Onderzoek uitgaven klimaatbeleid

1 Verschillende overzichten met klimaatuitgaven
De Tweede Kamer heeft op verschillende momenten via vragen en moties aangegeven
meer en beter inzicht te wensen in de uitgaven voor klimaatbeleid. Met de motie-Leegte
verzocht de Tweede Kamer in 2015 om in de begroting van het Ministerie van
Economische Zaken (EZ) een totaaloverzicht op te nemen “van alle maatregelen van alle
ministeries vanwege het energieakkoord”.1 De motie-Stoffer en Bruins, uit 2020, vraagt
om een betere verantwoording van de klimaatgerelateerde uitgaven in het klimaatplan.
Deze wens werd mede ingegeven door de overweging “dat een goede verantwoording
van uitgaven aan de energietransitie van belang is, zowel voor de effectiviteit van
maatregelen als voor het draagvlak van de energietransitie”.2 Ook zegde de minister van
Financiën in 2021, na vragen van Kamerlid Van der Plas, toe om in de Miljoenennota een
overzicht op te nemen van klimaat- en stikstofuitgaven.3

Als gevolg van de Klimaatwet is de minister van EZK sinds 2019 verantwoordelijk voor
het jaarlijks opstellen van een Klimaatnota. Hierin moeten onder andere de budgettaire
gevolgen van het klimaatbeleid staan.4 Binnen het kabinet-Rutte IV is de verantwoordelijkheid voor het klimaatbeleid, inclusief het opstellen van de Klimaatnota, gelegd bij de
minister voor Klimaat en Energie (K&E).

Het kabinet geeft uitvoering aan de Klimaatwet en de wensen van de Tweede Kamer
door overzichten met klimaatuitgaven op te nemen in respectievelijk de
(concept)Klimaatnota, Miljoenennota en de begroting en het jaarverslag van het
Ministerie van EZK. Het kabinet publiceert daarmee jaarlijks op Prinsjesdag drie
overzichten met de geraamde klimaatuitgaven.5 Over de gerealiseerde klimaatuitgaven
rapporteert de minister van EZK op Verantwoordingsdag, in mei van elk jaar, in haar
jaarverslag.

1
2

3

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014-2015, 30 196, nr. 278 (motie Leegte c.s. van 13 januari 2015).
Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 470, nr. 14 (motie Stoffer en Bruins van 26 mei 2020).
Tweede Kamer, vergaderjaar 2020-2021, 32 813 en 35 334, nr. 842, brief van de minister van Financiën.

4 Wet van 2 juli 2019, houdende een kader voor het ontwikkelen van beleid gericht op onomkeerbaar en

stapsgewijs terugdringen van de Nederlandse emissies van broeikasgassen teneinde wereldwijde opwarming van
de aarde en de verandering van het klimaat te beperken. Wet van 2 juli 2019, houdende een kader voor het
ontwikkelen van beleid gericht op onomkeerbaar en stapsgewijs terugdringen van de Nederlandse emissies van
broeikasgassen teneinde wereldwijde opwarming van de aarde en de verandering van het klimaat te beperken
(Klimaatwet), artikel 7, derde lid, onderdeel c.
5

Volgens de Klimaatwet moet de minister in de Klimaatnota reageren op de Klimaat- en Energieverkenning (KEV)
die rond 1 november wordt gepubliceerd. De Raad van State adviseerde het kabinet echter de Klimaatnota op
hetzelfde moment te publiceren als de begroting. Per 2023 wordt daarom met Prinsjesdag een concept-Klimaatnota
gepubliceerd. Klimaatwet, artikel 7; Raad van State, Beschouwing bij de Concept Klimaatnota 2021,
W18.21.0275/IV.

2 Overzichten geven afwijkend beeld van
klimaatuitgaven
Uit ons onderzoek blijkt dat er (aanzienlijke) verschillen bestaan tussen de verschillende
overzichten met klimaatuitgaven en tussen de overzichten en de departementale
begrotingen en jaarverslagen. De beelden die deze overzichten geven, zijn hierdoor
onderling niet in overeenstemming en niet altijd navolgbaar naar de begrotingen en
jaarverslagen waarnaar zij verwijzen.

Verschillen tussen overzichten klimaatuitgaven
Het overzicht in de begroting van het Ministerie van EZK is leidend (zie § 3). De overzichten in de Miljoenennota en de Klimaatnota zijn hierop gebaseerd of zijn een kopie
van dit overzicht. Desondanks zijn in de drie overzichten niet altijd dezelfde maatregelen
of dezelfde uitgaven opgenomen. De verschillen waren het grootst in de overzichten die
rond Prinsjesdag 2021 werden gepresenteerd. In de Klimaatnota 2021 staan uitgaven
die afwijken van uitgaven in de tabel in de begroting van het Ministerie van EZK over
2022. Hierdoor was er per saldo een verschil van € 72,3 miljoen, op een totaal aan
geraamde uitgaven van € 4,4 miljard, bij de uitgaven van het jaar 2020.6

Het overzicht met klimaatuitgaven in de Miljoenennota 2022 kende daarnaast aanvullende uitgaven, reserveringen en fiscale maatregelen die niet terug te vinden waren
in het EZK-overzicht. De aanvullende uitgaven waren geraamd op bijna € 4 miljard
(periode 2020-2026). Daarnaast werden reserveringen van € 163 miljoen opgenomen
(periode 2020-2026) die niet te vinden waren in het EZK-overzicht. Ook werden in de
Miljoenennota 2022 (geraamde) uitgaven lager gesteld dan in het EZK-overzicht. De
SDE+ incl. flankerend beleid en Net op Zee werd bijvoorbeeld € 150 miljoen lager gesteld
voor 2022, op een totaal van € 2,6 miljard aan geraamde uitgaven.7

6 De afwijking van € 72,3 miljoen voor het Programma reductie energieverbruik wordt veroorzaakt doordat het

Ministerie van Financiën na publicatie van de EZK-begroting, maar voor publicatie van de Klimaatnota een fout
constateerde in de overzichtstabel. De ophoging van de uitgaven voor dit programma, in de Klimaatnota en ten
opzichte van het overzicht in de EZK-begroting, is echter niet verwerkt in het subtotaal van uitgaven voor de
gebouwde omgeving, die daarmee onjuiste informatie geeft.
7 Dit betrof uitgaven voor de Reservering duurzame logistiek, Energiebesparingsmaatregelen warmtenetten

(restwarmte CO2 project); Reservering veenweidegebieden en de Reservering Noodfonds Bedrijven. Deze
reserveringen stonden opgenomen in het uitgavenoverzicht en niet onder het overzicht met reserveringen.
Miljoenennota 2023, tabel 19.1, tabel 19.2 en tabel 19.3; Begroting EZK 2023 tabel 48.

De overzichten in de concept-Klimaatnota 2022, de begroting van het Ministerie van EZK
voor 2023 en de Miljoenennota 2023, die allen werden gepubliceerd op Prinsjesdag
2022, wijken minder van elkaar af. De maatregelen in de drie overzichten komen
volledig overeen en uitgaven voor die maatregelen wijken niet af tussen de overzichten.
Wel geeft de Miljoenennota meer informatie. Zo rapporteert de minister van Financiën
naast het overzicht met klimaatuitgaven in de Miljoenennota ook over fiscale
klimaatmaatregelen die niet zijn opgenomen in het EZK-overzicht of de Klimaatnota.
Deze worden in de Miljoenennota omschreven als ‘fiscale groene subsidies’. Verder
wordt in algemene termen aandacht besteed aan investeringen in de energietransitie
via Staatdeelnemingen (zie hiervoor ook § 4).8

De overzichten sluiten niet aan op departementale begrotingen en jaarverslagen
De overzichten van klimaatuitgaven verwijzen naar (artikelen in) de begrotingen en
jaarverslagen van de Ministeries van EZK, Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
(BZK), Infrastructuur en Waterstaat (IenW) en Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
(LNV). Deze ministeries leveren ook de gegevens aan op basis waarvan de overzichten
worden opgesteld (zie later § 3).

Onze verwachting is dat de overzichten die het kabinet met Prinsjesdag presenteert
dezelfde maatregelen en dezelfde uitgaven bevatten als de begrotingen waarop de
overzichten gebaseerd zijn. Hetzelfde verwachten wij van het overzicht met
klimaatuitgaven in het jaarverslag van het Ministerie van EZK en de jaarverslagen
waarop dit overzicht gebaseerd is. Wij constateren echter verschillen tussen de
klimaatuitgaven in de rijksbrede overzichten en in de bronnen (begrotingen en
jaarverslagen). In figuur 1 geven wij deze verschillen schematisch weer. Van elk van deze
afwijkingen geven wij ook een voorbeeld.

De verschillen uiten zich op vier manieren, die soms tegelijk optreden:
1. in de overzichten met klimaatuitgaven worden lagere uitgaven gerapporteerd dan in de
verschillende begrotingen en jaarverslagen;
2. in enkele gevallen worden in de overzichten juist hogere uitgaven gerapporteerd;

8 Miljoenennota 2023, Tabel 19.1, tabel 19.2 en tabel 19.3; EZK (2022) concept-Klimaatnota 2022, bijlage 1

Financieel overzicht maatregelen klimaatbeleid.

3. klimaatuitgaven in de rijksbrede overzichten zijn niet te vinden in de begrotingen of
jaarverslagen van de departementen (§ 3);
4. er zijn maatregelen waarmee publiek geld gemoeid is, die wel bijdragen aan het klimaatdoel,
die niet in de rijksbrede overzichten te vinden zijn, maar wel in de begrotingen of jaarverslagen
van de departementen.

Daarnaast geven de overzichten alleen de maatregelen weer van de Ministeries van EZK,
BZK, IenW, LNV en Financiën en niet van overige ministeries.

Figuur 1 Afwijkingen tussen overzichten klimaatuitgaven en begrotingen en

jaarverslagen

1. Lagere uitgaven – € 44 miljoen of € 259 miljoen voor varkenshouderijen?
Het rapporteren van lagere uitgaven in de overzichten dan in de begroting van het betrokken
departement is onder andere zichtbaar bij het Ministerie van LNV. De Subsidieregeling
sanering varkenshouderijen (art. 21) kent volgens het overzicht klimaatuitgaven in de EZKbegroting voor 2023, € 44 miljoen aan uitgaven voor de periode 2020-2027. De begroting van
het Ministerie van LNV van 2023 geeft voor deze regeling, in dezelfde periode, € 259 miljoen
aan uitgaven; een verschil van € 215 miljoen.
2. Hogere uitgaven – € 95,5 miljoen of € 30 miljoen voor duurzame logistiek?
Het rapporteren van hogere uitgaven in de overzichtstabel dan in de relevante begroting komt
onder andere voor bij uitgaven voor Duurzame logistiek (art. 14) van het Ministerie van IenW.
In het EZK-overzicht in de begroting 2023 is voor deze maatregel € 95,5 miljoen opgenomen
voor de periode 2021-2027. Op de begroting van het Ministerie van IenW van 2023 is € 30
miljoen aan uitgaven terug te vinden voor dezelfde periode.
3. Geld uit zicht – € 1 miljard of € 100 miljoen voor klimaatmaatregelen IenW?
Vooral bij het Ministerie van IenW komt het voor dat maatregelen wel in de overzichtstabellen
met klimaatuitgaven staan, maar niet terug te vinden zijn op de begroting en in het jaarverslag.
Van de ruim € 1 miljard aan klimaatuitgaven die in de overzichtstabel te vinden is voor de
periode 2021-2027, is minder dan € 100 miljoen direct herleidbaar naar de begroting van het
Ministerie van IenW.
4. Geld uit zicht – € 40 miljoen voor verduurzaming niet klimaatgerelateerd?
Maatregelen die mogelijk als klimaatmaatregelen kunnen worden beschouwd en in de
begroting van een ministerie staan, zijn soms niet terug te vinden in de overzichten. Een
voorbeeld hiervan is de Subsidie verduurzaming en onderhoud huurwoningen (art. 4) op de
begroting van het Ministerie van BZK voor 2022. De minister van BZK vermeldt in de
begroting € 40 miljoen aan uitgaven per jaar (2022-2025). Deze subsidie is niet opgenomen in
de rijksbrede overzichten met klimaatuitgaven.
5. Geen klimaatuitgaven andere ministeries?
De overzichtstabellen geven alleen klimaatmaatregelen weer van de Ministeries van EZK,
BZK, IenW, LNV en Financiën. Mogelijk nemen andere departementen ook relevante
maatregelen. Hier gaan wij verder op in onder § 4.

3 Oorzaken

De klimaatmaatregelen in de overzichten in de Miljoenennota, Klimaatnota en begroting
en het jaarverslag van het Ministerie van EZK komen onderling niet overeen en zijn niet
navolgbaar naar de bron (begrotingen en jaarverslagen van de Ministeries van EZK, BZK,
IenW en LNV). Het gevolg is dat de Tweede Kamer geen volledig inzicht krijgt in de
klimaatuitgaven.

De oorzaken voor de afwijkingen zijn drieledig. Ten eerste hebben het Ministerie van
Financiën, het Ministerie van EZK en de minister voor K&E verschillende processen en
werkwijzen om hun overzichten van klimaatmaatregelen op te stellen. Ten tweede
worden de afwijkingen veroorzaakt doordat er geen eenduidige definities zijn en er geen
eenduidige registratie plaatsvindt. De betrokken ministeries hebben de vrijheid om naar
eigen inzicht maatregelen en uitgaven aan te dragen voor de overzichtstabellen. Ten
derde zijn de afwijkingen een gevolg van de technische eisen en randvoorwaarden die
gelden bij het opstellen van begrotingen en jaarverslagen.

Verschillende werkwijzen
De drie overzichten die het kabinet op Prinsjesdag met de Tweede Kamer deelt, komen
elk op een eigen manier tot stand. De processen om de overzichten op te stellen hebben
raakvlakken en de ministeries die de overzichten opstellen wisselen informatie uit. Toch
verschillen de eindproducten van elkaar.

Het overzicht in de EZK-begroting is door de jaren heen gebouwd op eerdere tabellen
met uitgaven gerelateerd aan klimaatbeleid. Als gevolg van de motie-Leegte,9 neemt het
Ministerie van EZK sinds 2016 een tabel op in de begroting. Hierin staan de budgettaire
gevolgen van de maatregelen uit het Energieakkoord.10 Vanaf de begroting 2020 heeft
het Ministerie van EZK aan dit overzicht ook de maatregelen toegevoegd die volgden uit
het Klimaatakkoord. Daarnaast zijn de maatregelen die het kabinet nam om te voldoen
aan het Urgenda-vonnis toegevoegd.11 In de begroting 2022 is dat omgevormd tot

9 Tweede Kamer, vergaderjaar 2014-2015, 30 196, nr. 278 (motie Leegte c.s. van 13 januari 2015)
10 EZK (2015) Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van EKZ 2016, Tweede Kamer, vergaderjaar

2015–2016, 34 300 XIII, blz. 88-89.

11 EZK (2019) Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van EZK 2020, Tweede Kamer, vergaderjaar

2019–2020, 35 300 XIII blz. 113-116.

(alleen) de maatregelen voor het Klimaatakkoord.12 Sinds de begroting 2023 omvat deze
tabel volgens de titel al het klimaatbeleid.13

De werkwijze om de overzichtstabel met klimaatuitgaven op te stellen is daarop
aangepast. Tot aan de begroting 2022 werd door het Ministerie van EZK aan de
Ministeries van EZK, BZK, IenW en LNV een lijst met maatregelen voorgelegd. Dit waren
maatregelen uit het Energieakkoord, het Klimaatakkoord of het Urgenda-vonnis. De
ministeries kregen de vraag om per maatregel informatie over de bijbehorende uitgaven
aan te leveren. Sinds de begroting 2023 verzoekt het Ministerie van EZK departementen
álle klimaatmaatregelen en -uitgaven aan te leveren. Niet alle ministeries die wij spraken
voor ons onderzoek waren op de hoogte van dit gewijzigde verzoek.

Voor de overzichtstabel in de Miljoenennota neemt de minister van Financiën de
overzichtstabel van het Ministerie van EZK als uitgangspunt. De in dat overzicht
opgenomen informatie wordt binnen het Ministerie van Financiën besproken en
aangepast. Zo worden maatregelen uit het overzicht van EZK niet altijd overgenomen of
worden er maatregelen en uitgaven toegevoegd. Deze mogelijke toevoegingen bestaan
uit:
 reserveringen die op de Aanvullende Post van het Ministerie van Financiën staan die bedoeld
zijn voor uitgaven voor klimaatmaatregelen;
 fiscale regelingen die een bijdrage leveren aan het klimaatbeleid en
 de opbrengsten van milieu-gerelateerde belastingen.

De minister voor K&E baseert zich voor het opstellen van het overzicht met budgettaire
gevolgen van het klimaatbeleid in de Klimaatnota volledig op de overzichtstabel in de
begroting van het Ministerie van EZK. De tabel in de begroting van het Ministerie van
EZK wordt een-op-een gekopieerd naar de Klimaatnota. De minister voor K&E laat hier
geen controle op uitvoeren.

Ontbreken van definities en eenduidige registratie, veel vrijheid
De overzichten met klimaatuitgaven in de begroting van het Ministerie van EZK zijn
leidend bij het opstellen van de overzichten in de Miljoenennota en de Klimaatnota. Bij

12 EZK (2021), Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van EZK 2022, nr. 2, blz. 135-138.
13 EZK (2022), Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van EZK 2023, , nr. 2, blz. 152-157.

het opstellen ervan krijgen de Ministeries van EZK, BZK, IenW en LNV sinds 2022 echter
veel vrijheid bij het aanleveren van informatie.

Tot de begroting 2023 van het Ministerie van EZK werd een overzicht gegeven van
specifiek gedefinieerde maatregelen, die verbonden waren aan het Energieakkoord en
later het Klimaatakkoord. Sinds de begroting 2023 is het oogmerk dat deze tabel alle
uitgaven voor maatregelen van het klimaatbeleid bevat.14 Om een selectie van klimaatmaatregelen te kunnen maken is het nodig om te weten wat onder ‘klimaatbeleid’ valt
en wat niet. De minister van EZK neemt in de overzichten maatregelen op waarvan de
andere departementen aangeven dat ze relevant zijn. Ze mogen dat dus zelf bepalen. Er
vindt echter geen overleg plaats tussen de Ministeries van EZK, BZK, IenW, LNV en
Financiën om een gedeeld beeld te krijgen wat onder 'klimaatuitgaven’ wordt verstaan.

Mogelijk worden maatregelen of uitgaven inconsequent als klimaatgerelateerd gelabeld
door ministeries. In dit kader verwijzen wij naar onze eerdere conclusies over het Fonds
Economische Structuurversterking (FES). In ons rapport Besteding van aardgasbaten
stelden wij dat opeenvolgende kabinetten dit fonds inconsequent beheerden. Projecten
werden getoetst op basis van criteria die niet waren geoperationaliseerd. Herhaaldelijk
veranderde het doel waar de fondsmiddelen aan besteed mochten worden.15

Klimaatbeleid
In de Klimaatwet wordt “klimaatbeleid” niet geëxpliciteerd. Wel zijn doelstellingen
opgenomen: het verlagen van de uitstoot van broeikasgassen tot 95% in 2050 (ten opzichte van
1990) en het streven naar een verlaging van 49% in 2030 (ten opzichte van 1990).16 Voor het
behalen van de doelstellingen verwijst de Klimaatwet naar de maatregelen in het Klimaatplan.
Het Klimaatplan geeft echter alleen het beleid op hoofdlijnen weer, terwijl het kabinet jaarlijks
het klimaatbeleid aanvult en bijstelt. Het is de vraag of “klimaatbeleid” alleen de hoofdlijnen uit
het klimaatplan betreft, of al het beleid van het kabinet dat bijdraagt aan het behalen van de
klimaatdoelen.

Welke maatregelen als klimaatmaatregelen gelden en welk deel van de uitgaven voor
die maatregelen worden gemeld aan het Ministerie van EZK, kunnen per ministerie en
van jaar tot jaar verschillen. Het is voor de ministeries achteraf niet altijd meer te
reconstrueren welke keuzes zij eerder maakten bij de aanlevering van gegevens.

14 Idem.
15

Algemene Rekenkamer (2014), Besteding aardgasbaten, feiten, cijfers en scenario’s.

16 Klimaatwet, artikel 2 en artikel 3, lid 2, sub a.

Het Ministerie van EZK voert geen controle uit op de door de andere ministeries aangeleverde cijfers. Ook de minister voor K&E neemt de uitgaven uit het overzicht van het
Ministerie van EZK zonder controles over in de Klimaatnota. De ministeries die gegevens
aanleveren aan EZK controleren niet altijd alle cijfers die EZK in het rijksbrede overzicht
opneemt. De verschillende partijen gaan uit van de juistheid van de aangedragen en
opgenomen cijfers. In de praktijk komt het voor dat in de overzichten met
klimaatuitgaven cijfers zijn opgenomen die niet worden herkend door de ministeries die
de cijfers aanleverden. Ook komt voor dat er verschillen zijn tussen de cijfers in de
overzichten met klimaatuitgaven en de begrotingen, die de ministeries die de cijfers
aanleverden niet kunnen verklaren.

Begrotingssystematiek
Dat klimaatuitgaven uit de overzichten niet goed navolgbaar zijn naar de bron
(begrotingen en jaarverslagen), heeft ook technische oorzaken die een gevolg zijn van de
begrotingssystematiek. In ons onderzoek kwamen wij de onderstaande 5 oorzaken
tegen, die soms tegelijk optreden. Het is mogelijk dat er meer begrotingstechnische
oorzaken zijn dan wij vonden.

1. De overzichten met klimaatuitgaven kunnen gedetailleerder zijn dan de begroting waar deze op
terugvalt. Dit kan komen omdat de Rijksbegrotingsvoorschriften de ruimte geven om
geldstromen die onder een bepaalde ondergrens vallen, niet individueel te verantwoorden in de
begroting en de begrotingsartikelen. In de overzichten met klimaatuitgaven worden deze
uitgaven wel individueel gepresenteerd. Ook komt voor dat in de begroting alle uitgaven aan 1
soort financieel instrument gezamenlijk zijn weergegeven, waarbij geen verschil wordt
gemaakt tussen klimaatuitgaven en andere uitgaven voor dat instrument. In het overzicht met
klimaatuitgaven worden alleen de uitgaven voor dat instrument gespecificeerd weergegeven
die klimaatgerelateerd zijn. In onderstaand kader werken wij hier een voorbeeld van uit.
Minder detail op de begroting dan in de overzichten
Uitvoeringskosten RVO (EZK art. 4)
In het overzicht met klimaatuitgaven in de begroting van het Ministerie van EZK voor 2023
zijn uitvoeringskosten van het agentschap Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO)
opgenomen. Dit betreft Bijdrage RVO.nl uitvoeringslasten
MEP/SDE/SDE+/SDE++/ISDE/HER+ (EZK, art. 4) en Bijdrage RVO.nl uitvoeringslasten
Energieakkoord/Klimaatakkoord (EZK, art. 4). Deze uitgaven bedragen samen € 205 miljoen
(periode 2020-2026).
In de begroting van het Ministerie van EZK voor 2023 is in artikel 4 alleen een grote post met
uitvoeringskosten RVO opgenomen van €450 miljoen (periode 2020-2026). De specifieke
uitgavenposten uit het overzicht met klimaatmaatregelen zijn dus niet te volgen naar de
begroting van het Ministerie van EZK.

2. De overzichten met klimaatuitgaven kunnen ook minder gedetailleerd zijn dan de begrotingen
waar deze zijn opgenomen. Uitgaven worden wel individueel weergegeven op begroting maar
niet op het overzicht met klimaatuitgaven. Ook worden sommige uitgaven voor
klimaatregelingen of -subsidies in de overzichtstabellen onder één post gepresenteerd. In de
begroting of het jaarverslag worden deze uitgaven soms uitgesplitst over diverse
uitgavenposten. Een subsidieregeling kan bijvoorbeeld mede uitgevoerd worden door een
agentschap, terwijl er ook ambtenaren van het kernministerie aan werken. Dan zijn de uitgaven
van deze maatregel te vinden onder verschillende financiële instrumenten op de begroting van
een ministerie, zoals bijdrage aan agentschappen, subsidies en apparaatsuitgaven. In de
overzichtstabellen wordt deze uitsplitsing niet gemaakt. Hier wordt één (gecombineerde)
uitgave gepresenteerd. In het onderstaande kader geven wij hier een voorbeeld van.
Meer detail op de begroting dan in de overzichtstabel
Energietransitie en duurzaamheid (Subsidies en opdrachten) (BZK, art. 4)
In de overzichtstabel klimaatuitgaven in de begroting van het Ministerie van EZK over
2023 staat de post Energietransitie en duurzaamheid (Subsidies en opdrachten) (BZK, art.
4) opgenomen. In de begroting van het Ministerie van BZK over 2023 zijn uitgaven voor
deze post uitgesplitst over – ten minste – de posten subsidies en opdrachten. De
gecombineerde uitgaven voor Energietransitie en duurzaamheid op deze 2 posten zijn
echter lager dan de uitgaven zoals opgenomen in de overzichtstabel met klimaatuitgaven.
Een deel van de uitgaven is vermoedelijk nog elders in de begroting van het Ministerie van
BZK opgenomen.

3. Alle uitgaven voor een maatregel worden op een begroting verantwoord, onafhankelijk van de
herkomst van de gelden waarmee die maatregel bekostigd wordt, zoals algemene middelen of
specifieke middelen als Klimaatakkoordmiddelen, Urgenda-middelen of middelen verbonden
aan het Energieakkoord. In het overzicht met klimaatuitgaven wordt soms alleen dat deel van
de uitgaven opgenomen waarvan het ministerie dat de cijfers aanlevert van mening is dat deze
klimaatgerelateerd zijn. Hieronder geven wij daar een voorbeeld van.

Uitsplitsing van middelen
Subsidieregeling sanering varkenshouderijen (LNV, art. 21)
De Subsidieregeling sanering varkenshouderijen van het Ministerie van LNV wordt
bekostigd met Urgenda-middelen én ‘gewone’ middelen. Op de begroting van het
Ministerie van LNV worden de uitgaven in het geheel verantwoord (€ 259 miljoen voor de
periode 2020 -2027). In het overzicht klimaatuitgaven worden alleen de Urgenda-middelen
gerapporteerd die zijn ingezet voor deze regeling (€ 44 miljoen voor dezelfde periode).

4. De omschrijving van de maatregel is anders in de overzichtstabel met klimaatuitgaven dan in
de begroting. In het overzicht met klimaatuitgaven worden soms omschrijvingen gebruikt die
ontleend zijn aan het Energieakkoord of het Klimaatakkoord terwijl een ministerie andere
omschrijvingen gebruikt. Hierdoor zijn maatregelen niet navolgbaar naar de begroting en het
jaarverslag.

5. Maatregelen of (geraamde) uitgaven staan wél opgenomen in het overzicht klimaatuitgaven
maar niet op een begroting van een ministerie. Dit komt doordat de financiële middelen nog de
status van ‘reservering’ hebben. Deze gelden staan dan op de zogenaamde ‘aanvullende post’
van het Ministerie van Financiën. Gedurende het jaar worden deze gelden overgeboekt naar het
juiste ministerie en juiste begrotingsartikelonderdeel.

Naar een digitale begroting?
Voor dit onderzoek hebben wij ons gericht op de huidige weergave van uitgaven voor
het klimaatbeleid door middel van de Klimaatnota, Miljoenennota en begroting en jaarverslagen van departementen. Door middel van deze documenten wordt inzicht
geboden in Klimaatuitgaven. De huidige digitale mogelijkheden en de toegenomen
beschikbaarheid van (open) data bieden volop kansen voor een betere en
betrouwbaarder weergave van dit soort informatie. De laatste jaren zijn daarom veel
ministeries bezig met het introduceren van eigen dashboards en (visuele) data-portals.

In onze publicatie Inzicht in Publiek Geld (deel 2) – Naar een toekomstbestendige
beleidsbegroting uit 2019 wezen wij op het versnipperde aanbod van zowel financiële
als niet-financiële informatie op diverse websites van de Rijksoverheid.17 De digitale
begroting die steeds meer vorm krijgt op www.rijksfinancien.nl, biedt volgens ons bij
uitstek mogelijkheden uniformiteit aan te brengen in het huidige versnipperde
landschap van (klimaat)uitgaven. Het centraal registreren en weergeven van
klimaatuitgaven vergemakkelijkt het volgen van publiek geld van verstrekker tot

17

Algemene Rekenkamer (2019) Inzicht in publiek geld (deel 2). Naar een toekomstbestendige beleidsbegroting.

(eind)ontvanger en het kan zorgen voor een helder totaaloverzicht, ongeacht de
verschillende administratieve en organisatorische onderdelen binnen de Rijksoverheid.

Dit vergt echter wel de beschikbaarheid van betrouwbare data. De situatie dat ieder
ministerie op basis van eigen criteria inschat wat wel of niet telt als klimaatuitgave kan
geen consistent beeld opleveren van de Klimaatuitgaven van de gehele Rijksoverheid.

4 Uitgaven voor klimaatbeleid blijven
(mogelijk) uit zicht
De minister voor K&E heeft als wettelijke taak om een overzicht te geven van
budgettaire gevolgen van het klimaatbeleid.18 In de Klimaatwet is niet gedefinieerd of dit
alleen de begrote uitgaven zijn, of wellicht voorgenomen uitgaven of, lagere
belastinginkomsten als gevolg van fiscale maatregelen. De minister gaat voor het
uitvoeren van zijn taak uit van de gegevens die het Ministerie van EZK opneemt in de
eigen begroting en het jaarverslag. Het Ministerie van EZK hanteert bij het opstellen van
het overzicht met klimaatuitgaven geen definitie van wat klimaatbeleid is of welk deel van
de uitgaven van maatregelen als klimaatuitgaven gelden. Hierdoor is het mogelijk dat
bijvoorbeeld de minister van K&E in de Klimaatnota niet over alle budgettaire gevolgen
van al het klimaatbeleid rapporteert.

Uit ons onderzoek blijkt dat verschillende geldstromen, die bijdragen aan de klimaatdoelen, niet in de overzichten met klimaatuitgaven staan. Deze verschillende
geldstromen lichtten wij hieronder toe. Ook gaan wij in op de inzichtelijkheid van
specifieke geldstromen en de gevolgen voor de uitoefening van het budgetrecht door
het parlement en het inzicht in de resultaten van het beleid.

De geldstromen, die mogelijk ook in aanmerking komen voor rapportage, zijn:
 uitgaven van de Ministeries van EZK, BZK, IenW en LNV die nu nog niet zijn opgenomen in
de overzichten met klimaatmaatregelen;
 uitgaven van andere ministeries;
 uitgaven voor en door (revolverende) fondsen;
 uitgaven voor en door Staats- en beleidsdeelnemingen;
 uitgaven voor en door medeoverheden;
 Nederlandse uitgaven voor buitenlands klimaatbeleid;
 andere uitgaven, zoals die van de Europese Unie (EU) voor Nederlands klimaatbeleid.

18 Klimaatwet, artikel 7, lid 3, sub c.

Figuur 2 Andere geldstromen die relevant zijn voor het klimaatbeleid

Uitgaven van EZK, BZK, IenW, LNV
Niet alle maatregelen van de Ministeries van EZK, BZK, IenW en LNV die bijdragen aan
het behalen van klimaatdoelen staan in de overzichtstabel van de Klimaatnota, de
Miljoenennota, of in de overzichten in de begroting en het jaarverslag van het Ministerie
van EZK. Zo geeft de begroting 2023 van het Ministerie van BZK voor artikel 4.1
Energietransitie en verduurzaming gebouwde omgeving, € 3,3 miljard aan uitgaven voor
de periode 2021-2027. In het overzicht klimaatuitgaven in de begroting 2023 van het
Ministerie van EZK is hiervan ongeveer € 3 miljard terug te vinden, maar € 300 miljoen
niet. Ongeveer 9% van de BZK-uitgaven die (mogelijk) klimaatmaatregelen betreffen
staan niet in de overzichtstabel met klimaatuitgaven.

Uitgaven van andere departementen
Het overzicht met klimaatuitgaven in de begroting en het jaarverslag van EZK was
oorspronkelijk gekoppeld aan het energieakkoord. Het Ministerie van EZK vroeg daarom
ook alleen informatie bij de departementen die betrokken waren bij dat akkoord: EZK,
BZK, IenW en LNV. Vanaf de begroting 2023 hanteert het Ministerie van EZK de
werkwijze om in het rijksbrede overzicht alle maatregelen in het kader van het

klimaatbeleid en bijhorende uitgaven op te nemen. Nog steeds wordt alleen aan de
Ministeries van EZK, BZK, IenW en LNV gevraagd informatie aan te leveren. Mogelijk
nemen andere ministeries ook maatregelen die bijdragen aan het realiseren van de
klimaatdoelen. Zo kent het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport de
subsidieregeling Stimulering bouw en onderhoud sportaccommodaties (€ 75 miljoen in
2022). Onderdeel van deze subsidie is onder andere energiebesparing en
klimaatadaptatie van sportaccommodaties.19

Uitgaven voor en door (revolverende) fondsen
De Rijksoverheid maakt, voor het realiseren van de klimaatdoelen, mede gebruik van
(revolverende) fondsen. In de overzichten met klimaatuitgaven is een beperkt aantal van
dit soort fondsen opgenomen. Behalve bijvoorbeeld het Warmtefonds, dat wel in de
overzichten staat, komen mogelijk ook het Renovatiefonds, het Nationaal Groeifonds en
andere (revolverende) fondsen in aanmerking om gevolgd te worden. Zo kende het
Nationaal Groeifonds in 2022 een subsidie van € 200 miljoen toe aan het project
NieuweWarmteNu! dat nieuwe warmtenetten moet (helpen) realiseren.20

Met name bij revolverende fondsen is het inzicht van de Tweede Kamer in de uitgaven
en opbrengsten beperkt, zo stelden wij eerder vast. Het publieke geld is na de storting
vanuit de departementale begroting niet meer zichtbaar in de reguliere
begrotingscyclus. Daarnaast zijn bijvoorbeeld inflatiekosten buiten beeld, zoals bij het
Warmtefonds het geval is. Als gevolg hiervan zijn de (toekomstige) budgettaire gevolgen
van het klimaatbeleiddat via dit soort fondsen wordt uitgevoerd, en de opbrengsten
daarvan, beperkt zichtbaar voor het parlement. 21

Uitgaven voor en door staatsdeelnemingen
Staatsdeelnemingen staan op enige afstand van de rijksoverheid. Het zijn ondernemingen waarin de Staat der Nederlanden (de Staat) aandelen houdt. De Staat kan ook
met begrotingsmiddelen aan deze ondernemingen bijdragen. Publiek geld wordt
gebruikt om kapitaalinjecties te doen, leningen te verstrekken of de deelneming zet het
in als borgstelling voor grotere leningen. Er kan ook voor worden gekozen om geen
dividend uit te keren aan de Staat om de deelnemingen de financiële ruimte te geven
19

VWS (2022), Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van VWS 2023, nr. 2, blz. 112-113.
https://www.nationaalgroeifonds.nl/projecten-ronde-2/nieuwe-warmte-nu, geraadpleegd 21-12-2022.
21 Algemene Rekenkamer (2019) Zicht op revolverende fondsen van het Rijk; Algemene Rekenkamer (2022)
Warmtefonds: geen gratis geld. Kosten, resultaten en lessen voor revolverende fondsen.
20

investeringen te doen die de klimaatdoelen ondersteunen of mogelijk maken. Dit leidt er
wel toe dat de inkomsten voor de schatkist verminderen.

Eerder concludeerden wij dat ministers dit soort bedrijven steeds meer inzetten om
publieke doelen te verwezenlijken. Staatsdeelnemingen krijgen nieuwe taken om delen
van het klimaatbeleid uit te voeren, hetgeen ook gepaard gaat met de inzet van publiek
geld.22 Daarnaast stelden wij dat de minister van EZK het parlement te weinig inzicht gaf
in de inzet van publiek geld voor nieuwe taken van staatsdeelnemingen in de energietransitie. Een voorbeeld hiervan zijn de stortingen aan TenneT. TenneT heeft nieuwe
taken gekregen in het kader van het klimaatbeleid. Dit ging gepaard met de directe inzet
van ruim € 4 miljard aan publieke middelen. 23 Deze middelen zijn niet (direct
navolgbaar) opgenomen in de overzichten met klimaatuitgaven.

Uitgaven voor en door medeoverheden
Het klimaatbeleid wordt deels decentraal uitgevoerd,24 door gemeenten, provincies en
waterschappen, of samenwerkingsverbanden tussen decentrale overheden, zoals die
voor de Regionale Energiestrategie (RES-regio’s) en de Nationale Agenda Laadinfrastructuur (NAL-regio’s). Ook omgevingsdiensten dragen bij aan de uitvoering van
klimaatbeleid.

In het jaarverslag van het Gemeentefonds over 2020 zijn verschillende uitkeringen aan
gemeenten opgenomen die mogelijk verband houden met de klimaatdoelen. De
uitgaven daarvan bedroegen in 2020 € 247 miljoen. Hiervan is € 80 miljoen aan uitgaven
over 2020 direct navolgbaar naar het overzicht met klimaatuitgaven in de begroting van
het Ministerie van EZK 2020.25 € 167 miljoen aan uitgaven voor dit soort uitkeringen is
niet navolgbaar naar dit overzicht.
22 Algemene Rekenkamer (2021) In publieke handen. Nieuwe taken voor staatsdeelnemingen in de energietransitie;

Algemene Rekenkamer (2015) De Staat als aandeelhouder. Over het beheer van staatsdeelnemingen.

23Algemene Rekenkamer (2021) Aandachtspunten bij de ontwerpbegroting 2022 (begrotingshoofdstuk XIII) van het

Ministerie van Economische Zaken en Klimaat; Algemene Rekenkamer (2021) In publieke handen. In publieke
handen. Nieuwe taken voor staatsdeelnemingen in de energietransitie.
24 EZK (2022) Brief van de minister voor K&E, betreft Uitvoeringsmiddelen klimaat- en energiebeleid, 25 oktober

2022, DGKE-K / 22510197; EZK (2022) Brief van de minister voor K&E, betreft Aanscherping
energiebesparingsplicht, 4 juli 2022, 30196-793.

25 Het betreft de volgende Specifieke Uitkeringen (SPUK’s) en Decentralisatie Uitkeringen (DU’s) die, afgaande op

de titel of beschrijving, mogelijk bijdragen aan de klimaatdoelen: BTW-compensatie: Brede Doel Uitkering (BDU)
voor o.a. fietssnelroutes, slimme en duurzame mobiliteit, etc.; BTW-compensatie: Veilig, Duurzaam en Doelmatig;
BTW-compensatie: Aardgasvrije wijken; Opdracht Laadpleinen; Regeling Reductie Energieverbruik Woningen;
Fietssnelroutes; Tweede tranche Uitvoeringspilots Ruimtelijke adaptatie; Deltaprogramma Ruimtelijke adaptie;

In dat kader verwijzen wij naar ons eerdere onderzoek Inzicht in publiek geld. Daarin
constateerden wij dat de financiële verantwoording van ministers soms alleen nog
bestaat uit het (correct) overboeken van middelen naar medeoverheden of andere
partijen. Hierdoor versmalt het budgetrecht van de Tweede Kamer, omdat de ministers
in veel gevallen geen verantwoording afleggen over de besteding van die middelen door
medeoverheden. Bij besteding door decentrale overheden vindt die verantwoording wel
in de lokale gemeenteraad of Provinciale Staten plaats. Bij andere partijen (zoals staatsdeelnemingen of ZBO's) is dat niet het geval. Daarnaast kunnen zij geen verantwoording
afleggen over of inzicht geven in de resultaten op landelijk niveau.26

Nederlandse uitgaven voor buitenlands klimaatbeleid
De Klimaatwet is alleen van toepassing op emissies van broeikasgassen binnen
Nederland.27 Voor de volledigheid wijzen wij erop dat Nederlands belastinggeld ook
wordt ingezet voor de reductie van broeikasgassen in het buitenland, bijvoorbeeld door
de minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking (BHOS). In het
verleden stelden wij dat het parlement weinig mogelijkheden heeft om te sturen op die
klimaatuitgaven én beperkt zijn budgetrecht kan uitoefenen via de begroting van BHOS.
Dit komt omdat de totale uitgaven voor buitenlands klimaatbeleid zijn opgenomen in de
Homogene Groep Internationale Samenwerking (HGIS)-nota, en dat is geen begrotingswet.28 Volgens het jaarverslag 2021 van de Homogene Groep Internationale Samenwerking besteedde Nederland in 2021 € 638 miljoen aan klimaatbeleid in ontwikkelingslanden.29

Reductie energiegebruik; Proeftuinen Aardgasvrije Wijken 2e tranche; Waterstofbussen; Regeling specifieke
uitkering uitvoeringspilots Ruimtelijke Adaptatie tweede tranche; Incidentele specifieke uitkering financiële
prikkels klimaatadaptatie; Energiehaven IJmond; Extern Advies Warmtetransitie. De uitkering voor de 2e tranche
van de Proeftuinen Aardgasvrije Wijken bedroeg volgens het jaarverslag van het gemeentefonds over 2020 € 96,5
miljoen. In het overzicht met klimaatuitgaven in het jaarverslag van het Ministerie van EZK over 2020 is € 80,6 aan
uitgaven gerapporteerd. In het overzicht met klimaatuitgaven worden de Subsidieregeling energiebesparing eigen
huis (SEEH+) en het Programma reductie energieverbruik (PRE) gezamenlijk gepresenteerd. Het is daarmee
onduidelijk of alle uitgaven die in het jaarverslag van het gemeentefonds zijn opgenomen ook worden
gerapporteerd in het overzicht met klimaatuitgaven. De regeling Reductie Energieverbruik Woningen en de
regeling Reductie Energieverbruik worden (mede) bekostigd via uitkeringen via het gemeentefonds. In totaal
bedroegen die over 2020 € 104 miljoen. BZK (2021) Jaarverslag en slotwet gemeentefonds 2020, Tweede Kamer
Vergaderjaar 2021–2022, 36 100 B, nr. 1.
26 Algemene Rekenkamer (2016) Inzicht in publiek geld. Uitnodiging tot bezinning op de publieke verantwoording.
27 Klimaatwet, artikel 2, derde lid.
28 Algemene Rekenkamer (2019) Resultaten verantwoordingsonderzoek 2018 Buitenlandse Handel en

Ontwikkelingssamenwerking (XVII) Rapport bij het jaarverslag, blz. 16-36.
29

BuZa (2022) Homogene Groep Internationale Samenwerking Jaarverslag 2021.

Andere uitgaven
Naast Nederlands publiek geld dat voor de reductie van buitenlandse broeikasgassen
wordt ingezet, worden ook budgetten uit andere bronnen ingezet om de uitstoot van
Nederlandse broeikasgassen te reduceren. Hierbij kan gedacht worden aan middelen
vanuit de Europese Unie. Zo is via het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling
(EFRO) €506 miljoen beschikbaar voor de periode 2021-2027, waarvan een geoormerkt
deel van de middelen moet worden ingezet voor klimaatmaatregelen. Ook het Just
Transition Fund (JTF, € 630 miljoen voor de periode 2021-2027) moet deels worden
ingezet voor klimaatbeleid. De Europese Commissie en de lidstaten zijn gezamenlijk
verantwoordelijk voor de inzet van deze fondsen, waarbij de middelen buiten de
rijksbegroting blijven. De ministers van EZK en Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW)
zijn verantwoordelijk voor goed functionerende beheer- en controlesystemen en een
juiste besteding van de subsidiebudgetten van deze fondsen.30

30

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 27 813, nr. 35.

5 Uitgaven die niet bijdragen
De rijksoverheid draagt ook bij aan (indirecte) publieke bekostiging van activiteiten die
moeilijk verenigbaar zijn met de doelstellingen uit het Akkoord van Parijs. Nederland
kent bijvoorbeeld verschillende fiscale regelingen die tot doel hebben intensieve fossiele
energieverbruikers gedeeltelijk vrij te stellen van energiebelasting en andere lasten. Ook
zijn er fiscale regelingen gericht op ondersteuning van de fossiele energiesector. Dit zijn
onder meer de vrijstellingen voor energie-intensieve processen, de zogenoemde
inputvrijstellingen energie- en kolenbelasting voor elektriciteitsopwekking, de inputvrijstelling kolenbelasting voor duaal gebruik en de degressieve tariefstructuur
elektriciteit en gas. Alleen al het financiële belang van déze vrijstellingen en verlaagde
tarieven bedraagt in 2023 naar verwachting € 4,6 miljard.31

Aan de andere kant heeft het kabinet heeft voorgenomen om per 2023 geen steun meer
te verlenen via de exportkredietverzekering voor de fossiele energiesector in het
buitenland, zoals winning, verwerking en transport van fossiele brandstoffen en de
elektriciteitsopwekking via fossiele brandstoffen. Het kabinet stelt ter motivering van dit
besluit onder meer dat zij dit soort financiële steun onverenigbaar acht met de
doelstelling uit het Akkoord van Parijs om te streven naar een beperking van de
opwarming van de aarde tot 1,5°C.32

31

Miljoenennota 2023, artikel 9 Fiscale regelingen.

32 Ministerie van Financiën (2022) Brief van de staatssecretaris van Financiën, betreft Uitwerking COP26-

verklaring, 3 november 2022, 31793-230.

Bijlage 1 - Onderzoeksmethode en bronnen
Wij hebben onderzoek gedaan naar de wijze waarop het kabinet het parlement
informeert over klimaatbeleid en de bijhorende uitgaven. Dit hebben we gedaan door
de overzichten met klimaatuitgaven, die de ministers van Financiën en EZK en de
minister voor K&E met het parlement delen, onderling te vergelijken. Ook hebben wij de
overzichten vergeleken met de departementale begrotingen en jaarverslagen waar die
overzichten naar verwijzen.

Wij hanteerden hierbij als normen dat (niet--)financiële informatie ordelijk en
controleerbaar tot stand moet komen en moet voldoen aan de
Rijksbegrotingsvoorschriften (onder andere de bepalingen over overzichtsconstructies
en extracomptabele weergave van fiscale maatregelen) en de Comptabiliteitswet 2016.

Onderzoeksopzet en uitvoering
Wij hebben de klimaatmaatregelen en bijhorende uitgaven die in de overzichtstabellen
staan met elkaar vergeleken. Wij zijn nagegaan of de maatregelen én de gerapporteerde
uitgaven per jaar per maatregel overeen kwamen.

In de overzichtstabellen staat onder welk ministerie en welk beleidsartikel een
maatregel valt. We zijn per ministerie nagegaan of de genoemde maatregel terug te
vinden is in de begroting, specifiek de budgettaire tabellen van het betreffende
beleidsartikel en zo nodig ook in subsidieoverzichten. Ook zijn wij nagegaan in hoeverre
de in de overzichten genoemde uitgaven overeen komen met de uitgaven in de
begroting of het jaarverslag van het ministerie waaronder de maatregel valt. De
gevonden verschillen zijn ambtelijk voorgelegd aan de Ministeries van Financiën, EZK,
BZK, IenW en LNV.

Gebruikte informatie
Wij hebben de overzichten met klimaatbeleid onderzocht die verschenen zijn sinds onze
brief met aandachtspunten bij de begroting van het Ministerie van EZK voor 2021.33 Deze
overzichten zijn onderdeel van de Klimaatnota’s 2021 en 2022, de Miljoenennota 2022 en
33 Algemene Rekenkamer (2020) Aandachtspunten bij de ontwerpbegroting 2021 (begrotingshoofdstuk XIII) van

het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat.

2023, en de begrotingen 2022 en 2023 én de jaarverslagen 2020 en 2021 van het Ministerie
van EZK. Deze overzichten zijn gebaseerd op de uitgaven van de Ministeries van EZK, BZK,
IenW, LNV en Financiën. Die ministeries verantwoorden in hun eigen begrotingen voor 2022
en 2023 en hun jaarverslagen over 2020 en 2021 de budgettaire gevolgen van de
verschillende beleidsartikelen. Deze hebben wij ook gebruikt voor ons onderzoek.34

34

EZK (2021) Klimaatnota 2021, bijlage 3; EZK (2022) Concept-Klimaatnota 2022 bijlage 1; Financiën (2021)
Miljoenennota 2022, Tweede Kamer, Vergaderjaar 2021-2022, 35 925 tabel 19.2; Financiën (2022) Miljoenennota
2023, Tweede Kamer, Vergaderjaar 2021-2022, 36 200 Tabel 19.1, tabel 19.2 en tabel 19.3; EZK (2021)
Jaarverslag en slotwet van het Ministerie van EZK 2020, Tweede Kamer, Vergaderjaar 2020-2021, 35 830 XIII,
artikelen 2 en 4, tabel 37; EZK (2022) Jaarverslag en slotwet van het Ministerie van EZK 2021, Tweede Kamer,
Vergaderjaar 2021-2022, 36 100 XIII, artikelen 2 en 4, tabel 36; EZK (2021) Vaststelling van de begrotingsstaten
van het Ministerie van EZK 2022, Tweede Kamer, Vergaderjaar 2021-2022, 35 925 XIII, artikelen 2 en 4, tabel 44;
EZK (2022) Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van EZK 2023, Tweede Kamer, vergaderjaar
2022-2023, 36 200 XIII, artikelen 2 en 4, tabel 48; BZK (2021) Jaarverslag en slotwet van het Ministerie van BZK
2020, Tweede Kamer, Vergaderjaar 2020-2021, 35 830 VII, artikel 4; BZK (2022) Jaarverslag en slotwet van het
Ministerie van BZK 2021, Tweede Kamer, Vergaderjaar 2021-2022, 36 100 VII, artikel 4; BZK (2021) Vaststelling
van de begrotingsstaten van het Ministerie van BZK 2022, Tweede Kamer, Vergaderjaar 2021-2022, 35 925 VII,
artikel 4; BZK (2022) Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van BZK 2023, Tweede Kamer,
vergaderjaar 2022-2023, 36 200 VII 3, artikel 4; IenW (2021) Jaarverslag en slotwet van het Ministerie van IenW
2020, Tweede Kamer, Vergaderjaar 2020-2021, 35 830 XII, artikelen 14, 19 en 21; IenW (2021) Jaarverslag en
slotwet van het Ministerie van IenW 2020, Tweede Kamer, Vergaderjaar 2021-2022, 36 100 XII, artikelen 14, 19 en
21; IenW (2021) Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van IenW 2022, Vergaderjaar 2021-2022,
35 925 XII, artikelen 13, 14 en 21; IenW (2022) Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van IenW
2023, Tweede Kamer, vergaderjaar 2022-2023, 36 200 XII, artikelen 14, 19 en 21; LNV (2021) Jaarverslag en
slotwet van het Ministerie van LNV 2020, Tweede Kamer, Vergaderjaar 2020-2021, 35 830 XIV, artikel 11; LNV
(2022) Jaarverslag en slotwet van het Ministerie van LNV 2021, Tweede Kamer, Vergaderjaar 2021-2022, 36 100
XIV, artikelen 21 en 22; LNV (2021) Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie van LNV 2022,
Tweede Kamer, Vergaderjaar 2021-2022, 35 925 XIV, artikelen 21, 22, Bijlage 4 (subsidieoverzicht) en Overzicht
intensiveringen enveloppes LNV begroting; LNV (2022) Vaststelling van de begrotingsstaten van het Ministerie
van LNV 2023, Tweede Kamer, vergaderjaar 2022-2023, 36 200 XIV, artikelen 21, 22 en Bijlage 5
(subsidieoverzicht).