Scheepsbouw
en -reparatie
Inspecties bij scheepswerven op het gebied
van arbeidsomstandigheden

Inhoudsopgave
Voorwoord

3

1

5

Aanleiding, doelstellingen en opzet van het project

1.1 Aanleiding

5

1.2 Doelstelling

6

1.3 Projectopzet en uitvoering

6

2

9

Projectresultaten

2.1 Algemeen

9

2.2 Resultaten

9

2.3 Resultaten per onderwerp

10

3

15

Conclusies, aanbevelingen en acties

3.1 Conclusies

15

3.2 Branche-initiatieven

15

3.3 Aanbevelingen

18

3.4 Acties van de Arbeidsinspectie

19

Scheepsbouw en -reparatie

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Arbeidsinspectie

Voorwoord
Het werken in de scheepsbouw en -reparatiesector brengt behoorlijke arbeidsrisico’s met zich mee. Het
besef van deze risico’s zou natuurlijk moeten leiden tot strakke veiligheidsvoorschriften, werkafspraken en
goede communicatie op de werkvloer om ongevallen en gezondheidsschade te voorkomen. Uit eerdere
inspecties is gebleken dat de scheepswerven de arbeidsrisico’s die er zijn niet goed beheersen. En dat terwijl
de werkplek op een scheepswerf complex is, voortdurend van opbouw en samenstelling verandert. Er
werken mensen boven, onder en naast elkaar, vaak in lastige posities en in besloten ruimten. Ook werken
er veelal (onder-) aannemers tegelijkertijd op de werf en zijn werknemers de Nederlandse taal soms niet
machtig.
Uit het inspectieproject in 2008 en 2009 is gebleken dat de scheepswerven geen verbetering laten zien in de
arbeidsomstandigheden. Bij 87% van de bezochte bedrijven zijn tekortkomingen geconstateerd. Dit is zeer
zorgelijk want de sector geeft aan actief deel te nemen aan de initiatieven van de sociale partners van de
gehele metaalsector, 5*Beter. Deze initiatieven hebben de bedrijven en de werkvloer amper bereikt.
Er is in dit project geïnspecteerd op gevaarlijke arbeidsplaatsen. Daarbij is geïnspecteerd op valgevaar en het
gevaar van verstikking, bedwelming, vergiftiging, brand of explosie. Ook is geïnspecteerd op de blootstelling aan gezondheidsschadelijke stoffen (lasrook en vluchtige organische stoffen). Er is in het bijzonder
gekeken naar hoe de samenwerking op de scheepswerf is en hoe voorlichting, onderricht en toezicht
geregeld zijn. Er zijn 340 overtredingen vastgesteld bij 120 scheepswerven. Het bleek dat 36% van de
bedrijven meer overtredingen hadden dan het gemiddelde aantal van 3 in dit project. Deze bedrijven waren
samen verantwoordelijk voor 63% van de overtredingen.
De Arbeidsinspectie zal de komende jaren de scheepsbouw en -reparatiesector intensief blijven inspecteren.
Daarbij zullen de bedrijven die veel overtredingen hadden (zogenaamde ‘achterblijvers’) intensiever
geïnspecteerd worden.
De zorg voor de gezondheid en veiligheid van de werknemers moet hoog op de agenda van de bedrijven en
de branchevertegenwoordiging komen en blijven. Ik roep de scheepsbouw en -reparatiesector op serieus
werk te maken van veilig en gezond werken. Door de bedrijven te voorzien van goede werkwijzen die ze
direct op de werkvloer kunnen invoeren, zal de brancheorganisatie de bedrijven een stuk verder helpen. Een
specifieke Arbocatalogus voor de scheepswerven over hoe om te gaan met lasrook in besloten ruimten is
een goede stap in de richting. Daarnaast zullen de ontwikkelde instrumenten tot in de bedrijven, op de
werkvloer, gebracht moeten worden. De werkgever en de werknemers op scheepswerven zullen moeten
beseffen dat veilig en gezond werken topprioriteit heeft en dat de verantwoordelijkheid daarvoor op de
werkvloer ligt.

De Algemeen Directeur Arbeidsinspectie

Mr. J.A. van den Bos

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Arbeidsinspectie

Scheepsbouw en -reparatie

4

| Scheepsbouw en -reparatie

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Arbeidsinspectie

1 Aanleiding,
doelstellingen
en opzet van
het project
De werkplek in de scheepsbouw- en reparatie-industrie
kent grote risico’s en er vinden relatief veel ongevallen
plaats. Om de veiligheid en gezondheid van de
werknemers in deze sector te verbeteren heeft de
Arbeidsinspectie de werkplekken in 120 bedrijven
geïnspecteerd. Voorafgaand aan dit inspectieproject is
met de werkgevers- en werknemersorganisaties in de
branche over de opzet en doelstelling van dit project
overlegd.

1.1 Aanleiding
De scheepsbouw en -reparatie-industrie is een klein
onderdeel van de metaalsector. Een scheepswerf is
vergelijkbaar met een bouwplaats: de werkplek verandert
voortdurend van opbouw en samenstelling, er werken
mensen boven, onder en naast elkaar. Op één werf werken
vaak meerdere (onder-)aannemers tegelijkertijd. Hierdoor
is niet altijd duidelijk onder wiens verantwoordelijkheid de
werkzaamheden uitgevoerd worden. Niet alle werknemers
op de werkvloer zijn de Nederlandse taal machtig. Op grote
bedrijven werken soms hele groepen werknemers uit
andere landen, zoals lassers uit Polen en schilders uit
Griekenland.
Werkzaamheden zoals lassen, slijpen, snijden en schilderen
moeten vaak uitgevoerd worden in lastige posities, zoals in
kleine en/of besloten ruimten of juist op hoogte. Dit brengt
het gevaar van verstikking, bedwelming, vergiftiging, brand
of explosie (ook afgekort tot VBVBE) en vallen met zich mee.
Bij de scheepsbouw- en reparatiewerven vinden relatief veel
ongevallen plaats vanwege deze gevaren. Er zijn ongeveer
400 bedrijven in deze sector en deze waren in 2008
De werkplek op een
scheepswerf is complex

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Arbeidsinspectie

verantwoordelijk voor 25 meldingsplichtige ongevallen1. Bij
deze ongevallen viel 1 dode en hadden 7 werknemers
blijvend letsel. De gehele transportmiddelensector (waartoe
de scheepswerven behoren) heeft een ongevalskans per
10.000 werknemers van 11. Dit is hoog in vergelijking met
het landelijk gemiddelde van 3 en het gemiddelde in de
bedrijfstak industrie van 8 en het gemiddelde voor de sector
metaal van 62.
De scheepsbouw en –reparatiesector is in de voorgaande
jaren enkele malen geïnspecteerd. In 2003 zijn de scheepsschilders geïnspecteerd. Bij alle scheepsschilderbedrijven
werden toen overtredingen geconstateerd, het risico van
explosiegevaar werd onderschat en de blootstelling aan
vluchtige organische stoffen werd niet voldoende
voorkomen. In 2004 en 2005 zijn tankschepen
geïnspecteerd op het risico van verstikking, bedwelming,
vergiftiging, brand en explosie in besloten ruimten. Het
bleek dat 70% van de bedrijven een overtreding had,
voornamelijk de metingen van de besloten ruimten werden
niet uitgevoerd. In 2005 werd in een inspectieproject in de
gehele metaalsector ook bij scheepswerven geïnspecteerd.
Ook hier was het handhavingspercentage 70%, de
onderwerpen waren schadelijk geluid en machineveiligheid.
In het inspectieproject in 2008/2009 is de focus gelegd op
de arborisico’s valgevaar, werken in een werkomgeving waar
gevaar is voor VBVBE en blootstelling aan lasrook, lasgassen
en oplosmiddelen.
Vooraf aan het inspectieproject is de arbobrochure
‘Arbeidsrisico’s in de scheepsbouw en -reparatie’ aan alle
bedrijven gezonden. In de brochure staan de belangrijkste
Het ongevallen registratiesysteem van de Arbeidsinspectie en
AIRA-2008
2
AIRA, het risicomodel van de Arbeidsinspectie
1

Scheepsbouw en -reparatie | 5

arbeidsrisico’s bij scheepswerven beschreven en wordt ook
ruim aandacht geschonken aan de wijze waarop de
arbeidsinspectie daarop inspecteert.

1.2 Doelstelling
Het hoofddoel van dit inspectieproject was om een bijdrage
te leveren aan de verbetering van de arbeidsomstandigheden bij de scheepswerven. Het belang van veilig en
gezond werken moet op de werkvloer zichtbaar zijn. Daarbij
wordt uitgegaan van de door sociale partners ondernomen
branche-initiatieven in het kader van de campagne ‘5*Beter,
Werken is gezond’.
In het project zijn de volgende doelstellingen geformuleerd:
1. Het verbeteren van het nalevingsniveau binnen de
sector ten aanzien van de inspectieonderwerpen in dit
project:
• Valgevaar van hoogte en valgevaar door het niet
goed afschermen van gaten en openingen in de
werkvloer;
• Gevaar voor VBVBE (verstikking, bedwelming,
vergiftiging, brand en explosie, zie kader over
besloten ruimten);
• Blootstelling aan voor de gezondheidschadelijke
stoffen (lasrook, vluchtige organische stoffen,
lasgassen).
2. Het bevorderen dat door doeltreffende voorlichting,
onderricht en toezicht er binnen de bedrijven
consequente en constante aandacht is voor veilig en
gezond werken;
3. Het verkrijgen van inzicht in de mate waarin de
activiteiten van sociale partners in het kader van het
verbeteren van veilig en gezond werken de
scheepsbouw- en reparatiewerven daadwerkelijk
bereiken.

1.3 Projectopzet en uitvoering
Er zijn in Nederland ongeveer 400 bedrijven die zich bezig
houden met scheepsbouw en –reparatie. Dit zijn niet
allemaal productievestigingen, maar ook (onder-)
aannemers. Het aantal productievestigingen is moeilijk te
bepalen, maar de schatting is dat het er rond de 200 zijn.
De werkzaamheden betreffen niet alleen nieuwbouw maar
ook herstel en onderhoud aan schepen. Van oktober 2008
tot en met februari 2009 zijn er 120 bedrijven (werven- en
reparatiebedrijven) geïnspecteerd. Er is geïnspecteerd bij
verschillende bedrijfsgroottes, zowel kleine als hele grote
bedrijven (veel werknemers). Daarmee is een
representatieve steekproef uit de sector genomen.
In de voorbereiding heeft overleg plaatsgevonden met
zowel werkgevers- als werknemersorganisaties in de
branche. Vertegenwoordigers van de sector waren actief
betrokken bij de start van het project. Tijdens de uitvoering
van het project zijn door de inspecteurs folders bij de
bedrijven vallend onder de CAO Metalelektro (FME) of de
CAO voor de Metaal&Techniek (Metaalunie) achtergelaten
met betrekking tot de eind 2006 door sociale partners
gestarte campagne ‘5*Beter, Werken is gezond’.
Bij het inspecteren is gebruik gemaakt van de Arbocatalogus
lasrook. Deze Arbocatalogus beschrijft voor een aantal
laswerkzaamheden op scheepswerven hoe deze veilig en
gezond uitgevoerd kunnen worden. Ook is door de
inspecteurs gevraagd of de bedrijven het advies van een
verbetercoach3 van het project 5*Beter hebben gehad en wat
de ervaringen ermee zijn.
Via een monitorlijst is informatie ingezameld over de wijze
waarop de bedrijven de taalbarrière met niet Nederlands
sprekende werknemers proberen te slechten.

3

6

| Scheepsbouw en -reparatie

Verbetercoach = een arbeidsdeskundige, werkend voor het project
‘5*Beter, Werken is gezond’.

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Arbeidsinspectie

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Arbeidsinspectie

Scheepsbouw en -reparatie | 7

8

| Scheepsbouw en -reparatie

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Arbeidsinspectie

2 Projectresultaten
Er is bij 120 scheepswerven en –reparatiebedrijven
geïnspecteerd. Deze inspecties leveren een representatief beeld van de stand van de arbeidsomstandigheden
in de sector. Bij 87% van de geïnspecteerde bedrijven zijn
overtredingen geconstateerd, gemiddeld 3 overtredingen
per bedrijf. Afgezet tegen het gemiddelde in de totale
industriële sector, is dit percentage uitermate hoog.

2.1 Algemeen
Er zijn in het project 120 scheepswerven bezocht. Dat is circa
eenderde van het totaal aantal scheepswerven dat volgens
de beschikbare gegevens onder de sector scheepsbouw en
-reparatie-industrie valt.
Een flink deel van de geïnspecteerde bedrijven behoort tot
het zogenaamde kleinbedrijf. Volgens de opgave van de
Kamer van Koophandel heeft 28% van de bedrijven minder
dan 10 werknemers in dienst. Bij 61% van de bedrijven is het
aantal werknemers tussen de 10 en de 100. Het grootbedrijf
- meer dan 100 werknemers - beslaat 11% van het aantal
bezochte bedrijven. Het KvK-bestand gaf bij enkele
bedrijven aan dat er geen werknemers in dienst waren. Toch
troffen de inspecteurs bij alle bedrijven werknemers aan. De
inschatting van de aantallen werknemers is dus eerder een
onderschatting dan een overschatting.

bedrijfstak industrie (62%). Het gemiddelde aantal
overtredingen per bedrijf is eveneens hoog.
In figuur 1 is zichtbaar gemaakt hoeveel overtredingen er
per bedrijf zijn aangetroffen op de geïnspecteerde
onderwerpen. Opvallend is het aantal bedrijven waar het
aantal overtredingen boven gemiddeld ligt. Bij 35% van de
bedrijven is dit het geval, hier werden meer dan 3 overtredingen aangetroffen. Het maximale aantal overtredingen
dat geconstateerd werd is 10. Deze bedrijven hebben nog
een lange weg te gaan om de veiligheid en de gezondheid
van de werknemers te kunnen waarborgen. Deze 42
bedrijven zijn achterblijvers in deze sector en zullen in
toekomstige projecten geselecteerd worden voor een
inspectie.
Figuur 1 Aantal overtredingen per bedrijf

in orde, geen overtredingen
1,2 of 3 overtredingen
4 en 5 overtredingen
meer dan 5 overtredingen

De resultaten van het project zijn gezien zowel het aantal
inspecties als de verdeling van de bedrijven over de
grootteklassen representatief voor de gehele sector. Van de
bezochte bedrijven is 41% bij de werkgeversorganisatie
Scheepsbouw Nederland aangesloten.

2.2 Resultaten
In totaal zijn bij 87% van de bedrijven één of meer overtredingen geconstateerd. Het betreft 340 overtredingen bij
112 bedrijven. Gemiddeld zijn er 3 overtredingen per bedrijf.
De scheepsbouw- en reparatiesector staat er slecht voor als
het gaat om veilig en gezond werken. Het geconstateerde
handhavingspercentage is heel hoog vergeleken met het
landelijk gemiddelde (55%) en het gemiddelde voor de

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Arbeidsinspectie

Bij 16 bedrijven werd geen overtredingen aangetroffen. Of
dit structureel is kan niet gezegd worden omdat deze
bedrijven niet in eerdere inspectieprojecten bezocht zijn.
In tabel 1 is aangegeven welke handhavingsinstrumenten
ingezet en hoe vaak dat is gedaan. Er zijn bedrijven waar
verschillende instrumenten ingezet zijn. Bij 16% van de
bezochte bedrijven was de toestand die de inspecteurs
aantroffen zo slecht dat een zwaar handhavingsinstrument
ingezet moest worden. Hier werd het werk stilgelegd, werd
een boete opgelegd of zelfs een proces verbaal opgemaakt.
In deze gevallen bestaat er altijd ernstig gevaar voor de
veiligheid of gezondheid van de werknemers.

Scheepsbouw en -reparatie | 9

Bij 66% van de bedrijven is een eis tot naleving van de wet
gesteld of een waarschuwing gegeven. Met deze handhavingsinstrumenten wordt het bedrijf de mogelijkheid
geboden binnen een vastgestelde termijn de nodige
maatregelen te treffen waarmee de aangetroffen overtreding
opgeheven wordt. Na afloop van deze termijn controleert de
inspecteur of het bedrijf inderdaad de overtreding heeft
opgeheven. Als het bedrijf nog steeds niet de juiste maatregelen heeft getroffen, wordt alsnog een boete opgelegd.

Gevaarlijke arbeidsplaats
(werken in besloten ruimten)

In een zeer beperkt aantal gevallen (bij 10 bedrijven)
constateerden de inspecteurs dat een bedrijf al bezig is met
veilig en gezond werken, maar werd er toch een overtreding
aangetroffen. Deze bedrijven hebben een stimulering
gekregen, waarmee de inspecteur het vertrouwen uitspreekt
dat het bedrijf de overtreding zelf wegneemt.

Uit de inspecties blijkt dat de bedrijven weinig kennis
hebben van de arborisico’s die het werken in besloten
ruimtes met zich meebrengt. Te weinig bedrijven werken
volgens een protocol in besloten ruimten. Er wordt niet
standaard gemeten hoe hoog de concentratie van brandbare
of explosieve stoffen in de te betreden ruimte is en hoe
hoog de zuurstofconcentratie is. Daardoor weet een
werknemer niet of hij de ruimte veilig kan betreden. Ook
worden ruimten niet standaard gemarkeerd zodat het niet
snel te zien is of in een ruimte veilig gewerkt kan worden.
21% van het totale aantal overtredingen ging over de
gevaarlijke arbeidsplaats.

Tabel 1 Aantal ingezette handhavingsinstrumenten
instrument

aantal keer ingezet

aantal bedrijven
waarbij ingezet

Zwaar (proces verbaal,
boete, stillegging)

30

24

Middel
(eis, waarschuwing)

295

99

Licht (stimulering)

15

10

Geen

16

16

De arbeidsplaats op scheepswerven verandert steeds van
omvang en samenstelling. Een schip in aanbouw wordt
steeds groter en hoger en bestaat uit compartimenten die
een besloten ruimte kunnen vormen (zie kader ‘Besloten
ruimten’). De complexiteit van de arbeidsplaats maakt dat
er veel aandacht gegeven moet worden aan het veilig
werken op de scheepswerf.

De inspecteurs moesten vaak uitleggen wat een besloten
ruimte is. De bedrijven kennen de term wel, maar weten
niet precies om welk soort ruimten het gaat. Deze bedrijven
hebben dan zeker geen voorschriften hoe te werken in en
met besloten ruimten.

Voorkomen valgevaar

2.3 Resultaten per onderwerp
Tabel 2 geeft weer op welke onderwerpen van de Arbowet
overtredingen geconstateerd zijn en hoe de verdeling daarin is.

Doordat de werkplek op een scheepswerf steeds verandert
en het nodig is op hoogte te werken, lopen de werknemers
het gevaar te struikelen en van hoogte te vallen.
Dit kan van de steigers of ladders af zijn, maar ook in
mangaten op het dek. Verder is het mogelijk van het schip
in aanbouw af te vallen, het water in. Om dit valgevaar te

Tabel 2 Verdeling van de overtredingen
Onderwerp Arbowet

aantal overtredingen

% t.o.v. het totaal aantal overtredingen

Gevaarlijke arbeidsplaats (werken in besloten ruimten)

70

21%

Voorkomen valgevaar

62

18%

Blootstelling aan gevaarlijke stoffen (lasrook)

60

18%

Machineveiligheid

108

32%

Risico Inventarisatie& -Evaluatie

18

5%

Voorlichting, onderricht en toezicht

20

6%

Overig

1
340

10 | Scheepsbouw en -reparatie

100%

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Arbeidsinspectie

voorkomen, is het nodig de steigers aan te passen aan het
veranderde schip.
Van het totale aantal overtredingen had 18% betrekking op
valgevaar. Het ging om steigers die niet goed opgebouwd
waren, ladders die niet goed geplaatst waren, ontbrekende
leuningen en dergelijke. De inspecteurs troffen situaties aan
waar de steiger deels afgebroken was om een onderdeel het
schip in te hijsen. De werkzaamheden waren al lang klaar,
maar de steiger was niet direct teruggeplaatst. Een val van
hoogten van enkele tientallen meters is dan goed mogelijk,
met een grote kans op ernstige gevolgen. Deze overtredingen op valgevaar zijn ernstig, omdat 25% van de in de
periode van 2006-2008 bij de Arbeidsinspectie gemelde
ongevallen in de scheepsbouw- en reparatiesector het vallen
van hoogte betrof.

Blootstelling aan gevaarlijke stoffen
(lasrook en andere stoffen)
Op scheepswerven wordt veel gelast. Veel van deze
laswerkzaamheden vinden aan de buitenkant van een schip
plaats. Er is dan geen sprake van een besloten ruimte. Voor
deze laswerkzaamheden is in de Arbocatalogus lasrook
beschreven hoe deze werkzaamheden veilig en gezond
uitgevoerd kunnen worden. In dit inspectieproject werd er
vanuit gegaan dat de blootstelling aan lasrook voldoende is
beheerst als aan de Arbocatalogus lasrook werd voldaan.
Laswerkzaamheden in besloten ruimten werden nog niet
beschreven in een arbocatalogus. Als deze werkzaamheden
werden aangetroffen, werd naar een blootstellingsbeoordeling gevraagd.
Het bleek dat de bedrijven zelden bekend zijn met de
Arbocatalogus lasrook. Een enkel bedrijf heeft een verbetercoach op bezoek gehad. Bij 18% van de overtredingen bleek
dat de bedrijven iets nagelaten hadden op het gebied van
beperking van de blootstelling aan gevaarlijke stoffen. Dit
ging over lasrook, maar ook over het meten van de
concentratie van stoffen in besloten ruimten om te bepalen
of de gezondheidskundige grenswaarde bereikt was. Bij veel
bedrijven was niet bepaald of er door ventilatie voldoende
verse lucht toegevoerd werd in de ruimte voor de laswerkzaamheden die er uitgevoerd werden.

Machineveiligheid
Hoewel machineveiligheid geen hoofdonderwerp van
inspectie was, troffen de inspecteurs veel situaties aan
waarbij ze niet om de overtreding heen konden lopen. In
alle inspectieprojecten in de Metaal worden veel overtredingen aangetroffen met betrekking tot machineveiligheid. Ook in dit project betroffen de meeste
overtredingen dan ook machineveiligheid, 32% van alle
overtredingen. De overtredingen waren zeer divers: slecht
onderhoud en gebrek aan keuringen van hijs- en hefwerk-

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Arbeidsinspectie

Met eenvoudige apparatuur is te meten of een
besloten ruimte veilig betreden kan worden

Besloten ruimten
(ook wel: omsloten ruimten of confined spaces)
In een besloten ruimte is er gevaar voor verstikking, bedwelming of
vergiftiging, brand of explosie. Door ophoping van gassen en dampen
of door een verlaagde of verhoogde concentratie zuurstof kunnen
werknemers bedwelmd raken, stikken of vergiftigd worden. Zijn de
dampen die ophopen ontvlambaar of explosief, dan kan er brand
ontstaan of een explosie plaatsvinden. Het is mogelijk dat de ruimte
geleidend is waardoor er gevaar voor elektrocutie is.
Een besloten ruimte is niet voor het verblijf van personen ontworpen.
Soms is de toegang beperkt waardoor het lastig is de ruimte bij gevaar
te verlaten. Dit maakt het werken in besloten ruimten extra gevaarlijk.
Ook kan de ventilatie gebrekkig (en daarmee onvoldoende) zijn.
Voorbeelden van besloten ruimten in de scheepsbouw en -reparatie:
• Tanks zoals ladingtanks, cofferdams, ballasttanks,
dubbele bodemtanks, brandstoftanks;
• Wingtanks en boegschroefruimten;
• Slecht toegankelijke ruimtes zoals een pijpentunnel
en een pompkamer van een tankschip;
• Secties van schepen in aanbouw.
In de periode 2006-2008 zijn er 6 ongevallen in besloten ruimten in
de Scheepsbouw- en reparatiesector gemeld bij de Arbeids-inspectie.
De gevolgen van zo’n ongeval zijn zeer ernstig: zware brandwonden of
het overlijden van de werknemer.

Scheepsbouw en -reparatie | 11

tuigen, geen afscherming van bewegende delen (soms ook
weggehaald omdat dat “prettiger werkt”), het ontbreken
van noodstopvoorzieningen, slecht onderhoud aan
machines. Dit is een structureel probleem in de metaalsector. Het machinepark is veelal oud en wordt niet
intensief gebruikt waardoor de technische levensduur lang
is. Bij veel voorkomende machines zoals kantbanken,
excenterpersen, kolomboormachines, afkortzagen en
draaibanken worden deze materiële tekortkomingen
vastgesteld.

Tabel 3 Aangetroffen anders-taligen

Voorlichting en onderricht niet-Nederlandstalige
werknemers
In een aantal geïnspecteerde bedrijven (40%) zijn werknemers werkzaam die de Nederlandse taal onvoldoende
machtig zijn. Ze zijn veelal ingehuurd om te lassen of te
schilderen. Deze werknemers beheersen alleen hun
moedertaal. Het gaat om zeer verschillende talen die de
werknemers spreken (zie tabel 3). Op de grotere bedrijven
werken ze in groepen, aangevoerd door een voorman. Vaak
spreekt deze een beetje Engels of Duits, de communicatie
loopt via hem. De inspecteurs troffen zelden voorlichtingsmateriaal over veilig en gezond werken in de taal van de
ingehuurde werknemers aan. Een enkel bedrijf werkt samen
met een Pools uitzendbureau en zorgt voor de opleiding van
de werknemers in Polen zelf, voordat de Poolse werknemers
naar Nederland kwamen.
De inspecteurs is gevraagd of zij van mening zijn dat de
niet-Nederlandstalige werknemers in de geïnspecteerde
bedrijven voldoende voorlichting en onderricht krijgen over
de arbeidsrisico’s die met hun werk samenhangen. De
inspecteurs vinden dit in slechts in 20% voldoende
doeltreffend. In zo’n 59% van deze bedrijven beoordelen de
inspecteurs de voorlichting en onderricht aan anderstaligen als ‘matig’ of ‘slecht’.
Uit de gesprekken met de bedrijven blijkt dat de bedrijven
zelf positiever oordelen over de wijze waarop ze de
werknemers voorlichten en onderrichten dan dat de
inspecteurs oordeelden. Ook schatten de inspecteurs de
kennis en kunde van de Nederlandstalige werknemers hoger
in dan de kennis en kunde van niet-Nederlandstalige
werknemers. De inspecteurs baseren hun oordeel op de
volgende zaken: gesprekken met werkgevers en
werknemers, de door de werkgever aangedragen
hulpmiddelen (zoals beeldmateriaal, vertaalde brochures
e.d.) en de daadwerkelijk aangetroffen situatie in het
bedrijf.

Pools

26

23%

Engels

25

22%

Duits

17

15%

Roemeens

9

8%

Portugees

5

4%

Turks

5

4%

Grieks

3

3%

Noot bij tabel: Er zijn 113 monitorlijsten ingevoerd, de
percentages slaan op dit aantal terug. Bij sommige
bedrijven werden meerdere nationaliteiten en talen
aangetroffen.

Lasrook op de scheepswerf
Omdat er nou eenmaal veel gelast moet worden op een
scheepswerf, is het noodzakelijk de vrijkomende lasrook goed
af te voeren, verse lucht aan te voeren en de lasser goed te
beschermen. Te weinig ventilatie kan een lasdeken halverwege
de ruimte tot gevolg hebben. Met de verbetercheck lasrook
kan eenvoudig bepaald worden of de ventilatie afdoende is.
Een centrale afzuiging kan nodig zijn. De inspecteurs troffen
situaties aan waarin de ventilatie geregeld werd door de
buitendeur of rolluiken open te zetten. Dit is geen geschikte
oplossing omdat de deuren en luiken bij koud en nat weer
gesloten worden.
De lasser zelf kan goed beschermd worden, daar zijn allerlei
soorten laskappen en bronafzuigingsinstallaties voor. De
inspecteurs merkten dat de middelen vaak wel aanwezig zijn
op de werf, maar niet gebruikt worden. Ook worden de
beschikbare middelen soms op een verkeerde manier
gebruikt, zoals het te hoog plaatsen van een afzuigslang. Het
wordt lastig en onhandig gevonden. De lassers geven aan
goed te weten hoe ze zichzelf moeten beschermen. Navraag
bij de voorman of baas laat zien dat het ook vaak ontbreekt
aan toezicht.

Lassen kan met verse lucht aanvoer via een
klein kastje op de rug van de lasser

12 | Scheepsbouw en -reparatie

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Arbeidsinspectie

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Arbeidsinspectie

Scheepsbouw en -reparatie | 13

14 | Scheepsbouw en -reparatie

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Arbeidsinspectie

3 Conclusies,
aanbevelingen
en acties
De conclusie uit dit inspectieproject is dat de situatie
van de Arbeidsomstandigheden in de sector veelal
zorgwekkend is. Er zijn veel punten waarop de sector
actie zal moeten ondernemen. De Arbeidsinspectie
vindt dat de sector hier topprioriteit aan moet geven. De
branche heeft naar aanleiding van de inspectieresultaten diverse activiteiten in gang gezet om de
arbeidsomstandigheden op een hoger plan te brengen.
De Arbeidsinspectie houdt de komende jaren de vinger
aan de pols.

3.1 Conclusies
De resultaten van de inspecties bij 120 scheepsbouw- en
reparatiewerven geven aanleiding tot zorg. Het overgrote
deel van de bedrijven (87%) heeft de arbeidsomstandigheden niet op orde. Er werden 340 overtredingen
vastgesteld, gemiddeld 3 per bedrijf. Deze aantallen en dit
handhavingspercentage zijn hoog en er is geen verbetering
in vergelijking tot eerdere inspectieprojecten in deze sector.
Ook in vergelijking met het gemiddelde percentage
overtredingen (60%) dat de arbeidsinspectie in de
industriële sectoren aantreft. De scheepsbouw- en
reparatiesector doet het slecht als het gaat om veilig en
gezond werken. Dit is zorgelijk. Er worden werkzaamheden
uitgevoerd waarbij de werknemers hoge risico’s lopen. De
veiligheid en de gezondheid van werknemers zouden veel
meer aandacht moeten hebben op de bedrijven.

De belangrijkste conclusies zijn:
--

De werkplek op een scheepswerf is complex. De
complexiteit zou moeten leiden tot extra zorg en
aandacht voor gevaarlijke situaties zoals het werken op
ladders en steigers. Uit ongevalscijfers van de periode
2006-2008 blijkt dat 25% van de ongevallen bij
scheepswerven om vallen van hoogte ging. Het is
daarom zorgelijk dat 18% van de overtredingen die in dit
project zijn vastgesteld valgevaar betrof. De bedrijven
nemen dit risico blijkbaar niet serieus genoeg.

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Arbeidsinspectie

--

Er wordt in besloten ruimten gewerkt en de bedrijven
weten niet goed hoe dit veilig en gezond te doen. Het is
vaak niet bekend welke ruimten als besloten
aangemerkt moeten worden. Ook is er geen standaard
procedure die omschrijft hoe de atmosfeer in de
besloten ruimte te meten, hoe aan te geven of de ruimte
veilig betreden kan worden en welke maatregelen
genomen moeten worden om in de besloten ruimte te
werken. Hierdoor werken werknemers in besloten
ruimten terwijl ze niet weten of het veilig is.

--

Hoewel de sociale partners in de metaalsector voor het
veilig en gezond lassen en werken met oplosmiddelen
een Arbocatalogus hebben opgesteld, blijkt dat de
bedrijven deze catalogi vaak niet kennen. Met de
verbeterchecks is het mogelijk eenvoudig vast te stellen
welke maatregelen getroffen moeten worden. De
verbetercoaches kunnen de bedrijven helpen met het
uitvoeren van de verbeterchecks en het maken van
keuzes uit de voorgestelde maatregelen. Het is een
gemiste kans van de bedrijven als ze deze handreiking
van de projectpartners van 5*Beter niet aannemen.

--

Machineveiligheid blijft een aandachtspunt op de
scheepswerven. Er worden te veel situaties aangetroffen
waar de inspecteur in moet grijpen omdat het te onveilig
is. Het is zorgelijk om steeds weer bij inspectieprojecten
in de metaalsector te moeten constateren dat er onveilig
met machines wordt gewerkt.

--

Er wordt werk verricht door niet Nederlandstalige
werknemers. Het zijn werkzaamheden als lassen en
schilderen, waarbij ze blootgesteld worden aan
gevaarlijke stoffen. De voorlichting aan deze werknemers over veilig en gezond werken is onder de maat.

3.2 Branche-initiatieven
De sociale partners in de Metaalbewerking en de Metalektro
zijn sinds eind 2006 actief bezig het veilig en gezond werken

Scheepsbouw en -reparatie | 15

16 | Scheepsbouw en -reparatie

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Arbeidsinspectie

in de branche op een hoger niveau te brengen. De scheepswerven doen mee aan de campagne ‘5*Beter, Werken is
gezond’. Bijna de helft van de geïnspecteerde scheepswerven is lid van de brancheverenging Scheepsbouw
Nederland, een brancheorganisatie van de Vereniging
FME-CWM. Een enkel bedrijf is lid van Metaalunie. Er zijn al
drie Arbocatalogi ontwikkeld die positief zijn getoetst: de
Verbeterchecks Lasrook, Oplosmiddelen en Schadelijk
Geluid. Arbocatalogi over machineveiligheid en fysieke
belasting zijn in ontwikkeling.
De scheepswerven kunnen, om te weten hoe veilig en
gezond te lassen en werken met oplosmiddelen, van deze
verbeterchecks en Arbocatalogi gebruik maken. Ook kunnen
ze een verbetercoach inschakelen die hen stap voor stap
verder helpt. De werkgeversorganisaties en vakbonden
hebben al veel initiatieven getoond om het voor de
bedrijven en werven makkelijker te maken veilig en gezond
te werken. Ondanks dat zijn de inspectieresultaten bij de
scheepswerven slecht. Het blijkt dat de campagne ‘5*Beter,
Werken is gezond’ de scheepswerven nog nauwelijks bereikt.
De resultaten van dit project zijn besproken met de sociale
partners van de metaalsector (FNV, CNV, Scheepsbouw
Nederland, FME-CWM en Metaalunie). Geschrokken van de
resultaten zijn deze er nnog meer van overtuigd geraakt dat
de praktische hulpmiddelen zoals de arbocatalogi en de
verbeterchecks nodig zijn om de bedrijven op het goede
spoor te helpen. Ook vinden ze het belangrijk dat de
bedrijven op maat en op locatie hulp geboden krijgen en
daarom wordt het aantal verbetercoaches uitgebreid (het
doel is naar 10). Daarnaast ontwikkelen de partijen van
5*Beter een aanpak voor nieuwkomers op de werkplek
(waaronder werknemers van buitenlandse orgine)4. Met
deze aanpak willen de sociale partners bereiken dat de
veiligheid en de gezondheid van deze werknemers
gewaarborgd is. Scheepsbouw Nederland heeft aangegeven
meer aandacht te gaan geven aan de anderstaligen en te
gaan kijken of ze een sectorbrede aanpak ervoor kunnen
opstellen.
Het is interessant te achterhalen wat de reden is dat de
scheepswerven zo onder de maat scoren. Een voorzichtige
conclusie is dat veel van de bedrijven gefocust zijn op het
productieproces, het verwerven van opdrachten en het
behouden van personeel en weinig aandacht hebben voor
veiligheid en gezondheid. Daarin zal dus een omslag
moeten plaatsvinden. Ook zijn veel van de bedrijven niet
goed op de hoogte van de risico’s, met name niet die van
4

Persbericht FME-CWM ‘5*Beter, Werken is gezond initieert onderzoek
naar veilig werken’ 16 juni 2009 (www.fme.nl)

Heldere communicatie en eenvoudige hulpmiddelen
dragen bij aan een veilige werkplek
Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Arbeidsinspectie

Scheepsbouw en -reparatie | 17

Gevaar om te vallen in
het water met electrische
apparatuur.

werken in omsloten ruimten. De brancheorganisatie
Scheepsbouw Nederland kan via voorlichting die kennishobbel wegnemen. Om verdere uitspraken te kunnen doen
over de nalevingsmotieven van de bedrijven in deze sector,
is de sector uitgenodigd mee te werken aan een analysemethode, de tafel van 11. De sector heeft positief gereageerd
op dit voorstel van de Arbeidsinspectie.
De conclusie van de Arbeidinspectie is dat de overkoepelende organisaties in de metaalsector hard bezig zijn
met het beschikbaar maken van eenvoudige en praktische
hulpmiddelen om in de bedrijven veilig en gezond te
kunnen werken, maar dat dit de werkvloer in de scheepsbouw- en reparatiesector nog onvoldoende bereikt. En dat
is jammer, want de hulpmiddelen, verbetercoaches en
verbeterchecks zijn goed, gratis en gemakkelijk toe te
passen. Het is nodig dat er meetbare resultaten op werkvloer niveau te zien zijn. Hiervoor moeten de bedrijven ook
aan de slag. De brancheorganisatie Scheepsbouw Nederland
zal een aandrijvende rol moeten vervullen om de bedrijven
te enthousiasmeren en ze te voorzien van kennis,
hulpmiddelen en goede voorbeelden.

3.3 Aanbevelingen
De scheepsbouw- en reparatiesector zal topprioriteit
moeten geven aan arbeidsomstandigheden. Het is hard
nodig dat de bedrijven ervan doordrongen raken dat veilig
en gezond werken loont. Hiervoor moeten de bestaande
instrumenten en hulpmiddelen bij de individuele bedrijven
onder de aandacht gebracht worden. Ook zullen er nieuwe
hulpmiddelen en instrumenten, specifiek voor de scheepsbouw- en reparatiesector, ontwikkeld moeten worden om
het veilig en gezond werken voor de bedrijven makkelijker
te maken. Het blijkt namelijk dat er vele onderwerpen zijn
waar de bedrijven te weinig kennis hebben en niet goed
weten hoe ze moeten werken.

niet goed weten wat een besloten ruimte is en hoe ze daar
veilig kunnen werken. Een door de branche gemaakt
hulpmiddel waarin praktische werkwijzen en goede
praktijken van werken in besloten ruimten beschreven
staan zal de bedrijven verder helpen. Daarin zal vanzelfsprekend aandacht moeten zijn voor schilderen (de
blootstelling aan vluchtige organische stoffen), lassen
(de blootstelling aan lasrook) en het gebruik van lasgassen
(zoals acetyleen) in besloten ruimten.
De werkgeversorganisatie FME-CWM heeft recent de
benchmark Arbo en Verzuim 20085 uitgevoerd. De
hoofdconclusie uit dit onderzoek is dat het gedrag van de
werknemers centraal moet staan bij het verbeteren van de
arbeidsveiligheid in de metaal. Met het vormgeven en
uitvoeren van een sectorspecifieke opleiding ‘Gedrag &
Cultuur’ zal er getracht worden om het gedrag op de
werkvloer positief te beïnvloeden. De verantwoordelijkheid
hiervoor ligt bij de werkgever die de hulpmiddelen moet
aanreiken, de werknemers op een begrijpelijke wijze moet
voorlichten en moet toezien dat er veilig en gezond gewerkt
wordt. De werknemers hebben de verantwoordelijkheid de
aangereikte hulpmiddelen te gebruiken en de instructies op
te volgen. Samen zullen werkgevers en werknemers voor
een goed werkklimaat moeten zorgen.

3.4 Acties van de Arbeidsinspectie
Inspecteurs kunnen altijd een controlebezoek brengen aan
bedrijven waar overtredingen vastgesteld zijn. In dit project
is gebleken dat er een aantal bedrijven zijn welke extra
aandacht nodig hebben om ervoor te zorgen dat de
bedrijven met de overtredingen aan de slag gaan. De
inspectieteams hebben 20 bedrijven geselecteerd waarbij
deze intensievere aandacht nodig is. Deze bedrijven zullen
opnieuw bezocht worden voor een herinspectie.

De initiatieven om de nieuwkomers in de metaalsector
beter te informeren over veiligheid en gezondheid en de
nieuwe onderwerpen voor de Arbocatalogus zijn belangrijk.
De metaalsector moet met onverminderde energie verder
gaan om de bedrijven te voorzien van praktische
hulpmiddelen. In het kader van de campagne ‘5*Beter,
Werken is gezond’ hebben de partijen besloten om het
aantal verbetercoaches te verdubbelen: van vijf naar tien. De
inzet van deze verbetercoaches kan leiden tot de verhoging
van aandacht voor arbeidsomstandigheden die zo hard
nodig is bij de scheepswerven.

De Arbeidsinspectie zal de komende jaren voortdurend haar
inspectiewerkzaamheden in de hele metaalindustrie blijven
voortzetten. De scheepsbouw- en –reparatiesector zal
daarbij extra aandacht krijgen. Op korte termijn zal er een
nieuw inspectieproject uitgevoerd worden om de aandacht
voor goede arbeidsomstandigheden bij de bedrijven te
blijven prikkelen. Bij toekomstige projecten zal de
Arbeidsinspectie terughoudend zijn de bedrijven die geen
overtredingen hadden te bezoeken. De bedrijven die het
niet goed deden in dit inspectieproject zullen zeker
opnieuw bezocht worden. Hierdoor wordt steeds weer de
aandacht van de scheepswerven en de sectororganisaties
gericht op de noodzaak om veilig en gezond te werken.

Het is nodig de scheepswerven goed te informeren over
werken in besloten ruimten. De bedrijven geven aan dat ze

5

18 | Scheepsbouw en -reparatie

Persbericht FME-CWM ‘Gedrag werknemers struikelblok bij verbeteren
arbeidsveiligheid’ 24 februari 2009 (www.fme.nl)

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Arbeidsinspectie

Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid Arbeidsinspectie

Scheepsbouw en -reparatie | 19

Colofon
Projectnummer: A875

Inspectieonderwerpen
•
•
•

Gevaarlijke arbeidsplaats (gevaar voor verstikking,
bedweling of vergiftiging, brand of explosie)
Blootstelling aan gezondheidsschadelijke stoffen
(lasrook, lasgassen en vluchtige organische stoffen)
Valgevaar

Landelijk Projectleider
Leoniek van der Vliet

Landelijk Projectsecretaris
Cynthia Pasanea

Foto’s
Marc Blommaert
Alwin Verdaasdonk

Correspondentieadres
Arbeidsinspectie
t.a.v. S.S. Pasanea
Postbus 820
3500 AV UTRECHT