Pedagogische kwaliteit van de opvang
voor 2- tot 4-jarigen
in Nederlandse peuterspeelzalen
in 2013

M.J.J.M. Gevers Deynoot-Schauba
K.O.W. Helmerhorstb
I. Bollena
R.G. Fukkinkb

Subsidiegever:
Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW)

Uitvoerder:
Nederlands Consortium Kinderopvang Onderzoek

Juli 2014

a

Kohnstamm Instituut, b Universiteit van Amsterdam,

Inhoudsopgave

Voorwoord

1

Samenvatting

2

1.

Inleiding

7

2.

Methode

11

2.1

Steekproef

11

2.2

Procedure

12

2.3

Instrumenten

13

2.4

Analyses

15

3.

Resultaten

17

3.1

Algemene proceskwaliteit

17

3.1.1

Pedagogische kwaliteit van peuterspeelzalen in 2013 vergeleken
met peutergroepen in kinderdagverblijven in 2012

3.1.2

Pedagogische kwaliteit van peuterspeelzalen in 2013 vergeleken in
reguliere peuterspeelzalen en VVE peuterspeelzalen

3.1.3

18

19

Pedagogische kwaliteit van peuterspeelzalen in 2013 vergeleken in
peuterspeelzalen in grote en kleine gemeenten

20

3.2

Interactievaardigheden van de medewerkers

21

3.2.1

Kwaliteit van interactievaardigheden van de medewerkers
in peuterspeelzalen in 2013 vergeleken met peutergroepen in
kinderdagverblijven in 2012

3.2.2

23

Kwaliteit van interactievaardigheden van de medewerkers
in peuterspeelzalen in 2013 vergeleken in reguliere en VVE peuterspeelzalen 24

3.2.3

Kwaliteit van interactievaardigheden van de medewerkers
in peuterspeelzalen in 2013 vergeleken in grote en kleine gemeenten

25

3.2.4

Kwaliteit van de interactievaardigheden van vrijwilligers in peuterspeelzalen 26

3.3

Structurele kwaliteit

27

3.3.1

Proceskwaliteit in relatie tot structurele kenmerken van peuterspeelzalen

30

2

4.

Conclusies en aanbevelingen

32

4.1

Belangrijkste conclusies

32

4.2

Discussie en aanbevelingen

34

Referenties

36

Bijlagen

38

Bijlage 1: Overzicht ECERS-R subschalen die gebruikt worden in het NCKO-instrument
Bijlage 2: Toelichting op enkele statistische symbolen/afkortingen

3

Voorwoord
Onze dank gaat uit naar alle peuterspeelzalen die hun medewerking hebben verleend aan deze peiling
voor de gastvrijheid die zij hebben geboden bij het vele veldwerk. Ook gaat onze dank uit naar de
ouders van de kinderen op alle bezochte groepen die hun medewerking hebben verleend aan het
onderzoek.
Een speciaal woord van dank aan onze observatoren Iris Bollen, Charlotte Fokkinga, Whitney
de Haan, Brenda Servaas, Lisette Vermeulen, en Suzanne Verver die na een intensieve training
peuterspeelzaalgroepen groepen in het hele land hebben bezocht. Zij en Lisanne Jilink hebben ook alle
video-opnames van de pedagogisch medewerkers systematisch beoordeeld.
Ook bedanken we de volgende organisaties die afgevaardigden leverden voor de
Klankbordgroep die speciaal werd ingesteld voor dit onderzoek: de Belangenvereniging voor Ouders
in de Kinderopvang (BOINK), GGD Nederland, het Landelijk Platform Peuterspeelzalen (LPP), de
Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG), de MOgroep, Brancheorganisatie Kinderopvang en
het ministerie van van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.
Het project werd geïnitieerd door het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Wij
danken het ministerie in het door ons gestelde vertrouwen en hopen dat dit rapport een bijdrage levert
aan de discussie en beleidsvorming met betrekking tot de opvang voor 2 tot 4-jarigen in
peuterspeelzalen en andere vormen van kinderopvang.

Nederlands Consortium Kinderopvang Onderzoek
www.kinderopvangonderzoek.nl

1

SAMENVATTING
van het rapport
PEDAGOGISCHE KWALITEIT VAN DE OPVANG VOOR 2- TOT 4-JARIGEN
IN NEDERLANDSE PEUTERSPEELZALEN IN 2013

Inleiding en onderzoeksvragen

Dit rapport is een verslag van een landelijke meting door het Nederlands Consortium Kinderopvang
Onderzoek (NCKO) van de pedagogische kwaliteit van de opvang in Nederlandse peuterspeelzalen (2tot 4-jarigen) in 2013. Het NCKO is een wetenschappelijk samenwerkingsverband waarin pedagogen
en ontwikkelingspsychologen van de Universiteit van Amsterdam en het Kohnstamm Instituut samen
werken aan onderzoek ter bevordering van de Nederlandse kinderopvang.
Het is voor het eerst dat de pedagogische kwaliteit van de Nederlandse peuterspeelzalen in
kaart wordt gebracht met het gevalideerde wetenschappelijke NCKO-instrumentarium. Voor de
kwaliteit van de kinderdagopvang voor 0- tot 4-jarigen zijn eerdere kwaliteitsmetingen uitgevoerd in
1995, 2001, 2005, 2008 en 2012. Zowel in de meting voor peuterspeelzalen als in de reeks van
landelijke metingen voor de kinderdagopvang is gebruik is gemaakt van dezelfde internationaal
erkende en toegepaste meetinstrumenten. Dit maakt een directe vergelijking van de kwaliteit tussen de
verschillende vormen van opvang voor 2- tot 4-jarigen mogelijk.
De eerste onderzoekvraag in deze landelijke peiling peuterspeelzalen was het in kaart brengen
van de algemene proceskwaliteit en vervolgens is bekeken hoe deze zich zou verhouden met de
kwaliteit in de peutergroepen (2- tot 4-jarigen) uit de kinderdagverblijven in de meting van 2012.
Tevens is er onderzocht of er verschillen zijn in algemene proceskwaliteit tussen peuterspeelzalen met
vroeg- en voorschoolse educatie (VVE) en reguliere peuterspeelzalen (zonder VVE). Daarnaast is
gekeken of er verschillen zijn tussen peuterspeelzalen uit grote gemeenten en peuterspeelzalen uit
kleine gemeenten.
Ten tweede is er verder ingezoomd op de proceskwaliteit in de peuterspeelzalen door de
kwaliteit van interactievaardigheden van pedagogisch medewerkers in kaart te brengen. De scores op
de zes vaardigheden zijn vergeleken met de scores van de meting in 2012 in peutergroepen van
kinderdagverblijven. Tevens is er onderzocht of er verschillen zijn tussen de interactievaardigheden
van pedagogisch medewerkers in peuterspeelzalen met VVE en de interactievaardigheden van
pedagogisch medewerkers uit reguliere peuterspeelzalen. Daarnaast is er gekeken of er verschillen zijn
tussen de kwaliteit van de interactievaardigheden van pedagogisch medewerkers uit peuterspeelzalen
uit grote gemeenten en de kwaliteit van de interactievaardigheden van pedagogisch medewerkers uit
kleine gemeenten.
Ten derde zijn de structurele kenmerken zoals bijvoorbeeld groepssamenstelling van de
peuterspeelzalen in kaart gebracht en vergeleken met de structurele kenmerken in kinderdagverblijven.
2

Ten slotte hebben we onderzocht hoe de proceskwaliteit van de peuterspeelzalen samenhing
met structurele kwaliteitskenmerken en met een aantal andere kenmerken van de peuterspeelzalen,
leidinggevenden en pedagogisch medewerkers.

Aanpak van het onderzoek

De gegevens over de kwaliteit van de peuterspeelzalen in 2013 zijn in de tweede helft van 2013
verzameld bij 52 peuterspeelzaalgroepen waarvan 26 peuterspeelzaalgroepen met VVE en 26 reguliere
peuterspeelzaalgroepen zonder VVE. De 26 peuterspeelzaalgroepen met VVE zijn aselect getrokken
uit het landelijk register kinderopvang en peuterspeelzalen, verkregen via het Ministerie van SZW.
Gedurende de telefonisch werving bleek dat het landelijk register kinderopvang en peuterspeelzalen te
weinig reguliere peuterspeelzalen (zonder VVE) met de zojuist genoemde eisen bevatte om 26
reguliere peuterspeelzalen binnen de gestelde periode aselect te kunnen trekken. Daarom zijn 10
reguliere peuterspeelzalen selectief geworven door middel van navraag bij kinderopvangorganisaties
en andere opvanginstellingen.
De proceskwaliteit van de peuterspeelzalen is op twee manieren in kaart gebracht. De
algemene proceskwaliteit is gemeten met behulp van vijf subschalen uit de Infant Toddler
Environment Rating Scale-Revised (iters-r; voor kinderen van 0 tot 2,5 jaar) en de Early Childhood
Environment Rating Scale-Revised (ecers-r; voor kinderen van 2,5 tot 5 jaar). De vijf subschalen die
zijn opgenomen in het NCKO-instrument zijn: Ruimte en meubilering, Taal (alleen het item Boeken),
Activiteiten, en Programma (tevens is het item voor het brengen en halen van de kinderen
opgenomen). De tweede maat voor de proceskwaliteit werd gevormd door de zes door het NCKO
ontwikkelde observatieschalen voor de interactievaardigheden van pedagogisch medewerkers. De zes
vaardigheden zijn: Sensitieve responsiviteit, Respect voor autonomie, Structureren en grenzen stellen,
Praten en uitleggen, Ontwikkelingsstimulering, en het Begeleiden van interacties tussen kinderen.
Naast de proceskwaliteit zijn een aantal structurele kwaliteitskenmerken van de opvang vastgesteld die
ook zijn opgenomen in vorige peilingen in de kinderdagopvang (zoals de bestaansduur van het
kinderdagverblijf, de groepsgrootte en de staf-kind ratio in de groepen, en de opleiding, leeftijd,
ervaring, en omvang van de aanstelling van de pedagogisch medewerker). De structurele
kwaliteitskenmerken zijn vastgesteld via directe observatie (groepsgrootte en de staf-kind ratio) of met
behulp van vragenlijsten (opleiding, leeftijd, ervaring en omvang van de aanstelling).

Conclusies op basis van de uitkomsten

1. De algemene proceskwaliteit van peuterspeelzalen is gemiddeld matig.
Een conclusie op basis van de uitkomsten van de peiling in peuterspeelzaalgroepen in 2013 is dat
vrijwel alle bezochte groepen (96%) matig scoren op de totaalscore voor algemene proceskwaliteit.
3

Het onderdeel Activiteiten laat de meeste onvoldoendes zien (54%) en voor deze subschaal werden
geen groepen aangetroffen die in de categorie goed vielen. De subschaal Programma bevatte het
meeste aantal groepen in de categorie goed (46%).

2. De kwaliteit van Interactievaardigheden in peuterspeelzalen is voor de basale vaardigheden
gemiddeld voldoende tot goed en voor de educatieve vaardigheden gemiddeld matig tot
onvoldoende.
Voor wat betreft de interactievaardigheden van de medewerkers in peuterspeelzalen was er duidelijk
verschil te zien tussen de scores op de basale vaardigheden (Sensitieve responsiviteit, Respect voor
autonomie, Structureren en grenzen) en de scores op educatieve vaardigheden (praten en uitleggen,
ontwikkelingsstimulering en begeleiden van interacties). Op basale vaardigheden werden gemiddeld
voldoende tot goede scores behaald maar voor de educatieve vaardigheden waren deze gemiddeld
matig tot onvoldoende. Een onvoldoende niveau is weinig geobserveerd voor de basale vaardigheden.
Bij de vaardigheden Ontwikkelingsstimulering en Begeleiden van interacties waar de scores het laagst
waren, kwamen onvoldoendes daarentegen in de overgrote meerderheid voor.
Pedagogisch medewerkers in peutergroepen van kinderdagverblijven scoren significant hoger
op het Begeleiden van interacties tussen kinderen dan medewerkers in peuterspeelzalen.
Medewerkers in peuterspeelzalen in een kleine gemeente zijn relatief beter in Praten en
uitleggen dan medewerkers in peuterspeelzalen in een grote gemeente.

3. De pedagogische kwaliteit in VVE-groepen verschilt nauwelijks van de kwaliteit in reguliere
groepen
In een vergelijking tussen reguliere peuterspeelzaalgroepen en peuterspeelzaalgroepen met VVE zijn
er geen verschillen in algemene proceskwaliteit aangetroffen. De VVE-groepen scoren alleen
beduidend beter op het item Boeken. In deze groepen zijn meer boeken aanwezig die toegankelijk zijn
voor kinderen en ook worden meer taalactiviteiten ondernomen. Er zijn ook geen verschillen in
algemene proceskwaliteit gevonden tussen peuterspeelzaalgroepen uit een grote gemeente en
peuterspeelzalen uit een kleine gemeente. Er zijn daarnaast ook geen verschillen gevonden tussen de
kwaliteit van interactievaardigheden van de medewerkers van reguliere peuterspeelzaalgroepen en de
interactievaardigheden van de medewerkers uit VVE groepen.

4. Weinig en zwakke verbanden tussen de structurele kwaliteit en proceskwaliteit
Het aantal ervaringsjaren van de medewerker in de peuterspeelzaal hangt samen met de
interactievaardigheid Ontwikkelingsstimulering: meer ervaringsjaren gaan samen met hogere scores op
deze vaardigheid. Deze bevinding kan er op duiden dat medewerkers ‘al doende’ zich verbeteren op
deze vaardigheid. Daarnaast is een significant verband gevonden tussen de opleiding van de

4

medewerkers en de vaardigheid structureren en grenzen stellen: een lagere opleiding hangt samen met
hogere scores op deze vaardigheid. Beide verbanden zijn weliswaar significant, maar zwak te noemen.

Discussie en aanbevelingen

De resultaten van deze landelijke peiling van de opvang voor 2-4-jarigen in Nederlandse
peuterspeelzalen maken duidelijk welke onderdelen van de pedagogische kwaliteit relatief sterk zijn
en welke (nog) relatief zwak zijn en daarmee het meest in aanmerking komen voor verbetering. Een
vervolgvraag, die buiten het bestek van dit rapport ligt, is welke maatregelen en aanpakken het meest
effectief zijn om verbetering te bewerkstelligen.
Vanaf 1 januari 2017 gelden dezelfde kwaliteitseisen voor peuterspeelzalen en kinderopvang en
worden zij geintergreerd in één stelsel. In de Kamerbrief ‘Een betere basis voor peuters’ (Ministerie
van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, 2013) wordt aangeven dat het kabinet streeft naar een
kwaliteitsverhoging voor de reguliere kinderopvang en het peuterspeelzaalwerk met onder andere een
accent op het stimuleren van kinderen in hun ontwikkeling. Om kinderen te stimuleren in hun
ontwikkeling is het nodig dat de ruimte, inrichting, materialen en het programma op de groepen
toereikend zijn. Een mogelijke verklaring voor de bevinding dat peuterspeelzaalgroepen relatief lager
scoren dan peutergroepen in de kinderopvang op de Totaalscore voor algemene proceskwaliteit en
voor de subschalen Programma en Activiteiten zou te maken kunnen hebben met het beschikbare
budget. In dit onderzoek zijn hier geen gegevens over verzameld waardoor er niet kan worden
nagegaan of peuterspeelzalen over minder middelen beschikken voor de aanschaffing van
spelmateriaal en meubilair dan peutergroepen in kinderdagverblijven.
In de brief wordt onderstreept dat er van pedagogisch medewerkers wordt verwacht dat zij kinderen
op een goede manier betrekken, interacties met en tussen kinderen stimuleren en kinderen op diverse
manieren ondersteunen en uitdagen. Dit vergt specifieke vaardigheden en kennis van pedagogisch
medewerkers en daarvoor is scholing en goede ondersteuning op de werkvloer van belang (zie
Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, 2013, pagina 5).
Zowel de resultaten van de huidige peiling in peuterspeelzalen als van de resultaten van de
peiling van de kinderdagopvang in 2012 (Fukkink et al., 2012) wijzen op het belang van een gerichte
en brede ontwikkeling van de interactievaardigheden van pedagogisch medewerkers. Waar de basale
vaardigheden in owel peuterspeelzaalgroepen als peutergroepen in kinderdagverblijven worden
beheerst door de medewerkers, blijven de meer ‘educatieve’ vaardigheden achter. Overigens valt op
dat, ook bij de basale vaardigheden, bij zowel peuterspeelzaalgroepen als peutergroepen in
kinderdagverblijven lage kwaliteit toch wordt geobserveerd. De lager geobserveerde kwaliteit van de
basale interactievaardigheden en het gemiddeld lagere niveau bij de educatieve interactievaardigheden
laten zien dat zowel in peuterspeelzaalgroepen als peutergroepen in kinderdagverblijven effectieve
(na)scholing essentieel is.
5

Verder valt op dat de pedagogische kwaliteit in VVE-groepen nauwelijks verschilt van de kwaliteit in
reguliere groepen. Het opvallend ontbreken van een significant verschil tussen reguliere groepen en
groepen met VVE laat zien dat het gevoerde VVE-beleid niet uit de verf komt in de praktijk. Dit is
opvallend omdat hierin fors is geïnvesteerd in de afgelopen jaren van overheidswege met landelijke
programma’s. Dit onderzoek is gebaseerd op gegevens uit 2012 en 2013. Het ministerie van Onderwijs
Cultuur en wetenschap heeft vanaf 2012 extra geïnvesteerd in de kwaliteit van vve, onder andere door
de Bestuursafspraken met de G37. Het kost tijd voordat deze investeringen ook daadwerkelijk
gerealiseerd zijn. Eventuele effecten van deze extra investeringen zijn in dit onderzoek niet
onderzocht.
Dit onderzoek laat noch een verschil zien in algemene proceskwaliteit, noch bij de
interactievaardigheden van de staf, inclusief ontwikkelingsstimulering; het enige verschil is dat er op
VVE-locaties gemiddeld meer boeken zijn dan in de reguliere peuterspeelzaal. Ook andere uitkomsten
uit onderzoek van Nederlandse bodem laten – met andere meetinstrumenten – weinig verschil zien in
de vaardigheden van de medewerkers in hun omgang met kinderen in reguliere voorschoolse centra en
voor- en vroegschoolse educatie (zie Van Schooten & Sleegers, 2009; Veen, Heurter, & Van der
Veen, 2013). Deze NCKO-studie levert daarmee opnieuw evidentie op voor een voorschoolse sector
die – ondanks historische en beleidsmatige verschillen tussen reguliere peuterspeelzalen,
peuterspeelzalen met VVE en kinderdagverblijven – opvallend gelijkwaardig is in pedagogisch
opzicht.

6

1.

Inleiding

Dit rapport is een verslag van een landelijke meting van de pedagogische kwaliteit van de opvang voor
2- tot 4-jarigen in Nederlandse peuterspeelzalen in 2013. Het is voor het eerst dat de pedagogische[
kwaliteit van de Nederlandse peuterspeelzalen in kaart wordt gebracht met het gevalideerde
wetenschappelijke NCKO-instrumentarium (Helmerhorst, Riksen-Walraven, Vermeer, Fukkink, &
Tavecchio, 2014). Voor de kwaliteit van de kinderdagopvang voor 0- tot 4-jarigen zijn eerdere
landelijke kwaliteitsmetingen uitgevoerd in 1995 (van IJzendoorn e.a., 1996; 1998), in 2001 (Gevers
Deynoot-Schaub & Riksen-Walraven, 2002; 2005), 2005 (NCKO: Vermeer e.a., 2005), 2008 (NCKO:
De Kruijf e.a., 2009) en 2012 (NCKO: Fukkink e.a. 2013). Zowel in de meting voor peuterspeelzalen
als in de reeks van landelijke metingen voor de kinderdagopvang is gebruik is gemaakt van dezelfde
internationaal erkende en toegepaste meetinstrumenten, namelijk de ‘Early Childhood Environment
Rating Scale Revised’ (ECERS-R, voor kinderen van 2.5 tot 5 jaar). Dit maakt een directe vergelijking
van de kwaliteit tussen de verschillende vormen van opvang voor 2- tot 4-jarigen mogelijk. De
ECERS-R meet een aantal aspecten van de proceskwaliteit van de kinderopvang, d.w.z. de kwaliteit
van de dagelijkse ervaringen van 2.5-5 jarigen in de opvang. Daarnaast levert de ECERS-R ook een
totaalscore op voor de overall kwaliteit van de opvang.
De eerste vier peilingen voor kinderdagverblijven lieten een gestage en significante afname
van de algemene proceskwaliteit zien over de periode tussen 1995 en 2008. In 1995 was de kwaliteit
van de opvang over het algemeen goed te noemen, ook in vergelijking met die in andere landen. In
2001 bleek de totaalkwaliteit van de opvang significant gedaald. In de landelijke kwaliteitsmeting van
2005, uitgevoerd door het NCKO, bleek de algemene proceskwaliteit opnieuw significant gedaald. De
landelijke kwaliteitsmeting in 2005 werd op verzoek van het Ministerie van SZW door het NCKO
uitgevoerd om de kwaliteit van de opvang vast te stellen rond de invoering van de Wet Kinderopvang
in 2005, die marktwerking introduceerde in de kinderopvangsector. In 2008 is vervolgens een peiling
uitgevoerd onder kinderdagverblijven, die een indruk zou kunnen geven van mogelijke effecten van
de invoering van de wet op de kwaliteit van de opvang. De meting van 2008 liet een verdere daling
zien van de algemene proceskwaliteit, hetgeen betekent dat er drie jaar na de invoering van de wet
(nog) geen sprake was van kwaliteitsverbetering. Na jaren van achteruitgang liet de peiling in 2012
voor het eerst weer een duidelijke stijging van pedagogische kwaliteit zien ten opzichte van
voorgaande jaren (Fukkink et al, 2013). De stijging van de pedagogische kwaliteit was zichtbaar op
alle drie onderdelen van de kwaliteitsmeting, te weten de algemene proceskwaliteit, de
interactievaardigheden van de pedagogisch medewerkers a, en de structurele kwaliteitsmaten.

a

De termen ‘pedagogisch medewerkers’ en ‘leidsters’ worden in de praktijk beide gebruikt. In dit rapport kiezen we voor de
wat formele aanduiding van pedagogisch medewerker.

7

Opgemerkt dient te worden dat de kwaliteitsmetingen in de kinderdagopvang op baby-, peuter- en
verticale groepen is uitgevoerd. Voor het huidige onderzoek zijn alleen de peutergroepen uit de meest
recente kwaliteitsmeting 2012 van de kinderdagopvang meegenomen.
Hoewel peuterspeelzalen wel onder de Wet kinderopvang en kwaliteitseisen peuterspeelzalen
(WKO) vallen, is er tot op heden is nog geen onderzoek gedaan naar de pedagogische kwaliteit van
peuterspeelzalen met het NCKO-instrument. Mede om die reden is op verzoek van de overheid in
2013 een landelijke kwaliteitspeiling uitgevoerd om inzicht te krijgen in de pedagogische kwaliteit van
peuterspeelzalen. Deze is, waar mogelijk, vergeleken met de kwaliteit van kinderdagverblijven in
2012.

Samenvatting van de onderzoeksvragen
In dit rapport wordt een beeld geschetst van de kwaliteit van de opvang in Nederlandse
peuterspeelzalen in 2013 aan de hand van de drie onderscheiden kwaliteitskenmerken. Allereerst is de
algemene proceskwaliteit zoals gemeten met de schalen van de ECERS-R in de peuterspeelzalen
onderzocht en vervolgens vergeleken met die van de peutergroepen uit de kinderdagverblijven in de
meting van 2012 om na te gaan of er verschillen zijn in algemene proceskwaliteit tussen beide
opvangvormen. Tevens is er onderzocht of er verschillen zijn in algemene proceskwaliteit tussen
peuterspeelzalen met vroeg- en voorschoolse educatie (VVE) en reguliere peuterspeelzalen (zonder
VVE). Daarnaast is gekeken of er verschillen zijn tussen peuterspeelzalen uit grote gemeenten en
peuterspeelzalen uit kleine gemeenten.
Ten tweede is er aan de hand van de scores op de NCKO-schalen voor de
interactievaardigheden van pedagogische medewerkers verder ingezoomd op de proceskwaliteit in de
peuterspeelzalen en zijn vervolgens de scores op de zes vaardigheden vergeleken met de scores van de
meting in 2012 in peutergroepen van kinderdagverblijven. De vraag daarbij was of de kwaliteit van de
interactievaardigheden van pedagogische medewerkers in peuterspeelzalen anders is ten opzichte van
de kwaliteit van de pedagogische medewerkers in kinderdagverblijven. Tevens is er onderzocht of er
verschillen zijn tussen de interactievaardigheden van pedagogisch medewerkers in peuterspeelzalen
met VVE en de interactievaardigheden van pedagogisch medewerkers uit reguliere peuterspeelzalen.
Daarnaast is er gekeken of er verschillen zijn tussen de kwaliteit van de interactievaardigheden van
pedagogisch medewerkers uit peuterspeelzalen uit grote gemeenten en de kwaliteit van de
interactievaardigheden van pedagogisch medewerkers uit kleine gemeenten. Aangezien een aantal
peuterspeelzalen met vrijwilligers werken, is de kwaliteit van de interactievaardigheden van
vrijwilligers ook in kaart gebracht.
Ten derde zijn de structurele kenmerken zoals bijvoorbeeld groepssamenstelling van de
peuterspeelzalen in kaart gebracht en vergeleken met de structurele kenmerken in kinderdagverblijven.
Ten slotte hebben we onderzocht hoe de proceskwaliteit van de peuterspeelzalen samenhing
met structurele kwaliteitskenmerken en met een aantal andere kenmerken van de peuterspeelzalen,
8

leidinggevenden en pedagogisch medewerkers. Zo is er voor de groepen onderzocht of de
proceskwaliteit samenhing met de bestaansduur en grootte van de peuterspeelzaal, en het wel of niet
gevolgd hebben van opleidingen en cursussen. Voor pedagogisch medewerkers is onderzocht of het
niveau van hun interactievaardigheden samenhing met werkervaring, werkbeleving en het volgen van
opleidingen en cursussen.
Het NCKO-instrument
Het door het NCKO ontwikkelde instrument voor het meten van de pedagogische kwaliteit van de
Nederlandse kinderopvang omvat drie onderdelen. Allereerst wordt de zogenoemde “algemene
proceskwaliteit” gemeten met behulp van vijf schalen die afkomstig zijn uit de ITERS-R/ECERS-R,
namelijk (1) Ruimte en meubilering, (2) Taal, (3) Activiteiten, (4) Interacties, en (5) Programma. Op
basis van deze schalen wordt ook een totaalscore voor kwaliteit berekend. Omdat de vijf schalen ook
in de eerdere landelijke metingen in de kinderopvang zijn gebruikt, kunnen de scores van de huidige
studie in peuterspeelzalen op de ECERS-R in 2013 vergeleken worden met de scores van de meest
recente landelijke meting in de kinderdagopvang in 2012.
Het tweede onderdeel van het NCKO-instrument wordt gevormd door de observatieschalen
voor de interactievaardigheden van pedagogisch medewerkers. Deze schalen vormen een belangrijke
aanvulling op de ITERS-R/ECERS-R: zij geven een meer gedetailleerd beeld van de kern van de
proceskwaliteit. Zoals beschreven in het NCKO-kwaliteitsmodel (Riksen-Walraven, 2004) wordt de
kern van de proceskwaliteit gevormd door de vaardigheden van pedagogisch medewerkers in de
omgang met de kinderen. De pedagogisch medewerker speelt een sleutelrol in het welbevinden en de
ontwikkeling van de kinderen, niet alleen door haar rechtstreekse interacties met de kinderen, maar
ook door haar invloed op de interacties tussen de kinderen onderling en hun omgang met het
aanwezige spelmateriaal. Daardoor draagt zij in hoge mate bij aan het realiseren van de in de Wet
Kinderopvang genoemde vier pedagogische doelen: het bieden van veiligheid en het bevorderen van
de persoonlijke, de sociale en de morele competentie (het zich eigen maken van normen en waarden)
van de kinderen. Het NCKO-kwaliteitsmodel – dat wordt onderschreven door ouders,
leidinggevenden, pedagogisch medewerkers en pedagogische experts (De Kruif e.a., 2007) –
onderscheidt zes interactievaardigheden waarover pedagogisch medewerkers zouden moeten
beschikken: sensitieve responsiviteit, respect voor de autonomie van het kind, structureren en grenzen
stellen, praten en uitleggen, ontwikkelingsstimulering en begeleiden van interacties tussen kinderen.
Het NCKO heeft observatieschalen ontwikkeld en gevalideerd om de zes interactievaardigheden van
pedagogisch medewerkers in kinderdagverblijven vast te stellen (De Kruif e.a., 2007; Helmerhorst, et
al., 2014). De schalen leveren een gedetailleerd profiel op van de interactievaardigheden, dat ook
gebruikt kan worden als uitgangspunt bij het verbeteren van de vaardigheden via training. De huidige
peiling in peuterspeelzalen is de eerste landelijke meting met het gevalideerde NCKO-instrument,
inclusief de NCKO-interactieschalen.
Het derde onderdeel van het NCKO-instrument betreft structurele kwaliteitskenmerken
9

oftewel kenmerken van de opvang en van de pedagogisch medewerkers die van invloed kunnen zijn
op de proceskwaliteit, zoals de groepsgrootte, de staf-kind ratio en de opleiding en werkervaring van
de pedagogisch medewerkers.

10

2.

Methode

2.1

Steekproef

Peuterspeelzalen
De steekproef bestaat uit 52 peuterspeelzaalgroepen waarvan 26 peuterspeelzaalgroepen met VVE en
26 reguliere peuterspeelzaalgroepen zonder VVE. De 26 peuterspeelzaalgroepen met VVE zijn aselect
getrokken uit het landelijk register kinderopvang en peuterspeelzalen, verkregen via het Ministerie van
SZW. Tevens werden vier reservebestanden getrokken die gebruikt werden als een geselecteerde
peuterspeelzaalgroep niet deel kon nemen aan het onderzoek. We maakten gebruik van een indeling in
regio’s, waarbij het aantal geselecteerde peuterspeelzaalgroepen in een regio een afspiegeling was van
het aantal kindplaatsen in de betreffende regio. Om als VVE-peuterspeelzaalgroep mee te kunnen doen
aan het onderzoek moest de peuterspeelzaalgroep voldoen aan de volgende eisen: dagelijks werken
met een landelijk erkend VVE-programma en VVE-gecertificeerde pedagogische medewerkers op de
geselecteerde groep. Om als reguliere peuterspeelzaalgroep (zonder VVE) mee te kunnen doen aan
het onderzoek moest er worden voldaan aan de volgende eisen: niet werken met een (erkend) VVEprogramma en pedagogische medewerkers op de geselecteerde groep die niet VVE-gecertificeerd zijn.
Deze gegevens werden vooraf telefonisch via leidinggevenden van de peuterspeelzalen verzameld.
Gedurende de telefonisch werving bleek dat het landelijk register kinderopvang en peuterspeelzalen te
weinig reguliere peuterspeelzalen (zonder VVE) met de zojuist genoemde eisen bevatte om 26
reguliere peuterspeelzalen binnen de gestelde periode aselect te kunnen trekken. Speelzalen die in het
bestand waren aangemerkt als reguliere speelzaal bleken in de praktijk vaak toch VVE uit te voeren.
Daarom is voor een gedeelte van deze groep de procedure gewijzigd en zijn er van de 26 reguliere
peuterspeelzalen, 10 selectief geworven door middel van navraag bij kinderopvangorganisaties en
andere opvanginstellingen. Uiteindelijk resulteerde dit in een bestand van 52 peuterspeelzalen waarvan
26 peuterspeelzalen met VVE en 26 reguliere peuterspeelzalen zonder VVE. Bij 18 van de 52
peuterspeelzalen (35%) werd met een vrijwilliger gewerkt. Van deze 18 vestigingen gaven 9
vrijwilligers toestemming om hen te filmen voor het onderzoek. Uit onderzoek van Buitenhek (2014)
blijkt dat in 2014 27% van de peuterspeelzaallocaties in Nederland werkt op ambitieniveau 1 (één
beroepskracht bijgestaan door een vrijwilliger). In de steekproef van deze studie werkte 35% van de
peuterspeelzalen met een vrijwilliger. De steekproef zit daarmee dus iets boven het landelijk
gemiddelde.
De leidinggevenden van de geselecteerde peuterspeelzalen werden telefonisch benaderd met
informatie over het onderzoek en verzoek tot deelname. Wanneer gewenst, ontvingen zij in een email
extra informatie over het onderzoek. Voor de peuterspeelzalen met VVE, in de steekproef gold dat als
een leidinggevende niet wilde deelnemen, de reden werd genoteerd en de eerste reserve
peuterspeelzaal uit dezelfde regio vervolgens werd benaderd. Indien er ook een afwijzing kwam van
deze peuterspeelzaal, werd op gelijke wijze de tweede reservepeuterspeelzaal benaderd. Deze
11

procedure werd herhaald tot een leidinggevende van de peuterspeelzaal uit de regio instemde met
deelname.

Leidinggevenden
De leidinggevenden van de deelnemende locaties ontvingen een vragenlijst. Van de 52
leidinggevenden hebben 44 een ingevulde vragenlijst geretourneerd.

Pedagogisch medewerkers (en vrijwilligers)
Na selectie van de peuterspeelzaalgroep ontvingen de pedagogisch medewerkers in de betreffende
groep informatie over het onderzoek en de vraag om deel te nemen aan het onderzoek. Alleen groepen
waarin op de dag van de observatie alle aanwezige pedagogisch medewerkers actief toestemming tot
deelname gaven, werden in de steekproef behouden. Daarnaast ontvingen de pedagogisch
medewerkers een vragenlijst die mee terug genomen werd op de dag van het bezoek. In totaal werkten
79 pedagogisch medewerkers en 9 vrijwilligers mee aan het onderzoek. Van de 79 pedagogisch
medewerkers vulden 76 een vragenlijst in, van de 9 vrijwilligers vulden 6 een vragenlijst in.

Kinderen
Vóór het bezoek aan de peuterspeelzaal werd voor elk kind in de deelnemende groep een
toestemmingsbrief voor de ouders naar de peuterspeelzaal gestuurd. In deze brief werden het doel van
het onderzoek en de algemene procedure voor de dataverzameling beschreven. Daarnaast werd om
schriftelijke toestemming gevraagd (‘active consent’) aan de ouders om in de groep van hun kind te
filmen.

2.2

Procedure

Elke peuterspeelzaalgroep werd gedurende een dagdeel – een ochtend of een middag (gedurende 3
uur, net zoals in kinderdagverblijven) – bezocht door een getrainde observator. De observator hield
zich wisselend bezig met het maken van aantekeningen met betrekking tot de dagelijkse ervaringen
van de kinderen in de groep ten behoeve van het scoren van de ECERS-R (o.a. inrichting van de
groep, beschikbare materialen, programma, routines, etc.). Daarnaast filmde de observator de
pedagogisch medewerkers en de vrijwilligers, om in een latere fase de interacties tussen pedagogisch
medewerkers en kinderen te kunnen observeren met behulp van de NCKO-interactieschalen. De
observator hield zich zo afzijdig mogelijk om het groepsgebeuren zo min mogelijk te beïnvloeden. De
pedagogisch medewerkers werd gevraagd om het reguliere programma te volgen. Op het einde van de
ochtend hield de observator een kort vraaggesprek met één van de pedagogisch medewerkers voor
nadere informatie die niet via directe observatie te verkrijgen was.
Iedere pedagogisch medewerker en/of vrijwilliger werd gedurende het bezoek in drie
verschillende situaties gefilmd (gestructureerd spel, vrij spel en transitie). Iedere filmepisode duurde
12

doorgaans 8 tot 10 minuten. De observator gaf aan het begin van elk fragment aan om wat voor soort
situatie het ging en beschreef op een formulier een aantal uiterlijke kenmerken van de pedagogisch
medewerkers in de groep voor herkenning. De individuele opnames van de pedagogisch medewerkers
werden op een later tijdstip door getrainde observatoren, die de groep niet hadden bezocht,
beoordeeld.

2.3

Instrumenten

Algemene proceskwaliteit: ECERS-R
De Early Childhood Environment Rating Scale Revised (ECERS-R: Harms, Clifford & Cryer, 1998)
werd gebruikt om de kwaliteit van de dagelijkse ervaringen van de kinderen in de peuterspeelzalen
(algemene proceskwaliteit) te beoordelen. De originele schalen worden veelvuldig en wereldwijd
gebruikt in onderzoeken naar de proceskwaliteit van de kinderopvang. Deze instrumenten zijn vertaald
vanuit het Engels en aangepast aan de Nederlandse situatie.
De ECERS-R is bedoeld voor groepen met kinderen tussen de 2,5 en 5 jaar oud. Het
meetinstrument bestaat oorspronkelijk uit 7 subschalen: (a) Ruimte en Meubilering, (b) Individuele
Zorg, (c) Taal, (d) Activiteiten, (e) Interacties, (f) Programma en (g) Voorzieningen voor ouders en
staf. a. Van de Nederlandse versie van de ECERS-R (ruimte & meubilering, brengen en halen, taal,
activiteiten, interacties en programma/structuur) zijn de schalen (a) Ruimte & meubilering, (b) het item
Brengen en halen uit de schaal Individuele Zorg, (c) het item Boeken uit de schaal Taal, (d)
Activiteiten en (e) Programma/structuur in het onderzoek afgenomen omdat deze een goede indicatie
geven van de dagelijkse ervaringen van kinderen. De schalen Interacties en Taal zijn in dit onderzoek
dus niet of maar gedeeltelijk meegenomen, omdat vanwege de relatief korte openingstijden van
peuterspeelzalen hiervoor onvoldoende observatietijd was. Bovendien kijken de NCKOInteractieschalen ook en meer gedetailleerd naar kwaliteit van de interacties. Deze schalen worden
tijdens observaties in de groep door getrainde observatoren in kaart gebracht.

De items van de ECERS-R worden gepresenteerd op een 7-puntsschaal met beschrijvingen
voor 1 = inadequaat, 3 = minimaal, 5 = goed en 7 = uitstekend. Inadequaat beschrijft opvang die niet
voldoet aan de basale verzorgingsbehoefte, minimaal beschrijft opvang die voldoet aan de basale
verzorgings- en ontwikkelingsbehoefte, goed beschrijft de opvang die verder gaat en gericht is op de
ontwikkeling van de kinderen en uitstekend beschrijft opvang van hoge kwaliteit met
individuele/persoonlijke zorg. Op basis van de subschaalscores en ook op basis van de totaalscore
kunnen groepen geclassificeerd worden in de kwaliteitsniveaus onvoldoende (score  3), matig (3 
score  5) en goed (score  5). De beoordeling wordt gebaseerd op de situatie zoals die geobserveerd
of gerapporteerd wordt gedurende een bezoek van minimaal 3 uur en wordt afgesloten met een
vraaggesprek met één van de pedagogisch medewerkers van de groep. Per subschaal wordt een score
berekend door de scores van de bijbehorende items te middelen. Daarnaast wordt er een totaalscore
13

berekend die het gemiddelde is van alle items van de subschalen.

De ECERS-R data werden verzameld door zes getrainde observatoren. De training bestond uit
een algemene introductie voor iedere observator en ten minste drie veldobservaties onder supervisie
van een expert trainer. Iedere veldobservatie werd gevolgd door een nabespreking met de trainer,
waarna de interobservator betrouwbaarheid werd bepaald. Een observator werd beschouwd als
betrouwbaar als tijdens ieder van drie opeenvolgende bezoeken aan kinderdagverblijven 80 procent
van haar scores (binnen 1 schaalpunt) overeen kwamen met de score van de trainer. Observatoren
bezochten tijdens de training gemiddeld 4 kinderdagverblijven (range 4 – 5). Het gemiddelde
betrouwbaarheidspercentage over de drie opeenvolgende bezoeken (>80%) heen was 84% (variërend
van 80% tot 89%).
De interne consistentie van de ECERS-R in dit onderzoek was hoog (respectievelijk
Cronbach’s α = .85, 25 items en .91 voor 29 items). Dit geeft aan dat de verschillende
kwaliteitsindicatoren onderling duidelijk samenhingen.

Interactievaardigheden van pedagogisch medewerkers: NCKO-Interactieschalen
De interactievaardigheden van de pedagogisch medewerkers en vrijwilligers werden beoordeeld met
behulp van de zes NCKO-Interactieschalen (NCKO, 2008): (1) Sensitieve Responsiviteit, (2) Respect
voor Autonomie, (3) Structureren en grenzen stellen, (4) Praten en uitleggen, (5) Ontwikkelingsstimulering en (6) Begeleiden van interacties (tussen kinderen). Deze vaardigheden worden gemeten
op een 7-puntschaal, met de volgende ankers: 7 = zeer hoog, 6 = hoog, 5 = matig hoog, 4 = matig, 3 =
matig laag, 2 = laag, en 1 = zeer laag.
Vrijwel alle pedagogisch medewerkers en vrijwilligers op de bezochte groepen werden in de 3
verschillende situaties gefilmd. Voor elke pedagogisch medewerker en vrijwilliger werd een
gemiddelde score per interactieschaal berekend over de gefilmde episodes. De scores van de
pedagogisch medewerkers in dezelfde groep werden vervolgens per schaal gemiddeld om scores op
groepsniveau te verkrijgen, die een indicatie vormen van het “interactieklimaat” in de groep. Op basis
van deze scores op groepsniveau werden groepen geclassificeerd in de kwaliteitsniveaus onvoldoende
(score  3.5), matig (3.5  score  4.5) en voldoende tot goed (score  4.5); deze classificatie is dus
anders dan de classificatie die gebruikt wordt voor de algemene proceskwaliteit (ECERS-R).
Zeven getrainde observatoren beoordeelden de gefilmde episodes. Alle observatoren volgden
vooraf 6 trainingssessies die elk gemiddeld 4 uur duurden. Een trainingssessie bestond uit het intensief
bestuderen van de schaal die op die dag centraal stond en vervolgens het beoordelen en nabespreken
van oefenfragmenten. De training werd afgesloten met een toets. De observatoren mochten pas
beginnen met het beoordelen van de interactieschalen als de intra-class correlatie (ICC) voor iedere
schaal ten minste .70 was. Om de interobservator betrouwbaarheid ook na de training hoog te houden
werd de beoordeling van iedere vijfde groep als toetsmoment gebruikt (20% van alle te beoordelen
14

banden). Hierbij beoordeelden twee observatoren onafhankelijk van elkaar de episodes van de
pedagogisch medewerkers in een groep. Bij afwijkende scores werd overlegd tot consensus werd
bereikt. De gemiddelde overeenstemming binnen 1-schaalpunt was 93 procent. Beoordelaars van de
opnames hadden niet de locaties bezocht om contaminatie van observatie-oordelen uit te sluiten.
Structurele kwaliteit
De gegevens met betrekking tot de structurele kwaliteit werden verkregen tijdens de observatie en het
vraaggesprek met de pedagogisch medewerkers of via de ingevulde vragenlijsten van de pedagogisch
medewerkers en leidinggevenden. Om de resultaten van deze meting vergelijkbaar te maken met de
meting in de kinderdagverblijven zijn voor een deel dezelfde variabelen meegenomen. Structurele
kenmerken die meegenomen zijn met betrekking tot de pedagogisch medewerker zijn: leeftijd,
ervaring op de peuterspeelzaal, ervaring in de geobserveerde groep, omvang en soort van de
aanstelling, en opleiding. Structurele kenmerken die meegenomen zijn met betrekking tot de groep
zijn: groepsgrootte en aantal kinderen per pedagogisch medewerker (staf-kind ratio). Structurele
kenmerken die meegenomen zijn met betrekking tot de peuterspeelzaal is bestaansduur.

2.4

Analyses

De vergelijkende resultaten zijn consequent aangevuld met effectgroottes, uitgedrukt in de statistische
maat d. Een effectgrootte van 0.20 geldt als klein, een effectgrootte van 0.50 is middelmatig en
waarden van 0.80 en daarboven geven grote effecten aan. Deze effectmaat is een beschrijvende maat.
Een effect grootte geeft het verschil aan tussen twee gemiddelden (bijvoorbeeld reguliere groepen
versus VVE groepen). Deze maat maakt het mogelijk om de effecten van verschillende analyses met
elkaar te vergelijken en geven ook weer hoe sterk een gevonden effect is. Het geeft een
indicatie/definitie van een gevonden effect. Hoe groter de effect grootte, hoe sterker het effect.
De geobserveerde verschillen zijn daarnaast getoetst op statistische significantie in
steekproeven van wisselende grootte en, samenhangend daarmee, met wisselend
onderscheidingsvermogen. Bij een standaard statistische toets (tweezijdig, met een conventioneel
alpha-niveau van .05) is het onderscheidingsvermogen van een toets met een steekproef van 26 om 26
locaties of groepen 55% voor een middelmatig groot effecten (d = 0.50), 63% voor een middelmatig
tot groot effect (d = 0.65), en 81% voor een groot effecten (d = 0.80). In een tweetal analyses zijn de
gegevens met betrekking tot de algemene proceskwaliteit van peuterspeelzaalgroepen vergeleken met
peutergroepen uit een recente peiling van kinderdagverblijven en daarnaast is onderscheid gemaakt
tussen peuterspeelzalen uit kleine en grote gemeenten. Het onderscheidingsvermogen van deze toetsen
is bescheiden door de kleine steekproefgrootte. Voor de vergelijkende analyses van de
interactievaardigheden van de pedagogisch medewerkers is het onderscheidingsvermogen weer
duidelijk groter doordat de steekproeven op stafniveau groter zijn.
Bij enkele analyses van de proceskwaliteit is aanvullend nog statistisch gecorrigeerd voor
15

structurele kenmerken zoals groepsgrootte en de ratio tussen medewerkers en kinderen.
De kwaliteit van de interactievaardigheden van de vrijwilligers is beschrijvend weergegeven
aangezien de steekproefgrootte van het aantal vrijwilligers te klein is om statische toetsen toe te
passen.

16

3.

Resultaten

3.1

Algemene proceskwaliteit
De scores van de peuterspeelzaalgroepen in Tabel 1 laten zien dat Ruimte en Meubilering,

Boeken, Activiteiten, en Programma bij de peuterspeelzaalgroepen in de categorie matig liggen (scores
tussen 3 en 5). Het item Brengen en halen was relatief sterk; de gemiddelde score valt in de categorie
goed.
Waar Tabel 1 de gemiddelde scores weergeeft, laat Figuur 1 de verdeling zien van de
subschaalscores en de Totaalscore voor de algemene proceskwaliteit [in peuterspeelzaalgroepen
2013]. De verdeling van de totaalscores laat zien dat de algemene proceskwaliteit in bijna alle groepen
in de categorie matig viel (96%). In 2% van de groepen was de algemene proceskwaliteit van de
opvang goed. De scoreverdeling op de drie subschalen in peuterspeelzaalgroepen laat een wisselend
beeld zien. Van de drie subschalen laat Activiteiten de meeste scores in de categorie onvoldoende zien,
namelijk 54%. Bovendien werden er in deze subschaal geen groepen aangetroffen die in de categorie
goed vielen. De subschaal Programma bevatte het meeste groepen in de categorie goed (46 %) en in
de subschaal Ruimte & Meubilering vielen de meeste groepen in de categorie matig (90 %).

Tabel 1. Gemiddelde scores en standaarddeviaties voor de ECERS-R subschalen en items op
groepsniveau (N = 52) in peuterspeelzalen
M

(SD)

Range

Ruimte & Meubilering

4.14

(0.55)

2.88 – 5.25

Brengen & Halen (item)

6.13

(1.27)

1.00 – 7.00

Boeken (item)

3.42

(1.29)

1.00 – 7.00

Activiteiten

2.99

(0.59)

2.20 – 4.56

Programma

4.72

(1.21)

2.33 – 7.00

Totaal (3 subschalen)

3.71

(0.47)

2.85 – 5.05

ECERS-R

17

Figuur 1. Percentages peuterspeelzaalgroepen met gemiddelde scores voor ECERS-R in de
categorieën onvoldoende, matig en goed (N = 52)

Noot 2: score  3 = onvoldoende; 3  score  5 = matig; score  5 = goed

3.1.1. Pedagogische kwaliteit van peuterspeelzalen in 2013 vergeleken met peutergroepen in
kinderdagverblijven in 2012
In deze paragraaf wordt de pedagogische kwaliteit van de peuterspeelzalen (2-4 jaar) zoals
gemeten in 2013 in 52 groepen, vergeleken met de kwaliteit van 12 peutergroepen in de
kinderdagverblijven uit de laatste peiling in 2012. Om (statistische) reden moeten onderstaande
resultaten als exploratief beschouwd worden (zie Methode, Analyses, paragraaf 2.4).
In Tabel 2 wordt een overzicht gegeven van de gemiddelde scores en standaarddeviaties voor
de algemene proceskwaliteit gemeten met de ECERS-R van peuterspeelzaalgroepen in 2013 en van
peutergroepen in kinderdagverblijven in 2012. In de rechterkolom worden de gegevens voor de
peuterspeelzaalgroepen 2013 vergeleken met die van de peutergroepen uit de kinderdagopvangpeiling
2012.
De tabel laat zien dat de gemiddelde scores voor de subschalen Activiteiten en Programma en
de Totaalscore (3 subschalen) van de peutergroepen uit de kinderdagverblijven significant hoger is
dan de peuterspeelzaalgroepen. De effectgrootte Cohen’s d in de laatste kolom laat zien dat het voor
Programma en de Totaalscore gaat om een matig tot groot effect. Voor de subschaal Activiteiten is
sprake van een groot effect ten opzichte van de peuterspeelzaalgroepen (de effectmaat d ligt hoger dan
0.80)

18

Tabel 2. Algemene proceskwaliteit van peutergroepen in kinderdagverblijven (n = 12) versus
peuterspeelzalen (n = 52) met t-waarden en effectgroottes voor de verschillen tussen KDV en PSZ
2012 kdv

2013 psz

kdv peutergroepen

peutergroepen

versus psz

(n = 12)

(N = 52)

Gem.

(SD)

Gem.

(SD)

t

d

Ruimte en Meubilering

3.9

(0.50)

4.1

(0.55)

1.15

0.38

Brengen en halen (item)

6.7

(0.65)

6.1

(1.27)

-1.58

-0.51

Boeken (item)

4.3

(2.30)

3.4

(1.29)

-1.85

-0.60

**

-0.87

-2.28

*

-0.75

-2.31

*

-0.75

ECERS-R

Activiteiten
Programma
Totaal (3 subschalen)

3.6
5.6
4.1

(1.08)
(1.34)
(0.79)

3.0
4.7
3.7

(0.59)
(1.21)
(0.47)

-2.67

Noot: d = Cohen’s d. kdv = kinderdagverblijf; psz = peuterspeelzaal
Cohen’s d = .20 is een klein effect, d = .50 is een matig effect. d = 80 is een groot effect

3.1.2 Pedagogische kwaliteit van peuterspeelzalen in 2013 vergeleken in reguliere peuterspeelzalen en
VVE peuterspeelzalen
In Tabel 3 wordt een overzicht gegeven van de gemiddelde scores en standaarddeviaties voor
de algemene proceskwaliteit gemeten met de ECERS-R van reguliere peuterspeelzaalgroepen (zonder
VVE) en van peuterspeelzaalgroepen met VVE. In de rechterkolom worden de gegevens voor de
reguliere peuterspeelzaalgroepen vergeleken met die van de VVE-peuterspeelzaalgroepen. Met
uitzondering van het item Boeken zijn er geen significante verschillen tussen de beide groepen
gevonden op de subschalen en totaalscore. Op het item Boeken scoren VVE-groepen significant hoger
dan reguliere groepen. De effectgrootte Cohen’s d in de laatste kolom laat zien dat het hier gaat om
een middelmatig groot effect (d =.59).

19

Tabel 3. Algemene proceskwaliteit in reguliere (n = 26) en VVE- peuterspeelzaalgroepen ( n = 26) in
2013 met t-waarden en effectgroottes voor de verschillen tussen regulier en VVE
psz regulier

psz VVE

psz regulier

(n = 26)

(n = 26)

versus VVE

Gem.

(SD)

Gem.

(SD)

t

d

Ruimte en Meubilering

4.2

(0.49)

4.1

(0.61)

-0.65

-0.18

Brengen en halen (item)

6.2

(1.22)

6.1

(1.34)

-0.28

-0.08

*

0.59

ECERS-R

Boeken (item)

3.1

(1.29)

3.8

(1.12)

2.09

Activiteiten

3.0

(0.62)

3.0

(0.57)

0.00

0.00

Programma

4.5

(1.22)

5.0

(1.18)

1.50

0.42

Totaal (3 subschalen)

3.7

(0.48)

3.7

(0.47)

0.00

0.00

Noot: d = Cohen’s d. psz = peuterspeelzaal
*
p <.05, ** p < .001

3.1.3. Pedagogische kwaliteit van peuterspeelzalen in 2013 vergeleken in peuterspeelzalen in grote en
kleine gemeenten
In Tabel 4 wordt een overzicht gegeven van de gemiddelde scores en standaarddeviaties voor
de algemene proceskwaliteit gemeten met de ECERS-R van peuterspeelzaalgroepen uit grote
gemeenten en van peuterspeelzaalgroepen uit kleine gemeenten. Om (statistische) reden moeten
onderstaande resultaten als exploratief beschouwd worden (zie Methode, Analyses, paragraaf 2.4).
Volgens de richtlijnen van G27 (grote gemeenten) en G32 (kleine gemeenten) zijn gemeenten
in de steekproef die zijn samengevoegd of waarvan het aantal inwoners minder dan 100.000 is,
aangemerkt als een kleine gemeente en gemeenten die meer dan 100.000 inwoners hebben,
aangemerkt als een grote gemeente. In de rechterkolom worden de gegevens voor de
peuterspeelzaalgroepen uit een grote gemeente vergeleken met die van peuterspeelzaalgroepen uit een
kleine gemeente. De tabel laat zien dat er zowel op de totaalscore als op de subschalen geen
significante verschillen zijn tussen peuterspeelzaalgroepen uit een grote gemeente en
peuterspeelzaalgroepen uit een kleine gemeente.

20

Tabel 4. Algemene proceskwaliteit in peuterspeelzalen in grote gemeenten (n = 12) en kleine
gemeenten (n = 40) in 2013 met t-waarden en effectgroottes voor de verschillen tussen regulier en
VVE
psz grote
psz grote gemeente

psz kleine gemeente

versus kleine

(n = 12)

(n = 40)

gemeenten

Gem.

(SD)

Gem.

(SD)

t

d

Ruimte en Meubilering

4.1

(0.36)

4.2

(0.60)

0.55

0.18

Brengen en halen (item)

5.5

(1.51)

6.3

(1.14)

1.97

0.66

Boeken (item)

2.8

(1.11)

3.6

(1.30)

1.93

0.65

Activiteiten

2.9

(0.46)

3.0

(0.58)

0.55

0.18

Programma

4.2

(1.18)

4.9

(1.19)

1.79

0.60

Totaal (3 subschalen)

3.6

(0.46)

3.8

(0.47)

1.30

0.44

ECERS-R

Noot: d = Cohen’s d. psz = peuterspeelzaal
*
p <.05, ** p < .001

3.2

Interactievaardigheden van de medewerkers

Het filmmateriaal is verzameld bij 79 pedagogisch medewerkers en 9 vrijwilligers in drie situaties
(transitie, vrij spel en gestructureerd spel). De gegevens in Tabel 5 laten voor de medewerkers een
duidelijk verschil zien tussen de scores voor de meer “basale” interactievaardigheden Sensitieve
responsiviteit, Respect voor autonomie, Structureren en grenzen stellen en de meer “educatieve”
vaardigheden Praten en uitleggen, Ontwikkelingsstimulering en het Begeleiden van interacties. De
term “educatief” wordt hier gebruikt voor de interactievaardigheden die met name belangrijk zijn voor
de ontwikkeling van de persoonlijke, sociale en morele competentie. Terwijl de gemiddelde score op
de drie meer basale schalen voldoende tot goed was (score ≥ 4.7), was de gemiddelde score voor
praten en uitleggen matig (3.5 ≤ score < 4.5). De gemiddelde score voor ontwikkelingsstimulering en
begeleiden van interacties was onvoldoende (score < 3.5).

21

Tabel 5. Gemiddelde scores en standaarddeviaties voor de interactievaardigheden van de
medewerkers (pedagogisch mdewerkers en vrijwilligers) op individueel niveau (N = 88)
NCKO-Interactieschalen

M

(SD)

Range

Sensitieve responsiviteit

5.10

(0.82)

1.33 – 6.00

Respect voor autonomie

4.74

(0.75)

2.67 – 6.50

Structureren en grenzen stellen

4.97

(0.89)

2.00 – 7.00

Praten en uitleggen

3.79

(0.73)

2.00 – 5.67

Ontwikkelingsstimulering

3.13

(0.91)

1.00 – 5.67

Begeleiden van interacties

2.14

(0.90)

1.00 – 5.00

In Figuur 2 is aangegeven per interactievaardigheid hoeveel procent van de medewerkers in de
categorieën goed, matig of onvoldoende valt. Voor Sensitieve responsiviteit, Respect voor autonomie
en Structureren en grenzen stellen scoren het merendeel van de medewerkers voldoende tot goed. Een
onvoldoende niveau is weinig geobserveerd voor de drie “basale” vaardigheden, al kwam het een
enkele keer wel voor (5% en 6 %). Op de drie meer “educatieve” vaardigheden werden beduidend
meer lagere scores aangetroffen. Praten en uitleggen was voor 33 procent van de medewerkers
onvoldoende, in iets minder dan de helft van de medewerkers matig (44%), en voor 23 procent
voldoende tot goed. Op de schalen Ontwikkelingsstimulering en Begeleiden van interacties, waar de
scores het laagst waren, kwamen onvoldoende scores in de overgrote meerderheid voor en werden
scores in de categorie goed nauwelijks geobserveerd.

22

Figuur 2. Percentages medewerkers in peuterspeelzalen met gemiddelde scores voor
interactievaardigheden (pedagogisch mdewerkers en vrijwilligers) in de categorieën onvoldoende,
matig en voldoende tot goed (N = 88)

Noot: SR= Sensitieve responsiviteit, RA= Respect voor autonomie, SG= Structureren en grenzen stellen; PU= Praten en
uitleggen, OS= Ontwikkelingsstimulering; BI= Begeleiden van interacties
Noot 2: Score  3.5 = onvoldoende; 3.5  score  4.5 = matig; score  4.5 = voldoende tot goed

3.2.1 Kwaliteit van interactievaardigheden van de medewerkers in peuterspeelzalen in 2013
vergeleken met peutergroepen in kinderdagverblijven in 2012
In deze paragraaf wordt de kwaliteit van de interactievaardigheden van de medewerkers in
peuterspeelzalen zoals gemeten in 2013 in 52 groepen met in totaal 88 medewerkers, vergeleken met
de kwaliteit van de interactievaardigheden van 24 pedagogisch medewerkers in de kinderopvang uit de
laatste peiling in 2012.
In Tabel 6 wordt een overzicht gegeven van het niveau van de interactievaardigheden van
pedagogisch medewerkers in de peutergroepen in kinderdagverblijven in 2012 en van de
medewerkers in peuterspeelzaalgroepen in 2013. Voor de vaardigheid Begeleiden van interacties
wordt er door de pedagogisch medewerkers uit de peutergroepen in kinderdagverblijven significant
hoger gescoord dan door medewerkers uit de peuterspeelzaalgroepen. Hier is sprake van een groot
effect (d ≥ 0.80). Op de vaardigheden Sensitieve responsiviteit, Respect voor autonomie, Structureren
en grenzen stellen, Praten en uitleggen en Ontwikkelingsstimulering werden geen significante
verschillen gevonden tussen de pedagogisch medewerkers van kinderdagverblijven en de
medewerkers van peuterspeelzalen.
23

Tabel 6. Gemiddelde scores (en standaarddeviaties) voor de interactievaardigheden van
(pedagogisch) medewerkers in peutergroepen op kinderdagverblijven (2012, n = 24) en
peuterspeelzaalgroepen (2013, N = 88) met t-waarden en effectgroottes voor de verschillen tussen
KDV en PSZ
2012 kdv

2013 psz

kdv peutergroepen

peutergroepen
(n = 24)

versus psz
(N = 88)

Gem.

(SD)

Gem.

(SD)

t

d

Sensitieve responsiviteit

4.8

(0.95)

5.10

(0.82)

1.53

0.36

Respect voor autonomie

4.7

(0.78)

4.74

(0.75)

0.23

0.05

Structureren en grenzen stellen

4.9

(0.86)

4.97

(0.89)

0.34

0.08

Praten en uitleggen

3.9

(0.96)

3.79

(0.73)

-0.61

-0.14

Ontwikkelingsstimulering

3.2

(1.35)

3.13

(0.91)

-0.30

-0.07

(0.90)

**

-0.92

NCKO-Interactieschalen

Begeleiden van interacties

3.0

(1.10)

2.14

-3.95

Noot: d = Cohen’s d. kdv = kinderdagverblijf; psz = peuterspeelzaal
*
p <.05, ** p < .001

3.2.2 Kwaliteit van interactievaardigheden van de medewerkers in peuterspeelzalen in 2013
vergeleken in reguliere peuterspeelzalen en VVE-peuterspeelzalen
In Tabel 7 wordt een overzicht gegeven van de gemiddelde scores en standaarddeviaties voor
de interactievaardigheden van de medewerkers in reguliere peuterspeelzaalgroepen en van de
medewerkers in VVE-peuterspeelzaalgroepen. In de rechterkolom worden de gegevens voor de
reguliere peuterspeelzaalgroepen vergeleken met die van de VVE-peuterspeelzaalgroepen. De tabel
laat zien dat er op geen van de interactievaardigheden significante verschillen bestaan tussen de
kwaliteit van de interactievaardigheden van medewerkers in reguliere peuterspeelgroepen en de
kwaliteit van de interactievaardigheden van medewerkers in VVE-peuterspeelzaalgroepen. Dit
resultaat blijft ook staan als we corrigeren voor groepsgrootte en staf-kind ratio, die in VVE groepen
voordeliger uitvalt ten opzichte van de reguliere peuterspeelzalen. In VVE groepen zijn de groepen
kleiner en zijn er minder kinderen per pedagogisch medewerkerd dan in reguliere groepen. In
aanvullende analyses is bovendien specifiek voor het gestructureerde spel nagegaan of er verschil is in
kwaliteit van interactievaardigen tussen van de medewerkers in reguliere peuterspeelzaalgroepen en
van de medewerkers in VVE-peuterspeelzaalgroepen. Ook hier werden geen verschillen gevonden.

24

Tabel 7. Gemiddelde scores (en standaarddeviaties) voor de interactievaardigheden van medewerkers
(pedagogisch mdewerkers en vrijwilligers) in reguliere (n =35) en VVE (n = 53) peuterspeelzalen met
t-waarden en effectgroottes voor de verschillen tussen reguliere en VVE groepen
psz regulier

psz VVE

psz regulier

(n = 35)

(n = 53)

versus VVE

NCKO-Interactieschalen

Gem.

(SD)

Gem.

(SD)

t

d

Sensitieve responsiviteit

4.92

(1.01)

5.23

(0.65)

1.75

0.39

Respect voor autonomie

4.63

(0.78)

4.81

(0.72)

1.11

0.24

Structureren en grenzen stellen

4.84

(1.07)

5.06

(0.74)

1.14

0.25

Praten en uitleggen

3.76

(0.76)

3.81

(0.72)

0.31

0.07

Ontwikkelingsstimulering

3.14

(0.78)

3.12

(0.99)

-0.10

-0.02

Begeleiden van interacties

2.01

(0.81)

2.23

(0.96)

1.12

0.25

Noot: d = Cohen’s d. psz = peuterspeelzaal
*
p <.05, ** p < .001

3.2.3 Kwaliteit van interactievaardigheden van de medewerkers in peuterspeelzalen in 2013
vergeleken in grote en kleine gemeenten
In Tabel 8 wordt een overzicht gegeven van de gemiddelde scores en standaarddeviaties voor
de interactievaardigheden van medewerkers in peuterspeelzaalgroepen uit grote gemeenten en van de
medewerkers in peuterspeelzaalgroepen uit kleine gemeenten. In de rechterkolom worden de gegevens
voor de peuterspeelzaalgroepen uit grote gemeenten vergeleken met die van de
peuterspeelzaalgroepen uit kleine gemeenten. De tabel laat zien dat er met uitzondering van Sensitieve
Responsiviteit en Praten en uitleggen op geen van de interactievaardigheden significante verschillen
bestaan tussen de kwaliteit van de interactievaardigheden van medewerkers in peuterspeelgroepen uit
grote gemeenten en de kwaliteit van de interactievaardigheden van de medewerkers in
peuterspeelzaalgroepen uit kleine gemeenten. Medewerkers in peuterspeelzaalgroepen uit kleine
gemeenten scoren significant hoger op Sensitieve Responsiviteit en Praten en uitleggen dan
medewerkers in peuterspeelzaalgroepen uit grote gemeenten. Bij beiden is sprake van een matig
effect (d = 0.59 en d = 0.53).

25

Tabel 8. Gemiddelde scores (en standaarddeviaties) voor de interactievaardigheden van medewerkers
(pedagogisch mdewerkers en vrijwilligers) in peuterzalen in grote gemeenten (n =18) en kleine
gemeenten (n = 70) met t-waarden en effectgroottes voor de verschillen tussen regulier en VVE
psz grote

NCKO-Interactieschalen

psz grote gemeente

psz kleine gemeente

versus kleine

(n = 18)

(n = 70)

gemeente

Gem.

(SD)

Gem.

(SD)

t

d
*

0.59

Sensitieve responsiviteit

4.73

(1.12)

5.20

(0.71)

2.20

Respect voor autonomie

4.48

(0.76)

4.80

(0.73)

1.65

0.44

Structureren en grenzen stellen

4.87

(0.96)

5.00

(0.87)

0.55

0.15

*

0.53

Praten en uitleggen

3.49

(0.53)

3.87

(0.76)

2.00

Ontwikkelingsstimulering

3.06

(0.79)

3.15

(0.94)

0.37

0.10

Begeleiden van interacties

2.29

(0.84)

2.10

(0.92)

-0.79

-0.21

Noot: d = Cohen’s d. psz = peuterspeelzaal
*

p <.05, ** p < .001

3.2.4. Kwaliteit van de interactievaardigheden van de vrijwilligers in peuterspeelzalen

In Tabel 9 wordt een overzicht gegeven van de kwaliteit van de interactievaardigheden van de
vrijwilligers in peuterspeelzalen en in Tabel 10 staat een overzicht van de kwaliteit van de
interactievaardigheden van de pedagogisch medewerkers in peuterspeelzalen. De gemiddelde scores
van vrijwilligers zijn op alle interactievaardigheden lager dan de scores van de pedagogisch
medewerkers, waarbij de grootste verschillen te zien zijn op Sensitieve responsiviteit en Begeleiden
van interacties. Aangezien de steekproefgrootte van het aantal vrijwilligers te klein is kunnen de
verschillen tussen de scores van de vrijwilligers en de pedagogisch medewerkers niet getoetst worden.

Tabel 9. Gemiddelde scores en standaarddeviaties voor de interactievaardigheden van vrijwilligers
op individueel niveau (N = 9)
NCKO-Interactieschalen

M

(SD)

Range

Sensitieve responsiviteit

4.76

(1.00)

3.00 – 6.00

Respect voor autonomie

4.61

(1.05)

3.33 – 6.50

Structureren en grenzen stellen

4.96

(1.12)

3.00 – 7.00

Praten en uitleggen

3.70

(0.89)

2.00 – 4.67

Ontwikkelingsstimulering

2.94

(1.00)

1.67 – 4.67

Begeleiden van interacties

1.78

(0.57)

1.00 – 2.50

26

Tabel 10. Gemiddelde scores en standaarddeviaties voor de interactievaardigheden van pedagogisch
medewerkers op individueel niveau (N = 79)
NCKO-Interactieschalen

M

(SD)

Range

Sensitieve responsiviteit

5.18

(0.75)

1.33 – 6.00

Respect voor autonomie

4.77

(0.69)

2.67 – 6.33

Structureren en grenzen stellen

4.98

(0.86)

2.00 – 7.00

Praten en uitleggen

3.83

(0.69)

2.33 – 5.67

Ontwikkelingsstimulering

3.19

(0.91)

1.00 – 5.67

Begeleiden van interacties

2.20

(0.91)

1.00 – 5.00

3.3

Structurele kwaliteit

Peuterspeelzalen
Van 44 van de 52 locaties hebben we een ingevulde vragenlijst ontvangen van de leidinggevende
(respons: 85%).
De meeste peuterspeelzalen vielen onder een grotere koepelorganisatie (84%). De gemiddelde
peuterspeelzaal locatie telde 3.1 groepen (sd = 4.8) en werd gemiddeld door 32 kinderen bezocht (sd =
16.9, min-max = 8-70). Er werkten gemiddeld 19.7 medewerkers (sd = 21.7, min-max = 1-80) op de
peuterspeelzaal locatie.

Leidinggevenden
De gemiddelde leidinggevende uit de steekproef was 48.7 jaar (sd = 8.1, min-max = 32-61) oud. Eén
op de vijf leidinggevenden (20%) werkte fulltime, de overige werkten part-time (80%); in dat laatste
geval werkte men gemiddeld zo’n 21 uur (sd = 6.0) per week. Men had gemiddeld 9 jaar (sd = 7.9,
min-max = 0-29) ervaring in de instelling. Het opleidingsniveau varieerde van mbo (21%), hbo (64%)
tot universiteit (15%).

Pedagogisch medewerkers
Van de 79 medewerkers hebben we een ingevulde vragenlijst ontvangen (respons 96 %) met gegevens
over achtergrondkenmerken zoals geslacht, leeftijd, opleiding, ervaring. Van de 9 vrijwilligers hebben
we van 6 een ingevulde vragenlijst ontvangen (respons 66 %).

27

Uit de gegevens uit de vragenlijsten van de pedagogisch medewerkers bleek dat de
gemiddelde medewerker in peuterspeelzaalgroepen 48.3 jaar oud (sd = 8.43, min-max = 25-65) is.
Alle pedagogisch medewerkers zijn vrouw. De meerderheid (70%) van de pedagogisch medewerkers
heeft een opleiding op MBO-niveau gedaan. De meeste medewerkers (72%) had de beroepsopleiding
(Sociaal-) Pedagogisch Werk (SPW/PW) gevolgd. Bij de mbo’ers kwam zowel niveau 3 als 4 voor
(respectievelijk 54% en 18%). Staf op hbo-niveau vormde een minderheid (21%) en slechts één
medewerker volgde een opleiding op universitair niveau. De overgrote meerderheid van de
medewerkers uit de steekproef (92%) werd in Nederland geboren, twee medewerkers (3%) in Turkije
en drie (4%) in Suriname. Nederlands was de moedertaal voor 92 procent van de pedagogisch
medewerkers.
Tabel 11 geeft een overzicht van de belangrijkste structurele kenmerken van de
peuterspeelzaalgroepen in 2013 en van de peutergroepen in kinderdagverblijven in 2012. De
gemiddelde leeftijd van een medewerker in peuterspeelzaalgroepen is ruim 48 jaar (SD= 8.43) en dat
is bijna 10 jaar meer dan de gemiddelde leeftijd van pedagogisch medewerkers in de peutergroepen in
kinderdagverblijven in 2012. Verder valt op dat de omvang van de aanstelling voor pedagogisch
medewerkers in de peutergroepen in kinderdagverblijven significant groter is (d=-2.28) is dan de
omvang van de aanstelling voor pedagogisch medewerkers in peuterspeelzaalgroepen. Gemiddeld
werken pedagogisch medewerkers in de kinderdagopvang bijna 14 uur per week meer dan de
medewerkers in peuterspeelzalen. Dit is verschil valt te verklaren door het verschil in openingstijden:
peuterspeelzalen zijn slechts een dagdeel per dag open, terwijl kinderdagverblijven hele dagen
geopend zijn.

28

Tabel 11: Structurele kenmerken in peuterspeelzaalgroepen (2013, N = 52) in vergelijking met
peutergroepen van kinderdagverblijven (2012, n = 12) met t-waarden en effectgroottes voor de
verschillen tussen KDV en PSZ
kdv 2012

psz 2013

kdv versus psz

peutergroepen
(N = 12)

(N = 52)

M

(SD)

N

M

(SD)

t

d

Leeftijd

38.6

(10.62)

82

48.3

(8.43)

3.60**

1.12

Ervaringsjaren in kdv/psz

14.0

(8.68)

90

9.1

(7.83)

-2.01

-0.62

Ervaringsjaren in groep

4.3

(6.26)

77

7.2

(6.87)

1.37

0.43

Pedagogisch medewerker

Omvang aanstelling (uren)

**

24.0

(4.85)

79

10.4

(6.19)

-7.27

-2.28

Groepsgrootte

10.6

(2.54)

52

11.8

(3.22)

1.20

0.39

Staf-kind ratio

a

(0.04)

52

.16

b

(0.08)

-1.26

-0.41

20.6

(10.76)

52

24.7

(12.61)

1.04

0.34

Groep

.19

Kinderdagverblijf/
Peuterspeelzaal
Bestaansduur

Noot: d = Cohen’s d. kdv = kinderdagverblijf; psz = peuterspeelzaal
a
deze ratio staat gelijk aan 5.3 kinderen per staflid; b deze ratio staat gelijk aan 6.3 kinderen per staflid
*
p <.05, ** p < .001

In Tabel 12 wordt een overzicht gegeven van de structurele kenmerken en de verschillen
tussen reguliere peuterspeelzaalgroepen en VVE-peuterspeelzaalgroepen. Er werd alleen een
significant verschil gevonden voor staf-kindratio. De staf-kindratio is in reguliere
peuterspeelzaalgroepen lager dan in VVE-peuterspeelgroepen. In reguliere groepen is er gemiddeld 1
pedagogisch medewerker per 7.7 kind. In VVE- groepen is er gemiddeld 1 pedagogisch mederwerker
per 5.6 kind. Met andere woorden, in reguliere groepen moeten pedagogisch medewerkers hun
aandacht verdelen over meer kinderen dan in VVE-groepen.

29

Tabel 12. Structurele kenmerken van Reguliere peuterspeelzaalgroepen en VVE
peuterspeelzaalgroepen met t-waarden en effectgroottes voor de verschillen tussen reguliere en VVEgroepen
psz regulier

psz VVE

psz regulier

(n = 26)

(n = 26)

versus VVE

N

M

(SD)

N

M

(SD)

t

d

Leeftijd

31

49.4

(9.71)

51

47.6

(7.96)

-0.91

-0.21

Ervaringsjaren in psz

29

7.5

(7.24)

51

10.0

(8.10)

1.38

0.32

Ervaringsjaren in groep

27

6.9

(6.78)

50

7.3

(6.98)

0.24

-0.06

Omvang aanstelling (uren)

28

9.9

(5.53)

51

10.7

(6.57)

0.55

0.13

26

12.0

(2.91)

26

11.7

(3.54)

-0.33

-0.09

26

.13

a

(0.06)

26

.18

b

(0.09)

2.36

*

0.67

17

25.5

(12.13)

19

24.0

(13.32)

-0.35

-0.12

Pedagogisch medewerker

Groep
Groepsgrootte
Staf-kind ratio
Peuterspeelzaal
Bestaansduur

_________________________________________________________________________________________________
Noot: d = Cohen’s d. psz = peuterspeelzaal
a
deze ratio staat gelijk aan 7.7 kinderen per staflid; b deze ratio staat gelijk aan 5.6 kinderen per staflid
*
p <.05, ** p < .001

3.3.1

Proceskwaliteit in relatie tot structurele kenmerken van de peuterspeelzalen
Tabel 13 geeft een overzicht van structurele kenmerken in relatie met de NCKO-

interactievaardigheden en algemene proceskwaliteit (ECERS-R). Er is een significant positief verband
(r = .23) gevonden tussen het aantal ervaringsjaren in de peuterspeelzaal en de vaardigheid
ontwikkelingsstimulering. Met andere woorden: meer ervaringsjaren gaat samen met hogere scores op
ontwikkelingsstimulering. Verder is er een significant verband gevonden tussen de opleiding van
pedagogisch medewerkers en de vaardigheid structureren en grenzen stellen: een lagere opleiding
hangt samen met hogere scores op deze vaardigheid. Beide verbanden zijn weliswaar significant, maar
zwak te noemen. De overige verbanden tussen proceskwaliteit en structurele kenmerken zijn niet
significant.

30

Tabel 13. Correlaties NCKO-Interactievaardigheden en ECERS-R met structurele kwaliteit
NCKO-Interactieschalen

ECERS-R

SR

RA

SG

PU

OS

BI

Totaal

-.02

-.01

-.05

-.02

-.05

.03

.18

*

.21

.05

Pedagogisch medewerk(st)er
(N = 79)
Leeftijd
Ervaringsjaren in peuterspeelzaal

.03

.08

.05

.13

.23

Ervaringsjaren in groep

-.04

-.10

-.08

.14

.22

-.08

-.17

Omvang aanstelling (uren)

.07

-.10

-.00

-.05

.03

-.18

.02

-.12

-

.15

-.26

*

-.10

-.10

-.11

-a

.25

.18

.11

.15

.00

-.03

.05

.02

.07

.07

-.02

.12

.22

.01

Opleiding
Groep (N = 52)
Groepsgrootte
Kind-staf ratio

a

Noot: SR = Sensitieve responsiviteit, RA = Respect voor autonomie, SG = Structureren en grenzen stellen, PU = Praten en
uitleggen, BI = Begeleiden van interacties. Correlaties voor opleiding zijn Spearman Rho correlaties. Overige correlaties zijn
Pearson correlaties.
a
De correlatie tussen ECERS-R en opleiding kon niet worden uitgevoerd omdat een gemiddelde opleidingsniveau van de
pm-ers per groep niet kan worden berekend.
*
p  .05, ** p  .01

31

4.

Conclusies en aanbevelingen

4.1

Belangrijkste conclusies

In dit rapport worden de resultaten van de eerste landelijke meting over pedagogische kwaliteit met
het NCKO-instrumentarium in Nederlandse peuterspeelzalen, gepresenteerd. De belangrijkste
conclusies op basis van de landelijke peiling in peuterspeelzalen in 2013 zijn de volgende:

Algemene proceskwaliteit
Een conclusie op basis van de uitkomsten van de peiling in peuterspeelzaalgroepen in 2013 is dat bijna
alle bezochte groepen (96%) matig scoren op de totaalscore voor algemene proceskwaliteit. Het
onderdeel Activiteiten laat de meeste onvoldoendes zien (54%) en voor deze subschaal werden geen
groepen aangetroffen die in de categorie goed vielen. De subschaal Programma bevatte het meeste
aantal groepen in de categorie goed (46%).
In een vergelijking tussen reguliere peuterspeelzaalgroepen en peuterspeelzaalgroepen met
VVE zijn er geen verschillen in algemene proceskwaliteit aangetroffen. De VVE-groepen scoren
alleen beduidend beter op het item Boeken. In deze groepen zijn meer boeken aanwezig die
toegankelijk zijn voor kinderen en ook worden meer taalactiviteiten ondernomen.
In vergelijking met de peiling van de kwaliteit van de peutergroepen in kinderdagverblijven in
2012 met de kwaliteit van de peuterspeelzalen is de kwaliteit van peuterspeelzaalgroepen relatief lager
op de Totaalscore voor algemene proceskwaliteit en voor de subschalen Programma en Activiteiten.
Voor de subschaal Activiteiten betekent dit dat peuterspeelzaalgroepen minder goed materialen en
activiteiten aanbieden die gericht zijn op onder andere: muziek en beweging; blokken; zand en water;
rekenen en cijfers en natuur/wetenschap dan peutergroepen in kinderdagverblijven. Bij de subschaal
Programma wordt onder meer gelet op de balans tussen actief en rustig spel, binnen- en
buitenactiviteiten en de individuele behoefte van kinderen. Peutergroepen uit kinderdagverblijven
scoren hier relatief hoger op. Er zijn geen verschillen in algemene proceskwaliteit gevonden tussen
peuterspeelzaalgroepen uit een grote gemeente en peuterspeelzalen uit een kleine gemeente.

Interactievaardigheden
Voor wat betreft de interactievaardigheden van de medewerkers in peuterspeelzalen was er
duidelijk verschil te zien tussen de scores op de basale vaardigheden (Sensitieve responsiviteit, Respect
voor autonomie, Structureren en grenzen) en de scores op educatieve vaardigheden (Praten en
uitleggen, Ontwikkelingsstimulering en Begeleiden van interacties). Op basale vaardigheden werden
gemiddeld voldoende tot goede scores behaald maar voor de educatieve vaardigheden waren deze
gemiddeld matig tot onvoldoende. Een onvoldoende niveau is weinig geobserveerd voor de basale
32

vaardigheden. Bij de vaardigheden Ontwikkelingsstimulering en Begeleiden van interacties waar de
scores het laagst waren, kwamen onvoldoendes daarentegen in de overgrote meerderheid voor.
In vergelijking tussen reguliere peuterspeelzaalgroepen en peuterspeelzaalgroepen met VVE
zijn er geen verschillen gevonden tussen de interactievaardigheden van medewerkers van reguliere
peuterspeelzaalgroepen en de interactievaardigheden van pedagogisch medewerkers uit VVE-groepen.

In vergelijking met de peiling van de kwaliteit van de interactievaardigheden van pedagogisch
medewerkers in peutergroepen in kinderdagverblijven in 2012 met de kwaliteit van de
interactievaardigheden van medewerkers in peuterspeelzalen is er op één vaardigheid een significant
verschil gevonden. Pedagogisch medewerkers in peutergroepen in kinderdagverblijven scoren
significant hoger op het Begeleiden van interacties tussen kinderen dan medewerkers in
peuterspeelzalen.
Voor wat betreft de vergelijking op dit gebied tussen medewerkers in peuterspeelzalen uit een
grote gemeente en medewerkers in peuterspeelzalen uit een kleine gemeente is er alleen een verschil
voor de vaardigheid Praten en uitleggen waargenomen. Medewerkers in peuterspeelzalen in een
kleine gemeente zijn hier beter in dan pedagogisch medewerkers in peuterspeelzalen in een grote
gemeente.

Structurele kwaliteit
Pedagogisch medewerkers in peuterspeelzaalgroepen zijn gemiddeld 10 jaar ouder dan
pedagogisch medewerkers in peutergroepen in kinderdagverblijven. Pedagogisch medewerkers in
peutergroepen in kinderdagverblijven hebben gemiddeld een twee keer zo grote aanstelling als
pedagogisch medewerkers in peuterspeelzaalgroepen. Dit is niet verwonderlijk gezien het feit dat
peuterspeelzaalgroepen kortere openingstijden hebben en minder dagen per week opvang aanbieden
dan peutergroepen in kinderdagverblijven.
In vergelijking tussen reguliere peuterspeelzaalgroepen en peuterspeelzaalgroepen met VVE
is er een significant verschil voor staf-kindratio geobserveerd. In reguliere peuterspeelzaalgroepen is
het aantal kinderen per pedagogisch medewerker groter dan in VVE-groepen.
Relatie proceskwaliteit en structurele kenmerken
Het aantal ervaringsjaren van de medewerker in de peuterspeelzaal hangt samen met de
interactievaardigheid Ontwikkelingsstimulering: meer ervaringsjaren gaan samen met hogere scores op
deze vaardigheid. Deze bevinding kan er op duiden dat pedagogisch medewerkers ‘al doende’ zich
verbeteren op deze vaardigheid. Verder is er een significant verband gevonden tussen de opleiding van
pedagogisch medewerkers en de vaardigheid structureren en grenzen stellen: een lagere opleiding
hangt samen met hogere scores op deze vaardigheid.

33

4.2

Discussie en aanbevelingen

De resultaten van deze landelijke peiling van de opvang voor 2- tot 4-jarigen in Nederlandse
peuterspeelzalen maken duidelijk welke onderdelen van de pedagogische kwaliteit relatief sterk zijn
en welke (nog) relatief zwak zijn en daarmee het meest in aanmerking komen voor verbetering. Een
vervolgvraag, die buiten het bestek van dit rapport ligt, is welke maatregelen en aanpakken het meest
effectief zijn om verbetering te bewerkstelligen.
In stappen waarvan de laatste in 2017 zal plaats vinden wordt toegwerkt naar dezelfde kwaliteitseisen
voor peuterspeelzalen en kinderopvang en worden zij geintergreerd in één stelsel. In de Kamerbrief
‘Een betere basis voor peuters’ (Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, 2013) wordt
aangeven dat het kabinet streeft naar een kwaliteitsverhoging voor de reguliere kinderopvang en het
peuterspeelzaalwerk met onder andere een accent op het stimuleren van kinderen in hun ontwikkeling.
Om kinderen te stimuleren in hun ontwikkeling is het nodig dat de ruimte, inrichting, materialen en
het programma op de groepen toereikend zijn. Een mogelijke verklaring voor de bevinding dat
peuterspeelzaalgroepen relatief lager scoren dan peutergroepen in de kinderopvang op de Totaalscore
voor algemene proceskwaliteit en voor de subschalen Programma en Activiteiten zou te maken
kunnen hebben met het beschikbare budget. In dit onderzoek zijn hier geen gegevens over verzameld
waardoor er niet kan worden nagegaan of peuterspeelzalen over minder middelen beschikken voor de
aanschaffing van spelmateriaal en meubilair dan peutergroepen in kinderdagverblijven.
In de brief wordt onderstreept dat er van pedagogisch medewerkers wordt verwacht dat zij kinderen
op een goede manier betrekken, interacties met en tussen kinderen stimuleren en kinderen op diverse
manieren ondersteunen en uitdagen. Dit vergt specifieke vaardigheden en kennis van pedagogisch
medewerkers en daarvoor is scholing en goede ondersteuning op de werkvloer van belang (zie
Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, 2013, pagina 5). Zowel de resultaten van de
huidige peiling in peuterspeelzalen als van de resultaten van de peiling van de kinderdagopvang in
2012 (Fukkink et al., 2012) wijzen op het belang van een gerichte en brede ontwikkeling van de
interactievaardigheden van pedagogisch medewerkers. Waar de basale vaardigheden in zowel de
peuterspeelzalen als peutergroepen in de kinderopvang worden beheerst door de medewerkers, blijven
de meer ‘educatieve’ vaardigheden achter. Overigens valt op dat, ook bij de basale vaardigheden, bij
zowel peuterspeelzaalgroepen als peutergroepen in kinderdagverblijven lage kwaliteit toch wordt
geobserveerd. De lager geobserveerde kwaliteit van de basale interactievaardigheden en het gemiddeld
lagere niveau bij de educatieve interactievaardigheden laten zien dat in zowel peuterspeelzaalgroepen
als peutergroepen in kinderdagverblijven, effectieve (na)scholing essentieel is.
Het Ministerie van SZW heeft in samenwerking met het Agentschap, via Bureau Kwaliteit
Kinderopvang (BKK, 2013) een speciale call uitgezet om een landelijk dekkend aanbod te realiseren
met een klein aantal aanbieders voor het verbeteren van taal- en interactievaardigheden van
pedagogische medewerkers; speciale aandacht is er voor ‘evidence-based’ methodieken die bewezen
effectief zijn.
34

Verder valt op dat de pedagogische kwaliteit in VVE-groepen nauwelijks verschilt van de
kwaliteit in reguliere groepen. Het opvallend ontbreken van een significant verschil tussen reguliere
groepen en groepen met VVE laat zien dat het gevoerde VVE-beleid niet uit de verf komt in de
praktijk. Dit is opvallend omdat hierin fors is geïnvesteerd in de afgelopen jaren van overheidswege
met landelijke programma’s. De vraag is echter in hoeverre de gelden ook terecht zijn gekomen bij de
betrokken groepen van dit onderzoek. Dit onderzoek laat noch een verschil zien in algemene
proceskwaliteit, noch bij de interactievaardigheden van de staf, inclusief ontwikkelingsstimulering; het
enige verschil is dat er op VVE-locaties gemiddeld meer boeken zijn dan in de reguliere
peuterspeelzaal. Ook andere uitkomsten uit onderzoek van Nederlandse bodem laten – met andere
meetinstrumenten – weinig verschil zien in de vaardigheden van de medewerkers in hun omgang met
kinderen in reguliere voorschoolse centra en voor- en vroegschoolse educatie (Van Schooten &
Sleegers, 2009; Veen, Heurter, & Van der Veen, 2013). Deze NCKO-studie levert daarmee opnieuw
evidentie op voor een voorschoolse sector die – ondanks historische en beleidsmatige verschillen
tussen reguliere peuterspeelzalen, peuterspeelzalen met VVE en kinderdagverblijven – opvallend
gelijkwaardig is in pedagogisch opzicht.

35

Referenties
Buitenhek, E. (2014). Peuterspeelzaalwerk NL: facts & figures 2014. Feitsenonderzoek ter voorbereiding op
“een betere basis voor peuters”. Utrecht: Buitenhek Management & Consult.
Bureau Kwaliteit Kinderopvang (BKK), 2013. Kwaliteitsimpuls 2013-2016: focus, effectiviteit en verbinding.
Utrecht: Bureau Kwaliteit Kinderopvang.
De Kruif, R.E.L., Vermeer, H.J., Fukkink, R.G., Riksen-Walraven, J.M.A., Tavecchio, L.W.C., Van IJzendoorn,
M.H., & Van Zeijl, J. (2007). De nationale studie pedagogische kwaliteit kinderopvang: Eindrapport
Project 0 en 1. Amsterdam: NCKO.
De Kruif, R.E.L., Riksen-Walraven, J.M.A., Gevers Deynoot-Schaub, M.J.J.M., Helmerhorst, K.O.W.,
Tavecchio, L.W.C., & Fukkink, R.G. (2009). Pedagogische kwaliteit van de opvang voor 0- tot 4jarigen in Nederlandse kinderdagverblijven in 2008. Amsterdam/Nijmegen: NCKO.
Fukkink, R.G., Helmerhorst, K., Gevers Deynoot-Schaub, M., De Kruif, R.E.L., Tavecchio, L.W.C., & RiksenWalraven, M. (2011). Pedagogische kwaliteit van de kinderopvang en de ontwikkeling van jonge
kinderen: Een longitudinale studie. Amsterdam: NCKO.
Fukkink, R.G., Gevers Deynoot-Schaub, M..J.J.M.,, Helmerhorst, K.O.W., Bollen, I., & Riksen-Walraven, M.
(2013). Pedagogische kwaliteit van de kinderopvang voor 0-4jarigen in de Nederlandse
kinderdagverblijven in 2012. Amsterdam: NCKO
Gevers Deynoot-Schaub, M.J.J.M., & Riksen-Walraven, J.M.A. (2002). Kwaliteit onder druk: De kwaliteit van
opvang in Nederlandse kinderdagverblijven in 1995 en 2001. Pedagogiek: Wetenschappelijk Forum voor
Opvoeding, Vorming en Onderwijs, 22 (2), 109-125.
Gevers Deynoot-Schaub, M.J.J.M., & Riksen-Walraven, J.M.A. (2005). Childcare under pressure: The quality of
Dutch Centers in 1995 and 2001. The Journal of Genetic Psychology, 66, 280-296.
Gevers Deynoot-Schaub, M.J.J.M., Fukkink, R.G., Riksen-Walraven, J.M.A., De Kruif, R.E.L., Helmerhorst,
K.O.W., & Tavecchio, L.W.C. (2009). De NCKO-Kwaliteitsmonitor. Amsterdam: NCKO.
Harms, T., Clifford, R. M., & Cryer, D. (1989). Early Childhood Environment Rating Scale-Revised. New York:
Teachers College Press.
Harms, T., Cryer, D., & Clifford, R.M. (2003). Infant/Toddler Rating Scale-Revised. New York: Teachers
College Press.
Helmerhorst, K.O.W., Riksen-Walraven, J.M., Vermeer, H.J., Fukkink, R.G., & Tavecchio, L.W.C. (2014).
Measuring the interactive skills of caregivers in child care centers: Development and validation of the
caregiver interaction profile scales. Early Education & Development, 25(5), 770-790.
Ministerie van Sociale zaken en Werkgelegenheid (2013). Een betere basis voor peuters. Den Haag.
Riksen-Walraven, M. (2004). Pedagogische kwaliteit in de kinderopvang: doelstellingen en kwaliteitscriteria. In
M.H. van IJzendoorn, L.W.C. Tavecchio, & J.M.A. Riksen-Walraven (Red.). De kwaliteit van de
Nederlandse kinderopvang (pp. 100-123). Amsterdam: Boom.
Van Schooten, E., & Sleegers, P., (2009). Onderzoek naar de effectiviteit van VVE- en peuterspeelzalen in
Oosterhout en Den Bosch. Amsterdam: Kohnstamm Instituut.

36

Van IJzendoorn, M.H., Tavecchio, L. W. C., Verhoeven, M. J. E., Reiling, E. J., & Stams, G. J. J. (1996). De
kwaliteit van de Nederlandse kinderopvang. Nederlands Tijdschrift voor Opvoeding, Vorming en Onderwijs,
12, 286-313.
Van IJzendoorn, M.H., Tavecchio, L. W. C., Stams, G. J. J., Verhoeven, M. J. E., & Reiling, E. J. (1998).
Quality of center day care and attunement beteen parents and caregivers: Center day care in cross-national
perspective. The Journal of Genetic Psychology, 159, 437-454.
Veen, A., Heurter, A., & Van der Veen, I. (2013). Kwaliteit van peuterspeelzalen. Amsterdam: Kohnstamm
Instituut.
Vermeer, H.J., Van IJzendoorn, M.H., De Kruif, R.E.L., Fukkink, R.G., Tavecchio, L.W.C., Riksen-Walraven,
J.M.A., & Van Zeijl, J. (2005). Kwaliteit van Nederlandse kinderdagverblijven: Trends in kwaliteit in de
jaren 1995-2005. Amsterdam: NCKO.
Vermeer, H.J., Van IJzendoorn, M.H., De Kruif, R.E.L., Fukkink, R.G., Tavecchio, L.W.C., Riksen-Walraven,
J.M.A., & Van Zeijl, J. (2008). Child care in the Netherlands: Trends in quality over the years 1995-2005.
The Journal of Genetic Psychology, 169, 360-385.

37

Bijlage 1. Overzicht ECERS-R subschalen die gebruikt worden in het NCKO-instrument

Ruimte en Meubilering
1. Binnenruimte
2. Meubilering voor verzorging, spel. ontwikkeling
3. Meubilering voor ontspanning en comfort
4. Indeling van de ruimte voor spel
5. Ruimte voor privacy
6. Kindgerichte aankleding van de ruimte
7. Ruimte voor actief lichamelijk spel
8. De speeluitrusting voor actief lichamelijk spel
Taal-Redeneren (Taal)
15. Boeken en platen
Activiteiten
19. Fijne motoriek
20. Knutselen
21. Muziek en beweging
22. Blokken
23. Zand/water
24. Rollenspel
25. Natuur/wetenschap
26. Rekenen/cijfers
[27. Gebruik van TV, video, en/of computer]
28. Bevorderen accepteren van verscheidenheid
Programma Structuur
34. Dagschema/dagindeling
35. Vrij spel
36. Groepstijd
[37. Voorzieningen voor kinderen met een handicap]

Zie de volgende pagina voor voorbeelden van enkele items

38

Enkele voorbeelden van indicatoren van verschillende items van de gebruikte subschalen:

3.
Meubilering voor ontspanning en comfort
 Enige zachte meubilering toegankelijk voor kinderen (bijv. een deel van de speelruimte is van
vloerbedekking of een kleed voorzien, kussens).
 Enig zacht speelgoed toegankelijk voor kinderen.
 Het knusse hoekje wordt niet gebruikt voor actief lichamelijk spel.
 Naast het knusse hoekje is er nog extra zachte meubilering toegankelijk voor kinderen (bijv.
kussens in de huishoek, verschillende hoeken met tapijt, kamerbreed tapijt).
15.
Boeken en platen
 Enige boeken toegankelijk voor kinderen (bijv. gedurende het vrije spel hebben kinderen genoeg
boeken om conflicten te voorkomen).
 Dagelijks minimaal één receptieve taalactiviteit (luisteren en begrijpen) geïnitieerd door de staf
(bijv. boeken voorlezen aan kinderen, verhalen vertellen, verhalen vertellen met flanellenbord en
flanelbordfiguren).
 Een brede selectie aan boeken is een substantieel deel van de dag toegankelijk.
 Enige aanvullende materialen voor taal worden dagelijks gebruikt.
 Boeken zijn georganiseerd in een leeshoek/boekenhoek.
 Sommige boeken zijn gerelateerd aan huidige groepsactiviteiten of een huidig thema (bijv. boeken
van de bibliotheek over een jaargetijde).

22. Blokken
 Genoeg blokken en accessoires toegankelijk zodat tegelijkertijd minimaal twee kinderen
onafhankelijk van elkaar een bouwwerk kunnen maken.
 Enige vloerruimte beschikbaar duidelijk bedoeld voor blokkenspel.
 Blokken en accessoires zijn geordend naar type.
 Er is een speciale blokkenhoek opgezet buiten de looproute, met opslagruimte en gepast
bouwoppervlak (bijv. vlak kleed of ander stevig oppervlak).
 Minimaal twee typen blokken en een variëteit aan accessoires dagelijks toegankelijk (bijv. grote
en kleine blokken; zelfgemaakte en gekochte blokken).

35. Vrij spel
 Enig vrij spel vindt dagelijks binnen en buiten plaats (als het weer het toelaat).
 Enig speelgoed, spelletjes en materialen voor het vrije spel van kinderen toegankelijk.
 Het toezicht is erop gericht om het vrije spel van kinderen te ondersteunen (bijv. staf helpt
kinderen bij het verzamelen van het benodigde materiaal, helpt kinderen ‘moeilijke’ materialen te
gebruiken).
 Het toezicht wordt gebruikt voor ontwikkelingsgerichte interactie (bijv. staf helpt kinderen bij het
bedenken van eigen oplossingen voor conflicten, moedigen kinderen aan te praten over hun
activiteiten, introduceren aan het spel gerelateerde concepten).

39

Bijlage 2. Toelichting op enkele statistische symbolen/afkortingen
N

Grootte van de steekproef, ofwel het aantal deelnemers (personen, groepen) waarop de
statistische analyses zijn uitgevoerd

Gem.

Gemiddelde score in een steekproef

sd

Standaarddeviatie: een maat voor spreiding van de scores binnen een steekproef.

d, Cohen’s d

Geeft de grootte van een effect of van het verschil tussen twee gemiddelden weer. Bij
een d van .20 wordt gesproken van een klein effect (of een klein verschil), een d van
.50 duidt op een matig groot effect, en een d van .80 duidt op een groot effect.

p-waarde

Wordt gebruikt om aan te geven of een effect (bv. een verschil of een samenhang
tussen twee scores) aan het toeval te wijten kan zijn. Bij een p-waarde kleiner dan .05
(p<.05) is er minder dan 5% kans dat een effect op toeval berust en spreekt men
(over het algemeen) van een statistisch significant effect

ns

Niet statistisch significant op het conventionele significantieniveau (α = .05)

40