1/2

Staten-Generaal

Vergaderjaar 2018–2019

19 291

NAVO Parlementaire Assemblee

AA/ Nr. 59 HERDRUK1

VERSLAG VAN DE VOORJAARSZITTING 2019
Vastgesteld 2 september 2019
1. Inleiding
In het kasteel van de Slowaakse hoofdstad Bratislava vond van 31 mei tot
en met 3 juni 2019 de jaarlijkse Voorjaarszitting van de NAVO Parlementaire Assemblee plaats. Het was in twee opzichten een jubileumsessie: er
werd stil gestaan bij het feit dat zeventig jaar geleden de NAVO is
opgericht en daarnaast bij het vijftienjarige NAVO-lidmaatschap van
Slowakije. Van de vaste NAVO-delegatie van de Staten-Generaal namen
de Eerste Kamerleden Van Kappen (VVD), Knip (VVD), Martens (CDA)
en Vlietstra (PvdA) deel, evenals de Tweede Kamerleden Koopmans
(VVD, delegatieleider), Bruins Slot (CDA) en Diks (GL). Aangezien de
delegatie naar aanleiding van de Eerste Kamerverkiezingen opnieuw zal
worden samengesteld, was het voor een aantal leden de laatste keer dat
zij het Nederlandse parlement in de NAVO Assemblee vertegenwoordigden. Van de heer Van Kappen, de heer Knip en mevrouw Martens, die
allen de afgelopen jaren bestuursfuncties in de Assemblee hebben
bekleed, werd dan ook gepast afscheid genomen.
Een rode draad in de debatten over de vijftien commissierapporten was
de paraatheid van het Atlantisch bondgenootschap om met een assertief
Rusland te kunnen omgaan. Daarnaast werd uitgebreid gesproken over de
veiligheidsimplicaties van nieuwe communicatietechnologie tegen de
achtergrond van een groeiende invloed van China in deze sector. Twee
andere thema’s, die door alle debatten heen liepen, waren het naderend
einde van het Intermediate Nuclear Forces (INF)-verdrag en de verdediging van westerse waarden, met name waar tegenstanders het
functioneren van democratische instituties en verkiezingsprocessen
proberen te beïnvloeden. Thema’s die specifiek vanuit de Nederlandse
delegatie aan de orde werden gesteld, betroffen een offensieve cybercapaciteit, investeringen om «killer drones» te kunnen bestrijden en het
verbeteren van de financiële transparantie van de NAVO. En marge van de
conferentie had de delegatie een ontmoeting met de Nederlandse
ambassadeur in Slowakije, de heer Henk Cor van der Kwast, die de
Kamerleden van een nuttige briefing voorzag.

1

kst-19291-59
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

I.v.m. toevoegen Eerste Kamer letter.

Staten-Generaal, vergaderjaar 2018–2019, 19 291, nr. 59

1

2. Standing Committee
Het bestuur van de Assemblee, waarin alle delegatieleiders vertegenwoordigd zijn, sprak onder meer over de activiteitenplanning van de
komende periode. Daarbij werd besloten om dit jaar geen speciaal
seminar te organiseren direct voorafgaand aan de NAVO-top van
regeringsleiders op 3 en 4 december in Londen. Aangezien de Annual
Session van de Assemblee van 11 tot en met 14 oktober ook al in de Britse
hoofdstad plaatsvindt, is er daarmee voldoende gelegenheid om kort van
tevoren met NAVO-functionarissen en Britse regeringsvertegenwoordigers te spreken over de voorbereiding van de top.
Er werd gesproken over de ratificatie van het NAVO-lidmaatschap van
Noord-Macedonië en, voor de tweede keer, over een algemene herziening
van het reglement van orde van de Assemblee. Een discussiepunt bij dat
laatste was de status van politieke groepen en de vraag of hierover iets in
het reglement zou moeten worden opgenomen, zoals bij sommige andere
assemblees het geval is. Een meerderheid van het bestuur leek hier niet
voor te voelen. Men erkende dat het van belang was om de verschillende
politieke stromingen in de Assemblee op evenredige wijze vertegenwoordigd te laten zijn in bestuursfuncties, maar meende dat de huidige
informele afspraken op dit punt goed werken. Naar aanleiding van de
discussie in het standing committee zal een definitieve herziene versie van
het reglement tijdens de Annual Session in Londen dit najaar ter
vaststelling worden voorgelegd.
De heer Koopmans bepleitte de noodzaak om tot een betere verantwoording van de NAVO-financiën te komen. Hij had dat in eerdere
vergaderingen ook al gedaan. Andere delegaties, zoals de Britse, delen de
zorgen van de heer Koopmans op dit punt en besloten werd om hierover
in gesprek te blijven met de secretaris-generaal van de NAVO. In oktober
zal de Assemblee hem op dit punt bevragen; de secretaris-generaal zal
hierover tijdig worden geïnformeerd, zodat hij zich kan voorbereiden op
een concrete beantwoording.
3. Plenaire zitting
NAVO secretaris-generaal Stoltenberg was deze keer verhinderd om met
de Assemblee in debat te gaan en werd vervangen door de assistent
secretaris-generaal voor politieke zaken en veiligheidsbeleid, Alejandro
Alvargonzalez. Hij sprak in de plenaire zitting op maandag 3 juni over de
belangrijkste actuele uitdagingen voor het bondgenootschap. Hij stelde
daarbij dat sommige tegenstanders van de NAVO zich niet zozeer richten
op ondermijning van haar militaire strijdkrachten, als wel op die van het
democratische model dat de NAVO verdedigt. De NAVO viert dit jaar haar
70-jarig jubileum. Hoewel er in de wereld veel veranderd is sinds de
oprichting, past het niet om de lessen van de geschiedenis te vergeten,
aldus de heer Alvargonzalez. Hij stond stil bij de grootste en langste
NAVO-operatie in Afghanistan en de strijd tegen ISIS. Hoewel ISIS geen
gebied meer controleert, blijft er een reële dreiging vanuit gaan, meende
hij.
De verslechterende relatie met Rusland was de derde uitdaging die hij
noemde. Het voortdurende agressieve gedrag van de Russen op tal van
terreinen vond hij zeer zorgelijk. Samen met een verschuiving in het
wereldwijde machtsevenwicht door de opkomst van China en de
veranderende aard van nieuwe technologieën, maakt dit dat onze vrede
en democratie niet langer vanzelfsprekend zijn. De NAVO is de meest
succesvolle politieke en militaire alliantie in de geschiedenis, omdat het
zich altijd aan veranderingen heeft weten aan te passen. Ook nu weer, zei
Alvargonzalez, versterken we onze paraatheid. Tegelijkertijd blijft de weg
naar dialoog met Rusland open. De gecompliceerde situatie tussen

Staten-Generaal, vergaderjaar 2018–2019, 19 291, nr. 59

2

Rusland en de NAVO is niet onvermijdelijk, vond hij. Communicatie blijft
van belang, al is het maar om ongelukken te voorkomen.
De assistent secretaris-generaal wees erop dat de NAVO een netwerk van
veertig partners heeft, inclusief een uniek complementair partnerschap
met de Europese Unie. Europese defensie-initiatieven zijn dan ook geen
probleem voor de NAVO; hij zag daarin eerder kansen om beide organisaties te versterken. Vooruitblikkend op de NAVO-top in december zag hij
een mogelijkheid om de eenheid van het bondgenootschap te herbevestigen en de tussenstand op te maken voor de tal van missies, operaties en
initiatieven die de paraatheid van de NAVO moeten vergroten.
De president van Slowakije, Andrej Kiska, benoemde de cruciale rol van
parlementariërs in het adresseren van de uitdagingen voor de NAVO. Hij
wees daarbij op politieke wil: het is de plicht van politici om aan burgers
uit te leggen dat, als men een veilig Europa wil, er geïnvesteerd moet
worden in defensie. Zonder adequate middelen stellen de beste plannen
niets voor. In de meeste landen besluiten parlementen over de begroting
en dus over de middelen die beschikbaar worden gesteld voor defensie.
Tot slot kunnen parlementariërs besluiten om belemmeringen weg te
nemen voor de mogelijkheid om te reageren. Als Rusland binnen een paar
uur zijn troepen kan inzetten, moet de NAVO dat ook kunnen. Parlementen
zouden daarom wetgeving moeten aannemen voor een efficiënte militaire
mobiliteit, een militair Schengen. President Kiska sloot af met een pleidooi
om het open-deur-beleid voor Oekraïne en Georgië te handhaven. Hij
herinnerde eraan hoe het perspectief op NAVO-lidmaatschap zijn eigen
land had geholpen om het pad van hervormingen te blijven bewandelen.
Van Slowaakse regeringszijde werd door verschillende overige sprekers
verder benadrukt dat Slowakije in 2022 aan de afgesproken NAVO-norm
zal voldoen door 2% van het bruto nationaal product aan defensie te
besteden.
De voorzitter van de OVSE Parlementaire Assemblee, George Tsereteli,
was uitgenodigd als gastspreker, waarmee de goede samenwerking
tussen beide Assemblees werd onderstreept. Er is overlap tussen beide
organisaties, zowel qua thematiek als qua leden. Beide Assemblees
hebben te maken met een erosie van internationale kernprincipes en
fundamentele rechten, aldus Tsereteli. De NAVO en de OVSE streven
beide naar een versterking van veiligheid en democratie en daarvoor is
een nieuwe focus op effectief multilateralisme nodig. Het doel van beide
organisaties is hetzelfde: een veilig, zeker en ongedeeld Europa. De
Europese veiligheid wordt aangevallen, zei de voorman van de OVSE PA,
en hij noemde daarbij met name Georgië en Oekraïne. Deze landen liggen
aan de grens van de NAVO, maar in het hart van de OVSE. Tsereteli riep
op tot actie om te voorkomen dat de conflicten daar escaleren. De OVSE
Assemblee kan de NAVO helpen om de dialoog met Rusland te voeren, zei
hij, een dialoog die parallel aan afschrikking moet plaatsvinden.
Madeleine Moon, de Britse voorzitter van de NAVO Assemblee,
benoemde in haar speech de verschillen en onenigheden tussen de
bondgenoten. Deze zijn niet nieuw, benadrukte zij, en zij zijn tactisch van
aard, niet strategisch. Er bestaat discussie over hoe de huidige uitdagingen geadresseerd moeten worden, niet over de aard van de uitdagingen zelf. De Westerse democratische waarden vormen het kompas
waarmee deze meningsverschillen overbrugd kunnen worden. Mevrouw
Moon noemde vijf prioriteiten, die zij in de komende periode voor de
Assemblee zag. Ten eerste was dat de versterking van de trans-Atlantische
band; ten tweede de toetreding van Noord-Macedonië tot de NAVO; ten
derde de erkenning van de essentiële rol van partnerschappen in het
stabiliseren van gebied buiten de grenzen van de NAVO; ten vierde het
adresseren van uitdagingen aan de zuidgrens van het bondgenootschap;
en tot slot de veranderende veiligheidsdynamiek in het hoge Noorden.

Staten-Generaal, vergaderjaar 2018–2019, 19 291, nr. 59

3

4. Commissierapporten
De vijf vakcommissies van de Assemblee bespraken in totaal vijftien
rapporten2. Na verwerking van het commentaar uit de commissies zullen
deze rapporten in tweede ronde besproken worden tijdens de Annual
Session in Londen in oktober 2019:
– NATO @ 70: Reaffirming the Alliance’s Values (civiele commissie,
rapporteur Ulla Schmidt, Duitsland)
– Ukraine: Five Years after the Revolution of Dignity (civiele commissie,
rapporteur Jane Cordy, Canada)
– Border Security (civiele commissie, rapporteur Lord Jopling, Verenigd
Koninkrijk)
– A New Era for Nuclear Deterrence? Modernisation, Arms Control, and
Allied Nuclear Forces (defensiecommissie, rapporteur Joseph Day,
Canada)
– NATO Exercises – Evolution and Lessons learned (defensiecommissie,
rapporteur Lara Martinho, Portugal)
– Evolving Security in the North Atlantic (defensiecommissie, rapporteur
Nicholas Soames, Verenigd Koninkrijk)
– Economics Sanctions as a Tool of Foreign Policy (economische
commissie, rapporteur Christian Tybring- Gjedde, Noorwegen)
– North American and European Approaches to Digital Markets and
Cyber Security (economische commissie, rapporteur Jean-Marie
Bockel, Frankrijk)
– The Republic of North Macedonia: Political Change, NATO Accession
and Economic Transition (economische commissie, rapporteur Ausrine
Armonaite, Litouwen)
– Security and Stability in Africa – Challenges and Opportunities for
NATO (politieke commissie, rapporteur Julio Miranda Calha, Portugal)
– NATO-Russia Relations – a Snapshot (politieke commissie, rapporteur
Raynell Andreychuk, Canada)
– NATO @ 70: Why the Alliance Remains Indispensable (politieke
commissie, rapporteur Gerald E. Connolly, Verenigde Staten)
– NATO in the Cyber Age: Strengthening Security & Defence, Stabilising
Deterrence (wetenschapscommissie, rapporteur Susan Davis,
Verenigde Staten)
– Artificial Intelligence: Implications for NATO’s Armed Forces (wetenschapscommissie, rapporteur Matej Tonin, Slovenië)
– NATO Anti-Submarine Warfare: Rebuilding Capability, Preparing for
the Future (wetenschapscommissie, rapporteur Leona Alleslev,
Canada)
5. Interventies Nederlandse delegatie
In de defensiecommissie stelde de Slowaakse Minister van Defensie, Peter
Gajdos, dat zijn land in 2022 aan de 2%-norm zal voldoen, die de
NAVO-lidstaten met elkaar hebben afgesproken. De heer Van Kappen
vroeg hem hoe de steun onder de Slowaakse bevolking is voor de NAVO.
Minister Gajdos antwoordde dat hem geen peilingen bekend waren
waaruit blijkt hoe de publieke opinie over het bondgenootschap is. Maar
de inzet van de Slowaakse regering is pro-NAVO en pro-EU en de hoop is
dat dit op stabiele steun van de bevolking kan rekenen. De heer Van
Kappen vroeg verder of Slowakije werkt aan een offensieve cybercapaciteit. Minister Gajdos stelde dat het eerst zaak was dat Slowakije zijn
defensiecapaciteit op orde krijgt. Maar daarbij gold volgens hem dat de
aanval de beste verdediging is.

2

De rapporten zijn integraal te vinden op: https://www.nato-pa.int/document/2019-list-draftcommittee-reports-045-sesp-19-b.

Staten-Generaal, vergaderjaar 2018–2019, 19 291, nr. 59

4

In de politieke commissie vroeg de heer Koopmans aan de Amerikaanse
rapporteur Connolly om in zijn rapport NATO @ 70: Why the Alliance
Remains Indispensable aandacht te besteden aan NAVO-landen die de
eigen democratie ondermijnen of met Rusland flirten. De heer Connolly
deelde de inschatting van de heer Koopmans dat aan dat soort landen een
signaal moet worden gegeven en dat zelfdiscipline en elkaar hierop
aanspreken, van groot belang zijn. In reactie op een presentatie van de
Nederlandse onderzoeker Tim Sweijs van The Hague Centre for Strategic
Studies vroeg de heer Koopmans naar de beste manier om de
verspreiding van («killer») drones tegen te gaan. Hoe verdedigen wij ons
hiertegen en welke strategie moeten wij daarop toepassen? Volgens de
heer Sweijs zou de proliferatie van dergelijke drones het beste bestreden
kunnen worden door de productieketen te controleren en een benadering
op verschillende niveaus met een «coalition of the willing». Ook zag hij
mogelijkheden in investeringen in lowtech electro-magnetische oorlogvoering.
De heer Knip presenteerde het rapport The Republic of North Macedonia:
Political Change, NATO Accession and Economic Transition namens zijn
Litouwse collega Armonaite in de economische commissie. Daarbij
beschreef hij de relatie van Noord- Macedonië met de NAVO van de
afgelopen twintig jaar. Technisch was het land al in 2008 gereed voor
toetreding tot het bondgenootschap, maar het conflict met Griekenland
over de naamskwestie verhinderde dit tot in juni 2018 een oplossing werd
gevonden. De verwachting is dat NAVO-lidmaatschap de interne stabiliteit
van Noord-Macedonië zal bevorderen en dat het zal leiden tot versterkte
hervormingen en nieuwe buitenlandse investeringen. Met het aantreden
van een nieuwe regering in 2017, een oplossing van de naamskwestie en
een vriendschapsverdrag met Bulgarije is het land op de goede weg.
Niettemin signaleerde de heer Knip nog een aantal uitdagingen. Verdere
economische transitie vergt een grote focus op wettelijke en juridische
hervormingen. De politieke polarisatie blijft groot. Etnische spanningen
zullen blijven bestaan en met zowel Servië als Rusland onderhoudt het
land gecompliceerde relaties. Corruptie en een hoge werkeloosheid
vormen belangrijke problemen voor de Noord-Macedonische economie.
Een brain drain en een slecht onderwijsniveau maken dat het land
achterblijft in ontwikkeling. Veel vooruitgang kan verwacht worden als het
land zijn wetgeving aanpast op het EU acquis. Het rapport riep er dan ook
toe op zo snel mogelijk onderhandelingen te beginnen over de toetreding
van Noord-Macedonië tot de EU. Ook werden alle parlementen van de
NAVO-lidstaten opgeroepen de toetreding van het land tot de NAVO zo
snel mogelijk te ratificeren. Er moet meer gedaan worden tegen de
desinformatiecampagne die Rusland in Noord- Macedonië voert. Ook zou
het land meer werk moeten maken van corruptiebestrijding, grotere
onafhankelijkheid van de rechterlijke macht, mediavrijheid en dialoog
tussen de verschillende etnische en religieuze groepen, zo besloot de heer
Knip.
Voor mevrouw Martens was de vergadering van de wetenschapscommissie de laatste onder haar voorzitterschap. Zij heeft de collega’s in die
commissie hartelijk bedankt voor de collegiale sfeer en de inhoudelijke en
constructieve bijdragen.
De voorzitter van de delegatie,
Koopmans
De griffier van de delegatie,
Westerhoff

Staten-Generaal, vergaderjaar 2018–2019, 19 291, nr. 59

5