Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2023–2024

36 410 VIII

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap (VIII) voor het jaar 2024

Nr. 35

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 21 december 2023
Hierbij stuur ik uw Kamer het rapport «Onderzoek naar academische
zelfcensuur in hoger onderwijs en wetenschap» (hierna: «het onderzoek
naar academische zelfcensuur»). De aanleiding van dit onderzoek is de
motie van het lid Van der Woude c.s. waarin de regering wordt verzocht
om te laten onderzoeken of zelfcensuur en beperking van diversiteit van
perspectieven in de wetenschap en het hoger onderwijs een rol spelen,
met daarbij ook aandacht voor de toenemende bedreiging, intimidatie en
haatreacties naar wetenschappers en onvrije gevoelens van studenten.1
Het onderzoek naar academische zelfcensuur plaatst zelfcensuur in een
breder kader van het borgen en beschermen van een open academisch
klimaat en academische vrijheid in het algemeen. Academische vrijheid is
cruciaal voor hoogwaardige wetenschapsbeoefening in een open
samenleving. Er moet altijd ruimte zijn voor verschillende wetenschappelijke inzichten. Dit valt onder de wettelijk verankerde academische vrijheid;
de vrijheid die essentieel is voor het vertrouwen in de wetenschap. Het
onderzoek sluit aan bij de breed geaccepteerde definitie van het begrip
academische vrijheid van de KNAW: «Het begrip dat medewerkers aan
wetenschappelijke instellingen in vrijheid hun onderzoek kunnen doen,
hun bevindingen naar buiten kunnen brengen en onderwijs kunnen
geven».2 Academische vrijheid staat niet gelijk aan de vrijheid van
meningsuiting. Academische vrijheid is begrensd door het voeren van
onderzoek en door principes van wetenschappelijke integriteit zoals
eerlijkheid, zorgvuldigheid, transparantie, onafhankelijkheid en verantwoordelijkheid. Daarnaast moeten wetenschappers zich houden aan de
Nederlandse gedragscode voor wetenschappelijke integriteit. In een open
academisch klimaat is het tevens van belang dat studenten zich vrij voelen
1
2

kst-36410-VIII-35
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Kamerstuk 35 925 VIII, nr. 40
Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (2021) Academische vrijheid in
Nederland: een begripsanalyse en richtsnoer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 VIII, nr. 35

1

zich te uiten, ook als hun mening niet overeenkomt met die van de docent
of van de meerderheid van de studenten. Daarnaast is het leren academisch debat te voeren onderdeel van academisch onderwijs. Met de
begrippen academische vrijheid en open academisch klimaat als
uitgangspunt heb ik de bevindingen en aanbevelingen van het rapport
«Onderzoek naar academische zelfcensuur in hoger onderwijs en
wetenschap» doorgenomen.
Doel van het onderzoek naar academische zelfcensuur is om te verkennen
in welke mate en op welke wijzen academische zelfcensuur (hierna:
«zelfcensuur») voorkomt in Nederlands hoger onderwijs en wetenschap,
welke factoren hieraan bijdragen en welke maatregelen er genomen
kunnen worden om zelfcensuur tegen te gaan. Zelfcensuur is in het
onderzoek gedefinieerd als: «Het aanpassen van gedrag en uitingen
binnen onderwijs en onderzoek als reactie op (verwachte of ervaren)
externe druk.»
Het onderzoek richt zich op de ontwikkelingen van de laatste vijf jaar. De
overkoepelende insteek van dit onderzoek is de ervaring van de onderzoekers, docenten en studenten. Het betreft een verkennend onderzoek; er
is geen nulmeting of basis voor vergelijking met voorgaande jaren. Een
oordeel of zelfcensuur in hoger onderwijs en onderzoek is toegenomen of
afgenomen kan dus niet op basis van dit onderzoek worden gegeven.
Uit het onderzoek blijkt dat de ruime meerderheid van onderzoekers,
docenten en studenten zich «in geen enkele mate» of maximaal «in
beperkte mate» beperkt voelt om zich vrij te uiten. Echter, in elk van deze
drie groepen bestaan aanzienlijke minderheden die zich wél in redelijke
tot zeer sterke mate beperkt voelen om zich vrij te uiten. Als wordt
gekeken naar hoe vaak individuen daadwerkelijk zelfcensuur toepassen
door hun gedrag binnen bepaalde onderzoeks- en onderwijsactiviteiten
aan te passen uit angst voor negatieve gevolgen, blijkt dat de ruime
meerderheid van onderzoekers, docenten en studenten geen zelfcensuur
toe past. In elk van deze drie groepen bestaan echter ook hier aanzienlijke
minderheden die wél zelfcensuur toepassen.
Het baart me zorgen dat er onderzoekers, studenten en docenten zijn die
zich beperkt voelen in het uiten van zichzelf, of die zichzelf zelfs censureren en ik verwacht van instellingen dat een vrije en open academische
cultuur prioriteit is en blijft. Tegelijkertijd is het hoger onderwijs en de
wetenschap hierin naar verwachting niet uniek. Zoals ook in het
onderzoek wordt aangegeven, hangen de oorzaken van zelfcensuur
samen met bredere ontwikkelingen zoals polarisering van het maatschappelijke debat en de politisering van maatschappelijke onderwerpen.
Verder blijkt uit het onderzoek dat onderzoekers, docenten en studenten in
de disciplines recht, gezondheidszorg, discipline overschrijdende
vakgebieden en, in zekere mate, economie meer beperking ervaren en
vaker zelfcensuur toepassen. Ook ervaren niet-Nederlandstalige onderzoekers en docenten meer beperking dan Nederlandse onderzoekers en
passen zij vaker zelfcensuur toe. Ten slotte ervaren onderzoekers,
docenten en studenten uit hogescholen in een aantal activiteiten minder
druk of beperking dan onderzoekers, docenten en studenten bij
universiteiten.
De aanbevelingen uit het rapport zijn verdeeld in twee hoofdlijnen. De
eerste is gericht op het versterken van de academische basis om zo
zelfcensuur te voorkomen, waaronder het vergroten van de aandacht voor
debatvaardigheden in curricula en het verbeteren van de vindbaarheid en
verduidelijken van de werking en consequenties van meld- en klachten-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 VIII, nr. 35

2

procedures. De tweede hoofdlijn betreft de opvolging van incidenten van
intimidatie en geweld om ervoor te zorgen dat deze niet tot toekomstige
zelfcensuur leiden. Hieronder vallen het borgen van actieve individuele
nazorg voor direct betrokkenen en omgeving en het systematisch
monitoren hoe zelfcensuur zich ontwikkelt in het hoger onderwijs en de
wetenschap. Ik onderschrijf deze aanbevelingen. De aanbevelingen zijn
gericht aan de instellingen, ik zal dan ook met de instellingen over de
implementatie hiervan in gesprek gaan en blijven. Daarbij zal ik ook
bezien op welke gebieden ik de instellingen op stelselniveau kan helpen
met (aanvullend) beleid.
Een aantal aanbevelingen sluit aan bij door mij reeds ingezet landelijk
beleid. Zo heb ik uw Kamer laten weten in het kader van mijn integrale
aanpak sociale veiligheid met behulp van aanvullend onderzoek een beter
beeld te willen krijgen van de kwaliteit van en tevredenheid over klachtenen meldprocedures bij hogescholen en universiteiten. Verder biedt het
door mij ingestelde meldpunt WetenschapVeilig steun in geval van
bedreiging, intimidatie van wetenschappers. Naast de aanbevolen
monitoring door instellingen zelf, zal mijn ministerie over vijf jaar
nogmaals onderzoek doen naar de wijze waarop onderzoekers, docenten
en studenten hun academische vrijheid ervaren. In de tussenliggende
jaren blijft het ministerie vanzelfsprekend vinger aan de pols houden.
Academische vrijheid en een open academisch klimaat verdienen onze
blijvende aandacht. Het is van groot belang dat ook in de wereld van
onderwijs en wetenschap het belang en de concrete realisatie van
academische vrijheid blijvend wordt besproken en onderzocht.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
R.H. Dijkgraaf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 410 VIII, nr. 35

3