige de opdracht om vast te stellen of
man 2 degene is die de individuele uiting heeft geroepen. Mits noodzakelijk voor de
analyse, is het verdedigbaar dat daarbij bijzondere en/of strafrechtelijke
persoonsgegevens worden verwerkt. De verwerking daarvan kan dan gebaseerd
worden op artikel 22, tweede lid, aanhef en onder e, UAVG respectievelijk artikel 32,
aanhef en onder d, UAVG. Er is immers één van de in de sanctiekaart genoemde
(rechts)middelen ingezet en de verwerking van deze gegevens is strikt noodzakelijk

Landsadvocaat

140/141

voor de instelling, uitoefening of onderbouwing van een rechtsvordering. Op basis
hiervan mogen dan ook biometrische gegevens worden verwerkt.
De deskundige in deze zaak stelt na inzet van gezichtsherkenningstechnologie vast dat
man 2 de individuele uiting heeft geroepen.
Uitkomst van de procedure is dat voor beide mannen een stadionverbod wordt
opgelegd.
Strafrechtelijk optreden
Zoals eerder toegelicht, doet de BVO aangifte bij de politie tegen beide vormen van
racistisch geweld. De getroffen speler besluit evenwel af te zien van het doen van
aangifte.
Zoals volgt uit de sanctiekaart kan de BVO aangifte doen voor groepsbelediging. De
politie kan deze aangifte in behandeling nemen. Groepsbelediging (strafbaar gesteld in
artikel 137c Wetboek van Strafrecht (‘Sr’)) betreft het zich in het openbaar opzettelijk
beledigend uitlaten over een groep mensen, wegens onder meer hun ras. ‘Ras’ wordt
ruim opgevat en betreft huidskleur, nationaliteit en etniciteit. Groepsbelediging is dus
niet het beledigen van iemand door een groep, maar het beledigen door één of meer
personen van een groep. ‘Belediging’ heeft de strekking een ander c.q. een groep bij
het publiek in een ongunstig daglicht te stellen en in zijn eer of goede naam aan te
tasten. Voor het bewijs van groepsbelediging is het niet vereist dat onder het publiek
mensen aanwezig zijn van (bijvoorbeeld) joodse afkomst of met een donkere
huidskleur. Het gaat erom dat de belediging publiekelijk is gehoord en gevoelens van
vernedering of geschoktheid teweeg heeft kunnen brengen. Zie Hoge Raad 15
september 2009, ECLI:NL:HR:2009:BI4739, rov. 2.2.3.
De officier van justitie zal de rechtmatige (door middel van de slimme technologie
vastgelegde) beelden met een beroep op Artikel 126nd Wetboek van Strafvordering
(‘Sv’) kunnen vorderen bij de BVO. Artikel 126nd Sv bepaalt dat in geval van een
verdenking van een misdrijf als omschreven in artikel 67, eerste lid, Sv de officier van
justitie in het belang van het onderzoek van degene van wie redelijkerwijs kan worden
vermoed dat hij toegang heeft tot bepaalde opgeslagen of vastgelegde gegevens kan
vorderen deze gegevens te verstrekken. Onder de misdrijven als bedoeld in artikel 67,
eerste lid, Sv valt onder meer het misdrijf van artikel 137c Sr: Hij die zich in het
openbaar, mondeling (…) opzettelijk beledigend uitlaat over een groep mensen wegens
hun ras (…) wordt gestraft met gevangenisstraf van ten hoogste een jaar of geldboete
van de derde categorie.
De club die de camerabeelden heeft gemaakt van mogelijk strafbare gedragingen geldt
als ‘degene van wie redelijkerwijs kan worden vermoed dat hij toegang heeft tot
vastgelegde gegevens’ als bedoeld in artikel 126nd Sv. Aan de vordering van de
officier van justitie dient te worden voldaan. Er is sprake van een wettelijke

Landsadvocaat

141/141

verplichting tot het verstrekken van persoonsgegevens (artikel 6, eerste lid, aanhef en
onder c, AVG).
Hoewel dit niet expliciet wordt opgemerkt in de aangiftebevoegdheid van artikel 161
Sv, is goed verdedigbaar dat de BVO bij de aangifte de beelden verstrekt met daarop
strafrechtelijke gegevens. Een aangifte heeft immers per definitie betrekking op een
(vermeend) strafbaar feit. In zoverre is artikel 161 Sv een lidstatelijke bepaling als
bedoeld in artikel 10 AVG. De verwerking van bijzondere persoonsgegevens in de
aangifte kan vervolgens worden gebaseerd op artikel 23, aanhef en onder c, UAVG dat
bepaalt dat bijzondere persoonsgegevens (voor zover noodzakelijk) in aanvulling op
strafrechtelijke persoonsgegevens mogen worden verwerkt.
Zodra de politie respectievelijk het OM de beelden hebben ontvangen, valt de
verwerking van de daarin opgenomen persoonsgegevens niet langer onder de
reikwijdte van de AVG. Vanaf dat moment is de Wpg respectievelijk de Wjsg van
toepassing op de verwerking van de (bijzondere en/of strafrechtelijke)
persoonsgegevens.
De rechter bepaalt vervolgens of de beelden toelaatbaar zijn als bewijs. De
verwachting is dat de beelden als bewijsmateriaal zullen mogen worden gebruikt, voor
zover de voetbalclub bij de inzet van de slimme technologie zich heeft gehouden aan
de in dit rapport beschreven randvoorwaarden.
De politie kan de aangifte van de BVO gericht tegen de eenvoudige (individuele)
belediging van de speler van de tegenpartij niet in behandeling nemen. Daarvoor is
vereist dat het slachtoffer zelf aangifte doet of de BVO daarvoor volmachtigt.
Aanvullend geldt dat het slachtoffer daadwerkelijk een klacht moet indienen. Doordat
de speler dit niet heeft gedaan, kan de strafrechtelijke vervolging geen doorgang
vinden. Het is de BVO niet toegestaan om de beelden en het dossier (incl. de daarin
opgenomen strafrechtelijke en mogelijk zelfs bijzondere persoonsgegevens) aan de
politie te verstrekken. Nu geen onderzoek mogelijk is, kan een dergelijke verstrekking
niet noodzakelijk worden geacht. Daarmee eindigt de sanctiefase.
*********

Landsadvocaat