Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

32 827

Toekomst mediabeleid

Nr. 116

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR
EN WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 14 juli 2017
Tijdens het wetgevingsoverleg van de vaste commissie van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap op 28 november 2016 is in uw Kamer de motie
Heerma/Mohandis aangenomen.1 Deze motie verzoekt de regering een
onderzoek in te stellen naar de toekomst van de onafhankelijke journalistiek in Nederland. Zoals toegezegd ontvangt u hierbij de brief waarin ik
u informeer over de opzet van het onderzoek en de manier waarop deze
tot stand is gekomen.
Journalistiek heeft een belangrijke controlerende en agenderende rol in
de samenleving. Het creëert publieke ruimte voor debat en voedt deze
met informatie, duiding en opinie. Hiermee vervult de journalistiek een
wezenlijke rol in de relatie tussen burgers, bedrijven en overheden. Een
goed functionerende journalistieke infrastructuur is van groot belang.
Er zijn grote veranderingen gaande, die kansen en risico’s met zich
meebrengen. Mede daarom is er de afgelopen jaren al veel onderzoek
gedaan naar de journalistiek in Nederland. Zo heb ik uw Kamer in juni
2015 een brief doen toekomen waarin ik verwijs naar het onderzoek van
de Raad voor Maatschappelijke Ontwikkeling (RMO) uit 2014.2 Het
onderzoek van de RMO is in mijn opdracht uitgevoerd en geeft een advies
over de stand van de journalistiek. In dezelfde brief wordt verwezen naar
de scenariostudie van het Stimuleringsfonds voor de Journalistiek
(hierna: SvdJ) waarin vier mogelijke scenario’s worden geschetst over de
toekomst van de journalistieke sector. Daarnaast bood de Nederlandse
Vereniging van Journalisten (hierna: NVJ) uw Kamer op 23 mei jongstleden een Witboek aan, met een aantal aanbevelingen ter behoud van de
journalistieke functie.3

1

Kamerstuk 34 550 VIII, nr. 82.
Kamerstuk 32 827, nr. 71.
3
Nederlandse Vereniging van Journalisten, Journalistiek heeft een prijs! (Witboek), 2017.
2

kst-32827-116
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 827, nr. 116

1

Totstandkoming brief
Naar aanleiding van de motie Heerma/Mohandis is er de afgelopen
periode overlegd met uiteenlopende mediapartijen en deskundigen. Zo is
er gesproken met de Raad voor Cultuur (hierna: RvC), de NVJ, Vice, NDP
Nieuwsmedia, Blendle, universiteiten en academici op het terrein van
media en journalistiek, het SvdJ, de Correspondent, de NPO en de RPO en
regionale omroepen. Uit de gesprekken komt een duidelijk beeld naar
voren van een sector in beweging. Hierin zijn globalisering en technologische ontwikkelingen drijvende krachten. Er is sprake van een sterke
opkomst van mondiaal opererende kapitaalkrachtige bedrijven. Nauw
verbonden aan deze opkomst is de toenemende personalisering in de
media, waaronder ook in de nieuwsvoorziening. De veranderende
verdienmodellen zorgen voor druk op de verdiencapaciteit van (vooral)
nationaal opererende journalistieke bedrijven. Dit leidt op lokaal en
regionaal niveau tot zichtbare verschraling van de journalistieke infrastructuur. De gesprekspartners zien hierin een bedreiging van de
journalistieke functies. Het SvdJ beschrijft deze functies als het informeren van het publiek, het controleren van de macht en het bieden van
een publieke ruimte voor debat en kritiek.4
Tijdens de gesprekken met bovengenoemde partijen is verkend op welke
thema’s nieuw of verdiepend onderzoek het meest wenselijk is en welke
behoeftes er leven. Uit de gesprekken maak ik op dat er zorgen zijn over
de kwaliteit en het voorbestaan van de journalistieke infrastructuur in
Nederland. Deze zorgen klinken ook door in de motie Heerma/Mohandis.
Ik deel het belang dat uw Kamer hecht aan een onafhankelijk, toegankelijk,
divers en kwalitatief hoogstaand journalistiek aanbod in Nederland.
Tegelijkertijd benadruk ik dat de overheid altijd zeer terughoudend is
geweest om in de journalistieke sector te interveniëren. De taak van de
overheid is voor mij tweeledig. Enerzijds het scheppen van gunstige
omstandigheden voor kwaliteit, diversiteit, innovatie en ondernemerschap
en anderzijds het stimuleren en faciliteren van eigen verantwoordelijkheid. Dit past ook bij een sector die onafhankelijk een maatschappelijke
én economische functie vervult.
Aan de hand van bovenstaand kader, de gesprekken met de mediasector
en het Algemeen Overleg met uw Kamer op 28 juni jongstleden ben ik tot
vier thema’s gekomen: 1. Duurzame nieuwsvoorziening in een globaliserende markt, 2. Impact van personalisering op de nieuwsvoorziening van
het publiek 3. Lokale en regionale journalistiek en 4. Onderzoeksjournalistiek. Hieronder beschrijf ik per thema de stappen die ik wil (laten)
uitvoeren. Op sommige thema’s is aanvullend onderzoek noodzakelijk om
een relevante stap voorwaarts te zetten. Op andere thema’s is al veel
bekend en acht ik het wenselijk de relevante partijen en kennis bij elkaar te
brengen om samen een volgende stap richting oplossingen te zetten. Tot
slot ga ik in kort in op het proces en de planning.
1. Duurzame nieuwsvoorziening in een globaliserende markt
Globalisering en technologische ontwikkelingen hebben de grenzen
tussen nationale mediasectoren in de wereld doen vervagen. Kapitaalkrachtige mediabedrijven opereren geheel of in toenemende mate
wereldwijd. Indrukwekkend is ook de dominante rol van grote platforms
als Google en Facebook. De bedrijven in de journalistieke sector vormden
lange tijd een uitzondering binnen een globaliserende markt. Van oudsher
opereren deze bedrijven binnen de grenzen van een land of taalgebied.

4

Stimuleringsfonds voor de Journalistiek, Nieuwsvoorziening in de regio, 2013 (p. 7–8).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 827, nr. 116

2

Het nieuws wordt gemaakt door professionals en bedrijven met een sterke
band met het betreffende land.
In Nederland is dit ook het geval. Het overgrote deel van het nieuws wordt
gemaakt door mediabedrijven met wortels in de Nederlandse samenleving. Deze mediabedrijven leveren een belangrijke bijdrage aan het
verwezenlijken van de journalistieke functies in Nederland. Het gaat dan
om het informeren van het publiek, het controleren van de macht en het
bieden van een publieke ruimte voor debat en kritiek.5 In de praktijk kiezen
mensen doorgaans voor nieuws in de eigen voertaal. Zo ook in
Nederland, en dat is vrij simpel te verklaren. Nieuws gaat veelal om de
directe belevingswereld en invloedsfeer van de lezer of kijker. Het gaat om
gebeurtenissen op nationaal, regionaal of lokaal niveau of om het duiden
van mondiale ontwikkelingen in die context. Dit vraagt inzicht in de
achtergronden en overtuigingen van je publiek. Het vereist begrip van de
geschiedenis van een land, van de gebruiken en de uitgesproken en
onuitgesproken waarden en normen.
De nationale oriëntatie en worteling is ook terug te zien in de eigenstandige relatie van deze mediabedrijven met hun publiek. Deze relatie is
goed zichtbaar in de abonnementen van mensen op (digitale) dagbladen.
Hiermee bereiken journalistieke bedrijven al decennialang hun publiek.
Deze eigenstandige relatie staat inmiddels onder druk. In de afgelopen
tien jaar is de toegang tot nieuws, mede als gevolg van digitalisering en
hogere internetsnelheden, sterk toegenomen. De opkomst van digitale
platforms als Facebook en Google zijn hiervan een direct gevolg. Via
apparaten als tablets en smartphones heeft het publiek altijd én overal
toegang tot veelal gratis nieuws. Dit draagt bij aan de afnemende
bereidheid van mensen om te betalen voor nieuws, zoals blijkt uit de
afnemende oplages van landelijke en regionale kranten, en een
vooralsnog zeer beperkte bereidheid te betalen voor online nieuws.6
Zoals gezegd gebruikt het publiek digitale platforms steeds meer voor zijn
of haar dagelijkse nieuwsbehoefte. Wereldwijd is het gebruik van sociale
media voor nieuws gegroeid van 25 procent in 2013 naar 47 procent in
2016.7 In Nederland gebruikte in 2016 46 procent van de volwassenen ten
minste één keer per week sociale media voor nieuws.8 Uit recent
onderzoek van het SCP blijkt dat inmiddels meer dan de helft van de
Nederlanders (52 procent) één of meerdere keren per dag nieuwssites of
apps gebruikt om zich op de hoogte van het nieuws te stellen, onder
20–34 jarigen ligt dit op 65 procent.9 Dit betekent dat Nederlandse
journalistieke organisaties deze digitale platforms steeds meer gebruiken
om hun publiek te bereiken.
Dit biedt journalistieke organisaties ook nieuwe kansen. Het bereik van
deze platforms is enorm en geeft journalistieke organisaties toegang tot
een grote potentiële afzetmarkt. Het biedt ruimte voor innovatie en
vergroot de mogelijkheden voor interactie met de lezer en kijker. Er is
echter ook sprake van een enorme verschuiving binnen de waardeketen,
met name in de beheersing van de toegang tot het publiek en de
verdeling van de (reclame)gelden die daarmee gemoeid zijn. Om toegang
5

Stimuleringsfonds voor de Journalistiek, Nieuwsvoorziening in de regio, 2013 (p. 7–8).
Mediamonitor Commissariaat voor de Media, Dagbladen in 2015, geraadpleegd op 21 juni
2017; Nieuwsvoorziening in de regio, 2014 (p. 54); Nic Newman e.a, Digital News Report 2016,
Reuters Institute for the study of journalism (p. 58–59).
7
Jeffrey Gottfried & Elisa Shearer, News Use Across Social Media Platforms 2016, 2016.
8
Nic Newman e.a, Digital News Report 2016, Reuters Institute for the study of journalism, 2016
(p. 9 & p. 58–59).
9
Annemarie Wennekers en Jos de Haan, Nederlanders en het Nieuws. Gebruik van nieuwsmedia via oude en nieuwe kanalen. Sociaal en Cultureel Planbureau, juni 2017.
6

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 827, nr. 116

3

tot het publiek te behouden voelen veel in Nederland actieve mediapartijen zich genoodzaakt hun journalistieke producten via deze platforms
aan te bieden. Dit heeft verstrekkende implicaties voor de wijze waarop de
(reclame)inkomsten binnen de sector worden verdeeld.
De vraag is tot welke kansen en risico’s voor de journalistieke functies de
ontwikkelingen die plaatsvinden binnen deze globaliserende markt leiden.
In de gesprekken die ik in de afgelopen maanden heb gevoerd uitten veel
partijen hun zorgen over de ontwikkelingen die zij zien. De zorgen zijn
tweeledig: enerzijds over het ontbreken van een eerlijk speelveld door de
regelluwte waarin deze platforms in Nederland kunnen opereren en
anderzijds het uitblijven van investeringen van deze platforms in de
journalistieke infrastructuur in Nederland.
Een eerlijk speelveld – Bij mediabedrijven leeft het beeld dat de in
Nederland geldende mediaregels niet altijd evenredig gelden voor
bedrijven die buiten Nederland zijn gevestigd. Dit zou leiden tot het
ontbreken van een eerlijk speelveld. Er zijn inderdaad geen bindende
internationaal of Europees geldende regels voor de journalistiek. Partijen
wijzen erop dat er geen bindende regels zijn voor reclameboodschappen
die specifiek voor platforms gelden. De Reclame Code Social Media maakt
wel een begin met het reguleren van reclame- en marketingactiviteiten via
sociale media. Deze code is echter gericht op consumenten en rechtspersonen die via sociale media reclame maken, niet op de platforms.
Platforms werken wel al vrijwillig mee aan bijvoorbeeld het voorkomen
van het verspreiden van voor minderjarigen schadelijke content. In de
toekomst zullen zij onder strengere regelgeving vallen. In een voorstel tot
herziening van de Audiovisuele mediadiensten richtlijn wordt de
reikwijdte van deze richtlijn uitgebreid naar videoplatformdiensten voor
zover het bescherming van minderjarigen en het voorkomen van
haatzaaien betreft. De richtlijn geldt echter alleen voor audiovisuele
content. Het voorstel van de Commissie tot reguleren van deze platforms
wordt, als het aan de Raad van Ministers ligt, uitgebreid met regels voor
reclame op videoplatformdiensten. Daarmee zou een eerlijker speelveld
moeten worden gecreëerd.
Ik ben voor het creëren van een eerlijker speelveld, maar niet door meer
regelgeving. Nederland heeft tegen deze uitbreiding van het voorstel van
de Commissie gestemd. De reden hiervoor was onder meer het ontbreken
van een impactanalyse van deze regelgeving. Over de herziening van de
richtlijn wordt momenteel onderhandeld tussen de Europese Commissie,
het Europees Parlement en de Raad. Vooruitlopend op de herziening van
de richtlijn zal ik onderzoeken welke verschillen er in regelgeving zijn
tussen bedrijven die binnen en buiten Nederland gevestigd zijn en beiden
actief zijn in Nederland. Daarbij zal ik ook kijken wat het effect van deze
verschillen is in de praktijk, onder meer voor hun gelijke kansen op
toegang tot de Nederlandse nieuwsconsument. Tot slot zal ik nagaan
welke wijzigingen te zijner tijd noodzakelijk zijn ter implementatie van de
voorgestelde herziene richtlijn. Zo kan een volgend kabinet goed
voorbereid en voortvarend aan de slag met het vertalen van de uitgangspunten van de richtlijn in nationale regelgeving.
Investeringen in de Nederlandse journalistieke infrastructuur – Ik vind het
belangrijk dat Nederland ook in de toekomst blijft beschikken over een
goed functionerende nieuwsvoorziening. Tegelijkertijd constateer ik dat
Nederlandse mediabedrijven steeds minder verdienen aan advertentieinkomsten. Daarnaast neemt het aandeel van platforms op de totale
reclamemarkt toe. Mediapartijen en deskundigen uitten in de gesprekken
hun zorgen over de negatieve invloed hiervan op de omvang en kwaliteit
van de Nederlandse journalistieke infrastructuur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 827, nr. 116

4

Ik zie in dit kader een sterke onderlinge afhankelijkheid en een gedeeld
belang binnen de sector. Contentmakers zijn in toenemende mate
afhankelijk van platforms om hun publiek te bereiken. Tegelijkertijd
hebben de platforms belang bij goed gemaakte content om hun platforms
aantrekkelijk te houden.
De sector zou gezamenlijk moeten zoeken naar een duurzaam businessmodel dat bijdraagt aan de Nederlandse journalistieke infrastructuur en
zorgt voor een onafhankelijke en pluriforme nieuwsvoorziening. Om de
dialoog hierover te stimuleren zal ik een ronde tafel met de sector laten
organiseren. Ter ondersteuning van deze ronde tafel zal ik een bedrijfseconomisch onderzoek laten uitvoeren naar mogelijke businessmodellen
voor een duurzame nieuwsvoorziening. Bij de organisatie en uitvoering
van het onderzoek zal ik nadrukkelijk vertegenwoordigers vanuit de
verschillende geledingen van de sector betrekken, waaronder ik ook de
platforms vat.
2. Impact van personalisering op de nieuwsvoorziening van het
publiek
Technologische ontwikkelingen maken steeds verdergaande personalisering in de media mogelijk. Mediabedrijven zijn online in staat om, met
behulp van algoritmes, op de persoon toegesneden content aan de
gebruiker te presenteren. Hierbij wordt gebruikgemaakt van profilering
aan de hand van online gedrag van diegene en de persoonlijke
gewoonten en voorkeuren die hieraan zijn af te lezen. Het doel van deze
algoritmes is commercieel: platforms willen elke gebruiker zo lang
mogelijk vasthouden in hun omgeving, zodat ze zoveel mogelijk (reclame)inkomsten verwerven. Het zorgt er tegelijkertijd voor dat gebruikers zich
goed bediend voelen op deze platforms. Het zijn met name mondiaal
opererende spelers als Facebook en Google die op grote schaal gebruik
kunnen maken van zeer geavanceerde algoritmes. Dit heeft grofweg twee
redenen. Ten eerste hebben zij toegang tot een enorme hoeveelheid
gebruikersdata. Deze data is noodzakelijk om een betrouwbare inschatting
te maken van individuele behoeftes en de potentie van algoritmes te
benutten. Ten tweede is personalisatie enorm kapitaalintensief. De initiële
investeringen die partijen moeten doen zijn aanzienlijk en hetzelfde geldt
voor de kosten die gepaard gaan me het onderhoud en de doorontwikkeling.
Journalistieke bedrijven voelen zich in toenemende mate afhankelijk van
platforms om hun aanbod bij hun publiek te krijgen. Recente onderzoeken
laten ook daadwerkelijk een toename zien in het gebruik van platforms
voor de dagelijkse consumptie van nieuws. Zoals gezegd neemt het
aandeel van de bevolking dat nieuws consumeert via sociale media
wereldwijd enorm toe.10 Met name voor jongeren tussen de 18 en 24 jaar
geldt dat sociale media de belangrijkste nieuwsbron is. In Nederland is
een vergelijkbare trend zichtbaar. Tezamen zorgen deze ontwikkelingen
ervoor dat platforms in toenemende mate fungeren als de poortwachters
tot het publiek. De algoritmes die deze commerciële partijen gebruiken
bepalen steeds meer wat het publiek leest en ziet. Door aan te sluiten bij
behoeftes en belevingswereld van de lezer of de kijker biedt personalisatie
enorme kansen. Het verleidt mensen om zich te informeren en biedt veelal
de mogelijkheid tot verdieping.

10

Nic Newman e.a, Digital News Report 2016, Reuters Institute for the study of journalism, 2016
(p. 9 & p. 58–59).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 827, nr. 116

5

Tegelijkertijd ligt hier, volgens een deel van de sector, ook direct het risico.
Vooral op het gebied van diversiteit, toegankelijkheid en onafhankelijkheid
van nieuws. Personalisering kan er toe leiden dat het nieuwsgebruik van
mensen eenzijdig wordt, zowel qua onderwerpen als qua wereldbeeld.11
Het risico bestaat dat gebruikers niet of onvoldoende beseffen dat het
nieuwsaanbod dat zij te zien krijgen slechts een selectie is, op basis van
voorkeuren van henzelf, hun directe omgeving en de instellingen van een
algoritme. In de gesprekken is mede om deze reden ook meermaals de
noodzaak benadrukt van mediawijsheid van het publiek (jongeren,
volwassenen én senioren). Op die manier kunnen burgers op een
verstandige manier leren omgaan met de enorme hoeveelheden
informatie die op hen afkomt.12
Tot slot wijzen verschillende partijen uit de sector erop dat de onafhankelijkheid van de journalistiek onder druk staat of kan komen te staan. De
platforms krijgen steeds meer een rol als poortwachter tot het publiek.
Algoritmes kunnen zo worden ingesteld dat zij bepaalde nieuwsitems of
nieuwssoorten prominent weergeven of juist wegstoppen. Een platform
kan dat besluiten omdat het nieuws niet aansluit bij de normen en
waarden van het bedrijf of omdat het commercieel beter uitpakt. Dit zou
op den duur een bedreiging kunnen zijn voor het voortbestaan van
specifieke redacties en de content die daar wordt gemaakt.
Dat personalisering impact heeft op de manier waarop nieuws wordt
gemaakt, verspreid en geconsumeerd is evident. De vraag is in hoeverre
deze veranderingen leiden tot kansen of juist risico’s voor de journalistieke functies. En als er sprake is van risico’s, wat is dan de rol van de
overheid en waar ligt de verantwoordelijkheid bij de sector zelf? Visies
daarover liepen in de gesprekken die zijn gevoerd uiteen. Daarom vind ik
het belangrijk om meer kennis te vergaren over de impact van personalisering en het gebruik van algoritmes op het publiek, in het bijzonder in
relatie tot de nieuwsvoorziening. Ik constateer dat er al veel (internationaal) onderzoek wordt gedaan op dit terrein. Ik stel daarom voor om de
verschillende wetenschappelijke studies bij elkaar te brengen in een
zogenoemde stand van de wetenschap. Dit onderzoek is het vertrekpunt
voor een ronde tafel die ik zal laten organiseren.
Het doel van het organiseren van de ronde tafel is het creëren van een
gedeeld beeld van de maatschappelijke risico’s van personalisatie voor de
nieuwsvoorziening en het expliciteren van ieders verantwoordelijkheden
daarbij. Alle spelers in de journalistieke keten hebben namelijk een zekere
verantwoordelijkheid naar het publiek voor het waarborgen van de
journalistieke functie. Daarom stuur ik er op aan dat de sector zelf nadenkt
over en invulling geeft aan deze maatschappelijke verantwoordelijkheid. Ik
vind het belangrijk dat bij de ronde tafel deelnemers aanwezig zijn vanuit
de volle breedte van de mediasector. Ik denk hierbij in ieder geval aan
contentmakers, distributeurs, platforms en relevante wetenschappelijke
experts.
3. Lokale en regionale journalistiek
De lokale en regionale journalistiek vragen specifieke aandacht bij een
onderzoek naar de toekomst van de onafhankelijke journalistiek. Zowel in
de politiek als in de mediasector is er een breed gedragen gevoel dat het
11
12

Lucas Brouwers, Facebookgebruikers kruipen zelf in een filterbubbel, NRC (2017).
Voor de plaats van mediawijsheid in het curriculum van primair en voortgezet onderwijs loopt
een afzonderlijk traject met uw Kamer. Zie o.a. mijn brief aan de Kamer van 10 februari 2017,
Kamerstukken 31 293 en 31 289, nr. 357 en het Algemeen Overleg van 20 april 2017 (Kamerstukken 31 293 en 31 289, nr. 374).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 827, nr. 116

6

journalistieke aanbod op lokaal en regionaal niveau verschraalt. Er is nu
sprake van financiering van publieke lokale en regionale mediainstellingen. De overheid is altijd zeer terughoudend geweest bij het
ondersteunen van private media. Verdere investeringen van de overheid
wordt van verschillende kanten als oplossing aangedragen, maar dit ligt
wat mij betreft niet onmiddellijk voor de hand. Enerzijds omdat het
vergroten van financiering aan publieke partijen effect kan hebben op
private partijen. Anderzijds omdat directe investeringen in de private
sector nadelige effecten kunnen hebben op ondernemerschap, innovatie
en eigen verantwoordelijkheid van de sector.
Dat laat onverlet dat ook voor mij het belang van een goed functionerende
journalistieke infrastructuur vooropstaat. Ik wil echter verder onderzoeken
wat de impact is van de veranderingen die worden geschetst. Ik ga
hieronder eerst in op reeds uitgevoerde onderzoeken over aanbod en
gebruik van lokale en regionale nieuwsvoorziening.13 Naar de lokale en
regionale nieuwsvoorziening zijn al meerdere onderzoeken gedaan, zowel
gericht op (de inhoud van) het aanbod als op de functies van de nieuwsvoorziening, onder andere door het SvdJ.
Aanbod – Uit onderzoek van het SvdJ naar nieuwsvoorziening in de regio
(2013) bleek dat in gemeenten met minder dan 50.000 inwoners het
aanbod van relevant lokaal of regionaal nieuws over het algemeen ver
onder de maat is.14 Er zijn weliswaar steeds meer aanbieders van nieuws,
bijvoorbeeld hyperlocals of nieuwsaggregatiewebsites, maar het
overgrote deel wordt overgenomen van andere bronnen (gerecycled
nieuws). De meeste aanbieders beperken zich in grote mate tot cultuur- en
112-nieuws. Lokaal nieuws bevat nauwelijks duiding of achtergronden.
In 2014 heeft het SvdJ in 26 gemeenten al het nieuwsaanbod (online en
offline) geanalyseerd, onder andere in aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen.15 Dit onderzoek laat zien dat er plekken in ons land zijn
ontstaan waar lezers, kijkers, luisteraars nagenoeg verstoken zijn van
maatschappelijk relevant nieuws uit hun eigen woonplaats. Op andere
plekken, met name in de grotere gemeentes, is er echter nog wel een
redelijke hoeveelheid lokaal nieuws beschikbaar. Er zijn grote verschillen
tussen gemeentes in de hoeveelheid nieuwsberichten die er voor
inwoners beschikbaar zijn en in de mate waarin deze berichten achtergronden of opinie bevatten. Het algemene beeld is dat het aantal
berichten over lokaal beleid niet groot is. Uit inhoudsanalyse blijkt dat
bijvoorbeeld het onderwerp zorg, waarbij de gemeenten door de
decentralisatie een belangrijke rol zouden gaan spelen, relatief weinig
aandacht kreeg in de lokale media in de verkiezingstijd in 2014.
Een reden van de verschraling van het aanbod op lokaal en regionaal
niveau is de verandering van het mediagebruik van het publiek. Zo
bereiken regionale dagbladen steeds minder lezers: kwam in 2006 nog
36,3 procent van de Nederlanders in contact met een regionaal dagblad,
in 2013 is dit aandeel gedaald naar 29,9 procent.16 Het bereik van
regionale televisie en radio daalt al jaren.17 Lokale omroepen hebben het
ook moeilijk.

13

Stimuleringsfonds voor de Journalistiek, Nieuwsvoorziening in de regio, 2013 (p. 7–8).
Stimuleringsfonds voor de Journalistiek, Nieuwsvoorziening in de regio, 2013.
15
Stimuleringsfonds voor de Journalistiek, Gelukkig zijn hier geen journalisten, 2015.
16
Commissariaat voor de Media, Mediamonitor «Regionale dagbladen en lokale dagbladedities», 2013.
17
Het gemiddelde marktaandeel regionale televisie teruggelopen van 1,7 procent in 2011 naar
1,4 procent in 2015.
14

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 827, nr. 116

7

Tegelijkertijd zie ik dat de NLPO en OLON streven naar streekomroepen.
Dat is positief, omdat lokale omroepen in kleine en middelgrote
gemeenten hun krachten bundelen. Dit kan leiden tot een versterking van
de lokale omroepsector en een verbetering van de informatievoorziening
aan burgers over zaken die in hun dagelijkse leefomgeving spelen.18 Het
publiek informeert zich steeds meer online, maar voor journalistieke
organisaties is het online veel moeilijker om geld te verdienen aan
nieuws. Het leidt ook tot een daling in de reclame-inkomsten en voor de
dagbladen tot minder inkomsten uit abonnementen en losse verkoop. En
hoe minder geld er beschikbaar is voor het maken van het nieuws, des te
minder tijd er is voor het maken van achtergrondverhalen en meer
tijdrovende (onderzoeks-)journalistiek. Dit is een ontwikkeling die
internationaal plaatsvindt.
Maar online zijn er ook kansen voor lokale en regionale journalistiek en
zijn er vele nieuwe initiatieven te zien. Zogenoemde «hyperlocals», online
vormen van bloggers en burgerjournalistiek op zeer lokale schaal, zijn
vaak nog afhankelijk van individuen en daarmee weinig duurzaam.
Tegelijkertijd lijken in grote steden wel nieuwe duurzame private
nieuwsplatforms te ontstaan. Zo is in Utrecht «De Utrechtse Internet
Courant» uitgegroeid tot een volwaardig nieuwsplatform over Utrecht.19
En biedt in Rotterdam online tijdschrift «Vers Beton» een plek voor
diepgang en reflectie.20 Dit zijn mooie ontwikkelingen.
De afgelopen jaren is er op verschillende manieren gewerkt aan het
versterken van de lokale en regionale nieuwsvoorziening, onder andere
door twee tijdelijke subsidieregelingen van het SvdJ. Uit deze regelingen
zijn samenwerkingen voortgekomen tussen publieke en private journalistieke organisaties om de journalistiek in de regio te versterken. De meeste
daarvan zijn een stille dood gestorven; de cultuurverschillen tussen
publieke omroep en private krant bleken in de praktijk te groot.
Momenteel lopen er vier projecten met uiteenlopende combinaties van
deelnemende partijen.21 Het Commissariaat heeft onlangs de uitgave
«Samenwerking van publieke omroepen met andere partijen» gemaakt
waarin de meest voorkomende samenwerkingsvormen en de bijbehorende regels op grond van de Mediawet worden verduidelijkt.22
Gebruik – Het SvdJ heeft in 2014 ook gebruiksonderzoek gedaan. Het
onderzoek richt zich op de functies van de journalistiek en met name op
de mate waarin de verschraling van het aanbod effect heeft op de mate
waarin burgers zich geïnformeerd voelen over hun gemeente. De
resultaten uit het onderzoek laten ruimte voor verschillende interpretaties.
Aan de ene kant zegt 82 procent van de ondervraagden goed te weten
waar zij nieuws over hun gemeente kunnen vinden en zegt 78 procent van
de respondenten dat er genoeg nieuws over hun gemeente is. Dit lijkt
geruststellend maar aan de andere kant laat het onderzoek een discrepantie zien tussen de vraag en het aanbod van het publiek, met name qua
onderwerpkeuze. Zorg was vanwege de decentralisatie in de gemeenteraadverkiezingen een belangrijk thema in het debat. Toch bleek uit een
vergelijking dat de aandacht voor zorg & welzijn in de lokale en regionale
18

Zie voor alle plannen rond de streekomroep: http://www.olon.nl/pagina-wide/2144065977.
Zie: https://www.duic.nl/.
20
Zie: https://versbeton.nl/.
21
Lokale omroep TV Enschede FM en Twentsche Courant/Tubantia, Newsroom Enschede;
Dagbladuitgever Media Groep Limburg en HBO-faculteit Communicatie en Media Design van
ZUYD Hogeschool, Media Valley; Hogeschool Fontys en dagbladuitgever De Persgroep,
Broeinest Brabant; Omroep West, diverse lokale omroepen in Haaglanden en de opleidingen
journalistiek en media/ICT van de Hogeschool Utrecht, Regionaal Nieuws Netwerk.
22
Zie voor deze uitgave de website van het Commissariaat: https://www.cvdm.nl/praktisch/
publiek-private-samenwerking/.
19

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 827, nr. 116

8

media in de verkiezingstijd was gedaald. Een mogelijke verklaring
daarvoor is dat de gevolgen van de decentralisatie van de zorg naar
gemeenten pas in een later stadium voelbaar en zichtbaar zijn geworden.
Ook bleek dat een derde van de ondervraagden behoefte heeft aan
duiding en achtergronden. Dat aanbod is er nauwelijks op lokaal en
regionaal niveau.
Ook het Lokaal Kiezersonderzoek uit 2016 richt zich op de vraag hoe
burgers lokaal nieuws gebruiken om zich te informeren.23 Het onderzoek
laat zien dat iets meer dan de helft van de ondervraagden «zeer» tot
«tamelijk» geïnteresseerd is in het lokale bestuur. Het is geen prioriteit,
maar men staat er ook niet afkerig tegenover. Jongeren zijn nauwelijks
geïnteresseerd in de lokale politiek: van de 18 tot 34-jarigen zegt een
ruime meerderheid (63,2 procent) niet geïnteresseerd te zijn in het lokale
bestuur. Het onderzoek laat zien dat het niet vanzelfsprekend is dat
burgers geïnteresseerd zijn in en op de hoogte zijn van de grote veranderingen die de gemeente ondergaat.
Op basis van het beschikbare onderzoek over het gebruik, is het moeilijk
om te concluderen dat de journalistieke functies op lokaal en regionaal
niveau onder druk staan. Op het eerste gezicht lijken mensen zich weinig
zorgen te maken over de lokale en regionale nieuwsvoorziening en voelen
ze zich voldoende geïnformeerd. Toch lijkt er een discrepantie te zijn
tussen de vraag en het aanbod, onder andere in de behoefte aan duiding
en aan informatie over specifieke onderwerpen. De twee andere functies
van de journalistiek (de waakhondfunctie en het bieden van een platform
voor opinie en debat) zijn tot dusverre nauwelijks onderzocht. De
afgelopen jaren heb ik samen met de Minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties en de Vereniging van Nederlandse Gemeenten gewerkt
aan het versterken van de lokale en regionale democratie. Zo is begin van
dit jaar vanuit deze gezamenlijke verantwoordelijkheid een handreiking
lokale media en informatievoorziening voor gemeenteraadsleden
verschenen.24
Herhaalonderzoek naar journalistieke functies – Ik stel daarom voor om
nader onderzoek te doen dat kan helpen om te duiden in welke mate de
journalistieke functies op lokaal en regionaal niveau onder druk staan en
op welke manier. Daarbij kan niet alleen worden gekeken naar de
informatievoorziening aan het publiek, maar ook naar de «waakhondfunctie» die de journalistiek vervult en de mate waarin media een platform
bieden voor opinie en debat. In dit onderzoek zou er een koppeling
moeten worden gelegd tussen het aanbod in gemeenten en de afname
daarvan door gebruikers. Hierbij is het belangrijk om door te bouwen op
de kennis en het onderzoek dat er al is. Dit moet vergelijking mogelijk
maken, waardoor er een beeld is van de ontwikkelingen in de functies van
de lokale en regionale journalistiek.
Internationale voorbeelden – Tegelijkertijd wil ik niet alleen wachten op de
resultaten van bovenstaand onderzoek, maar ook op zoek gaan naar
ideeën die de lokale en regionale journalistiek kunnen versterken. Ik stel
voor om te zoeken naar voorbeelden van het functioneren van de lokale
en regionale nieuwsvoorziening in andere landen. De veranderingen in
het mediagebruik en de verdienmodellen in de journalistiek vinden
immers niet alleen in Nederland plaats. Overal om ons heen werken
partijen in de journalistieke sectoren aan het versterken van de nieuws23

Stichting Kiezersonderzoek Nederland, Democratie dichterbij: Lokaal Kiezersonderzoek 2016,
2016.
24
Zie https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2017/02/13/kamerbrief-bijhandreiking-lokale-media-en-informatievoorziening.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 827, nr. 116

9

voorziening, zeker op lokaal en regionaal niveau. Vragen die gesteld
kunnen worden zijn: Zijn er voorbeelden van innovatieve journalistieke
aanpakken die de nieuwsvoorziening versterken? Werken publieke en
private journalistieke organisaties goed samen en zo ja, hoe doen ze dat?
Het is ook wenselijk om de verhouding tussen de publieke en de private
media-instellingen te beoordelen. Bij de selectie van de voorbeelden moet
worden gekeken naar een enigszins vergelijkbare schaal en context, zodat
we er in Nederland van kunnen leren. Het onderzoek moet met name gaan
om voorbeelden van dingen die de sector zelf kan doen of om veranderingen in regelgeving. Dit kabinet heeft geen extra budget beschikbaar
voor de lokale en regionale nieuwsvoorziening.
4. Onderzoekjournalistiek
Op 6 juli jongstleden heeft de Kamer de motie Ellemeet/Yesilgöz-Zegerius
aangenomen waarin aandacht wordt gevraagd voor de Nederlandse
onderzoeksjournalistiek.25 Ik onderschrijf het brede maatschappelijke
belang van dit type van journalistiek. In Nederland leveren publiek
gefinancierde én commerciële mediaorganisaties hieraan een belangrijke
bijdrage. Uw Kamer vroeg om onderzoeksjournalistiek onderdeel te
maken van het onderzoek naar de toekomst van de journalistiek. Tijdens
het bovengenoemde VAO heb ik toegezegd hier expliciet naar te (laten)
kijken.
Het is cruciaal dat voorafgaand aan de start van het onderzoek duidelijk is
wat wordt verstaan onder onderzoeksjournalistiek. Op dit moment is er
zowel binnen de beroepsgroep als daarbuiten, geen eenduidige definitie.
Het operationaliseren van de term onderzoeksjournalistiek heeft dan ook
de eerste prioriteit. Ik vind het vervolgens belangrijk om te kijken op welke
manier er aan de hand van kwantitatieve en kwalitatieve inzichten een
beeld geschetst kan worden van de staat van de onderzoeksjournalistiek
in Nederland. Ik denk hierbij aan kwantitatieve gegevens die inzicht
bieden in de ontwikkeling van budgetten, de omvang van de (actieve)
beroepsgroep en het aanbod.
Tegelijkertijd wil ik kijken of het mogelijk is om het beeld dat hieruit
ontstaat te verrijken met kwalitatieve gegevens. Een groot voordeel van
kwalitatief onderzoek is dat het goede inzichten biedt. Daartegenover staat
dat dit type onderzoek tijds- en kostenintensief is. Uiteindelijk zal hierin
een goede balans gevonden moeten worden.
Ik zal een ronde tafel organiseren om met relevante partijen in gesprek te
gaan over de definitie van onderzoeksjournalistiek en de verdere opzet
van het onderzoek. Ik denk hierbij aan deskundigen, wetenschappers en
partijen als de Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ), de
Vereniging van Onderzoeksjournalisten (VVOJ) en het Stimuleringsfonds
voor de Journalistiek.
5. Vervolgstappen en planning
Ik streef ernaar om zo snel mogelijk te starten met de uitvoering van in
deze brief aangekondigde (vervolg)onderzoeken en de organisatie van de
ronde tafels. Uiteraard ben ik bereid om in de aanloop hiernaartoe in
overleg te treden met uw Kamer over de in de brief beschreven uitgangspunten en vervolgstappen. In de Mediabegrotingsbrief 2018 die dit najaar
aan uw Kamer wordt gestuurd, wordt u geïnformeerd over de voortgang
die ik op dat moment heb gerealiseerd. Ik verwacht dat de resultaten van

25

Kamerstuk 32 827, nr. 105.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 827, nr. 116

10

de onderzoeken en de uitkomsten van de verschillende ronde tafels
uiterlijk medio 2018 beschikbaar zullen zijn en aan uw Kamer gepresenteerd kunnen worden.
De Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
S. Dekker

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 827, nr. 116

11