Re-integratie bij psychische
aandoeningen
Eindrapport

Merle Bartsch, Anne Drijvers, Sonja van der Kemp, Rosanne Oomkens en Silvia Rossetti
Zoetermeer , mei 2021
De verantwoordelijkheid voor de inhoud berust bij Panteia. Het gebruik van cijfers en/of
teksten als toelichting of ondersteuning in artikelen, scripties en boeken is toegestaan
mits de bron duidelijk wordt vermeld. Vermenigvuldigen en/of openbaarmaking in welke
vorm ook, alsmede opslag in een retrieval system, is uitsluitend toegestaan na
schriftelijke toestemming van Panteia. Panteia aanvaardt geen aansprakelijkheid voor
drukfouten en/of andere onvolkomenheden.

The responsibility for the contents of this report lies with Panteia. Quoting numbers or
text in papers, essays and books is permitted only when the source is clearly mentioned.
No part of this publication may be copied and/or published in any form or by any means,
or stored in a retrieval system, without the prior written permission of Panteia. Panteia
does not accept responsibility for printing errors and/or other imperfections.

Inhoudsopgave
1

Inleiding

5

1.1

Uitvoeringspraktijk re-integratie mensen met psychische
aandoeningen
Doel van het onderzoek
Onderzoeksaanpak
Afbakening van het begrip psychische aandoening
Leeswijzer

6
8
8
8
9

1.2
1.3
1.4
1.5

2

Psychische klachten binnen re-integratie
voorzieningen: de cijfers

10

2.1
2.2
2.3
2.4
2.5
2.6

Afbakening van de doelgroep en operationalisering
Nederlanders met psychische aandoeningen in de LBZ/ZW en WIA
Psychische aandoeningen binnen de LBZ/ZW en WIA
Ontwikkeling van de doelgroepen
Aandachtsgroepen met psychische aandoeningen
Samenvatting cijermatig beeld

11
12
13
18
20
22

3

Belemmeringen bij re-integratie

25

3.1
3.2
3.3

Belemmeringen bij common mental disorders
Belemmeringen bij ernstige psychiatrische aandoeningen
Samenvatting

27
30
33

4

Effectieve re-integratie instrumenten en inzichten uit
de praktijk
34

4.1
4.2
4.3
4.4
4.5
4.6
4.7

Effectieve re-integratie instrumenten
Effectief instrument: Individuele plaatsing en steun (IPS)
Effectief instrument: Individuele rehabilitatiebenadering (IRB)
Effectief instrument: Bewegen werkt
Effectief instrument: Werkgerichte cognitieve gedragstherapie
Effectief instrument: Blended e-health / Return@work
Inzichten uit de praktijk

35
37
39
40
42
43
44

5

Afsluiting

48

Bijlage 1
Bijlage 2

Geraadpleegde bronnen
Toelichting op erkenningsniveaus interventies door
kennisinstituten

50
54

3

1 Inleiding

5

1.1

Uitvoeringspraktijk re-integratie mensen met psychische
aandoeningen
Wanneer iemand uitvalt uit het arbeidsproces is het de bedoeling dat hij zo snel mogelijk
weer duurzaam aan de slag gaat in passend werk. Bij deze re-integratie kan men
rekenen op hulp van professionals. De uitvoeringspraktijk is echter divers en welke
professionals en organisaties betrokken zijn bij de re-integratie van mensen met
psychische aandoeningen is afhankelijk van 1) of er sprake is van een dienstverband en
2) de manier waarop een (voormalig) werkgever zich heeft verzekerd (publiek of
privaat). In dit onderzoek gaan we nader in op de re-integratie van mensen met een
psychische aandoening die onder de loondoorbetalingsverplichting, Ziektewet en de Wet
Werk en Inkomen naar Arbeidsvermogen vallen.
Wie is er verantwoordelijk voor het re-integratieproces?
Wanneer een werknemer met een lopend dienstverband uitvalt met psychische klachten
dan geldt er een loondoorbetalingsverplichting (LBZ) van 104 weken voor de werk gever
en dienen werknemer en werkgever het re-integratieproces te doorlopen conform de
Wet Verbetering Poortwachter. Hierbij kan een werkgever re-integratiedienstverlening
inkopen of de re-integratie in eigen beheer uitvoeren. Wanneer het gaat om een
vangnetter (Ziektewet, afgekort ZW) of iemand die na 104 weken ziekte gedeeltelijk
arbeidsongeschikt

is

verklaard

en

onder

de

Wet

Werk

en

Inkomen

naar

Arbeidsvermogen (WIA) valt, is het eveneens van belang hoe de (voormalig) werkgever
zich heeft verzekerd. De Ziektewet en de Werkhervatting Gedeeltelijk Arbeidsgeschikten
(WGA) tak van de WIA kennen beiden een hybride verzekeringsmarkt waarbij
werkgevers

de

keuze

hebben

zich

publiek

te

verzekeren

(via

het

UWV)

of

eigenrisicodrager (ERD) te worden (al dan niet met een private verzekering).
In figuur 1 is schematisch weer gegeven waar eigenrisicodragerschap aan de orde kan
zijn. Indien er is gekozen is voor eigenrisicodragerschap dan is de (voormalig)
werkgever en de facto vaak een private verzekeraar verantwoordelijk voor de reintegratie. Indien er sprake is van een publieke verzekering is UWV verantwo ordelijk
voor

de

re-integratie.

In

beide

gevallen

is

er

ook

sprake

van

een

re-

integratieverplichting voor de persoon in kwestie.
Welke actoren zijn er betrokken bij de re-integratie?
Zoals hierboven beschreven kunnen verschillende partijen verantwoordelijk en betrokken zijn
bij de re-integratie van iemand met een psychische aandoening. Bij het re-integratieproces
zijn naast de persoon in kwestie en een eventuele (voormalig) werkgever verschillende
actoren betrokken. Het gaat hierbij in het geval van LBZ om arboprofessionals waaronder in
ieder geval de (zelfstandig) bedrijfsarts. Bij LBZ kunnen – indien de werkgever in het kader
van de Arbeidsomstandighedenwet een contract heeft met een arbodienstverlener – ook
andere arboprofessionals betrokken zijn zoals een casemanager, arbeidsdeskundige en
verzuimconsulent. In het geval van een publieke ZW of WIA verzekering zijn UWVprofessionals betrokken waaronder re-integratiebegeleiders (alleen ZW), adviseurs intensieve
dienstverlening (alleen WIA) en arbeidsdeskundigen. In het geval van een private ZW- of
WIA- verzekering gaat het om re-integratieprofessionals, zoals arbeidsdeskundigen en reintegratiecoaches die werkzaam zijn bij een verzekeraar. En om re-integratieprofessionals die
werkzaam zijn bij private re-integratiebedrijven aan wie re-integratietrajecten kunnen worden
uitbesteed door UWV, private verzekeraars of direct door werkgevers. Tot slot zijn vanuit de
gezondheidszorg ook huisartsen en GGZ-professionals betrokken bij de behandeling van
psychische aandoeningen hoewel zij in het re-integratieproces formeel geen directe rol
hebben.

6

figuur 1

Schematische weergave verloop (her)beoordeling en re-integratie hybride verzekeringsstelsel

Bron: Panteia

7

1.2

Doel van het onderzoek
Re-integratiebedrijven, arbodienstverleners, private verzekeraars en UWV signaleren
uitdagingen rondom de re-integratie van mensen die uitvallen met psychische
aandoeningen. Deze aandoeningen zijn divers van aard, ook wat betreft bijbehorende
beperkingen. Psychische aandoeningen stellen daarom specifieke eisen aan de reintegratie. In de uitvoeringspraktijk is behoefte aan toegankelijk en toepasbaar
overzicht van bestaande (wetenschappelijke) literatuur rondom re-integratie van
mensen met een psychische aandoening. Daarnaast is binnen de uitvoeringspraktijk
behoefte aan een cijfermatig overzicht over mensen met een psychische aandoening die een
beroep doen op re-integratievoorzieningen. Het ministerie van SZW heeft Panteia gevraagd
in deze behoeftes te voorzien.
Het tweeledige doel van dit onderzoek is daarom:
1)
2)

1.3

Een cijfermatig beeld schetsen van mensen met een psychische aandoening die een
beroep doen op re-integratievoorzieningen.
Om bestaande (wetenschappelijke) literatuur rondom re-integratie van mensen met een
psychische aandoening te ‘vertalen’ naar een toegankelijk rapport voor reintegratieprofessionals.

Onderzoeksaanpak
In dit onderzoek is allereerst op basis van de jaarlijks rapportages over de Nationale
Enquête Arbeidsomstandigheden (CBS en TNO) en Arbobalans (TNO) in kaart gebracht
over wie we het hebben wanneer er gesproken wordt over mensen met een psychische
aandoening die moeten re-integreren in het arbeidsproces. Het gaat daarbij om:


de omvang van de groep mensen met een psychische aandoening in de LBZ, ZW en WIA;



de sociaaleconomische kenmerken van de groep mensen met een psychische aandoening
in de ZW, WIA en LBZ;



en de een verdeling van de mensen met een psychische aandoening in subgroepen naar
het soort psychische aandoening.

Op basis van deskresearch naar nationale en internationale wetenschappelijke en grijze
literatuur is vervolgens onderzocht:


welke belemmeringen de re-integratie van mensen met verschillende psychische
aandoeningen kent;



wat de re-integratie van mensen met psychische aandoeningen helpt en;



welke bewezen effectieve re-integratie instrumenten er bekend zijn en voor wie en in welke
context deze instrumenten geschikt zijn.

1.4

Afbakening van het begrip psychische aandoening
Het begrip ‘psychische aandoening’ wordt op verschillende manieren gedefinieerd. In
navolging van Divosa zien wij dit als een aandoening “gekenmerkt door plotselinge
(acute), aanhoudende (chronische) of steeds terugkerende (recidiverende) storende of
bedreigende

gevoelens,

gedachten,

gedragingen

of

lijden.”

Achter

het

begrip

‘psychische aandoening’ gaat immers een grote diversiteit schuil. Verschil is er niet
alleen van aandoening tot aandoening, maar ook van persoon tot persoon. Het verloop
van een aandoening kan daarmee variëren van licht tot ernstig, afhankelijk van de
specifieke aandoening en de desbetreffende persoon.
Om deze diversiteit hanteerbaar te maken wordt veelal een indeling gemaakt naar de
ernst van de aandoening zelf. Gebruikelijk is het onderscheiden naar ‘Ernstig Psychische
Aandoeningen’ (EPA’en) en ‘Common Mental Disorders’ (CMD’s). Het verschil loopt langs

8

twee lijnen: ernst en prevalentie. EPA’en kenmerken zich door een sterke, terugkerende
verstoring van het functioneren. CMD’s kenmerken zich juist door een beperktere
verstoring van voorbijgaande aard. Daarbij geldt dat EPA’en minder vaak voorkomen
dan CMD’s.
Dit blijft echter een grofmazige indeling. Gebruikelijk is om aandoeningen te groeperen
naar hun symptomatische aard. Verschillende klachten vragen immers ook om
verschillende interventies. Het DSM-5 en ICD-11 gelden daarbij als belangrijkste
classificatiesystemen. Deze bieden echter geen onderscheid naar de ernst van de
aandoening. Wij kiezen er daarom voor om aan te sluiten bij d e DBC-classificaties,
waarin dit onderscheid wel wordt gemaakt, en welke zich ook beperkt tot een
handzamere groepering van aandoeningen. Daarmee maken wij in het onderzoek –
indien mogelijk op basis van de beschikbare bronnen – een onderscheid tussen de
volgende aandoeningen:
1.
2.
3.
4.
5.
6.

1.5

Aan middelen gebonden stoornis
Aandachts- en gedragsstoornissen
Aanpassingsstoornissen
Angststoornissen
Bipolaire en overige
stemmingsstoornissen
Depressieve stoornissen

7. Eetstoornissen
8. Persoonlijkheidsstoornissen
9. Pervasieve ontwikkelingsstoornissen
10. Schizofrenie en overige psychotische
stoornissen
11. Overige stoornis
12. Overige psychische problematiek niet
geldend als stoornis

Leeswijzer
Het vervolg van het rapport is als volgt opgebouwd:


In hoofdstuk 2 gaan we in op de omvang en kenmerken van de groep mensen met een
psychische aandoening in de ZW, WIA en LBZ.



In hoofdstuk 3 gaan we nader in op de belemmeringen die een rol spelen bij de reintegratie van mensen met een psychische aandoening, om daarmee inzichtelijk te maken
op welke punten de interventies kunnen aangrijpen.



In hoofdstuk 4 beschrijven we bewezen effectieve interventies voor de re-integratie van
mensen met een psychische aandoeningen en inzichten uit de praktijk met de re-integratie



van mensen met een psychische aandoening.
In hoofdstuk 5 reflecteren we kort op de inzichten die op basis van dit onderzoek naar
re-integratie bij psychische aandoeningen voren zijn gekomen. Daarnaast besteden we
aandacht aan de implicaties voor vervolgonderzoek.

9

2

10

Psychische klachten
binnen re-integratie
voorzieningen:
de cijfers

In dit hoofdstuk presenteren we een overzicht van de beschikbare kwantitatieve informatie
over

mensen

met

een

psychische

aandoening

die

een

beroep

doen

op

re-

integratievoorzieningen.

2.1

Afbakening van de doelgroep en operationalisering
We gaan allereerst in op de omvang en kenmerken van de groep mensen met een psychische
aandoening in de Ziektewet, WIA en loondoorbetalingsverplichting. Het gaat dus om mensen
met dienstverband (tot de AOW-gerechtigde leeftijd) die zodanige beperkingen in het
functioneren op beroepsmatig gebied ervaren door klachten van psychische aard dat ze
uitvallen. Wanneer werknemers met een lopend dienstverband uitvallen vanwege psychische
klachten geldt er een loondoorbetalingsplicht (LBZ) en dienen werknemers en werkgevers het
re-integratieproces te doorlopen conform de Wet Verbetering Poortwachter. Voor vangnetters,
die geen werkgever hebben, gaat de Ziektewet (ZW) in. Daarom benoemen we werknemers
die uitvallen door ziekte als ‘mensen in de LBZ/ZW’. Na 104 weken ziekte vallen
werknemers die uitvallen vanwege psychische klachten terug op de WIA. Daarom benoemen
we hen als ‘mensen in de WIA’.
Het doel van dit hoofdstuk is om de omvang en de sociaaleconomische kenmerken van de
groep mensen in de LBZ/ZW en WIA in kaart te brengen. We doen dit aan de hand van
bestaande data. De groep mensen in de LBZ/ZW beschrijven we aan de hand van rapportages
van de NEMESIS-2 studie van het Trimbos-instituut en van de jaarlijkse rapportage van de
Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden (NEA) van CBS en TNO. In de NEA wordt de
doelgroep mensen in de LBZ/ZW geïdentificeerd als werknemers (tussen 15 en 75 jaar oud)
die

tijdens

hun

laatste

verzuim

zijn

uitgevallen

vanwege

psychische

klachten,

overspannenheid en burn-out. De aanwezigheid van direct verzuim wordt zelf-gerapporteerd
door de respondent. Omdat de NEA-steekproef bestaat uit werknemers met één of meerdere
dienstverbanden, biedt de NEA slechts informatie voor een deel van groep vangnetters in de
ZW (namelijk, uitzendkrachten en ziekte door zwangerschap en bevalling).
In de NEMESIS-2 bestaat de steekproef uit werkenden (84,5% werknemers en 15,5%
zelfstandigen tussen 18 en 64 jaar) die 12 of meer uren per week betaald werk verrichten
(conform de CBS definitie van werkende). Vanwege de aanwezigheid van zelfstandigen geven
de NEMESIS-data een indicatie maar niet een precieze schatting van de omvang en het
sociaaleconomische profiel van de mensen in de LBZ/ZW en WIA. De aanwezigheid van
psychische stoornissen is in NEMESIS-2 bepaald op basis van zelfrapportage van psychische
klachten. Het verzuim wordt hier zowel gedefinieerd als direct (het niet verschijnen op het
werk - afwezigheid), als indirect (het verminderd kwantitatief of kwalitatief functioneren
terwijl men wel op het werk aanwezig is)(de Graaf et al. 2011).
De groep mensen in de WIA beschrijven we aan de hand van de jaarlijkse rapportages van
UWV kwantitatieve informatie en op basis van de Klantenquête WIA/WGA van de InspectieSZW. De doelgroep hier bestaat uit mensen die (na 104 weken ziekte) een WGA- of IVAuitkering1 ontvangen op basis van een diagnose van psychische stoornissen (UWV 2019,
Inspectie SZW 2019). We zetten het aandeel mensen dat vanwege psychische aandoeningen
in de LBZ/ZW en WIA zit af tegen 1) de totale Nederlandse bevolking met psychische
aandoeningen en 2) tegen het totale aantal mensen in de LBZ/ZW en WIA. Daarna beschrijven
1

WGA = Werkhervatting Gedeeltelijk Arbeidsgeschikten (voor personen die 2 jaar of langer ziek zijn en
(in de toekomst) weer (meer) kunnen werken, en met dat werk 65% of minder van het oude loon
kunnen verdienen) / IVA = Inkomensvoorziening Volledig Arbeids ongeschikten (voor personen die 20%
of minder van hun oude loon kunnen verdienen en waarbij dat in de toekomst vrijwel zeker zo blijft) en
volledig en duurzaam arbeidsongeschikt zijn.

11

we ook de sociaaleconomische kenmerken van onze doelgroep. Ten slotte analyseren we het
verzuim vanwege psychische klachten naar diverse psychosociale stoornissen. Door de impact
van de verschillende stoornissen op het functioneren te vergelijken, brengen we in kaart voor
welke groepen de re-integratie relatief veel bijdraagt aan het vergroten van werkhervatting
en arbeidsparticipatie.

2.2

Nederlanders met psychische aandoeningen in de LBZ/ZW en
WIA
Het aantal mensen met een psychische aandoening laat zich lastig duiden. Niet al deze
mensen herkennen in hun gedrag uitingen van een aandoening. Anderen doen dit wel, maar
durven hier geen hulp bij te zoeken. Registratiebestanden van mensen met psychische
aandoeningen kampen dan ook vaak met een onderrapportage van de doelgroep. Uitkomst
bieden bevolkingsonderzoeken, zoals de NEMESIS-2 studie van het Trimbos-instituut. Hierbij
wordt een representatieve steekproef van de bevolking benaderd en worden hierbinnen
mensen met psychische aandoeningen geïdentificeerd. Dankzij de NEMESIS-2 studie is
bekend dat elk jaar 11% van de Nederlandse bevolking te maken heeft met een psychische
aandoening. In 2019 kwam dit neer op ongeveer 1,9 miljoen Nederlanders, waarvan iets meer
vrouwen dan mannen. Hierbij dient te worden opgemerkt dat de leeftijdsgroep 65+ in een
deel van de datasets niet aanwezig is.
Tabel 1

Aantal mensen met psychische aandoening in Nederlandse bevolking, en in ziekteverzuim
(LBZ/ZW)2 of WIA-instroom in 2019

Bevolking3

LBZ/ZW4

WIA-instroom5

N

%

N

%

N

%

Man

945.869

100%

181.300

19,2%

-

-

Vrouw

973.828

100%

251.997

28,0%

-

-

15-34 jaar6

732.219

100%

145.771

19,9%

3.563

0,5%

35-44 jaar

372.259

100%

99.796

26,8%

4.030

1,1%

45-54 jaar

404.524

100%

106.494

26,3%

4.310

1,1%

55-64 jaar

Geslacht

Leeftijd

288.718

100%

73.318

25,4%

4.053

1,4%

65+

-

-

3.404

-

259

-

Totaal

1.919.697

100%

436.435

22,7%

16.215

0,8%

De impact van een psychische aandoening op het functioneren van deze mensen verschilt van
persoon tot persoon. De ene aandoening is de andere niet, en de weerbaarheid van de ene
persoon is niet die van de ander. Volgens een recent onderzoek van de OECD is er een relatie
tussen

psychische

gezondheid

en

werk

in

Nederland

(OECD

2014).

Terwijl

de

arbeidsparticipatie van mensen met een GGZ-behandeling niet veel lager is dan die in de rest
van de beroepsbevolking, lopen mensen met een psychische aandoening een hoger risico om
2

LBZ = Loondoorbetaling Bij Ziekte, ZW = ziektewet.
Bron: Bevolkingsstatistiek 2019 (CBS) en NEMESIS-2 (Trimbos-instituut); bewerking door Panteia
Bron: NEA (CBS en TNO), Statistiek Werkgelegenheid en Lonen (CBS); bewerking door Panteia
5
Bron: Kwantitatieve Informatie 2019 (UWV) en Volksgezondheidenzorg.nl (RIVM); bewerking door Panteia
6
Vanuit Volksgezondheidenzorg.nl is gekozen om in de uitsplitsing van de WIA-instroomdata naar leeftijd en
oorzaak de leeftijdsgroep 15-34 jaar te clusteren. Wij volgen hierin omwille van de consistentie en
vergelijkbaarheid van de data uit de verschillende databronnen.
3
4

12

hun baan te verliezen. De werkloosheid onder mensen met een psychische aandoeningen niet
alleen significant hoger, maar vergroot naarmate de aandoening ernstiger is (van Eekert,
2017). Als gevolg daarvan is de arbeidsparticipatie onder mensen met een ernstige psychische
aandoening zorgwekkend laag. Volgens een enquête onder het Panel Psychisch Gezien blijkt
dat slechts 21% van hen betaald werk heeft (en 19% werkt meer dan 12 uur per week).
Hiervan heeft 14% een reguliere baan en werkt 4% bij een sociale werkvoorziening. De rest
werkt als zelfstandige. Bij mensen met ernstige actuele psychische klachten is de kans op
werkloosheid drie keer zo groot is als bij mensen zonder psychische klachten (Michon et al.
2015).
Een van de redenen van de kleine kans op werk van mensen met psychische aandoening is
dat hun hoge arbeidsverzuim een punt van aandacht voor werkgevers is (GGZ Totaal, 2021).
Uit de verzuimstatistieken uit de Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden (NEA) van CBS
en TNO blijkt dat 7,4% van de werknemers meest recentelijk verzuimd heeft vanwege
psychische klachten. Geëxtrapoleerd naar de populatie van werknemers, en vergeleken met
de bevolkingsprevalentie van psychische aandoeningen, laat dit zien dat daarmee maar liefst
22,7% van de mensen met een psychische aandoening in 2019 weleens om diens aandoening
verzuimd heeft (zie tabel 1).7 Het is vooral de groep tussen 35 en 44 jaar die relatief vaak
verzuimt, gevolgd door de oudere leeftijdsgroepen.
Dit beeld wordt bevestigd wanneer ook de instroomcijfers van de WIA in de analyse betrokken
worden. In 2019 stroomden 16.215 mensen deze arbeidsongeschiktheidsvoorziening in
vanwege psychische klachten. Dat betreft 0,8% van het geschatte aantal Nederlanders met
een psychische aandoening (zie tabel 1). Wanneer het perspectief verlegd wordt naar de
gehele groep WIA-gerechtigden, blijkt dat 6,7% (127.629) van de Nederlanders met een
psychische aandoening in 2019 aanspraak maakt op een WIA-uitkering (UWV 2019). De kans
op WIA-instroom neemt toe naarmate de leeftijd toeneemt. Dit onderstreept opnieuw dat de
kans op arbeidsdisfunctioneren vanwege een psychische aandoening toeneemt met de
leeftijd.

2.3

Psychische aandoeningen binnen de LBZ/ZW en WIA
Wanneer de groep mensen die verzuimd heeft vanwege psychische klachten wordt afgezet
tegen de totale groep werknemers die weleens verzuimd heeft, blijkt dat 7,4% dit meest
recentelijk deed vanwege psychische klachten (zie tabel 2)8. Op basis van dit percentage
hebben we geëxtrapoleerd dat ongeveer 436.435 mensen in LBZ/ZW zaten vanwege
psychische aandoeningen.
Psychische aandoeningen zijn de oorzaak van een aanzienlijk groter aandeel van langdurig
verzuim. Volgens data van ArboNed wordt een derde (30%) van het langdurige verzuim
(langer dan zes weken) veroorzaakt door psychische klachten.
Volgens de NEA-data vormen psychische klachten (samen met en klachten van buik, maag of
darmen) de tweede meest voorkomende oorzaak van (totaal) verzuim na griep of verkoudheid
(ongeveer 44%)9. Absoluut en relatief gezien verzuimen vrouwen het vaakst door psychische
klachten van alle verzuimende werknemers. Uitgesplitst naar leeftijdsgroepen is de groep 3544 jaar de groep die relatief het vaakst verzuimt om psychische klachten. Met uitzondering
7

NEA vraagt breed naar psychische klachten, waarmee mogelijk ook klachten die niet gelden als aandoening in
de cijfers meegenomen zijn. Het aandeel van dit soort klachten zal echter klein zijn. Kenmerkend voor een
aandoening is dat deze leidt tot een verstoring van het functioneren – zoals verzuim. De kans is dan ook groot
dat aan verzuim vanwege psychische klachten een psychische aandoening ten grondslag ligt. Wij beschouwen
verzuim vanwege psychische klachten dan ook als verzuim vanwege psychische aandoening.
8
Deze data houden geen rekening met comorbiditeit Voor meer informatie zie https://www.cbs.nl/nlnl/publicatie/2020/16/nationale-enquete-arbeidsomstandigheden-2019
9
TNO (2020). Nationale enquête arbeidsomstandigheden 2019; bewerking door Panteia.

13

van de groep 65+ ontlopen de leeftijdsgroepen elkaar echter weinig: het aandeel verzuim ligt
tussen de 6,9% en 8,1%. Dit betekent dat een verzuimprofessional binnen nagenoeg alle
leeftijdsgroepen evenveel kans maakt een klant met psychische klachten te treffen, waarvan
wel iets meer vrouwen dan mannen.
Volgens het aantal lopende WGA- en IVA-uitkeringen in 2019, waren 127.629 mensen in de
WIA vanwege psychische aandoeningen; bijna 40% van de mensen in de WIA. Krap een kwart
van de mensen die vanwege psychische klachten (31.369) in de WIA zat, was volledig
arbeidsongeschikt en ontving een IVA-uitkering. Ruim driekwart (96.260) van de mensen in
de WIA was gedeeltelijk arbeidsongeschikt en ontving een WGA-uitkering (UWV 2019).
In 2019 stroomden 16.215 nieuwe mensen in de WIA in verband met psychische
aandoeningen (1.400 nieuwe instromers - ofwel 8,6% - werden als volledig arbeidsongeschikt
beoordeeld) (UWV, 2019). Een uitsplitsing van de groep WIA-instromers laat zien dat 30,7%
van alle personen instroomde vanwege psychische klachten in 2019. Dit aandeel ligt het
hoogst binnen de leeftijdsgroep 15-34 jaar, op 56,5%. Het aandeel neemt daarna, naarmate
de leeftijd toeneemt, gestaag af. Dit is vooral toe te schrijven aan de toename van
andersoortige klachten die leiden tot arbeidsongeschiktheid. Het absolute aantal WIAinstromers neemt immers toe naar leeftijd, maar de absolute aantallen instromers vanwege
psychische klachten blijven nagenoeg gelijk.
Tabel 2

Aantal verzuimende werknemers en WIA-instromers naar aanwezigheid psychische klachten
in 2019

LBZ/ZW10

WIA (instroom)11
Met psychische
klachten

Met psychische
klachten12
Totaal

N

%

Totaal

N

%

Geslacht
Man
Vrouw

2.972.125
2.930.200

181.300
251.997

6,1%
8,6%

21.004
24.806

-

-

Leeftijd
15-34 jaar
35-44 jaar
45-54 jaar
55-64 jaar
65+

2.109.441
1.232.055
1.365.312
1.062.584
100.130

145.771
99.796
106.494
73.318
3.404

6,9%
8,1%
7,8%
6,9%
3,4%

6.306
7.949
11.973
17.907
1.675

3.563
4.030
4.310
4.053
259

56,5%
50,7%
36,0%
22,6%
15,5%

Totaal

5.897.775

436.435

7,4%

45.810

16.215

30,7%

De klantenquête WIA/WGA van de Inspectie SZW biedt aanvullende informatie over de
sociaaleconomische kenmerken van de mensen die in de WIA terecht zijn gekomen
vanwege een psychische aandoening (zie figuur 2). Gedeeltelijk arbeidsongeschikten
(WGA-ontvangers) met een psychische aandoening zijn minder vaak 55 jaar of ouder,
zijn vaker vrouw en hebben vaker een startkwalificatie 13 (als hoogste opleidingsniveau
- hier niet aangetoond) dan ontvangers van een WGA-uitkering zonder een psychische
aandoening. Het verschil in het aandeel van mensen met startkwalificatie en 55-minners
10

Bron: NEA (CBS en TNO), Enquête beroepsbevolking (CBS); bewerking door Panteia
Bron: Kwantitatieve Informatie 2019 (UWV) en Volksgezondheidenzorg.nl (RIVM); bewerking door Panteia
12
Het absolute aantal mensen in LBZ/ZW is in de literatuur niet beschikbaar. Daarom hebben we ze
geëxtrapoleerd op basis van de percentages in het rapport ‘Nationale enquête arbeidsomstandigheden
2019’(TNO). Omdat de beschikbare percentages in het rapport zijn afgerond op één decimaal, klopt de som van
de uitsplitsingen naar geslacht en leeftijd niet exact met het totaal. De aantallen geven dus een indicatie van de
omvang van deze groepen.
13
Een startkwalificatie is een diploma havo, vwo, mbo niveau 2 of hoger.
11

14

is nog sterker als we vergelijken met volledige arbeidsongeschikten (IVA-ontvangers)
met en zonder een psychische aandoening. Onder IVA-ontvangers is er geen significant
verschil tussen mannen en vrouwen in het aandeel met een psychische aandoening.
figuur 2

Verschillen in sociaaleconomische kenmerken mensen in de WIA met en zonder psychische
aandoeningen (2017)

70%
60%
50%
40%
30%
20%
10%
0%
gedeeltelijk AOWGA

volledig AO- IVA

gedeeltelijk AOWGA

55 jaar of ouder

volledig AO- IVA

gedeeltelijk AOWGA

Vrouwen
Psychische aandoening

volledig AO- IVA

Startkwalificatie

Geen psychische aandoening

Bron: WIA/WGA-enquête Inspectie SZW (2019)

Voor de doelgroep werknemers in de LBZ/ZW vanwege psychische aandoeningen is er ook
aanvullende informatie beschikbaar in de NEA waarmee we deze doelgroep verder kunnen
karakteriseren. Uit figuur 3 hieronder blijkt dat de incidentie van verzuim in verband met
psychische aandoeningen relatief hoog is in twee sectoren: onderwijs en zorg. In beide
sectoren heeft bijna één op de tien werknemers (in 2019) aangegeven dat zijn/haar laatste
verzuim was veroorzaakt door psychische aandoeningen (9,7% in het onderwijs en 9,2% in
de zorg). Het relatief hoge verzuim in deze twee sectoren wordt in verband gebracht met het
relatief hoge (langdurig) verzuim door burn-out, overspannenheid en (vooral in het onderwijs)
depressie14. Daarentegen is de incidentie van psychische aandoeningen relatief laag in de
landbouw, waar het aandeel mensen dat recentelijk heeft verzuimd vanwege psychische
klachten circa 3% is.

14

Voor meer informatie, zie:
Algemene Vereniging Schoolleiders. 2019. “Stijging psychische klachten
https://avs.nl/actueel/nieuws/stijging-psychische-klachten-in-onderwijs/
CZ. “Ziekteverzuim.” https://www.cz.nl/zakelijk/verzuim-verminderen/verzuim

in

onderwijs.”

15

figuur 3

Aandeel werknemers die meest recentelijk heeft verzuimd i.v.m. psychische aandoeningen
naar sector

12
10
8
6
4
2
0

Bron: NEA (2019)

Bovendien blijkt uit figuur 4 dat werknemers in de ZW/LBZ vanwege een psychische
aandoening een relatief lange hersteltijd hebben ten opzichte van werknemers met fysieke
klachten. In figuur 4 worden de zogenoemde herstelcurves weergegeven waarbij we kunnen
vergelijken

hoe

snel

werknemers

gemiddeld

hun

werk

hervatten

naar

het

type

gezondheidsklachten. De herstelcurves meten de percentages van werknemers die hun werk
hervatten na een verzuim die maximaal één werkdag, één week, één maand etc. duurt. Eke
curve volgt de werkhervatting van groepen werknemers met dezelfde klacht.
Uit figuur 4 blijkt dat de herstelcurve voor werknemers die verzuimen vanwege psychische
aandoeningen het vlakste is. Dat betekent dat werknemers met psychische aandoeningen de
meeste tijd nodig hebben om hun werk te hervatten. Meer dan 50% van alle groepen met een
fysieke klacht hervat het werk binnen twee weken na uitval, terwijl de meerderheid van de
groep met psychische aandoeningen twee maanden nodig heeft om terug te gaan naar werk.
Krap een vijfde van de groep met psychische aandoeningen is nog niet terug op het werk na
een verzuim van 6 maanden.

16

figuur 4

Herstelcurves naar verschillende gezondheidsklachten (gebaseerd op de duur van de laatste
verzuim)

Bron: Arbobalans TNO (2018) - bewerking door Panteia (2021)

Gepaard met de lange hersteltijd gaat het feit dat het gemiddeld aantal verzuimdagen (het
zogenoemde verzuimvolume) van werknemers in de ZW/LBZ met psychische aandoeningen
behoorlijk hoog is. Het gemiddeld aantal verzuimdagen van alle werknemers die in de
afgelopen 12 maanden hebben verzuimd, is 16 werkdagen (in 2017). Door psychische
klachten verzuimden werknemers in dezelfde periode meer dan drie keer dit gemiddeld aantal
verzuimdagen (gemiddeld 54,9 dagen) (Houtman et al. 2019).
Ten slotte wordt in tabel 3 aandacht besteed aan hoeveel werknemers in de ZW/LBZ zitten
vanwege psychische aandoeningen die worden veroorzaakt door hun werk(omstandigheden)
in de periode 2007 tot 2017 (Houtman et al. 2019). De mate van werkgerelateerdheid van
het verzuim is door de respondenten (werknemers) zelf-gerapporteerd. De cijfers laten zien
dat verzuim vanwege psychische aandoeningen in zeer grote mate werkgerelateerd is. In
2017 geeft bijna driekwart van de werknemers die de laatste keer verzuimden vanwege
psychische aandoeningen, aan dat hun verzuim ‘hoofdzakelijk’ of ‘gedeeltelijk’ het gevolg is
van hun werk. Ruim 40% van deze groep werknemers beoordeelt dat hun verzuim
‘hoofdzakelijk’ door hun werk is veroorzaakt. Dat is een relatief sterke toename ten opzichte
van 2007, toen dit laatste percentage nog 7 procentpunt minder was.
Ook als we kijken naar hoeveel verzuimdagen vanwege psychische aandoeningen
werkgerelateerd

zijn,

zien

we

een

toename.

In

2017

is

werk(omstandigheden)

verantwoordelijk voor bijna 85% van alle verzuimdagen in verband met psychische
aandoeningen. In 2007 was dit percentage ongeveer 10 procentpunt lager.

17

Tabel 3

Mate van werkgerelateerdheid van verzuim veroorzaakt door psychische aandoeningen

2007

2009

2011

2013

2015

2017

Mate van werkgerelateerdheid van het verzuim in verband met psychische klachten
(als percentage van de werknemers die verzuimen)
Hoofzakelijk werkgerelateerd

35,5%

30,7%

39,7%

34,6%

37,0%

42,5%

Voor een deel werkgerelateerd

34,4%

38,6%

35,2%

35,9%

38,5%

36,7%

Geen gevolg van het werk
weet niet

30,1%

30,7%

25,2%

29,5%

24,5%

20,8%

Mate van werkgerelateerdheid van het verzuim in verband met psychische klachten
(als percentage van de verzuimdagen)
Hoofzakelijk werkgerelateerd

38,7%

39,5%

41,1%

38,4%

37,2%

46,3%

Voor een deel werkgerelateerd

35,2%

37,2%

38,2%

39,3%

45,0%

38,3%

Geen gevolg van het werk
weet niet

26,1%

23,4%

19,7%

21,5%

17,0%

14,8%

Bron: Arbobalans 2018 - NEA 2007-2017 (TNO/CBS);15- tot en met 64-jarigen

2.4

Ontwikkeling van de doelgroepen
Relatief gezien is de omvang van de doelgroep van mensen in de ZW/LBZ in de laatste tien
jaar gegroeid. Als we het aandeel van werknemers die door psychische klachten hebben
verzuimd naar de periode van 2005 tot en met 2019 kijken (zie figuur 5), zien we eerst een
licht dalende ontwikkeling in de eerste drie jaren (van ruim 5% tot ongeveer 3,5%). Vanaf
2008 stijgt de trend en het percentage van mensen die verzuimen door psychische
aandoeningen neemt toe tot 7,4% in 2019.
In 2019 waren psychische klachten de voornaamste oorzaak van verzuim. In de periode
daarvoor was het verzuimpercentage van overige aandoeningen het hoogst. Onder 'overige
aandoeningen' worden onder andere hart- en vaatziekten, maag- en darmklachten,
neurologische aandoeningen, urogenitale klachten en longklachten verstaan. Het aandeel
verzuim naar aanleiding van klachten aan het bewegingsapparaat nam de laatste jaren af.15
Ruim de helft (60 procent) van alle werknemers met werkgerelateerd verzuim in 2017
schreef dit toe aan psychosociale arbeidsbelasting (PSA); het hoogste aandeel in de
laatste tien jaar. Werknemers noemen hierbij werkdruk en werkstress het vaakst als
reden voor hun verzuimklachten. Andere hieraan gerelateerde verzuimredenen zijn
emotioneel te zwaar werk, moeilijk werk, problemen met de leiding of werkgever en
problemen met collega’s of klanten (Van Echtelt, 2020).

15

https://www.volksgezondheidenzorg.info/onderwerp/ziekteverzuim/cijfers-context/trends#node-trendsoorzaken-ziekteverzuim

18

figuur 5

Aandeel werknemers die verzuimen vanwege psychische aandoeningen 2005-2019

8
7
6
5
4
3
2
1
0
2005 2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019

Bron: NEA (2005-2019)

In figuur 6 geven we de omvang van de groep mensen in de WIA vanwege een psychische
aandoening weer. Absoluut gezien bestaat deze doelgroep in 2019 uit 127.629 mensen. Over
de toename in absolute aantallen kunnen we geen conclusies trekken, omdat we de mensen
met een psychische aandoening in de WAO niet hebben meegerekend.
figuur 6

Doelgroep van mensen in de WIA (WGA- en IVA-uitkering) i.v.m. psychische aandoeningen
(2008-2019)

50
45
40
35
30
25
20
15
10
2008

2009

2010

2011

2012

2013

Aandeel lopende WGA- uitkeringen
i.v.m. psychische aandoeningen

2014

2015

2016

2017

2018

2019

Aandeel lopende IVA- uitkeringen
i.v.m. psychische aandoeningen

Aandeel lopende WGA en IVA- uitkeringen
i.v.m. psychische aandoeningen

Bron: UWV Kwantitatieve informatie 2008-2019

Er is ook sprake van een relatieve groei van de groep mensen in de WIA, in de zin dat in 2019
een groter aandeel van de lopende WGA- en IVA-uitkeringen wordt verstrekt in verband met
psychische aandoeningen dan in 2008. figuur 6 toont dat het aandeel mensen in de WIA

19

vanwege psychische aandoeningen in 2008 al ruim 35% was. Dit aandeel bleef constant tot
2010 en groeide daarna naar ongeveer 39% in 2019. In figuur 6 zien we ook dat het aandeel
van de mensen in de WIA vanwege psychische aandoeningen is toegenomen vanwege de
groei

van

IVA-uitkeringsontvangers.

Het

percentage

van

mensen

die

volledig

arbeidsongeschikt zijn als gevolg van psychische aandoeningen groeit met 11% van 14% tot
25% van 2008 tot en met 2019. Het aandeel mensen met een WGA-uitkering vanwege een
psychische aandoening groeit ook in dezelfde periode maar wat minder sterk (van 42% tot
48%).

2.5

Aandachtsgroepen met psychische aandoeningen
De invloed op verzuim verschilt per aandoening. Dit komt omdat elke aandoening (of stoornis)
meer of minder ernstige klachten kent. De invloed op het functioneren kan op verschillende
manieren worden geduid. Tabel 4 geeft een overzicht van de meest gebruikte indicatoren voor
de ziektelast.
Tabel 4

Indicatoren van ziektelast naar psychische aandoening

Jaarprevalentie16

Ziektejaren17

Ziektelast18

Chroniciteit19

Verzuim20

1. Aan middelen gebonden stoornissen

129.693

32.100

0,25

0,30

26,4

2. Aandachts- en gedragsstoornissen21

127.841

9.100

0,07

0,70

31,0

3. Aanpassingsstoornissen

236.132

46.500

0,20

-

-

4. Angststoornissen

365.137

173.900

0,48

0,52

37,4

5. Bipolaire en overige stemmingsstoornissen

32.175

11.02122

0,34

0,64

64,6

6. Depressieve stoornissen

430.859

147.57920

0,34

0,31

56,0

7. Eetstoornissen23

10.583

-

-

-

-

8. Persoonlijkheidsstoornissen

210.266

26.200

0,12

-

-

9. Pervasieve ontwikkelingsstoornissen24

95.536

19.900

0,21

-

-

10. Schizofrenie en psychotische stoornissen

44.116

22.700

0,51

-

-

11. Overige psychische problematiek

119.997

34.100

0,28

-

-

609.300

0,32

-

-

25

Totaal

1.919.697

26

Vanuit macroperspectief is de jaarprevalentie het meest relevant. Dit geeft immers aan
hoeveel mensen in een gegeven jaar te maken hadden met een psychische aandoening.
Daarbij blijkt dat depressieve stoornissen het meest voorkomend zijn, gevolgd door
angststoornissen. Respectievelijk 22,4% en 19,0% van de Nederlanders met een psychische
aandoening kampte in 2019 met deze stoornissen. Ook aanpassingsstoornissen, zoals
16

Bron: Bevolkingsstatistiek 2019 (CBS), Volksgezondheidenzorg.nl (RIVM), en Zorgregistraties eerste lijn 2019
(Nivel); bewerking door Panteia. De jaarprevalentie is het aantal personen dat in het betreffende jaar (2019) de
betreffende stoornis heeft (gehad).
17
Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2018 (RIVM)
18
Ziektejaren (YLDs) gedeeld door de prevalentie: de ziektelast drukt uit hoe zwaar de aandoening drukt op het
functioneren.
19
De Graaf et al. (2012). Prevalentie van psychische aandoeningen en trends van 1996 tot 2009; resultaten van
NEMESIS-2
20
De Graaf et al. (2011). Verzuim door psychische en somatische aandoeningen bij werkenden: Resultaten van
de ‘Netherlands Mental Health Survey and Incidence Study-2’ (NEMESIS-2).
21
Enkel ADHD
22
Vanuit de Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2018 (RIVM) is slechts informatie beschikbaar over de
ziektejaren veroorzaakt door alle stemmingsstoornissen gezamenlijk. Deze ziektejaren zijn hier evenredig
verdeeld naar de jaarprevalentie van de individuele stemmingsstoorniscategorieën. Deze cijfers gelden daarmee
als indicatief. In de praktijk zal deze verdeling er anders uitzien.
23
Enkel anorexia-nervosa
24
Enkel ASS
25
Enkel schizofrenie
26
Bron: Bevolkingsstatistiek 2019 (CBS), en NEMESIS-2 (Trimbos-instituut); bewerking door Panteia

20

overspannenheid en burn-out, komen relatief vaak voor, bij 12,3% van de Nederlanders met
een psychische aandoening. Eetstoornissen komen het minst vaak voor (0,6%). Ook bipolaire
stoornissen, en schizofrenie en psychotische stoornissen komen relatief weinig voor,
respectievelijk bij 1,7% en 2,3% van de Nederlanders met een psychische aandoening.
Een andere macro-indicator is het aantal ziektejaren; het aantal jaren dat een gehele groep
mensen met een aandoening hinder ondervindt in het functioneren. Deze wordt echter sterk
vertekend door de prevalentie: hoe groter de groep mensen met een aandoening, des te
groter het aantal ziektejaren toegekend aan deze aandoening. Deze indicator vindt dan ook
vooral zijn waarde in een verrekening met de prevalentie tot de geïndividualiseerde ziektelast.
Een berekening van deze ziektelast laat zien dat deze het grootst is voor schizofrenie en
psychotische stoornissen. Ook angststoornissen laten een relatief grote ziektelast zien. Deze
liggen qua aantal ziektejaren wel sterk uiteen, met angststoornissen als veroorzaker van het
grootst aantal ziektejaren. Schizofrenie en psychotische stoornissen leiden tot een relatief
beperkt aantal ziektejaren. Dit betekent dat iemand met een angststoornis een relatief grotere
impact op zijn/haar beroepsmatige functioneren ervaart dan iemand met schizofrenie of een
psychotische stoornis. Zij zijn desondanks wel allen gebaat bij een vergelijkbare mate van
inspanning tot herstel en re-integratie gezien de vergelijkbare ziektelast van deze
aandoeningen. Aandachts- en gedragsstoornissen kennen daarentegen een relatief beperkte
ziektelast en dus een beperktere impact op hun beroepsmatige functioneren. Voor deze groep
lijkt de mate waarin re-integratieprofessionals werkhervatting kunnen bespoedigen daarmee
relatief beperkt.
Een andere indicator op individueel niveau is de mate van chronisch verloop. Deze is het
grootst bij aandachts- en gedragsstoornissen. Dit betekent dat mensen met deze
aandoeningen regelmatiger hinder ondervinden in hun functioneren. Zoals opgemerkt is deze
hinder vaak wel van beperkte aard. Dit is anders bij bipolaire stoornissen en angststoornissen,
die beide een relatief hoge mate van chroniciteit kennen, maar ook een relatief grote
ziektelast. De hinder als gevolg van deze aandoeningen kan regelmatig en groot zijn. Aan
middelen gebonden stoornissen hebben daarentegen een beperkt chronisch karakter, en ook
een beperktere ziektelast.
Gekeken naar het aantal dagen dat mensen met een psychische aandoening verzuimen, valt
op dat mensen met een bipolaire stoornis het meest verzuimen, gemiddeld 64,6 dagen. Ook
depressieve stoornissen leiden tot relatief veel verzuim, gemiddeld 56,0 dagen per persoon
per kalenderjaar. Angststoornissen leiden tot beperkter verzuim, ondanks de hoge ziektelast
en de hoge mate van chronisch verloop. Dit kan betekenen dat de gevolgen van
angststoornissen vooral in het privéleven spelen. Ditzelfde geldt ook voor mensen met
aandachts- en gedragsstoornissen en aan middelen gebonden stoornissen.
Niet alleen de impact verschilt van aandoening tot aandoening, maar ook de groep die het
treft. In tabel 5 is de jaarprevalentie uitgesplitst naar geslacht en leeftijd.

21

Tabel 5

Prevalentie van verschillende psychische aandoeningen naar geslacht en leeftijd voor het jaar
2019

Geslacht

Leeftijd

Totaal

M

V

15-34

35-44

45-54

55-64

65+

1. Aan middelen gebonden stoornissen

129.693

67%

33%

-

-

-

-

-

2. Aandachts- en gedragsstoornissen27

127.841

57%

43%

61%

22%

12%

5%

1%

3. Aanpassingsstoornissen

236.132

34%

66%

26%

24%

26%

20%

4%

4. Angststoornissen

365.137

34%

66%

35%

21%

20%

17%

7%

5. Bipolaire en overige stemmingsstoornissen

32.175

44%

56%

23%

18%

25%

25%

9%

6. Depressieve stoornissen

430.859

36%

64%

23%

18%

25%

25%

9%

7. Eetstoornissen28

10.583

5%

95%

-

-

-

-

-

8. Persoonlijkheidsstoornissen

210.266

43%

57%

32%

25%

23%

16%

4%

9. Pervasieve ontwikkelingsstoornissen29

95.536

57%

43%

-

-

-

-

-

10. Schizofrenie en psychotische stoornissen30

44.116

68%

32%

16%

24%

28%

24%

8%

11. Overige psychische problematiek

119.997

40%

60%

-

-

-

-

-

Totaal

1.919.697

49%

51%

38%

19%

21%

15%

-

31

Bron: Bevolkingsstatistiek 2019 (CBS), Volksgezondheidenzorg.nl (RIVM), en Zorgregistraties eerste lijn 2019
(Nivel); bewerking door Panteia

Hieruit blijkt dat het type psychische aandoeningen waarmee mannen en vrouwen kampen
sterk verschilt. Zo is meer dan twee derde van de mensen met schizofrenie of een
psychotische stoornis man, net als bij aan middelen gebonden stoornissen. Ook aandachtsen gedragsstoornissen, en pervasieve ontwikkelingsstoornissen komen relatief vaker voor
onder mannen dan vrouwen. Eetstoornissen komen dan weer bijna exclusief voor bij vrouwen.
Zo ook kennen aanpassingsstoornissen, angststoornissen en depressieve stoornissen een
grotere prevalentie onder vrouwen dan mannen.
Een uitsplitsing naar leeftijd maakt een verdeling in drie groepen mogelijk. Allereerst kan een
groep aandoeningen onderscheiden worden die zich vooral uiten in de vroege volwassenheid,
zoals aandachts- en gedragsstoornissen, angststoornissen en persoonlijkheidsstoornissen.
Een tweede groep aandoeningen laat een gelijke prevalentie over alle leeftijdsgroepen zien,
zoals in het geval van aanpassingsstoornissen, bipolaire stoornissen, en depressieve
stoornissen. Schizofrenie en psychotische stoornissen vormen de derde groep met een relatief
groter prevalentie in oudere groepen. Deze laatste bevinding is niet overeenkomstig met het
feit dat deze aandoeningen vaak tussen de 16 en 30 tot uiting komt (Trimbos-instituut, 2021)
en kan verklaard worden door het feit dat de NEMESIS-steekproef geen representatief beeld
geeft van de populatie mensen met schizofrenie en psychotische stoornissen.

2.6

Samenvatting cijermatig beeld
Hierboven hebben we een overzicht gepresenteerd van de beschikbare kwantitatieve
informatie over mensen met een psychische aandoening die een beroep doen op reintegratievoorzieningen (LBZ/ZW en WIA). We hebben eerst de omvang, de ontwikkeling en
de sociaaleconomische kenmerken van deze doelgroep in kaart gebracht. Daarna hebben we
de impact van de verschillende psychische stoornissen op het functioneren vergeleken.

27

Enkel ADHD
Enkel anorexia-nervosa
Enkel ASS
30
Enkel schizofrenie
31
Bron: Bevolkingsstatistiek 2019 (CBS), en NEMESIS-2 (Trimbos-instituut); bewerking door Panteia
28
29

22

De belangrijkste uitkomsten omtrent de kenmerken van de groep mensen met een psychische
aandoening die te maken krijgt met verzuim (LBZ/ZW) of arbeidsongeschiktheid (WIA)
kunnen als volgt worden samengevat:


In 2019 hadden ongeveer 1,9 miljoen Nederlanders een psychische aandoening, waarvan
iets meer vrouwen dan mannen.

Psychische aandoeningen en verzuim (LBZ/ZW)


Binnen alle leeftijdsgroepen heeft verzuim vanwege psychisch klachten een vergelijkbaar
aandeel in het totale verzuim door alle werknemers, namelijk tussen 6% en 8% van het
verzuim.



Relatief gezien is de omvang van de doelgroep van mensen in de ZW/LBZ in de laatste
tien jaar gegroeid. Het percentage van mensen die verzuimen door psychische
aandoeningen was 7,4%

in 2019.

In 2019

waren psychische

klachten de

voornaamste oorzaak van verzuim.


De incidentie van verzuim in verband met psychische aandoeningen is relatief hoog in
twee sectoren: onderwijs en zorg.



Werknemers in de ZW/LBZ vanwege psychische aandoeningen hebben een relatief lange
hersteltijd in vergelijking met werknemers met fysieke klachten.



Het

verzuim

vanwege

psychische

aandoeningen

is

in

zeer

grote

mate

werkgerelateerd. De mate waarin aandoeningen werkgerelateerd zijn is bovendien
in de laatste tien jaar sterk toegenomen.
Psychische aandoeningen en arbeidsongeschiktheid (WIA)


Het percentage mensen in de WIA vanwege psychische aandoeningen (als deel van de
totale WIA-populatie) is in de afgelopen jaren toegenomen.



Het aandeel mensen dat vanwege psychische klachten de WIA instroomt (ten opzichte
van de totale WIA-instroom in dezelfde leeftijdsklasse) neemt af met leeftijd. Dit komt
vooral omdat andere oorzaken voor arbeidsongeschiktheid bij oudere werknemers in
toenemende mate een rol spelen.



Binnen de doelgroep WIA-gerechtigden zijn mensen met psychische aandoeningen vaker
jonger en en hebben vaker een startkwalificatie dan de groep WIA-gerechtigden zonder
psychische aandoening.



Relatief meer vrouwen dan mannen zijn gedeeltelijk arbeidsongeschikt in verband met
een psychische aandoening.



De kans dat een psychische aandoening leidt tot WIA-instroom neemt toe met de leeftijd.

23

Ziektelast per aandoening
De invloed van een psychische aandoening op het verzuim is niet voor alle aandoeningen
gelijk. We geven hieronder een overzicht van welke aandoeningen het vaakst voorkomen en
wat de ziektelast van deze aandoeningen is.


Depressieve, angst- en aanpassingsstoornissen komen het vaakst voor.
o

Depressieve stoornissen kennen een gematigde ziektelast, een gematigde mate
chroniciteit, en komen in alle leeftijdsgroepen voor.

o

Angststoornissen kenmerken zich door een sterke ziektelast, een sterke mate
van chronisch beloop, en doen zich vooral bij jongeren voor.

o

Aanpassingsstoornissen, zoals burn-out en overspannenheid, kennen een
beperkte ziektelast, en komen binnen alle leeftijdsgroepen voor.



Ten

opzichte

van

andere

stoornissen

leiden

stemmingsstoornissen,

waaronder

depressieve en bipolaire stoornissen, gemiddeld tot het langste verzuim, respectievelijk
gemiddeld 64,6 en 56,0 dagen per persoon.

24

3 Belemmeringen bij
re-integratie

25

Er bestaan reële obstakels voor de doelgroep van mensen met psychische problemen om op
een duurzame, zinvolle en gezonde wijze te participeren in het arbeidsproces. Het is niet
eenvoudig om de precieze oorzaken – en daarmee de belangrijkste belemmeringen, barrières
of obstakels – aan te wijzen van dit probleem. Dit komt mede doordat een stevige basiskennis
hierover ontbreekt (Boumans et al., 2018). Een literatuuronderzoek is uitgevoerd om zicht te
krijgen op de belemmeringen die een rol spelen bij werkhervatting na verzuim door psychische
klachten.
Er is gefocust op de barrières voor werkhervatting waar met re-integratieactiviteiten invloed
op kan worden uitgeoefend. En dus niet op achtergrondkenmerken zoals leeftijd, geslacht en
opleidingsniveau, die uiteraard wel kunnen samenhangen met de kans op werkhervatting.
Enkele studies richten zich niet specifiek op werkhervatting bij verzuim door psychische
klachten, maar op arbeidsparticipatie van mensen met een psychische aandoening in meer
algemene zin. Ook de inzichten uit deze onderzoeken zijn verwerkt in deze rapportage.
In de literatuurstudie is vooral gezocht naar reviews en overzichtsstudies, waarin de
bestaande kennis is samengevat. Een volledige lijst van geraadpleegde literatuur over de
belemmeringen bij werkhervatting is opgenomen in de bijlage. Na bestudering van deze
bronnen bleken enkele publicaties het meest concrete inzicht te bieden in (beïnvloedbare)
barrières bij werkhervatting na verzuim door psychische klachten. Deze inzichten vatten we
samen in dit hoofdstuk.
We maken een onderscheid naar belemmeringen bij ‘common mental disorders’ (CMD) en
‘ernstige psychiatrische aandoeningen’ (EPA). Dit onderscheid is weliswaar een grofmazige
indeling, maar is desondanks een gangbare indeling in de geraadpleegde literatuur. Achter
het begrip ‘psychische aandoening’ gaat immers een grote diversiteit schuil. Het verschil
tussen CMD en EPA loopt langs twee lijnen: ernst en prevalentie. EPA kenmerken zich door
een sterke, terugkerende verstoring van het functioneren. CMD’s kenmerken zich door een
beperktere verstoring van voorbijgaande aard. Daarbij geldt dat EPA minder vaak voorkomen
dan CMD’s.
De beschreven belemmeringen in de literatuur hebben vooral betrekking op ‘common
mental disorders’ (CMD) en in mindere mate op ernstige psychiatrische aandoeningen
(EPA). In de literatuur zijn belemmeringen voor re-integratie als zodanig beschreven,
maar worden ook factoren benoemd die een succesvolle re-integratie bevorderen. De
afwezigheid van

deze

belemmeringen.

In

bevorderende

grote

lijnen

factoren

zijn

de

kunnen

deels

worden

gezien

als

volgende

typen

belemmeringen

te

onderscheiden:


Belemmeringen in de werksituatie



Belemmeringen in de persoon



Overige belemmeringen

Deze verschillende factoren staan veelal niet op zichzelf, maar beïnvloeden elkaar.
Verondersteld kan worden dat de wisselwerking tussen werkgerelateerde, persoonlijke
en overige (maatschappelijke) factoren een rol speelt (van Weeghel & Michon, 2018).
De impact van een EPA of CMD en daaruitvolgende kwetsbaarheid is daarnaast individu
specifiek.
In het volgende hoofdstuk gaan we in op de factoren en interventies die bijdragen aan
het oplossen van deze belemmeringen.

26

3.1

Belemmeringen bij common mental disorders

3 . 1. 1

B e le mm er in g en in d e w e rk si tu a ti e
Op basis van (overzichts)onderzoeken naar belemmeringen die werknemers ervaren bij reintegratie na psychische klachten (Andersen et al. 2012; Joosen et al. 2017), kunnen
samenvattend de volgende belemmeringen in de werksituatie worden onderscheiden vanuit
het perspectief van werknemers:

Te snel moeten starten met werk na verzuim.

Niet passende werkinhoud: taken niet uitdagend en/of niet passend, hogere werkdruk
dan afgesproken, niet passende werktijden.

Geen structurele aanpassingen in de werkomgeving: er is niets veranderd in de
werksituatie, waardoor er geen sprake is van een structurele oplossing van de ervaren
knelpunten.

Onvoldoende en niet-passende begeleiding/supervisie door leidinggevende: gebrek aan
duidelijkheid over het re-integratieproces, onvoldoende communicatie, niet benaderbare
manager, gebrek aan steun, begrip, en vertrouwen.

Gebrek aan ervaren steun, compassie en begrip van collega’s.

3 . 1. 2

B e vo rd e ren d e f ac to r en in d e w er k s i tu a t ie
Factoren die door personen met psychische aandoeningen zelf als helpend of belangrijk
worden ervaren bij succesvolle arbeidsparticipatie, zijn – in termen van werkgerelateerde
factoren: een kans krijgen, vertrouwen van de leidinggevende, betrokken collega’s en
aangepaste

taken

(Boumans

et

al.

2018).

Stakeholders

–

GGZ-professionals,

arboprofessionals, huisartsen en managers – benoemen de volgende drie aspecten die
samenhangen met de werksituatie als kern van een succesvol re-integratieproces (Joosen et
al. 2017). Deze zogenoemde bevorderende factoren vloeien logischerwijs voort uit een deel
van de hierboven beschreven belemmeringen.
Het type werk waar men naar terugkeert: voldoening gevende en motiverende
activiteiten
Adequate werkaanpassingen zijn van essentieel belang bij re-integratie. Werksituaties waarin
geen substantiële actie is ondernomen om de terugkerende werknemer te ondersteunen zijn
een grote barrière voor re-integratie. Managers benoemen dat re-integratie wordt bevorderd
als de werknemer met alternatief werk kan starten in plaats van het eigen werk. Het eigen
werk brengt mogelijk verwachtingen en druk met zich mee om te functioneren als voor het
verzuim. Alternatief werk kan de mogelijkheid bieden kleine successen te boeken en het
zelfvertrouwen te hervinden. Het terugkeren naar activiteiten die voldoening geven en
motiverend zijn faciliteren de re-integratie in sterke mate.
In dit licht beschrijven Andersen et al. (2012) dat aanpassingen in het werk die beperkt blijven
tot een lager aantal werkuren niet voldoende zijn. Ook verantwoordelijkheden en werkdruk
moeten langzaam worden opgebouwd. Werknemers die terugkeren op het werk hebben extra
tijd nodig om de nieuw geleerde strategieën te oefenen en te gebruiken. En zij moeten
bovendien continu evalueren of de werkcapaciteit wordt overschreden.
Een veilige, verwelkomende en stigma-vrije werkomgeving
Conflicten op het werk, vooroordelen op de werkvloer over psychische problemen en
moeizame communicatie met de manager zijn belemmerend voor re-integratie. De
werkomgeving is niet altijd gemotiveerd om de zieke werknemer te laten re-integreren,
bijvoorbeeld als een vervanger is ingehuurd die goed functioneert. Verder kan de relatie
tussen de zieke werknemer en de collega’s verslechterd zijn doordat de werknemer in de
periode

voorafgaand

aan

het

verzuim

minder

goed

functioneerde

of

moeizaam

communiceerde. Collega’s hebben beperkte kennis van het herstelproces van psychische

27

klachten en kunnen activiteiten die werknemers ondernemen in hun privéleven (zoals fietsen
of winkelen) zien als het genieten van de verzuimperiode in plaats van het werken aan herstel.
Zieke werknemers voelen zich dan ook schuldig richting collega’s om dergelijke activiteiten te
ondernemen.
Waar het gaat om bevorderde factoren op het gebied van de werkomgeving geven Andersen
et al. (2012) aan dat sociale steun een belangrijke rol speelt bij het uitbouwen van een
gedeeltelijke terugkeer naar werk tot een volledige terugkeer. Daarbij gaat het om zowel de
sociale steun tijdens het verzuim als de sociale steun in het proces van re-integratie. Na de
terugkeer op het werk is het van belang dat er begrip is voor de symptomen en de
verminderde

werkcapaciteit.

En

dat

collega’s

de

aangepaste

werkomstandigheden

respecteren. De mate van steun op het werk kan afhankelijk zijn van de oorzaak van de
psychische problemen. Als voorbeeld wordt genoemd dat er bij het overlijden van een partner
meer begrip is dan bij een scheiding.
Gepersonaliseerde ondersteuning bij re-integratie
Er is geen standaard in re-integratie ondersteuning en een gepersonaliseerde aanpak is
essentieel. Het is belangrijk dat de manager regelmatig contact onderhoudt met de
werknemer. Maar tegelijkertijd kan de manager ook te snel of te frequent contact leggen,
zeker als er sprake is van een (opkomend) conflict op het werk. Dit kan re-integratie dan juist
weer belemmeren.
3 . 1. 3

B e le mm er in g en in d e p er so o n
Op basis van (overzicht)onderzoek naar belemmeringen die werknemers ervaren bij reintegratie na psychische klachten (Andersen et al. 2012, Joosen et al. 2017, Noordik 2013),
kunnen samenvattend de volgende belemmeringen in de persoon en de privésituatie worden
onderscheiden:


Gebrek aan motivatie voor terugkeer naar het werk. Dit is volgens werknemers een
belangrijke barrière. Het gebrek aan motivatie is vaak gerelateerd aan gevoelens van
boosheid en het gevoel oneerlijk behandeld te worden. Gevoelens van onzekerheid en
angst voor terugkeer op het werk, angst voor negatieve reacties op het werk.



Gevoelens van schaamte of schuld voor hun psychische problemen.



(Cognitieve) factoren die het moeilijk maken om met de eisen van het werk om te gaan,
zoals uitputting, verminderde concentratie, prikkelbaarheid, vergeetachtigheid, het niet
in staat zijn om grenzen te stellen, perfectionisme, het niet herkennen van uitputting,
een (te) sterk verantwoordelijkheidsgevoel, gebrek aan zelfinzicht en gebrek aan
assertiviteit.



Bijkomende fysieke klachten.



Spanningen of stress in privéleven of gebrek aan begrip van naasten.

Stakeholders - GGZ-professionals,

arboprofessionals,

huisartsen

en

managers

–

benoemen dat de motivatie van werknemers om terug te keren naar het werk versus hun
emoties, cognities en ‘coping’ van grote invloed zijn op de re-integratie na psychische klachten
(Joosen et al. 2017). In dit licht stellen Andersen et al. (2012) dat het belangrijk is dat een
werknemer gemotiveerd en bereid moet zijn om te re-integreren. Als een werknemer niet wil
re-integreren omdat het werk geen voldoening geeft, of omdat activiteiten thuis meer
voldoening geven, is dat een grote barrière.
De belemmeringen die uit het onderzoek van Andersen et al. (2012) naar voren komen,
komen overeen met de bevindingen uit de overzichtsstudie van Joosen et al. (2017) zoals
hierboven beschreven. Een belangrijke belemmering die werknemers volgens Andersen et al.
(2012) namelijk ervaren is dat ze vrezen dat er geen verbetering of aanpassing van de

28

werkomstandigheden heeft plaatsgevonden bij de terugkeer naar werk. Angst van de
werknemer niet om te kunnen gaan met de eisen van het werk of de controle te verliezen
hangt samen met een negatieve attitude ten opzichte van werkhervatting. Dit kan de
mogelijkheden voor het omgaan met problemen en stress beïnvloeden. De door de werknemer
ingeschatte eigen effectiviteit in het omgaan met de eisen van het werk blijkt van belang te
zijn bij het re-integratieproces.
Waar in het onderzoek door Joosen et al. (2017) wordt gesproken over de rol van ‘emotionele
factoren’ spreken Andersen et al. (2012) individuele psychologische factoren die personen
met CMD ervaren als obstakels voor werkhervatting. Het gaat daarbij om aspecten als
uitputting, verminderde concentratie, prikkelbaarheid en vergeetachtigheid. Werknemers
kunnen het moeilijk vinden om grenzen te stellen in veeleisende situaties op het werk, door
een

hoge

mate

van

verantwoordelijkheidsgevoel.

Die

hoge

mate

van

verantwoordelijkheidsgevoel kan ook leiden tot een te snelle terugkeer naar het werk.
Perfectionisme maakt het voor werknemers moeilijk om het werktempo te verlagen en hun
eigen verminderde werkcapaciteit te accepteren.
Het ziekteverlof als gevolg van CMD’s leidt tot een lage ervaren eigen effectiviteit.
Werknemers ervaren onzekerheid over het in staat zijn om te gaan met de eisen op het werk
en hebben twijfels over hun eigen mogelijkheden om het gedrag aan te passen. Als
leidinggevende en collega’s het verzuim en de klachten volledig toeschrijven aan de privé
situatie en niet aan de werksituatie, vermindert de motivatie om op het werk terug te keren
aanzienlijk omdat de werknemer er geen vertrouwen in heeft dat de werkgever relevante
veranderingen op de werkplek doorvoert.
Factoren die door mensen met een psychische aandoening zelf als helpend of belangrijk
worden ervaren bij succesvolle arbeidsparticipatie,
persoonsgebonden

factoren:

motivatie,

psychische

omvatten

– in termen van

stabiliteit,

zelfinzicht

en

zelfmanagement, toegang tot sociale steun, assertiviteit en humor (Boumans et al.
2018).
3 . 1. 4

O v e rig e b e le mm er in g e n
De overige belemmeringen hebben doorgaans te maken met de zorg, de regelgeving en de
samenwerking tussen de verschillende partijen.
De factoren hebben vooral betrekking op de maatschappelijke context waarbinnen de reintegratie plaatsvindt. In onderzoek naar belemmeringen die werknemers ervaren bij reintegratie na psychische klachten (Joosen et al. 2017), werden lange wachtlijsten voor
psychologische behandeling en diagnose als belemmering onderscheiden. Deze wachtlijsten
kunnen het herstelproces belemmeren en daarmee ook de terugkeer naar werk.
Andersen et al. (2012) beschrijven als belemmerende factor dat werknemers te maken krijgen
met

verschillende

perspectieven

op

systemen,

die

re-integratie.

gezondheidszorg en

de

conflicterende

Het

gaat

belangen

daarbij

arbodienstverlening.

om

hebben

en

verzekeraars,

verschillende

de

De verschillende systemen

geestelijke
hebben

op

verschillende manieren impact op de werknemer en werkhervatting. Zo kan de behandeling
vanuit de GGZ teveel gericht zijn op symptomen en ziekte in plaats van op mogelijkheden, of
teveel gericht zijn op individuele strategieën in plaats van relevante werkplekaanpassingen.
Verzekeraars kunnen bijvoorbeeld een belemmerende rol spelen als financiering van herstel
bevorderende activiteiten op zich laat wachten.

29

3.2

Belemmeringen bij ernstige psychiatrische aandoeningen
In deze paragraaf maken we op basis van beschikbare (overzichts)onderzoeken
onderscheid tussen belemmerende factoren in de werksituatie, in de persoon, en overige
belemmeringen (van Beek et al. 2014, van Erp 2014, de Kinderen 2015, Boumans et al.
2018, Lange et al. 2019).

3 . 2. 1

B e le mm er in g en in d e w e rk si tu a ti e
Op basis van de verschillende onderzoeken (zie hierboven) komen de volgende
werkgerelateerde

factoren

naar

voren

die

een

belemmeringen

zijn

voor

de

arbeidsparticipatie van personen met een ernstige psychiatrische aandoeni ng:

Niet passende werkinhoud

Onbegrip, stigma en uitsluiting

Prestatiedruk

Gebrek aan (passende) ondersteuning

Onbekendheid en vooroordelen bij werkgevers (speelt met name bij het aannemen van
personen met een EPA).
Deze factoren werken we hieronder verder uit.
Niet passende werkinhoud
Personen met een psychische stoornis hebben grotere kans op ziekteverzuim, waardoor
ze sneller achter gaan lopen met werk en daarmee problemen kunnen ondervinden in
het behouden van hun baan. Stress en veranderingen bemoeilijken het behouden van
werk. Te veel verantwoordelijkheid moeten nemen, zelfstandig moeten werken, lange
dagen moeten maken. In korte tijd moeilijke taken moeten leren/uitvoeren, dragen bij
tot stress. Personen met een psychische stoornis hebben grotere kans op ziekteverzuim,
waardoor ze sneller achter gaan lopen met werk en daarmee problemen kunnen
ondervinden in het behouden van hun baan.
Onbegrip, stigma en uitsluiting
Onbegrip, stigma en uitsluiting kwamen ook als belangrijke belemmeringen voor
arbeidsparticipatie naar voren. Het gaat om de bereidheid om mensen een kans te geven
een plek te bieden die aansluit bij iemands mogelijkheden en beperkingen en iemand
daarin als volwaardig persoon te benaderen. In het contact met werkgevers ervaart men
bijvoorbeeld een gebrek aan kennis over wat psychische problemen inhouden en ervaart
men een lage bereidheid om rekening te houden met specifieke klachten en
omstandigheden. Voor werknemers is het een dilemma in hoeverre ze informatie over
hun psychische klachten delen met de werkgever.
Prestatiedruk
Ook prestatiedruk en hoge eisen die worden gesteld vormen voor sommigen een
belemmering om betaald werk vol te houden. Het gaat dan bijvoorbeeld om het omgaan
met deadlines, het werktempo, de tijdsdruk, het moeten verantwoorden van uren en
functioneringsgesprekken.
Gebrek aan (passende) ondersteuning
In het verleden heeft men ervaren dat er geen of nauwelijks ondersteuning werd
geboden bij pogingen om terug te keren in betaalde arbeid. Het gaat dan bijvoorbeel d
om ondersteuning bij werk zoeken maar ook ondersteuning op de werkplek om de
overgang te versoepelen. Daardoor voelt men zich aan het lot overgelaten. Waar het
gaat om werkbehoud ervaren mensen met een EPA veelal onvoldoende steun van de
werkgever met betrekking tot:

30



Flexibiliteit is werkuren en werkomgeving



Begeleiding en coaching



Monitoren van de gezondheid van de werknemer

Onbekendheid en vooroordelen bij werkgevers
Werkgevers zijn minder geneigd om mensen met een psychische stoornis aan te nemen
uit angst voor de consequenties (onder andere ziekteverzuim, lagere prestaties,
negatieve

reacties

van

collega’s,

misbruik

van

aanpassingsmogelijkheden

door

collega’s). Ook zijn werkgevers niet altijd goed op de hoogte van procedures en
werkwijzen met re-integratietrajecten voor mensen met een psychische stoornis en de
benodigde samenwerking met ketenpartijen. Daarnaast zijn werkgevers onvoldoende
op de hoogte van het bestaan van de groep met een psychische stoornis en het
potentieel dat zij hebben op de arbeidsmarkt. Tevens vergt het behouden van
werknemers met een psychische stoornis extra (management)tijd en geld (o.a.
werkplekaanpassingen, meer aandacht en flexibiliteit van werkgever, kosten voor
ziekteverzuim). Werkgevers geven aan onvoldoende informatie te krijgen over de
beperkingen en benodigdheden (tijdens het aannameproces en tijdens het werk).
3 . 2. 2

B e le mm er in g en in d e p e r so o n
Op basis van eerdergenoemde onderzoeken komen de volgende in de persoon gelegen
factoren naar voren die een belemmeringen zijn voor de arbeidsparticipatie van
personen met een ernstige psychiatrische aandoening:


Beperkte belastbaarheid



Persoonlijke drempels, zelfstigma en gebrek aan lange termijn doelen



Gebrek aan kwalificaties

Beperkte belastbaarheid
De psychische klachten zelf, de strijd die men dagelijks voert om met deze klachten om
te gaan en de bijbehorende lijdensdruk, vormen de voornaamste belemmeringen in
pogingen tot duurzaam volhouden van arbeidsparticipatie. Op momenten of in periodes
dat het psychisch lijden zwaar is, komen alle andere zaken in de knel, zo ook het werk.
De psychische klachten doen een zodanig beroep op de eigen inspanningen tot
zelfmanagement dat het wordt ervaren als een ‘baan op zich’ om zichzelf ondanks
psychische kwetsbaarheid staande te houden. Beperkte belastbaarheid, voortkomend
uit de psychische klachten, is dan ook een belangrijk thema. Het feit dat de eigen
belastbaarheid beperkt is, leidt tot frustratie en verdriet. Men moet de eigen grenzen
leren accepteren.
Persoonlijke drempels, zelfstigma en gebrek aan lange termijn doelen
Personen

met

een

psychische

stoornis

zijn

minder

goed

ontwikkeld

op

het

communicatieve vlak. Zij hebben moeite in het contact met collega’s, werkgever en
cliënten en dit belemmert ze in het vinden van geschikt werk en/of het succesvol
uitvoeren van hun werk.
Werkzoekenden met een psychische stoornis hebben vaak de verwachting dat zij niet
geselecteerd zullen worden of dat zij na selectie niet geaccepteerd en gediscrimineerd
zullen worden. Geanticipeerd stigma weerhoudt veel personen met een stoornis ervan
überhaupt op zoek te gaan naar een baan. Deze negatieve ervaringen en tegenslagen
in pogingen om weer te gaan werken, vormen een niet te onderschatten, en steeds
groter wordende belemmeringen de transitie naar betaald werk. Ook zelfstigma speelt
hierbij: door mislukte re-integratiepogingen gaat men op een gegeven moment aan

31

zichzelf twijfelen en dan is het verleidelijk om bestaande beeldvorming over psychische
ziekten te internaliseren.
Gebrek aan kwalificaties
Bij de transitie naar betaald werk kan een rol spelen dat mensen te laag gekwalificeerd
zijn voor het werk dat ze graag zouden willen doen, bijvoorbeeld omdat ze door
psychische problemen de studie niet hebben afgemaakt.
3 . 2. 3

O v e rig e b e le mm er in g e n
Op basis van de hierboven genoemde onderzoeken komen de volgende overige factoren
naar voren die een belemmeringen zijn voor de arbeidsparticipatie van personen met
een ernstige psychiatrische aandoening:


Perverse financiële prikkels



Flexibele arbeidsmarkt



Gebrekkige re-integratiepraktijk

Perverse financiële prikkels
Vaak gaan mensen er niet financieel op vooruit als ze de stap naar betaald werk
proberen te zetten. De onzekerheid en ‘het gedoe’ rond de financiën vormt een
belemmering.
Flexibele arbeidsmarkt
Ook kenmerken van de arbeidsmarkt kunnen een belemmering vormen. Het gaat daarbij
om krapte op de arbeidsmarkt, korte contracten, concurrentie, snelle wisselingen van
personeel. Deze kenmerken van de huidige arbeidsmarkt hebben ervoor gezorgd dat de
vanzelfsprekendheid van een vaste verbinding met een werkgever en een vast inkomen
zijn komen te vervallen. De ervaring is dat mensen met psychische problemen in een
dergelijke arbeidsmarkt extra worden benadeeld.
Re-integratiepraktijk zoekende naar de juiste aanpak
In Nederland is de re-integratiepraktijk van deze groep lange tijd gekenmerkt door een
voorzichtige

aanpak,

met

langdurige,

stapsgewijze

voorbereidingstrajecten

en

beschutte werkplekken. De laatste jaren is het accent steeds sterker op (her)intrede in
het reguliere arbeidsproces komen te liggen. Daarbij is het besef gegroeid dat het
verkrijgen van een reguliere baan niet eenvoudig is, maar dat het behouden van dat
werk

doorgaans nog veel

moeilijker is voor

mensen

met ernstige

psychische

aandoeningen. Velen verliezen na verloop van tijd hun baan en op de langere duur ook
enig ander dienstverband (Boumans et al. 2018).

32

3.3

Samenvatting
Hieronder volgt op basis van bestaande onderzoeken een overzicht van de belangrijkste belemmeringen voor re-integratie (en werkbehoud) voor zowel
personen met CMD’s als personen met EPA.

Belemmeringen bij re-integratie

Belemmering en in de
werksituatie

Belemmeringen in de
persoon

Overige belemmeringen

Common Mental Disorders (CMD’s)

Ernstige Psychiatrische Aandoeningen (EPA)

 Te snel moeten starten
 Niet passende werkinhoud: taken niet uitdagend en/of niet passend,
hogere werkdruk dan afgesproken, niet passende werktijden
 Geen structurele aanpassingen in de werkomgeving
 Onvoldoende en niet-passende begeleiding/supervisie: gebrek aan
duidelijkheid over re-integratieproces, onvoldoende communicatie, niet
benaderbare manager, gebrek aan steun, begrip, en vertrouwen
 Gebrek aan ervaren steun, compassie, begrip van collega’s

 Niet passende werkinhoud
 Onbegrip, stigma en uitsluiting
 Prestatiedruk
 Gebrek aan (passende) ondersteuning
 Onbekendheid en vooroordelen bij werkgevers

 Gebrek aan motivatie voor terugkeer naar het werk
 Gevoelens van onzekerheid en angst voor terugkeer op het werk, angst
voor negatieve reacties op het werk
 Gevoelens van schaamte of schuld
 Moeite om te gaan met eisen van het werk: Niet in staat om grenzen te
stellen, (te) sterk, verantwoordelijkheidsgevoel, gebrek aan zelfinzicht,
gebrek aan assertiviteit
 Bijkomende fysieke klachten
 Spanningen of stress in privéleven
 Gebrek aan begrip van naasten

 Beperkte belastbaarheid
 Persoonlijke drempels, zelfstigma en gebrek aan lange termijn doelen
 Gebrek aan kwalificaties

 Lange wachtlijsten voor behandeling en diagnose (professionele
begeleiding)

 Perverse financiële prikkels
 Flexibele arbeidsmarkt
 Gebrekkige re-integratiepraktijk

33

4 Effectieve re-integratie
instrumenten en
inzichten uit de praktijk

34

In dit hoofdstuk gaan we nader in op de bestaande re-integratie instrumenten die
bewezen effectief zijn bij de re-integratie van mensen met een psychische aandoening.
Met bewezen effectieve interventies bedoelen we dat de interventie een met onderzoek
aangetoonde bijdrage aan de oplossing van het geformuleerde probleem levert. Ook
beschrijven we enkele inzichten uit de praktijk die van belang kunnen zijn voor re integratieprofessionals.
Inclusiecriteria
De inventarisatie van effectieve re-integratie-instrumenten heeft
plaatsgevonden door het raadplegen van verschillende databanken,
wetenschappelijke en grijze overzichtsliteratuur. Er is voor gekozen zoveel
mogelijk voort te bouwen op dit eerdere werk, waar mogelijk aangevuld met
actuele bronnen. Alle interventies uit deze bronnen zijn beoordeeld op basis
van de inclusiecriteria.
Voor inclusie van interventies in het rapport hebben we de volgende criteria
gehanteerd:


De effectiviteit van de interventie is onderzocht voor mensen met psychische
klachten.



De interventie heeft als hoofd- of nevendoel re-integratie naar werk (vanuit een
situatie van verzuim, arbeidsongeschiktheid of werkloosheid) of terugvalpreventie
na eerder verzuim.



De methode wordt in Nederland toegepast.

Het onderzoek heeft ten doel een overzicht te bieden van de bestaande
(mogelijk) effectieve interventies die met het oog op re-integratie van mensen
met psychische klachten ingezet kunnen worden. Daarom zijn in dit rapport
interventies opgenomen die in Nederland worden toegepast. Deze interventies
zijn (ook) in Nederland onderzocht op effectiviteit. In de academische meta analyses is wel gekeken naar interventies die in andere landen zijn
onderzocht. Veelal waren dit interventies met (een variant van) Cognitieve
gedragstherapie, al dan niet gecombineerd met werkgerichte elementen.

4.1

Effectieve re-integratie instrumenten
Voor dit onderzoek nemen we als uitgangspunt voor de selectie van bewezen effectieve
interventies dat deze door één van de Nederlandse kennisinstituten32 zijn beoordeeld als
effectief, met een doelstelling (en uitkomstmaten) op het gebied van arbeidsparticipatie. In
de databanken van kennisinstituten zijn de volgende effectieve interventies opgenomen, die
betrekking hebben op psychische klachten en re-integratie naar werk:


Individuele plaatsing en steun (IPS): Sterke aanwijzingen voor effectiviteit (Trimbosinstituut)



Individuele Rehabilitatie benadering (IRB): Sterke aanwijzingen voor effectiviteit
(Trimbos-instituut, Movisie)



32

Bewegen werkt: Eerste aanwijzingen voor effectiviteit (Kenniscentrum Sport)

Trimbos-instituut, Movisie, NJi, NCJ, RIVM, Kenniscentrum Sport en Vilans.

35

Uit andere bronnen (Bouman et al. 2015, Mikkelsen et al. 2018, Nigatu et al. 2016, Joyce et
al. 2016, Cullen et al. 2018) zijn aanwijzingen gevonden voor (een zekere mate van)
effectiviteit met betrekking tot de terugkeer naar werk van andere methoden:


Werkgerichte cognitieve gedragstherapie (W-CGT): In diverse studies is bewijs
gevonden voor de effectiviteit van de inzet van (vormen van) Cognitieve Gedragstherapie,
vaak in combinatie met werkgerichte elementen zoals probleemoplossingsvaardigheden
en contact met de werkplek.



Return@work (blended e-health): In Nederlands onderzoek is een positief effect
gevonden van een blended e-health interventie: een combinatie van een online
zelfhulpprogramma in combinatie met begeleiding door de bedrijfsarts.

In onderstaande tabel vatten we de kenmerken van deze interventies samen. Daarna volgen
de beschrijvingen van deze bewezen effectieve interventies.
tabel 6

Overzicht bewezen effectieve interventies van interventies voor re-integratie van mensen met
een psychische aandoening
Doelgroep

Titel interventie

IPS

Methode

Type

Werk/

Uitvoerende

psychische

verzuim-

organisaties /

Kern van de interventie

Individuele/
Werkplek-

stoornis

situatie

professional(s)

begeleiding 33

EPA

Werkloosheid

GGZ-instelling /

Langdurige begeleiding

trajectbegeleiders

bij het vinden en

Beide

behouden van betaald
werk.
IRB

EPA

Werkloosheid

GGZ, wijkteams,

Ondersteuning bij het

arbeidstoeleidings-

stellen en behalen van

trajecten

doelen door gesprekken

Individueel

op basis van
gespreksmodules.
Bewegen werkt

Mensen die

Werkloosheid

Ergo Control

Re-activerings-

fitheid en/of

programma: bewegen,

structuur

leefstijl en

missen

arbeidsrelevante

Individueel

competenties
W-CGT

CMD: milde

Kortdurend

depressie,

verzuim

Psychotherapeut

Werkaspecten

angst en burn-

Cognitieve

out

Gedragstherapie
Ziekteverzuim

Individueel

geïntegreerd in

Return@work

CMD

Online

5 modules: psycho-

(Blended

(depressie,

zelfhulpprogramma

educatie, cognities,

E-Health)

somatisatie,

(i.c.m. begeleiding

probleemoplossing, pijn-

angst)

door bedrijfsarts)

en vermoeidheids-

Individueel

management,
terugvalpreventie
Bron: Panteia

33

Met werkplekbegeleiding bedoelen we dat er – naast de begeleiding van de werknemer – ook ondersteuning
wordt gegeven aan de werkgever, leidinggevende en/of collega’s.

36

Werkzame elementen
Kijkend naar de bewezen effectieve interventies, komen overkoepelend een aantal
categorieën van werkzame elementen naar voren. Hierbij is uitgegaan van de inzichten
in de werkzame elementen zoals beschreven in de betreffende onderzoeken en/of
interventiebeschrijvingen. Belangrijk hierbij te vermelden is dat veel studies de
werkzame elementen of bestanddelen niet expliciet beschrijven. Dit maakt dat inzicht
in de werkzame elementen soms beperkt is.
Kern van de

Werkzaam element

interventie
Maatwerk in de
begeleiding





Organisatie van de



begeleiding


Individuele
begeleiding
Werkplekbegeleiding






4.2

Goed aansluiten bij de wensen en mogelijkheden van de
werknemer (IPS, IRB)
Flexibiliteit / inspelen op (veranderende) omstandigheden
(IPS)
Eerst plaatsen dan trainen (het vaststellen van de benodigde
vaardigheden op basis van de praktijkbehoefte (IPS)
Integratie van behandeling en arbeidsbegeleiding, waardoor
gelijktijdig kan worden gewerkt aan herstel en re-integratie en
de werkcontext betrokken kan worden bij de behandeling.
(IPS, W-CGT)
Gesprekstechnieken voor begeleiders, die structuur en
ondersteuning bieden voor de professional (IRB)
Aandacht voor vergroten van autonomie (o.a. empowerment,
zelfmanagement) (IPS, IRB)
Geleidelijke terugkeer naar werk (W-CGT)
Het creëren van begrip voor de situatie van de werknemer op
de werkvloer (IPS)
Langer durende begeleiding, waarmee ook uitval uit werk kan
worden voorkomen (IPS)

Effectief instrument: Individuele plaatsing en steun (IPS)

Doel

Het doel van IPS (van Erp, 2014) is mensen met ernstige psychische aandoeningen helpen bij
het vinden en behouden van betaald werk dat aansluit bij hun wensen en mogelijkheden.

Aanpak

De aanpak kenmerkt zich door de volgende elementen:
 Betaald, regulier werk is het centrale doel. Er wordt geen gebruik gemaakt van speciaal
gecreëerde banen, sociale werkvoorziening en vrijwilligerswerk.
 De trajectbegeleider helpt cliënten zo snel en zo gericht mogelijk bij het zoeken naar
betaald werk (start binnen drie maanden).
 De voorkeuren van de deelnemer staan centraal. Trajectbegeleider en deelnemer zoeken
samen naar een arbeidsplaats die aansluit op de wensen, mogelijkheden en werkervaring.
 Het inschatten van arbeidsmogelijkheden vindt doorlopend plaats en zoveel mogelijk na
plaatsing in de arbeidssituatie, gebaseerd op concrete werkervaringen.
 Trainen in vaardigheden en coaching vinden zoveel mogelijk plaats op grond van de
concrete ervaringen en het functioneren in de baan (eerst plaatsen, dan trainen).

37





Ondersteuning op de lange termijn. Ook als deelnemers werken, krijgen zij en personen
uit hun werkomgeving ondersteuning zolang ze daaraan behoefte hebben. Het contact
wordt niet afgebouwd bij een geslaagde plaatsing.
Integratie van arbeidsbegeleiding in het ggz-aanbod.

Uitvoerders

IPS wordt uitgevoerd door ggz-instellingen. De uitvoering vindt plaats door trajectbegeleiders
die deel uitmaken van een ambulant ggz-team, zoals (F)ACT, casemanagement,
psychiatrische thuiszorg of een zorgcoördinatieteam. Het UWV verstrekt subsidie aan GGZinstellingen voor de uitvoering van IPS bij mensen die een arbeidsongeschiktheids- of
ziektewetuitkering van UWV hebben (UWV, 2014).

Doelgroep

De doelgroep bestaat uit mensen met ernstige psychische aandoeningen, zoals schizofrenie
en
andere
psychosen,
bipolaire
stoornissen,
ernstige
depressies
en
persoonlijkheidsstoornissen.
IPS
kan
worden
ingezet
voor
mensen
die
een
arbeidsongeschiktheids- of ziektewetuitkering (van UWV) hebben. Maar ook voor de groep
cliënten van de sociale dienst (ofwel gemeente) met een zogeheten grote afstand tot de
arbeidsmarkt.

Werkzame bestanddelen











Succesvolle matching van arbeidswens en baan.
Het gericht zoeken naar betaald werk.
Langdurige begeleiding.
Integratie van arbeidsbegeleiding en ggz-hulp.
Het zorgvuldig in kaart brengen van de mogelijkheden en beperkingen van de werknemer,
zodat het werk daarop kan worden afgestemd.
Het actief werken aan empowerment, autonomie, zelfontplooiing en zelfmanagement van
de werknemer.
Aandacht voor de financiële aspecten van werk.
Aandacht voor manieren om begrip op de werkvloer te creëren voor de situatie van de
werknemer.
Snel reageren door de professional bij uitval dan wel begeleiding intensiveren om uitval te
voorkomen.

Randvoorwaarden effectiviteit






38

Modeltrouw werken in de uitvoering.
Ggz-instellingen moeten voldoende tijd en middelen vrijmaken om het traject goed op te
zetten.
Het betrekken van ggz-teams bij de implementatie.
Samenwerking van de ggz-instelling met andere partijen zoals UWV, gemeente en
zorgverzekeraar.

4.3

Effectief instrument: Individuele rehabilitatiebenadering (IRB)

Doel

Het doel van de Individuele Rehabilitatiebenadering (Korevaar et al. 2014) is: mensen met
beperkingen ondersteunen bij eigen participatiedoelen. Participatiedoelen zijn met name: met
succes en naar tevredenheid wonen en werken, dagbesteding en vrije tijd hebben, leren en
sociale en familiecontacten hebben. De benadering wordt gebruikt in arbeidsrehabilitatie en
in begeleid leren trajecten.

Aanpak

De kern van de IRB is mensen ondersteunen bij het inventariseren en realiseren van hun
eigen wensen en doelen op de genoemde maatschappelijke terreinen. Deze benadering is
uitgewerkt in handleidingen voor de rehabilitatiewerker en werkbladen voor cliënten.
De techniek van de IRB bestaat uit modules. Onderdelen van de techniek zijn het scheppen
van een band, het kiezen van een terrein, het beoordelen bespreken en ontwikkelen van
doelvaardigheid, het stellen van een doel, het inventariseren en verkrijgen van onmisbare
vaardigheden en hulpbronnen. De methode wordt voor verschillende doelgroepen onder
verschillend namen toegepast.

Uitvoerders

De IRB wordt gebruikt door medewerkers van psychiatrische ziekenhuizen, regionale
instellingen voor beschermd wonen, arbeidsprojecten, FACT-teams en wijkteams, in
poliklinische settings en in toeleidingstrajecten naar onderwijs en werk. Rehabilitatie is geen
eigenstandig
vak.
Rehabilitatiewerkers
zijn
bijvoorbeeld
(sociaal-)psychiatrische
verpleegkundigen,
woonbegeleiders,
medewerkers
dagbesteding
en
arbeidsreintegratiemedewerkers.

Doelgroep

De doelgroep bestaat uit mensen met (ernstige, langdurige) beperkingen, die door hun
beperkingen belemmerd worden bij het vervullen van maatschappelijke/sociale rollen. IRB
wordt veelvuldig gebruikt in de volwassenenpsychiatrie, de verslavingszorg en in de zorg voor
dak- en thuislozen, adolescenten, verstandelijk gehandicapten, mensen met autisme en
ouderen.

Werkzame bestanddelen









Op het individu toegesneden benadering.
Sluit direct aan bij toekomstwensen van het individu.
Gaat uit van de capaciteiten van het individu.
Straalt hoop uit, waardoor motivatie wordt vergroot.
Is gericht op vergroting van de autonomie van het individu.
Attitude van gelijkwaardigheid en samen zoeken.
Hulpverleners worden ondersteund in het hanteren van een gedetailleerd uitgewerkte
gesprekstechniek die hen helpt om een band te scheppen, te coachen en dicht bij de wens
van de cliënt te blijven.

39





Op basis van het doel de benodigde vaardigheden vaststellen en niet omgekeerd (first
place, then train)
In eerste instantie gericht op het aanleren van vaardigheden; daarna pas op het inzetten
van hulpbronnen.
De gesprekstechniek is goed overdraagbaar en leent zich voor werkbegeleiding en
feedback.

Randvoorwaarden effectiviteit





4.4

Het is belangrijk dat de rehabilitatiewerkers werkbegeleiding krijgen van een erkende
coach/ werkbegeleider, die de ‘training werkbegeleiding’ met goed gevolg heeft afgerond.
Training, bij- en nascholing van rehabilitatiewerkers.
Modelgetrouw werken.

Effectief instrument: Bewegen werkt
De interventie ‘Bewegen werkt’ (van Kalken. 2018) was eerder bekend onder de naam:
Bewegen als Warming-up voor re-integratie.

Doel

Gedurende het programma verbetert door de gestructureerde, frequente en groepsgewijze
aanpak fysieke en mentale fitheid en de gezondheid. Daardoor neemt de kans op een
succesvol vervolgtraject richting (meer) participatie (werk en/of sociale en maatschappelijke
participatie) toe. Deelnemers stijgen na deelname aan BW op de participatieladder minimaal
1 trede. Dit betekent dat de deelnemer na BWR doorstroomt naar bijvoorbeeld (meer)
werkhervatting, vrijwilligerswerk, arbeidsbemiddeling, scholing of sociale activering.
Subdoelen: verbeteren van werknemersvaardigheden, fysieke fitheid, sociale vaardigheden,
zelfvertrouwen, leefstijl, kennis/regelmogelijkheden rondom leefstijl/gezondheid en
verbetering van leefstijl.

Aanpak

BW (Bewegen Werkt) is een re-activeringsprogramma waarin bewegen, leefstijl en
arbeidsrelevante competenties centraal staan. De reactivering bestaat uit het letterlijk in
beweging brengen van mensen (meestal) met grote afstand tot arbeidsmarkt en/of (sociale
of maatschappelijke) participatie.
BW loopt afhankelijk van opdrachtgever 18 weken, 2 dagdelen per week. Deelnemers gaan
van voorlichting, intake (vragenlijsten en fysieke testen) naar een individueel plan van
aanpak. De BW docent zorgt dat de individuele en groepsopdrachten aansluiten bij de
individuele plannen.

40

Uitvoerders

Bewegen Werkt wordt uitgevoerd door Ergo Control. Docenten zijn in dienst van Ergo Control.

Doelgroep

Mensen met een grote afstand tot de arbeidsmarkt of die nagenoeg niet meer participeren.
De grootste groep bestaat uit uitkeringsgerechtigden (WW, WIA, WWB, Wajong) en soms
nuggers. Vaak laagopgeleide mensen van diverse nationaliteit. BW richt zich op de
verminderde (arbeids)participatie bij groepen die de fitheid en/of de benodigde structuur
missen om succesvol te participeren.

Werkzame bestanddelen








Betrokkenheid en verantwoordelijkheid deelnemer maken/vergroten, door:
o Goede voorlichting
o Heterogene samenstelling groep
o Focus op mogelijkheden
o Aanbod in directe woonomgeving
o Communicatie in eenvoudig Nederlands
Samenwerking contactpersoon:
o Heldere afspraken tussen begeleiders
o Actieve en betrokken contactpersoon voor deelnemers
o Warme overdracht van BW naar vervolgactiviteiten
Minimale intensiteit
o Minimaal 36 sessies: nodig om gedragsverandering deelnemer te bereiken
Maatwerk: Aansluiting bij de individuele deelnemer is noodzakelijk om de deelnemers
succes te laten ervaren. De BW aanpak is daar sterk op gericht via aansluiting bij: het
motivatiestadium per deelnemer, het intensiteitsniveau van de deelnemer, doelen en
wensen van de deelnemer en de mogelijkheden van de deelnemer.

Randvoorwaarden effectiviteit









Nauwe betrokkenheid van de opdrachtgever en continuïteit van de begeleiding bij BW door
opdrachtgever is belangrijk voor verhoging van motivatie en vertrouwen. De
opdrachtgever dient o.a. betrokken te zijn bij het stellen van doelen en het realiseren van
het vervolgtraject.
Het tijdig bieden van duidelijkheid over het vervolg na BW, door tijdig te starten met het
zoeken van een vervolg, de deelnemer hierover te informeren en deelnemers te stimuleren
zelf actief een vervolg te zoeken. Beschikbaarheid van passende vervolgtrajecten is een
belangrijke randvoorwaarde.
Het verlagen van drempels om te blijven bewegen. Bijvoorbeeld financiële belemmeringen
verminderen door inzicht in of het creëren van goedkope sportopties, of bijvoorbeeld het
bieden van een korting. Daarnaast sociale belemmeringen verminderen door tijdens de
interventie een passend vervolg te zoeken, als groep een vervolg te doen of de interventie
te koppelen aan reguliere activiteiten uit welzijns- en sportaanbod.
Alerte actie op verzuim: trouwe deelname is belangrijk voor een goed resultaat.
Sommige deelnemers hebben een zetje nodig, bijvoorbeeld in de vorm van sancties.

41

4.5

Effectief instrument: Werkgerichte cognitieve gedragstherapie

Doel

Het doel van werkgerichte cognitieve gedragstherapie (Lagerveld, 2017) is het bespoedigen
van werkhervatting na verzuim voor werknemers met veel voorkomende psychische klachten.

Aanpak

De aanpak bij cognitieve gedragstherapie is het opsporen en corrigeren van systematische
vertekeningen of fouten in het denken, die leiden tot psychische stoornissen en gestoord
gedrag. Anders gezegd: het doel van CGT is situaties weer reëler, functioneler of
evenwichtiger te leren beoordelen, waardoor gevoelens en gedrag veranderen in een positieve
of minder lastige of minder belastende richting. Er bestaan verschillende varianten van CGT
(Foolen & Ince, 2013).
Bij W-CGT worden werkaspecten vroegtijdig en systematisch geïntegreerd in de therapie.
Hierbij wordt het werk als context gebruikt om reguliere therapiedoelen vorm te geven. WCBT ondersteunt een effectief werkhervattingsproces door het borgen en vergroten van
succeservaringen tijdens de werkhervatting. De werkelementen die werden geïntegreerd in
de therapie bestonden hoofdzakelijk uit: 1) werkgerichte psycho-educatie, 2) een
gedetailleerde werkanamnese 3) een gradueel werkhervattingsplan op maat waarin ook
aandacht was voor omgaan met terugval of tegenslag, 4) evaluatie van de voortgang m.b.t.
werkhervatting, 5) het gebruik van de werkcontext bij andere therapie onderdelen (zoals het
uitdagen van werk gerelateerde irrationele cognities).

Uitvoerders

De interventie wordt uitgevoerd door psychotherapeuten.

Doelgroep

Aan het onderzoek van Lagerveld (2017) deden ziekgemelde werknemers mee die kampten
met veel voorkomende psychische klachten, zoals milde depressie, angst en burn-out.
De effecten van W-CGT op werkhervatting waren positief onafhankelijk van de ernst van de
psychische klachten. Voor mensen met een lage self-efficacy (competentiebeleving t.a.v.
werkhervatting) leidde W-CGT echter niet tot snellere volledige werkhervatting.

Werkzame bestanddelen







42

W-CGT combineert technieken om psychische klachten te verminderen met technieken om
arbeidsparticipatie en werkhervatting te optimaliseren.
Werkaspecten worden in een vroeg stadium van de behandeling geadresseerd.
Werk wordt gebruikt als een mechanisme of context om de behandelingsdoelen (zoals
activatie, sociaal contact, vergroten zelfvertrouwen) te bereiken.
Het opstellen van een stapsgewijs re-integratieplan.
Geleidelijke terugkeer naar werk zou een mechanisme kunnen zijn dat bijdraagt aan
volledige re-integratie omdat het mensen in staat stelt om de benodigde coping-



vaardigheden te verwerven om te kunnen omgaan met stressfactoren op het werk en deze
vaardigheden te kunnen oefenen op de werkplek.
Gedeeltelijke werkhervatting zou disfunctionele cognities op de proef kunnen stellen en
kunnen leiden tot succeservaringen op het werk.

Randvoorwaarden effectiviteit

Geen andere dan reeds beschreven.

4.6

Effectief instrument: Blended e-health / Return@work

Doel

De e-health module (Volker et al. 2015) is gericht op terugkeer naar werk voor verzuimende
werknemers met psychische klachten.
Verzuimende werknemers met psychische klachten blijken dankzij deze webmodule sneller
hun werk te hervatten dan werknemers die een standaard verzuimbegeleiding ontvangen.
Verder hebben ze na negen maanden minder psychische klachten. De werknemer heeft baat
bij de ECO-interventie in de vorm van verbeterde kwaliteit van leven door een eerdere
terugkeer naar het werk.

Aanpak

De module bestaat uit (1) een internetcursus Return@Work, gebaseerd cognitieve
gedragstherapie en problem solving treatment en (2) een beslisondersteuning via e-mail voor
de bedrijfsarts; daarnaast heeft de bedrijfsarts de mogelijkheid om een psychiater te
consulteren.
De internetcursus bestaat uit vijf onderdelen: psycho-educatie, cognities, probleemoplossing,
pijn- en vermoeidheids-management en terugvalpreventie.

Uitvoerders

De e-health module is ontwikkeld door Tranzo. Het promotieonderzoek werd gefinancierd door
ZonMw, Achmea Sociale Zekerheid, GGzBreburg en Tranzo. Bedrijfsartsen zijn betrokken bij
de uitvoering van de interventie.

Doelgroep

De effectiviteit van de methode is onderzocht voor werknemers met psychische klachten:
depressie, psychosomatische symptomen en angst-symptomen.

Werkzame bestanddelen

Niet beschreven.

43

Randvoorwaarden effectiviteit

Niet beschreven.

4.7

Inzichten uit de praktijk
Een aantal van de interventies kunnen op basis van uitgevoerd onderzoek in binnen en
buitenland niet als bewezen effectief worden aangemerkt, bijvoorbeeld omdat er nog
verder onderzoek nodig is om een uitspraak te doen over de effectiviteit. Ook zijn er
enkele interventies voor mensen met psychische aandoeningen die zich richten op
sociale activering of terugvalpreventie en daardoor niet direct op terugkeer naar werk.
Deze

interventies

bieden

echter

wel

degelijk

relevante

inzichten

voor

re-

integratieprofessionals bij het begeleiden van mensen met een psychische aan doening.
In tabel 7 vatten we deze inzichten samen. Daarna volgt een uitgebreidere beschrijving
van de inzichten.

44

Tabel 7

Samenvatting van de inzichten uit de praktijk
Doelgroep

Inzicht uit de praktijk

Uitvoering

Voor wie?

Werk/

Uitvoerende

Individuele/

(type psychische

verzuim-

organisaties /

Werkplek-

Gericht op

stoornis)

situatie

professional(s)

begeleiding

Binnen de Relim-methode nemen deelnemers stap voor stap en in hun eigen

EPA en CMD: vaak in

Werkloosheid

Relim (sociaal

Individueel

Sociale activering

tempo steeds meer de regie over hun leven. Werk en leren wordt ingezet als

combinatie met sociale

middel om psychische problematiek te boven te komen en arbeidsfit te

problematiek

Beide

Sociale activering

Jobcoach

Beide

Re-integratie

Individueel

Re-integratie

Werkplek-

Voorkomen van nieuw

begeleiding

verzuim

leerwerkbedrijf)

worden. De methode kent een arbeidsrehabilitatie - en een resocialisatietraject.
De methode Werk een Zorg Minder (WEZM) draait om het afbouwen van zorg

CMD in combinatie met

Langdurige

Trajectbegeleider

door het opbouwen van werk. De methode brengt belemmeringen op diverse

andere psychosociale

werkloosheid

en één of

leefgebieden in kaart en stemt persoonlijk traject hierop af. Hierdoor sluiten

problemen

meerdere

zorg en werk goed op elkaar aan.

werkbegeleiders

Begeleid Werken – Individuele Vraaggerichte Benadering (BW-IVB) biedt

CMD

Werkloosheid

Mensen met een psychische

Werkloosheid of

UWV WERKbedrijf

kwetsbaarheid

ziekteverzuim

Rijk van Nijmegen

Bedrijfsarts

langdurige begeleiding bij het vinden en behouden van beta ald werk. BW-IVB kent
vier stappen: assessment, plaatsing, coaching en loopbaanbegeleiding. De wensen
en mogelijkheden van de cliënt staan hierbij centraal. Een jobcoach begeleidt het
proces.
Klanten ervaren de inzet van Adviseurs Ervaringsdeskundige Expertise
(AIDEE)

–

in

vergelijking

met

reguliere

re-integratieprofessionals

–

als

laagdrempeliger en gelijkwaardiger. Doordat AIDEE’s fungeren als rolmodel
dragen gesprekken bij aan het inzicht voor klanten dat het mogelijk is om te
werken met een psychische kwetsbaarheid.
Om terugval in verzuim te voorkomen biedt de interventie Stimulating Healthy

CMD: mensen die in het

Terugval

Participation and Relapse Prevention at work (SHARP-at-work) een 5

verleden zijn uitgevallen

preventie

stappenplan waarin werknemers 1) problemen en kansen op het werk bij terugkeer

met een CMD

inventariseren, 2) brainstormen met bedrijfsarts over oplossingen, 3) oplossingen
opschrijven, 4) oplossingen bespreken met leidinggevende en een actieplan
maken, en 5) actieplan en uitvoering evalueren met een bedrijfsarts. De
interventie

is

bewezen

effectief

en

heeft

een

positief

effectief

op

de

arbeidsparticipatie doordat het de kans op nieuw verzuim met 60%
verkleint.

45

Werk als middel voor sociale activering
Uit enkele interventies blijkt dat werk ook als middel kan worden ingezet om zijn psychische
problematiek te boven te komen en arbeidsfit te worden. Het gaat om de methode Relim
(Ploegmakers, 2012) en de methode Werk een Zorg Minder (Brörmann, 2010). Beide
methodes zijn niet bewezen effectief.
De methode Relim is ontwikkeld vanuit de praktijk en richt zich op mensen met psychische of
psychiatrische problemen die daardoor niet in staat zijn zelfstandig werk te vinden en te
behouden.

Binnen de Relim-methode nemen deelnemers stap voor stap en in hun eigen

tempo steeds

meer

de

regie

over

hun

leven.

De

methode

heeft

als

doel

werknemersvaardigheden en vakvaardigheden zo goed mogelijk te ontwikkelen, gericht op
het verwerven en behouden van zo volwaardig mogelijk werk en een bijbehorend inkomen.
Werk en leren wordt ingezet als middel om psychische problematiek te boven te komen en
arbeidsfit

te

worden.

De

methodiek

bestaat

uit

een

arbeidsrehabilitatie-

en

een

resocialisatietraject. Relim biedt dagbesteding en inkomen maar ook structuur, contacten en
identiteit.
De methode Werk een Zorg Minder (WEZM) richt zich op de activering van langdurig werklozen
met CMD’s in combinatie met andere psychosociale problemen. De methode draait om het
afbouwen van zorg door het opbouwen van werk. De meest relevante inzichten uit de praktijk
over de werkzame elementen in de methode zijn:


Zorg en werk sluiten goed op elkaar aan door het in kaart brengen van belemmeringen op
diverse leefgebieden van de klant en het persoonlijke traject daar vervolgens op af te
stemmen.



Het activeren van klanten door het bieden van maatschappelijk nuttig werk op eigen
tempo.

Aansluiten op het individu en een individuele aanpak op maat
Net als IPS biedt Begeleid Werken – Individuele Vraaggerichte Benadering (Duijvestijn, 2012)
(BW-IVB) langdurige begeleiding bij het vinden en behouden van betaald werk. BW-IVB kent
vier stappen: assessment, plaatsing, coaching en loopbaanbegeleiding. Centraal in de
methode staat: wie is de cliënt en wat kan en wil hij. Werkzaam element in de methode is het
centraal stellen van de mogelijkheden van de cliënt en aansluiten op zijn of haar wensen,
motieven, intenties, zelfopvattingen, leerstijlen, achtergrond, vaardigheden en kennis met
oog voor de sociale context. De regie wordt daarbij zoveel mogelijk bij de cliënt gelegd en de
jobcoach begeleidt het proces waarbij de jobcoach ook aandacht heeft voor de balans tussen
belangen en motieven van de cliënt, werkgever en opdrachtgever. Ook omvat de methode
coaching op de werkplek en training on the job als werkzame elementen.
Het belangrijkste verschil tussen IPS en BW-IVB is de doelgroep, bij BW-IVB is dit mensen
met een CMD (naast mensen met een verstandelijke of lichamelijke beperking). Hoewel BWIVB niet voldoende is onderzocht om uitspraken over de effectiviteit te doen wordt
aangenomen dat de sterke vergelijkbaarheid met het bewezen effectieve IPS als indirect
bewijs geldt voor de effectiviteit van BW-IVB.
Beter bereiken van de doelgroep door inzet ervaringsdeskundigheid
UWV WERKbedrijf Rijk van Nijmegen heeft ervaring opgedaan met de inzet van
ervaringsdeskundige expertise bij de begeleiding van personen met een psychische
kwetsbaarheid.

Dit

gebeurde

in

de

vorm

van

de

inzet

van

Adviseurs

Ervaringsdeskundige Expertise (AIDEE). Aanleiding voor deze inzet van AIDEE’s was dat
een

46

groot

deel

van

de

AG

(arbeidsongeschiktheid)-uitkeringsgerechtigden

een

psychische kwetsbaarheid heeft. Dit maakt dat participeren in de maatschappij of
betaald werk veelal niet (makkelijk) binnen het bereik van deze personen ligt.
De inzet van de AIDEE’s is intern geëvalueerd door een kwalitatieve raadpleging van
klanten en professionals (van den Boom, 2018). Daaruit bleek dat de inzet van de
AIDEE’s door beide groepen positief werd gewaardeerd. Klanten gaven aan dat contact
met

de

AIDEE’en

–

in

vergelijking

met

reguliere

re-integratieprofessionals

–

laagdrempeliger en gelijkwaardiger is. Het gesprek met iemand die in eenzelfde situatie
heeft

gezeten

wordt

ervaringsdeskundigen

als

prettig

ervaren.

vaker

sprake

van

begrip

Volgens
voor

klanten
en

is

er

(h)erkenning

onder
van

de

klantsituatie. Daarnaast hebben klanten in de evaluatie aangegeven dat de gesprekken
met de AIDEE’en hebben bijgedragen aan het inzicht dat het ook voor hen mogelijk is
om te werken met een psychische kwetsbaarheid. De AIDEE’en functioneren voor
klanten als een rolmodel.
Terugvalpreventie
De interventie Stimulating Healthy Participation and Relapse Prevention at work
(SHARP-at-work) (Arends et al. 2014a en 2014b) is gericht op uitvalpreventie van
werknemers die in het verleden zijn uitgevallen met CMD’s. Bij mensen die al eens
uitvielen met een CMD is de terugkeer van klachten en terugval in verzuim
veelvoorkomend. Om terugval in verzuim te voorkomen biedt SHARP -at-work een
vijfstappenplan waarin werknemers 1) een inventarisatie maken van problemen en
kansen op het werk bij terugkeer, 2) brainstormen met de bedrijfsarts over oplossingen,
3) de oplossingen en de hulp die hierbij nodig is opschrijven, 4) de oplossingen
bespreken met de leidinggevende en een actieplan maken, en 5) het actieplan evalueren
en het uitvoeren van de oplossingen bespreken met de bedrijfsarts. De interventie is
bewezen effectief en heeft een positief effectief op de arbeidsparticipatie doordat het
de kans op nieuw verzuim met 60% verkleint.

47

5 Afsluiting

48

In dit afsluitende hoofdstuk reflecteren we kort op de inzichten die op basis van dit
onderzoek naar re-integratie bij psychische aandoeningen voren zijn gekomen.
Daarnaast besteden we aandacht aan de implicaties voor vervolgonderzoek.
Psychische aandoeningen zijn in toenemende mate een belangrijke oorzaak van verzuim
en (gedeeltelijke) arbeidsongeschiktheid. Het aandeel verzuim onder werknemers
vanwege psychische klachten ligt tussen 6% en 8% van het totale verzuim. Hierbij
waren in 2019 psychische klachten de voornaamste oorzaak van verzuim. Werknemers
in de ZW/LBZ vanwege psychische aandoeningen hebben een relatief lange hersteltijd
in vergelijking met werknemers met fysieke klachten. Verzuim vanwege psychische
aandoeningen is in zeer grote mate werkgerelateerd is. Opmerkelijk hierbij is dat de
mate waarin aandoeningen werkgerelateerd zijn bovendien sterk is toegenomen in de
laatste tien jaar. Ook voor de WIA geldt dat het percentage mensen dat vanwege
psychische aandoeningen in de WIA zit in de afgelopen jaren is toegenomen.
De toename van het aantal mensen met psychische aandoeningen dat verzuimt of
(gedeeltelijk) arbeidsongeschikt is, is zorgelijk omdat er verschillende belemmeringen
bestaan rondom de re-integratie (en werkbehoud) van zowel personen met common
mental disorders (CMD’s) als personen met ernstige psychiatrische aandoeningen
(EPA’s). Dit betreft met name belemmeringen in de werksituatie en in de p ersoon
gelegen belemmeringen. In dit licht is het relevant om in kaart te brengen welke
bewezen effectieve interventies bestaan om de re-integratie van mensen met
psychische aandoeningen te bevorderen.
Kennis van de effectiviteit van interventies is dus noodzakelijk om re-integratie bij
psychische aandoeningen te bevorderen. Hierbij is het in het bijzonder belangrijk om
de werkzame bestanddelen of elementen van interventies bloot te leggen en na te gaan:
wat werkt voor wie onder welke omstandigheden? Daarnaast kunnen aantal van de
interventies op basis van uitgevoerd onderzoek in binnen en buitenland niet als bewezen
effectief worden aangemerkt, bijvoorbeeld omdat er nog verder onderzoek nodig is om
een uitspraak te doen over de effectiviteit. Deze interventies bieden echter wel degelijk
relevante inzichten uit de praktijk en aanknopingspunten voor re-integratieprofessionals
bij het begeleiden van mensen met een psychische aandoening. Dit onderzoek biedt re integratieprofessionals dan ook aanknopingspunten om de effectiviteit van de reintegratie van mensen met een psychische aandoening te bevorderen.
Dit onderzoek laat echter ook zien dat het aantal effectief bewezen interventies relatief
laag is. Daar komt bij dat er op basis van de uitgevoerde onderzoeken niet altijd zicht
is op de werkzame bestanddelen van de interventies. Hierdoor is onvoldoende duidelijk
wat maakt dát een interventie effectief is. Om een interventie als ‘bewezen effectief’ te
kunnen aanmerken, dient aan verschillende voorwaarden te worden voldaan om zo het
‘zuivere’ effect van de interventie te kunnen vaststellen. Het is belangrijk om de
effectiviteit binnen re-integratiedienstverlening verder te vergroten op basis van
gedegen wetenschappelijk onderzoek. Hierbij is het essentieel ook oog te hebben voor
het complexe samenspel van actoren waarbinnen begeleiding en ondersteuning
plaatsvindt. Een interventie vindt immers nooit ‘geïsoleerd’ plaats maar altijd in context
waarin naast klant en de re-integratieprofessional ook bijvoorbeeld werkgevers, GGZprofessionals en huisartsen een cruciale rol spelen. Toekomstig onderzoek naar de
effectiviteit van interventies om de re-integratie van mensen met een psychische
aandoening in kaart te brengen dienen daarom zowel aandacht te besteden aan de
werkzame bestanddelen van de interventie alsmede aan het samenspel van relevante
betrokkenen.

49

Geraadpleegde bronnen

Bijlage 1

Geraadpleegde literatuur
Deze bijlage geeft een opsomming van de geraadpleegde literatuur. Een deel van deze
literatuur is, na een eerste selectie op basis van de titel, beoordeeld als minder relevant
omdat de betreffende artikelen geen inzicht geven in de (potentieel) beïnvloedbare
belemmeringen bij re-integratie. Een ander deel van deze literatuur is weliswaar
geraadpleegd maar minder relevant bevonden omdat de beschreven interventies niet
effectief bleken te zijn.
























50

Andersen, M.F., K.M. Nielsen & S. Brinkmann. 2012. “Meta-synthesis of qualitative
research on return to work among employees with common mental disorders.”
Scandinavian Journal of Work, Environment & Health, 38(2): 93–104.
Arends, I., J.J.L. van der Klink, W. van Rhenen, M.R. de Boer & U. Bültmann. 2014a.
“Prevention of recurrent sickness absence in workers with common mental disorders:
results of a cluster-randomised controlled trial.” Journal of Occupational and Environmental
Medicine 71(1): 21–29.
Arends, I., U. Bultmann, K. Nielsen, W. van Rhenen, M.R. de Boer & J.J.L. van der Klink.
2014b. “Process evaluation of a problem solving in-tervention to prevent recurrent
sickness absence in workers with common mental disorders.” Social Science and Medicine
100: 123-132.
Beek, L., S. van Geel, W. Oortwijn, A. Pickles & M. Versteegh. 2014. Zo gek nog niet, aan
het werk met een psychische stoornis. Vooronderzoek: literatuurstudie. Rotterdam:
Ecorys.
Boom, M. van den. 2018. Samen voor de klant. Evaluatie inzet ervaringsdeskundige
expertise. Nijmegen: UWV WERKbedrijf Rijk van Nijmegen.
Bouman, S., S. van Ede, P. de Jong, K. Nieuwenhuijsen & S. van der Veen. 2015. Werken
met psychische klachten op zoek naar ‘good practices.’ Den Haag: APE.
Boumans, J. H. Michon, L. Hulsbosch, A. Knispel & A. de Lang. 2018. Achterblijvende
arbeidsparticipatie onder mensen met psychische problemen. Perspectieven van
panelleden en re-integratieprofessionals. Deelonderzoek 5 - Landelijke Monitor
Ambulantisering en Hervorming Langdurige GGZ 2018. Utrecht: Trimbos-Instituut.
Brörmann, N. 2010. Methodebeschrijving Werk: een zorg minder! Utrecht: Movisie.
Buur G., L. Hogeboom & N. van Loy. 2018. Route naar herstel bij werknemers met
psychische klachten. De werknemer als belangrijkste navigator. Amsterdam: DSP Groep.
Corbière M., M. Mazaniello-Chézol, M.F. Bastien, E. Wathieu, R. Bouchard, A. Panaccio, S.
Guay & T. Lecomte. 2020. “Stakeholders’ Role and Actions in the Return-to-Work Process
of Workers on Sick-Leave Due to Common Mental Disorders: A scoping Review. Journal of
Occupational Rehabilitation 30(3): 381–419.
Cullen, K.L., E. Irvin, A. Collie, F. Clay, U. Gensby, P.A. Jennings, S. Hogg-Johnson, V.
Kristman, M. Laberge, D. McKenzie, S. Newnam, A. Palagyi, R. Ruseckaite, D.M. Sheppard,
S. Shourie, I. Steenstra, D. van Eerd & B.C. Amick. 2018. “Effectiveness of Workplace
Interventions in Return-to-Work for Musculoskeletal, Pain-Related and Mental Health
Conditions: An Update of the Evidence and Messages for Practitioners.” Journal of
Occupational Rehabilitation 28: 1–15.
Cornelius, B., F.I. Abma, T. Hoekstra & S. Brouwer. 2018. “The assessment by insurance
physicians of functional limitations related to mental disorders among disability benefit
claimants.” Tijdschrift voor Bedrijfs- en Verzekeringsgeneeskunde 26(7): 329–333.
Danielsson, L., M. Elf, G. Hensing. 2017. “Strategies to keep working among workers with
common mental disorders – a grounded theory study.” Disability and Rehabilitation
41(7):1-10.
Duijvestijn, P. 2012. Methodebeschrijving Begeleid Werken - een individuele,
vraaggerichte benadering. Utrecht: Movisie































Echtelt, P. van. 2020. Werk, zaligmakend of ziekmakend? De relatie tussen arbeid en
gezondheid. Den Haag: Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid.
Eekert, P. van. 2017. Samen werken aan werk. Psychische aandoeningen en werk: wat we
weten, wat we kunnen doen. Utrecht: ARCO SZ.
Ekbladh E. & J. Sandqvist. 2015. “Psychosocial Factors’ Influence on Work Ability of People
Experiencing Sick Leave Resulting From Common Mental Disorders.” Occupational Therapy
in Mental Health, 31(3): 283-297.
Engelen M., H. Faun, L. de Ruig & N. Stroeker. 2016. Nudging van werkgevers om ‘collega’s
met karakter’ aan te nemen. Zoetermeer: Panteia.
Erp, N. van. 2014. Individuele plaatsing en steun (IPS). Werkblad beschrijving interventie.
Utrecht: Trimbos-Instituut.
Flach P.A., J.W. Groothoff, B. Krol & U. Bültmann. 2011.”Factors associated with first return
to work and sick leave durations in workers with common mental disorders.” European
Journal of Public Health 22(3): 440–445.
Foolen, N. & D. Ince. 2013. Cognitieve gedragstherapie. Utrecht: Nederlands
Jeugdinstituut.
Gragnano, A., A. Negrini, M. Miglioretti & M. Corbière. 2018. “Common Psychosocial
Factors Predicting Return to Work After Common Mental Disorders, Cardiovascular
Diseases, and Cancers: A Review of Reviews Supporting a Cross-Disease Approach.”
Journal of Occupational Rehabilitation 28(2): 215-231.
Henderson, M., S.B. Harvey, S. Øverland, A. Mykletun & M. Hotopf. 2011. Work and
common psychiatric disorders. Journal of the Royal Society of Medicine 104(5): 198–207.
Holwerda, A., A. Fokkens, C. Engbers & S. Brouwer. 2015. “Samenwerking tussen GGZ en
UWV gericht op re-integratie van mensen met een matige tot ernstige psychische
stoornis.” Tijdschrift voor Bedrijfs- en Verzekeringsgeneeskunde 23: 350–355.
Houtman, I., K van der Ploeg, E. de Vroome, M Ramaekers, K. Kraa, L. Fernandez Beiro,
A. Pleijers, A. Venema, L. van Dam, P. Eysink, H. van der Molen, S. Visser, R. Steenbeek,
M. Douwes & W. Hooftman. 2019. Arbobalans 2018. Kwaliteit van de arbeid, effecten en
maatregelen in Nederland. Leiden: TNO.
Joosen, M.W.C., I. Arends, M. Lugtenberg, J.A.W.M. Timmermans, B.C.T.M. BruijsSchaapveld, B. Terluin, J. van Weeghel, J.J.L. van der Klink & E.P.M. Brouwers. 2017.
Barriers to and facilitators of return to work after sick leave in workers with common mental
disorders: Perspectives of workers, mental health professionals, occupational health
professionals, general physicians and managers. Wigston Leicestershire: IOSH.
Joyce, S., M. Modini, H. Christensen, A. Mykletun, R. Bryant, P.B. Mitchell & S.B. Harvey.
2016. “Workplace interventions for common mental disorders: a systematic meta-review.
Psychological Medicine 46: 683–697.
Kalken M. van. 2018. Bewegen werkt! Werkblad beschrijving interventie. Enschede:
Beweging werkt holding.
Kinderen, M. de. 2015. Kansen op Werk. Werkblad beschrijving interventie. Utrecht:
Trimbos-Instituut
Korevaar L., J. Droës & T. van Wel. 2014. Individuele Rehabilitatiebenadering (IRB).
Ondersteuning van mensen met beperkingen bij hun maatschappelijke participatie.
Werkblad beschrijving interventie. Utrecht: Movisie.
Lagerveld S.E. 2017. Mastery matters: The impact of self-efficacy and work-focused
therapy on return to work among employees with common mental disorders. PhD diss.,
Universiteit Utrecht.
Lagerveld, S.E., U. Bültmann, R.L. Franche, F. van Dijk, M.C. Zijlstra-Vlasveld, C. van der
Feltz-Cornelis, D. Bruinvels, J.J.J.M. Huijs, R.W.B Blonk, J.J.L. van der Klink & K.
Nieuwenhuijsen. 2010. “Factors Associated with Work Participation and Work Functioning
in Depressed Workers: A Systematic Review.” Journal of Occupational Rehabilitation
20(3):275–292.
Lange A. de, H. Michon, N. van Erp & H. Kroon. 2020. Duurzame banen voor
jongvolwassenen met psychische kwetsbaarheden: inzicht in effectieve jobcoaching.
Utrecht: Trimbos-Instituut.

51



































52

Lange, A. de, H. Michon, A. Knispel, L. Hulsbosch & H. Kroon. 2019. Maatschappelijke
participatie van mensen met ernstige psychische aandoeningen. Factsheet panel Psychisch
Gezien. Utrecht: Trimbos-Instituut.
Lemieux, P., M.J. Durand & Q. N. Hong. 2011. “Supervisors’ Perception of the Factors
Influencing the Return to Work of Workers with Common Mental Disorders.” Journal of
Occupational Rehabilitation 21(3): 293–303.
Michon, H. F. Schaafsma & H. Anema. 2015. Arbeid en psychische aandoeningen. Bericht
van een kennissynthese. Utrecht/Amsterdam: Trimbos-Instituut/VUmc.
Mikkelsen, M.B. en M. Rosholm. 2018. “Systematic review and meta-analysis of
interventions aimed at enhancing return to work for sick-listed workers with common
mental disorders, stress-related disorders, somatoform disorders and personality
disorders.” Occupational and Environmental Medicine 75: 675-686.
Neves R da F., M. de O Nunes & L. Magalghaes. 2015. “Interactions among stakeholders
involved in return to work after sick leave due to mental disorders: a meta-ethnography.”
Cadernos Saúde Pública, 31(11): 2275-2290
Nicholson, P.J. 2018. “Common mental disorders and work.” British Medical Bulletin 126:
113–121.
Nielsen, M.B.D., I.E.H. Madsen, U. Bültmann, U. Christensen, F. Diderichsen & R. Rugulies.
2011. “Predictors of return to work in employees sick-listed with mental health problems:
findings from a longitudinal study.” European Journal of Public Health, 21(6): 806–811.
Nielsen, M.B.D., U. Bultmann, M. Amby, U. Christensen, F. Diderichsen & R. Rugulies.
2010. “Return to work among employees with common mental disorders: Study design
and baseline findings from a mixed-method follow-up study.” Scandinavian Journal of
Public Health 38(8): 864-872
Nielsen K., J. Yarker, F. Munir & U. Bültmann. 2018. “IGLOO: An integrated framework for
sustainable return to work in workers with common mental disorders.” Work & Stress 32
(4): 400-417
Nieuwenhuijsen K., J.H.A.M. Verbeek, A.G.E.M. de Boer, R.W.B. Blonk, F.J.H. van Dijk.
2004. “Supervisory behaviour as a predictor of return to work in employees absent from
work due to mental health problems.” Occupational and Environmental Medicine
61(10):817–823.
Nieuwenhuijsen, K., E. Noordik, F.J.H. van Dijk & J.J. van der Klink. 2013. “Return to Work
Perceptions and Actual Return to Work in Workers with Common Mental Disorders.” Journal
of Occupational Rehabilitation 23(2): 290-299.
Nigatu, Y.T., Y. Liu, M. Uppal, S. McKinney, S. Rao, K. Gillis, J. Wang. 2016. “Interventions
for enhancing return to work in individuals with a common mental illness: systematic
review and meta-analysis of randomized controlled trials.” Psychological Medicine 46:
3263–3274.
Noordik, F.W. 2013. Understanding and enhancing return to work after sick leave for
workers with common mental disorders. PhD diss., Universiteit van Amsterdam.
Nordahl H. & A. Wells. 2019. “Predictors of Work Ability in Individuals With a Common
Mental Disorder: Is There an Effect of Metacognitive Beliefs Among Poor Physical Health
and Emotional Distress?” Behaviour Change 36(4): 252 – 262.
OECD. 2011. Sick on the job? Myths and realities about mental health at work. Mental
Health and Work. Paris: OECD Publishing.
OECD. 2014. Mental Health and Work: Netherlands. Mental Health and Work. Paris: OECD
Publishing.
Ploegmakers, M. (2012). Methodebeschrijving Relim methodiek. Utrecht: Movisie.
Scharf J., P. Angerer, G. Müting & A. Loerbroks. 2020. “Return to Work after Common
Mental Disorders: A Qualitative Study Exploring the Expectations of the Involved
Stakeholders.” International Journal Environmental Research and Public Health 17(18):
6635.
Soentken M., R. Steenbeek, R. Mooij & S. Hommerson. 2014. Geïntegreerde zorg en reintegratie voor werkenden en uitkeringsgerechtigden met psychische klachten: verkenning
naar knelpunten en oplossingen. Amsterdam/Leiden: Vrije Universiteit/TNO.
Vries, H. de, A. Fishta, B. Weikert, A.Rodriguez Sanchez & U. Wegewitz. 2018.
“Determinants of Sickness Absence and Return to Work Among Employees with Common







Mental Disorders: A Scoping Review.” Journal of Occupational Rehabilitation 28(3): 393417.
Vries, G. de. 2016. Building blocks for return to work after sick leave due to depression.
PhD diss., Universiteit van Amsterdam.
Volker, D., M.C. Zijlstra-Vlasveld, J.R. Anema, A.T.F. Beekman, E.P.M. Brouwers, W.H.M.
Emons, A.G.C. van Lomwel & C.M. van der Feltz-Cornelis. 2015. “Effectiveness of a
Blended Web-Based Intervention on Return to Work for Sick-Listed Employees With
Common Mental Disorders: Results of a Cluster Randomized Controlled Trial.” Journal of
Medical Internet Research 17(5): e116.
Weich, S. & G. Lewis. 1998. “Poverty, unemployment, and common mental disorders:
population based cohort study.” British Medical Journal 317(7151): 115–119.
Weeghel, J. van & H. Michon. 2018. IPS werkt! Handboek werken en leren met Individuele
plaatsing en steun. Bussum: Uitgeverij Coutinho.

Geraadpleegde websites
 Algemene Vereniging Schoolleiders. 2019. “Stijging psychische klachten in onderwijs” .”
Laatst geraadpleegd op 26 maart 2021. https://avs.nl/actueel/nieuws/stijgingpsychische-klachten-in-onderwijs/
 CBS. “Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden 2019.” Laatst geraadpleegd op 26
maart 2021. https://www.cbs.nl/nl-nl/publicatie/2020/16/nationale-enquetearbeidsomstandigheden-2019.
 CZ. “Ziekteverzuim.” Laatst geraadpleegd op 26 maart 2021.
https://www.cz.nl/zakelijk/verzuim-verminderen/verzuim
 GGZ-totaal. 2021.: “Wie psychische problemen heeft (gehad), maakt bij veel werkgevers
weinig kans.” Laatst geraadpleegd op 26 maart 2021. https://www.ggztotaal.nl/nw29166-73843881/nieuws/wie_psychische_problemen_heeft_gehad_maakt_bij_veel_werkgevers_
weinig_kans.html
 Trimbos-Instituut. “Ouderen met schizofrenie verliezen het contact met de
werkelijkheid.” Laatst geraadpleegd op 26 maart 2021.
https://www.trimbos.nl/kennis/ouderenpsychiatrie-nkop/schizofrenie-ouderen
 UWV. 2014. “Re-integratiedienstverlening.” Laatst geraadpleegd op 26 maart 2021.
https://www.uwv.nl/zakelijk/leveranciers/re-integratiedienstverlening/ik-wildienstverlening-voor-re-integratie-aanbieden/detail/onderzoeksubsidieregelingindividuele-plaatsing-en-steun-ips
Geraadpleegde kwantitatieve bronnen (hoofdstuk 2)
 CBS. 2019. Bevolkingsstatistiek 2019.
 CBS. Enquête beroepsbevolking
 CBS. Statistiek Werkgelegenheid en Lonen.
 Eysink, H. van der Molen, S. Visser, R. Steenbeek, M. Douwes & W. Hooftman. 2019.
Arbobalans 2018. Kwaliteit van de arbeid, effecten en maatregelen in Nederland. Leiden:
TNO.
 Graaf, R. de, M. ten Have, C. van Gool & S. van Dorsselaer. 2012. “Prevalentie van
psychische aandoeningen en trends van 1996 tot 2009; resultaten van NEMESIS-2.”
Tijdschrift voor Psychiatrie 54(1) :27 – 38
 Graaf, R. de, M. Tuithof, S. van Dorsselaer & M. ten Have. 2011. Verzuim door psychische
en somatische aandoeningen bij werkenden. Resultaten van de ‘Netherlands Mental Health
Survey and Incidence Study-2’ (NEMESIS-2). Utrecht: Trimbos-Instituut.
 Inspectie SZW. 2019. Klantenquête WIA/WGA. Welke hulp ervaren mensen in de WGA en
hoe waarderen ze deze ondersteuning?
 Nivel. 2019. Zorgregistraties eerste lijn 2019.
 RIVM. Volksgezondheidenzorg.nl
 RIVM. 2018. Volksgezondheid Toekomst Verkenning 2018. Een gezond vooruitzicht.
Utrecht: RIVM.
 UWV. 2019. Kwantitatieve Informatie 2019. Amsterdam: UWV.
 TNO en CBS. Nationale Enquête Arbeidsomstandigheden 2019.

53

Toelichting op erkenningsniveaus
interventies door kennisinstituten

Bijlage 2

Een consortium van kennisinstituten heeft gezamenlijke uitgangspunten geformuleerd
voor een erkenningstraject voor interventies. Het NJi, NCJ, RIVM, Kenniscentrum Sport,
Movisie, Vilans en het Trimbos-instituut hebben hiervoor een samenwerkingsconvenant
afgesloten. 34
34

54

Erkenning van interventies. Criteria voor gezamenlijke kwaliteitsbeoordeling 2019-2022. (2018)

Deze kennisinstituten onderscheiden een aantal erkenningsniveaus:


Goed beschreven: beoordeling door praktijkpanels van basiscriteria (doelen, doelgroep,
aanpak en randvoorwaarden).



Goed

onderbouwd:

Beoordeling

door

erkenningscommissie

van

basiscriteria

en

(theoretische) onderbouwing.


Effectief: Beoordeling door erkenningscommissie van effecten op basis van bewijskracht
onderzoeken. “Met ‘effectief’ bedoelen we dat de interventie een met onderzoek
aangetoonde bijdrage aan de oplossing van het geformuleerde probleem levert.” Bij de
beoordeling van de effectiviteit van een interventie beoordeelt de commissie: of de meest
relevante uitkomstmaten in de studie zijn meegenomen; hoe groot de gevonden effecten
zijn; en het design en de kwaliteit van het onderzoek.
Er zijn drie verschillende niveaus van effectiviteit:
o Eerste aanwijzingen voor effectiviteit: de studies die voor dit niveau zijn uitgevoerd
geven de eerste aanwijzingen voor een effect van de interventie (indicatieve
bewijskracht).
o Goede aanwijzingen voor effectiviteit: In dit geval wijst onderzoek uit dat bij de
uitvoering van de interventie het doel in voldoende mate wordt bereikt, terwijl dat
doel niet (of significant minder) wordt bereikt zonder interventie of met de
gebruikelijke situatie of handelswijze.
o Sterke aanwijzingen voor effectiviteit: Op dit niveau is er voldoende onderzoek van
voldoende kwaliteit om aan te mogen nemen dat de interventie bij de doelgroep
effectief is en beter werkt dan de gebruikelijke situatie of handelswijze én dat dit
toe te schrijven is aan de interventie (sterke bewijskracht).

55