Kostprijsonderzoek Opleidingsfonds
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
FPB/Inkoop – 2777760

Eindrapportage

Dr. P.J. Bosman, arts MBM
Mw. M.R. van Baalen, arts MSc
Drs. A.J. Boendermaker
Drs. W.L. Vreeman
November 2008

Kostprijsonderzoek Opleidingsfonds
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
FPB/Inkoop – 2777760

Inhoud

Pagina

1. Samenvatting

1

2. Inleiding

3

2.1 Aanleiding en context
2.2 Vraagstelling
2.3 Opbouw van dit rapport

3. Het kostprijsmodel (theoretisch kader)
3.1
3.2
3.3
3.4

Inleiding
Uitgangspunten
De basis van het model
Van het model naar een reële kostprijs

4. Verloop van het onderzoek
4.1 Rondje langs de velden
4.2 Expertmeeting
4.3 Benodigde input voor het model

5. Pilotonderzoek
5.1
5.2
5.3
5.4
5.5

Opzet
Verloop
Resultaten
Gevoeligheidsanalyse
Consequenties voor een landelijk onderzoek

6. Conclusies
6.1 Algemeen
6.2 Pilotonderzoeken
6.3 Landelijk kostprijsonderzoek

Bijlage 1: Kostprijsmodel
Bijlage 2: Uitleg variabelen kostprijsmodel

3
4
4

5
5
5
9
10

12
12
13
14

16
16
16
18
20
20

22
22
22
24

1. Samenvatting

In de huidige bekostiging van de medisch-specialistische opleidingen in de eerste tranche van
het Opleidingsfonds wordt geen onderscheid gemaakt1 in de kostenvergoeding per
specialisme, per opleidingsjaar of per type opleidingsziekenhuis. Bij gebrek aan specifieke
data is voor de pragmatische oplossing gekozen om alleen een staffel toe te passen op basis
van het aantal opleidingsassistenten in een ziekenhuis. De vraag is of dit aansluit bij de
werkelijkheid.
Het Ministerie van VWS heeft Berenschot gevraagd een onderzoek uit te voeren om te komen
tot een goed onderbouwd inzicht in de reële kostprijs van de diverse zorgopleidingen in de
eerste tranche van het Opleidingsfonds, met daarbij bijzondere aandacht voor de opleiding tot
psychiater in zowel ziekenhuizen als de Geestelijke Gezondheidszorg (GGZ).
Wij hebben daarvoor een (theoretisch) kostprijsmodel ontwikkeld, gebaseerd op gemiddelde,
reële activiteitenschema’s van de arts in opleiding tot specialist (AIOS). In het model worden
activiteiten van de AIOS, begeleiding door de specialist-opleider(s) en standaardproductietijd
van de specialist bij deze activiteiten vertaald in uren. Door vervolgens kosten en/of
opbrengsten aan deze uren toe te rekenen, is de werkelijke kostprijs van de opleiding en de
effecten daarvan voor het ziekenhuis enerzijds en de medisch specialist anderzijds, te
bepalen. Het is mogelijk hierbij te differentiëren naar specialisme, opleidingsjaar en
opleidingssetting.
Na diverse gesprekken in het veld en de presentatie van het model tijdens een expertmeeting
bij het Ministerie van VWS, is op verzoek van veldpartijen eerst een pilotonderzoek
uitgevoerd. Dit om te borgen dat het model meet wat het moet meten, alle variabelen
voldoende worden meegenomen, de onderzoeksopzet haalbaar is en het model in de praktijk
bruikbaar is. Deze pilot is in diverse opleidingssettings uitgevoerd bij zeven verschillende,
zowel snijdende, beschouwende als ondersteunende specialismen.
De pilot bracht een grote diversiteit aan activiteitenschema’s aan het licht. Per specialisme
bleken er verschillen tussen AIOS in hetzelfde opleidingsjaar in dezelfde instelling en tussen
vergelijkbare instellingen. De vormgeving van de opleidingen hangt sterk af van de lokale
invulling. Op basis van deze uitkomsten is het oorspronkelijke model enigszins aangepast en
is de methode van uitvragen middels enquête losgelaten. Qua methodiek is overgegaan tot
het uitvragen van de bestede uren per activiteit op groepsniveau, dat wil zeggen per
specialisme van alle AIOS binnen een opleidingsinstelling gezamenlijk. Op deze wijze konden
we redelijk volledige opleidingsprogramma’s verzamelen en verwerken, maar was het niet
langer mogelijk een kostendifferentiatie te maken naar opleidingsjaar, één van de
uitgangspunten van het onderzoek.

1

Met uitzondering van revalidatiegeneeskunde, psychiatrie in de GGZ, klinisch chemicus, klinisch

fysicus en ziekenhuisapotheker.

34989 – november 2008

1

Verder bleek de noodzakelijke input van opleiders en financiële afdelingen van de instellingen
onvoldoende beschikbaar. Van de meeste gegevens kon alleen een inschatting gegeven
worden en deze vertoonden onderling grote verschillen. De gegevens bleken daarbij
nauwelijks herleidbaar of toetsbaar.
Conclusie uit de pilot is dat veel van de noodzakelijke input voor het model ontbreekt.
Landelijk gestandaardiseerde uitvraag is hierdoor niet mogelijk. Noodzakelijke aannames en
schattingen om het model te vullen vormen een te grote variabele factor om tot 'hardere'
kostprijzen te komen dan die op dit moment voorhanden zijn. De oorspronkelijke doelstelling
van het onderzoek - het komen tot een goed onderbouwd inzicht in de reële kostprijs van de
diverse zorgopleidingen - is daarmee op dit moment niet haalbaar.

34989 – november 2008

2

2. Inleiding

2.1 Aanleiding en context
De aanleiding voor de oprichting van het Opleidingsfonds is het creëren van een gelijk
speelveld (level playing field) voor zorginstellingen, tegen de achtergrond van het nieuwe
financieringsstelsel voor de zorg. Voor de zorgmarkt is het van belang dat er sprake is van
evenwichtige marktverhoudingen en van gelijke uitgangspunten ten aanzien van prijsvorming
van de geleverde zorg, voor zowel zorgverleners als zorgverzekeraars.
Omdat opleiden tot grote verschillen in tarieven voor vergelijkbare DBC’s zou kunnen leiden
en daarmee tot ongelijke concurrentieposities van zorginstellingen (unlevel playing field),
worden marktverstorende opleidingskosten niet meegenomen in de product- of dienstenprijs
van de opleidende zorginstellingen. VWS bekostigt deze nu via een apart kanaal: het
Opleidingsfonds.
De huidige vergoedingen per opleidingsplaats zijn een onderhandelingsresultaat, gebaseerd
op een onderzoek van Prismant (‘Opleidingskosten gefinancierd’, 2004). Bij de bedragen
wordt geen onderscheid gemaakt naar opleiding 2 of naar jaargang. Het enige criterium voor
differentiatie is schaalvoordeel of -nadeel. Op basis van het aantal opleidingsplaatsen per
instelling vindt staffeling plaats. De informatie die Prismant voor dit onderzoek heeft gebruikt,
was niet specifiek genoeg om te kunnen beoordelen of de hogere kosten het gevolg waren
van opleiden of van ondoelmatig werken. Bij het onderzoek werd een controversiële aanname
gehanteerd, namelijk dat het productieverlies van de medisch specialist als gevolg van
begeleiding van de arts in opleiding tot specialist (AIOS) gelijk is aan de productieopbrengst
van de AIOS.
In 2006 deed het Erasmus Competition and Regulation Institute (ECRi) een onderzoek3 naar
de wenselijkheid dan wel noodzakelijkheid van de introductie van prikkels om de
doelmatigheid van opleiden te bevorderen. Naast de constatering dat nog niet aan alle
randvoorwaarden werd voldaan om opleiden te kunnen aanbesteden, signaleerde ECRi ook
een knelpunt bij de huidige vergoedingsbedragen. Het werken met vaste
vergoedingsbedragen sluit niet aan bij eventuele prijsverschillen tussen opleidingen.
Bovendien heeft een te hoog of te laag vergoedingsbedrag ongewenste effecten op de
zorgsector en de specifieke opleiding. Het creëert een ongelijke uitgangspositie voor
instellingen. Dit onderstreept het belang van juiste vergoedingsbedragen en het vaststellen
van een reële vergoeding.

2

Met uitzondering van revalidatiegeneeskunde, psychiatrie in de GGZ, klinisch chemicus, klinisch

fysicus en ziekenhuisapotheker.
3

ECRi: Naar een meer transparante opleidingsmarkt: Marktprikkels in het opleidingsfonds, 2006, Marco

Varkevisser, Stéphanie van der Geest, Emiel Maasland, en Erik Schut.

34989 – november 2008

3

Omdat het aanbesteden van opleidingsplaatsen in de ogen van ECRi op korte termijn niet
mogelijk was, adviseerde het instituut om aan de hand van een kostprijsonderzoek meer
inzicht te krijgen in de reële kosten van opleiden. De bevindingen van een dergelijk onderzoek
zouden ertoe kunnen leiden dat de vergoedingsbedragen beter aansluiten bij de reële kosten.
Dit advies vormde de aanleiding tot het verzoek van het Ministerie van VWS om een
kostprijsmodel te ontwikkelen.
2.2 Vraagstelling
Het Ministerie van VWS heeft Berenschot gevraagd een kostprijsonderzoek uit te voeren met
als doel te komen tot een reële vergoeding van de diverse zorgopleidingen in de eerste
tranche van het Opleidingsfonds.
De onderzoeksvraag is als volgt geformuleerd:
Ontwikkel binnen een redelijke termijn een goed onderbouwd inzicht in de reële kostprijs voor
de opleidingen uit de eerste tranche van het Opleidingsfonds, met daarbij bijzondere aandacht
voor de opleiding tot psychiater die zowel in ziekenhuizen als in de Geestelijke
Gezondheidszorg (GGZ) wordt gegeven.

2.3 Opbouw van dit rapport
In hoofdstuk 3 lichten we de theoretische basis van het kostprijsmodel toe. In hoofdstuk 4
doen we allereerst verslag van de ronde langs het veld om het model en de methodiek te
toetsen. Vervolgens beschrijven we in hoofdlijnen de uitkomst van de expertmeeting van 16
oktober 2007. In hoofdstuk 5 bespreken we de resultaten van het pilotonderzoek en de
consequenties hiervan voor het landelijke onderzoek. Het rapport sluit af met de conclusies in
hoofdstuk 6.
In bijlage 1 is het definitieve model opgenomen, dat tijdens het pilotonderzoek is gebruikt. In
bijlage 2 staan alle definities en aannamen van het kostprijsmodel, voorzien van een
toelichting.

34989 – november 2008

4

3. Het kostprijsmodel (theoretisch kader)

3.1 Inleiding
In het huidige bekostigingsmodel voor zorgopleidingen wordt geen onderscheid gemaakt in de
kostenvergoeding per specialisme, per opleidingsjaar of per type opleidingsziekenhuis
(academisch, STZ- of algemeen ziekenhuis).
De vraag is echter of dit aansluit bij de werkelijkheid. Hierbij spelen onder meer de volgende
vragen:


Is de begeleiding bij ieder specialisme even intensief?



Is de begeleiding voor ieder opleidingsjaar even intensief?



Zijn de kosten in de academische setting even hoog als die in een perifeer ziekenhuis?



Zijn de kosten van het vertragingseffect4 als gevolg van opleiden in een ziekenhuis voor
ieder specialisme gelijk of geldt dat in het bijzonder voor de snijdende specialismen?



Zijn de toe te rekenen kapitaallasten voor ieder specialisme gelijk?



Neemt de productiviteit van de AIOS toe naarmate de opleiding vordert?

Op verzoek van het Ministerie van VWS heeft Berenschot een kostprijsmodel ontwikkeld,
gebaseerd op de activiteitenschema’s van AIOS. Het is een transparant model dat inzichtelijk
maakt, waar tijdens de opleiding van een individuele AIOS de kosten gemaakt worden en
waar de eventuele inkomsten gegenereerd worden.
Het betreft een kostprijsmodel waarmee het in principe mogelijk is te differentiëren naar
specialisme(n), opleidingsjaar(en) en setting (academisch of perifeer).
3.2 Uitgangspunten
In deze paragraaf gaan we in op de uitgangspunten voor het kostprijsmodel. In de
daaropvolgende paragrafen leggen we uit hoe deze uitgangspunten in het model zijn verwerkt
en lichten we het model verder toe.
Opleidingen vormgegeven
De klassieke specialistenopleiding wordt van oudsher gekenmerkt door een meestergezelrelatie, waarbij de AIOS getraind wordt door een ervaren medisch specialist (de
opleider).

4

De term ‘vertragingseffect’ wordt toegelicht in paragraaf 3.2.

34989 – november 2008

5

Inmiddels is de één-op-één-relatie uitgebreid naar begeleiding door een opleidersgroep en
bestaat de opleiding uit zowel praktische als theoretische onderdelen. Met name het
praktijkgedeelte heeft nog steeds kenmerken van de meester-gezelconstructie, waarbij één of
meer medisch specialisten een bijdrage leveren.
De diverse opleidingen staan aan de vooravond van een nieuwe moderniseringsslag, waarbij
de curricula in toenemende mate competentiegericht worden vormgegeven. Naast het
medisch handelen krijgen communicatie, samenwerking, kennis en wetenschap,
maatschappelijk handelen, organisatie en professionaliteit nadrukkelijk aandacht in de
opleiding. Door het beter formuleren van de opleidingsdoelen, een transparantere opbouw van de
opleiding en een objectievere manier van beoordelen van de AIOS is de verwachting dat per
specialisme de opleidingen in de toekomst meer gelijkvormig zullen worden.
De opleidingen zijn over het algemeen ingedeeld in verschillende stageperioden die op
diverse afdelingen gevolgd worden. In de meeste gevallen vindt de opleiding deels plaats in
een academisch en deels in een perifeer (algemeen of STZ-)ziekenhuis. De duur van de
opleidingen in de eerste tranche van het Opleidingsfonds varieert van vier tot zes jaar.
Het theoretische deel van de opleiding wordt veelal gegeven in de vorm van nietpatiëntgebonden gestructureerd cursorisch onderwijs (college, refereren, trainingen, etc.). Het
praktijkgedeelte bestaat enerzijds uit direct patiëntgebonden activiteiten (zaalwerk, polikliniek,
EHBO, operaties, etc.), waarbij sprake is van direct contact tussen de AIOS en de patiënten
en anderzijds uit indirect patiëntgebonden activiteiten (patiëntbesprekingen, overdracht, etc.),
waarbij de patiënt zelf niet aanwezig is. Daarnaast zijn er nog diverse andere activiteiten,
zoals wetenschappelijk onderzoek, voortgangsgesprekken en beoordelingsgesprekken.
In eerste instantie vindt een groot deel van de direct patiëntgebonden activiteiten plaats onder
directe supervisie van een medisch specialist. Vaak is dan sprake van schouder-aanschouderbegeleiding. Naarmate de AIOS verder is met de opleiding, worden meer en meer
(complexe) verrichtingen aan hem of haar overgelaten.
Kosten maar ook opbrengsten bij opleiden
Nadat een AIOS is aangenomen voor een bepaalde opleiding, komt de AIOS in dienst van het
ziekenhuis of instelling waar hij of zij de opleiding volgt. Salariëring vindt plaats op basis van
de CAO van het betreffende ziekenhuis of instelling5.
Het mag duidelijk zijn dat het opleiden zelf ook kosten met zich meebrengt, bijvoorbeeld de
cursorische onderdelen en de begeleiding tijdens de praktische onderdelen.
Daartegenover staat dat de AIOS bij diverse activiteiten in het kader van de patiëntenzorg
wordt ingezet. Daarbij neemt de AIOS (deels) het werk over dat anders door een medisch
specialist zou worden uitgevoerd of een ANIOS (arts niet in opleiding tot medisch specialist).

5

In de huidige financieringssystematiek vormen deze salarislasten (inclusief werkgeverslasten) een

aanzienlijk deel van de vergoeding per opleidingsplaats vanuit het Opleidingsfonds.

34989 – november 2008

6

Kortom, de kostprijs van de opleiding wordt bepaald door alle kosten die een ziekenhuis
maakt om de AIOS in de gelegenheid te stellen de opleiding te volgen en de opleiding ook
daadwerkelijk te verzorgen, verminderd met de opbrengsten, omdat de AIOS werkzaamheden
verricht die anders iemand anders zou uitvoeren.
Activiteiten van de AIOS in relatie tot DBC-inkomsten van ziekenhuis en specialist
Tijdens de opleiding wordt de AIOS ingezet bij diverse activiteiten in het kader van de
patiëntenzorg. Al deze activiteiten maken deel uit van de Diagnose Behandeling Combinaties
(DBC’s) van de individuele patiënten, op basis waarvan zowel het ziekenhuis
(ziekenhuiscomponent) als de medisch specialist (honorariumcomponent) inkomsten
genereert.
Afhankelijk van de mate van zelfstandigheid van de AIOS, kan deze een positieve bijdrage
leveren aan de DBC-opbrengst voor de medisch specialisten en het ziekenhuis, maar diens
activiteiten kunnen ook een negatief effect hebben. In dit kader is het relevant om het begrip
‘vertragingseffect van opleiden’ toe te lichten. Er is sprake van een vertragingseffect als:


een activiteit (behandeling) langer duurt, omdat de AIOS toekijkt terwijl de opleider de
handeling verricht en toelicht aan de AIOS;



een activiteit (behandeling) langer duurt, omdat de AIOS de behandeling uitvoert, de
opleider toekijkt, maar de AIOS de routine nog niet heeft;



een activiteit (behandeling) langer duurt, omdat de AIOS de behandeling uitvoert, de
opleider niet aanwezig is, en de AIOS nog altijd langzamer werkt dan een ervaren
medisch specialist.

In alle bovenstaande gevallen geldt dat er als gevolg van het opleiden vertraging optreedt ten
opzichte van de 'standaardtijd' die de opleider/medisch specialist zelf (zonder de AIOS) nodig
heeft voor het uitvoeren van de betreffende activiteit.
Negatieve financiële effecten van de inzet van AIOS (kosten)
De extra tijd die de inzet van een AIOS vergt voor het uitvoeren van bepaalde activiteiten (de
vertragingstijd), is niet in de DBC-vergoeding opgenomen, noch voor de medisch specialist,
noch voor het ziekenhuis. De DBC-vergoeding gaat immers uit van een reguliere
(standaard)situatie zonder opleiden.
Voor het ziekenhuis gaat het hierbij om inefficiënt gebruik van bijvoorbeeld OK- of poliruimte
inclusief bijbehorend personeel (kapitaallasten en personeelskosten). Voor de specialist gaat
het om de kosten als gevolg van tijdverlies. In deze extra tijd kan de medisch specialist
immers niet zelf produceren en derft daarmee inkomen. Deze kosten zijn door het afschaffen
van de lumpsumfinanciering voor medisch specialisten per 1-1-2008 een belangrijkere rol
gaan spelen.

34989 – november 2008

7

Positieve financiële effecten van de inzet van AIOS (opbrengsten door opleiden)
In de situatie dat de AIOS, als vervanger van de medisch specialist, zonder supervisie en
zonder vertraging een DBC-activiteit uitvoert, krijgt de medisch specialist de gehele
honorariumcomponent zonder dat daar zijn inzet voor nodig was en het ziekenhuis de gehele
ziekenhuiscomponent zonder dat daar extra kosten voor zijn gemaakt.
Als er sprake is van enige begeleiding door de medisch specialist bij een activiteit van een
AIOS, kan dit leiden tot opbrengsten voor de medisch specialist zolang de begeleidingstijd
korter is dan de standaardtijd die ervoor staat. Als de totale begeleidingstijd van de medisch
specialist gelijk is aan de tijd die standaard voor de verrichting nodig is, leidt dit tot dezelfde
inkomsten voor de medisch specialist als in de situatie zonder opleiden.
Als de AIOS een activiteit verricht zonder begeleiding, leidt dit tot extra opbrengsten voor de
medisch specialist. Voor het ziekenhuis kan dit anders liggen. Als de AIOS de activiteit
namelijk langzamer uitvoert dan een medisch specialist, leidt de vertraging tot extra kosten
voor de instelling, bijvoorbeeld doordat een OK of polikliniek langer bezet wordt gehouden (zie
vorige paragraaf: ‘Negatieve financiële effecten van de inzet van AIOS’).
Naarmate de AIOS verder in de opleiding is en vaker even lang over de verrichting doet als de
medisch specialist, is er voor het ziekenhuis geen verschil met de uitvoering door een
medisch specialist. De tijd is conform de tijd die een medisch specialist nodig heeft en het
ziekenhuis ontvangt de ziekenhuiscomponent voor de betreffende verrichting, zonder dat daar
voor het ziekenhuis extra kosten tegenover staan.
Ook kan een positief financieel effect optreden als de AIOS werkzaamheden verricht, die bij
afwezigheid van de AIOS, niet altijd worden uitgevoerd door een medisch specialist. Hierbij
valt te denken aan verrichtingen op de spoedeisende hulp, tijdens avond-, nacht- en
weekenddiensten en aan zaalwerk. Dit werk wordt (bijvoorbeeld in een nietopleidingsziekenhuis) vaak uitgevoerd door een ANIOS (arts niet in opleiding tot medisch
specialist), een SEH-arts of een nurse-practitioner, Deze functionarissen zijn als reguliere
medewerkers in dienst van het ziekenhuis en/of een maatschap. Door de inzet van een AIOS
worden deze kosten (deels) uitgespaard (zie paragraaf 4,1: substitutie van de ANIOS).
Balans in kosten en opbrengsten
Het is voor VWS van belang een reële kostprijs van opleiden te vergoeden, zodat
marktverstoren en marktfalen niet meer aan de orde zijn. Uitgangspunt is dan ook dat daar
waar de kosten als gevolg van opleiden hoger zijn dan de opbrengsten, deze gecompenseerd
worden. Op die manier ontstaat een gelijk speelveld voor zorginstellingen, zodat de DBCtarieven in essentie niet in hoogte hoeven te verschillen. Opleidingskosten worden apart
gefinancierd, waardoor opleidende instellingen kunnen concurreren met niet-opleidende
instellingen.
Het is dus van belang zowel de kosten als de opbrengsten in kaart te brengen.

34989 – november 2008

8

3.3 De basis van het model

E

F

Saldo Kosten-Opbrengsten Medisch
specialisten (€)

D
=A-C

(Meer)kosten ziekenhuis (€)

C

Uurtarief medisch specialist (€)

Standaard tijdsbesteding specialist (in uren)

B

Ziekenhuiskosten per uur activiteit (€)

Directe en indirecte begeleiding /
kennisoverdracht (in uren)

A
Berekening

Niet productieve uren (=vertraging in uren)

Activiteiten (in uren)

Op grond van het voorgaande stellen we dat een kostprijsmodel gebaseerd moet zijn op
gemiddelde, reële activiteitenschema’s van AIOS, waarbij de productie, vertraging,
begeleiding, et cetera worden vertaald in 'uren'.

=D*E

=(C-B)*F

Niet patientgebonden gestructureerd cursorisch onderwijs (per week)
Activiteit 1
Activiteit n
Direct Patientgebonden (opleidings)activiteiten (per week)
Activiteit 1
Activiteit n
Indirect Patientgebonden (opleidings)activiteiten (per week)
Activiteit 1
Activiteit n
Overige activiteiten (per jaar)
Activiteit 1
Activiteit n

Figuur 1: Sterk vereenvoudigde weergave van het kostprijsmodel.

Vervolgens worden op basis van deze uren de effecten voor het ziekenhuis en de medisch
specialist bepaald, opnieuw in uren. Naast de directe begeleidingstijd 6 door de medisch
specialist moeten ook de indirecte begeleidingstijd 7 en de standaardproductietijd8 van de
medisch specialist in kaart gebracht worden.

6

Een voorbeeld van directe begeleiding is de tijd die een MS besteedt, één op één bij een operatie, op

het moment dat de AIOS opereert en de MS assisteert.
7

Een voorbeeld van indirecte begeleidingstijd is de tijd die de MS nodig heeft voor het controleren en

accorderen van het operatieverslag, de nacontrole van de zorg van de AIOS op de afdeling, de
voorbereiding van beoordelingsgesprekken, etc.

34989 – november 2008

9

Door kosten en/of opbrengsten aan deze uren toe te rekenen kan het financiële effect van de
diverse activiteiten van de AIOS op het ziekenhuis en de medisch specialist worden berekend.
Om het model te kunnen vullen, is informatie uit drie bronnen nodig (zie ook paragraaf 4.3):
1. AIOS: de werkelijke activiteiten van de AIOS (in uren, op weekbasis/jaarbasis) en de
directe begeleiding daarbij.
2. Opleiders: de begeleidingstijd direct en indirect, en standaardproductietijd (de tijd die de
MS voor de activiteit nodig zou hebben).
3. Financiële afdeling: het gaat hierbij om de prijzen per uur (inclusief kapitaals- en
personeelslasten) van de gebruikte faciliteit bij een bepaalde activiteit.
Om te komen tot de totale kostprijs van de opleiding is ook inzicht nodig in de door de
instelling gemaakte vaste kosten, die onafhankelijk zijn van de door de AIOS uitgevoerde
activiteiten (zie paragraaf 3.4).
3.4 Van het model naar een reële kostprijs
Hiervoor hebben we beschreven dat een goed inzicht in de variabele kosten en baten van de
AIOS-werkzaamheden in een instelling, een eerste voorwaarde is voor het berekenen van
een gedifferentieerde kostprijs. Bij de kosten gaat het met name om de vertragingseffecten
voor de medisch specialist en het ziekenhuis. Bij de inkomsten gaat het vooral om de
werkzaamheden die een directe substitutie vormen voor werkzaamheden van de medisch
specialist. Kortom, financiële effecten die ontstaan door de activiteiten van de AIOS. Met
behulp van het beschreven model kunnen deze effecten worden berekend.
De totale opleidingskosten daarentegen worden niet alleen bepaald door deze variabele
component. Er is ook nog een vaste kostencomponent, namelijk de basiskosten voor het
aanwezig zijn van de AIOS in een instelling. Immers, de AIOS is als werknemer aangesteld bij
de instelling waar hij de opleiding tot medisch specialist volgt. De daaraan verbonden kosten
betreffen salaris- en werkgeverslasten en een deel van de toegerekende overhead van de
instelling zoals die voor elke reguliere werknemer geldt. Daarnaast zijn er nog de
opleidingskosten van de AIOS zelf (declaraties congresbezoeken, etc.) en kosten die het
ziekenhuis maakt om de aanwezigheid van de AIOS (c.q. de opleiding) te faciliteren (skillslab
etc.).

8

Het gaat om de tijd die de MS, bij ontbreken van de AIOS, zelf nodig zou hebben voor die activiteiten.

Een medisch specialist heeft over het algemeen minder tijd nodig voor een poli dan een AIOS. Betreft
het daarbij ook nog een voorgeselecteerde ‘simpele’ poli voor een ‘jongerejaars’ AIOS, dan heeft een
MS daar nog minder tijd voor nodig.

34989 – november 2008

10

De vaste kosten per AIOS vormen als het ware een basiskostprijs. De totale kostprijs wordt
bepaald door het basisbedrag (vaste kosten) plus de resultante van de variabele kosten en
opbrengsten. Zijn er meer variabele kosten dan opbrengsten, dan is de kostprijs hoger dan
het basisbedrag (situatie A in figuur 2). Zijn er meer variabele opbrengsten dan kosten, dan is
de kostprijs lager dan het basisbedrag (situatie B in figuur 2).

Kosten
Activiteiten

Basiskosten
(Salariskosten, overhead, declaraties)

Kostprijs A

Basiskosten
(Salariskosten, overhead, declaraties)

Kosten
Activiteiten

Variabele
kosten via
model

Opbrengsten
Activiteiten

Opbrengsten
Activiteiten

Kosten en opbrengsten (€)

Variabele
kosten via
model

Opleiding A

Opleiding B

Kostprijs B

Figuur 2: Samenhang van vaste en variabele kosten.

De variabele kosten en opbrengsten die voortkomen uit de activiteiten, zijn afhankelijk van het
specialisme, het opleidingsjaar en de opleidingssetting.
Ook de basiskostprijs varieert enigszins per specialisme, per opleidingsjaar en per
opleidingssetting9. Om de basiskostprijs te berekenen, is informatie nodig van de financiële
afdeling van de instellingen. Het gaat hierbij om de salariskosten inclusief de toe te rekenen
overhead, de declaraties van de AIOS en de overige instellingskosten met betrekking tot het
faciliteren van de opleiding.

9

Bijvoorbeeld door verschillen in CAO’s tussen academische en perifere ziekenhuizen.

34989 – november 2008

11

4. Verloop van het onderzoek

4.1 Rondje langs de velden
Om het theoretisch model te toetsen, hebben we in eerste instantie diverse gesprekken
gevoerd met een brede selectie van vertegenwoordigers van diverse partijen in het veld. We
hebben gesproken met:


brancheorganisaties zoals NVZ, SAZ, STZ, NFU, GGZ-Nederland, Revalidatie Nederland
en externe partijen als ECRi;



(vertegenwoordigers van) medisch specialisten via de Orde van Medisch Specialisten,
verschillende wetenschappelijke verenigingen (zoals Heelkunde, Gynaecologie,
Kindergeneeskunde, Psychiatrie, etc.);



individuele medisch specialisten uit eigen netwerk;



vertegenwoordigers van de AIOS (Jonge Orde en LVAG);



individuele AIOS uit eigen netwerk;





verschillende instellingen (raden van bestuur van enkele ziekenhuizen – zowel STZ als
academisch);
het CBOG, Capaciteitsorgaan, CCMS; College Medische Vervolgopleidingen, inVIVO en
de MSRC.

Substitutie van de ANIOS
Eén van de voornaamste toevoegingen aan het model was de ‘substitutie van de ANIOS’. Het
werk dat een AIOS verricht, wordt namelijk bij afwezigheid van een AIOS niet altijd uitgevoerd
door een medisch specialist. Hierbij valt te denken aan de inzet van een AIOS op de
spoedeisende hulp en tijdens avond-, nacht- en weekenddiensten. Dit werk wordt
(bijvoorbeeld in een niet-opleidingsziekenhuis) vaak uitgevoerd door een ANIOS (arts niet in
opleiding tot medisch specialist), een SEH-arts of een nurse-practitioner.
Het is reëel om deze (aanwezigheids-) uren te waarderen tegen het aanzienlijk lagere
uurtarief van deze functionarissen. Met de inzet van de AIOS voor dit type werk spaart het
ziekenhuis immers alleen de kosten van deze ANIOS, SEH-arts of nurse-practitioner uit. Als
deze AIOS-uren zouden worden gewaardeerd tegen het uurtarief van de medisch specialist,
worden de opbrengsten veel te hoog ingeschat en zou de kostprijs van de opleiding te laag
uitvallen. Overigens biedt het model wél ruimte om te waarderen tegen het uurtarief van de
medisch specialist, als de opleidingssituatie daar aanleiding toe geeft. Dit zou het geval
kunnen zijn bij het toenemen van de ervaring van de AIOS in de latere jaren, waarbij de AIOS
echt als vervanger voor de medisch specialist kan optreden, bijvoorbeeld als eerste
achterwacht. De wijze van substitutie van dergelijke werkzaamheden (ANIOS of medisch
specialist) is dus van belang voor de berekening van de kostprijs.

34989 – november 2008

12

Andere aandachtspunten
Andere aanpassingen van het model naar aanleiding van de gesprekken met het veld waren
de toevoeging van ‘jaaractiviteiten’, zoals activiteiten in het kader van verplicht
wetenschappelijk onderzoek, beoordelingsgesprekken en de kosten die eenmalig gemaakt
worden voor verplichte cursussen buiten de opleidingsinstelling, zonder begeleiding van de
medisch specialist.
Ook werd in de gesprekken aandacht gevraagd voor bijvoorbeeld:


de (extra) secretariële ondersteuning die nodig is voor de opleiding van de AIOS;



de extra licentiekosten voor software voor de AIOS (bijvoorbeeld Radiologie);



het gebruik van het skillslab;



de verwerking van de kapitaallasten.

Aan de hand van de gesprekken met het veld en met de klankbordgroep is het ontwikkelde
kostprijsmodel verder gespecificeerd en verbeterd.
4.2 Expertmeeting
Het naar aanleiding van de gesprekken bijgestelde kostprijsmodel is op 16 oktober 2007 in
een expertmeeting bij het Ministerie van VWS aan het veld gepresenteerd. Deelnemers waren
(vertegenwoordigers van):


de NVZ, STZ, NFU, Orde van Medisch Specialisten, LVAG, SBOH, Jonge Orde, Brabant
Medical School, NVvHeelkunde; NVvPsychiatrie, GGZ, het Capaciteitsorgaan, CBOG, de
ministeries van Financiën, EZ en VWS, InVivo, Revalidatie Nederland, UMC Utrecht,
Medisch Centrum Alkmaar en een aantal opleiders (Kindergeneeskunde, Interne
Geneeskunde en Gynaecologie).

Tijdens deze expertmeeting is het model toegelicht en zijn verdiepende vragen beantwoord. In
de discussie zijn geen nieuwe inzichten boven tafel gekomen. Duidelijk werd echter wel dat
het kostprijsonderzoek een gevoelig onderwerp is. Niet alleen vanwege de mogelijke
financiële consequenties in de toekomst, maar ook vanwege de complexiteit van het
onderwerp.
De deelnemers gaven dan ook aan dat er in het veld behoefte is aan een pilotonderzoek voor
gestart wordt met het landelijk uitzetten bij alle AIOS, opleiders en opleidingsinstellingen. De
vraagstelling hierbij was meervoudig:


Meet het model wat het moet meten?



Worden alle variabelen voldoende meegenomen in het model?



Is de onderzoeksopzet haalbaar en is het model in de praktijk bruikbaar?

Aan dit verzoek is, in overleg met VWS, gehoor gegeven.

34989 – november 2008

13

4.3 Benodigde input voor het model
Aan de hand van de gesprekken en de expertmeeting is een definitieve lijst van op te vragen
gegevens samengesteld, die nodig zijn voor het vullen van het kostprijsmodel. Het betreft bij
medisch specialisten/opleiders, AIOS en HEAD’s/Controllers separaat uit te vragen gegevens.
Bij de AIOS gaat het concreet om het systematisch uitvragen van de activiteiten aan de hand
van de volgende thema’s:
1. Niet-patiëntgebonden gestructureerd cursorisch onderwijs (uren per week) (college,
refereren, trainingen, etc.).
2. Direct patiëntgebonden (opleidings)activiteiten (uren per week) (zaalwerk, polikliniek, OK,
EHBO, etc.).
3. Indirect patiëntgebonden (opleidings)activiteiten (uren per week) (intra- en
interdisciplinaire patiëntbesprekingen, weekendoverdracht, etc.).
4. Wetenschappelijke activiteiten (uren per jaar) (bijvoorbeeld wetenschappelijk artikel, als
verplicht onderdeel van de opleiding).
5. Overige activiteiten (uren per jaar) (zoals voortgangsgesprekken, landelijke
specialistendagen en opleidingsvergaderingen).
Dit zou een gedetailleerd overzicht moeten opleveren van de activiteitenschema’s per AIOS
per week, aangevuld met de activiteiten die een of meer malen per maand of per jaar
plaatsvinden. Verder gaat het bij de AIOS om:
de directe begeleidingstijd (schouder aan schouder) door de medisch specialist per
activiteit;
het aantal AIOS dat deelneemt per activiteit;
het aantal medisch specialisten dat deelneemt per activiteit;
het feit of de activiteit bij afwezigheid van de AIOS overgenomen wordt door de MS of
door bijvoorbeeld de ANIOS (substitutie);
de tijdsbesteding van een ANIOS bij afwezigheid van de AIOS.
Bij de opleider gaat het concreet om het systematisch uitvragen van de volgende thema’s:
1. De directe begeleidingstijd (als vergelijking met de genoemde tijden door de AIOS):
bijvoorbeeld de tijd die de specialist besteedt aan het bespreken van een patiënt op de
poli.
2. De indirecte begeleidingstijd: de tijd die de medisch specialist per activiteit van de AIOS
besteedt aan voorbereiding, nazorg, etc. Bijvoorbeeld het controleren en accorderen van
het operatieverslag.

34989 – november 2008

14

3. De standaardtijd: de tijd die de medisch specialist zelf nodig heeft voor het uitvoeren van
de activiteit. Deze uitvraag is alleen van toepassing op activiteiten waar zorg geleverd
wordt, waar ‘productie’ gedraaid wordt. Deze gegevens dienen om de vertragingstijd als
gevolg van de inzet van de AIOS te bepalen. Dit is nodig om de extra kosten voor het
ziekenhuis te achterhalen als gevolg van het langer gebruiken van faciliteiten en de extra
tijd die het de specialist kost bij directe begeleiding.
In het contact met de HEAD/ financiële afdeling van de instellingen gaat het concreet om:
1. De ziekenhuiskosten per uur activiteit. Het betreft de kosten per uur van bijvoorbeeld het
gebruik van onderwijsruimte en de kosten per uur van een operatiekamer ten behoeve
van een bepaald specialisme.
2. De kostprijs voor de inzet van de AIOS en de ANIOS per uur (loonkosten,
loongerelateerde kosten en toegerekende overheadkosten).

34989 – november 2008

15

5. Pilotonderzoek

5.1 Opzet
Het veld heeft tijdens de expertmeeting van 16 oktober 2007 verzocht om voorafgaand aan
het landelijk uitzetten van het kostprijsonderzoek een pilot uit te voeren, om zeker te zijn dat
het model meet wat het moet meten, alle variabelen voldoende worden meegenomen, de
onderzoeksopzet haalbaar is en het model in de praktijk bruikbaar is.
In overleg met VWS is besloten de pilot uit te voeren bij vijf specialismen in zowel een
academisch ziekenhuis als een algemeen (STZ-)opleidingsziekenhuis. Gekozen is voor twee
snijdende, twee beschouwende en een ondersteunend specialisme (respectievelijk
Heelkunde, Gynaecologie en Verloskunde, Kindergeneeskunde, Interne Geneeskunde en
Radiologie). Daarnaast viel de keus op de opleiding Psychiatrie, in een academisch
ziekenhuis en in een GGZ-instelling vanwege het grote verschil tussen de huidige
vergoedingen van de opleiding in beide. Op verzoek van Revalidatie Nederland is ook de
Revalidatiegeneeskunde in een revalidatie instelling aan de pilot toegevoegd.
Na overleg is om pragmatische redenen gekozen het onderzoek binnen één academisch
centrum uit te voeren. Verder zijn direct na de expertmeeting contacten gelegd met drie STZziekenhuizen. Uiteindelijk is de pilot gestart binnen twee STZ-ziekenhuizen. Separaat is op
aangeven van Revalidatie Nederland c.q. GGZ Nederland tevens gestart met een pilot bij een
revalidatie-instelling en een GGZ-instelling.
5.2 Verloop
In de oorspronkelijke opzet van het kostprijsonderzoek was sprake van het separaat ophalen
van de benodigde informatie bij medisch specialisten/opleiders, AIOS en HEAD’s/Controllers.
Door het afzonderlijk uitvragen van met name opleiders en AIOS kan een mogelijke
overschatting van het aantal uren door de één gecompenseerd door een mogelijke
onderschatting van het aantal uren door de ander. Zo is ook gestart in de pilot.
De activiteitenschema’s
Om het activiteitenschema op te halen, is allereerst gesproken met drie AIOS afzonderlijk en
aansluitend met de opleider. Snel werd duidelijk dat zowel de AIOS onderling als de AIOS en
de opleider niet of nauwelijks dezelfde 'taal' spreken ten aanzien van de activiteiten. De
opleidingsprogramma’s zijn divers en verschillen voor een bepaald specialisme in een
bepaald opleidingsjaar zowel tussen instellingen, alsook tussen verschillende AIOS binnen
dezelfde instelling. Er is geen standaard opleidingsprogramma per opleidingsjaar. Dit maakt
het moeilijk te komen tot een helder en eenduidig overzicht per specialisme en per
opleidingsjaar.

34989 – november 2008

16

De uren per activiteit
In de daaropvolgende gesprekken bleek de situatie bij de andere specialismen niet veel
anders. Opleiders wilden daarnaast veelal alleen samen met de AIOS in gesprek met de
onderzoekers, omdat zijzelf onvoldoende zicht hebben op de activiteiten van de individuele
AIOS.
Samen met AIOS en opleider is vervolgens systematisch de werkweek doorgenomen. Dit
gebeurde op basis van weekroosters en overzichten. Zelfs bij het tegelijkertijd interviewen van
de AIOS en opleider bleek de benodigde informatie op individueel AIOS-niveau (zelfs met
coachend uitvragen) zeer moeizaam leverbaar.
Gedurende de pilot bleken aanpassingen nodig van de wijze van uitvragen en van het
oorspronkelijk model. Voor zover we de informatie van de AIOS niet per opleidingsjaar
konden inventariseren, zijn we overgegaan tot het uitvragen van de bestede uren per activiteit
op groepsniveau, dat wil zeggen per specialisme van alle AIOS gezamenlijk. Op deze wijze
konden we uiteindelijk redelijk volledige opleidingsprogramma’s (zonder onderscheid naar
opleidingsjaar) verzamelen en verwerken. Gevolg was wel dat het maken van een
kostendifferentiatie naar opleidingsjaar – juist één van de uitgangspunten van het onderzoek –
onmogelijk werd.
De directe en indirecte begeleidingstijd
In de gesprekken hebben we naar de directe en indirecte begeleidingstijd van de medisch
specialist /opleider gevraagd. Het betreft de tijd die medisch specialisten/opleiders besteden
aan de diverse activiteiten van AIOS. Deze informatie bleek nauwelijks of niet voorhanden en
dus moesten we hiervoor terugvallen op aannames en schattingen. De totale tijdsbesteding
was niet te verifiëren.
De standaardtijd van de medisch specialist
Voor het toekennen van ‘waarde’ aan het werk van AIOS, zowel qua tijd als qua
‘moeilijkheidsgraad’ was het nodig om voor alle activiteiten van de AIOS de standaardtijden
van de medisch specialisten te inventariseren. Ook voor deze informatie moesten we
terugvallen op aannames en schattingen, die niet konden worden gevalideerd.
De standaardtijd van de ANIOS
Zoals aangegeven bij de ronde langs de velden, is het van belang om bij het toekennen van
‘waarde’ aan werkzaamheden van een AIOS mee te nemen dat diens activiteiten soms
substitutie van het werk van bijvoorbeeld een ANIOS (arts niet in opleiding tot specialist) is, en
niet van de medisch specialist.
De vraag of de werkzaamheden van de AIOS een substituut zijn van werk van de ANIOS dan
wel de medisch specialist, kon in de meeste gevallen beantwoord worden. Er liggen echter
geen protocollen of andere afspraken over vast.

34989 – november 2008

17

De instellingskosten op uurbasis
Om het financiële effect van activiteiten van de AIOS op instellingsniveau te kunnen
berekenen, is inzicht nodig in bepaalde instellingskosten op uurbasis. Voorafgaand aan de
pilot hebben verschillende ziekenhuizen aangegeven instellingskosten op uurbasis snel te
kunnen aanleveren. Na diverse gesprekken met HEAD’s /financiële afdelingen binnen de
pilotziekenhuizen bleek dit echter niet veel meer dan een uurprijs voor één soort OK, met een
kleine differentiatie naar specialisme. Andere kostprijzen per uur, zoals van poliruimten of
onderzoeksruimten, konden zij niet opleveren.
5.3 Resultaten
In totaal is bij vijftien afdelingen verdeeld over vijf instellingen een pilotonderzoek opgestart.
Uiteindelijk zijn twaalf ervan systematisch in kaart gebracht.
Naast overeenkomsten op hoofdlijnen, bleek sprake van een grote diversiteit aan
activiteitenschema’s op groepsniveau tussen dezelfde specialismen op verschillende locaties
en zeker tussen de diverse specialismen onderling. De vormgeving van de diverse
opleidingen is sterk afhankelijk van de lokale invulling. Een landelijk gestandaardiseerde
uitvraag is hierdoor nauwelijks mogelijk.
Voor de diverse pilots bleef het resultaat wat de inventarisatie van activiteiten, begeleidingstijd
en standaardtijd betreft, beperkt tot de informatie van één opleider en één of twee AIOS. Dit in
plaats van een groot aantal separate programma’s van vele AIOS. Met andere woorden, de
verzamelde informatie hoeft niet het gemiddelde te zijn. Het is een steekproef die door de
variatie in activiteitenschema’s per jaar en per instelling mogelijk niet representatief is. Hoewel
geen sprake was van onwil bij geïnterviewden, bleken de problemen om de informatie op te
leveren enorm.
Hierna volgt een kwalitatieve beoordeling van de in de pilots opgehaalde gegevens.
Activiteiten (in uren)
Schatting van de gegevens op groepsniveau op basis van roosters, weekprogramma’s,
etc. Enigszins controleerbaar door totaal aantal uren activiteit per week per AIOS te
berekenen.
Directe begeleiding/kennisoverdracht (in uren)
Schatting per activiteit op basis van gezamenlijke input van opleider en AIOS, maar niet
onafhankelijk van elkaar, moeilijk controleerbaar.
Indirecte begeleiding/kennisoverdracht (in uren)
Schatting op basis van input van alleen de opleider, moeilijk controleerbaar

34989 – november 2008

18

Substitutie medisch specialist (MS) of ANIOS
Over het algemeen is duidelijk of bepaalde activiteiten bij afwezigheid van AIOS door de
ANIOS (of een andere niet medisch specialist) of door de medisch specialist zouden
worden uitgevoerd.
Standaardtijdsbesteding medisch specialist (in uren)
Veruit de meest subjectieve parameter. Op basis van input van alleen de opleider. Heeft
bovendien een belangrijk effect op de berekende kostprijs.
Standaardtijdsbesteding ANIOS (in uren)
Schatting van de gegevens op groepsniveau op basis van roosters en weekprogramma’s.
Bij substitutie is de tijdsbesteding van de AIOS en de ANIOS in de meeste gevallen vrijwel
gelijk en dus gelijk aan de totale duur van de activiteit.
Aantal deelnemende AIOS
Schatting op basis van roosters, weekprogramma’s, in combinatie met het totaal aantal
AIOS in de instelling.
Aantal deelnemende medisch specialisten
Schatting op basis van roosters, weekprogramma’s, in combinatie met het totale aantal
medisch specialisten in de instelling. Onzekerheid door de variatie in lokale afspraken
over aanwezigheid en de daadwerkelijke aanwezigheid bij activiteiten.
Aantal (parallelle) activiteiten in de groep
Schatting op basis van roosters, weekprogramma’s, etc., in combinatie met gegevens
over het totaal aantal AIOS in de instelling en groepsgrootte bij de activiteit. Enigszins
controleerbaar door totaal aantal uren activiteit per week per AIOS te berekenen.
Aantal keer per week
Schatting op basis van roosters, weekprogramma’s, etc. Enigszins controleerbaar door
totaal aantal uren activiteit per week per AIOS te berekenen.
Aantal weken activiteit per jaar
Schatting op basis van roosters, weekprogramma’s, etc. Enigszins controleerbaar door
totaal aantal uren activiteit per week per AIOS te berekenen.
Daarnaast bestaat er nog onzekerheid omtrent de vraag of gerekend moet worden met 47
(ex vakantie) of 52 weken.

34989 – november 2008

19

5.4 Gevoeligheidsanalyse
Omdat we bij de vulling van het model veel hebben we gewerkt met schattingen en
aannames, hebben we een gevoeligheidsanalyse uitgevoerd. Hiertoe zijn alle aannames en
schattingen fictief 10% bijgesteld. Het effect hiervan op de uiteindelijke kosten is zeer
aanzienlijk: forse fluctuaties in de kostprijs, van aanzienlijk meer dan 10%. Dit geeft aan hoe
belangrijk het is om valide data in het model te gebruiken.
Geconcludeerd kan worden dat relatief kleine onzekerheden vrij grote gevolgen kunnen
hebben voor de hoogte van de kostprijs. Niet alle activiteiten hebben een even groot effect,
maar de aannames en schattingen vormden hiermee een te grote variabele factor voor het
vaststellen van 'hardere' kostprijzen dan die op dit moment voorhanden zijn.
5.5 Consequenties voor een landelijk onderzoek
De ervaringen en de resultaten van het pilotonderzoek hebben een directe consequentie voor
de landelijke uitrol van het onderzoek om te komen tot een reële landelijke kostprijs per
specialisme, opleidingsjaar en type opleidingsziekenhuis.
Een landelijke uitrol is niet reëel omdat:


AIOS en opleider afzonderlijk niet in staat zijn een ‘standaard’ activiteitenschema van een
individuele AIOS op te leveren;



AIOS onderling niet of nauwelijks eenzelfde 'taal' spreken;



opleiders onvoldoende zicht hebben op de activiteiten van de individuele AIOS;



de informatie op individueel AIOS-niveau, zelfs met coachend uitvragen van opleider en
AIOS gezamenlijk, te onbetrouwbaar is.

Het komen tot een landelijke reële kostprijs per specialisme, opleidingsjaar en type
opleidingsziekenhuis lijkt geen reële doelstelling omdat:


door gebrek aan standaardisatie van een opleiding (zoals het ontbreken van eenzelfde
'taal' tussen AIOS onderling en tussen instellingen) een landelijk uniforme uitvraag via
internet niet mogelijk is;



de activiteiten en het aantal daaraan bestede uren alleen op groepsniveau kunnen worden
verzameld. Differentiatie naar leerjaar is daardoor niet mogelijk;



de vormgeving van de diverse opleidingen sterk afhankelijk is van de lokale invulling. Een
gemiddelde kostprijs is daarmee niet direct een reële kostprijs;



veel gegevens alleen verzameld kunnen worden op basis van inschattingen. Eventuele
overschatting of onderschatting van het aantal uren activiteit van de AIOS en
begeleidingstijd medisch specialist kan grote variatie in kostprijs opleveren tussen
instellingen en opleidingsjaren;

34989 – november 2008

20



door het ontbreken van landelijke richtlijnen moet worden teruggevallen op aannames en
schattingen. Validering van een kostprijs is niet mogelijk;



ziekenhuizen vooralsnog niet in staat zijn de benodigde financiële informatie aan te
aanleveren. Het is daardoor niet mogelijke een reële kostprijs per uur van de benodigde
ruimte voor een activiteit, dus inclusief de kapitaallasten en andere kosten, op te leveren.

34989 – november 2008

21

6. Conclusies

In de volgende paragrafen geven wij de belangrijkste conclusies weer van het onderzoek om
te komen tot een reële kostprijs, per specialisme, per opleidingsjaar en per type
opleidingsziekenhuis, voor de opleidingen uit de eerste tranche van het Opleidingsfonds.
Hierbij hebben we een splitsing gemaakt naar conclusies van de beginfase van het
onderzoek, conclusies voortkomend uit het ingelaste pilotonderzoek en de overall-conclusies
ten aanzien van het uitvoeren van een landelijk kostprijsonderzoek. We beschrijven de
conclusies hier op hoofdlijnen, de onderliggende argumentatie en voorbeelden zijn te vinden
in de voorgaande hoofdstukken.
6.1 Algemeen


In de beginfase van het onderzoek hebben we veel aandacht besteed aan het verifiëren
van de volledigheid van het model bij partijen in het veld alsook aan het creëren van
draagvlak door gesprekken met een zeer brede en diverse groep belanghebbenden. De
onderzoekssystematiek gebaseerd op de activiteiten van de AIOS, werd gezien als een
goede basis om te komen tot inzicht in de kosten en de opbrengsten van het opleiden en
daarmee tot een reële kostprijs. De gesprekken hebben geleid tot aandachtspunten bij het
uitvoeren van het onderzoek en enkele verfijningen in het onderzoeksmodel.



Het kostprijsmodel is op 16 oktober 2007 in een expertmeeting bij het Ministerie van VWS
aan het veld gepresenteerd. Het kostprijsonderzoek bleek een complex en gevoelig
onderwerp, met name wat de mogelijke financiële consequenties in het veld betrof.



Tijdens de expertmeeting bleek behoefte te bestaan aan een pilotonderzoek. Oftewel een
onderzoek bij een aantal opleidingen (verschillende specialismen, verschillende
ziekenhuizen) voordat gestart zou worden met het landelijk uitzetten van het onderzoek bij
een grote groep AIOS, opleiders en opleidingsinstellingen. De vraagstelling hierbij was
meervoudig:
‫־‬

Meet het model wat het moet meten?

‫־‬

Worden alle variabelen voldoende meegenomen in het model?

‫־‬

Is de onderzoeksopzet haalbaar en is het model in de praktijk bruikbaar?

6.2 Pilotonderzoeken
In deze paragraaf beschrijven we de conclusies uit de diverse pilotonderzoeken.


Direct in de eerste pilots bleken AIOS en opleider afzonderlijk niet in staat
activiteitenschema’s van een individuele AIOS op te leveren. Er was niet of nauwelijks
sprake van eenzelfde 'taal' tussen de AIOS onderling. Opleiders wilden daarnaast veelal
alleen samen met de AIOS in gesprek met de onderzoekers, omdat zij zelf onvoldoende
zicht hadden op de activiteiten van de individuele AIOS.

34989 – november 2008

22

In de daaropvolgende gesprekken bleek het genereren van de benodigde informatie op
individueel AIOS niveau óók niet mogelijk met opleider en AIOS samen, zelfs niet met
coachend uitvragen. Door samen met de opleiders en AIOS de werkweek op basis van
overzichten en weekroosters systematisch door te nemen, konden wel de activiteiten en
het aantal daaraan bestede uren op groepsniveau worden verzameld. Dat betekende dat
de differentiatie naar leerjaar moest worden losgelaten. Om deze informatie in het
kostprijsmodel te verwerken, waren aanpassingen nodig in het oorspronkelijke model. De
noodzaak van intensieve begeleiding tijdens de inventarisatie maakte daarbij duidelijk dat
grootschalige uitvraag conform oorspronkelijke onderzoeksopzet niet succesvol zal zijn.
Het gevolg van het gemeenschappelijk uitvragen was dat geen compensatie plaats vond
van eventuele overschatting van het aantal uren door de één en onderschatting van de
ander.


De directe en indirecte begeleidingstijd die medisch specialisten/opleiders besteden aan
de diverse activiteiten van AIOS bleken niet beschikbaar. Hier moesten we terugvallen op
aannames en schattingen. Dit geldt ook voor de standaardtijden van de medisch
specialisten (de tijd die de MS bij ontbreken van de AIOS zelf nodig zou hebben voor die
activiteiten). Deze schattingen konden vooralsnog niet worden gevalideerd.



Om het financiële effect van activiteiten van de AIOS op instellingsniveau te kunnen
berekenen, is inzicht nodig in bepaalde instellingskosten op uurbasis. Hoewel de
participerende ziekenhuizen aan het begin van het pilotonderzoek aangaven die
gegevens (snel) te kunnen leveren, bleek dat in de pilot zeer beperkt het geval.
Instellingen kunnen de gevraagde financiële informatie niet opleveren.



Ondanks overeenkomsten op hoofdlijnen bleek sprake van een grote diversiteit aan
activiteitenschema’s op groepsniveau binnen dezelfde specialismen op verschillende
locaties en zeker tussen de diverse specialismen. De vormgeving van de diverse
opleidingen is sterk afhankelijk van de lokale invulling. Vanwege het ontbreken van enige
standaarden in de opleiding is het grootschalig uitvragen van informatie nauwelijks
mogelijk.



Voor de diverse pilots bleef het resultaat wat de inventarisatie van activiteiten,
begeleidingstijd en standaardtijd betreft, beperkt tot de informatie van één opleider en één
of twee AIOS. Dit in plaats van een groot aantal separate programma’s van vele AIOS,
met mogelijke vertekening tot gevolg.



Uit de gevoeligheidsanalyse bleek dat aannames en schattingen een dermate belangrijke
variabele factor vormden dat het onderzoek daardoor niet kon leiden tot 'hardere'
landelijke kostprijzen op een meer gedetailleerd niveau, dan die reeds beschikbaar zijn uit
eerdere onderzoeken.

34989 – november 2008

23

6.3 Landelijk kostprijsonderzoek


Op dit moment is het niet mogelijk om aan de oorspronkelijke opdracht te voldoen: te
komen tot reële kostprijzen per specialisme, per opleidingsjaar en per type
opleidingsziekenhuis. Op alle drie de niveaus (AIOS, medisch specialist en ziekenhuis)
ontbreekt het aan harde input voor het model. Vulling van het model met geschatte
gegevens zal niet leiden tot hardere kostprijzen dan die uit het onderzoek van Prismant
(2004).



De voorgestelde landelijke uitrol van het kostprijsonderzoek, gebaseerd op de
oorspronkelijk beschreven systematiek, is op dit moment praktisch niet uitvoerbaar.
Daarvoor zijn diverse oorzaken:



‫־‬

De vormgeving van de diverse opleidingen is sterk afhankelijk van de lokale situatie in
de opleidingsziekenhuizen. Standaarden (op instellingsniveau, per opleiding en per
opleidingsjaar) ontbreken. Globaal zijn wel dezelfde thema’s herkenbaar, maar de
diversiteit van opleidingsprogramma’s is groot (geen gemeenschappelijke 'taal' in de
activiteiten van de AIOS). Een landelijke enquête naar de activiteiten van de AIOS, als
input voor het model, is daardoor niet mogelijk. Zelfs als vragenlijsten per specialisme
worden ontwikkeld, zou dit leiden tot een te grote diversiteit aan door AIOS
aangeleverde informatie, die niet te herleiden is tot gemiddelde programma’s per
specialisme per opleidingsjaar.

‫־‬

Het ontbreekt aan gestandaardiseerde informatie over de begeleidingstijd die
opleiders/medisch specialisten besteden aan de diverse activiteiten van de AIOS. De
beschikbare informatie is gebaseerd op aannames of schattingen. Ook informatie over
de standaardtijden van de medisch specialisten (de tijd die de MS bij ontbreken van
de AIOS zelf nodig zou hebben voor die activiteiten) is niet voorhanden. De
standaardtijden zijn niet gevalideerd en gebaseerd op aannames/schattingen. Het
ontbreken van gevalideerde informatie over begeleidingstijd en standaardtijd vormt
daarmee een (te) grote variabele factor voor het vaststellen van 'hardere' kostprijzen
dan die op dit moment voorhanden zijn.

‫־‬

Ziekenhuizen zijn onvoldoende in staat gebleken de benodigde kostprijzen op
uurbasis voor de diverse activiteiten aan te leveren.

Opschalen van het onderzoek in dezelfde vorm als het pilotonderzoek (het coachend
uitvragen samen met AIOS en opleider naar activiteiten op groepsniveau) als alternatief
voor de oorspronkelijke opzet is gezien de huidige constellatie niet reëel. Ten aanzien van
de haalbaarheid en de concessies aan de oorspronkelijke doelstelling (komen tot een
reële kostprijs per specialisme, per opleidingsjaar en per type opleidingsziekenhuis)
plaatsen wij de volgende kanttekeningen:
‫־‬

De grootschalige gegevensuitvraag zoals uitgevoerd in het pilotonderzoek is in
landelijk opzicht (vanuit onderzoeksperspectief) zeer arbeidsintensief voor zowel
onderzoekers als veldpartijen en niet reëel.

34989 – november 2008

24

‫־‬

In deze onderzoekssystematiek (het op groepsniveau uitvragen) wordt niet
gedifferentieerd naar leerjaar. En juist het aspect van mogelijke verschillen in kosten
en opbrengsten per leerjaar is een van de drie oorspronkelijke uitgangspunten van het
kostprijsonderzoek.

‫־‬

Het gezamenlijk invullen van AIOS en opleiders veroorzaakt mogelijk vertekening. Er
is geen compensatie van een mogelijke overschatting van de één dan wel mogelijke
onderschatting van de ander. Het bereiken van een neutraliserend effect door AIOS
en specialist separaat te bevragen, gaat hierdoor verloren.

‫־‬

Deze systematiek (het opschalen in de vorm van het pilotonderzoek) zou kunnen
leiden tot een ‘gemiddeld’ activiteitenpatroon per opleiding en per instellingstype, maar
het is vervolgens de vraag of dit ook een representatief gemiddelde is.

‫־‬

De standaardtijden van activiteiten van de medisch specialisten en de begeleidingstijd
zijn ook in deze situatie gebaseerd op aannames/schattingen. Alleen harde
onderbouwing van deze schattingen kan het risico op onder- of overschatting van de
kostprijs wegnemen.

34989 – november 2008

25

Bijlage 1
Kostprijsmodel

Totaal
V
W
X
Y
Z
AA
Niet productieve uren tlv ziekenhuis (=vertraging in uren)

Activiteiten op jaarbasis voor de hele groep (uren)

Niet productieve uren (=vertraging in uren)

Standaard tijdsbesteding totaal (in uren)

U

Standaard tijdsbesteding ANIOS (in uren)

T

Standaard tijdsbesteding specialist (in uren)

S

Substitutie Medisch Specialist (MS) of ANIOS

Q

Indirecte begeleiding/kennisoverdracht (in uren)

P

Directe begeleiding/kennisoverdracht (in uren)

Input

Activiteiten AIOS (in uren)

O

vermenigvuldigingsfactor uren

N

Aantal weken activiteit per jaar

L

Aantal keer per week

Input

Aantal (parallele) activiteiten in de groep

K

Niet productieve uren (=vertraging in uren)

J

Standaard tijdsbesteding totaal (in uren)

I

Aantal deelnemende Med. Specialisten

H

Aantal deelnemende AIOS

G

Standaard tijdsbesteding ANIOS (in uren)

F

Standaard tijdsbesteding specialist (in uren)

E

Substitutie Medisch Specialist (MS) of ANIOS

Aantal MS
Zie volgende pagina

Aantal AIOS

Zie volgende pagina

Activiteit n
D

Indirecte begeleiding/kennisoverdracht (in uren)

C

Directe begeleiding/kennisoverdracht (in uren)

Activiteiten (in uren)

Specialisme

Niet patientgebonden gestructureerd cursorisch onderwijs (per week)
Activiteit 1

Activiteit n

Direct Patientgebonden (opleidings)activiteiten (per week)
Activiteit 1

Activiteit n

Indirect Patientgebonden (opleidings)activiteiten (per week)
Activiteit 1

Activiteit n

Wetenschappelijke activiteiten (per jaar)
Activiteit 1

Activiteit n

Overige activiteiten (per jaar)
Activiteit 1

Activiteit n

Overig
Activiteit 1

1

Zie vorige pagina

BE
BG
BH
BI

Uren indirecte Begeleiding

BD

Uren directe begeleiding

BC

Contacttijd met 1 of meer specialisten

Analyse Groep

Uren activiteit AIOS

BB

Uren indirecte Begeleiding

AY

Uren directe begeleiding

AW

Contacttijd met 1 of meer specialisten

Kosten/opbrengsten per AIOS

Uren activiteit AIOS

AV

Saldo Kosten-Opbrengsten totaal (€)

AU

Saldo Kosten-Opbrengsten Medisch specialisten (€)

AS

Opbrengsten medisch specialisten (€)

AR

Kosten medisch specialisten (€)

AQ

Saldo Kosten-Opbrengsten totaal (€)

AO

Opbrengsten ziekenhuis (als ANIOS) (€)

Kosten/opbrengsten voor de Groep

(Meer)kosten ziekenhuis (€)

AM

Saldo Kosten-Opbrengsten totaal (€)

AL

Saldo Kosten-Opbrengsten Medisch specialisten (€)

AK

Opbrengsten medisch specialisten (€)

AI

Kosten medisch specialisten (€)

AH

Saldo Kosten-Opbrengsten totaal (€)

AG

Opbrengsten ziekenhuis (als ANIOS) (€)

AE

(Meer)kosten ziekenhuis (€)

AD

Uurtarief medisch specialist (€)

AC

Uurtarief AIOS/ANIOS (€)

Ziekenhuiskosten per uur activiteit (€)

Input
Analyse AIOS

BJ

2

Zie vorige pagina

Bijlage 2
Uitleg variabelen kostprijsmodel

Categorie

Kolom

Naam variabele

Definitie

Bron

Input

C

Activiteiten (in uren)

Het aantal uren dat een AIOS besteedt aan een
activiteit

Opgave van AIOS en MS, mede op basis van
roosters

Input

D

Directe begeleiding/
kennisoverdracht (in uren)

Het aantal uren dat een MS besteedt aan begeleiding
tijdens het uitvoeren van de activiteit door de AOIS.

Inschatting van AIOS en MS

Input

E

Indirecte begeleiding/
kennisoverdracht (in uren)

Aantal uren dat een MS besteedt aan voorwerk of
nawerk voor de begeleiding van een AIOS tbv het
uitvoeren van een activiteit.

Inschatting van MS

Input

F

Substitutie Medisch Specialist
(MS) of ANIOS

Degene door wie de activiteit wordt overgenomen
indien deze niet door de AIOS wordt uitgevoerd (MS
of ANIOS).

Inschatting van MS

Input

G

Standaard tijdsbesteding
specialist (in uren)

Aantal uren dat een MS zou besteden aan de activiteit Inschatting van MS
die nu door de AIOS wordt uitgevoerd. Is alleen
ingevuld indien D = MS.

Input

H

Standaard tijdsbesteding ANIOS
(in uren)

Aantal uren dat een ANIOS zou besteden aan de
activiteit die nu door de AIOS wordt uitgevoerd. Is
alleen ingevuld indien D=ANIOS.

Inschatting van MS

Input

I

Aantal deelnemende AIOS

Aantal AIOS die tegelijkertijd bezig zijn met dezelfde
activiteit.

Opgave AIOS en MS

Input

J

Aantal deelnemende Med.
Specialisten

Aantal MS die tegelijkertijd bezig zijn met het
begeleiden van de activiteit.

Opgave AIOS en MS

Berekening

K

Standaard tijdsbesteding totaal
(in uren)

Aantal uren die MS of ANIOS zouden besteden aan
een activiteit die nu door de AIOS wordt uitgevoerd.

= G+H

Berekening

L

Niet productieve uren
(=vertraging in uren)

Aantal uren die een activiteit langer duurt dan de
standaard tijd van MS of ANIOS.

=C-K

Input

N

Aantal (parallelle) activiteiten in
de groep

Aantal parallelle activiteiten die gelijktijdig worden
uitgevoerd.

Opgave AIOS en MS, mede op basis van
roosters

Input

O

Aantal keer per week

Aantal keer dat de parallelle activiteiten per week
worden uitgevoerd.

Opgave AIOS en MS, mede op basis van
roosters

Input

P

Aantal weken activiteit per jaar

Aantal weken per jaar dat de (parallelle) activiteiten
worden uitgevoerd.

Opgave AIOS en MS, mede op basis van
roosters

Berekening

Q

vermenigvuldigingsfactor uren

Factor waarmee C vermenigvuldigd wordt om alle
activiteiten terug te rekenen naar aantal uren
besteding per jaar voor de hele groep.

=N*O*P

1

Categorie

Kolom

Naam variabele

Definitie

Bron

Berekening

S

Activiteiten AIOS (in uren)

Aantal uren die de groep AIOS per jaar samen
besteden aan de activiteit.

=C*Q*I

Berekening

T

Directe begeleiding/
kennisoverdracht (in uren)

Aantal uren die de MS samen per jaar besteden aan
begeleiding van de activiteit.

=D*Q*J

Berekening

U

Indirecte
begeleiding/kennisoverdracht (in
uren)

Aantal uren dat de MS samen per jaar besteden aan
voorwerk of nawerk voor de begeleiding van de
activiteit

=E*Q

Berekening

V

Substitutie Medisch Specialist
(MS) of ANIOS

Degene door wie de activiteit wordt overgenomen
indien deze niet door de AIOS wordt uitgevoerd.

=F

Berekening

W

Standaard tijdsbesteding
specialist (in uren)

Aantal uren die de MS samen per jaar zouden
besteden aan de activiteit die nu door de AIOS wordt
uitgevoerd.

=G*J*Q

Berekening

X

Standaard tijdsbesteding ANIOS
(in uren)

Aantal uren die de ANIOS samen per jaar zouden
besteden aan de activiteit die nu door de AIOS wordt
uitgevoerd. Is alleen een waarde indien D=ANIOS.

=H*I*Q

Berekening

Y

Standaard tijdsbesteding totaal
(in uren)

Aantal uren die MS en ANIOS per jaar aan een
activiteit zouden besteden die nu door de AIOS
worden uitgevoerd

=X+W

Berekening

Z

Niet productieve uren
(=vertraging in uren)

Aantal uren per jaar die een activiteit langer beslag
=S-Y
legt op de MS (gederfde inkomsten) door de inzet van
de AIOS ten opzichte van de inzet van alleen MS en
ANIOS.

Berekening

AA

Niet productieve uren tlv
ziekenhuis (=vertraging in uren)

Aantal uren per jaar die een activiteit langer beslag
legt op de middelen van het ziekenhuis door de inzet
van de AIOS ten opzichte van de inzet van alleen MS
en ANIOS.

=L*Q

Input

AC

Ziekenhuiskosten per uur
activiteit (€)

De kostprijs voor het ziekenhuis per uur die de
uitvoering van de activiteit duurt, uitgezonderd het
honorarium van de MS en de loonkosten van de
ANIOS / AIOS.

HEAD van het ziekenhuis en expert guesses

Input

AD

Uurtarief AIOS/ANIOS (€)

De kostprijs voor de inzet van ANIOS per uur
(loonkosten, loongerelateerde kosten en
toegerekende overheadkosten)

CAO ziekenhuis en CAO UMC

2

Categorie

Kolom

Naam variabele

Definitie

Bron

Input

AE

Uurtarief medisch specialist (€)

De kostprijs voor de inzet van de MS per uur
(honorarium + toegerekende overheadkosten)

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Berekening

AG

(Meer)kosten ziekenhuis (€)

Meerkosten voor het ziekenhuis per jaar op
=AA*AC
groepsniveau door de inzet van AIOS ten opzichte
van de inzet van alleen MS en ANIOS (=kosten
doordat een AIOS meer tijd besteedt aan een activiteit
dan een MS en hiervoor beslag legt op de middelen
van het ziekenhuis).

Berekening

AH

Opbrengsten ziekenhuis (als
ANIOS) (€)

Opbrengsten voor het ziekenhuis per jaar op
groepsniveau door de inzet van AIOS (=opbrengsten
van werk dat de AIOS doet waarvoor het ziekenhuis
daardoor geen ANIOS voor hoeft in te zetten).

=X*AD

Berekening

AI

Saldo Kosten-Opbrengsten
totaal (€)

Saldo voor het ziekenhuis per jaar op groepsniveau
tussen de (meer)kosten en opbrengsten door de inzet
van AIOS ten opzicht van de inzet van alleen MS en
ANIOS.

=AG-AH

Berekening

AK

Kosten medisch specialisten (€)

Meerkosten voor de MS per jaar op groepsniveau
door de begeleiding van AIOS

=(T+U)*AE

Berekening

AL

Opbrengsten medisch
specialisten (€)

Opbrengsten voor de MS per jaar op groepsniveau
door de inzet van AIOS

=W*AE

Berekening

AM

Saldo Kosten-Opbrengsten
Medisch specialisten (€)

Saldo voor de MS per jaar op groepsniveau tussen de =AK-AL
(meer)kosten en opbrengsten door de inzet van AIOS

Berekening

AO

Saldo Kosten-Opbrengsten
totaal (€) GROEP

Saldo voor de MS en het ziekenhuis in totaal per jaar
op groepsniveau tussen de (meer)kosten en
opbrengsten door de inzet van AIOS

=AI+AM

Berekening

AQ

(Meer)kosten ziekenhuis (€)

Meerkosten voor het ziekenhuis per jaar per AIOS

=AG/aantal AIOS

Berekening

AR

Opbrengsten ziekenhuis (als
ANIOS) (€)

Opbrengsten voor het ziekenhuis per jaar per AIOS

=AH/aantal AIOS

Berekening

AS

Saldo Kosten-Opbrengsten
totaal (€)

Saldo voor het ziekenhuis per jaar per AIOS tussen
=AI/aantal AIOS
de (meer)kosten en opbrengsten door de inzet van de
AIOS

Berekening

AU

Kosten medisch specialisten (€)

Meerkosten voor de MS per jaar per AIOS door de
inzet van de AIOS

=AK/aantal AIOS

3

Categorie

Kolom

Naam variabele

Definitie

Bron

Berekening

AV

Opbrengsten medisch
specialisten (€)

Opbrengsten voor de MS per jaar per AIOS door de
inzet van de AIOS

=AL/aantal AIOS

Berekening

AW

Saldo Kosten-Opbrengsten
Medisch specialisten (€)

Saldo voor de MS per jaar per AIOS tussen de
(meer)kosten en opbrengsten door de inzet van de
AIOS

=AM/aantal AIOS

Berekening

AY

Saldo Kosten-Opbrengsten
totaal (€)

Saldo voor de MS en het ziekenhuis in totaal per jaar
per AIOS tussen de (meer)kosten en opbrengsten
door de inzet van de AIOS

=AO/aantal AIOS

Analyse Groep

BB

Uren activiteit AIOS

Aantal uren die alle AIOS samen per jaar besteden
aan de activiteit.

=S

Analyse Groep

BC

Contacttijd met 1 of meer
specialisten

Aantal uren die de AIOS samen per jaar voor de
activiteit contact hebben met 1 of meerdere
specialisten.

=D*Q

Analyse Groep

BD

Uren directe begeleiding

Aantal uren die de MS per jaar samen besteden aan
de begeleiding van een AIOS tijdens de activiteit die
hij uitvoert.

=T

Analyse Groep

BE

Uren indirecte begeleiding

Aantal uren die de MS samen besteden aan voorwerk =U
en nawerk van de begeleiding van AIOS bij de
activiteit die hij uitvoert.

Analyse AIOS

BG

Uren activiteit AIOS

Aantal uren die iedere AIOS per jaar besteedt aan de
activiteit.

=BB/aantal AIOS

Analyse AIOS

BH

Contacttijd met 1 of meer
specialisten

Aantal uren die iedere AIOS per jaar voor de activiteit
contact heeft met 1 of meerdere specialisten.

=BC/aantal AIOS

Analyse AIOS

BI

Uren directe begeleiding

Aantal uren die de MS samen per jaar per AIOS
besteden aan de begeleiding van de activiteit die de
AIOS uitvoert.

=BD/aantal AIOS

Analyse AIOS

BJ

Uren indirecte begeleiding

Aantal uren die de MS samen per jaar per AIOS
=BE/aantal AIOS
besteden aan voorwerk en nawerk van de begeleiding
bij de activiteit die de AIOS uitvoert.

4