Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

32 813

Kabinetsaanpak Klimaatbeleid

Nr. 263

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN EN
KLIMAAT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 21 december 2018
Nederland onderschrijft de doelstellingen van het Parijsakkoord. In het
regeerakkoord heeft dit kabinet dan ook een ambitieus doel gesteld. We
nemen maatregelen die ons voorbereiden op een reductie van 49% in
2030 broeikasgasreductie in 2030 ten opzichte van 1990. We pleiten in
Europa voor een broeikasgasreductie van 55% in 2030. Mocht een
aangescherpte doelstelling in de EU niet haalbaar blijken, dan zal
Nederland er naar streven om met gelijkgestemde Noordwest-Europese
landen tot ambitieuzere afspraken te komen dan de door de EU toegewezen landenallocatie. Omdat de uitkomst van de internationale
gesprekken in 2019 nog niet vaststaat, kan de uiteindelijke doelstelling
voor 2030 afwijken van de 49% waar het kabinet nu van uit gaat.
Zojuist heb ik in ontvangst genomen van de voorzitter van het Klimaatberaad een ontwerp van de tafels voor een Klimaatakkoord. De afgelopen
driekwart jaar hebben meer dan 100 partijen aan vijf sectortafels, drie
taakgroepen en diverse werkgroepen gewerkt aan concrete acties. Op
basis van de richtingen uit de kabinetsappreciatie van het Voorstel voor
hoofdlijnen die ik uw Kamer op 5 oktober jl. heb gestuurd (Kamerstuk
32 813, nr. 220) hebben de tafels een samenhangend pakket aan maatregelen uitgewerkt waarmee binnen en tussen sectoren de komende jaren
de uitstoot van broeikasgassen significant kan worden verminderd.
Dat zoveel partijen aan de tafels de ambitie van het kabinet onderschrijven
en draagvlak verlenen aan pakketten van concrete maatregelen mag best
historisch genoemd worden. Ik ben alle deelnemende partijen, en in het
bijzonder de voorzitters van de verschillende tafels, dan ook dankbaar
voor hun inzet. Mede namens de Minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties, de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit

kst-32813-263
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 32 813, nr. 263

1

en de Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat stuur ik het
resultaat hierbij aan uw Kamer; een ontwerp-Klimaatakkoord1.
Het kabinet stuurt dit ontwerp-Klimaatakkoord ter doorrekening naar het
Planbureau voor de Leefomgeving (PBL) en het Centraal Planbureau
(CPB), om te zien of hiermee de ambitie van het kabinet kan worden
waargemaakt. PBL raamt onder andere de verwachte reductie van de
uitstoot, de weglekeffecten en de kostenefficiëntie. Uit de CPB-doorrekening zullen de budgettaire effecten, de lasten- en inkomenseffecten en
de effecten voor de lastenverdeling zichtbaar worden. Specifiek beziet het
kabinet de effecten op het mkb. Daarnaast legt het kabinet zoals eerder
benoemd aanvullende varianten en eigen vragen aan het PBL en het CPB
voor. Het kabinet zal de effecten hiervan wegen met het oog op het
doelbereik, de kostenefficiëntie, budgettaire en evenwichtige inkomenseffecten.2 Ten slotte zal het kabinet zich een oordeel vormen over de
uitvoerbaarheid door marktpartijen en betrokken overheden, waaronder in
het bijzonder de uitvoerende diensten, zoals de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO.nl), de Belastingdienst en de Nederlandse
Emissieautoriteit.
Het kabinet heeft politieke besluitvorming voor ogen, waarvoor een zo
breed mogelijk maatschappelijk draagvlak bestaat. Om de ambitie van het
kabinet waar te maken, is de bijdrage van een groot aantal partijen nodig.
Eindresultaat moet dan ook zijn: een Klimaatakkoord waarmee het politiek
vastgestelde reductiedoel wordt gehaald en dat de actieve steun heeft van
bijdragende partijen. Na de doorrekening zal het kabinet zich in overleg
met partijen van hun steun verzekeren. Dat betekent niet dat iedere partij
het noodzakelijk met iedere maatregel eens hoeft te zijn. Het kabinet zal
met de voorzitter van het Klimaatberaad het verdere proces en de borging
vormgeven en organiseren.
Daarmee is de politiek aan zet; immers, het is de volksvertegenwoordiging
die besluit over wetgeving en budgettaire zaken. Voordat er sprake is van
besluitvorming, leg ik het integrale pakket van maatregelen dan ook aan
uw Kamer voor. Op basis van de doorrekening gaat het kabinet over een
finale versie met uw Kamer in debat. Tot slot zal de wetgeving en de
uitvoering in gang worden gezet.
In deze brief ga ik eerst in op de kansen die de transitie brengt voor
Nederland en op zowel draagvlak als draagkracht. Vervolgens ga ik
beknopt in op de pakketten van maatregelen op de verschillende
terreinen. Ik eindig met het vervolgproces om te komen tot een finaal
Klimaatakkoord.
Kansen voor Nederland
Een ambitieus klimaatbeleid biedt ook kansen voor onze economie, onze
welvaart en ons duurzame verdienvermogen. Door eerder te beginnen,
bouwen we een voorsprong op ten opzichte van andere landen. Op die
manier hebben we meer tijd en kunnen we nieuwe ideeën en technologieën ontwikkelen die we vervolgens kunnen exporteren. Daarmee
werken we tegelijkertijd aan een aantrekkelijker vestigingsklimaat voor
1
2

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl
Conform de motie van het lid Snels c.s. (Kamerstuk 35 095, nr. 6) zal het kabinet voorbereidingen treffen voor eventuele compenserende maatregelen die kunnen worden ingezet in het
geval de uitkomsten van de doorrekening van het CPB van het Klimaatakkoord duiden op
onevenwichtige inkomenseffecten als gevolg van het klimaatbeleid. Ten slotte zal het kabinet
zich een oordeel vormen over de uitvoerbaarheid door marktpartijen en betrokken overheden,
waaronder in het bijzonder de uitvoerende diensten, zoals RVO.nl, de Belastingdienst en de
emissie-autoriteit.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 32 813, nr. 263

2

duurzame, innovatieve activiteiten. We moeten er dan ook voor zorgen dat
de investeringen die daarvoor nodig zijn in Nederland plaatsvinden. Juist
Nederland kan er als welvarend en innovatief land in slagen om de
welvaart te laten groeien en tegelijkertijd uitstoot van broeikasgassen te
verlagen.
Dit pakket van maatregelen laat zien hoe de sterktes van Nederland ook in
een duurzame wereld kunnen worden ingezet, al is het vaak net op een
andere manier. De ligging aan zee geeft toegang tot een ruime beschikbaarheid aan windenergie op zee, waarbij eventueel geproduceerde
waterstof als brandstof of grondstof kan worden ingezet in de energieintensieve industrie. De beschikbaarheid van lege gasvelden onder zee
maakt de uitstootvermindering ook gedurende de transitieperiode
mogelijk. De Rotterdamse haven is hèt logische Europese knooppunt voor
circulaire stromen. De hechte clustering van onze industrieën met zijn
ruime aanwezigheid van alternatief aanwendbare (gas-) infrastructuur
brengt de energietransitie dichterbij. Onze steden op overzienbare
onderlinge afstanden maken elektrisch vervoer laagdrempelig. De
dichtheid van onze steden brengt collectieve warmteoplossingen
dichterbij. Onze efficiënte agrarische sector, met zijn vooraanstaande
kennispositie, is goed gepositioneerd om in de toekomst een internationale circulaire voortrekkersrol te vervullen. Op alle tafels hebben de
deelnemende partijen laten zien dat de traditionele sterktes van ons land
in een nieuwe jas opnieuw tot voordeel strekken.
Ons klimaatbeleid kan voortbouwen op die kracht. Zo fungeert de
Nederlandse corporatiesector als de startmotor van de verduurzaming in
de gebouwde omgeving. De aanpak in de industrie is gebaseerd op het
belonen van de duurzaamste bedrijven en het straffen van de onwillige
bedrijven. Onze zeer efficiënte elektriciteitssector, met lage kosten van
hernieuwbare opwekking en een hoge leveringszekerheid, geeft een
sterke basis voor de noodzakelijke elektrificering van industriële
processen, in de gebouwde omgeving en op het terrein van mobiliteit.
Nederland wil door deze klimaatambitie niet alleen een faire bijdrage
leveren aan het voorkomen van de opwarming van de aarde, maar wil
tegelijkertijd een voorsprong opbouwen in de voortbrenging van
duurzame technieken en producten. Dat vraagt een consequente
gerichtheid op innovatie. Het pakket bevat daartoe de ondersteunende
instrumenten, zoals een budget voor proefprojecten en de SDE++ om via
grootschalige uitrol de leercurve te doorlopen, zoals al is gedemonstreerd
met wind op zee. De Topsectoraanpak is sterker gericht op maatschappelijke uitdagingen, waaronder bij uitstek de klimaatopgave. En InvestNL wil
straks de duurzame initiatieven en starters van voldoende kapitaal
voorzien.
Draagvlak komt niet vanzelf
Een transitie van deze proporties vormt niet alleen een technische
uitdaging, maar eerst en vooral een maatschappelijke. Een wezenlijk
perspectief daarbij is dat de transitie uiteindelijk uitzicht biedt op vele
merkbare voordelen voor iedereen. Een goed geïsoleerde woning is
immers comfortabeler en kent een lagere energierekening. Het afscheid
van fossiele brandstoffen zorgt voor schonere lucht en meetbare effecten
op gezondheid en levensverwachting. Elektrisch vervoer veroorzaakt
minder verkeerslawaai en iedereen die wel eens achter het stuur van zo’n
auto heeft gezeten, weet dat het rijplezier niet tegenvalt. En circulaire
landbouw zorgt voor een fraaier cultuurlandschap. Inmiddels geeft een
meerderheid van Nederland steun aan de aanpak van klimaatverandering.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 32 813, nr. 263

3

Hoe wervend het toekomstperspectief ook geschetst kan worden, voor
veel Nederlanders brengt deze transitie ook onzekerheid. Zij hebben vaak
wel andere dingen aan hun hoofd en zitten niet altijd op een voortrekkersrol te wachten. Deze transitie vraagt om meer dan een aanpak die,
technisch gesproken, ‘haalbaar’ en ‘betaalbaar’ is. De inzet van het kabinet
is om mensen mee te nemen, stap voor stap, in de transitie. Door eerder
te verleiden dan te dwingen. Door duidelijk te zijn over wat er wanneer
moet gebeuren, en daar ook bij te helpen. Zo zal het kabinet bij zijn
besluitvorming oog hebben voor de woonlasten en waar nodig ook voor
de financiering. Ten aanzien van de eigen auto zet het kabinet in op
verleiding naar elektrisch rijden, juist ook voor particulieren en op de
tweedehandsmarkt. Deze transitie zal niet rimpelloos gaan, maar met
goede arrangementen, de juiste hulp en voorlichting en in een haalbaar
tempo moet iedereen kunnen meekomen, zonder zich ontredderd te
hoeven voelen in een duurzame, maar snel veranderende wereld.
Draagvlak en draagkracht komen natuurlijk samen bij de directe effecten
op de huishoudportemonnee. Duidelijk is dat deze transitie niet gratis is.
Dat vraagt om voortdurende aandacht voor de gevolgen voor de
consument, de huurder, de huiseigenaar, de autorijder en de vakantieganger. De gevolgen moeten steeds duidelijk zijn, onverbloemd en
begrijpelijk. Daarbij moet steeds duidelijk zijn welk handelingsperspectief
mensen hebben; wat kunnen zij nú, zélf doen? Waar moet je zijn als je aan
de slag wilt en welke mogelijkheden zijn er dan? Onherroepelijk is budget
nodig voor de transitie in de industrie en de elektriciteitssector, maar de
komende jaren gaat het er juist om ook de eigenaar van een goedkope
eigen woning, de mkb’er met een locatie buiten het bereik van een
collectieve warmteoplossing, en de berijder van een oude fossiele auto bij
te staan om ook een stap te kunnen maken. Dat vraagt een besef van
kosten en lasten dat verder reikt dan een spreadsheet. Het kabinet wil dit
in samenwerking met maatschappelijke partijen waarmaken.
Het kabinet staat er bovendien voor dat huishoudens en het mkb niet
opdraaien voor de kosten van de transitie in de industrie. Hier zorgen we
voor door, zoals in de kabinetsappreciatie al is aangekondigd, een
verkenning te starten naar de financiering van de SDE+. Daarbij zal ook
expliciet gekeken worden naar de lastenverdeling in de ODE tussen
huishoudens, mkb en industrie, omdat er begrijpelijke zorgen zijn over de
betaalbaarheid voor huishoudens en de concurrentiepositie van bedrijven.
Conform de motie van de leden Agnes Mulder en Sienot (Kamerstuk
35 004, nr. 15) zal het kabinet deze verkenning in 2019 uitvoeren, zodat
deze kan worden meegenomen bij de behandeling van het wetsvoorstel
over de verbreding van de ODE. Op basis van dit tijdpad kunnen
eventuele aanpassingen in de huidige 50/50-verdeling van de ODE-lasten
ook per 2020 worden doorgevoerd.
Daarnaast heeft het kabinet een meer fundamentele verkenning aangekondigd naar de gevolgen van de transitie voor de inkomsten van de
overheid. Zo kunnen inkomsten van bijvoorbeeld de energiebelasting op
aardgas en verschillende belastingen in de mobiliteitssector teruglopen.
Het kabinet zal zich, als onderdeel van de verkenning voor de verbetering
van het belastingstelsel, buigen over de mogelijkheden deze endogene
belastingderving op te vangen. Uiteraard zal hierbij geput worden uit
inzichten die volgen uit de evaluatie van de energiebelasting in 2019 en de
eerdergenoemde verkenning naar de financiering van de SDE+ en de
lastenverdeling in de ODE.
In het ontwerp-Klimaatakkoord worden voorstellen gedaan over het
versterken van de procesmatige en financiële participatie van burgers bij
planvorming en concrete projecten. Uitgangspunt is dat iedereen die dit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 32 813, nr. 263

4

wil, daadwerkelijk kan meedenken en meedoen. De rijksoverheid werkt,
conform de motie van de leden van het lid Jetten c.s. (Kamerstuk 30 196,
nr. 578), aan een campagne waarmee we burgers op specifieke onderwerpen concreet, duurzaam handelingsperspectief laten zien. Daarnaast
werken we samen met publieke én private partijen om dichtbij de
doelgroep duidelijk handelingsperspectief te bieden rond bijvoorbeeld
belangrijke aankoopmomenten (van een huis of auto). Dat doen we
bijvoorbeeld door bedrijven, installatiebureaus en grote winkelketens
actief te benaderen en met hen afspraken te maken over het aanbieden
van duurzame alternatieven aan burgers.3
Belangrijkste resultaten van de sectortafels en overstijgende
thema’s
Het kabinet heeft bij de start van de gesprekken kaders en randvoorwaarden gesteld voor een te sluiten Klimaatakkoord. Elke tafel heeft op
basis hiervan pakketten maatregelen samengesteld om de opgave te
halen. Niet elke tafel heeft daarin hetzelfde niveau van detaillering kunnen
bereiken. Op iedere tafel zijn vervolgens beleidsinstrumenten uitgewerkt
om deze verduurzaming aan te jagen en af te dwingen. Het pakket bevat
daartoe niet alleen prikkels, subsidies en verplichtingen, maar ook een
robuuste borgingssystematiek.
Ook heeft het kabinet de sectortafels gevraagd in beeld te brengen welke
aanvullende maatregelen mogelijk zijn bij een eventuele aanscherping
van de Europese doelstelling voor 2030. Alle sectortafels hebben
mogelijke maatregelen geïnventariseerd voor verdergaande reductie van
de uitstoot. Deze worden nader uitgewerkt zodra het kabinet zou besluiten
tot ophoging van de nationale doelstelling.
Of de tonnen al in eerste aanleg worden gehaald, zal de doorrekening van
het PBL leren. Het is goed mogelijk dat sommige maatregelen bij een
eerste doorrekening minder opleveren dan nu gedacht. Voor het kabinet
staat de opgave echter vast. Een uiteindelijk Klimaatakkoord zal optellen
tot de 49%. Het Klimaatakkoord zal ook voorzien in een robuust borgingsmechanisme, opdat bijgestuurd wordt indien onderweg de opbrengst zou
blijken tegen te vallen. Er kan en mag geen twijfel over bestaan dat dit
kabinet de klimaatopgave realiseert.
Hieronder worden beknopt de pakketten van de maatregelen per
sectortafel en sector-overstijgend thema toegelicht.
Gebouwde omgeving
We staan aan de vooravond van een grote verbouwing. Een transformatie
van ruim 7 miljoen huizen en 1 miljoen andere gebouwen. In de toekomst
worden huizen niet meer verwarmd met aardgas. Dat is nodig om de
klimaatambities te kunnen halen, maar ook omdat we zo snel mogelijk
willen stoppen met de aardgaswinning in Groningen. Huizen zullen
worden verwarmd met duurzame warmte en duurzame elektriciteit gaan
gebruiken of zelf opwekken. Dat leidt in combinatie met isolatiemaatregelen tot comfortabelere huizen en een lager energiegebruik. Die

3

Hiermee voldoe ik aan motie van het lid Agnes Mulder c.s. (Kamerstuk 30 196, nr. 586) om
maatschappelijk draagvlak expliciet op te nemen als een van de kaders van de kabinetsinzet
voor het Klimaatakkoord en nader uit te werken hoe maatschappelijk draagvlak binnen de
plannen van het Klimaatakkoord geborgd wordt. Hiermee voldoe ik ook aan mijn toezegging
tijdens het debat over de wet Voortgang Energietransitie van 25 januari 2018 om de communicatie van de overheid richting burgers over energiebesparing/overschakeling fossiele industrie
te betrekken bij het Klimaatakkoord.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 32 813, nr. 263

5

verbouwing is een enorme opgave, maar we hebben tot 2050. De
omschakeling naar een duurzame gebouwde omgeving zal geleidelijk en
gefaseerd gaan. Deze verbouwing slaagt alleen als iedereen mee kan
doen en deze voor iedereen betaalbaar is.
De sectortafel Gebouwde omgeving heeft de afgelopen maanden gewerkt
aan een samenhangend pakket waarmee de opgave in 2030 van 3,4 Mton
CO2-reductie gehaald kan worden. Op basis hiervan wordt een nationaal
programma verduurzaming woningen gestart, waar het Rijk maatregelen
voorbereidt die optellen tot circa 2 miljard euro. Onderdeel daarvan is de
wijkenaanpak en de continuering en verbreding van de Investeringssubsidie duurzame energie (ISDE) waardoor naast elektrische en hybride
warmtepompen ook isolatiemaatregelen voor subsidie in aanmerking
komen.4
De verduurzaming moet voor iedereen betaalbaar zijn, maar ook
gefinancierd kunnen worden. Ook voor degenen die daar nu geen
toegang toe hebben. Er komen nieuwe financieringsarrangementen. Er
wordt voor verschillende situaties en gebouwtypen inzichtelijk gemaakt
welke energiebesparende maatregelen getroffen kunnen worden, en hoe
deze met een lagere energierekening terugverdiend kunnen worden.5 Het
Burgerlijk Wetboek zal worden aangepast om gebouwgebonden financiering mogelijk te maken.6 Partijen uit de financiële sector zullen hierover
advies geven.
In aanvulling op de voorstellen van de tafel werkt het kabinet in januari
2019 een inrichting van een financieringsfonds uit en hoe dat kan
bijdragen aan het woonlastenneutraal verduurzamen van de eigen
woning, voor huishoudens en verenigingen van eigenaren die nu niet in
aanmerking komen voor financiering. Daarbij worden het Stimuleringsfonds Volkshuisvestiging, het Waarborgfonds Eigen Woningen, het
Nationaal Energiebespaarfonds en InvestNL betrokken. Huishoudens
kunnen hiermee aansluitend bij de wijkenaanpak, de levensfase en een
voor hen passend moment, bijvoorbeeld bij de aankoop of verbouwing
van hun woning of de vervanging van de cv-ketel7, stappen zetten naar
een lagere energierekening en duurzaam huis. De effectiviteit, uitvoerbaarheid en financierbaarheid worden uitgezocht, waarna bij definitief
klimaatakkoord wordt besloten over de vormgeving van dit fonds.
Gemeenten spelen een cruciale rol in de transitie van de gebouwde
omgeving. Het kabinet maakt in deze kabinetsperiode daarom extra
middelen vrij om gemeenten te ondersteunen bij het aardgasvrij maken
van wijken. Daarnaast wordt onderzoek gestart hoe de extra uitvoeringskosten er na 2021 uitzien. Verdere ondersteuning wordt geboden door een
kennis- en leerprogramma, door het opzetten van een expertisecentrum
warmte en een leidraad. Bij de planning van wijken wordt prioriteit
4

Hiermee voldoe ik aan de motie van de leden Yesilgöz-Zegerius en Agnes Mulder (Kamerstuk
32 813, nr. 242), om bij de keuze voor maatregelen die huishoudens direct raken, de voorkeur
aan stimulerende maatregelen die een aantrekkelijk handelingsperspectief bieden voor
Nederlanders. Hiermee voldoe ik ook aan de motie van de leden Stoffer en Dik-Faber
(Kamerstuk 35 000 XIII, nr. 62) en motie van de lid Agnes Mulder c.s. (Kamerstuk 32 813, nr.
233) en motie van de leden Dik-Faber en Jetten (Kamerstuk 34 723, nr. 22) om in te zetten op
energiebesparing en het isoleren van bestaande gebouwen in combinatie met duurzame
warmte.
5
Hiermee voldoe ik aan mijn toezegging tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen op
19 september 2018 om bij het Klimaatakkoord te bezien hoe informatie zo veel mogelijk
’turnkey’ beschikbaar kan worden gesteld
6
Hiermee voldoe ik aan de gewijzigde motie van het lid Dik-Faber c.s. (Kamerstuk 32 813, nr.
146) om gebouwgebonden financiering mogelijk te maken.
7
Hiermee voldoe ik aan de motie van de leden Jetten en Agnes Mulder (Kamerstuk 34 775 XIII,
nr. 93) over de geleidelijke uitfasering van gasgestookte cv-ketels.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 32 813, nr. 263

6

gegeven aan wijken waar het aardgasnet binnenkort aan vervanging toe is
en waar tegen relatief lage kosten de omschakeling kan worden gemaakt.
Deze wijken kunnen bijvoorbeeld worden aangesloten op een warmtenet.
In dat kader zullen ook afspraken worden gemaakt over het verduurzamen
van warmtenetten8, het benutten van industriële restwarmte voor de
gebouwde omgeving en het ontwikkelen van hernieuwbare bronnen.9
Woningcorporaties spelen een essentiële, aanjagende rol in de transitie.
Zij zullen bovenop de afspraken uit het Energieakkoord in de komende
jaren 100.000 woningen extra van het aardgas afhalen. Hierbij worden
corporaties en professionele verhuurders ondersteund door een
verruiming van de Energie-Investeringsaftrek (EIA). Voor verhuurders en
huurders zal de energieprestatie van de woning sterker gaan meetellen in
de maximale huurprijs, in die zin dat slecht geïsoleerde woningen een
lagere huurprijs krijgen. Daartoe wordt het waarderingsstelsel aangepast.
Verhuurders worden verplicht om huurwoningen te verduurzamen. Ook
voor andere professionele vastgoedeigenaren in het commercieel en
maatschappelijk vastgoed komen er verplichtingen, zoals voor kantoren,
scholen en ziekenhuizen. Per sector worden plannen gemaakt om in 2030
de doelstelling van 1,0 Mton CO2-reductie te halen.
Om de kosten van de transitie te verlagen worden middelen beschikbaar
gesteld voor innovatie, voor onder meer grootschalige R&D-programma’s
en de ontwikkeling van prototypes van verduurzaming, waar ook het mkb
van kan profiteren. Daarnaast wordt een renovatieversneller uitgewerkt
samen met opdrachtgevers en marktpartijen, vergelijkbaar met de wind
op zee aanpak. Doel is te komen tot grootschalige vraagbundeling van
corporaties en andere partijen en daarmee via verduurzamingstenders
kostenverlaging in de bouwsector te bereiken.
Om de investeringen in verduurzaming meer lonend te maken, wordt
door de sectortafel voorgesteld een verdere schuif in de energiebelasting
door te voeren. Hiervoor worden twee varianten voorgesteld, waarbij
naast een geleidelijke verhoging van de belasting op gas ook wordt
gewerkt met een grotere belastingteruggave en een lagere belasting op
elektriciteit. Het kabinet wil dit voorstel goed wegen, ook vanwege
effecten op huishoudens, mkb en maatschappelijk vastgoed. Daarom
wordt het PBL gevraagd een aantal berekeningen te maken. Het gaat
daarbij om het effect van de autonome, actuele ontwikkeling van de
gasprijs op de gehanteerde aannames en de vraag wat de introductie van
een financieringsfonds kan bijdragen aan de doelstelling. Daarnaast
vraagt het kabinet twee varianten door te rekenen van een schuif in de
energiebelasting en dit af te zetten tegen de situatie dat geen schuif in de
energiebelasting wordt doorgevoerd
Op deze wijze worden, conform het regeerakkoord, voor het eind van de
kabinetsperiode 30.000–50.000 bestaande woningen per jaar aardgasvrij
of aardgasvrij-ready gemaakt en zijn 1,5 mln. bestaande woningen voor
2030 van het aardgas af.

8

Hiermee voldoe ik aan de motie van de leden Jetten en Dik-Faber (Kamerstuk 34 723, nr. 20) om
afspraken te maken over de vergroening van warmtenetten en aan mijn toezegging tijdens de
behandeling van de Warmtewet op 20 februari 2018 om het idee van een ″warmteladder″ te
betrekken.
9
In de onderliggende afspraken geven de rijksoverheid en de sector aan in 2019 met een
routekaart groen gas te komen. Hiermee voldoe ik aan de motie van het lid Agnes Mulder c.s.
(Kamerstuk 32 813, nr. 234) waarin de regering wordt verzocht met een routekaart groen gas te
komen om innovatie, productie en gebruik van groen gas te bevorderen naar het voorbeeld
van de routekaart waterstof.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 32 813, nr. 263

7

Mobiliteit
Mobiliteit raakt aan vele facetten van het dagelijks leven, zoals bereikbaarheid, luchtkwaliteit en leefbaarheid, veiligheid, gezondheid en
toegankelijkheid. Voor alle Nederlanders is vlotte verplaatsing van a naar
b niets minder dan een eerste levensbehoefte. Goed georganiseerde
mobiliteit is voor ons tegenwoordig zo vanzelfsprekend als water uit de
kraan en zo onmisbaar als structureel toegang tot internet. De transitie
naar duurzame mobiliteit biedt ook kansen voor nieuwe bedrijvigheid,
diensten en werkgelegenheid.
De sectortafel Mobiliteit heeft, rekening houdend met het handelingsperspectief van mensen, een pakket aan maatregelen samengesteld om de
indicatieve reductieopgave van 7,3 Megaton CO2 in 2030 te realiseren. We
richten ons op de verduurzaming van de logistieke sector en personenvervoer via alle modaliteiten. Hierbij ligt de prioritering op elektrificeren.
Partijen zetten daarnaast in op stimulering van duurzame energiedragers
in de mobiliteit, door middel van normering en door het verhogen van de
binnenlandse productie van duurzame, geavanceerde brandstoffen.
Daarbij realiseert het kabinet zich dat het aanbod van duurzame biomassa
beperkt is en dat duurzaamheidscriteria van belang zijn. Naast biobrandstoffen, wordt ingezet op de ontwikkeling van waterstof (groei naar 50
waterstoftankstations). Ook het OV en het vrachtverkeer verduurzamen,
met 5000 zero-emissie bussen, en meer dan 100.000 zero-emissie
bestelauto’s en 10.000 vrachtauto’s in 2030. Het eigen wagenpark van het
Rijk is in 2028 volledig emissieloos.
Het kabinet onderschrijft de afspraak om elektrische personenauto’s
versneld in te voeren, op basis van een geloofwaardig pad naar de
kabinetsambitie om te streven naar 100% emissieloze autoverkoop in
2030. Hiervoor is een samenhangend pakket uitgewerkt. Er zijn afspraken
gemaakt over normering, samenwerking met andere Europese koplopers,
flankerend beleid, versnelde uitrol van de laadinfrastructuur en fiscale
stimulering, waarbij rekening is gehouden met het handelingsperspectief
van consumenten en de risico’s van eventuele grenseffecten. Dit betekent
dat zo veel mogelijk wordt aangesloten bij het moment van aankoop,
waar voor particulieren een aankoopsubsidie beschikbaar komt (die in de
basisvariant start op € 6.000), en bij de dekking rekening gehouden is met
de wens dat kleinere, minder vervuilende auto’s minder worden belast
dan grotere auto’s. Vanuit dat perspectief zullen, naast de basisvariant ook
de effecten van een variant met gedeeltelijke dekking van de fiscale
maatregelen buiten het autodomein worden doorgerekend. Deze bestaat
uit een stijging van de heffing op vliegverkeer naar 15 euro die in de
plaats komt van de beoogde innovatietoeslag op bezit (2 euro per maand
per auto). Daarnaast worden ook de effecten doorgerekend van een
dekking, die uitsluitend bestaat uit het verhogen van de BPM. Er is dan
geen sprake van een verhoging van de MRB of accijns zoals in de
basisvariant.
Verder is in het ontwerp-Klimaatakkoord expliciet gekeken naar de
mogelijkheden om de 2e handsmarkt op gang te brengen. Met de
afspraken wordt beoogd de regeerakkoord-doelstelling te bereiken om in
2030 alle nieuwe personenauto’s emissieloos te laten zijn. Het kabinet wil
een kosteneffectief pad waarborgen en overstimulering voorkomen en zal
om deze reden dan ook jaarlijks herijken om te bezien wat nodig is om het
beoogde groeipad te realiseren. Vanuit deze gedachte zal parallel ook
worden verkend, of het realiseren van hetzelfde groeipad met als
zwaartepunt een generieke aankoopsubsidie (voor zowel zakelijk als
particulier), zou leiden tot een doelmatigere inzet van middelen dan via de
bijtelling en de korting op de BPM en de MRB.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 32 813, nr. 263

8

Het kabinet blijft zich actief inzetten voor ambitieus Europese bronbeleid
en scherpe normering op het gebied van uitstoot, inclusief de mogelijkheid van ambitieuzer nationaal luchtkwaliteitsbeleid in het belang van de
volksgezondheid. In dit kader zet het kabinet in Brussel in, op het creëren
van de mogelijkheid van een nationaal verbod op de nieuwverkoop en/of
parallelimport van fossiele auto’s in 2030.
Als waarborg voor de kosteneffectiviteit en om overstimulering te
voorkomen zal het kabinet jaarlijks bezien wat nodig is om het beoogde
groeipad te realiseren. Om dezelfde reden zal het kabinet de planbureaus
vragen om bij de doorrekening het basispad expliciet te toetsen aan de
meest recente ontwikkelingen waaronder de meest recente inzichten ten
aanzien van kosten van batterijen en de Europese normen en een
gevoeligheidsanalyse uit te voeren.
De partijen aan tafel zijn bovenstaande maatregelen overeengekomen die
leiden tot het overeengekomen groeipad. In deze context spreken Rijk en
provincies ook af, de Provinciewet te wijzigen om het mogelijk te maken,
een derving in de opcenten als gevolg van de transitie, te voorkomen.
Gelet op de snelle marktontwikkeling zal bij de fiscale herziening rond
2025 de ingroei van elektrisch rijden als «het nieuwe normaal» worden
meegenomen. De afspraken over maatregelen en dekking worden om het
houdbaarheidssaldo in stand te houden tot en met 2030 wettelijk
verankerd.
Industrie
De Nederlandse industrie is innovatief, heeft een sterke concurrentiepositie en zorgt voor veel werkgelegenheid. Tegelijkertijd is onze industrie,
met een groot aandeel fossiele productie en zware grondstoffen, relatief
energie-intensief. De industrie staat voor bijna eenderde van de totale
klimaatopgave van dit kabinet tot 2030. Dat is een grote opgave. Inzet van
het regeerakkoord is om deze opgave te halen door radicale innovatie en
verknoping van processen. Inzet is ook om de industrie concurrerend te
houden; de productie, inclusief de uitstoot en de banen de grens over
jagen is geen oplossing voor het klimaatvraagstuk.
Dit vraagt om een oplossing met sterke prikkels en verplichtingen om de
uitstoot met 14,3 Mton CO2 terug te brengen, maar waarmee, conform de
motie van de leden Yesilgöz-Zegerius en Agnes Mulder (Kamerstuk
32 813, nr. 243) tegelijkertijd de concurrentiepositie van de Nederlandse
industrie wordt bewaard.10 Voor die ogenschijnlijke tegenstelling is een
oplossing gevonden.
We doen dit allereerst door middelen bijeen te brengen waarmee de
onrendabele toppen van de verduurzamingsoperatie kunnen worden
verzacht. Naast een verbreding van de SDE+ naar CO2-reducerende
maatregelen in de industrie, heeft de industrie zich bereid verklaard
kasstromen uit het subsidiepad na 2030 te voorfinancieren, waardoor
investeringen in verduurzaming naar voren kunnen worden gehaald.
Bovendien heeft de industrie aangeboden zo nodig aanvullende eigen
middelen bijeen te brengen, door een puur op de industrie gerichte extra
opslag op energiegebruik. De combinatie van subsidiëring en extra eigen
middelen geeft een krachtige stimulans voor de industrie om te
verduurzamen.

10

Conform de motie is het behoud van het level playing field van de Nederlandse industrie in de
internationale concurrentie een belangrijk punt geweest bij de uitwerking van de instrumentenmix

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 32 813, nr. 263

9

De verduurzaming is echter niet langer vrijblijvend. Elke grote industriële
producent dient zich daarom te houden aan een bindend CO2-reductiepad,
gebaseerd op de Europese benchmark. Bedrijven die afwijken van dit pad,
krijgen een malus over het teveel aan uitstoot, tegen een bedrag dat
oploopt van € 30/ton in 2020 tot € 43/ton in 2030. Indien zou blijken dat
desondanks de opgave op sectorniveau niet gehaald dreigt te worden, zal
de malus verder worden verhoogd. Hiermee wordt een vorm van op
CO2-uitstoot gebaseerde heffingen (de malus) in de industrie geïntroduceerd. Deze systematiek wordt wettelijk geborgd. Met deze belangrijke
stap laat de industrie zien bereid te zijn tot een geloofwaardige en
bindende inspanning om het klimaatdoel te halen. Hiermee is de borging
van de totale reductie in de industrie tot 2030 sluitend gemaakt. Het
kabinet heeft het PBL gevraagd ook een beschouwing te geven van het
pakket met een hogere malus van € 100. Gezien het belang van een gelijk
speelveld voor de industrie, en de discussie over de effecten van
verschillende modaliteiten van een borgingssysteem, zal het kabinet door
onafhankelijke experts een speelveldtoets voor de industrie laten
uitvoeren. Dit vraagt een robuuste analyse van het effect van de verschillende soorten en hoogtes van prikkels, heffingen en beprijzing, op basis
van CO2 en anderszins, op de reductie van broeikasgassen, de resulterende productiekosten en de consequenties van speelveld, concurrentiepositie en de weglek, voor de onderscheidende industriële sectoren
richting 2030. Hierdoor ontstaat inzicht in de maximaal toelaatbare
lastendruk in industriële sectoren voor verschillende typologieën van
borgings- en heffingssystemen gebaseerd op CO2-uitstoot, dan wel op
gebruikte energie-eenheden of anderszins.
RVO.nl heeft het systeem beoordeeld en aangegeven dat zij de plannen
kunnen en zullen toetsen. Hiervoor wordt één loket ingericht, met
inachtneming van de huidige bevoegdheidsverdeling voor vergunningsverlening, toezicht en handhaving tussen RVO.nl en provincies. Het
opleggen en het eventuele verhogen van de malus worden belegd bij een
onafhankelijke autoriteit. Besluitvorming over voorfinanciering, over inzet
van aanvullende eigen middelen en over aanpassingen van de malus
volgen het ritme van de Klimaatwet.
Zo ontstaat een aantrekkelijk vestigingsklimaat voor daadwerkelijk
duurzame industriële activiteiten. Het systeem gaat immers uit van
beloning van de voorlopers, in de vorm van toegang tot subsidie, en
sancties voor de achterblijvers. Hiermee wordt tegelijkertijd een impuls
gegeven aan de totstandkoming van een duurzame industriële infrastructuur, met clustering van onderling samenhangende en circulaire
activiteiten. Met deze aanpak draagt de industrie richting 2030 wezenlijk
financieel bij aan het realiseren van de eigen opgave.
Afvang, transport en opslag van door de industrie geproduceerde CO2
(CCS) wordt door de industrie en het kabinet gezien als noodzakelijke
technologie om de reductieopgave voor 2030 op een kostenefficiënte
manier te behalen. Ook internationale organisaties zoals IPCC en IEA
geven in hun scenario’s aan dat opslag van CO2 noodzakelijk is om de
Parijs-doelen in 2050 te realiseren. Daarbij is het wel belangrijk het
perspectief richting 2050 te hanteren en lock-in gedurende de transitie te
voorkomen. Voor de toepassing van CCS gelden daarom naast financiële
ook andere criteria, zodat CCS de structurele ontwikkelingen van
alternatieve klimaatneutrale technieken of activiteiten voor CO2-emissiereductie niet in de weg staat. De SDE++ zal alleen voor CCS-projecten
worden benut die bijdragen aan de opgave voor de industrie in 2030,
waarvoor geldt dat er redelijkerwijs geen kosteneffectieve alternatieven
zijn en die passen in een transitie naar CO2-neutraliteit in 2050.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 32 813, nr. 263

10

Elektriciteit
De transitie naar een CO2-vrij elektriciteitssysteem vraagt een omslag van
fossiele bronnen naar hernieuwbare bronnen. Aan de Elektriciteitstafel is
een ambitieus pakket aan maatregelen gemaakt waarmee de sector 20,2
Mton CO2 in 2030 reduceert. Dankzij de succesvolle SDE+-regeling en
integrale aanpak voor Wind op Zee hebben we de afgelopen jaren al een
enorme kostenreductie gerealiseerd met duurzaam opgewekte elektriciteit
en ons daarmee voorbereid op de grote elektrificatieopgave waar we nu
voor staan. Inmiddels is circa 1 GW gerealiseerd, tot 2023 loopt dit op tot
ruim 4,5 GW waarnaar in 2030 ten minste 11,5 GW wordt gerealiseerd.
Daarmee wordt in 2030 naar verwachting meer dan 70% van de elektriciteit duurzaam opgewekt. Commitment van partijen op verdergaande
kostprijsreductie draagt bij aan een betaalbaar en CO2-vrij energiesysteem
in de toekomst. Daarbij wordt de SDE++ tot en met 2025 opengesteld voor
hernieuwbare elektriciteitsopties.
De inpassing van grote hoeveelheden hernieuwbare elektriciteit heeft
gevolgen voor ons energiesysteem. De betrouwbaarheid van het systeem
moet daarbij geborgd blijven.11 De tafelpartijen hebben afspraken
gemaakt die hierop zijn gericht, waaronder een aangescherpte monitoring
en de ontwikkeling van diverse vormen van flexibiliteit. De ambities voor
de ontwikkeling van groene waterstof zijn hier een mooi voorbeeld van.
Een CO2-vrij elektriciteitssysteem heeft ook impact op onze fysieke
leefomgeving. Aan de Elektriciteitstafel is een samenhangende aanpak
voorgesteld om tot een goede ruimtelijke inpassing van hernieuwbare
energieprojecten op land te komen. De Regionale Energiestrategieën en
de aanpak voor participatie van de lokale omgeving spelen hierin een
cruciale rol. Conform de motie van het lid Dik-Faber (Kamerstuk 32 813, nr.
204) wordt in samenspraak met decentrale overheden een zonneladder
ontwikkeld die richting geeft in het benutten van de schaarse ruimte voor
de inpassing van zonne-energie. Het Rijk gaat samen met de decentrale
overheden, agrarische sector, zonne-energiesector, de netbeheerders en
de Natuur- en Milieufederaties na welke waarborgen de huidige afwegingskaders geven voor een zorgvuldige ruimtelijke inpassing, en of er
nog meer nodig is om zon op daken te stimuleren.12
Voor de Noordzee zullen we om voorbereid te zijn op een verdere
doorgroei, in 2021 nieuwe gebieden aanwijzen. Op basis van het
onafhankelijke advies over een Noordzeestrategie 2030 komt het kabinet
met partijen, waaronder ook de vissers, de energiesector en natuurorganisaties, uiterlijk medio 2019 tot een akkoord voor de Noordzee. Hierin komt
het kabinet met andere partners tot afspraken op hoofdlijnen over
duurzaam gebruik van de Noordzee, de wijze waarop dit wordt bereikt, het
tijdpad, en het beschikbaar stellen van toereikende en tijdige instrumenten en middelen die nodig zijn om de noodzakelijke innovatie,
transitie en mitigatie ten behoeve van natuur en visserij mogelijk te
maken, zo mogelijk via een Noordzeetransitiefonds.
Het kabinet voert daarnaast per 2020 een nationale CO2-minimumprijs
voor de productie van elektriciteit in, waarbij de risico’s voor de leverings-

11

Conform motie van het lid Stoffer (Kamerstuk 35 000 XIII, nr. 63) brengt TenneT ook in de
jaarlijkse monitor leveringszekerheid in kaart wat de verschillende scenario’s voor verduurzaming van de energievoorziening betekenen voor de betrouwbaarheid van de energievoorziening op de lange termijn
12
Hiermee voldoe ik ook aan mijn toezegging tijdens het AO Klimaat en Energie van
13 september 2018 om in gesprek te gaan over de ruimtelijke inpassing van duurzame
energieprojecten op land, en specifiek voor zonneweides (Kamerstuk 32 813, nr. 224).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 32 813, nr. 263

11

zekerheid in acht worden genomen. Burgers en bedrijven dienen te
kunnen rekenen op een stabiel en betrouwbaar aanbod van (een groeiend
aandeel duurzaam opgewekte) elektriciteit. Bij de keuze van de vormgeving van het prijspad wordt daarom gebruik gemaakt van de inzichten
die experts, waaronder PBL, hebben gedeeld met de tafel over de effecten
van een nationale minimumprijs op verduurzaming en de leveringszekerheid. Zij geven aan dat een geleidelijk oplopende minimumprijs met
een marge onder het prijspad van het EU-ETS essentieel is om de
leveringszekerheid te borgen, maar dat dit tegelijkertijd een belangrijke
prikkel geeft voor verduurzaming, vanwege de zekerheid die het de markt
biedt. Dit prijspad zal bij wet worden vastgelegd.
Het kabinet is voornemens de nationale CO2-minimumprijs voor elektriciteitsproductie in te voeren met het volgende prijspad zoals dat unaniem
geformuleerd is door alle partijen aan de sectortafel Elektriciteit:

Voorstel elektriciteitstafel aan
kabinet

2020

2021

2022

2023

2024

2025

2026

2027

2028

2029

2030

12,3

13,5

14,9

16,4

18

19,8

21,8

24

26,4

29

31,9

Bij overeenstemming over een pentalaterale13 variant is het prijspad van
de pentalaterale CO2-minimumprijs leidend. Het Rijk en zo veel mogelijk
partijen spannen zich hiervoor in door te streven naar een pentalaterale
CO2-minimumprijs. Dit geeft een substantiële prikkel aan verduurzaming,
naast het ETS, en bovendien worden effecten op leveringszekerheid dan
voorkomen. Bij een pentalaterale variant zet het kabinet daarom in op een
ambitieuzer prijspad.
Jaarlijks vindt monitoring plaats met betrekking tot leveringszekerheid.
TenneT onderzoekt ieder jaar risico’s voor leveringszekerheid voor steeds
de daaropvolgende 6 jaren, op basis van objectieve indicatoren. Hierin
worden nieuwe ontwikkelingen in de ETS-prijs meegenomen. Het prijspad
wordt naar beneden bijgesteld, wanneer uit de monitoring blijkt dat er
risico’s voor leveringszekerheid, in één of meerdere jaren, blijken te zijn.
Opwaartse bijstellingen van het prijspad worden minimaal 5 jaar van te
voren aangekondigd, waarbij op basis van de eerder genoemde objectieve indicatoren (TenneT) blijkt dat de leveringszekerheid gewaarborgd
blijft. In 2023 wordt het prijspad voor de periode na 2030 vormgegeven, in
samenhang met de dan beschikbare inzichten over het perspectief van
hernieuwbare opwek na de stopzetting van de SDE+.
Het kabinet vraagt het PBL om dit voorstel voor de CO2-minimumprijs te
beoordelen. Het kabinet verzoekt het PBL om aan te geven wat de
mogelijke effecten zijn voor de leveringszekerheid.
Landbouw en landgebruik
«Nederland, koploper in kringlooplandbouw», is de ondertitel van de
kabinetsvisie «Landbouw, Natuur en Voedsel, waardevol en verbonden».
Het terugdringen van CO2-emissies is daar een wezenlijk onderdeel van.
Daar kunnen de landbouw en het landgebruik in de landbouw en natuur
een belangrijke ontwikkeling doormaken. Ook hiervoor geldt namelijk, dat
koploper zijn een grote inspanning vergt, maar ook een mooie voorsprong
en daarmee marktpositie kan opleveren.
De sectortafel Landbouw en landgebruik heeft afspraken gemaakt om de
doelstelling van 3,5 Mton CO2(-equivalenten) te realiseren, waarvan 2
13

Energiemarktsamenwerking tussen de Benelux, Duitsland, Frankrijk, Oostenrijk en
Zwitserland.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 32 813, nr. 263

12

Mton door de landbouw en 1,5 Mton door landgebruik. De deelnemers
aan de tafel zien, als voldaan wordt aan ook financiële voorwaarden,
aanvullende mogelijkheden oplopend tot 6 Mton. Partijen nemen
maatregelen die gericht zijn op emissiereductie in de melkveehouderij en
varkenshouderij. Ook zijn afspraken gemaakt over verregaande verduurzaming van de glastuinbouw en het tegengaan van voedselverspilling.
Tenslotte zijn er afspraken gemaakt over diverse maatregelen gericht op
landgebruik. Daarbij gaat het om maatregelen om veenoxidatie tegen te
gaan, over vastlegging van koolstof in en verminderen van lachgasemissies uit landbouwbodems, om afname van CO2-vastlegging door
ontbossing te voorkomen en om het vergroten van de CO2-vastlegging in
bestaande natuurgebieden en openbare ruimten. Het kabinet vraagt het
PBL om het voorstel van de tafel door te rekenen voor een emissiereductie van 3,5 Mton. Het kabinet verzoekt PBL daarnaast om aan te geven
onder welke randvoorwaarden het bod van de tafel van 6 Mton gerealiseerd kan worden.
Arbeidsmarkt en scholing
Het kabinet hecht eraan dat er in het finale Klimaatakkoord naast
afspraken die gericht zijn op CO2-reductie in alle sectoren, ook goede
afspraken worden gemaakt die inspelen op de uitdagingen rond arbeidsmarkt en scholing. Juist de uitwerking van dit thema is belangrijk in het
licht van een eerlijke transitie.
De taakgroep Arbeidsmarkt en scholing heeft een aanpak uiteengezet om
de uitdagingen en impact op het terrein van arbeidsmarkt en scholing aan
te pakken. Daarbij stelt de taakgroep een aanpak voor om te komen tot
integrale onderwijs- en arbeidsagenda’s voor alle sectoren in het
Klimaatakkoord. In lijn met de kabinetsappreciatie, wordt hierbij aangesloten bij bestaande uitvoeringsagenda’s en regionaal-economische
agenda’s.
In de kabinetsappreciatie heeft het kabinet toegezegd samen met de
vakbonden te onderzoeken wat de werkgelegenheidseffecten zijn van het
stoppen van elektriciteitsproductie met kolen. Op grond van dit onderzoek
maakt het kabinet met sociale partners nadere afspraken over de invulling
van de verantwoordelijkheid die de overheid en sociale partners hebben,
waaronder het beschikbaar stellen van toereikende en tijdige instrumenten, zo mogelijk via een kolenfonds. Op deze manier wordt ook
invulling gegeven aan de motie van het lid Moorlag (Kamerstuk 32 813, nr.
257).
Private financiering
De komende jaren zal de transitie vragen om nieuwe financiering van
verduurzamingsprojecten in alle sectoren. Daarnaast stelt de transitie
financiële instellingen voor de opgave om op beheerste en bestendige
wijze bestaande (energie) portefeuilles te heroverwegen. De taakgroep
Financiering heeft gewerkt aan het verbreden van de opties voor
marktfinanciering door het identificeren van concrete projecten, de
toegankelijkheid tot financiering te vereenvoudigen, knelpunten op te
lossen en vraag en aanbod beter op elkaar af te stemmen. Daarnaast
zullen de partijen uit de taakgroep financiering vanaf 2019 hun
CO2-voetafdruk van al hun relevante financieringen en beleggingen
meten, vanaf 2020 hierover publiekelijk rapporteren, en uiterlijk in 2022
een reductiedoel stellen voor al hun financieringen en beleggingen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 32 813, nr. 263

13

Ruimtelijke opgave
De transitie vraagt de komende jaren veel van de ruimtelijke ordening. Het
kabinet hecht er aan de ruimtelijke consequenties zo breed mogelijk en in
samenhang met de Nationale Omgevingsvisie (NOVI) te bezien. In het
kabinetsperspectief op de NOVI (Kamerstuk 34 682, nr. 2) heeft het kabinet
richting gegeven voor zorgvuldig ruimtegebruik voor de energietransitie.
De sectortafels hebben deze uitgangspunten en de ruimtelijke overwegingen expliciet betrokken bij het maken van afspraken.
De Regionale Energiestrategieën (RES) vertalen de nationale opgave naar
regionale realisatie en zijn erop gericht de inpassing van de transitie in de
leefomgeving op een samenhangende manier vorm te geven, met
betrokkenheid van alle belanghebbende partijen en burgers. Provincies en
gemeenten hebben het voortouw voor het maken van deze regionale
energiestrategieën en zullen er voor zorgen dat de resultaten worden
geborgd in hun omgevingsvisies en omgevingsplannen. Dit proces zal
worden ondersteund door een expertisecentrum. Bij dit expertisecentrum
kunnen regio’s terecht voor onafhankelijke en feitelijke kennis, rekenregels, aannames en duidelijkheid over wet- regelgeving. Onder meer
kleine gemeenten kunnen hier gebruik van maken.14 Het kabinet zal
parallel aan de RES’en een nationaal programma onder de NOVI starten
gericht op de ruimtelijke planning van en het maken van ruimtelijke
reserveringen op het hoofdenergiesysteem op nationale schaal.
Innovatie en kennis
Om de opgave richting 2050 slim en kostenefficiënt te kunnen realiseren,
moeten we inzetten op innovatie van veelbelovende technieken die tussen
2030 en in 2050 een wezenlijke bijdrage moeten leveren. De innovatie
inzet uit de sectoren komen in een integrale kennis en innovatieagenda.
Deze agenda geeft zowel aandacht aan de korte termijn (ontwikkeling,
demonstratie en uitrol) als de middellange en lange termijn (onderzoek en
ontwikkeling) en de rol van alle partijen, inclusief de overheid, daarbij.15
Onderdeel van deze agenda zijn de geïdentificeerde Meerjarige Missiegedreven Innovatieprogramma’s. Daarmee draagt de agenda bij aan het
halen van de 2030 (tussen)doelen en wordt tegelijkertijd de noodzakelijke
basis gelegd voor het realiseren van de missies voor 2050. Tevens wordt
met deze agenda een bijdrage geleverd aan de transitie naar een circulaire
economie, als onderdeel van de klimaatopgave.
Biomassa
In de kabinetsappreciatie heeft het kabinet toegezegd te komen tot een
concrete vertaling van de strategische visie biomassa richting 2030
(Kamerstuk 33 043, nr. 63) naar de voorstellen van de sectortafels. In lijn
met de kabinetsappreciatie is in het ontwerp-Klimaatakkoord uitgewerkt
hoe duurzame biomassa kan worden ingezet voor het realiseren van de
klimaatopgave. Een belangrijke actie voor de komende periode is het
uitwerken van een integraal duurzaamheidskader voor alle biomassa. Dit
kader is bedoeld om in principe van toepassing te zijn op alle biomassa en
alle toepassingen, voor zover bestaande juridische kaders daar nog niet in
voorzien. Ook zullen partijen uiterlijk 6 maanden na vaststelling van het
14

Hiermee voldoe ik aan de toezegging aan uw Kamer gedaan tijdens de begrotingsbehandeling
op 8 november 2018 om aandacht te hebben voor kleine gemeenten in relatie tot de regionale
energiestrategieën (Handelingen II 2018/19, nr. 21, items 7 en 12)
15
Hiermee voldoe ik aan de toezegging van het NEV-debat op 8 maart 2018 om in te gaan op
geïdentificeerde innovatieprioriteiten en de rol van de overheid hierbij (Handelingen II 2018/19,
nr. 59, item 11).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 32 813, nr. 263

14

duurzaamheidskader, een routekaart uitwerken waarin wordt geïdentificeerd op welke manier een verdubbeling van duurzame biomassaproductie op Nederlands grondgebied (inclusief nationale wateren) mogelijk
is. Door de partijen zal een routekaart worden uitgewerkt over de wijze
waarop partijen toewerken naar de inzet van enkel nog gecascadeerde,
duurzame biomassa op de middellange termijn. Het PBL wordt gevraagd
om jaarlijks inzicht te bieden in de ontwikkeling van vraag en aanbod van
duurzame biomassa en eventuele knelpunten in de beschikbaarheid van
duurzame biomassa tijdig te signaleren. Wanneer partijen op basis van de
monitoring knelpunten in de beschikbaarheid van duurzame biomassa
voor 2030 verwachten, zal het kabinet op dat moment terughoudend zijn
in het afgeven van nieuwe subsidiebeschikkingen ter stimulering van het
gebruik van duurzame biomassa.
Waar de toepassing van biomassa voor energie leidt tot een verslechterde
luchtkwaliteit en waar dit mogelijk is, wil het kabinet de luchtkwaliteitsemissienormen aanscherpen voor kleine installaties vanaf 2022. Het
kabinet zal daarnaast als onderdeel van de evaluatie van de ISDE in 2019
kritisch kijken naar de wenselijkheid van verdere stimulering van
kleinschalige verbranding van biomassa.
Budgettair
In het regeerakkoord zijn voor het realiseren van de klimaatdoelstelling
additionele middelen via de SDE+ en de Klimaatenvelop beschikbaar
gesteld. Voor het kabinet zijn de budgettaire kaders – zowel aan de
inkomsten – als de uitgavenkant- leidend. Fiscale maatregelen zal het
kabinet bovendien toetsen op uitvoerbaarheid. Na ommekomst van de
doorrekening zal het kabinet de diverse maatregelen beoordelen op
effectiviteit en eventuele budgettaire gevolgen binnen de bestaande
regels en systematiek inpassen.
Indicatieve verdeling van de beschikbare middelen SDE++ in 2030
Hernieuwbare elektriciteit
Hernieuwbare warmte en groengas
Hernieuwbare warmte kleinschalig (ISDE)
Biobrandstoffen1

CO2-reductie industrie
SDE+ uit Energieakkoord
TOTAAL

€ 200 miljoen
€ 135 miljoen
€ 100 miljoen
Er komt gespreid over een aantal jaar in totaal
circa € 200 miljoen beschikbaar ten behoeve
van de stimulering van de productie van
geavanceerde duurzame biobrandstoffen ten
behoeve van transport via de verbrede SDE+
in combinatie met nationale normering. Er
wordt gezamenlijk gewerkt aan een voorstel
dat past binnen de voorwaarden van de
SDE++ regeling (waaronder kosteneffectieve
CO2-reductie).
€ 550 miljoen
€ 2,3 miljard
€ 3,3 miljard

1

de middelen voor biobrandstoffen betreft het totaal aan beschikbare middelen in de periode
2020–2030. De bedragen zijn daarbij niet direct te herleiden tot de kasuitgaven in 2030.

Verdeling klimaatenvelop (gemiddeld per jaar) uit Klimaatenvelop in mln. euro’s
Elektriciteit
Industrie (inclusief circulaire economie)
Gebouwde Omgeving
Mobiliteit
Landbouw
Proceskosten
Totaal

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 32 813, nr. 263

55 miljoen
90 miljoen
80 miljoen
40 miljoen
30 miljoen
5 miljoen
300 miljoen

15

Vervolgproces
Dit ontwerp-Klimaatakkoord wordt aangeboden aan het PBL en het CPB
ter beoordeling. Bijgevoegd treft u de opdracht aan de planbureaus aan16.
Ik zal de planbureaus vragen mij te laten weten wanneer zij hun doorrekening gereed hebben. Over de uitkomst van de beoordeling van de
planbureaus zal ik uw Kamer informeren.
De Minister van Economische Zaken en Klimaat,
E.D. Wiebes

16

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 32 813, nr. 263

16