Aan de Minister van Financiën,
De heer mr. W.B. Hoekstra
Postbus 20201
2500 EE DEN HAAG

De Nederlandsche Bank N.V.
O.C.H.M. Sleijpen
Directie
Postbus 98
1000 AB Amsterdam
+31 20 524 91 11
www.dnb.nl
Handelsregister 3300 3396

Onderwerp

De toekomst van de chartale infrastructuur in Nederland
Geachte heer Hoekstra,

Datum
30 juni 2021
Ons kenmerk
T042-1000851934-1730

Hierbij doe ik u het rapport ‘De toekomst van de chartale infrastructuur in
Nederland’ toekomen. Dit document is de uitkomst van een onderzoek dat in het
voorbije halfjaar is verricht door McKinsey & Company in opdracht van
De Nederlandsche Bank (DNB).
Aanleiding
De aanleiding voor dit onderzoek is dat het gebruik van contant geld in het
zogenoemde toonbankbetalingsverkeer in Nederland daalt en de chartale
infrastructuur onder druk staat. 1,2 Deze ontwikkelingen zijn niet nieuw. Zij
waren in 2020 aanleiding voor het Maatschappelijk Overleg Betalingsverkeer
(MOB) voor een herziening van zijn standpunt over contant geld. Het MOB
meende ‘dat ook in een omgeving waarin geleidelijk steeds meer gepind wordt,
het voor de maatschappij belangrijk is dat contant geld goed blijft functioneren
als toonbankbetaalmiddel’. 3 Daartoe maakten leden van het MOB (tijdelijke)
afspraken over de bereikbaarheid en beschikbaarheid en de acceptatie van
contant geld; tegelijkertijd adviseerde het MOB aan DNB om een onafhankelijk,
extern onderzoek te laten verrichten naar de chartale infrastructuur. De
genoemde afspraken zouden gelden totdat een herziening ervan plaatsvindt op
basis van de uitkomsten van het onderzoek. Inmiddels zijn deze afspraken echter
onder druk komen te staan. Medio vorig jaar heeft DNB een opdracht verstrekt
aan McKinsey. Doel van het onderzoek is het definiëren en ontwerpen van een
maatschappelijk efficiënte, robuuste en veilige chartale infrastructuur op
middellange termijn in Nederland bij een structureel laag gebruik van contant
geld.

1 Het toonbankbetalingsverkeer betreft de betalingen aan kassa’s in de detailhandel, horeca, bij

tankstations en ambulante handel (samen: toonbankinstellingen) en bij publieke instellingen. Het
omvat contante betalingen en pinnen met een (contactloze) betaalkaart, smartphone of wearable.
2 De chartale infrastructuur bevindt zich bij DNB, banken, exploitanten van geldautomaten, waardevervoerders en toonbankinstellingen.
3 Zie ook Kamerbrief, Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 27 863, nr. 87.
Pagina
DNB B rie fDe toe kom st van de chartal e infra structuur in Ne derlandR otte, J.G. (Jaap) (CBV_CBS)

1 van 4

Datum
30 juni 2021

Samenvatting onderzoeksrapport
McKinsey’s rapport voorziet een verdere daling van het gebruik van contant
geld. Voor het antwoord op de vraag of dit een probleem is, onderscheidt het
rapport drie functies van contant geld:
i.
back-up: het is vooralsnog de enige terugvaloptie bij storingen in het
elektronisch toonbankbetalingsverkeer (pinnen), zij het slechts een
gedeeltelijke mede doordat de chartale infrastructuur al is ingekrompen;
ii.
inclusiviteit: mensen in kwetsbare groepen zijn relatief vaak afhankelijk
van contant geld als betaalmiddel 4; en
iii.
publiek geld: contant geld is een vordering op de centrale bank en kan
door iedereen gebruikt worden die dat wil.
Geleidelijk zullen deze functies volgens McKinsey kunnen vervallen of in omvang
afnemen indien en naarmate digitale betaalvormen worden geïntroduceerd en in
voldoende mate geaccepteerd. Daarmee veranderen de eisen die volgens het
rapport aan de chartale infrastructuur zouden moeten worden gesteld opdat
deze goed kan functioneren. Daarnaast besteedt het rapport aandacht aan
mogelijkheden om de chartale keten efficiënter in te richten, aan de kosten en de
bekostiging van de infrastructuur. Tot slot bespreekt het diverse mogelijke
beleidsmaatregelen om de ontwikkeling van de infrastructuur desgewenst te
sturen, variërend van niet ingrijpen tot regulering, alsmede diverse opties voor
de bekostiging ervan.

Ons kenmerk
T042-1000851934-1730

Appreciatie DNB
De analyse van McKinsey biedt waardevolle inzichten. Zo benadrukt het rapport
de betekenis van terugvalopties voor het pinverkeer en adviseert het om daartoe
in te zetten op de ontwikkeling van digitale, aan de toonbank te gebruiken
betaalmiddelen. Daardoor kan de omvang van de chartale infrastructuur op enig
moment meebewegen met het feitelijke gebruik van contant geld. Ook het
onderzoek naar de kosten van contant geld biedt meerwaarde. Het wijst uit dat
deze kosten grotendeels variabel zijn met het gebruik en niet zozeer met de –
krimpende - infrastructuur. Het rapport illustreert tevens de kosten van contant
geld voor de winkeliers. Zij hebben de meeste kosten, zij het dat die uiteindelijk
worden doorberekend in de prijzen van de producten. Het rapport constateert
dat 96% van de toonbankinstellingen weliswaar zegt contant geld te accepteren
als betaalmiddel, maar dat tegelijkertijd een derde deel van hen klanten
stimuleert om niet contant te betalen. Op basis van deze bevindingen stelt
McKinsey de bekostiging van het (chartale) betalingsverkeer en betaaldiensten
aan de orde.
DNB onderschrijft het pleidooi van het rapport om in te zetten op digitale
betaalmiddelen als alternatieve terugvalopties voor het pinverkeer. Dit kan de
robuustheid en efficiency van dit onderdeel van het betalingsverkeer
bevorderen. Dergelijke alternatieven zijn door Betaalvereniging Nederland en de
banken onderzocht en aan diverse vereisten (waaronder robuustheid) getoetst.
4 De kwetsbare groepen zijn ouderen, laaggeletterden, mensen met een beperking, mensen die niet

of onvoldoende digitaal vaardig zijn en mensen die vanwege financiële problemen actief hun budget
moeten beheren.
Pagina
2 van 4

Datum
30 juni 2021

Voordat de terugvalfunctie van contant geld daadwerkelijk kan worden
vervangen door digitale betaalmiddelen, dient aan verschillende voorwaarden te
zijn voldaan, onder meer de reikwijdte en inclusiviteit. Dit wil zeggen dat de
digitale betaalvormen breed moeten zijn uitgerold en toegankelijk dienen te zijn
voor mensen in kwetsbare groepen.

Ons kenmerk
T042-1000851934-1730

DNB onderkent in de huidige marktomstandigheden de druk op de rentabiliteit
voor de banken in Nederland, waar de tarieven voor betaaldiensten aan
consumenten van oudsher – bij Europese vergelijking - relatief laag zijn.5
Daarom begrijpen wij McKinsey’s rapport als een aanwijzing dat het raadzaam is
dat banken – ook al zijn zij winstgevend - de kosten van hun betaaldiensten meer
dan voorheen aan hun klanten doorberekenen. Tarifering is aan individuele
banken zelf, maar zou zodanig moeten worden vormgegeven dat de tarieven niet
specifiek de gebruikers van contant geld raken en daarmee feitelijk vooral de
kwetsbare groepen schaden. DNB stelt tevens vast dat banken zich inspanningen
moeten getroosten en kosten maken om witwassen en fraude op te sporen en te
adresseren, zowel fraude met contant geld als met digitale betaalvormen. Deze
inspanningen zijn wat DNB betreft geen reden om het legitieme gebruik van
contant geld te bemoeilijken of de bereikbaarheid van de chartale infrastructuur
te verminderen en zij mogen evenmin ten koste gaan van de inclusiviteit van het
betalingsverkeer.
DNB merkt op dat als er adequate terugvalopties voor het pinverkeer zijn en
contant geld tegelijkertijd nodig blijft omwille van zijn resterende,
maatschappelijke functies, contant geld en de chartale infrastructuur steeds
meer het karakter krijgen van een publiek goed. DNB adviseert het kabinet na te
denken over de vraag wat dit betekent voor de rol van de overheid ten aanzien
van de chartale infrastructuur, indien dit punt is bereikt.
DNB onderkent ook de opvattingen over contant geld binnen de
toonbankinstellingen. Sommige zullen contant geld blijven accepteren, zeker
zolang hun klanten dit gebruiken; andere voelen daar minder voor met het oog
op de kosten ervan of de veiligheid. Veiligheid verdient blijvende aandacht van
alle partijen in de chartale keten.
Inzet DNB
DNB constateert dat de Tweede Kamer zich inmiddels herhaaldelijk heeft
uitgesproken over het maatschappelijk belang van contant geld en de rol
daarvan in het betalingsverkeer. Hierbij sluit DNB zich - met u – gaarne aan. DNB
voorziet echter dat zonder nadere maatregelen contant geld al snel niet meer
voldoende bereikbaar zal zijn door de voortgaande sluiting van geldautomaten
en niet meer voldoende bruikbaar doordat toonbankinstellingen het gebruik
ervan ontmoedigen, of zelfs niet meer accepteren. Zulke maatregelen zouden de
vorm kunnen krijgen van regelgeving, zoals in Zweden inmiddels het geval is.
DNB wil echter eerst proberen of deze doelstellingen kunnen worden bereikt

5 Zie EC, Study on EU Payment Accounts Market, April 2020, pagina 32 en verder.

Pagina
3 van 4

Datum
30 juni 2021

door middel van onderlinge, multilaterale afspraken tussen de meest betrokken
partijen. Dat is flexibeler en het verleden heeft uitgewezen dat dit kan werken.
De afspraken kunnen worden vastgelegd in een convenant met een looptijd van
vijf jaar. Tussentijds kunnen de belangrijkste parameters periodiek worden
gemonitord met behulp van onderzoeken en rapportages. De resultaten daarvan
kunnen worden besproken door de bij het convenant betrokken partijen,
bijvoorbeeld in het MOB. De convenantperiode kan worden gebruikt om meer
fundamenteel na te denken over een situatie waarin contant geld niet meer de
terugvalfunctie vervult, maar maatschappelijk nog steeds behoefte aan contant
geld bestaat.

Ons kenmerk
T042-1000851934-1730

Slot
DNB wil waken voor te veel optimisme. Het afsluiten van een dergelijk
convenant zal geen gemakkelijke exercitie zijn. Er zijn begrijpelijkerwijs
meningsverschillen en belangentegenstellingen tussen de betrokken partijen die
moeten worden overbrugd. Tegelijkertijd is een efficiënt, toegankelijk en veilig
betalingsverkeer een gemeenschappelijk belang dat door alle partijen wordt
onderstreept. DNB hoopt dan ook dat alle maatschappelijke partners willen
meewerken aan een convenant en vervolgens de afspraken die daarin zijn
vastgelegd, zullen nakomen. Uiteraard is DNB bereid een nadere toelichting te
verstrekken.
Ten slotte verzoek ik u, zoals door u eerder toegezegd, het rapport van McKinsey
met deze brief aan te bieden aan de Tweede Kamer.
Hoogachtend,

Bijlage
Pagina
4 van 4