Evaluatie Programma
naar een Rijke Waddenzee

Utrecht, 25 april 2014
GE16/rapport/001b

Andersson Elffers Felix

Maliebaan 16 | postbus 85198 | 3508 AD Utrecht | telefoon 030 236 3030 | telefax 030 236 3070 | kvk 30096560 | mail@aef.nl

Inhoud

1

Inleiding

3

2

Context

5

3

Ambitieniveau Programma naar een Rijke Waddenzee

7

4

Verantwoordelijkheden van de Rijksoverheid

8

5

Programmaorganisatie

11

6

Toegevoegde waarde programmaorganisatie

16

7

Financiële randvoorwaarden

21

8
8.1
8.2
8.3
8.4

Aanbevelingen
Aanbevelingen rol rijksoverheid
Aanbeveling Programma naar een Rijke Waddenzee
Aanbevelingen beheer
Aanbevelingen bestuurlijk overleg

24
24
24
25
25

Bijlage 1 – Geïnterviewden

27

Bijlage 2 – Casuïstiek

28

GE16/rapp/001b

2

1 Inleiding
“Er is een plek waar hemel en aarde het toneel delen”. Met deze slogan wordt het unieke
karakter van de Waddenzee als werelderfgoed getypeerd.1 Uniek door de bijzondere
planten, dieren en landschappen die er te vinden zijn en door de bijzondere rol die het
gebied wereldwijd vervult. Dit werd erkend bij de opname van de Waddenzee op de
internationale lijst van werelderfgoed in 2009. Van de vier criteria op basis waarvan een
natuurgebied die status kan verkrijgen voldeed de Waddenzee er aan maar liefst drie.2
Om een beoordeling van het vierde criterium (schoonheid) is toen niet gevraagd.
De Waddenzee is echter ook bijzonder als het gaat om het beheer van dit gebied dat in het
Nederlandse deel een oppervlakte van 2550 km2 bestrijkt en 11 bewoonde en onbewoonde
eilanden bevat.





Vraagstelling
Het ministerie van Economische Zaken heeft verzocht een evaluatie te maken van de inhoud
en voortgang, de rol en positie en de organisatie van de uitvoering van het Programma naar
een Rijke Waddenzee (PRW). De hoofdvragen, die via de evaluatie moeten worden
beantwoord, zijn:
Hoe ver zijn we op weg naar het streefbeeld Rijke Waddenzee, wat zijn de resultaten en
outcomes (inhoud en voortgang)?
In hoeverre draagt PRW als programmaorganisatie bij aan het bereiken van dit streefbeeld
(rol en positie)?
Hoe functioneert de organisatie van het programma (organisatie van de uitvoering)?
De evaluatie richt zich op de periode maart 2010 tot en met februari 2014. Dit is een
relatief korte periode en ook de beginfase van een programma met een planhorizon tot
2030. Met het oog op het maken van nieuwe bestuurlijke afspraken over het vervolg van
het programma na 2014 is het echter een cruciale periode: hoe werkt het? En wat moet er
(eventueel) beter of anders?

1 http://www.waddensea-worldheritage.org/nl.
2 1. to contain superlative natural phenomena or areas of exceptional

natural beauty and aesthetic importance;
2 (…)
3 to be outstanding examples representing significant on-going

ecological and biological processes in the evolution and development
of terrestrial, fresh water, coastal and marine ecosystems and
communities of plants and animals;
4 to contain the most important and significant natural habitats for in-

situ conservation of biological diversity, including those containing
threatened science or conservation.

GE16/rapp/001b

3





Met het oog op de voortgang van het programma na 2014 (al dan niet in gewijzigde vorm)
is het belangrijk dat de evaluatie informatie en conclusies oplevert over:
doelrealisatie
inzet van instrumenten en capaciteit (zowel in geld als mensen)
werkwijze van de programmaorganisatie.
Daarnaast dient de evaluatie aanbevelingen op te leveren over het toekomstig beheer van
de Waddenzee en de inzet van de programmaorganisatie ten behoeve van andere trajecten
en projecten in het Waddengebied.
Methode
De evaluatie heeft plaatsgevonden via de analyse van interne en externe beleidsstukken en
nota’s (waaronder de eigen evaluatie van de programmaorganisatie Basisdocument
Evaluatie PRW) en gesprekken (zie bijlage 1).
Methodisch is er een aantal kanttekeningen te maken bij deze evaluatie. Het vraagstuk van
de Waddenzee is complex en veelkoppig. De Waddenzee is bovendien uniek. Het is dus niet
eenvoudig de interventiestrategie voor de Waddenzee te toetsen aan andere of
vergelijkbare projecten. Zeker wat de inhoudelijke benadering betreft, is er geen
beleidstheorie op basis van waarvan beredeneerd kan worden hoe je zo’n vraagstuk
aanpak. Wat is effectief? Dat gaat ook op voor de bestuurlijke setting waarin de interventies
plaats moeten vinden. De Waddenzee is bestuurlijk van ’niemand’ en daarmee van
‘iedereen’: alle bestuurslagen, tot en met de waterschappen, bemoeien zich met
onderdelen. Dat is op zich minder uniek in de Nederlandse bestuurscultuur, maar ook hier
geldt dat vergelijken met andere situaties niet zo eenvoudig is. Wel uniek is overigens dat
het een natuurgebied is, zelfs met Werelderfgoedstatus, dat tegelijk zeer intensief gebruikt
wordt voor visserij, mijnbouw, transport en recreatie. Vergelijken met de buurlanden met
wie Nederland in de Waddenzee samenwerkt, zijn moeilijk omdat de bestuurlijke structuur
daar zo anders is. In Duitsland zijn de verantwoordelijkheden bij één autoriteit belegd.

GE16/rapp/001b

4

2 Context
Complexe opgave
De (trilaterale) Waddenzee is een omvangrijk, nat gebied dat van grote betekenis is voor
met name vogels. De Waddenzee is het grootste getijdengebied van de wereld, met een
vochtig gematigd klimaat. Het unieke is dat er door eb en vloed elke dag ongeveer 4000
km2 wadplaat droog valt waar flora en fauna zich aanpast aan het zoute en zoete water, de
wind en het klimaat. Het is een bewegend natuurlijk landschap. Al 16.000 jaar lang.
In 2009 werd de Waddenzee toegevoegd aan de internationale Lijst van Werelderfgoederen
van Unesco. Duitsland en Nederland hebben de Waddenzee samen voorgedragen als
nominatie op 30 januari 2008. De Waddenzee is voor Nederland het eerste natuurlijke
werelderfgoed. Het gaat om de getijdenstrook, van Texel tot een deel van het kustgebied
van Denemarken, tussen het vaste land en de Waddeneilanden, met alles wat er groeit en
leeft.
De Waddenzee is als Natura 2000-gebied onderdeel van het samenhangend netwerk van
beschermde natuurgebieden binnen de lidstaten van de Europese Unie. De Waddenzee is
hiervoor aangewezen vanwege de vele natuurwaarden die het gebied herbergt. Op 26
februari 2009 heeft de toenmalige minister van LNV zeven Natura 2000-gebieden in het
waddengebied definitief aangewezen. Het betreft de Natura 2000-gebieden: Waddenzee,
Noordzeekustzone, Duinen en Lage Land Texel, Duinen Vlieland, Duinen Terschelling,
Duinen Ameland en Duinen Schiermonnikoog. Op deze manier draagt de Waddenzee bij
aan het behoud van de biodiversiteit op nationaal en Europees niveau.
In de tweede helft van het vorige decennium zijn er dus veel initiatieven om de aandacht te
vestigen op de kwetsbare positie Waddenzee. Ook in beleid- en wetgeving komt dat tot
uiting. Een voorbeeld is een eigen PKB Waddenzee en provinciaal beleid voor de
Waddenzee. De Algemene Rekenkamer constateert in het recente rapport Waddengebied:
natuurbescherming, natuurbeheer en ruimtelijke inrichting (2013) dat het eerste deel van
de hoofddoelstelling van het Waddenzeebeleid is bereikt: duurzame bescherming van de
natuur. Van natuurontwikkeling in de Waddenzee, is volgens de ARK, echter geen sprake.
Dat komt omdat er veel “menselijke activiteiten plaatsvinden: visserij, gaswinning,
baggerwerkzaamheden, militaire oefeningen, uitbreiding van havens, bouw van dijken,
dammen en sluizen”. “Ook het open landschap is in de loop der jaren aangetast”.
Andere verhoudingen
Ten tijde van de start van het Programma naar een Rijke Waddenzee (2009) is er sprake van
een trendbreuk in de verhoudingen tussen overheid, natuurorganisaties en bedrijfsleven.
Stonden partijen aanvankelijk tegenover elkaar, door de sluiting van het convenant
Mosseltransitie en Natuurherstel en, reeds eerder, de uitvoering van de aanbevelingen van
de Commissie Meijer (met afspraken over de gaswinning, het Waddenfonds en de uitkoop
van mechanische kokkelvisserij) is er gekozen voor samenwerking. Onderdeel van de
samenwerkingsafspraken was het starten van het Programma naar een Rijke Zee. De inzet
van PRW is deels procesmatig, deels inhoudelijk. PRW zou zich moeten gaan richten op
verbinden, samenwerken en versnellen van projecten. Tegelijkertijd vraagt het poldermodel
om resultaten waar deelnemers mee naar huis kunnen: door deel te nemen aan onderdelen
van het programma moeten alle partijen voordeel kunnen behalen.

GE16/rapp/001b

5

Ook in het Regie College Waddengebied is afgesproken om gezamenlijk te werken aan een
evenwichtige ontwikkeling van het Waddengebied. Het college functioneert als netwerk en
als afstemmingsoverleg en is uitgebreid met vertegenwoordigers van de natuurorganisaties
en het bedrijfsleven.
Schema 1: omslag 2009-2014

Van politiseren (praten)

naar pragmatisme (handelen)

Van ideologische posities

naar zakelijke samenwerking

Van gescheiden werelden

naar verbinding natuur en visserij

Van conflictueuze verhoudingen

naar ‘polderen’ als modus vivendi

Van manifeste tegenstellingen

naar latente, licht ontvlambare tegenstellingen

Van aanscherpen van conflicten

naar het samen bedenken van oplossingen

Van uitkopen (kokkelsector)

naar organische veranderingen, transitie

Van branden blussen

naar ontwikkelen en bouwen

Bestuurlijke complexiteit
De Waddenzee heeft geen werkelijke bestuurlijke eigenaar. Er is sprake van expliciete
rijkstaken op onderdelen enerzijds en multi-level governance anderzijds. Het laatste
verwijst naar de samenwerking van meerdere bestuurslagen bij een vraagstuk. De
Rekenkamer spreekt in dit verband van “gedeeltelijke decentralisatie, omdat het beleid en
de beleidsdoelen van het Rijk van kracht blijven”, evenals specifiek sectorbeleid (zoals de
waterveiligheid, de waterkwaliteit, de visserij en de gaswinning) dat niet gedecentraliseerd
is. De Rekenkamer concludeert dat ondanks de nieuwe bestuurlijke organisatie die is
doorgevoerd “nog niet duidelijk is welke bestuurslaag (Rijk, provincie of gemeente) nu
‘echt’ over het Waddengebied gaat. Ook de problemen rond het beheer en de monitoring in
het gebied zijn nog niet opgelost”.
Juist vanwege de complexe bestuurlijke organisatie zijn er ten aanzien van beleid en beheer
dan ook aanzienlijke risico’s van verkokering van beleidsterreinen en van onvoldoende
samenhang in het beheer. “De procedures duren lang en zijn complex”, aldus de
Rekenkamer. “Er zijn verschillende toetsingskaders en voor de afgifte van de vergunningen
moet men zich wenden tot uiteenlopende bevoegde gezagen. Bij vrijwel elke
vergunningsaanvrage heeft een initiatiefnemer te maken met een kostbaar proces waarvan
de uitkomst onzeker is”.
Het vinden van oplossingen daarvoor is niet alleen een bestuurskundig probleem. Er is
immers ook sprake van kwetsbare politiek-bestuurlijke verhoudingen tussen het Noorden
en ‘Den Haag’. Zo is het Waddenfonds sinds twee jaar een zaak van met name de
Noordelijke provincies, terwijl de ambities voor het gebied op nationaal niveau zijn
geformuleerd.

GE16/rapp/001b

6

3 Ambitieniveau Programma naar een Rijke
Waddenzee
Streefbeeld

Het programma heeft ambities. Die zijn vastgelegd in een gezamenlijk streefbeeld. Niet als
vaststaand einddoel, wel als richting waarlangs de ontwikkeltrajecten voor natuurherstel
zijn vormgegeven. Een streefbeeld ook dat, afhankelijk van de leerervaringen van
maatregelen aangepast kan worden.
Uitgangspunt voor dit streefbeeld is een rijke zee in 2030. Dat houdt het volgende in:
De Waddenzee is in 2030 nog steeds een internationaal erkend en gewaardeerd UnescoWerelderfgoed. Die rijke zee biedt volop kansen. Niet alleen voor de natuurherstel
(ecologie), maar ook voor veiligheid en duurzaam economisch medegebruik door een
gezonde toeristische sector, een duurzame visserij en andere economische sectoren. De
Waddenzee is er voor de natuur, maar ook voor toeristen en bedrijven. In 2030 biedt de
Waddenzee ruimte aan natuur én mens die allebei hun onmisbare rol vervullen in het
gebied. Dat vraagt om creativiteit en innovatie.
Voor de rijke Waddenzee in 2030 zijn vier ecologische piketpalen gezet (clusters). Ook hier
geldt dat er geen vaststaand einddoel is vanwege de vele onzekerheden; ze zijn wel een
'baken' voor de gezamenlijke aanpak van en dialoog over het werken aan een rijke zee.
Clusters
1
2
3
4

De clusters zijn:
Het voedsel web en de biodiversiteit is in evenwicht (en bio-bouwers hebben daarin hun
plek)
Er is schoon en helder (genoeg) water (morfologie en water)
De Waddenzee is een veilige plek voor bewoners en gebruikers (de randen van het Wad).
De Waddenzee is optimaal ingebed in de internationale keten van wetlands.
Als vijfde cluster wordt er gedacht aan ‘beleving op het Wad’. Dat sluit aan bij recreatief en
sportief gebruik.
Schema 2: de clusters

•Voedselweb (en
biobouw) in
evenwicht

•Veiligheid en natuur
hand in hand

GE16/rapp/001b

•Schoon en helder
(genoeg) water

Voedselweb en
biodiversiteit

Morfologie en
water

De randen van
het Wad

Internationale
inbedding

•Internationale
benadering

7

4 Verantwoordelijkheden van de Rijksoverheid
Rijksbeleid
De Rijksoverheid is niet alleen verantwoordelijk voor veel beleid, maar ook voor veel beheer
Zo is de minister van Infrastructuur en Milieu (I&M) coördinerend minister voor de Wadden
en is haar ministerie onder andere verantwoordelijk voor het integrale Waddenzeebeleid,
waterveiligheid, waterkwaliteit, bereikbaarheid, ruimtelijk beleid en het
Meerjarenprogramma Infrastructuur, Ruimte en Transport (MIRT), dat gaat over
investeringen in havens, vaargeulen, dijken, dammen, sluizen, etc. De minister stelt ook het
Regie College Waddengebied in.
Het ministerie van Economische Zaken is systeemverantwoordelijk voor natuurbeleid
(Natura 2000), internationaal verantwoordelijk voor trilateraal overleg en siteholder voor
het werelderfgoed, sectoraal verantwoordelijk voor visserijbeleid, mijnbouwbeleid
(gaswinning, zoutwinning, duurzame energiewinning, etc.) en de natuurambitie grote
wateren. EZ is verantwoordelijk voor het secretariaat van de Beheerraad en benoemt de
leden van de Regiekamer.
Het ministerie van Financiën is eigenaar van grondposities in een deel van de Dollard
(RVOB). Het ministerie van Defensie heeft militaire oefenlocaties op de eilanden en in het
gebied.
Een beperkt aantal taken is gedecentraliseerd. Een deel van de natuurbescherming, het
ruimtelijk beleid en de verdeling van de middelen in het kader van de ecologische
hoofdstructuur. Bovendien zijn de provincies verantwoordelijk voor het Waddenfonds.






Beheer
Naast de beleidstaken zijn er beheertaken. De Algemene Rekenkamer onderscheidt er vier:
fysiek beheer (het onderhoud ter plaatse)
vergunningverlening (behandeling van vergunningaanvragen)
handhaving (surveillances en nalevingscontroles)
monitoring (het doen van metingen om veranderingen in de staat van de natuur in het
gebied op te sporen).
Het ministerie van I&M is via RWS verantwoordelijkheid voor het beheer van de natte
Waddenzee (waterkwaliteit, waterveiligheid en grijze en blauwe infrastructuur), terwijl EZ
verantwoordelijk is voor taken vanwege de natuurbeschermingswet, de visserijwet en de
mijnbouwwet. Voor handhaving, monitoring en fysiek beheer hebben zowel EZ als
Rijkswaterstaat de beschikking over schepen op het Wad.








Naast de departementen zijn er nog 9 beheerders (die vaak ook nog veel andere taken
hebben):
Staatsbosbeheer (fysiek onderhoud eilanden, gastheerschap, voorlichting, etc.)
Vereniging Natuurmonumenten (fysiek onderhoud eilanden, voorlichting, etc.)
Het Groninger Landschap (fysiek onderhoud kwelders aan de randen, voorlichting, etc.)
It Fryske Gea (idem)
Landschap Noord-Holland (idem)
Provincie Groningen (Natuurbeschermingswetvergunningen; Waddenfonds)

GE16/rapp/001b

8





Provincie Friesland (idem)
Provincie Noord-Holland (idem)
Particulier eigendom/beheer.
Er is een Beheerraad, die als doel heeft te komen tot een eenduidig Waddenzee dekkend
beheer (Waddengebied en dan met name de Waddenzee). Daarmee heeft de Beheerraad als
taak de afstemming tussen en efficiency van het (natuur)beheer door alle beheerders te
vergroten, zodat het gebied als één gebied beheerd wordt. Dit betekent dat er een relatie
gelegd moet worden tussen het beleid en de feitelijke uitvoering door de beheerders.
Voorzitterschap en secretariaat van de Beheerraad worden verzorgd door EZ. De regionaal
ambassadeur van EZ is voorzitter, de programmamanager PRW is secretaris.
Bestuurlijke samenwerking op regionaal niveau
‘Rondom’ de Waddenzee is er een bestuurlijke netwerk, waarin alle overheidspartijen
(kunnen) participeren. Het gaat om 4 waterschappen (die nog onvoldoende zijn
aangehaakt, overigens), 3 provincies, eiland-gemeenten en vaste wal-gemeenten en zoals
boven beschreven, de rijksoverheid vanuit meerdere verantwoordelijkheden.
Belangrijk is de vaststelling dat de ‘ene’ overheid er meer beleidsmatig bij betrokken en de
‘andere’ weer meer uitvoerend. Sommige overheden hebben beide rollen.
Uit gesprekken met bestuurders blijkt dat iedereen in het netwerk elkaar weet te vinden,
dat men goed geïnformeerd is, dat het aantal actieve bestuurders relatief beperkt is, dat
het netwerk adequaat functioneert, maar dat sommigen worstelen met de vraag of het
netwerk verder moeten worden versterkt of dat er juist behoefte is aan een
Waddenautoriteit. De machtsdenkers vragen zich af: wie is er nou de baas? De cynici
zeggen: het is een ‘bestuurlijke spaghetti’ en dat blijft zo. De pragmatici zeggen: als je de
weg weet, kan er veel in het netwerk. “Het probleem is niet de bestuurlijke druk, maar
weten wat je wilt bereiken”. En de realisten zeggen: alsjeblieft geen discussie over
organisatie of verantwoordelijkheden. Versterk het netwerk en opeens zal het op zijn plek
vallen.
De vraag is of er sprake is van bestuurlijke drukte? Volgens ons is dat niet het geval. Er is
sprake van een bestuurlijk netwerk, waarin dezelfde spelers elkaar vanuit verschillende
verantwoordelijkheden en rollen regelmatig tegenkomen. Schema 3 laat zien dat het
uiteindelijk om een overzichtelijk aantal actoren en sleutelfiguren gaat, ook al zal het aantal
deelnemers toenemen naarmate het aantal overlegorganen (bijvoorbeeld rond projecten)
wordt toegevoegd. De sleutelspelers zijn evenwel zo in beeld.
Deze bestuurlijke verhoudingen vragen wel om een doordacht sturingsconcept. Juist omdat
er zoveel verschillende partijen met verschillende verantwoordelijkheden en belangen zijn,
werkt hiërarchische sturing niet. Sturing in netwerken is veel meer horizontaal.
Belangrijke rollen in het netwerk zijn weggelegd voor het Regie College Waddengebied
(RCW) en de Regiekamer. RCW is een informeel afstemmingsoverleg “waar informatie wordt
gedeeld en vanuit bestaande verantwoordelijkheden hedendaagse ontwikkelingen worden
besproken”. Het Regie College speelt geen rol in de besturing van PRW, dat doet de
Regiekamer.

GE16/rapp/001b

9

Schema 3: netwerk op basis van de belangrijkste overlegorganen
Combi

I&M
Beleid

EZ
Beleid

IM
Beheer

EZ
Beheer

Financiën

Defensie

Rijk

SBB

Beheerraad

Waddenvereniging

Gemeenten
NATMON

Wad

RK

Vogelbescherming

Provincies

IFG

WaFo

RCW
LNH

Waterschappen

GL

Oever
eigenaren
Recreatie

Visserij

Havens

Bedrijfsleven

Energie

Dat neemt niet weg dat het organiseren van samenhang, juist vanwege de betrokkenheid
van een beperkt aantal sleutelfiguren, een belangrijke opgave is.
Suggestie is het netwerk ook een programmerende en evaluerende rol te geven. Zo kan ook
het draagvlak voor PRW verder verbeterd worden. Het sturingsvraagstuk is ook aan de orde
in het al genoemde rapport van de Rekenkamer. Daarin wordt gesteld dat het Rijksbeleid
voor het Waddengebied gerichter en eenduidiger moet worden aangestuurd door de
coördinerend minister voor de Wadden (I&M). Voorts is integraal beheer van groot belang:
heldere sturing, afstemming en samenwerking zijn belangrijk. In de aanbevelingen komen
we hier op terug.






Toekomstige agenda?
Vanuit bovenstaande context geredeneerd zijn er volgens veel betrokkenen de komende
jaren vier met elkaar samenhangende opgaven, die deels inhoudelijk zijn en deels
procesmatig:
het realiseren van daadwerkelijke natuurontwikkeling en een duurzaam gebruik van de
Waddenzee
door meer beleidsmatige samenhang op Rijksniveau
door doelgericht en slagvaardig handelen in de regio
en door meer integraal beheer.
Het spannende is dat de geschiedenis leert, dat iedereen dit wil, maar dat het niet
eenvoudig is om hier stappen voorwaarts te zetten.

GE16/rapp/001b

10

5 Programmaorganisatie
Interventiestrategie
Het ministerie van EZ probeert via PRW een bijdrage te leveren aan de ontwikkeling van de
Waddenzee. Er is sprake van overheidsinterventie: van actief handelen (ingrijpen) om
politieke oogmerken te bereiken door de omgeving beïnvloeden.
Het programma is een voorbeeld van een interventiestrategie. Er is een samenhangend
totaal van instrumenten en capaciteit (mensen en financiële middelen) waarmee - in de tijd actief gehandeld wordt om de omgeving te beïnvloeden.
We spreken vervolgens van interventiewijzen en interventiestijl. Interventiewijzen zijn de
(specifieke) instrumenten en de capaciteit (mensen en financiële middelen) die worden
ingezet om te interveniëren. En interventiestijl is de manier van optreden en de houding
van waaruit wordt gehandeld door overheidsfunctionarissen, in relatie tot andere personen,
met als doel te beïnvloeden.
Het Programma Rijke Waddenzee heeft een programmaorganisatie met bijzondere
kenmerken. Het is een netwerkorganisatie met een aantal atypische functies.
Schema 4: PRW als netwerkorganisatie

De programmaorganisatie heeft een zelfopvatting over hoe ze dient te denken en te
handelen. Het gaat (in onze woorden samengevat) om de volgende punten. De organisatie
is er voor de Waddenzee. De werkwijze is het ‘anders’ doen door echt een stap vooruit te
maken. En leren door doen (ruimte maken om andere oplossingen te zoeken). Cruciaal zijn
verbinden en samenwerken via netwerken en verrassende coalities. Zo zijn green deals te
initiëren, te ontwikkelen en te begeleiden.

GE16/rapp/001b

11

Er zijn ook zaken die de programmaorganisatie moet vermijden: wegblijven bij discussies
over organisatorische vraagstukken en verantwoordelijkheden.
Er voor zorgen dat de programmaorganisatie zich afzijdig houdt van politiek debat. En niet
de lange arm is van Den Haag. Overigens laat dat onverlet dat een goede verbinding met
het moederdepartement essentieel is.








Interventiewijzen
De programmaorganisatie hanteert verschillende interventiewijzen:
ontwikkelen van (uitvoeringsgerichte) projecten
aanjagen van (al dan niet) lopende projecten en initiatieven
faciliteren van coalities van beleidsmakers, beheerders en wetenschappers; van overheid,
natuurorganisaties en bedrijfsleven
verbinden van kennis en zo nodig op gang brengen van onderzoek
rollen in de beleidsvoorbereiding op specifieke onderwerpen (zoals beheer)
begeleiding transities door actieve ondersteuning convenanten.
Het hoofdaccent ligt op ontwikkelen en aanjagen enerzijds en verbinden anderzijds.
Daarnaast zijn er rollen die meer ondersteunend zijn, maar die tegelijkertijd benut worden
om strategisch bij te dragen aan het streefbeeld. Het gaat om ‘bij’rollen als bijdragen aan
de samenwerkingsagenda voor beheer en het ondersteunen van het Waddenfonds bij de
programmering en inhoudelijke onderbouwing van projecten.
Programmaorganisaties zijn er in soorten en maten. Juist vanwege de specifieke context
(zowel inhoudelijk als bestuurlijk) luistert het nauw wat de interventiewijzen en
interventiestijl zijn.
Op basis van eerder onderzoek naar dit soort organisaties (bijvoorbeeld de programmaorganisatie van het Coalitieproject 1012 in Amsterdam, maar ook het interventierepertoire
van het ministerie van Sociale Zaken) typeren we de programmaorganisatie van PRW aan de
hand van zes kenmerken: tussenfiguur, verbindend, parallel, pragmatisch, autonoom en
gevarieerd in het repertoire. Per kenmerk beschrijven we hoe wij het denken en handelen
van de organisatie percipiëren. Langs deze weg proberen we de interventiestijl te
karakteriseren.
Om een goed totaalbeeld te krijgen van het functioneren van de organisatie beoordelen we
niet alleen de interventiestijl van de organisatie, maar ook de competenties van de
medewerkers, de invulling van de rol van de programmamanager en de aansturing daarvan.
Op basis daarvan trekken wij conclusies over het functioneren van de organisatie en
risico’s, die daarmee samenhangen.






Interventiestijl
De interventiestijl van de programmaorganisatie laat zich als volgt typeren:
Organisatie opereert als tussenfiguur tussen ‘publiek’ en ‘privaat’
­ netwerkorganisatie tussen overheid, natuurorganisaties en bedrijfsleven
­ hub voor samenwerking
­ opererend tussen ‘bureaucratische’ logica, ‘politieke’ logica en ‘logica van de
samenleving’
­ organisatie acteert binnen en buiten de gebruikelijke kaders
­ organisatie maakt altijd afwegingen tussen kosten en baten, argumenten pro en contra,
argumenten vanwege ecologie en economie
Organisatie opereert als intermediair tussen beleidsvoorbereiding en uitvoering
Organisatie werkt verbindend

GE16/rapp/001b

12

respect voor alle belangen
complementair (geen verdringing of concurrentie)
partnership ontstaat omdat meerdere organisaties mensen inbrengen
directe deelname natuurorganisaties aan projectorganisatie (medewerkers ‘komen los
van hun organisatie’)
­ overleg en samenwerking vanuit verschillen én gedeelde waarden
­ conflicten voor zijn
­ dienstbaar aan het doel, maar niet als partij
Organisatie opereert parallel en niet lineair
­ tegelijkertijd werken aan kennis, beleid en uitvoering
­ veel partijen tegelijkertijd benutten
Pragmatisme is leidend
­ gericht op concrete stappen vooruit zetten (georiënteerd op handelen)
­ gericht op het vermijden (of doorbreken) van impasse
­ gedeelde kennis is essentieel
­ kloof overbruggen tussen ontwikkeling/beleid en uitvoering
­ (samen) problemen oplossen
­ verzakelijken
Autonomie is vanzelfsprekend
­ zelfstandige positie
­ neutrale speler
­ niet politiek; niet ideologisch (maar gedreven door programmadoelen)
­ verbinding houden met ‘moeders’ binnen EZ (en met andere donororganisaties)
­ niet geïnteresseerd in organisatie en hiërarchie
Variatie in repertoire is noodzaak
­ elk initiatief en project ‘eigen benadering’ en andere besturing
­ per initiatief en project eigenlijk ‘op maat’ een andere rol
­ per initiatief en project ook andere, wisselende coalities
­ doorbreken van routines als dat nodig is
­ interventiestijl blijft onveranderd ‘dienstbaar’.

­
­
­
­









Wanneer we het totaal overzien, is het beeld verrassend consistent. In die zin staat hier een
programmaorganisatie, die goed doordacht is.









Competenties medewerkers en programmamanager
Natuurlijk wordt de kwaliteit van de organisatie in hoge mate bepaald door de
competenties van de medewerkers. Het gaat dan zowel om het directe personeel als het
gedetacheerde en ingehuurde personeel. De eisen die aan medewerkers van
programmaorganisaties gesteld moeten worden, zijn:
vakmanschap op een aantal inhoudelijke dossiers
‘brede’ interesse en ‘integrale’ visie naast ‘diepe’ kennis
(persoonlijke) betrokkenheid bij de vraagstukken in het gebied (passie en spelplezier)
goed ontwikkelde politieke sensitiviteit
handig in netwerken (mobiliserend)
zelfstandige professional die niet bang is, kansen ziet, flexibel is in denken en handelen,
experimenteert en subtiel opererend doorzet
teamspeler.
Wij hebben alle leden van de programmaorganisatie gesproken en trekken de conclusie dat
de benodigde competenties meer dan voldoende aanwezig zijn, hoe verschillende de leden
individueel ook zijn.

GE16/rapp/001b

13











De rol van de programmamanager is beslissend. De programmamanager moet over de
volgende competenties beschikken:
creatieve kracht
brede kennis en veel overzicht
netwerker
politiek zeer sensitief
niet van de macht, maar verbinder
op en neer tussen de logica’s (‘vermomde’ ambtenaar)
op en neer tussen bestuur en projecten; tussen beleid en uitvoering
ruimte nemend (van het rijk) en ruimte gevend (aan partners)
doener.
Ook over de invulling van de rol van de programmamanager zijn wij positief.

Aansturing
De aansturing van de programmamanager vindt in belangrijke mate plaats op drie niveaus.
Het hiërarchische niveau. Het programmatische niveau. En het projectmatige niveau.
In hiërarchische zin wordt het programma aangestuurd door de directie Regio en
Ruimtelijke Economie van EZ. Vertegenwoordigers van de ‘eigenaar EZ’ zien toe op het
functioneren en presteren van de organisatie, zowel wat betreft het te voeren als het
gevoerde beleid (Directie Regio en Ruimtelijke Economie en Directie Agro). De facto is
evenwel de regionale ambassadeur van EZ (die vertegenwoordigt, verbindt en aanjaagt) de
opdrachtgever van PRW. Er is een gedeeld beeld van de ambassadeur en
programmamanager over streefbeeld en werkwijze van PRW.
Over besteding van middelen legt PRW natuurlijk verantwoording af aan EZ. Voor een kleine
programmaorganisatie blijkt het best ingewikkeld om aan alle formele eisen te voldoen.
De aansturing van het programma van PRW vindt plaats via de Regiekamer. De Regiekamer
ziet toe op de (voortgang van de) uitvoering van het programma.
Op projectniveau worden er afspraken met de betrokkenen gemaakt. Voor een groot deel
van de projecten is sprake van een expliciete projectopdracht of - vraag. Het kan ook zo
maar zijn dat intensief betrokkenen bij een project verder niets met PRW te maken hebben
en daar ook niets van vinden.
De aansturing van de programmamanager is complex. In de praktijk werkt het op dit
moment goed, maar solide is de structuur van aansturing niet te noemen. Dat is overigens
inherent aan veel programmaorganisaties.












Risico’s
Er zijn ook risico’s verbonden aan het huidige functioneren van de programmaorganisatie.
Wij noemen de volgende:
Institutionalisering (hoe meer onderdeel van het systeem, hoe minder effectief).
Verzameling van interventiewijzen (ook uitvoerende) in plaats van Gideonsbende.
Brede agenda (hoe breder, hoe minder effectief?)
Wanneer is kennis voldoende intersubjectief?
Te weinig vraaggericht (werken zonder ‘eigenaar’?).
Te weinig ambtelijk dak in Den Haag.
Te veel kleine projectjes, te veel kleine dingetjes: te weinig echte voortgang.
Projecten moeten goed samenhangen in benadering van het ecosysteem.
Projecten die sympathiek zijn, maar waarvan effecten voor doelbereiking onduidelijk zijn.
Te sterke oriëntatie op projecten ‘op het land’, ook al begint dat te veranderen.

GE16/rapp/001b

14



















Potentieel ingewikkelde besturing.
Een enkeling wijst op dreigend expansionisme. Uitkijken dat PRW niet overal van is:
UNESCO én ecologie én economie én toerisme én gaswinning. De branding moet scherp(er).
Leden projectorganisatie zijn in eigen organisaties ambassadeurs van samenwerking, maar
het geeft wellicht ook ongewenste verstrengeling.
Het programmabureau is ‘mensenwerk’ dat leunt op de aanwezige competenties en
betrokkenheid.

Belemmeringen
Daarnaast zijn er belemmeringen die het presteren van de programmaorganisatie onder
druk zetten of zelfs serieus kunnen gaan bedreigen:
Regio heeft nog geen gedeeld perspectief en wat regio formuleert als perspectief is grootst
gemene deler (of kleinst gemene veelvoud?).
Eigen belang van betrokken overheden staat soms op gespannen voet met algemeen
belang.
Instrumentarium van overheden werkt soms tegen elkaar in.
Provincies zijn nog onvoldoende in staat om de Waddenzee integraal te benaderen.
Aantal waterschappen is nog onvoldoende geïnteresseerd.
Kennisnetwerk wordt niet optimaal benut (er wordt niet optimaal geleerd).
Samenwerking tussen Waddenacademie en PRW kan beter.
RWS en andere beheerders blijven nog te veel gevangen in eigen (bureaucratische) routines.
Ieder heeft eigen werkwijzen en routines.
Natuurorganisaties zijn nog niet toe aan de gedachte dat er namens hen één organisatie
alle beheertaken op zich zou kunnen nemen (National Trust).
RCW is (nog) geen Waddenautoriteit.
I & M is coördinerend ministerie (en zou veel sterker verbonden moeten zijn met PRW).
EZ-directies hebben de neiging zich terug te trekken in sectorale ‘lijnen’.
Een belangrijke vaststelling tenslotte is dat ‘de’ economie nog geen ‘volwassen positie’ in
netwerk van PRW heeft. De visserij is goed vertegenwoordigd en - zeker bij hun eigen
vraagstukken - nauw betrokken. Dat geldt ook voor de havens, die een eigen programma
hebben en zoeken naar wederzijds voordeel. De recreatiesector moet een sterkere positie
krijgen.
De energiesector is onvoldoende betrokken, ook al zijn er eerste gesprekken over
gezamenlijke projecten (Energy Valley). De buitenlandse energieproducenten voeren een
eigen koers en hebben soms weinig affiniteit met het ‘polderen’. Ook valt op dat de NAM
geen rol speelt in het PRW-netwerk. Grote afwezige in dit verband - en dat is buitengewoon
opmerkelijk - is het Directoraat Generaal Energie van EZ (het moederdepartement van PRW).
Dit is een zorg. Immers er spelen grote energiebelangen in en rondom de Waddenzee. Ten
slotte is de chemische sector niet aangehaakt bij het programma (DOW, DSM, AKZO). In
tegenstelling tot de verbinding met de energiesector, is het de vraag hoe belangrijk dat is
in de ze fase van het programma.
Vertegenwoordigers van het bedrijfsleven stellen zelf dat PRW voor hen nog niet zo’n
interessant podium is: meestal is een directe lobby voor veel bedrijven effectiever.
Bovendien moeten bedrijven wennen aan de breedte van de agenda. Vaak wordt er toch
vooral naar het eigen belang gekeken.
Conclusie is desalniettemin dat de economie een steviger positie moet krijgen in het
netwerk van de Waddenzee. Er is dan wel een duidelijker visie op de positie van ‘Wadden
gerelateerde’ bedrijven rondom de Waddenzee nodig.

GE16/rapp/001b

15

6 Toegevoegde waarde programmaorganisatie






Belangrijke vraag is of het Programma naar een Rijke Waddenzee nu een bijdrage levert aan
het streefbeeld. Die vraag proberen we te beantwoorden door op vier deelvragen in te gaan:
Wat draagt de programmaorganisatie in procesmatige zin bij?
Wat draagt de programmaorganisatie concreet bij aan initiatieven en projecten?
Doet de programmaorganisatie de ‘juiste’ dingen?
Wat zijn de consequenties als de programmaorganisatie zou ophouden te bestaan?















Toegevoegde waarde programmaorganisatie in procesmatige zin
In ons onderzoek hebben we van alle betrokken partijen sleutelfiguren gesproken. Op een
enkele sleutelfiguur na (een wilde alleen oordelen over de rol van PRW bij zijn eigen project;
een ander was van mening dat hij daar ‘met zijn economische bril’ op niet over kon
oordelen) heeft iedereen gezegd dat de waarde van de programmaorganisatie in
procesmatige zin groot is. De organisatie heeft toegevoegde waarde ten aanzien van:
zorgen voor tempoversnelling (van niet stilvallen tot accelereren)
doorbreken van processen die stagneren
losmaken van projecten die vastzitten
openbreken van routinematig handelen
nemen van initiatieven en ontwikkelen van projecten
bundelen van bestaande initiatieven
uitdragen belang dynamisch beheer (niet alleen conserveren)
verbinding maken mens, natuur en techniek
promoten integraal of samenhangend denken over vraagstukken
faciliteren van coalities
agenderen integraal beheer
bijdragen aan de uitvoeringsprogrammering van het Waddenfonds
ondersteunen van fondsenwerving voor initiatieven en projecten.
Er is erg veel steun voor de benadering en werkwijze van de programmaorganisatie. Dit
heeft te maken met de omstandigheid dat de medewerkers van de organisatie goed in het
netwerk functioneren en niet bedreigend zijn. De natuurorganisaties voelen zich medeeigenaar van PRW.

Toegevoegde waarde bij initiatieven en projecten
Het beantwoorden van deze vraag is lastiger. Hoe valt immers vast te stellen dat het juist
de programmaorganisatie is geweest die voor versnelling, een doorbraak, etc. zorgde? In
een netwerkomgeving is succes of falen meestal niet te herleiden tot één actor. We hebben
geprobeerd dat op te lossen door te duiden in welke fase van de beleidscyclus de
programmaorganisatie een rol speelde/speelt en wat het potentiele effect is van het project
voor het bereiken van het streefbeeld. Vervolgens is de vraag aan de orde of en hoe de
organisatie bijdraagt aan het realiseren van het streefbeeld in een aantal kort beschreven
voorbeelden.






Wat de rollen in de beleidscyclus betreft, maken we onderscheid tussen de volgende fasen:
van initiatief naar ideeontwikkeling
van idee naar verkenning of onderzoek
van verkenning of onderzoek naar projectvoorstellen (en soms beleidsvoorstellen)
van voorstellen naar besluitvorming (en financiering)

GE16/rapp/001b

16




van besluitvorming naar voorbereiding van de uitvoering
in uitvoering.
De programmaorganisatie blijkt breed actief in de beleidscyclus. In alle fasen van de
beleidscyclus ontwikkelt de organisatie activiteiten. Dat klopt dus met het beeld dat
betrokken partijen hebben over de procesmatige rol van de organisatie. De medewerkers
van de organisatie brengen overal pragmatisme is: hoe krijgen we een onderwerp uit de
discussiesfeer en in een vervolgfase? Een van de betrokkenen zegt: “Het is heel lastig om
vanuit de Waddenvisie uitvoerbare projecten te formuleren die het gebied vooruit helpen.
De programmaorganisatie lukt dat”.
Het beeld is als volgt:
Schema 5: toegevoegde waarde per clusteractiviteit

Cluster Voedselweb & biodiversiteit

Toegevoegde waarde

Akkoord handmatige kokkelvisserij

Van initiatief naar besluitvorming
en nu begeleiding uitvoering
Begeleiding uitvoering (40%)
Van initiatief naar voorstellen voor
besluitvorming
Van initiatief naar voorstellen voor
besluitvorming

Transitie Mosselsector
Convenant Duurzame Garnalenvisserij (VisWad)
Regulering Japanse oesters

Cluster Water en morfologie

Toegevoegde waarde

Duurzame waddenzeehavens
Economie en Ecologie in Balans
Kennis en streefbeeld Eems-estuarium
Ecologisch spoorboekje olie
Slim met slib
Vaargeul Ameland

Van initiatief naar projectvoorstellen
Van idee tot begeleiding uitvoering
Van initiatief tot input besluitvorming
Van initiatief tot uitvoering (partners)
Van initiatief naar onderzoek
Van initiatief naar ideeontwikkeling

Cluster Randen van het Wad

Toegevoegde waarde

Dynamisch kustbeheer eilanden
Zandige Prins Hendrikdijk Texel
Vismigratierivier Afsluitdijk

Van initiatief naar verkenning pilots
Van onderzoek naar besluitvorming
Van agendering en initiatief (derden) via
onderzoek naar voorstellen

Versterken kwelders
­ Naar buiten Holwerd

­ Feugelpolle

Van initiatief derden naar ontwikkelen
projectvoorstellen
Begeleiding uitvoering

Cluster Internationaal
Rust voor Vogels, Ruimte voor mensen
Flyway-strategie
Komberging

Toegevoegde waarde
Van initiatief naar projectvoorstel
Van idee, via verkenning naar uitvoering
Van idee, verkenning naar beleidsvoorstellen

GE16/rapp/001b

17

Wat de potentiële bijdrage van de projecten aan het streefbeeld betreft, gaan wij uit van de
volgende kansen per cluster:
Schema 6: bijdrage streefbeeld per clusteractiviteit

Cluster Voedselweb & biodiversiteit

Bijdrage streefbeeld

Akkoord handmatige kokkelvisserij
Transitie Mosselsector
Convenant Duurzame Garnalenvisserij (VisWad)
Regulering Japanse oesters

Groot
In potentie groot (nu 38%)
In potentie groot (nu 0%)
Gemiddeld

Cluster Water en morfologie

Bijdrage streefbeeld

Duurzame waddenzeehavens
Economie en Ecologie in Balans
Kennis en streefbeeld Eems-estuarium
Ecologisch spoorboekje olie
Slib
Vaargeul Ameland

In potentie groot
In potentie groot
In potentie groot
Klein
In potentie groot
In potentie groot

Cluster Randen van het Wad

Bijdrage streefbeeld

Dynamisch kustbeheer eilanden
Zandige Prins Hendrikdijk Texel
Versterken kwelders
­ Naar buiten Holwerd
­ Feugelpolle
Vismigratierivier Afsluitdijk

Voorbeeldfunctie
Voorbeeldfunctie
Voorbeeldfunctie

In potentie groot

Cluster internationaal

Bijdrage streefbeeld

Rust voor vogels, ruimte voor mensen
Trilaterale flyway-strategie

In potentie groot
Groot

GE16/rapp/001b

18

Schema 7: projecten gewaardeerd naar fase en bijdrage aan streefbeeld

Voor een toelichting van een aantal in het schema genoemde projecten, zie bijlage 2.

Doet PRW de ‘juiste’ dingen, gerelateerd aan het streefbeeld?
Deze vraag laat zich deels beantwoorden door te beoordelen of de programmaorganisatie
zich vooral bezighoudt met projecten die in potentie een grote bijdrage leveren aan het
streefbeeld of die een voorbeeldfunctie hebben. Kritisch zijn vanuit dit perspectief een
aantal projecten.
De regulering van de Japanse oesters is (voor de Waddenzee als geheel) een beperkt
vraagstuk (voor de oesterrapers uiteraard wel groot). Dat geldt ook voor de impact van het
ecologisch spoorboekje olie. Maar het algemene beeld is dat de programmaorganisatie
werkt aan projecten die een potentieel grote bijdrage aan het streefbeeld leveren. Voor
andere projecten (zoals bijvoorbeeld de Prins Hendrikdijk) is de ‘natuurwinst’ op het
schaalniveau van het project groot, maar op de hele Waddenzee beperkt. Wel hebben ze
een belangrijke voorbeeldwerking (innovatieve dijken)
De beoordeling van sleutelfiguren sluit hier op aan. Betrokkenen stellen dat dankzij de
interventies van de programmaorganisatie het streefbeeld dichterbij is gekomen. De
organisatie zorgt dat een idee een onderzoek wordt, een onderzoek een plan, etc.

Hoe onmisbaar is PRW?
Het antwoord op de vraag “wat zou er gebeuren als de programmaorganisatie niet meer
zou bestaan?” wordt door betrokkenen als volgt beantwoord. De opinie van de meeste
betrokkenen is: “zonder PRW zou het nu niet zo goed gaan”. Het is “een geschenk uit de
hemel”. En: als PRW er niet zou zijn, “zou ik niet weten waar het vandaan zou moeten
komen”. Want: “PRW vliegt hoog en overal, terwijl de andere betrokken overheden laag
vliegen en alleen in eigen gebied”. De medewerkers van de programmaorganisatie “doen
het voor het gebied, maar denken en handelen vanuit een nationaal perspectief”.

GE16/rapp/001b

19

Een vertegenwoordiger van de vissers zegt: “Konden we op de Noordzee maar net zo
opereren als in de Waddenzee. Hard op de inhoud, zacht op de relatie. Zonder de
programmaorganisatie was het nooit gelukt. PRW is een groot goed”.
Natuurlijk is er ook een enkeling die wijst op de tegenkant: elke programmaorganisatie
moet tijdelijk zijn en beweeglijk blijven. Dus ook PRW. En: voor alles is een oplossing. Dus
ook voor wegvallen van PRW.

Conclusie
De subtiele interventiewijzen vanuit het Programma naar een Rijke Waddenzee blijken
effectief. De interventiestrategie leidt tot veel toegevoegde waarde zonder gedoe over
machtsverhoudingen of verantwoordelijkheden. Door de gekozen interventiestijl draagt
PRW bij aan ‘anders denken’, samenwerken in netwerken en het voor elkaar krijgen van
initiatieven en projecten. Cruciaal is dat de programmaorganisatie zich laat leiden door
Verbinden, pragmatisme en ondersteunende acties. Dat de organisatie klein en wendbaar
is, helpt daarbij. Veel ruimte van de kant van EZ en budget voor initiatieven zijn essentieel.
De keuze van EZ om pragmatisch coalities aan te gaan in het netwerk van het
Waddenzeegebied heeft gewerkt. De programmaorganisatie is daarvoor een onmisbare
tussenfiguur geweest.

GE16/rapp/001b

20

7 Financiële randvoorwaarden
Een programma als PRW moet over voldoende financiële middelen beschikken, maar tevens
moet de financiering zodanig zijn dat betrokkenen zich ook langs de lijnen van het geld
verbonden voelen met het programma.
Naast de beschikbaarheid van voldoende financiële middelen zijn er vier succesfactoren
voor het functioneren van een programmaorganisatie. De capaciteit van de
programmaorganisatie, kennis , competenties van de medewerkers en de
programmamanager en het politiek- en bestuurlijk draagvlak.

Financiering programma 2013
Het programma PRW kent twee financiële componenten. De bekostiging van de organisatie
(organisatiebudget) en de ontwikkeling en begeleiding van projecten (versnellingsbudget).
Op dit moment is het ministerie van EZ de belangrijkste financier van beide componenten
van het programma PRW.










De bijdragen van EZ zijn als volgt:
EZ (DAD en DN&B) draagt ruim 1.4 miljoen euro bij aan het programma
€ 487.000,­ Programmaorganisatie (2013)
Versnellingsbudget
(2013)
€ 926.000,­
Ureninzet DLG (3500 uur in 2013)
1.5 fte (waaronder programmamanager)
Daarnaast is er sprake van:
Cofinanciering van andere overheden
€ 45.000,­ Programmaorganisatie (2013)
€ 88.500,­ Versnellingsbudget (2013)
Ureninzet natuurorganisaties en regionale overheden
Totaal gaat het om € 1.558.000,- in 2013.

Eigen bijdragen lagere overheden aan versnellingsopgaven
Andere overheden dragen in toenemende mate bij aan datgeen wat met het
versnellingsbudget beoogd wordt. Dat is nu niet zichtbaar in bovenstaande financiële
cijfers (daar is immers alleen de bijdrage aan het versnellingsbudget in beeld, namelijk
€ 88.500,-). De financiële bijdragen die lagere overheden zelf rechtstreeks inbrengen,
worden niet centraal bijgehouden.
Er is sprake van een groeiend aandeel van partners in de begeleiding of ontwikkeling van
projecten. PRW draagt bij aan de ontwikkeling van de Vismigratierivier, maar de provincies
Fryslân en Noord-Holland, het ministerie van I&M en de Waddenvereniging dragen samen
intussen meer dan de helft bij aan de ontwikkelkosten. Ook de kosten voor Economie en
Ecologie in Balans worden met de provincie Groningen gedeeld.
Een goed overzicht van de bijdragen van derden aan de versnelling van projecten is niet te
maken, omdat die bijdrage soms gaat via het versnellingsbudget van PRW, soms
rechtstreeks, zoals bij de Vismigratierivier en de Prins Hendrikdijk, dan weer door de inzet
van menskracht bij kleinere projecten.

GE16/rapp/001b

21

Financiering uitvoering
PRW is uiteindelijk niet verantwoordelijk voor de uitvoering. Dat zijn de partners van het
programma en ‘eigenaren’ van de projecten. Daar waar PRW soms fors bijdraagt aan de
ontwikkeling van projecten via het versnellingsbudget, ligt de financiële
verantwoordelijkheid voor de uitvoering elders. Waar het ministerie van EZ dus vooral
bijdraagt aan het programmabudget, dragen andere partijen bij aan de financiering van de
uitvoering of als sprake is van Waddenfondsprojecten aan de cofinanciering.
Deze uitvoeringskosten lopen in de tientallen miljoenen en overtreffen de uitgaven voor de
programmaorganisatie en de versnellingsopgave met een veelvoud.
Schema 8: overzicht financiën PRW 2010-2013

Programmaorganisatie

2010

2011

2012

2013

599.152,-

557.277,-

617.039,-

531.650,-

- Aandeel cofinanciering

45.000,-

- Bijdrage inzet fte’s



EZ

1

1,5

1,5

1,5



RWS

0,2

0,2

0,2

0,2



CWN

0,4

0,4

0,4

0,4



Provincies

-

0,4

0,4



Waddenacademie

0,2

0,2

-

via cofinancering
(45.000,-)
-

3000

3000 uur

3000 uur

3500 uur

393.136,-

605.640,-

829.432,-

1.026.274,-

0,-

0,-

42.500,-

88.494,-

geen
gegevens

geen
gegevens

geen
gegevens

geen gegevens

-

-

-

-

geen
gegevens

geen
gegevens

geen
gegevens

geen
gegevens

992.288,-

1.162.917,-

1.446.471,-

1.557.924,-

- B-uren DLG (zowel
programma als versnelling)

Versnellingsbudget
- aandeel cofinanciering
binnen versnellingsbudget
- zelfstandig aandeel derden
ontwikkeling projecten

Cofinanciering uitvoering
- EZ
- partners

Totaal

Het beschikbare budget is (vrijwel) voldoende geweest voor de uitvoering van het
programma tot nu toe. De toegezegde bijdrage in mensen en middelen van het Ministerie
van EZ bij aanvang van het programma is geleverd en ook daadwerkelijk besteed.
Naast de bijdrage aan de programmaorganisatie draagt EZ via het ‘versnellingsbudget’ bij
aan de ontwikkeling van projecten en het begeleiden van transities. De bijdrage van andere
partijen hieraan groeit en is voor sommige projecten ook fors (soms meer dan de helft).

GE16/rapp/001b

22

Het zijn de andere partners, met name lagere overheden en Rijkspartners, die via met name
eigen financiële middelen (en soms met cofinanciering van het Waddenfonds) investeren in
de uitvoering.









Toekomstige additionele financieringsbronnen
Financiële bijdragen van alle partners zorgen er voor dat het draagvlak onder een
programma stevig is en blijft.
Van belang is dan ook de andere betrokken partijen tot cofinanciering aan het
organisatiebudget en het versnellingsbudget te bewegen. Die cofinanciering kan bestaan
uit uren en geld:
ureninzet natuurorganisaties en regionale overheden uitbreiden
cofinanciering I&M
cofinanciering regionale overheden
cofinanciering Waddenfonds
opbrengsten vanuit gebruik (Waddenzeebelasting gebruikers)
sponsoring vanuit MVO bedrijfsleven (NAM, energiesector)
heffingen producenten ten behoeve van Waddenzee.

GE16/rapp/001b

23

8 Aanbevelingen
De aanbevelingen gaan over vier onderwerpen. De gewenste rol van de rijksoverheid (8.1).
De continuering van het programma PRW (8.2). De intensivering van het gezamenlijk
beheer (8.3). En de versterking van het bestuurlijk overleg (8.4)
8.1










8.2













Aanbevelingen rol rijksoverheid
Nationale opgaven op stelselniveau (Werelderfgoed, Natura 2000, Veiligheid, Visserij,
Energiebeleid, Scheepvaart, Internationale Afspraken) zorgen voor blijvende betrokkenheid
van de rijksoverheid.
De gedachte van de decentralisatie van beleid ten aanzien van de Waddenzee is een
ideologische (het staat immers haaks op de nationale belangen van het rijk) en daarmee
geen goede basis voor toekomstig handelen.
Beide bewindslieden moeten zich daarentegen nadrukkelijker met het realiseren van het
streefbeeld naar een Rijke Waddenzee bemoeien om zo de ontwikkeling van het gebied te
versnellen.
Ook het voorzitterschap van International Wadden Sea Board (2014-2018) moet benut
worden om het streefbeeld dichterbij te brengen.
Naast de borging van de publieke nationale belangen, moet de rijksoverheid actief zijn als
gelijkwaardige partner in multi-level governance van alle vier bestuurslagen.
Het beleggen van het Programma Rijke Waddenzee bij het ministerie van EZ is vanwege het
accent op de activiteiten natuurbescherming en visserij logisch.
Er is steviger beleidsmatige betrokkenheid van het ministerie I&M vanwege de ‘zee’ nodig.

Aanbeveling Programma naar een Rijke Waddenzee
Aanbevelingen instrument programmaorganisatie
Nog 5 jaar doorgaan. Evalueer in 2018. Werk toe naar beëindiging in 2019, tenzij…
Versterken van het ‘Haagse dak’ is nodig: steun vanuit ministeries EZ en I&M is onmisbaar.
Aanbevelingen werkwijze programmaorganisatie
Doorgaan als tussenfiguur. Rol als netwerkorganisatie staat centraal.
Er voor zorgen dat institutionele rollen in de lijn worden belegd.
Werken aan betere verbinding met (delen van) het bedrijfsleven, gebruikers en
Recreatiesector.
Tot stand brengen van sterkere verbinding met kennisinstituten en de Waddenacademie.
Aanbevelingen agenda PRW
Doorgaan met bestaande agenda.
Wel experts inhoudelijke audit laten plegen op effectiviteit programma (2015).
Inhoudelijk domein goed blijven afbakenen in 2014-2019:
­ Blijven concentreren op natuur - visserij - economie
­ Prioriteit geven aan kwaliteit leven waterbodem (natte Waddenzee). Cruciale
vraagstukken blijven daarom: Eems Dollard, overgangen zoet-zout en ontwikkeling
duurzame visserij
­ Bevorderen educatie, voorlichting en promotie Beleef Werelderfgoed
­ Verbreden van rol alleen als er een doorbrekende rol nodig is en/of op verzoek.

GE16/rapp/001b

24













8.3



8.4




Aandachtspunten met het oog op einde programma in 2019:
­ werken aan bestuurlijke samenhang handelen Regie College Waddengebied, Regiekamer
en Beheerraad
­ samenhang in beheer faciliteren
­ meer samenhang organiseren met ‘omgeving’ (Noordzeekustzone boven de eilanden,
Waterprogramma’s I&M, Delta-Programma) en in beeld brengen overstijgende kwesties
(morfologie; zandtransport Noordzee - Waddenzee)
­ nieuwe vraagstukken agenderen die vanaf 2020 spelen: Lauwersmeer, Kop van NoordHolland, dynamiek eilanden?
Internationale Waddenzee Conferentie in 2018 tot een succes maken.

Aanbeveling ten aanzien van de financiering van PRW
doorgaan met de financiering van EZ
komende jaren werken aan cofinanciering van ministerie I&M en wellicht het
Waddenfonds aan programmaorganisatie
nog slimmer benutten van cofinanciering door lagere overheden ten behoeve van het
versnellingsbudget
toewerken naar financiële bijdragen vanuit bedrijfsleven en gebruikers aan het
versnellingsbudget
inzichtelijk maken wat de regionale spin off is aan investeringen in relatie tot de bijdragen
van PRW.
Aanbevelingen Regiekamer
Regiekamer is er voor uitwisseling informatie, voor advies over ontwikkeling PRW en voor
overleg met de ‘eigenaar’ (EZ)
Aanbevelingen beheer
Intensief bijdragen aan meer samenhang beheer is noodzakelijk.
In stappen (2015-2018) bouwen aan samenhangend repertoire:
­ gezamenlijke externe communicatie (één site; 2015)
­ één portal als vergunningenregister (2015)
­ een goed functionerend netwerk (2015)
­ intensivering samenwerking beheer natuurorganisaties (2015)
­ een eerste beheer- en inrichtingsplan (2015)
­ jaarlijkse themabijeenkomst voor de 100 betrokkenen (2015-2018)
­ optimaliseren pragmatische samenwerking van onderop (2016-2017)
.
fysiek beheer, eerste helft 2016
.
vergunningverlening, tweede helft 2016
.
handhaving, eerste helft 2017
.
monitoring, tweede helft 2017
­ één gezamenlijk werkprogramma (2018).
Doe een tussenevaluatie over de voortgang van de Samenwerkingsagenda van beheer in
2016. Stel vast hoe ver het staat met de samenwerking van onderop, het sluiten van de
beheercyclus en de doelbereiking. Als organische ontwikkeling niet blijkt te werken, dan is
een ingreep van beide bewindslieden nodig.
Aanbevelingen bestuurlijk overleg
Meer samenhang in de strategische agenda en de sturing van de drie regionale ‘besturen’,
Regie College Waddengebied, Regiekamer en Beheerraad is noodzakelijk. Zorgen voor:
halfjaarlijkse gezamenlijke werkconferentie (Bestuurlijk Overleg Wadden)
één agenderend en één evaluerend (RCW organiseert).

GE16/rapp/001b

25














Inzet werkconferenties
waarden delen ten aanzien van het streefbeeld op de lange termijn
agenderen van de prioriteiten van het Programma Rijke Waddenzee
agenderen van het programma van het Waddenfonds
agenderen van het programma van de Waddenacademie
agenderen van de voortgang van de Samenwerkingsagenda beheer
aanbevelingen op basis van evaluaties van voortgang en nieuwe prioriteiten.
Randvoorwaarden
politieke steun minister I&M en staatssecretaris EZ: één van beiden neemt telkens deel aan
(een deel van) de werkconferentie
politieke steun regionale bestuurders
wil tot samenwerking van de belangrijkste beheerders
regisserende rol voorzitter RCW (met steun van bewindslieden)
verschillende bestuurlijke organen houden eigen verantwoordelijkheid.

GE16/rapp/001b

26

Bijlage 1 – Geïnterviewden
Naam
Wilfred Alblas
Floris van Bentum
Arjan Berkhuysen
Klaas Deen
Wouter van Dieren
Monique van den Dungen
Bas Eenhoorn
Judith Elsinghorst
Jens Enemark
Kees van Es
Michiel Firet
Hans van Geesbergen
Francine Giskes
Els van Grol
Taco van den Heiligenberg
Lenze Hofstee
Barbara Holierhoek
Albert de Hoop
Bram van de Klundert
Luc Kohsiek
Cees Kortleve
Jan-Willem Loobeek
Stefan Morel
Peter Munters
Eric Neef
Hendrik Oosterveld
Katja Philippart
Sieben Poel
Siebe Riedstra
Hein Sas
Karsten Schipperheijn
Tineke Schokker-Strampel
Wim Schoorlemmer
Harrie Sienot
Henk Smit
Jan Paul van Soest
Henk Staghouwer
Joan Stam
Bram Streefland
Manon Tentij
Durk van Tuinen
Jaap Verhulst
Pim Visser
Fred Wouters

GE16/rapp/001b

Organisatie
Vereniging Natuurmonumenten
Rijkswaterstaat
Waddenvereniging
Waddenacademie
Instituut voor Milieu- en Systeemanalyse (IMSA)
Groningen Seaports
Regie College Waddengebied
Ministerie van Economische Zaken
Common Wadden Sea Secretariat (CWSS)
PRW Programmaorganisatie
Staatsbosbeheer
Producentenorganisatie Mosselcultuur
Gemeente Texel
Rijkswaterstaat
Coalitie Wadden Natuurlijk
Stichting Wad
Visser(s/ij)vereniging Hulp In Nood, Ons Belang
Gemeente Ameland
Waddenfonds
Hoogheemraadschap Hollands Noorderkwartier
Ministerie van Economische Zaken
VNO NCW Noord
Programmaorganisatie PRW
Ministerie van Economische Zaken
ANWB
Voormalig ministerie van LNV
Waddenacademie
Rijkwaterstaat
Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Programmaorganisatie PRW
P2 Managers
Provincie Fryslân
Programmaorganisatie PRW
Gemeente Eemsmond
Programmaorganisatie PRW
De Gemeynt Coöperatie
Provincie Groningen
Voorzitter Regiekamer
Ministerie van Economische Zaken
Vogelbescherming
Frisia Zout BV
Ministerie van Economische Zaken
Visned
Vogelbescherming Nederland

27

Bijlage 2 – Casuïstiek
In deze bijlage worden 8 projecten en programma’s beschreven op basis van een door AEF
aangeleverd format. Deze projecten en programma’s zijn typerend voor de werkwijze en de
toegevoegde waarde van de programmaorganisatie. De beschrijving is gemaakt door de
Programmaorganisatie van PRW. Op basis van de gevoerde interviews geven de
onderstaande beschrijvingen volgens AEF een goed beeld van de werkwijze en de
toegevoegde waarde van de programmaorganisatie, ook al zijn deze beschrijvingen niet
geverifieerd bij alle betrokkenen en zullen er interpretatieverschillen zijn over de
toegevoegde waarde.

Prins Hendrikdijk (Texel)
PRW steunt vanaf december 2010 de gemeente Texel in haar zoektocht naar mogelijkheden
voor een alternatieve versterking van de zeedijk bij de Prins Hendrikpolder (ca. 3 km) in de
vorm van een duinenrij met kwelderachtig gebied en ondiepe water ten behoeve van
veiligheid, beleving en hoogwatervluchtplaats. Op verzoek van de gemeente heeft PRW
bijgedragen aan de uitwerking van deze extra variant in het MER (inclusief een aanvullend
verdiepingsonderzoek) om de technische haalbaarheid en kosten van een zandige
oplossing te onderzoeken. Daarnaast heeft PRW samen met de provincie de juridische
haalbaarheid onderzocht. Eind december 2012 kwam de extra benodigde financiering rond
en in mei 2013 werd de samenwerkingsovereenkomst getekend.





Rol PRW
PRW was vooral ‘aanjager’ om een vastgelopen discussie tussen het Hoogheemraadschap
HHNK en de gemeente Texel (bevolking en natuurorganisaties) verder te helpen. Dat is
gebeurd langs drie wegen:
met financiële middelen uit het versnellingsbudget (financiering haalbaarheid zandige
variant, reële inschatting kosten en juridische haalbaarheid natuurwetgeving)
begeleiding gesprekken tussen gemeente en HHNK (met name over de te hoog ingeschatte
kosten van de zandige varianten)
ondersteuning van de besluitvorming via contacten met de Deltacommissaris, het
ministerie van I&M en het ministerie van EZ, de provincie Noord-Holland en het
Hoogheemraadschap.
Fase
Van initiatief (van Texel, bewoners, NGO’s), naar onderzoek, van onderzoek naar
(ondersteuning van de) besluitvorming.
Het idee van een andere zachte versterking van de dijk buitendijks lag er al. PRW is er bij
betrokken vanaf de ontwikkeling van het eerste schetsontwerp. Vervolgens is PRW
betrokken gebleven tot en met de besluitvormingsfase. Na het besluit van het
Hoogheemraadschapsbestuur in december 2012 om te kiezen voor de zandige dijk als
voorkeursvariant, is PRW niet meer actief betrokken. De planuitwerking vindt nu plaats.
Medio 2015 start de daadwerkelijke aanleg van de zandige dijk.
Versnellingsbudget
€ 115.000,- voor MER-onderzoek naar aanvullende zandige variant inclusief aanvullend
verdiepingsonderzoek naar de kosten.

GE16/rapp/001b

28

Uren PRW
Circa 200 uren.
Spin off in versnelling
Zonder de inzet van PRW (middelen, begeleiding, contacten) zou de zandige variant in de
fase van de MER niet zijn onderzocht en er waarschijnlijk niet zijn gekomen.
Spin off in geld
De bijdragen van PRW hebben geleid tot de uiteindelijke uitvoering van een project van
45 miljoen betaald vanuit het Waddenfonds (€ 12.240.000,-), I&M (€ 30.570.000,-),
gemeente Texel (€ 375.000,-), provincie Noord-Holland (€ 1.500.000,-) en HHNK
(€ 517.500,-).
Unieke toegevoegde waarde
Binnen de filosofie van het programma ‘leren door doen’ heeft de Prins Hendrikdijk een
belangrijke voorbeeldfunctie. Niet alleen om bij te dragen aan daadwerkelijk natuurherstel,
maar ook om te laten zien dat ‘innovatieve’ dijkconcepten ook echt mogelijk zijn en op
draagvlak kunnen rekenen in de regio. Daarmee is de Prins Hendrikdijk een belangrijke
pilot geweest. Zowel als voorbeeld van integrale dijkversterking voor het Deltaprogramma
en het nieuwe Hoogwaterbeschermingsprogramma, maar ook in het verbinden van de
opgaven (en financiering) voor ecologie en veiligheid. Daarnaast is Texel als belangrijke
pilot benut om de mogelijkheden in de natuurwetgeving te onderzoeken voor het actief
ondersteunen van natuurontwikkeling in de Waddenzee.
Daarmee draagt het project bij als belangrijk voorbeeldproject, maar ook zelfstandig, aan
de opgave vanuit het Streefbeeld naar een Rijke Waddenzee: ‘de Waddenzee als veilige plek:
verzachten van de randen van het Wad’

Flyway Initiative
Vanuit het streefbeeld naar een Rijke Waddenzee ‘De Waddenzee optimaal ingebed in de
internationale keten’ is het versterken van de flyway-samenwerking een belangrijke
strategie binnen het programma. Tegelijk is versterking van de samenwerking langs de
Flyway voor een betere bescherming van de (Waddenzee) trekvogels een expliciete opdracht
vanuit de UNESCO bij de aanwijzing van de Waddenzee als Werelderfgoed.
In 2010 heeft PRW een eerste internationale verkenning uitgevoerd naar wat er al loopt aan
initiatieven langs de flyway en waar knelpunten zitten. Via het financieel ondersteunen van
kleine concrete projecten (‘laaghangend’ fruit’) in 2011 is de uitvoering door partijen
ondersteunt.
PRW ontwikkelde een breed gedragen Integraal Raamwerk voor Flyway Monitoring van de
East Atlantic Flyway. Onder andere door naast elkaar bestaande monitoringssystemen aan
elkaar te koppelen. Dit levert een grote meerwaarde aan gegevens, ook ten behoeve van
‘early warning’. Ook zijn, samen met de West-Afrikaanse partners, een monitoringsstrategie
en telprotocollen voor West-Afrika gemaakt. West-Afrikaanse partners zijn getraind om
systematische tellingen te doen. Een eerste simultaantelling in West-Afrika is in januari
2014 uitgevoerd. De simultaantelling levert betrouwbare gegevens die vergelijkbaar zijn.
Die nieuw verzamelde gegevens zullen een eerste (nog niet eerder getoond) beeld geven
van de gezondheid van migrerende vogelpopulaties die afhankelijk zijn van de Waddenzee.

GE16/rapp/001b

29

Door het bundelen van deze initiatieven, met de ‘capacity building’ in West Afrika door het
Duitse natuurministerie kon met vele partners een gezamenlijke Flyway-strategy worden
ontwikkeld. Dit heeft geleid tot de ondertekening van deze strategie tijdens de trilaterale
ministersconferentie in Tonder.







Rol PRW
De rol van PRW was drieledig:
Met financiële middelen uit het versnellingsbudget is, met hulp van een expert met ervaring
en kennis van de bestaande internationale initiatieven een knelpuntenanalyse uitgevoerd.
Waar blijven relatief kleine verbeterpunten liggen? Deze zijn vervolgens met hulp van PRW
uitgevoerd.
Met Duitsland zijn afspraken gemaakt over de taakverdeling om invulling te geven aan de
UNESCO opgave. Vanuit Nederland/PRW is gewerkt aan het ontwikkelen en implementeren
van de integrale monitoring langs de flyway. Vanuit Duitsland is gewerkt aan capacity
building langs de flyway. De twee projecten zijn gebundeld in het Wadden Sea Flyway
Initiative (WSFI) en worden back-to-back uitgevoerd met het grote Conservation of Migratory
Birds project van BirdLife International, Wetlands International en het AEWA Secretariat.
Begin 2014 is met hulp van PRW de eerste simultaantelling van vogels langs de flyway
uitgevoerd. Dit project wordt dit jaar afgerond.
Fase
Van verkennen van de knelpunten naar uitvoeren van kleine projecten (‘laaghangend fruit’).
Van bundeling van de Nederlandse inzet met de Duitse inzet en internationale partners
naar het formuleren van een Flywaystrategie (en de eerste uitvoering daarvan).
Uren PRW
Circa 1200 uren (via inzet uren EZ en Vogelbescherming).
Spin off in versnelling
De inzet van PRW geeft invulling aan de UNESCO Werelderfgoedopgave door het ministerie
van EZ en Duitsland. Zonder de inzet van PRW waren hier van Nederlandse zijde geen
middelen en inzet voor beschikbaar.
Spin off in geld
Cofinanciering € 300.000,-, PRW voor € 1,4 miljoen vanuit de MAVA foundation CMBproject van BirdLife. Daarnaast draagt de Duitse partner BMU € 140.000,- bij voor capacitybuilding.
Het pionierswerk van zowel PRW als BirdLife en Vogelbescherming levert een show case die
het pad effent om meer fondsen te werven. In Nederland en internationaal. De breed
ondertekende flyway-visie biedt daarbij een helder kader voor regionale en internationale
partijen om de krachten te bundelen voor flyway-bescherming.

Unieke toegevoegde waarde
Door de bundeling van inzet binnen de programmaorganisatie PRW vanuit EZ, de
Vogelbescherming en het trilateraal Waddensecretariaat was het mogelijk invulling te geven
aan de UNESCO opgaven. Ook het bestaande CMB-project van BirdLife International in WestAfrika kon zo worden versterkt door het verbinden van de verschillende initiatieven.

GE16/rapp/001b

30

Met de (ondertekening van de) Flyway Vision is ook nationaal en regionaal een basis gelegd
voor verdere bewustwording dat de bescherming van trekvogels in de Waddenzee een
bredere blik vergt dan alleen het Waddengebied en dat samenwerking met andere partners
langs de flyway noodzakelijk is.

Natuurambitie en Vismigratierivier Afsluitdijk
De Vismigratierivier is een belangrijke innovatie op het gebied van vispasseerbaarheid. Het
maakt namelijk de passage voor alle soorten vissen, van klein tot groot, tussen een zout
getijdengebied (de Waddenzee) en een stagnant zoet binnenwater (het IJsselmeer) mogelijk.
Dat is wereldwijd nog nooit vertoond. Zowel het ecosysteem van de Waddenzee als van het
IJsselmeergebied en wateren verder stroomopwaarts zullen hiervan profiteren. Daarnaast
ontstaan extra kansen voor recreatie en toerisme.
Doordat de Vismigratierivier een innovatie is, is nog veel ontwikkelingswerk en overleg
tussen partijen nodig, gecombineerd met andere voorbereidende activiteiten als het
uitvoeren van een MER, vergunningsaanvragen en dergelijke. PRW heeft nadat het concept
door partijen als de Waddenvereniging is gelanceerd - zeer snel - het platform gecreëerd
waarop het overleg tussen de veelheid aan betrokken partijen kan worden gevoerd en het
ontwikkelingswerk kan worden gecoördineerd. Daarnaast heeft PRW een belangrijke
bijdrage geleverd aan het vinden van de financiering voor het benodigde
voorbereidingswerk. Verder heeft PRW, met name in de beginfase, ervoor gezorgd dat er
draagvlak voor het concept in de regio en bij de ministeries van I&M en EZ ontstond.







Rol PRW
De rol van PRW is in een aantal fasen te benoemen:
kennisbundeling: probleemanalyse van de effecten van zoetwaterspui en afsluiting
estuarium (Bouwstenenrapport start programma en Probleemanalyse effecten spuibeheer in
samenwerking met het Deltaprogramma IJsselmeer)
agendering: ontwikkeling Natuurambitie Afsluitdijk en doorvertaling in structuurvisie
verkenning: haalbaarheidsonderzoek initiatief van Waddenvereniging, Sportvisserij
Nederland, Stichting Blauwe Hart en vaste vistuigvissers
planuitwerking (huidige fase) om te komen tot een uitvoeringsgereed plan.
Fase
Het project bevindt zich nu in de planuitwerkingsfase (projectleiding PRW) in opdracht van
de provincie Fryslân (als onderdeel van het programma Nieuwe Afsluitdijk).
Versnellingsbudget
€ 80.000,- voor planuitwerking (inhoudelijke onderbouwing, pilotproef, modellering, MER,
etc.).
Uren PRW
1000 uur (jaarlijks in 2012, 2013 en 2014) voor projectleiding via DLG, aangevuld met circa
30 dagen jaarlijks vanuit de programmaorganisatie.
Spin off in versnelling
Een belangrijke opgave is dat de eventuele aanleg van de Vismigratierivier ‘gelijke pas’
houdt met de veiligheidsmaatregelen aan de Afsluitdijk.

GE16/rapp/001b

31

In het najaar is een eerste besluitvormingsmoment voorzien, gekoppeld aan de start van de
werkzaamheden aan de Afsluitdijk. Door de inzet van het versnellingsbudget en de inzet
van DLG kon PRW direct starten met de verdere planuitwerking in opdracht van de provincie
Fryslân.

Spin off in geld
Het totale ontwikkelingsbudget dat via diverse bronnen is vergaard bedraagt circa
€1,5 miljoen, waarvan meer dan 0,5 miljoen via de inzet van de provincie Fryslân en
€ 200.000,- vanuit het ministerie van EZ vanuit hun onderzoeksbudget. Andere financiers
zijn de provincie Noord-Holland en de Waddenvereniging via de Postcodeloterij.
Indien de Vismigratierivier daadwerkelijk wordt gerealiseerd, is de multiplier veel groter,
aangezien de totale projectkosten op circa 55 à 60 miljoen euro worden begroot.
Unieke toegevoegde waarde
Via de inzet van DLG, de bijdrage vanuit het versnellingsbudget en de directe
betrokkenheid van partners als de Waddenvereniging en de Sportvisserij kon PRW snel
anticiperen op de vraag van de provincie Fryslân. Daarmee is de Vismigratierivier nu een
van de belangrijkste onderdelen binnen de regionale ambities voor de Afsluitdijk (en
passend binnen de ambitie Grote Wateren van het ministerie van EZ).

Fugelpolle
De restanten van de voormalige Amelander kwelder Fugelpolle, die buitendijks ligt ten
zuiden van het dorp Hollum, is onderhevig aan erosie. Met als gevolg dat de kwelder op
den duur steeds meer afvlakt, het zicht op de kwelder verdwijnt en het gebied ongeschikt
wordt als broedplek en rustplaats voor vogels tijdens hoog water. Om dit te voorkomen is
op initiatief van de eilander bevolking samen met onder meer de Waddenvereniging actie
ondernomen om de nog ongeveer 8 hectare grote kwelder te behouden. Zo is het
klimaatbufferproject Zuidwest Ameland ontstaan. Het project heeft ook een
veiligheidsfunctie, omdat het de golfhoogte aan de waddendijk van het eiland enigszins
vermindert.

Rol PRW
PRW levert via DLG de projectleider in de uitvoeringsfase.
Fase
In uitvoering.
Versnellingsbudget
€ 0,-.
Uren PRW
200 uur inzet DLG (jaarlijks) voor projectleiding.
Spin off in versnelling:
De grootste bijdrage aan het project wordt geleverd door andere partijen. Via de inzet van
uren DLG kon het project eindelijk van start. Daarmee heeft PRW een klein ‘duwtje’ kunnen
geven om het project daadwerkelijk in uitvoering te brengen.

GE16/rapp/001b

32

Spin off in geld
De totale projectbegroting bedraagt € 750.000,-. Het grootste deel van het project is
gefinancierd vanuit de Klimaatbuffergelden van het voormalige ministerie van VROM.
Daarnaast leveren Rijkswaterstaat, de gemeente Ameland en Staatsbosbeheer een bijdrage.
Unieke toegevoegde waarde
Via de inzet van uren DLG kon het project eindelijk van start. Daarmee heeft PRW een klein
‘duwtje’ kunnen geven om het project daadwerkelijk in uitvoering te brengen. De
Fugelpolle is een belangrijke broed- en hoogwatervluchtplaats in de Wadden, met tegelijk
een hoge belevingswaarde voor bewoners en toeristen op Ameland. Tegelijk betreft het een
belangrijk voorbeeldproject om te leren en monitoren in hoeverre herstel in een dynamisch
systeem haalbaar is.

Naar buiten - Holwerd
Holwerd-buiten is een kwelder, waar echter door een aantal oude cultuurtechnische
maatregelen onvoldoende natuurlijke dynamiek was. Daardoor ontwikkelde de natuur zich
er suboptimaal en waren er ook weinig recreatiemogelijkheden. De agrarische
natuurvereniging (Ecolana), Dorpsbelang en de gemeente zoeken meer verbinding tussen
de routes door het boerenland en buitendijks, tussen dorp en zee. Door de
cultuurtechnische maatregelen te verwijderen en nieuwe verbindingen te maken tussen de
kwelder en de Waddenzee kan de natuur op de kwelder zich herstellen. Daarnaast wordt de
kwelder toegankelijk gemaakt voor recreatief medegebruik. Op deze plek is een beleefbare
kwelder en contact met de Waddenzee logisch. In totaal wordt 250 hectare op deze manier
opnieuw ingericht

Rol PRW
Planuitwerking en opstellen Waddenfondsaanvraag.
Fase
In uitvoering.
Versnellingsbudget
€0,-.
Uren PRW
200 uur inzet DLG voor planuitwerking Waddenfondsaanvraag.
Spin off in versnelling
Door de inzet van PRW kon de Waddenfondsaanvraag in korte tijd ontwikkeld worden en in
uitvoering komen. De andere partijen (consortium van beheerder Staatsbosbeheer, Ecolana,
Dorpsbelang en gemeente Dongeradeel) hadden hier geen capaciteit voor. Daarnaast heeft
de steun die PRW gaf gezorgd voor vergroting van het draagvlak voor de plannen in de
regio.
Spin off in geld
De totale projectbegroting bedraagt 1,1miljoen euro, waarvan door het Waddenfonds 90%
is bijgedragen. De gemeente Dongeradeel en Staatsbosbeheer zijn co-financiers.
Unieke toegevoegde waarde
Via de inzet van DLG kon PRW de planuitwerking en het ontwikkelen van een
(gehonoreerde) Waddenfondsaanvraag versnellen.

GE16/rapp/001b

33

Meerjarenakkoord hand kokkelen
In 2011 zijn er tussen de handkokkelsector, de natuurorganisaties, de provincie Fryslân en
het ministerie van EZ afspraken gemaakt over de handkokkelvisserij in het Waddengebied.
In deze ‘Meerjarenafspraken handkokkelvisserij in de Waddenzee’ zijn afspraken gemaakt
over duurzame handkokkelvisserij in de Waddenzee. In 2013 zijn de meerjarenafspraken
geëvalueerd in een bestuurlijk overleg. Daarin concludeerden de deelnemende partijen dat
de uitvoering een succes is. De afgelopen twee jaar zijn ‘rijke’ jaren geweest voor de
handkokkelvisserij. Er waren volop kokkels op ‘t Wad.
Ook de natuurorganisaties kijken positief terug op de uitvoering in de afgelopen twee jaar.
Er is sprake van een betere spreiding van de kokkelvisserij over het Wad. Vooral in de
kwetsbare gebieden onder de eilanden is sprake van een minder geconcentreerde visserij,
ook doordat eerder gesloten gebieden elders in de Waddenzee voor de kokkelvisserij weer
zijn geopend.

Rol PRW
Op verzoek van de provincie Fryslân, heeft PRW de Coalitie Wadden Natuurlijk, de
handkokkelvereniging Op Handkracht Verder en het ministerie van EZ bijeengebracht en de
onderhandeling geleid over het Meerjarenakkoord.
Sinds 2012 is het Meerjarenakkoord in uitvoering (via doorvertaling van de afspraken in de
vergunningverlening door de provincie Fryslân). Jaarlijks evalueert de projectgroep onder
leiding van PRW de voortgang en de ontwikkeling.
In opdracht van PRW is een onderzoeksvoorstel ontwikkeld om de relatie tussen de
ontwikkeling van de scholeksterpopulatie en het hand kokkelen in beeld te brengen. De
onderzoeksopzet en de financiering daarvoor is nog niet akkoord.
Fase
In uitvoering.
Versnellingsbudget
€ 20.000,- (2012 onderzoeksplan relatie tussen scholeksterpopulatie en hand kokkelen).
Uren PRW
240 uur in 2011, vanaf 2012 jaarlijks max. 24 uur.
Spin off in versnelling
Het handkokkeltraject is ontstaat na jaren van juridische procedures over de
handkokkelvisserij.
Door het gezamenlijk ontwikkelen van een meerjarenperspectief en een beter spreiding
over de Wadden leidt de huidige vergunningverlening door de provincie nu niet meer tot
juridische procedures.
Spin off in geld
Voor de handkokkelvissers (31 vissers) is er een meerjarenperspectief gecreëerd (ook voor
‘arme’ jaren) waardoor de activiteit een economische meerwaarde heeft: de vergunningen
zijn meer waard geworden. Ook zijn de afgelopen twee jaar voor de vissers goede jaren
geweest. Afhankelijk van de beschikbare kokkels in de Waddenzee fluctueert de opbrengst
van de visserij sterk.

GE16/rapp/001b

34

Unieke toegevoegde waarde
Door de spanningen in dit dossier was het lastig voor een van de partijen leiding te nemen
in het zoeken naar een gezamenlijke oplossing. Door haar positie en rol werd PRW gezien
als voldoende onafhankelijk om partijen aan tafel te krijgen en oplossingen te zoeken.

Eems-Dollard
Rol PRW en fase
PRW is ingestapt op een moment dat de ecologische problemen van het Eems-estuarium
politiek waren geagendeerd, maar inhoudelijk niet begrepen. Kennisontsluiting en
bundeling van ideeën voor herstel waren daarom de eerste stappen. In de regio bevinden
de meeste overheidsprocessen zich nu in de beleidsvoorbereidende fase; met name IMP.
Sommige voorstellen uit die processen worden concreter en gaan de voorbereiding van de
uitvoering in.








Per fase is expliciet, soms samen met de Regiekamer, gekeken welke interventiestijl nodig
is of welke toegevoegde waarde PRW in de verschillende fasen kan inbrengen.
Achtereenvolgens zijn verschillende fasen en rollen te onderscheiden:
als aanjager door het bundelen van beschikbare kennis om te komen tot een gedeelde
probleemperceptie (Kennisdocument)
als inspirator om te komen tot een Koersdocument en kansenkaart
als ontwikkelaar en procesbegeleider (in een vroegtijdig stadium) door kansrijke
maatregelen voor systeemherstel met wetenschappers, beheerders en beleidsmakers te
verkennen en door te (laten) rekenen (de Voorstudie)
als adviseur (door het inbrengen van inhoudelijke of proceskennis) bij concrete projecten
langs de randen van de Eems-Dollard, zoals Marconi, Spijksterpolder, Westerwoldse Aa
als onafhankelijke procesmanager ‘ pur sang’ zoals bij Economie en Ecologie in Balans (op
programma- en op werkgroep niveau).
Tegelijk probeert PRW gedurende het hele proces telkens overzicht te bieden, de
verschillende processen vanuit IMP, E&E en MIRT te verbinden (door bijv. een
afstemmingsplatform van projectleiders te organiseren), maar vooral ook door telkens het
belang van maatregelen op systeemniveau te benadrukken vanuit een gedeelde lange
termijn opgave.

Versnellingsbudget
€ 280.000,- (2010-2013), exclusief de bijdrage van de provincie Groningen voor aanstelling
van programmamanagement en de bijdrage van RWS voor de doorrekening van
maatregelen.
Uren PRW
Circa 2000 uur (2010 t/m 2013).
Spin off in versnelling
Het voor de geïnteresseerde leek ontsluiten van de beschikbare ecologische kennis met het
Kennisdocument heeft er toe geleid dat in verschillende planprocessen (IMP, KRW, E-pactEconomie en Ecologie in Balans, Deltaprogramma, Groene Havenvisie GSP, Lebendige
Unterems) er een gezamenlijke probleemerkenning is ontstaan (en ook is vastgelegd op
basis van het werk van PRW). Het Koersdocument, en daarin vooral de Inspiratiekaart, heeft
veel partijen geprikkeld op zoek te gaan naar haalbare oplossingen.

GE16/rapp/001b

35

In het rapport Helder en Productie, en vooral in het proces daar naar toe met
wetenschappers, beheerders en beleidsmakers, zijn kansrijke maatregelen samen verkend,
en doorgerekend met RWS. Deze gedragen Voorstudie heeft zijn directe doorwerking
gekregen in de Samenwerkingsovereenkomst Economie en ecologie in balans.
Door PRW en de provincie Groningen is gezamenlijk een onafhankelijk programmamanager
E&E aangesteld.
Een van de eerste wapenfeiten van E&E is de Samenwerkingsovereenkomst
natuurverbetering en verbetering bereikbaarheid Eems-estuarium. Door gerichte inzet van
het onafhankelijk programmamanagement werd in ruim vier maanden tijd een doorbraak
bereikt. Het gevolg hiervan is dat NMO’s, bedrijfsleven en overheden elkaar nu beter
kunnen vinden, en samen werken aan vervolgstappen zoals het MIRT onderzoek. Dit blijkt
ook uit de vele vervolgvragen aan PRW die de samenwerkingsovereenkomst heeft
opgeleverd.
Deels autonoom, deels qua proces en kennis verrijkt door PRW, zijn diverse ideeën in de
fase van planvoorbereiding gekomen; Marconi 1, Spijksterpolder, Groene Dollarddijk &
wisselpolder. PRW ondersteunt deze processen, soms actief via de inzet van DLG of kennis,
soms indien gewenst. Deze initiatieven zijn nu in de fase van subsidieaanvraag en
vergunningverlening (realisatie 2015-2017).
In de rol van ondersteuning van het Uitvoeringsprogramma Economie en Ecologie in Balans
is onder procesbegeleiding van PRW het advies ‘Milieu-duurzame energie-bio grondstoffen’
aan de commissie Rein Willems aangeboden.

Spin off in geld
De spin off in termen van economisch effect is voor het Eems-Dollard gebied lastig te
duiden. In de regio spelen veel zaken op elkaar in. De vestiging van bedrijven op de
Eemshaven heeft een vlucht gekregen, maar leidt ook tot vraagstukken over de grenzen aan
de groei en de impact op het ecosysteem. Bedrijven, natuur- en milieuorganisaties en de
overheden zoeken een modus buiten de traditionele aanpak van vergunningverlening. Per
fase is expliciet samen met de Regiekamer gekeken welke interventiestijl nodig is of welke
toegevoegde waarde PRW in de verschillende fasen kan inbrengen
De spin off in termen van economisch effect van de inzet van PRW kan worden gevonden in
de consensus over de dubbeldoelstelling Economie en Ecologie in Balans. De vermeden
kosten van juridische procedures zijn groot (50-250 miljoen euro). Er zijn reële kansen op
substantiële vermindering van de baggerkosten (nu meer dan 30 miljoen per jaar). De
komende jaren zullen tientallen miljoenen euro’s worden geïnvesteerd in integrale
projecten die uit de processen van de afgelopen jaren zijn voortgekomen.
Unieke toegevoegde waarde
PRW heeft binnen het Eems-Dollard een unieke positie ingenomen. Per fase is expliciet
samen met de Regiekamer gekeken welke interventiestijl nodig is, of welke toegevoegde
waarde PRW in de verschillende fasen kan inbrengen.
De toegevoegde waarde is ook in verschillende fasen te benoemen. het agenderen en
bundelen van beschikbare kennis en het verbinden met de beleidsopgave in het
kennisdocument, het verkennen en doorrekenen van mogelijke maatregelen en het
verbinden van beleidsmakers, beheerders en wetenschappers aan dit proces, en de
onafhankelijke procesrol vanuit economie en Ecologie in Balans.

GE16/rapp/001b

36

Holwerd-Ameland (Ameland Natuurlijk Bereikbaar)
In het verlengde van de het streefbeeld ‘ Schoon en (helder) genoeg water - natuurlijk
bereikbaar, innovatie in baggeren en transport’ heeft PRW in 2011 een Voorverkenning
‘Ameland, natuurlijk bereikbaar’ uitgevoerd om te bezien hoe kansrijk een pilot is uit te
voeren met als doel het verminderen van het baggerbezwaar en tegelijk het handhaven van
de bereikbaarheid. Na afronding van de voorverkenning heeft het project vooralsnog
binnen PRW geen vervolg gekregen. Gesprekken worden evenwel weer opgestart.

Rol PRW
Met de Voorverkenning heeft PRW een verkennende en agenda-vormende rol willen
vervullen.
Fase
Het initiatief bevond zich in de fase van agendasetting. De probleemerkenning en wens tot
duurzame oplossingen werd door personen en organisaties verschillend ervaren.
Onderschat waren de belangen binnen organisaties (bijvoorbeeld aanbestedingsregels RWS
in relatie tot de praktijkopgave) en de ruimte binnen de bestuurlijke verhoudingen om naar
kansen te zoeken. PRW heeft de focus gelegd op de inhoud terwijl er achteraf bezien focus
op een gedeelde probleemanalyse nodig was.
Versnellingsbudget
€ 25.000,-. Voorverkenning, 2011.
Uren PRW
160 uur.
Spin off in versnelling
‘Ameland Natuurlijk Bereikbaar’ heeft geen directe versnelling bereikt op de beperking van
de slibbelasting. PRW heeft er bewust voor gekozen na de voorverkenning geen verdere
interventies te plegen.
Ondanks dat het traject binnen PRW in de periode 2011-2013 is stilgevallen, staat de
problematiek wel (voorzichtig) op de agenda. Begin 2014 kijken Ameland, de
waddenvereniging, RWS en PRW hoe dit samen weer op te pakken.
Spin off in geld
Nog geen. Mogelijk dat een nieuw verkenning kan leiden tot een forse reductie van de
kosten voor baggerwerkzaamheden vanuit RWS.
Spin off in geld (economisch effect)
Geen win-win momenten zoals koppeling aan de herinvesteringsoverwegingen veerboten
lijken een gepasseerd station.
Unieke toegevoegde waarde
Nog beperkt, maar het onderwerp staat op de agenda.

GE16/rapp/001b

37

Convenant transitie mosselsector en natuurherstel Waddenzee
In 2008 is het ‘Convenant transitie mosselsector en natuurherstel Waddenzee’ gesloten.
Convenantpartners zijn de Producentenorganisatie Mosselcultuur, het ministerie van
Economische Zaken en de Coalitie Wadden Natuurlijk.
Het hoofddoel van de transitie is om de mosselbanken op de bodem van de Waddenzee de
kans te geven zich ongestoord te laten ontwikkelen, terwijl de mosselsector kan blijven
produceren. Om te blijven produceren, heeft de sector jonge mosseltjes (‘mosselzaad’)
nodig. Afgesproken is dat de visserij op natuurlijke mosselzaadbanken stapsgewijs
vermindert en wordt vervangen door alternatieve manieren van zaadwinning, zodanig dat
een rendabele mosselkweek mogelijk blijft. Op die manier kan de mosselsector behouden
blijven, terwijl de druk op de natuur afneemt.
In 2013 is het mosselconvenant geëvalueerd. In zijn algemeenheid kan worden gezegd dat
het convenant zijn gewenste rol vervult om de convenantpartijen constructief samen te
laten werken, waarbij juridische procedures en andere tegen elkaar gerichte publieke acties
worden voorkomen. Tegelijkertijd is er de wens de complexiteit van afspraken voor de
volgende convenantfase te verminderen en voor de uitvoering ervan een minder
arbeidsintensieve begeleiding te organiseren. De transitie is tot nu toe succesvol, al loopt
het tempo iets achter bij het in 2008 voorspelde traject. Met het huidige tempo kan het
streefbeeld voor 2020 (geen bodem beroerende zaadvisserij meer) echter niet worden
gerealiseerd.

Rol PRW
Onderdeel van het ‘Convenant transitie mosselsector en natuurherstel Waddenzee’ is het
ontwikkelen en uitvoeren van een natuurherstelprogramma (het Programma naar een Rijke
Waddenzee). De begeleiding van de uitvoering van het Plan van Uitvoering voor de transitie
van de mosselsector vindt eveneens plaats vanuit het Programma naar een Rijke
Waddenzee. Hiervoor is, op verzoek van de convenantpartners, vanuit het programma een
onafhankelijk projectleider en voorzitter aangesteld.
Fase
Het eerste Plan van Uitvoering voor het mosselconvenant is geëvalueerd in 2013. Op basis
van de resultaten van die evaluatie wordt een nieuw Plan van Uitvoering voor de periode
2014 t/m 2018 voorbereid. Dit plan zal worden vastgesteld in 2014.
Versnellingsbudget
De begeleiding van het Plan van Uitvoering in de periode 2010-2014, de evaluatie van de
uitvoering en de herijking van de afspraken, vinden plaats door een onafhankelijk
projectleider. Het Bestuurlijk Overleg mosseltransitie wordt voorgezeten door een
onafhankelijk voorzitter . De kosten komen ten laste van het versnellingsbudget PRW en
bedroegen in de periode 2010-2013 gemiddeld € 175.000,- per jaar.
Spin off in versnelling
Het convenant heeft ertoe geleid dat de mosselsector verduurzaamd: de mosselzaadvisserij
in de Waddenzee wordt stapsgewijs afgebouwd. In 2013 is 40% van de gebieden waar in het
voorjaar mosselzaadbanken liggen gesloten voor de mosselzaadvisserij.

GE16/rapp/001b

38

Met de eerdere sluitingen van 2009 en 2010 (in 2011 en 2012 was er geen broedval, zodat
er ook niets gesloten hoefde te worden), is er nu 660 hectare sublitorale mosselbanken die
niet bevist mogen worden. Bank Breezanddijk (gesloten in 2010) heeft zich inmiddels
ontwikkeld tot meerjarige mosselbank. Bank De Vlieter is door predatie door zeesterren
vrijwel geheel verdwenen.
Het mosselconvenant heeft tevens een versnelling gegeven in de ontwikkeling van en de
investering in duurzame alternatieve technieken voor de invang van mosselzaad:
mosselzaad invang installaties (MZI’s). De MZI’s zijn een waardevolle en jaarlijkse constante
bron van aanvoer van mosselzaad, als alternatieve bron voor mosselzaad. Daarnaast zijn er
monitorings- en onderzoeksprogramma’s uitgevoerd die veel kennis over ecologie en
biodiversiteit van de Waddenzee opleveren, zoals over ecologische effecten van MZI’s en de
ecologische draagkracht in de Waddenzee. Die kennis is niet alleen essentieel voor de
uitvoering en bijsturing van de mosseltransitie, maar ook voor het natuurherstel. Een
voorbeeld hiervan is dat met de ontwikkelde kennis een betere methode voor sluiten van
gebieden voor de mosselzaadvisserij is ontwikkeld. Die leidt er bijvoorbeeld in 2014 toe dat
9.300 hectare van het sublitoraal in de Westelijke Waddenzee wordt gesloten voor de
mosselzaadvisserij. Het gaat hier om aaneengesloten gebieden waar mosselbanken de kans
krijgen zich te ontwikkelen.

Spin off in geld
Het convenant heeft er voor gezorgd dat er een langjarig economisch perspectief is
ontstaan voor de mosselsector. Dat perspectief was niet groot na het vernietigen van de
vergunning voor de voorjaarsvisserij 2006. De betekenis van het langjarig economisch
perspectief voor de mosselsector is groot. In het seizoen 2013-2014 was de aanvoerwaarde
van mosselen op de veiling 73 miljoen euro. Met circa 80 schepen en een bemanning van
gemiddeld drie personen per schip is hiermee een werkgelegenheid van circa 250
arbeidsplaatsen gemoeid. Indirect is er vervolgens ook een groot economisch belang voor
de mosselhandel, de verwerkingsindustrie, het transport en de horeca. De omvang hiervan
is niet gemakkelijk in geld uit te drukken, maar is aanzienlijk. Ook uit scheepsbouw en onderhoud vloeit werkgelegenheid voort.
Jaarlijks besteedt de mosselsector daarnaast circa 6,5 miljoen euro in MZI’s (alle kosten,
incl. investering, oogst, onderhoud, opslag e.d. inbegrepen, gegevens LEI-onderzoek: quick
scan van de sector, december 2013). Met MZI’s is extra werkgelegenheid gecreëerd, die
verder zal toenemen bij nieuwe investeringen.
Overigens blijkt uit dezelfde quick scan van het LEI (december 2013) dat de financiële
draagkracht van de mosselsector afneemt. De winstgevendheid van de mosselbedrijven is
over het algemeen dalend en de solvabiliteit van de sector staat onder druk. Zestig procent
van de mosselbedrijven heeft op dit moment een te lage solvabiliteit, waardoor (verdere)
opschaling bij deze bedrijven onder druk staat. Gezonde solvabele bedrijven kunnen deze
investeringen waarschijnlijk wel doorvoeren.

GE16/rapp/001b

39