25 april 2018
Onderhandelaarsakkoord medisch-specialistische zorg 2019 t/m 2022
Partijen:
• Nederlandse Vereniging van Ziekenhuizen (NVZ)
• Nederlandse Federatie van Universitair Medische Centra (NFU)
• Patiëntenfederatie Nederland
• Zelfstandige Klinieken Nederland (ZKN)
• Federatie Medisch Specialisten (FMS)
• Zorgverzekeraars Nederland (ZN)
• Verpleegkundigen en Verzorgenden Nederland (V&VN)
• De minister voor Medische Zorg en Sport (VWS)
1. Algemene overwegingen
Overwegende dat:
a. Alle betrokken partijen de ambitie hebben om de kwaliteit van zorg in Nederland verder te
verbeteren en eraan bij te dragen dat de zorg zowel nu als op lange termijn zowel fysiek, tijdig
als financieel toegankelijk blijft voor iedereen die zorg nodig heeft, met als streven op termijn
de kosten in de zorg niet sneller te laten stijgen dan de economische groei;
b. In het Regeerakkoord in dat licht ook het voornemen tot het sluiten van Hoofdlijnenakkoorden
is opgenomen;
c. Partijen van mening zijn dat demografische en maatschappelijke ontwikkelingen, zoals
vergrijzing, toenemende multi-morbiditeit en technologische ontwikkelingen die op ons
afkomen maar ook veranderende wensen die de samenleving stelt aan zorg en ondersteuning,
vergaande aanpassingen vergen in de wijze waarop zorg en ondersteuning wordt geboden;
d. Deze ontwikkelingen onder meer vragen om een transformatie naar het leveren van de juiste
zorg op de juiste plek door de juiste professional op het juiste moment en tegen de juiste prijs,
met als uitgangspunt dat de patiënt minimaal even goede of zelfs betere zorg zal ontvangen;
e. Dergelijke veranderingen niet van de ene op de andere dag plaatsvinden. Voldoende tijd en
een meerjarenperspectief op zowel landelijk als regionaal niveau zijn randvoorwaardelijk om de
noodzakelijke aanpassingen onderdeel te laten worden van voorgenoemde transformatie;
f. Het hiervoor nodig is in alle sectoren de bakens te verzetten, aangezien partijen voor het
realiseren van de ambities ook afhankelijk zijn van de inzet en bijdrage van andere sectoren.
Dit vergt zowel inhoudelijke als financiële afspraken in verschillende sectoren in de zorg om
deze inzet en bijdrage te borgen alsmede in samenhang te realiseren en na te komen;
g. Dit akkoord bijdraagt aan een substantiële verlaging van administratieve lasten voor de
zorgprofessional en zorginstelling;
h. Partijen zich tot het uiterste inspannen om de zorg binnen de Treeknormen te blijven leveren
waarmee wordt voorkomen dat wachtlijsten ontstaan of zullen oplopen. Zorgverzekeraars
zullen voortdurend alert zijn op het ontstaan van wachtlijsten en uit hoofde van hun zorgplicht
zo nodig actie ondernemen. Zij zijn daarbij afhankelijk van de signalen van zorgaanbieders zelf.
Zorgaanbieders zullen tijdig in overleg zullen treden met verzekeraars als zich problemen
voordoen of dreigen voor te doen;
i. Het wenselijk is dat met het oog op de contractering voor 2019 tijdig duidelijkheid bestaat over
de inhoudelijke en financiële kaders voor het jaar 2019;
j. Het wenselijk is, om te voorkomen dat er met het aantreden van een nieuw kabinet na de
kabinetsperiode Rutte-III een brugjaar zou ontstaan, dit akkoord te sluiten voor de periode
2019 t/m 2022.
Spreken partijen het volgende af:
2. Inhoudelijke randvoorwaarden
2.1 De juiste zorg op de juiste plek
Algemeen
a. Partijen committeren zich aan de gewenste transformatie naar de juiste zorg op de juiste plek.
Het rapport ‘De Juiste Zorg op de Juiste Plek – wie durft’ (april 2018) van de gelijknamige

1

b.

c.

d.

e.

f.

g.

h.

Taskforce fungeert hierbij als een belangrijke inspiratiebron. Het vertrekpunt is het
functioneren van mensen, lichamelijk, psychisch en sociaal. Niet op elke behoefte van mensen
past een medisch antwoord. Het gaat erom goed functioneren te bevorderen (preventie) en in
geval van ziekte de gevolgen daarvan te beperken en zo mogelijk te keren (via ondersteuning,
begeleiding en behandeling). Dit vraagt om tijdige signalering, gezondheidsvaardigheden van
patiënten, brede triage op het juiste moment, meer tijd voor patiënten, consultatieve
samenwerking en goede vervolg- en gespecialiseerde zorg waarin de zorgbehoefte van mensen
en de mogelijkheden om weer zelf regie te krijgen over hun functioneren centraal staan
(eigenaarschap). Het vormgeven van deze transformatie in de praktijk vraagt om commitment
van mensen zelf, van zorgprofessionals en hun organisaties en van de inkopers van zorg en
ondersteuning.
Deze transformatie heeft als effect:
i) het voorkomen van (duurdere) zorg;
ii) het verplaatsen van zorg, (dichter) bij mensen thuis als dat kan dan wel verder weg
(geconcentreerd) als het omwille van de kwaliteit en doelmatigheid moet.
iii) het vervangen van zorg door andere zorg, zoals e-health, met een gelijkwaardige of
betere medisch-inhoudelijke kwaliteit van de zorg.
Bestuurlijk commitment op nationaal niveau is nodig om dit proces te stuwen en te
ondersteunen. De rapportage van de Taskforce ‘Juiste Zorg op de Juiste Plek’ vormt de leidraad
voor de agenda van het bestuurlijk overleg medisch-specialistische zorg in de komende jaren,
waarbij de gedane voorstellen een plek krijgen. Dat gebeurt ook in de bestaande bestuurlijke
overleggen. Hierbij zal ook zo goed mogelijk concreet worden gemaakt hoe de voortgang van
de transformatie inzichtelijk kan worden gemaakt in de zin dat mensen echt merken dat de
zorg en ondersteuning beter aansluit op hun behoefte om te functioneren.
Tussen het bestuurlijke commitment op nationaal niveau en het in de praktijk waarmaken van
de juiste zorg op de juiste plek, is het nodig dat partijen een feitelijk beeld maken van de
sociale en gezondheidssituatie en opgave in een regio, gemeente of wijk. Waar dit niet tot
stand komt nemen de inkopers (zorgverzekeraars, zorgkantoren en gemeenten) het initiatief
en zullen samen met zorgaanbieders, professionals en patiëntenorganisaties zorgen dat dit
gebeurt. Dit beeld wordt vertaald in individuele contractering waarbij partijen hun eigen
verantwoordelijkheid in het zorgstelsel behouden. Hierbij streven zowel aanbieders als inkopers
congruentie na. Partijen kunnen elkaar aanspreken op elkaars bijdrage om de gedeelde opgave
aan te pakken.
Met dit akkoord wordt op nationaal niveau afgesproken dat dit proces plaatsvindt en ieder zijn
bijdrage levert. Hoe dit gebeurt en wat wordt afgesproken gebeurt decentraal. Via onder meer
de bestaande bestuurlijke overleggen wordt de voortgang besproken, geleerd van de
ervaringen, en aangejaagd en ondersteund als daar aanleiding voor is. Zonder dat dit leidt tot
een centrale regie, centrale systemen van monitoring en/of verantwoording.
Om de benodigde focus te richten op de transformatie naar de juiste zorg op de juiste plek zal
gedurende de kabinetsperiode Rutte III de vrije keuze voor medisch specialisten om te werken
in dienstverband of als vrij beroepsbeoefenaar gehandhaafd blijven en zullen medisch
specialisten en gelijkgestelde beroepsbeoefenaren, te weten klinisch chemici, klinisch fysici en
ziekenhuisapothekers (voor zover zij als zodanig werkzaamheden verrichten) buiten de
werkingssfeer van de Wet Normering Topinkomens blijven.
Een belangrijke randvoorwaarde voor de beweging van zorg binnen en tussen sectoren is dat
de financiering de patiënt zal volgen zolang dit niet leidt tot een wijziging van de
bekostigingsystematiek. Verzekeraars en aanbieders maken daarover tijdens de contractering
regionaal/lokaal afspraken. De uitkomsten van het onderzoek naar transitiekosten dat partijen
in gang hebben gezet kunnen hierbij als input dienen.
Een katalysator voor de gewenste transformatie is een gelijkgerichtheid van belangen van alle
partijen in de zorg. Anders dan het voorop stellen van (financieel) eigenbelang, gaat het om
het gezamenlijk nastreven van kwaliteit en doelmatigheid.
Voor instellingen die meegaan in de gewenste transformatie naar de juiste zorg op de juiste
plek dan wel naar krimp bewegen, is voor de periode 2019 tot en met 2022 incidenteel
transformatiegeld beschikbaar. Deze transformatiegelden zijn een tijdelijk onderdeel van het
macrokader medisch-specialistische zorg (MSZ). Initiatieven die hiervoor in aanmerking komen
voldoen aan de volgende uitgangspunten:

2

i)

i.

j.

k.

Ze dragen bij aan de transformatie, zoals beschreven in het rapport van de Taskforce
‘Juiste Zorg op de Juiste Plek’;
ii) Ze zijn passend in het gedeelde meerjarenperspectief;
iii) Ze zijn substantieel van aard;
iv) Ze hebben een blijvend effect;
v) De door de initiatieven bespaarde omzet bij de zorgaanbieder(s) wordt niet opgevuld;
vi) De initiatieven worden binnen de contractering op eigen merites beoordeeld;
vii) Tenminste één medisch-specialistische zorgaanbieder en één zorgverzekeraar zijn
partij in het initiatief.
Deze uitgangspunten worden opgenomen door zorgverzekeraars in hun inkoopbeleid. De
daadwerkelijke afspraken over deze initiatieven worden zichtbaar in de contracten tussen
zorgverzekeraars en zorgaanbieders. Ook hier zullen zorgverzekeraars congruent gedrag
vertonen met inachtneming van eigen verantwoordelijkheid van zorgverzekeraars. In
technische zin wordt dit als volgt vertaald:
•
Er is een reguliere afspraak die leidt tot een prijs x;
•
Er komt een transformatieafspraak met kostenniveau y;
•
Kostenniveau y wordt vervolgens als aparte transformatieopslag zichtbaar gemaakt in
de prijzen en dus ook in de totale omvang van het contract.
De NZa vraagt regulier de contracten op en doet hiervan een analyse en maakt daarin ook
zichtbaar welke transformatieafspraken zijn gemaakt. Deze analyse wordt besproken in het
bestuurlijk overleg medisch-specialistische zorg. Op basis van deze analyse bezien partijen of
er aanvullende afspraken nodig zijn.
Om ongewenste praktijkvariatie (verschillen in behandeling die niet verklaard kunnen worden
door o.a. individuele patiëntkenmerken) te reduceren is samenwerking tussen partijen in het
veld nodig. Gedurende de looptijd van dit akkoord zal het in kaart brengen van ongewenste
praktijkvariatie voor een beperkt aantal aandoeningen door partijen worden voortgezet. Inzicht
hierin kan de verbetercyclus op gang brengen en snel bijdragen aan doelmatige zorg en aan
verbetering van zorguitkomsten.
Ook voor dure geneesmiddelen zal extra ingezet worden op de juiste zorg, de juiste plaats en
de juiste professional door meer te sturen op gepast gebruik zoals beschreven in het
Visiedocument Dure Geneesmiddelen van de FMS. Ook kan behandeling met dure medicatie
ten minste initieel worden geconcentreerd voor indicatiestelling, ervaring en onderzoek. Acties
om de uitgaven aan dure geneesmiddelen te temperen worden uitgewerkt binnen het landelijk
overleg dure geneesmiddelen. Daarnaast zal het Zorginstituut Nederland op verzoek van
partijen herbeoordeling van reeds vergoede dure geneesmiddelen in het kader van
geneesmiddelen-pakketbeheer uitvoeren.
Een analyse van de NZa over de acute zorg heeft laten zien dat om de toegankelijkheid en
toereikendheid van het aanbod te verbeteren, domeinoverstijgende actie is geboden. Ook
doelmatigheid en flexibiliteit spelen hierbij een rol. Hiertoe is door VWS voor de acute zorg een
gezamenlijke agenda opgesteld die door partijen blijvend ter hand wordt genomen. De NZa zal
periodiek een analyse uitvoeren.

Uitkomstinformatie
l. Partijen onderschrijven de ambitie dat in 2022 voor ruim 50% van de ziektelast de uitkomsten
van zorg die er voor de patiënt toe doen inzichtelijk zijn en deze te gebruiken zijn voor:
i) Het bevorderen en ondersteunen van het lerend vermogen van zorgprofessionals
(artsen, verpleegkundigen en verzorgenden) en instellingen door benchmarking;
ii) Het verstrekken van keuze-informatie voor patiënten ten behoeve van de keuze voor
de spreekkamer (welke) en de keuze in de spreekkamer1;
iii) Zorginkoop die aansluit bij de behoeften van de patiënt.
m. Zorgprofessionals en zorgorganisaties hebben ruimte nodig om deze ambitie te kunnen
realiseren. Deze ruimte wordt onder meer gecreëerd door uitvoering te geven aan de in artikel
2.3 genoemde punten.
n. Om de doelstellingen uit het voorgaande lid te faciliteren zullen deze uitkomstdata landelijk op
geaggregeerd niveau beschikbaar komen. Verdere uitwerking van de ambitie ten aanzien van
zorguitkomsten en de wijze waarop zorguitkomsten transparant worden gemaakt, vindt plaats
1

Dit moet worden gelezen als het contact tussen patiënt en zorgverlener.

3

o.

in het programma ‘Uitkomstinformatie voor samen beslissen’ dat het Zorginstituut Nederland in
opdracht van de minister en in nauwe consultatie met de betrokken brancheorganisaties
uitvoert. Daarbij is de lijn dat bij het vergroten van het inzicht in zorguitkomsten de aandacht
in eerste instantie is gericht is op ondersteuning van het lerend vermogen van professionals, en
daarna snel beschikbaar komt voor de ondersteuning van de keuzemogelijkheden van
patiënten en voor de zorginkoop. Daarmee wordt recht gedaan aan de ontwikkeling van de
kwaliteit van de uitkomstinformatie zelf.
Om het continue leren en verbeteren door de zorgprofessionals en zorgorganisaties te
faciliteren is het van belang dat naast zorguitkomsten, de daarvoor noodzakelijke proces- en
structuurinformatie wordt verzameld. Kwaliteitsregistraties zullen hierbij een belangrijke rol
blijven spelen, maar wel met oog voor de administratieve lasten. De concretisering van deze
ambities en de monitoring van de uitvoering vindt plaats binnen het Bestuurlijk Overleg
Transparantie.

Samen beslissen
p. Bij Samen Beslissen kiezen patiënt en zorgverlener samen of, en zo ja welke zorg het beste
past voor de patiënt. De zorgverlener legt de voordelen en risico’s uit van alle (behandel-)
mogelijkheden. Patiënten maken hun persoonlijke situatie en hun voorkeuren kenbaar ten
aanzien van de mogelijkheden. Om Samen Beslissen in de spreekkamer te bevorderen, zullen
partijen de reeds ingezette programma’s en maatregelen voortzetten. Partijen richten zich
hierin op de volgende 4 elementen:
i) Het stimuleren van Samen Beslissen door zorgverleners en patiënten door vergroting
van de bewustwording, door de ontwikkeling en uitvoering van een vervolg op de
communicatiestrategie van ‘Betere zorg begint met een Goed Gesprek’ en door het
bevorderen van kennis en vaardigheden van zorgverleners en patiënten op dit gebied;
ii) Het verzamelen van betrouwbare, vergelijkbare en door patiënten relevant gevonden
uitkomstinformatie en deze tijdig ter beschikking stellen aan patiënten en zorgverleners
ter ondersteuning van het proces van Samen Beslissen;
iii) het (verder) ontwikkelen en beschikbaar maken van instrumenten zoals keuzehulpen
die voldoen aan de criteria van de leidraad ’Hoe maak ik een Keuzehulp bij een
Richtlijn?’, vanuit één voor iedereen toegankelijke landelijke betrouwbare bron;
iv) Ruimte en tijd bieden in het zorgproces om een goed gesprek mogelijk te maken. Dit
vraagt zowel logistieke, ICT- als financiële maatregelen.
Innovatieve zorgvormen/e-Health
q. Randvoorwaardelijk om stappen te kunnen zetten richting de juiste zorg op de juiste plek moet
de opschaling van zinvolle en doelmatige (proces)innovaties, e-healthtoepassingen en digitaal
ondersteunde zorg worden versneld. Dit draagt bij aan verbetering van de ervaren kwaliteit
van zorg en een lagere administratielast voor zorgverlener en patiënt. Veilige en doelmatige ehealth-toepassingen dienen binnen de looptijd van dit akkoord een regulier onderdeel van
goede zorg te worden en de regie op gezondheid door mensen zelf te ondersteunen. Veilige en
doelmatige e-health komt beschikbaar voor iedere patiënt die er gebruik van kan en wil maken.
Hiertoe ondernemen partijen de volgende acties:
i) Waar digitale ondersteuning consistent en aantoonbaar veilig en doelmatig is en
bijdraagt aan de waarde voor patiënten zal dit onderdeel worden van
kwaliteitsstandaarden;
ii) Goede praktijkvoorbeelden worden actief uitgewisseld en opgeschaald. Meer en betere
evaluatie van effectiviteit en doelmatigheid van veelbelovende interventies is nodig om
de innovatiepraktijk verantwoord te verbeteren;
iii) Zorgverleners en patiëntenorganisaties informeren hun patiënten actief over de
mogelijkheden van effectief getoonde toepassingen en van persoonlijke
gezondheidsomgevingen (PGO’s) en ondersteunen hen waar nodig in het gebruik;
iv) Zorgverzekeraars en zorgaanbieders nemen in de contractering standaard e-health
toepassingen en innovatieve mogelijkheden mee als deze doelmatig zijn en
meerwaarde voor patiënten bieden;
v) Zorgaanbiedende en zorgvragende partijen stimuleren innovaties die voldoen aan de
wensen van gebruikers en doelmatig zijn en creëren hiertoe ruimte;

4

vi) VWS en andere partijen spannen zich in, ook door financiële stimulering, om het
gebruik van digitaal ondersteunde zorg te bevorderen en belemmeringen weg te
nemen;
vii) Partijen inventariseren met de NZa eventuele nog bestaande belemmeringen in de
bekostiging van innovatieve toepassingen binnen de MSZ en zullen deze wegnemen.
ICT-zorginfrastructuur
r. Om de juiste zorg op de juiste plek te kunnen verlenen, is het ook randvoorwaardelijk dat
zorgverleners, patiënten en zorgverzekeraars op het juiste moment beschikken over de juiste
informatie. Het wegnemen van belemmeringen in het vastleggen, koppelen, ontsluiten en
uitwisselen van (patiënt)gegevens moet daarom zo snel mogelijk gebeuren. Standaarden voor
elektronische gegevensuitwisseling moeten worden ontwikkeld en gebruikt.
s. Partijen waaronder VWS, NVZ, NFU, FMS, V&VN, Patiëntenfederatie en ZN hebben in het
Informatieberaad afspraken gemaakt over uitwisseling en standaardisatie van gegevens. Deze
partijen:
i) Implementeren de afgesproken standaarden, waaronder de Basisgegevensset Zorg
(BgZ) en andere Zorginformatie bouwstenen (ZIB’s), de MedMij standaarden en
committeren zich daarbij aan de realisatie van de outcome-doelen van het
Informatieberaad Zorg2 en de door het Informatieberaad geïnitieerde programma’s
Informatiestandaard Medicatieproces, VIPP, MedMij en Registratie aan de Bron;
ii) Onderzoeken de mogelijkheid van een kwaliteitsstandaard voor elektronische
gegevensuitwisseling. Wanneer de kwaliteitsstandaard er is, is daarop het wettelijke
instrumentarium van toepassing;
iii) Standaardiseren de kwaliteitsregistraties met behulp van ZIB’s en streven
automatische vulling van kwaliteitsregistraties na vanuit het elektronisch patiëntendossier (epd) volgens het principe ‘eenmalige registratie voor meervoudig gebruik’;
iv) Onderzoeken hoe in specifieke situaties het beste invulling gegeven kan worden aan
het gegeven dat patiënten voor sommige gegevensuitwisselingen in de zorg actief
toestemming moeten geven.
t. Concreet betekent dit3:
i) Voor ziekenhuizen en klinieken onderling:
(a) Doel is om zo snel als mogelijk, maar uiterlijk per 2019, een landelijk werkend
netwerk te realiseren om gegevens tussen ziekenhuizen en klinieken onderling
digitaal uit te wisselen.
ii) Voor ziekenhuizen met de eerste lijn:
(a) Doel is dat in 2019 alle tweedelijns instellingen alle relevante farmaciedata
digitaal uitwisselen met de eerste lijn. Daarbij wordt de Informatiestandaard
Medicatieproces geïmplementeerd. NVZ en NFU stellen samen met de
Vereniging van Zorgaanbieders voor Zorgcommunicatie (VZVZ) en Regionale
Samenwerkingsorganisaties uiterlijk per 2020 een plan op voor het aansluiten
en maximaal uitwisselen van gegevens van diagnostisch onderzoek, zodat
dubbele diagnostiek wordt tegengegaan;
(b) Ook de uitwisseling van ‘gewone’ patiëntgegevens van de eerste lijn met de
ziekenhuizen, vooral van belang bij de behandeling en opnames in de ANWuren door ziekenhuizen, is uiterlijk in 2020 gerealiseerd.
iii) Voor ziekenhuizen en klinieken met de patiënt:
(a) Einddoel is om, voor patiënten die dit wensen, gegevensuitwisseling en inzage
met en door de patiënt zoveel mogelijk te laten verlopen via PGO’s, zodat
patiënten niet met een grote hoeveelheid aan portalen worden geconfronteerd.
u. Uiterlijk ultimo 2018 hebben partijen procesafspraken gemaakt over wanneer welke data wordt
gedeeld en teruggekoppeld en wie welke data op welk aggregatieniveau mag inzien.

2
Het richtlijnconform uitschrijven van medicatierecepten per 01-01-2019; het digitaal en gestructureerd
ontsluiten van medische gegevens naar persoonlijke gezondheidsomgevingen (PGO’s) per 01-01-2020; het
digitaal en gestandaardiseerd overdragen van gegevens naar andere zorgverleners per 01-01-2020; het
eenmalig registeren van gegevens per 01-01-2021, waarbij de gegevens bij de bron blijven, met als doel de
registratielast te beperken.
3
De deadlines opgenomen in deze paragraaf zijn ontleend aan de planning van het Informatieberaad Zorg.

5

Kennisvergroting en onderzoek
v. Partijen hebben een gezamenlijke verantwoordelijkheid om te komen tot een systeem waarin
verleende zorg continu wordt geëvalueerd en zodoende steeds beter wetenschappelijk is
onderbouwd. De kennis die deze wetenschappelijke evaluatie oplevert wordt door de medischspecialistische en verpleegkundige beroepsgroepen verwerkt in richtlijnen/kwaliteitsstandaarden
en ingevoerd in de praktijk. Door geïntensiveerde samenwerking en investeringen maken partijen
gezamenlijk een continu proces van zorgevaluatie mogelijk en dragen er zorg voor dat uitkomsten
van wetenschappelijke evaluatie worden opgenomen in richtlijnen/kwaliteitsstandaarden en dat
snelle implementatie van die richtlijnen/kwaliteitsstandaarden in de praktijk plaatsvindt. Dit
continue proces vraagt om goede regie, begeleiding en structurele financiering.
w. Zorgaanbieders, zorgverzekeraars en patiëntenorganisaties zetten in dat kader in op de
bevordering van gepast gebruik. Het doel van deze aanpak is om de kwaliteits- en evaluatiecyclus
van medisch en verpleegkundig handelen te verbeteren, gericht op effectieve, zinnige en
doelmatige zorg. Waarbij ook wordt bezien welke bewezen niet-effectieve zorg niet langer
standaard aangeboden zou moeten worden en welke nog niet bewezen zorg nog verder
onderzocht moet worden. Deze uitkomsten slaan voor zover mogelijk tevens neer in het beheer
van het verzekerd pakket. Partijen stellen uiterlijk 1 november 2018 een plan van aanpak op voor
een versnelling en verbetering van de kwaliteitscyclus (waaronder een intensivering van de
uitvoering van zorgevaluatie), gericht op zowel medisch als verpleegkundig handelen. Het plan
van aanpak zal ingaan op de vraag hoe de verbeteragenda voor de kwaliteitscyclus en gepast
gebruik door een publiek-private samenwerking kan worden vormgegeven en wat de rollen en
verantwoordelijkheden van partijen hierin zijn. Het Zorginstituut Nederland heeft bij het maken en
uitvoeren van dit plan van aanpak een rol als voorzitter en facilitator. Alle belanghebbende
partijen in de zorg zijn betrokken bij het opstellen van dit plan van aanpak.
x. Om op de korte termijn al opbrengsten volgens deze aanpak te realiseren wordt een aantal
concrete versnellingen in gang gezet. Uitgangspunt is dat zorg aangeboden wordt aan die
patiënten die daar ook echt op zijn aangewezen en die profijt hebben van een behandeling en een
behandeling ook wensen. Geen over- maar ook geen onderbehandeling. Als concreet onderdeel
van de beweging spreken partijen af om uiterlijk 1 november 2018 voor vier aandoeningen met
maatschappelijke impact, een plan van aanpak voor een versnellingsagenda gereed te hebben.
Het rapport van de Taskforce biedt hier inspiratie toe. Onderdeel van het plan van aanpak vormen
acties gericht op het implementeren van bewezen zinvolle zorg en op het deïmplementeren van
zorg die bewezen niet zinvol is. Het uitvoeren van zorgevaluatie daar waar onduidelijkheid bestaat
over de effectiviteit, en de eenduidige vertaling van de uitkomsten van dit onderzoek in richtlijnen
en de implementatie hiervan, vormen ook onderdeel van het plan van aanpak. Het plan van
aanpak beschrijft tevens hoe en op welk moment één en ander in de contractering kan worden
verwerkt.
y. VWS zal een domeinoverstijgend onderzoek opstarten naar de effecten van de transformatie naar
de juiste zorg op de juiste plek. In het bestuurlijk overleg MSZ bespreken partijen de gewenste
focus van het onderzoek.
2.2 Arbeidsmarkt en werkomstandigheden
a. De personeelstekorten in de zorg zijn op dit moment groot en nemen nog altijd toe, met name bij
verplegend en verzorgend personeel. Bij ongewijzigd beleid is er in 2022 zorgbreed een tekort van
100.000 tot 125.000 zorgprofessionals. Om gezamenlijk de slag te maken naar meer
toekomstgericht personeelsbeleid dient verder geïnvesteerd te worden in de competenties en
vaardigheden van werknemers en dient ongezonde concurrentie op de arbeidsmarkt beteugeld te
worden. Ook dient er werkzekerheid te zijn, dient de ervaren werkdruk omlaag te gaan, moet
werk aantrekkelijker worden gemaakt en dient er sprake te zijn van een ambitieuze
werkomgeving waarin professionals worden uitgenodigd te excelleren en dienen zij te worden
opgeleid voor nu en de toekomst. Het is een gezamenlijke uitdaging om huidige en toekomstige
zorgverleners een duurzaam aantrekkelijk beroepsperspectief te bieden. Met als leidend adagium
‘zorgbreed waar het kan, branchespecifiek waar het moet’, committeren partijen zich aan de
doelstellingen en ambities van het zorg- en welzijnsbrede Actieprogramma Werken in de Zorg.
Hierin wordt ook aandacht besteed aan de thema’s gezond en veilig werken en werkdruk onder
medisch specialisten en verpleegkundigen en verzorgenden. Daarnaast committeren partijen zich

6

b.

c.

d.

e.

f.

g.

h.

i.

j.

aan de ambities en de doelstellingen van de Arbeidsmarktagenda MSZ die partijen eind 2017
hebben opgesteld en maken zonodig afspraken die specifieke knelpunten voor de arbeidsmarkt
van de MSZ oplossen.
Duidelijk is dat we er met alleen traditionele maatregelen gericht op het aantrekken en behouden
van werknemers op de krappe Nederlandse arbeidsmarkt niet komen. Door de inzet van
innovaties (technologisch en sociaal) en door administratieve lasten weg te nemen, komt er tijd
vrij om zorgtaken op te pakken waardoor minder extra mensen nodig zijn. Vooral door
zorgprocessen anders in te richten (verschuiving binnen de lijn; meer zorg thuis) is er naar
verwachting minder extra personeel nodig. Dit vraagt echter om aandacht voor andere/nieuwe
vaardigheden van zorgprofessionals die via bevordering van transmurale opleidingsinitiatieven
geconcretiseerd moeten worden.
Voor patiëntgerichte zorg wordt brede regionale samenwerking steeds belangrijker. Dit heeft
onder andere betrekking op het verkrijgen en behouden van voldoende deskundig personeel,
bijvoorbeeld voor voldoende stages inclusief stagebegeleiding, en op een betere aansluiting
tussen onderwijs en de arbeidsmarkt. Voor een actueel inzicht in het benodigde aantal en de
kosten van stageplaatsen spreken partijen af het DIJK12-onderzoek (april 2009) over de
opleidingskosten in de beroepspraktijk te actualiseren.
De ziekenhuizen, ondersteund door de NVZ en de NFU, leiden jaarlijks meer gespecialiseerd
verpleegkundigen op. De ambitie is dat in 2021 het volledige advies van het Capaciteitsorgaan
gerealiseerd wordt. Ziekenhuizen besteden hierbij ook gericht aandacht aan opleidingen voor de
acute zorg (Intensive Care, Eerste Hart Hulp, SEH, ook met het oog op uitwisseling met
ambulanceverpleegkundigen).
Verpleegkundige (vervolg)opleidingen gaan beter aansluiten bij de werkpraktijk en de
ontwikkeling van de nieuwe taken, rollen en functies. De bekostiging hiervan wordt door
VWS/NZa aangepast.
Beroepsgroepen borgen structureel de (door-)ontwikkeling van de medisch-specialistische
vervolgopleidingen op landelijk niveau (opleidingseisen en -structuren, onderwijsprogramma’s en
examinering), onder andere gericht op multidisciplinair samenwerken door medisch specialisten
onderling, met (gespecialiseerd) verpleegkundigen, verpleegkundig specialisten (VS), physician
assistants (PA) en professionals in de eerstelijn. Dit wordt structureel bekostigd.
Beroepsgroepen spannen zich in om zorg op de juiste plek, preventie (w.o. voeding en leefstijl),
Samen Beslissen en de inzet van innovatie/e-health te verankeren in de medisch-specialistische
en verpleegkundige (vervolg)opleidingen en in het reguliere werkproces.
In het verlengde van het manifest ‘Kwaliteit van zorg, nu en in de toekomst’ (januari 2018)
wordt een onderzoeksprogramma opgestart gericht op ondersteuning en professionalisering
van verpleegkundigen en verzorgenden. Focus ligt op versterking van het imago van de
beroepsgroep, vergroting van de aantrekkelijkheid en kwaliteit van het beroep en het
behouden van voldoende zorgverleners in de praktijk. Hiertoe wordt door VWS € 12 miljoen
beschikbaar gesteld voor de periode 2019 tot en met 2024 (€ 2 miljoen per jaar).
Tevens wordt een wetenschappelijk onderzoek met behulp van action-learning uitgevoerd naar de
effecten en implementatie van functiedifferentiatie bij verpleegkundigen. Hiervoor worden vanaf
2019 middelen vrijgemaakt.
Houdbaarheid van de zorg vraagt om een optimale inzet van medewerkers. Opleiders en
zorginstellingen ondersteunen en bevorderen taakherschikking. VWS stelt jaarlijks 700 bekostigde
opleidingsplekken voor PA’s en VS’en beschikbaar (1e en 2e lijn). Partijen spreken af de komende
jaren minimaal 600 leerwerkplekken voor studenten PA en VS in de tweedelijnszorg te realiseren.
VWS heeft het Capaciteitsorgaan gevraagd een raming op te stellen voor de benodigde capaciteit
van PA’s en VS’en. Zodra deze raming beschikbaar is zal deze besproken worden met partijen.

2.3 Regeldruk
a. Regels en registraties moeten passend zijn, zodat ruimte wordt gecreëerd om te focussen op
het meten van uitkomsten, verlies aan werkplezier wordt voorkomen en zorgprofessionals en
ondersteuners gemotiveerd binnen de medisch specialistische zorg blijven werken. Alle
betrokken partijen hebben de ambitie om de regeldruk en registratielast in de medisch
specialistische zorg, zowel voor professionals als instellingen, aantoonbaar te verminderen.
Reductie van registratielast is bovendien hard nodig om de toenemende zorgkosten en krapte
op de arbeidsmarkt te beteugelen.
b. Partijen zetten in op de volgende elementen:

7

i)

c.

We richten ons op uitkomstregistraties. Er worden geen nieuwe proces- en
structuurindicatoren ontwikkeld, tenzij deze voor de patiënt en/of zorgprofessional
essentiële informatie bevatten. In overleg tussen patiëntenorganisaties,
zorgverzekeraars en aanbieders zal een forse reductie van het aantal structuur- en
procesindicatoren, die geen toegevoegde waarde hebben voor de patiënt en/of
zorgprofessional, worden doorgevoerd. Waarbij de ambitie is deze te reduceren met
25% in 2019. De concretisering en uitvoering wordt geagendeerd voor het Bestuurlijk
Overleg Transparantie, gereed eind 2018. Daar wordt ook een plan van aanpak
opgesteld voor de verdere reductie van het aantal structuur- en procesindicatoren in
latere jaren.
ii) We schrappen dubbele registraties. Indien er sprake is van een ziekenhuisbrede
accreditatie die mede gebaseerd is op professionele normen, zijn losse afdelings- en
specialisme-specifieke overlappende accreditaties niet meer gewenst. Kwaliteits- en
opleidingsvisitaties blijven bestaan.
iii) Partijen spreken af om het principe van registratie aan de bron leidend te laten zijn.
Ambitie is om in 2020 de deelname aan keurmerken en kwaliteitsregistraties volledig te
baseren op reguliere zorggegevens in bronsystemen.
iv) Partijen spreken af dat de governance voor de uitwerking van medisch inhoudelijke
richtlijnen wordt aangepast. De aanpassing houdt in dat instellingen voor MSZ, naast
de reeds betrokken wetenschappelijke verenigingen en patiëntenorganisaties, een
toetsende rol krijgen op de uitvoeringsconsequenties van de aanbevelingen in de
richtlijnen en kwaliteitskaders als die significante organisatorische en/of financiële
gevolgen hebben, zonder dat dit tot vertraging leidt. De nieuwe werkwijze wordt door
partijen voor 1 maart 2019 vastgesteld. De verankering van de bestuurlijke afspraken
hieromtrent zal plaatsvinden in het document “Medisch Specialistische Richtlijnen 3.0”
en de Aqua leidraad.
v) Het landschap van kwaliteitsregistraties is complex. Partijen stellen, in samenwerking
met Zorginstituut Nederland, vóór 1 juli 2018 een onafhankelijke commissie in die
verkent hoe te komen tot een efficiënt werkende governance ten behoeve van
kwaliteitsregistraties en de daaruit voortvloeiende dataverzameling. Hierbij betrekt de
commissie de kennis en ervaring van bijvoorbeeld andere OESO-landen. De commissie
brengt uiterlijk 1 november 2018 advies uit aan VWS. In overleg met partijen bepaalt
VWS wat de vervolgacties moeten zijn
vi) Partijen spreken af dat datasets binnen de kwaliteitsregistraties worden
gestandaardiseerd met behulp van ZIB’s en de BgZ. Er wordt door partijen in 2019 een
plan opgesteld ten aanzien van het reduceren van het aantal te registreren items.
Daarnaast geldt voor nieuwe kwaliteitsregistraties dat deze in principe automatisch
worden gevuld vanuit gestandaardiseerde gegevens, met de ambitie dat dit uiterlijk in
2020 ook geldt voor de bestaande kwaliteitsregistraties. Daar waar geautomatiseerde
vulling van kwaliteitsregistraties via gestandaardiseerde gegevens nit mogelijk of
wenselijk is treden partijen met elkaar in overleg in het Bestuurlijk Overleg
Transparantie en kunnen partijen gezamenlijk besluiten op onderdelen nietgeautomatiseerde uitvragen toe te staan.
In overleg met partijen wordt in mei 2018 een sectoraal actieplan MSZ, als onderdeel van het
zorgbrede plan aanpak regeldruk, vastgesteld, met als doel het merkbaar verminderen van de
ervaren regeldruk voor de professionals. Hierbij worden de door professionals aangedragen
suggesties t.a.v te schrappen administratieve lasten betrokken. Ook zal er in dit actieplan
aandacht zijn voor de vermindering van administratieve last t.g.v. van epd en ICTproblematiek.

3. Financiële randvoorwaarden
3.1 Beschikbaar macrokader
a. In de discussie over de financiële kaders voor de medisch-specialistische zorg spelen
verschillende elementen een rol die met elkaar samenhangen:
i) De volumegroei in relatie tot de wens om zorg op andere plekken te bieden dan in het
medisch-specialistisch domein. Dat leidt tot een lagere volumegroei voor de medisch-

8

b.

specialistische zorg en hogere volumegroei voor (georganiseerde) huisartsenzorg,
wijkverpleging en ELV.
ii) Goed werkgeverschap en arbeidsmarktvraagstukken vragen om een
adequate/marktconforme CAO-loonontwikkeling voor personeel in de medischspecialistische zorg. Alle partijen zijn van mening dat de CAO-loonontwikkeling door
zorgaanbieders moet kunnen worden betaald.
iii) Zorgverzekeraars hebben vanuit hun rol in het zorgstelsel ruimte nodig om te kunnen
sturen op zowel het volume als op de prijs van de medisch-specialistische zorg.
Landelijke afspraken over de maximaal beschikbare financiële ruimte laten onverlet
keuzes die in contractafspraken kunnen worden gemaakt tussen individuele
zorgverzekeraars en zorgaanbieders op basis van de reële zorgvraag en de reële
prijzen in de lokale/regionale situatie. Dit betekent dat – via de contractering – de
volumegroei in sommige gevallen hoger kan zijn dan het genoemde landelijke
groeipercentage en in andere gevallen op een lager groeipercentage (of zelfs krimp)
kan worden uitgekomen.
Om de balans tussen deze drie aspecten te garanderen spreken partijen het volgende af:
i) Voor de medisch-specialistische zorg is macro een maximale volumegroei beschikbaar
van 0,8% in 2019, 0,6% in 2020, 0,3% in 2021 en 0,0% in 2022, exclusief de
indexatie voor loon- en prijsbijstelling. Dit betreffen landelijke maximum
groeipercentages en laat onverlet keuzes die worden gemaakt in de onderhandelingen
tussen individuele zorgverzekeraars en zorgaanbieders waarbij sprake kan zijn van
differentiatie.
Voor instellingen die meegaan in de in het eerder genoemde rapport van de Taskforce
geschetste transformatie dan wel naar krimp bewegen, is voor de periode 2019 tot en
met 2022 in totaal € 425 miljoen4 aan transformatiegelden beschikbaar. Deze
transformatiegelden zijn een tijdelijk onderdeel van het macrokader medischspecialistische zorg. Zie artikel 2.1.h.
ii) Onderwerpen van lokale onderhandelingen zijn: loon- en prijs ontwikkelingen,
productiviteits- en doelmatigheidswinst (mede gebaseerd op landelijk geobjectiveerde
gegevens), effecten van zinnige zorg, volumeontwikkeling, historische prijsverschillen
en specifieke lokale omstandigheden. In de lokale onderhandelingen wordt de
kostenstijging uit hoofde van de CAO loonstijging volledig doorvertaald in de af te
spreken prijzen/plafondafspraken/aanneemsommen. In concreto gaat het hierbij om de
overheidsbijdrage aan de arbeidsvoorwaarden ontwikkeling (OVA).
iii) Het totaal beschikbare macrokader medisch-specialistische zorg voor de jaren 2019
t/m 2022 wordt hiermee: € 22.833 miljoen, € 22.984 miljoen, € 23.095 miljoen en
€ 23.088 miljoen, exclusief indexatie voor loon- en prijsontwikkeling en eventuele
technische mutaties5.

3.2 Overige financiële afspraken
Algemeen
a. De gelden die op dit moment beschikbaar zijn gesteld voor de Stichting Kwaliteitsgelden
Medisch-Specialistische zorg (€ 12,5 miljoen per jaar) en voor de Patiëntenfederatie Nederland
voor patiëntenparticipatie (€ 3 miljoen per jaar) blijven ook gedurende de looptijd van het
onderhavige akkoord beschikbaar. VWS treft in overleg met veldpartijen voorbereidingen om
deze gelden vanaf 2019 via ZonMW te financieren. Eventuele financiële consequenties zullen in
de uitvoering worden bezien.
b. Het programma Topzorg en het Citrienfonds zullen gedurende de looptijd van dit akkoord
worden voortgezet. Hiervoor is in totaal € 13 miljoen per jaar beschikbaar.
c. De beschikbaarheidbijdrage academische zorg zal worden ingezet voor alleen de huidige
ontvangers en voor het Prinses Maxima Centrum voor kinderoncologie. Het door betrokken
partijen (VWS, NFU, NZa) vastgestelde plan van aanpak Robijn over transparantere en

4
Dit is als volgt verdeeld over de jaren: € 70 miljoen in 2019, € 85 miljoen in 2020, € 135 miljoen in 2021 en €
135 miljoen in 2022.
5
De effectieve groei van het beschikbare macrokader is 1,3% in 2019, 0,7% in 2020, 0,5% in 2021 en 0,0% in
2022.

9

d.

objectievere wijze van verantwoorden van de beschikbaarheidbijdrage academische zorg wordt
uitgevoerd.
De middelen voor een Kwaliteitsimpuls Ziekenhuizen (KiPZ) worden voor de periode 2019-2022
gecontinueerd. Indien dit niet mogelijk of wenselijk is in de vorm van een subsidieregeling,
vloeien deze middelen terug in het macrokader MSZ en gaan partijen gezamenlijk in overleg
om tot afspraken te komen over de wijze waarop deze middelen, in lijn met de oorspronkelijke
doelstellingen en verdeling, terecht komen bij de (academische) ziekenhuizen, zelfstandige
klinieken, categorale instellingen en revalidatieklinieken.

Maatregelen genees- en hulpmiddelen Regeerakkoord
e. De maatregelen die door VWS worden genomen om de in het regeerakkoord van het kabinet
Rutte III opgenomen taakstelling genees- en hulpmiddelen ad € 467 miljoen in te vullen
hebben deels een opbrengst intramuraal in het kader MSZ. Partijen zetten daarnaast in op een
scherpere inkoop, onder andere door voortzetting van het integraal pakket aan maatregelen
dure geneesmiddelen, het afspreken van prijsarrangementen, het publiceren van een
horizonscan en het stimuleren van marktwerking door de komst van biosimilars. De
opbrengsten die met deze maatregelen worden gerealiseerd, worden niet separaat van het
MSZ kader afgeboekt. Deze ruimte blijft beschikbaar voor de MSZ en kan gebruikt worden om
de afgesproken volumegroei te realiseren en eventuele knelpunten op te vangen.
f. Het beschikbare kader medisch-specialistische zorg zoals opgenomen in de paragraaf
‘beschikbaar macrokader’ is exclusief de overhevelingen van extramurale
geneesmiddelengroepen naar het kader MSZ. VWS zal, in goed overleg met veldpartijen, in
2018 een plan opstellen, waarin staat welke geneesmiddelengroepen het betreft en in welk
tempo deze worden overgeheveld. Gestreefd wordt naar een eerste, zorgvuldig uitgevoerde
overheveling per 1 januari 2019. Met het overhevelen van geneesmiddelengroepen wordt zowel
het vergroten van de kwaliteit en doelmatigheid van de zorg nagestreefd, als het bereiken van
een realistische besparing in de vorm van een macrobudgettaire korting. Bij het bepalen van
de budgettaire verschuiving wordt ook rekening gehouden met de kosten van zorgverlening
voor zover deze voor de overheveling niet reeds uit het zorgproduct werd bekostigd, en de
verwachte groei van de geneesmiddelengroep. Bij besluit tot overhevelen van een
geneesmiddelengroep wordt rekening gehouden met de mogelijke extra belasting hiervan voor
de patiënt. Aanvullend maken verzekeraars en ziekenhuizen adequate afspraken over de
bekostiging van de overgehevelde geneesmiddelen en de bijbehorende zorg- en hulpmiddelen.
g. Partijen bespreken vóór de zomer van 2018 op welke onderdelen het Integraal pakket aan
maatregelen uitgebreid of geïntensiveerd wordt. Dat betreft in ieder geval de volgende punten:
i) Instroom dure geneesmiddelen: de instroom van dure geneesmiddelen wordt meer
gesloten, zodat vóór pakkettoelating afspraken kunnen worden gemaakt over gepast
gebruik en prijs, met als doel om een duurzame en betaalbare toegang voor patiënten
te borgen. Hiertoe treedt in 2018 de AMvB met aangescherpte sluiscriteria in werking.
Daarnaast verkennen partijen gezamenlijk verder de mogelijkheden voor een meer
beheerste instroom, zoals het inzetten van het sluisinstrument voor het ondersteunen
van scherpere inkoop op decentraal niveau. Samenhangend hiermee wordt de inzet
van de beoordelingscapaciteit van Zorginstituut Nederland voor intramurale
geneesmiddelen heroverwogen.
ii) Doelmatig en gepast gebruik: partijen stellen vóór de zomer van 2018 een actieplan
voor gepast gebruik vast. Speerpunten zijn a) inventariseren van bewezen effectieve
interventies, b) stimuleren van brede implementatie van deze interventies, en c) in
kaart brengen van witte vlekken. Partijen gaan in gesprek over de uitvoering en
financiering van het actieplan, d) Zorginstituut Nederland zal op verzoek van partijen
herbeoordeling van reeds vergoede dure geneesmiddelen in het kader van
geneesmiddelen-pakketbeheer uitvoeren.
h. Ook zetten partijen zich in voor het verscherpen van de inkoop van (dure) medische
technologie en brengen daartoe de mogelijkheden (tot samenwerking) in kaart. De
beschikbaarheid en kosten van dure geneesmiddelen vormen een maatschappelijk vraagstuk .
Het gemeenschappelijke belang vergroot de noodzaak tot doelmatig en gepast gebruik en tot
transparantie over de inkoopprijzen. Zorgverzekeraars en zorgaanbieders stellen zich ten doel
om in 2020 dure geneesmiddelen in nacalculatie te vergoeden op basis van locaal gerealiseerde

10

inkoopprijzen. Hiertoe maken beide partijen afspraken over indicaties en doelmatig gebruik. De
zorgaanbieders maken naleving van deze afspraken inzichtelijk.
Toekomstbestendige digitalisering
i. Om de randvoorwaarden te realiseren zoals genoemd bij de onderdelen innovatieve
zorgvormen/e-health en ICT-zorginfrastructuur in dit akkoord zal, in vervolg op het
Versnellingsprogramma Informatie-uitwisseling Patiënt en Professional (VIPP), een nieuw
programma worden ingericht voor alle instellingen die medisch-specialistische zorg leveren
(Universitair Medische Centra, algemene ziekenhuizen, revalidatiecentra, zelfstandige
behandelcentra en overige instellingen voor medisch-specialistische zorg), uitgezonderd GGZinstellingen. Dit programma richt zich specifiek op het realiseren van aansluiting bij het
afsprakenstelsel van MedMij zodat de patiënt op een veilige manier over zijn medische
gegevens kan beschikken in een PGO.
j. Dit programma sluit aan op de procesafspraken die gemaakt worden over welke data met wie
gedeeld mag worden.
k. Voor dit programma is 3x € 25 miljoen beschikbaar (2020, 2021 en 2022) als tijdelijke impuls
voor nieuwe ontwikkelingen, passend binnen de regels voor (geoorloofde) staatssteun.
3.3 Omgang met overschrijdingen
a. Voor de jaren 2016 en 2017 is op basis van huidige inzichten in de medisch-specialistische zorg
een overschrijding zichtbaar ten opzichte van de afgesproken kaders voor het
macrobeheersinstrument (MBI) voor de betreffende jaren. Ten aanzien van deze
overschrijdingen zal het MBI niet worden ingezet.
b. Indien onverhoopt het afgesproken macrokader wordt overschreden, treden partijen hierover in
overleg, waarbij gekeken zal worden naar de aard en oorzaak van de overschrijding. Partijen
kunnen dan in overleg treden over kader- of tariefkortingen. VWS kan maatregelen nemen om
de overschrijding te redresseren via het MBI.
4. Slotbepaling
a.

Wanneer deze afspraken of afspraken in andere sectoren onvoldoende van de grond komen en
implicaties hebben voor de uitvoering van dit akkoord, dan treden partijen gezamenlijk in
overleg in het bestuurlijk overleg MSZ.

11