Mogelijkheden kwaliteitsconversie en gevolgen voor
de leveringszekerheid
Resultaten onderzoek 7

Afdeling

Network Configuration
Rapport

Mogelijkheden kwaliteitsconversie en gevolgen voor de leveringszekerheid
Gereed

3 oktober 2013
Document

Rapportage GTS onderzoek 7 aardbevingen 03102013.docx
Datum, versie

3 oktober 2013, 2.0
Ons kenmerk

LA 13.413
Status

Definitief

© 2013 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 1 van 44

Gasunie Transport Services B.V.

1 Management samenvatting
In het kader van de 11 onderzoeken die de Rijksoverheid heeft uitgezet naar aanleiding van
recente aardbevingen in het Groningenveld heeft Gasunie Transport Services (GTS) onderzoek
7 “Mogelijkheden kwaliteitsconversie en gevolgen voor de voorzieningszekerheid” uitgevoerd.
De opdracht is in het kort: “Onderzoek welke hoeveelheid vervangend (pseudo) L-gas er
geproduceerd kan worden door enerzijds gebruik te maken van de mogelijkheid tot verrijking
en anderzijds de bestaande stikstofinstallaties voor kwaliteitsconversie te gebruiken, om
daarmee de mogelijkheid te hebben de productie van gas uit het Groningenveld te
verminderen.” Bij de uitwerking dient onderscheid te worden gemaakt tussen een variant
waarin uitsluitend een beperking van het totale jaarvolume relevant is (en Groningen dus met
een zomer/winterprofiel mag produceren), dit is de variant “Pseudo-L-gas maximaal”, en een
variant “Groningen vlak” waarin Groningen binnen een jaar zoveel mogelijk op een constant
niveau (op basis van maandvolume) moet produceren. De variant “Pseudo-L-gas maximaal”
resulteert voor de inzet van Groningen in “Groningen-minimaal”. Omwille van de leesbaarheid
van het rapport is gekozen om de resultaten van de variant “Pseudo-L-gas maximaal” ook weer
te geven door middel van “Groningen-minimaal”.
1.1 Verrijking en kwaliteitsconversie

GTS heeft middelen tot haar beschikking om enerzijds Groningengas met H-gas te verrijken tot
de operationeel maximale Wobbewaarde (44,4 MJ/m3 binnen Nederland en 46,5 MJ/m3 voor
de export richting Duitsland en België/Frankrijk) en anderzijds om van H-gas pseudo-L-gas (zie
paragraaf 3.1 voor verdere uitleg) te maken door daar stikstof aan toe te voegen
(kwaliteitsconversie of QC). Wanneer voldoende H-gas aangeboden wordt kan met behulp van
deze middelen de productie uit Groningen verminderd of bijgestuurd worden ten opzichte van
de huidige productie. Binnen de door GTS uitgevoerde studie is er steeds vanuit gegaan dat er
gebruik gemaakt is van de maximaal mogelijke verrijking.
Om deze middelen te kunnen inzetten is GTS afhankelijk van de vraag naar G- en L-gas uit de
markt en het aanbod van G- en H-gas door shippers. Deze balans bepaalt wat het overschot
aan H-gas is dat met behulp van kwaliteitsconversie naar pseudo-L-gas kan worden omgezet.
Met andere woorden: GTS faciliteert de mogelijkheid voor shippers om H-gas aan te bieden
aan het systeem van GTS en (pseudo) L-gas ten behoeve van hun klanten aan het systeem van
GTS te onttrekken.
De middelen van GTS zijn begrensd door met name de voor kwaliteitsconversie beschikbare
hoeveelheid stikstof. Op het moment dat GTS meer stikstof tot haar beschikking heeft, kan in
principe meer H-gas gemengd worden tot pseudo-L-gas om de productie van het
Groningenveld te verlagen of ontstaat er meer “speelruimte” om de productie van het
Groningenveld af te vlakken. Een verhoogde inzet van de kwaliteitsconversiemiddelen (t.o.v.
de zeer lage inzet van de afgelopen jaren) leidt overigens tot een toename van de
exploitatiekosten van GTS, dit kan oplopen tot enkele tientallen miljoenen euro’s per jaar.
De resultaten van het onderzoek zijn bepaald voor drie steekjaren, namelijk 2014, 2019 en
2024. De resultaten van het steekjaar 2024 gaan uit van een (reeds voorziene) investering in
een stikstofinstallatie rond 2020 welke (in principe) aan te passen is aan de behoefte. De
voorbereidingstijd voor het operationeel zijn van een dergelijke installatie vanaf moment van
investeringsbeslissing is ongeveer 5 jaar.
In het verleden zijn de kwaliteitsconversiemiddelen aan het systeem van GTS toegevoegd om
het gas dat gewonnen wordt uit kleine velden in te kunnen passen in het Nederlandse net. De
eisen die destijds zijn gesteld aan deze middelen (bijvoorbeeld de betrouwbaarheid, faalkans,
© 2013 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 2 van 44

Gasunie Transport Services B.V.

locatie, aanvoercapaciteit van H-gas en afvoercapaciteit van pseudo-L-gas) pasten bij de rol die
de middelen destijds in het transportnet dienden te vervullen. De gewijzigde rol van GTS
inzake kwaliteitsconversie heeft tot nu toe niet geleid tot investeringen in de
kwaliteitsconversiemiddelen vanwege de huidige prognoses van de inzet van het
Groningenveld gecombineerd met de hoge betrouwbaarheid van het Groningenveld. In het
onderhavige onderzoek wordt GTS gevraagd de middelen op andere wijze in te zetten. Dat
heeft tot gevolg dat er andere eisen aan deze middelen (moeten) worden gesteld. Om het
huidige niveau van leveringszekerheid te waarborgen ingeval deze installaties op relatief korte
termijn intensief dienen te worden ingezet is daarom in deze studie een tweetal bestaande
stikstofinstallaties van GTS als back-up voorziening beschouwd. Bovendien is er vanuit gegaan
dat ook het Groningenveld als back-up beschikbaar is ingeval van onvoorziene
omstandigheden.
1.2 Hoogcalorisch gas

Om H-gas tot pseudo-L-gas te kunnen mengen, is het noodzakelijk dat shippers H-gas
aanbieden aan GTS voor conversie. GTS heeft geen invloed op het aanbod. Op dit moment is
door GTS nog weinig te zeggen over of en waar H-gas aangeboden gaat worden dat de
productie uit het Groningenveld (gedeeltelijk) kan vervangen. De inschatting is dat de meest
waarschijnlijke bronnen Rusland, LNG en wellicht Noorwegen zijn.
Er is geen onderzoek gedaan naar de beschikbaarheid van de benodigde H-gas volumes en de
benodigde voorbereidingstijd om additioneel H-gas daadwerkelijk te contracteren voor het
beleveren van een deel van markt die nu door het Groningenveld beleverd wordt.
Wel is geconstateerd dat er binnen het Gasunie transportsysteem voldoende H-gas capaciteit
(import en bergingen) aanwezig is om de bestaande H-gas markt te bedienen maar ook t.b.v.
de extra vraag naar H-gas voor verrijking en kwaliteitsconversie ingeval van reductie of
afvlakking van de productie uit het Groningenveld. Daarbij wordt aangenomen dat:
 Alle importlocaties worden benut voor zover nodig
 De H-gas bergingen (Grijpskerk en Bergermeer) zorgen voor extra capaciteit in de
winterperiode
Verhoging van de load-factor (verhouding tussen gemiddeld gebruik van de beschikbare
capaciteit en de piekvraag) binnen de bestaande geboekte entrycontracten geeft daarnaast
voldoende ruimte om het in deze studie bepaalde additioneel benodigde volume H-gas te
importeren in Nederland.
1.3 Belangrijkste beïnvloedende factoren

De factoren, buiten de omvang van de huidige stikstofinstallaties, die de grootste invloed
hebben op de pseudo-L-gasproductie en de resterende behoefte aan gas uit het
Groningenveld zijn de Wobbewaarde van het aangeboden te converteren H-gas en het
temperatuurprofiel over het jaar.
De kwaliteit (Wobbewaarde) van H-gas kan sterk uiteenlopen (ca. 48 – 55 MJ/m³) hetgeen een
verschil van ongeveer een factor 3 in de benodigde hoeveelheid stikstof per geproduceerde
eenheid pseudo-L-gas veroorzaakt (naar mate de Wobbewaarde hoger is, is meer stikstof
benodigd). In de verschillende scenario’s van dit onderzoek wordt rekening gehouden met een
Wobbewaarde van 51,8 tot 54 MJ/m³ als meest waarschijnlijke bandbreedte voor het H-gas
dat binnen de vastgestelde onderzoeksperiode in/voor Nederland beschikbaar zal zijn. Binnen
deze Wobbe grenzen zit een verschil van ongeveer een factor 1,5 in de stikstofbehoefte.
Ten aanzien van het temperatuurprofiel is het effect hiervan bepaald door de binnen- en
buitenlandse marktvraag naar G- en L-gas (vanuit Nederland) in een zogenaamd ‘warm’ jaar en

© 2013 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 3 van 44

Gasunie Transport Services B.V.

‘koud’ jaar te bepalen. Dit levert een verschil in marktvraag op van ongeveer 10 miljard m 3, dit
is meer dan 15%.
1.4 Resultaten

Om de gevoeligheid van de resultaten voor een aantal belangrijke beïnvloedende factoren te
bepalen zijn in totaal 4 variabelen meegenomen, te weten:
 de Wobbewaarde van het H-gas (3 niveaus),
 het temperatuur profiel (bepaalt voornamelijk de marktvraag) (3 niveaus),
 de krimp in het gasverbruik in Nederland (2 niveaus),
 de hoogte van de toekomstige zendcapaciteit van de gasopslag Norg (2 niveaus).
Voor de exportcapaciteit en het exportvolume geldt dat deze niet als variabele zijn
meegenomen in het onderzoek, maar als gegeven. Voor België/Frankrijk geldt dat binnen de
onderzoeksperiode geen reductie in de exportcapaciteit valt te verwachten. Voor Duitsland
geldt dat er geen reductie in exportcapaciteit verwacht wordt tot en met 2020, vanaf 2021 is
een jaarlijkse reductie van 10% (van de oorspronkelijke capaciteit) door ombouw van de Duitse
markt gepland.
Voor steekjaar 2014 gelden alleen de eerste twee variabelen (Wobbewaarde van het H-gas en
het temperatuurprofiel) omdat Norg in 2014 nog niet uitgebreid is en 2014 het startjaar is van
de analyse en de marktvraag voor dat jaar op 100% gesteld is.
Uit de totale set resultaten (9 voor 2014, 36 voor 2019 resp. 2024) zijn de bandbreedtes in de
resultaten weergegeven in de tabellen 1 en 2. Tabel 1 geeft de resultaten weer ingeval
gekozen wordt voor pseudo-L-gas maximale productie (“Pseudo-L-gas maximaal”), Tabel 2
geeft de resultaten weer van Groningen vlakke productie (“Groningen vlak”).
1.4.1 Inzetstrategie pseudo-L-gas maximaal

Ingeval van deze inzetstrategie liggen de grenzen van de pseudo-L-gas productie tussen 19 en
23 bcm (miljard kubieke meter) per jaar in de jaren 2014 tot 2019, bij maximaal mogelijke inzet
van de conversiemiddelen, daarna stijgt dit naar 20 tot 29 bcm in 2024. De resterende
(minimale) behoefte aan gas uit het Groningenveld ligt, afhankelijk van de omstandigheden
tussen 20 en 35 bcm per jaar in de jaren 2014 tot 2019, daarna daalt dit naar 14 tot 22 bcm in
2024. De stijging van de pseudo-L-gas productie en bijbehorende daling van de Groningengas
behoefte in 2024 zijn het gevolg van de investering in een stikstofinstallatie en de daling in de
exportvraag richting Duitsland. Zie Tabel 1 voor de resultaten.
Steekjaar

Pseudo-L-gas
[bcm]

Groningengas
[bcm]

2014

19 – 23

21 – 35

2019

19 – 23

20 – 35

2024

20 – 29

14 - 22

Tabel 1 Resultaten pseudo-L-gas maximale productie

© 2013 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 4 van 44

Gasunie Transport Services B.V.

1.4.2 Inzetstrategie Groningen vlak

Ingeval van Groningen vlakke productie is een zo stabiel mogelijke inzet, berekend over de
maandvolumes van het Groningenveld, het primaire doel. De mate van “vlakheid” wordt
daarbij uitgedrukt in een getalswaarde (in dit geval is de relatieve standaarddeviatie hiervoor
gebruikt, zie bijlage 2 voor uitleg).

Figuur 1 Voorbeeld resultaten Groningen vlak

In Figuur 1 wordt door middel van een voorbeeld aangegeven hoe de resultaten voor deze
strategie tot stand komen. Op basis van gemiddelde omstandigheden en en de meest
aannemelijke scenario’s, wordt een zo vlak mogelijke inzet berekend (rode lijn in Figuur 1 links)
binnen de mogelijkheden van de laagst mogelijke (blauwe lijn) en hoogst mogelijke (groene
lijn) inzet van het Groningenveld. Hieruit wordt een streefwaarde voor het maandvolume
vastgesteld. Afhankelijk van hoe de verschillende omgevingsfactoren zich in de praktijk zullen
manifesteren zullen de resultaten vlakker of minder vlak worden (Figuur 1 rechtsboven voor
de omstandigheden die leiden tot het meest vlakke resultaat, Figuur 1 rechtsonder voor
omstandigheden die leiden tot het minst vlakke resultaat).
Het volume aan Groningengas waarmee een afgevlakte productie gepaard gaat ligt per
definitie hoger dan in de situatie met een minimale productie omdat de stikstofinstallaties dan
niet maximaal kunnen worden ingezet. Bij minimale productie uit Groningen draaien zij vrijwel
continu, terwijl ze bij afgevlakte productie alleen kunnen/zullen worden ingezet om de
streefwaarde van het Groningenveld zoveel als mogelijk is te behalen.
Tabel 2 toont aan dat de mate waarin de productie van het Groningenveld afgevlakt kan
worden toeneemt in de tijd als gevolg van investeringen in Norg en in een stikstofinstallatie.
Het bijbehorende volume vanuit het Groningenveld ligt beduidend hoger als in de situatie
waarin er maximaal pseudo-L-gas geproduceerd wordt (vgl. Tabel 1).

© 2013 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 5 van 44

Gasunie Transport Services B.V.

Steekjaar

Mate van vlakheid*
(rel. standaarddeviatie)

Groningengas
[bcm]

[%]
2014

7 – 22

34 – 42

2019

2 – 12

35 – 39

2024

0-6

29 – 30

Tabel 2 Resultaten Groningen vlakke productie
*Hoe lager de waarde, des te vlakker het resultaat.
1.5 Randvoowaarden

De beide beschreven methodieken leveren theoretische, rekenkundige eindresultaten op
welke gebaseerd zijn op een reeks van aannames en modelleringen. Daarnaast zijn de
resultaten in termen van maximaal pseudo-L-gas volume en afgevlakte Groningen inzet
vastgesteld op basis van berekeningen waarbij vooraf bekend is hoe het jaar zich zal
ontwikkelen qua temperatuur en Wobbewaarde van het aangeboden H-gas. Dit geeft aan wat
de theoretische mogelijkheden zijn. Deze zullen per definitie een optimaler eindresultaat
opleveren dan in de praktijk het geval zal zijn aangezien dan niet vooraf bekend is hoe een jaar
zich zal ontwikkelen.
Transportsituaties, zoals de fysieke locatie waarop het vervangende H-gas wordt aangeboden
t.o.v. de locaties waar het H-gas tot pseudo-L-gas geconverteerd kan worden, kunnen leiden
tot het verkleinen van de mogelijkheden om kwaliteitsconversie in te zetten waardoor een
grotere spreiding/grotere inzet van Groningen noodzakelijk wordt. Op dit moment is niet te
voorzien hoe vaak deze situaties zich zullen voordoen en hoe veel invloed dit op de resultaten
zal hebben.
Daarnaast kan de H-gas samenstelling een probleem vormen voor het produceren van pseudoL-gas als de verhouding hogere koolwaterstoffen te hoog ligt (Propaan Equivalent (PE) waarde
te hoog, zie paragraaf 4.8). Wanneer dit leidt tot het niet langer kunnen garanderen van een
PE kleiner dan de maximaal toegestane waarde van 5, dan zal teruggevallen moeten worden
op additionele maatregelen uit de EDGaR studie (zie rapport “Transitiestudie G-gas” welke op
11 april 2013 middels brief “Studie EDGaR naar beheersing van de gassamenstelling op de
lange termijn” aan de Tweede Kamer is aangeboden).
Voor elk van bovengenoemde situaties vormt het Groningenveld een mogelijke backup. Het
beschikbaar houden van het Groningenveld is daarom van groot belang. In deze rapportage
wordt er vanuit gegaan dat het Groningenveld in deze backup rol zowel capaciteit als volume
levert. Ten aanzien van de benodigde maximale capaciteit wordt er verondersteld dat de door
GasTerra opgegeven geprognosticeerde capaciteit voor de komende 20 jaar onveranderd blijft.
Het maximaal benodigd volume uit het Groningenveld vanuit deze backup rol wordt ingeschat
op 2 bcm per jaar.

© 2013 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 6 van 44

Gasunie Transport Services B.V.

1.6 Conclusie

Voor het zo ver mogelijk terugdringen van de behoefte aan gas uit het Groningenveld, zonder
de leveringszekerheid in gevaar te brengen, is het noodzakelijk dat de conversiemiddelen
maximaal ingezet worden. De resterende behoefte uit het Groningenveld beweegt in deze
situatie mee met de marktvraag. De minimaal benodigde hoeveelheid Groningen-gas wordt
later in de tijd steeds kleiner (in verband met de voorziene investering in een nieuwe
stikstofinstallatie en de verwachte afbouw van de export naar Duitsland).
Het is ook mogelijk om het gas uit het Groningenveld veel vlakker (op maandvolume-basis) te
produceren. Het jaarvolume dat uit het Groningenveld benodigd is, zal in deze situatie echter
groter zijn dan wanneer de conversiemiddelen maximaal ingezet worden.
De mate waarin Groningen vlak ingezet kan worden, wordt later in de tijd steeds beter, dit als
gevolg van de verwachte investeringen in Norg en de nieuwe stikstoffaciliteit.
1.7 Advies

Vanuit GTS wordt het volgende geadviseerd als voorbereiding of als invulling wanneer er
andere voorwaarden gaan gelden voor de productie van het Groningenveld:
 Inventarisatie van de mate waarin H-gas beschikbaar is in termen van capaciteit,
flexibiliteit en volume en de mogelijkheid om dit gas op de TTF te brengen
 Om de leveringszekerheid te waarborgen het Groningenveld als back-up beschikbaar
houden met dezelfde eigenschappen (zoals capaciteit) als wanneer er niet ingegrepen
zou worden
 Afstemmen van de randvoorwaarden met GTS zodat helder is wat de rol en
verantwoordelijkheden van GTS zijn

© 2013 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 7 van 44

Gasunie Transport Services B.V.

Inhoudsopgave
1 Management samenvatting .................................................................................... 2
1.1 Verrijking en kwaliteitsconversie ...................................................................... 2
1.2 Hoogcalorisch gas .......................................................................................... 3
1.3 Belangrijkste beïnvloedende factoren ................................................................ 3
1.4 Resultaten.................................................................................................... 4
1.4.1 Inzetstrategie pseudo-L-gas maximaal ....................................................... 4
1.4.2 Inzetstrategie Groningen vlak ................................................................... 5
1.5 Randvoowaarden ........................................................................................... 6
1.6 Conclusie ..................................................................................................... 7
1.7 Advies ......................................................................................................... 7
2 Onderzoeksopdracht ............................................................................................ 10
3 Achtergrond kwaliteitsconversie ............................................................................. 12
3.1 Gaskwaliteit................................................................................................. 12
3.2 Kwaliteitsconversie ....................................................................................... 12
3.3 Mengfaciliteiten met stikstof ........................................................................... 12
3.4 Ontstaansgeschiedenis .................................................................................. 13
3.5 Toekomst .................................................................................................... 13
3.6 Mogelijkheden tot inzet van kwaliteitsconversiemiddelen ..................................... 14
4 Uitgangspunten onderzoek .................................................................................... 15
4.1 Inleiding ..................................................................................................... 15
4.2 Marktvraag (G/L-gas).................................................................................... 15
4.3 Niet-verrijkte G-gas leveringen ....................................................................... 16
4.4 Aanbod ....................................................................................................... 16
4.5 Cavernes .................................................................................................... 19
4.6 Bergingen ................................................................................................... 19
4.7 LNG-Peakshaver ........................................................................................... 19
4.8 PE waarde ................................................................................................... 19
4.9 Samenvatting uitgangspunten onderzoek ......................................................... 21
4.10 Van opdracht naar resultaat ......................................................................... 22
5 Inzetstrategie pseudo-L-gas maximaal .................................................................... 23
5.1 Rekenwerk stapsgewijs.................................................................................. 23
5.2 Resultaten Groningen minimale inzet ............................................................... 25
5.3 Uiterste waarden pseudo L-gas productie.......................................................... 27
6 Inzetstrategie Groningen vlak ................................................................................ 28
6.1 Resultaten steekjaar 2014 ............................................................................. 30
6.2 Resultaten steekjaar 2019 ............................................................................. 32
6.3 Resultaten steekjaar 2024 ............................................................................. 33
6.4 Samenvatting resultaten Groningen vlak .......................................................... 35
6.5 Resultaatbespreking Groningen vlak ................................................................ 35
7 Randvoorwaarden ............................................................................................... 37
7.1

Inzet Groningen veld voor backup doeleinden ................................................ 37

© 2013 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 8 van 44

Gasunie Transport Services B.V.

8 Conclusies en aanbevelingen ................................................................................. 38
8.1 Conclusies ................................................................................................... 38
8.2 Advies ........................................................................................................ 38
BIJLAGE 1: Detail resultaten .................................................................................... 39
BIJLAGE 2: Uitleg relatieve standaarddeviatie ............................................................. 42
BIJLAGE 3: Onderzoeksopdracht ............................................................................... 43

© 2013 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 9 van 44

Gasunie Transport Services B.V.

2 Onderzoeksopdracht
Het Ministerie van EZ heeft aan GTS de opdracht gegeven de mogelijkheden te onderzoeken
om door inzet van kwaliteitsconversie de jaarproductie van het Groningenveld te verlagen of
de jaarproductie zo veel mogelijk op een constant niveau te produceren (in nader overleg met
vertegenwoordigers van het Ministerie van EZ is deze opdracht ingevuld als zijnde: een zo
constant mogelijk maandvolume).
Dit is onderzoek 7 in de reeks van 11 uitgezette onderzoeken in het kader van de aardbevingen
in Groningen ten gevolge van de gaswinning uit het Groningenveld. In bijlage 3 is de
overkoepelende opdrachtomschrijving van opdracht 7, 8 en 9 te vinden. Deze onderzoeken
vormen samen de groep ‘Onderzoeken naar gevolgen van minder gaswinning’.
Onderzoek 7 is door GTS uitgevoerd, waarbij input is aangeleverd door GasTerra en NAM over
onder andere verwachtingen en technische mogelijkheden omtrent het Groningenveld en de
UGS Norg.
Onderstaand staat de opdrachtomschrijving weergegeven, schuingedrukt staan enkele
invullingen die tijdens het onderzoek in overleg aan de opdracht gegeven zijn.
Onderzoek 7: Mogelijkheden kwaliteitsconversie en gevolgen voor de voorzieningszekerheid
Binnen Noordwest-Europa bestaan er fysiek gezien twee gasmarkten: een markt voor
hoogcalorisch gas (H-gas) en een markt voor laagcalorisch gas (L-gas).
De L-gasmarkt wordt voor het overgrote deel beleverd door gas uit het Groningenveld
(Groningengas (G-gas)) dat veelal is verrijkt met H-gas en daarnaast door:
• L-gas uit een beperkt aantal kleine velden in Nederland en Duitsland;
• H-gas dat is geconverteerd naar L-gas doordat daar stikstof aan is toegevoegd.
Er zijn geen andere manieren om te voorzien in de vraag naar L-gas.
Alvorens te besluiten tot een eventuele productiebeperking voor het Groningenveld is het
noodzakelijk om te weten met welke hoeveelheid de productie van G-gas kan worden
verminderd door maximaal gebruik te maken van de mogelijkheid tot verrijking en de
bestaande installaties voor kwaliteitsconversie. Uitgangspunt is namelijk dat de gasvoorziening
aan gebruikers van L-gas niet in gevaar mag komen als gevolg van een eventuele
productiebeperking en dat verhoging van de productie van G-gas uit kleine velden alsmede
toename van de Duitse L-gasproductie geen optie is.
Opdracht: ga na welke hoeveelheid vervangend (pseudo) L-gas er geproduceerd kan worden
door enerzijds gebruik te maken van de mogelijkheid tot verrijking en anderzijds de bestaande
stikstofinstallaties voor kwaliteitsconversie te gebruiken, om daarmee de mogelijkheid te
hebben de productie van gas uit het Groningenveld te verminderen. Er dient daarbij een
indicatie te worden gegeven van de in te zetten H-gas bronnen en de eigenschappen van dat
aardgas (Wobbe; PE-waarde), alsmede op welke termijn dit H-gas beschikbaar kan komen.
Bij de uitwerking dient onderscheid te worden gemaakt tussen een variant waarin uitsluitend
een beperking van het totale jaarvolume relevant is (en Groningen dus met een
zomer/winterprofiel mag produceren) en een variant waarin Groningen binnen een jaar zoveel
mogelijk op een constant niveau (‘vlak’) moet produceren. In nader overleg met
vertegenwoordigers van het Ministerie van EZ is deze opdracht ingevuld als zijnde: een zo
constant mogelijk maandvolume.
© 2013 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 10 van 44

Gasunie Transport Services B.V.

Uitgangspunten:
• De gasvoorziening aan gebruikers van L-gas in zowel binnenland als buitenland mag niet in
gevaar komen, ook niet tijdens een zogenaamde 1-in-50 winter.
• Het onderzoek bestrijkt de periode 2014-2024.
• Vertrekpunt zijn de bestaande installaties voor kwaliteitsconversie. Een mogelijke
behoefte aan aanvullende stikstofcapaciteit om de al aanwezige teruggang in capaciteit
van het Groningenveld te compenseren zal vooralsnog worden ingevuld met een
aanvullende stikstofinstallatie met een omvang passend bij de situatie waarbij er geen
productiebeperking van het Groningen gaat plaatsvinden.
• Voor de gasopslag Norg wordt uitgegaan van een uitbreiding tot 7 mld. m³ werkvolume en
maximale zendcapaciteit van 96 mln m³/dag (4 mln m3/h) (opgebouwd cf. de opgave van
NAM), daarnaast dient als een gevoeligheid de uitbreiding van Norg beperkt worden tot
een maximale zendcapaciteit van 76 mln m³/dag (3,2 mln m3/h).
• De vraag in Nederland naar L-gas zal in de te onderzoeken periode geen krimp kennen.
Daarnaast dient een gevoeligheid met een krimp van 1,5% per jaar uitgewerkt te worden.
• Voor de productie van L-gas uit de Nederlandse kleine velden wordt uitgegaan van het
thans verwachte profiel.
• Voor de export richting Duitsland wordt uitgegaan van de bestaande L-gas exportcapaciteit
zoals die vanuit Duitsland is opgegeven (bron: Duitse TSO’s). De Duitse TSO’s zullen tevens
gevraagd worden om een volume verwachting voor de komende jaren op te geven, hierbij
rekening houdend met de veranderingen die binnen Duitsland plaatsvinden in het kader
van de dalende Duitse productie en het geplande proces van marktombouw. Deze
informatie is niet door de Duitse TSO’s aangeleverd omdat zij niet over deze informatie
beschikken. Voor deze studie is het profiel over het jaar (en dus het volume) gebaseerd op
realisaties uit het verleden.
• Voor de export richting België en Frankrijk wordt uitgegaan van de bestaande L-gas
capaciteit. Het profiel over het jaar (en dus het volume) zal op basis van realisaties uit het
verleden worden vastgesteld.
• Binnen de periode 2014-2024 wordt er voor Nederland, België en Frankrijk geen ombouw
verwacht. Voor Duitsland wordt ingaande 2021 een afbouw van de L-gas importcapaciteit
vanuit Nederland met 10% per jaar verwacht.

© 2013 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 11 van 44

Gasunie Transport Services B.V.

3 Achtergrond kwaliteitsconversie
3.1 Gaskwaliteit

Als beheerder van het landelijk gastransportnet verzorgt GTS in Nederland gas het transport
van gas. Dit gas kent verschillende kwaliteiten, die zijn onderverdeeld in H-, L- en G-gas labels.
Operationeel geldt:
 H-gas heeft een Wobbe hoger dan 46,5 MJ/m3
 L-gas heeft een Wobbe lager dan 46,5 MJ/m3
Binnen de L-gas range is er in Nederland nog het G-gas label waarbij de Wobbe in een
bandbreedte van 43,5 tot 44,4 MJ/m3 ligt. Het G-gas label is gebaseerd op het gas uit het
Groningenveld dat een Wobbe heeft van 43,8 MJ/m3. Gas uit het Groningenveld kan dus tot
een Wobbe van 44,4 MJ/m3 verrijkt worden voor de Nederlandse markt. Het G-gas label is van
belang voor de Nederlandse L-gas markt omdat voor de Nederlandse L-gas gebruikers het Lgas binnen de genoemde G-gas bandbreedte moet blijven vanwege de veiligheid van het
gasgebruik (denk aan bijvoorbeeld CO-vorming). Het is een wettelijke taak van GTS om ervoor
te zorgen dat het gas binnen de overeengekomen kwaliteitsband geleverd wordt.
3.2 Kwaliteitsconversie

Door kwaliteitsconversie kan gas met een bepaald label worden omgezet naar gas met een
ander label. Een manier van kwaliteitsconversie is het toevoegen van H-gas aan G-gas. Dit
proces wordt verrijken genoemd. Door het mengen van Groningen-gas met ca. 10% H-gas kan
de Wobbe van het Groningen-gas verhoogd worden van 43,8 MJ/m³ tot 44,4 MJ/m³. Dit is de
bovengrens van G-gas. Het gas wat ontstaat wordt verrijkt G-gas genoemd. Door het mengen
van Groningen-gas met ca. 30% H-gas kan de Wobbe van het Groningen-gas verhoogd worden
van 43,8 MJ/m³ tot 46,5 MJ/m³. Dit is de bovengrens van L-gas.
Een andere manier van kwaliteitsconversie is het mengen van H-gas met stikstof. Door het
toevoegen van stikstof aan H-gas krijgt het gas een lagere Wobbe.
Door het mengen van H-gas met stikstof kan een L-gas kwaliteit of G-gas kwaliteit bereikt
worden. Dit gas noemen we pseudo-L-gas onafhankelijk van de bestemming (Nederland of
export).
3.3 Mengfaciliteiten met stikstof

Om te voldoen aan haar wettelijke taak heeft GTS op een aantal locaties de beschikking over
mengfaciliteiten voor H-gas en stikstof: Wieringermeer, Ommen, Pernis en Zuidbroek. Op
Wieringermeer en Pernis vindt menging plaats met stikstof dat wordt ingekocht, op Ommen
en Zuidbroek vindt menging plaats met stikstof dat door GTS geproduceerd wordt.
Het karakter van de 4 locaties is zeer verschillend.
Installatie Wieringermeer: GTS heeft een extern contract afgesloten voor het leveren van
stikstof met een capaciteit van 215.000 m³/h. Deze capaciteit kan, afgezien van onderhoud,
base-load geleverd worden.
Installatie Ommen: GTS heeft hier de beschikking over een eigen stikstof productie-installatie.
Middels deze installatie kan 146.000 m³/h stikstof base-load, afgezien van onderhoud,
geproduceerd worden.

© 2013 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 12 van 44

Gasunie Transport Services B.V.

Installatie Pernis: GTS heeft een extern contract afgesloten voor het leveren van stikstof met
een capaciteit van 45.000 m³/h. Deze capaciteit kan echter ook noodzakelijk zijn voor het
zogenaamde ‘afwobben’ van het LNG uit de GATE-terminal op de Maasvlakte
(kwaliteitsconversie waarbij de Wobbe van het H-gas uit de LNG-terminal verlaagd wordt tot
de maximaal toelaatbare Wobbe voor het H-gas). De stikstofcapaciteit is daarmee beperkt
beschikbaar voor de pseudo-L-gasproductie. Daarom is deze locatie voor deze studie buiten
beschouwing gelaten als primaire bron voor stikstof. Deze installatie kan echter wel als backup faciliteit ingezet worden.
Installatie Zuidbroek: GTS heeft hier de beschikking over een eigen stikstof productie installatie
met een capaciteit van 16.000 m³/h waarmee een stikstofcaverne in Heiligerlee met een
volume van 45 miljoen m³ stikstof gevuld kan worden. Vanuit deze caverne kan stikstof
geproduceerd worden met een capaciteit van 190.000 m³/h wat op Zuidbroek met H-gas
gemengd kan worden. Deze installatie is bedoeld om pieken in de stikstofvraag op te vangen
en als back-up voorziening voor andere stikstoffaciliteiten. Wanneer de caverne op Heiligerlee
met maximale capaciteit stikstof levert, is de caverne in ca. 10 dagen leeg. Daarom is deze
locatie voor deze studie buiten beschouwing gelaten, maar kan, net als Pernis, ingezet worden
als back-up faciliteit.
Gezien het karakter van de installaties op Ommen en Wieringermeer zijn deze twee installaties
meegenomen in deze studie als primaire middelen om pseudo-L-gas te produceren. Productie
van pseudo-L-gas geeft de mogelijkheid om minder Groningen-gas te produceren.
3.4 Ontstaansgeschiedenis

In het verleden zijn de mengfaciliteiten voor stikstof gebouwd om kleine-velden-gas in te
kunnen passen. De mengfaciliteiten werden vooral in de flankmaanden ingezet vanwege de
balans in vraag en aanbod. Eventuele uitval van een installatie kon altijd opgevangen worden
door het Groningenveld meer te laten produceren. Hiermee kwam de leveringszekerheid nooit
in het geding. De vraagstelling zoals die nu voorligt (‘bepaal welke hoeveelheid pseudo-L-gas
geproduceerd kan worden zodat de productie uit Groningen verminderd kan worden’) vraagt
om een maximale inzet van de kwaliteitsconversiemiddelen gedurende het hele jaar. Dit is een
structureel andere wijze van inzetten dan tot nu toe het geval is geweest. Wanneer deze wijze
van inzetten noodzakelijk wordt, zou dit kunnen leiden tot investeringen om de
betrouwbaarheid van de installaties te verhogen.
Aangezien deze investeringen niet op korte termijn gerealiseerd kunnen worden is het
Groningenveld, naast Pernis en Heiligerlee, als back-up voor uitval als aanvullende oplossing
om de leveringszekerheid te waarborgen voorlopig noodzakelijk.
3.5 Toekomst

Door de verwachte daling van de productiecapaciteit van het Groningenveld voorziet GTS dat
in de toekomst steeds vaker stikstof ingezet zal moeten worden om tijdens grote vraag van de
G- en L-gas markt in de vraag te kunnen voorzien. In het verleden (en heden) kon de
productiecapaciteit van het Groningenveld en de G-gas bergingen UGS Norg en PGI Alkmaar
deze pieken in de vraag opvangen. In de toekomst zullen deze pieken opgevangen moeten
worden vanuit de G-gasbergingen UGS Norg, PGI Alkmaar, G-gas cavernes als Epe en
Zuidwending en door het mengen van H-gas met stikstof. Uit voorlopige studies binnen GTS is
gebleken dat waarschijnlijk rond 2020 de pieken in de vraag niet langer met bestaande en
reeds geplande middelen beleverd kunnen worden. De verwachting is dat het tekort opgevuld
dient te worden met een nieuwe stikstofinstallatie. Welk karakter (piek- of base-load) en
© 2013 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 13 van 44

Gasunie Transport Services B.V.

omvang deze installatie zal krijgen is momenteel nog in onderzoek bij GTS. In het kader van dit
onderzoek is uitgegaan van het operationeel worden van additionele base-load capaciteit rond
2020.
3.6 Mogelijkheden tot inzet van kwaliteitsconversiemiddelen

De mate waarin stikstof kan worden ingezet om van H-gas pseudo-L-gas te maken, is
afhankelijk van de balans tussen G-gas-aanbod, H-gas-aanbod en G/L-gas vraag. GTS dient deze
totale kwaliteitsbalans in het transportsysteem te verzorgen, gebruik makend van haar
kwaliteitsconversiemiddelen. Binnen de totale L-gas markt van Nederland, Duitsland, België en
Frankrijk is GTS feitelijk de enige die de beschikking heeft over kwaliteitsconversiemiddelen
van substantiële omvang.
Wanneer er relatief veel G-gas en weinig H-gas (ten opzichte van de vraag naar G- en H-gas)
aangeboden wordt aan het transportsysteem, stuurt GTS op de ondergrenzen van de
Wobbewaarden van het G-gas en L-gas. Dit houdt in dat het G-gas niet verrijkt wordt, en het Lgas minimaal verrijkt wordt. Dit geeft de maximale ruimte voor de inzet van Groningen-gas. De
afgelopen jaren is dit steeds de praktijk geweest.
Wanneer GTS vanwege de balans tussen laag G-gas en hoog H-gas aanbod (ten opzichte van de
vraag naar G- en H-gas) op de bovengrenzen van de Wobbewaarden van het G-gas en L-gas
gaat sturen worden G-gas en L-gas maximaal verrijkt. Wanneer de balans tussen G-gas en Hgas aanbod er bovendien toe leidt dat er nog H-gas over is (en dus G-gas tekort) waarmee de
G-gas markt bediend moet worden, moet GTS stikstof inzetten om de Wobbe van H-gas te
verlagen tot de bovengrens van het G-gas en L-gas. Wanneer het aanbod van H-gas zodanig
groot is dat GTS de beschikbare stikstofcapaciteit maximaal moet inzetten, is de situatie
bereikt dat de minimaal benodigde hoeveelheid Groningengas in het systeem gebracht wordt.
Deze situatie is één van de twee deelopdrachten waarbinnen deze studie naar gezocht wordt
(‘bepaal welke hoeveelheid pseudo-G/L-gas geproduceerd kan worden zodat de productie uit
Groningen verminderd kan worden’).
Uiteindelijk bepalen het aanbod van de shippers en de vraag vanuit de markt in welke mate
GTS haar kwaliteitsconversiemiddelen dient in te zetten.

© 2013 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 14 van 44

Gasunie Transport Services B.V.

4 Uitgangspunten onderzoek
4.1 Inleiding

In de berekeningen die zijn uitgevoerd in het kader van deze studie zijn een groot aantal
uitgangspunten en aannames verwerkt. Het samenspel hiervan leidt tot de uitkomsten zoals
vermeld in het hoofdstuk “Resultaten”. De belangrijkste uitgangspunten en aannames worden
in dit hoofdstuk besproken waarbij de vertrouwelijkheid van de brongegevens in acht wordt
genomen. De onderzoeksvraag betreft de periode 2014-2024, dit is door GTS ingevuld door de
berekeningen uit te voeren voor een drietal steekjaren, nl. 2014, 2019 en 2024. Hierbij gaat
het steeds om een gasjaar (oktober tot oktober), dus steekjaar 2014 betreft gasjaar oktober
2013 tot oktober 2014. Deze vereenvoudiging is mogelijk omdat de jaren tussen de
verschillende steekjaren geen nieuwe informatie opleveren die leiden tot andere conclusies.
4.2 Marktvraag (G/L-gas)

G en L-gas wordt alleen gebruikt in Nederland en in delen van Duitsland, België en Frankrijk. In
de rest van Europa wordt alleen H-gas gebruikt. De gebruikers van G- en L-gas zijn grotendeels
afhankelijk van het Nederlandse gas. Bij de analyse van de vraag wordt onderscheid gemaakt
tussen binnen- en buitenland.
De vraag in Nederland
De marktvraag in Nederland is gemodelleerd als functie van de effectieve temperatuur
(temperatuur gecorrigeerd voor windsnelheid) en het tijdstip in het jaar op basis van
realisaties uit het verleden. Ten behoeve van een gevoeligheidsanalyse zijn twee variabelen
meegenomen, nl.
 Temperatuurprofiel (de effectieve dagtemperatuur voor alle dagen in een jaar): hierbij
is een drietal temperatuurprofielen gebruikt: een relatief koud jaar (1985), een relatief
warm jaar (2011) en een gemiddeld jaar (2012). Hierbij is de winterperiode (het
stookseizoen) als kenmerkend beschouwd voor het temperatuurprofiel.
Het temperatuurprofiel wordt geprojecteerd op een toekomstig jaar. Via een model
dat de relatie tussen temperatuur en gasvraag per uur van de dag weergeeft wordt
vervolgens een marktvraag op uurbasis berekend zodat een jaarprofiel van de vraag in
een toekomstig jaar ontstaat op basis van een daadwerkelijk gerealiseerd
temperatuurprofiel uit het verleden.
 Marktkrimp t.g.v. energiebesparing of overschakeling op andere energiebronnen dan
gas: deze variabele is op twee niveaus meegenomen voor de Nederlandse markt, de
niveaus zijn:
o Geen krimp, de gasvraag blijft constant over de gehele onderzoeksperiode
o Krimp van 1,5% per jaar (steeds t.o.v. het voorgaande jaar).
De vraag vanuit Duitsland, België en Frankrijk
Afnemers in Duitsland, België en Frankrijk zijn afhankelijk van de import van Nederlands L-gas.
Hiervoor is in transportcontracten exportcapaciteit geboekt bij GTS. De gecontracteerde L-gas
exportcapaciteit is bepalend voor de buitenlandse vraag naar Nederlands L-gas. Evenals in
Nederland is het buitenlandse verbruik afhankelijk van de temperatuur en daarom is ook voor
de buitenlandse vraag een temperatuurprofiel opgenomen gelijk aan die van Nederland. De
gecontracteerde L-gas exportcapaciteit is zodanig dat ook aan de hoge vraag voldaan kan
worden bij relatief koud weer.

© 2013 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 15 van 44

Gasunie Transport Services B.V.

Vanwege de verwachte teruglopende productie uit het Groningenveld (losstaand van een
eventueel ingrijpen wegens de aardbevingenproblematiek) zal op termijn een tekort aan L-gas
ontstaan. Er is geconstateerd dat uiteindelijk marktombouw de beste oplossing is om dit tekort
te vangen, dit in plaats van grootschalig kwaliteitsconversiecapaciteit bij te bouwen. In overleg
met de exportlanden is besloten te starten met reductie in exportcapaciteit van L-gas, waarbij
geconstateerd is dat grootschalige ombouw niet voor 2020 gestart kan worden.
Voor de exportlanden is uitgegaan van het volgende (waarbij rekening is gehouden met de bij
GTS geboekte transportcontracten op de verschillende L-gas exportlocaties van Nederland
naar Duitsland en België):
 België/Frankrijk: vanuit de Belgische TSO (Fluxys) is aangegeven dat binnen de
onderzoeksperiode geen reductie in de exportcapaciteit valt te verwachten, dit voor
zowel de Belgische als de Franse markt
 Duitsland: vanuit de verschillende betrokken Duitse TSO’s is aangeven dat er geen
reductie in exportcapaciteit is te verwachten t/m 2020, vanaf 2021 is een jaarlijkse
reductie van 10% (van de oorspronkelijke capaciteit) door ombouw van de markt
gepland
4.3 Niet-verrijkte G-gas leveringen

Verrijking van G-gas tot de maximaal mogelijke Wobbe waarde is niet voor alle G-gas
leverpunten mogelijk. Daarbij gaat het om de export van Groningengas op Oude Statenzijl en
de levering op zes meet- en regelstations aan Nederlandse afnemers in de buurt van het
Groningenveld. De minimale hoeveelheid die direct vanuit het Groningenveld geleverd wordt
is bepaald op basis van realisaties over de afgelopen 3 jaren. Het gaat hierbij om ca. 7 bcm. Dit
is verwerkt in de resultaten in Hoofdstuk 5 en Hoofdstuk 6.
4.4 Aanbod

Het aanbod aan G-gas bestaat uit gas uit het Groningenveld, pseudo-L-gas en (pseudo) L-gas
uit bergingen en cavernes. De laatste twee typen worden in de volgende paragrafen
behandeld. Ten aanzien van het aanbod aan G-gas en H-gas wordt van het volgende uitgegaan:
 Groningenveld: opgave van geprognosticeerde volumes en capaciteiten voor de
komende 20 jaar van GasTerra aangevuld met de inzichten vanuit NAM.
De verwachtingen van de te produceren volumes en capaciteiten worden jaarlijks
aangepast op grond van de meest recente inzichten.


H-gas: hoogcalorisch gas dat nu in Nederland beschikbaar is bestaat uit een combinatie
van gas uit Nederlandse (kleine) velden (zowel on-shore als off-shore) en gas dat
geïmporteerd wordt, voornamelijk uit Noorwegen, Rusland en via LNG. Additioneel
H-gas als vervanging voor eventueel wegvallende productie uit het Groningenveld
wordt verwacht uit Rusland, Noorwegen en LNG. De Wobbewaarde van het H-gas is
sterk bepalend voor de hoeveelheid pseudo-L-gas die geproduceerd kan worden, hoe
hoger de Wobbewaarde des te groter is de hoeveelheid stikstof die nodig is om het Hgas tot pseudo-L-gas te verdunnen. De kwaliteit (Wobbewaarde) van het H-gas kan
sterk uiteenlopen (ca. 48 – 55 MJ/m³) hetgeen een verschil van ongeveer een factor 3
in de benodigde hoeveelheid stikstof per geproduceerde eenheid pseudo-L-gas
veroorzaakt. Anders gezegd, met 1 m3 stikstof kan van H-gas met een Wobbe 48 MJ/
m³ driemaal zoveel pseudo-L-gas gemaakt worden als van H-gas met een Wobbe van
55 MJ/ m³.
De huidige gemiddelde Wobbewaarde van het H-gas binnen Nederland ligt rond de

© 2013 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 16 van 44

Gasunie Transport Services B.V.

51,8 MJ/m³, de toekomstige kwaliteit binnen de onderzoeksperiode hangt af van de
bron van het H-gas, t.w.:
o Nederlands gas: huidige kwaliteitsverwachting 48 – 54 MJ/m3 (met dalende
productie)
o Noors gas: huidige kwaliteitsverwachting 52 – 53 MJ/m³
o Russisch gas: huidige kwaliteitsverwachting 52 – 54 MJ/m³
o LNG: huidige kwaliteitsverwachting 53 – 55 MJ/m³
In de verschillende scenario’s wordt rekening gehouden met een bandbreedte van
51,8 – 54 MJ/m³ als meest waarschijnlijke bandbreedte waarbinnen de toekomstige Hgas kwaliteit zich binnen de onderzoeksperiode gaat begeven. Ook binnen deze
beperktere Wobbe grenzen zit een verschil van ongeveer een factor 1,5 in de
stikstofbehoefte. Op grond van deze verwachtingen zijn er t.a.v. de toekomstige
Wobbe waarde van het H-gas drie waarden meegenomen als input voor de studie, nl.
51,8; 53 en 54 MJ/m³. De verwachting is dat naar de toekomst toe de gemiddelde
Wobbe van het H-gas zal stijgen. De nu producerende kleine velden van Nederland
hebben naar verwachting een lagere Wobbe dan gas dat nu en in de toekomst
geïmporteerd zal worden.
Naast de kwaliteit van het H-gas is ook de benodigde hoeveelheid H-gas (gegeven de
behoefte die ontstaat na een beperking van de productie uit het Groningenveld) en de
daaruit voortvloeiende mogelijkheid tot import met de huidige infrastructuur bekeken.
Verhoging van de load factor (verhouding tussen gemiddeld gebruik van de
beschikbare capaciteit en de piekvraag) binnen de bestaande geboekte entry
transportcontracten geeft voldoende ruimte om het additionele volume aan H-gas te
importeren in Nederland om een vermindering van de productie van Groningengas op
te vangen.
Daarnaast is geconstateerd dat er binnen het Gasunie transportsysteem voldoende Hgas capaciteit (import en bergingen) aanwezig is om de bestaande H-gas markt te
bedienen maar ook t.b.v. de extra vraag naar H-gas voor verrijking en
kwaliteitsconversie ingeval van reductie of afvlakking van de productie uit het
Groningenveld. Daarbij wordt aangenomen dat:
•
Alle importlocaties worden benut voor zover nodig
•
De H-gas bergingen (Grijpskerk en Bergermeer) zorgen voor extra
capaciteit in de winterperiode
Hierbij is er vanuit gegaan dat het Groningenveld, binnen de technische mogelijkheden,
beschikbaar is om eventuele pieken in de afzet op te vangen als de andere (pseudo) Lgas bronnen niet toereikend zijn.
Het is niet bekend welke voorbereidingstijd er nodig is om additioneel H-gas
daadwerkelijk te contracteren en naar Nederland te halen.


Stikstof: GTS beschikt over meerdere stikstofinstallaties, ingeval er sprake is van een
beperking van het productievolume van het Groningenveld wordt aangenomen dat de
beide “base-load” installaties Wieringermeer en Ommen structureel worden ingezet
om pseudo-L-gas te produceren. De installaties op Pernis (base-load) en Heiligerlee
(piek stikstof) zullen als back-up functioneren en zullen worden ingezet indien er
sprake is van uitval op Wieringermeer of Ommen. Deze back-up positie is belangrijk
omdat de stikstofinstallaties Wieringermeer en Ommen nooit zijn ontworpen om
dezelfde leveringszekerheid (de mate waarin de installaties beschikbaar zijn om in te
zetten) te kunnen bieden als het Groningenveld zelf.
Ook hierbij is er vanuit gegaan dat het Groningenveld als back-up beschikbaar is (met
dezelfde eigenschappen als wanneer geen beperkingen aan de productie uit Groningen

© 2013 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 17 van 44

Gasunie Transport Services B.V.

gesteld wordt) als de installaties van GTS ook na inzet van Pernis en Heiligerlee
onvoldoende beschikbaar zijn door uitval. Met deze voorzieningen en Groningen als
back-up blijft het niveau van leveringszekerheid gelijk aan de situatie waarin geen
beperkingen aan de Groningenproductie worden gesteld.
Inzet van de stikstofinstallaties zoals bovenstaand geschetst zal leiden tot verhoogd
energiegebruik en dus tot verhoogde exploitatiekosten van GTS ten opzichte van de
inzet zoals de afgelopen jaren de praktijk is geweest. De verhoging zal naar
verwachting enige tientallen miljoenen euro’s per jaar bedragen.
Bij de inzet van de installaties op Wieringermeer en Ommen wordt rekening gehouden
met het onderhoud aan deze installaties, dit wil zeggen dat rekening gehouden wordt
met een verlaagde inzet in de zomerperiode om onderhoud te kunnen laten
plaatsvinden. Concreet betekent dit een verlaging van de maximale capaciteit van
85.000 m³/h gedurende de zomermaanden.
Daarnaast kan de transporttechnische bereikbaarheid (mogelijkheid om het H-gas aan
te voeren of het pseudo-L-gas af te voeren) van de mengstations een rol spelen bij het
maximaal kunnen produceren van pseudo-L-gas. Deze bereikbaarheid hangt af van de
locatie(s) waar (additioneel) H-gas wordt geïmporteerd in combinatie met de overige
transport omstandigheden. Er kunnen zich zodanige gastransport situaties voordoen
dat maximale inzet van een stikstofinstallatie niet mogelijk is, dat wil zeggen door
onvoorziene transportbeperkingen kan een deel van het H-gas niet vervoerd naar de
stikstofinstallaties. In de uitkomsten van deze studie wordt echter geen rekening
gehouden met dergelijke transportbeperkingen; er wordt vanuit gegaan dat deze
situaties zich sporadisch zullen voordoen en dat de inzetbaarheid van beide installaties
niet significant negatief beïnvloed wordt door deze specifieke gastransport situaties.
Ook hierbij wordt er vanuit gegaan dat het Groningenveld beschikbaar is om een
dergelijke situatie op te vangen.
Als de huidige productiestrategie (“business as usual”) van het Groningenveld wordt
voortgezet ontstaat na 2020 door de verdergaande productiedaling van het
Groningenveld naar verwachting een tekort aan (pseudo) L-gas capaciteit.. Om dit
tekort op te vangen zijn aanvullende maatregelen in stikstofvoorzieningen nodig. Voor
deze studie veronderstelt GTS dat GTS investeert in een base-load stikstofinstallatie,
waarbij er vanuit gegaan wordt dat deze rond 2020 operationeel is. Zoals aangegeven
in hoofdstuk 2 is een maatregel in aanvullende stikstofvoorzieningen onderwerp van
studie. In de praktijk zal de voorbereidingstijd voor het operationeel zijn van een
dergelijke installatie vanaf moment van investeringsbeslissing ongeveer 5 jaar
bedragen. De omvang van deze installatie is voor deze situatie gebaseerd op de
volgende referentie uitgangspunten:
o Norg zendcapaciteit 3,2 of 4 mln m3/h (zie paragraaf 4.6 Bergingen);
Nederlandse markt geen krimp (100% niveau); Wobbe H-gas 53 MJ/m³;
o Capaciteitsbehoefte additioneel stikstof is gebaseerd op de winterperiode;
o Het aanbodtekort aan pseudo L gas kan in 2024 onder de beschreven
referentiecondities opgelost worden met de volgende additionele stikstof
capaciteiten, naast de reeds beschikbare 361.000 m³/h uit Ommen en
Wieringermeer :
 Norg zendcap 3,2 mln m3/h: 180.000 m³/h
 Norg zendcap 4 mln m3/h: 120.000 m³/h

© 2013 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 18 van 44

Gasunie Transport Services B.V.

4.5 Cavernes

G-gas cavernes (Zuidwending en Epe) worden door shippers voornamelijk ingezet als snelle
middelen om hun portfolio te balanceren. Om het gedrag van de G-gas cavernes te modelleren
zijn realisaties uit het verleden gebruikt. Het zend/vul gedrag van de cavernes is gemodelleerd
als functie van het uur van de dag en de effectieve temperatuur. Verder wordt er voor zorg
gedragen dat het netto vul/zend volume over een geheel jaar, welke voornamelijk bepaald
wordt door het gebruikte temperatuurprofiel ongeveer in balans is (geen noemenswaardige
netto in- of uitstroom).
4.6 Bergingen

De G-gas (seizoens)bergingen (Norg en Alkmaar) vertonen een ander karakter dan de
cavernes, de bergingen worden in de zomerperiode (april t/m september) gevuld en er wordt
in de winterperiode (oktober t/m maart) uit geproduceerd. Hierbij wordt aangenomen dat de
beide seizoensbergingen in principe elk winterseizoen volledig leeg geproduceerd worden
ongeacht het gehanteerde temperatuurprofiel. In de zomerperiode wordt het gehele
werkvolume gevuld. Bijzonderheden bergingen:
 Alkmaar: ingezet volgens de huidige specificaties voor capaciteit en volume.
 Norg: deze berging wordt in de loop van de komende jaren uitgebreid, waardoor het
werkvolume en de zend- en vulcapaciteiten gaan groeien. Daarnaast bouwt de NAM
aan een verbindingsleiding tussen de Norg berging en het Groningen gasveld (de
Norgron leiding, gereed medio 2014), hierdoor wordt Norg vanaf de zomerperiode van
2015 direct gevuld met gas vanuit het Groningenveld.
De resultaten worden bepaald op de drie steekjaren, voor deze jaren zijn de volgende
Norg specificaties gebruikt:
o 2014: Werkvolume 1,7 bcm, zendcapaciteit 2,1 mln m³/h. Dit werkvolume is
kleiner dan gebruikelijk vanwege tijdelijke beperkte beschikbaarheid
veroorzaakt door de werkzaamheden ten behoeve van de uitbreiding.
o 2019 en 2024: Werkvolume 7 bcm, t.a.v. de zendcapaciteit wordt voor deze
beide jaren Norg op twee niveaus meegenomen, nl.
 Zendcapaciteit 4 mln m³/h
 Zendcapaciteit 3,2 mln m³/h
4.7 LNG-Peakshaver

De LNG-Peakshaver is een tank op de Maasvlakte met vloeibaar aardgas en wordt ingezet bij
lage temperaturen gedurende de piekuren. De inzet van de LNG-Peakshaver is gemodelleerd
op basis van de langjarige ervaring die GTS heeft met de inzet van deze installatie. Het
ingezette volume en de capaciteit worden berekend op basis van de effectieve temperatuur.
4.8 PE waarde

De PE (Propaan equivalent) waarde is een maat voor de rijkheid (het percentage hogere
koolwaterstoffen) van het gas en kan direct worden berekend uit de samenstelling. Een te
hoge PE-waarde kan leiden tot onveilige situaties in gebruikstoestellen. Gas uit het
Groningenveld heeft van nature een lage PE-waarde (ca. 2,3), door vervanging van gas uit het
Groningenveld door pseudo G/L-gas kan de PE-waarde stijgen door het bijmengen van H-gas
met een relatief hoge PE-waarde.

© 2013 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 19 van 44

Gasunie Transport Services B.V.

Afgesproken (zie kamerbrief “Rapport over de gassamenstelling” dd. 28 maart 2011 van het
Ministerie van Economische Zaken) is dat tot 2021 de gassamenstelling van het G-gas zoveel
mogelijk dezelfde blijft. Concreet betekent dit dat de PE-waarde van het G-gas maximaal 5
bedraagt. De toezegging die GTS aan de Minister van Economische Zaken heeft gedaan was
gebaseerd op een “normaal” verwachtingspatroon t.a.v. het aanbod van gas uit het
Groningenveld.
Wanneer de productie uit het Groningenveld gereduceerd wordt, moet dit opgevangen
worden door H-gas te converteren tot pseudo-L-gas. Op dat moment ontstaat er een nieuwe
situatie met meer afhankelijkheid van de kwaliteit van het (te importeren) H-gas. Immers: de
PE-waarde kan stijgen door meer pseudo-L-gas te produceren van H-gas met een relatief hoge
PE-waarde.
GTS heeft in het kader van de afgesproken jaarlijkse monitoring van de in de nabije toekomst
verwachte PE-waarde van het G-gas een aantal verschillende transportsituaties getoetst die
voor zouden kunnen komen in de periode 2014-2017 en welke gebaseerd zijn op de huidige
verwachtingen van de kwaliteit van het te importeren H-gas. Hierbij is de inzet van de
stikstofinstallaties en mengstations maximaal gekozen, hetgeen de uiterste situatie is die t.a.v.
de PE-waarde voor kan komen omdat op deze wijze het meeste H-gas geconverteerd wordt tot
pseudo-L-gas. Voor de getoetste periode blijkt dat de berekende PE-waarde van het pseudo-Lgas op basis van deze uiterste transport situaties niet boven de 5 uit komt.
Mochten er zich t.a.v. de PE-waarde voor de genoemde of latere periodes toch onverwachte
ontwikkelingen voordoen (bijvoorbeeld dat de PE-waarde van het geïmporteerde H-gas hoger
ligt dan de verwachting van GTS) veroorzaakt door de reductie van de productie uit het
Groningenveld met als gevolg dat de PE waarde van het (pseudo) L-gas boven de 5 uit zou
kunnen komen dan zal worden gezocht naar aanvullende operationele transportmaatregelen
of aanpassingen in het netwerk. Reductie van de productie uit het Groningenveld zou kunnen
leiden tot het aantrekken van H-gasstromen met een hogere PE-waarde dan wat nu verwacht
wordt.
Bovendien wordt er ook hier vanuit gegaan dat het Groningenveld als back-up aanwezig is om
een eventueel probleem met de PE-waarde op te lossen.
Mochten bovengenoemde operationele maatregelen en/of aanpassingen in het transportnet
niet leiden tot een situatie waarin de PE-waarde gegarandeerd beneden een waarde van 5
blijft, dan kan geput worden uit de maatregelen die vermeld staan in het rapport
“Transitiestudie G-gas” welke op 11 april 2013 middels brief “Studie EDGaR naar beheersing
van de gassamenstelling op de lange termijn” aan de Tweede Kamer is aangeboden. Dit
rapport gaat over de periode vanaf 2021, maar een eerdere reductie van productie uit het
Groningenveld kan er toe leiden dat eerder overgegaan moet worden tot mogelijke
maatregelen uit deze studie.

© 2013 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 20 van 44

Gasunie Transport Services B.V.

4.9 Samenvatting uitgangspunten onderzoek

Voor het onderzoek dat door GTS is uitgevoerd zijn de volgende vier variabelen gebruikt:
 Wobbe van het H-gas, niveaus:
o 51,8 MJ/m³
o 53 MJ/m³
o 54 MJ/m³
 Temperatuurprofiel, uit de jaren:
o Koud (op basis van 1985)
o Warm (op basis van 2011)
o Normaal (op basis van 2012)
 Norg uitbreiding (relevante steekjaren 2019 en 2024):
o Zendcapaciteit 4 mln m³/h
o Zendcapaciteit 3,2 mln m³/h
 Omvang Nederlandse markt:
o geen krimp, dus handhaven bestaand niveau
o krimp van 1,5%/jaar (t.o.v. het voorgaande jaar)
 Steekjaar 2014 geldt als referentiewaarde van 100%, de krimp is dus enkel relevant
voor steekjaren 2019 en 2024
Ander belangrijke uitgangspunt:
 Teruggang Duitse L-gasexportcapaciteit: 10% per jaar ingaande 2021, in 2024 nog 60%
over (in 2030 geheel afgebouwd)
 Geen teruggang in L-gas exportcapaciteit voor België (en Frankrijk)
Als referentiecase wordt de volgende situatie beschouwd:
 H-gas Wobbe 53 MJ/m³
 Temperatuurprofiel normaal jaar
 Norg
o 2014: werkvolume 1,7 bcm, 2,1 mln m³/h zendcap
o 2019 en 2024: werkvolume uitgebreid tot 7 bcm, 4 mln m³/h zendcap
 Geen krimp van de Nederlandse markt
Vanuit de referentiecase zijn de verschillende variabelen afzonderlijk en in combinatie met
elkaar gevarieerd, totaal zijn er dus 9 cases berekend voor het steekjaar 2014 (3 Wobbe
niveaus * 3 Temperatuur profielen), voor de steekjaren 2019 en 2024 zijn steeds 36 cases
berekend (3 Wobbe niveaus * 3 Temperatuur profielen * 2 Norg niveaus * 2 Marktomvang
niveaus voor Nederland). De resultaten voor elk van deze totaal 81 cases (9 + 36 + 36) staan
vermeld in Bijlage 1.

© 2013 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 21 van 44

Gasunie Transport Services B.V.

4.10 Van opdracht naar resultaat
Het Ministerie van EZ heeft aan GTS de opdracht gegeven de mogelijkheden te onderzoeken
om door inzet van kwaliteitsconversie de jaarproductie van het Groningenveld te verlagen of
dat de jaarproductie op een zo veel mogelijk constant niveau geproduceerd kan worden (in
nader overleg met vertegenwoordigers van het Ministerie van EZ is deze opdracht ingevuld
als zijnde: een zo constant mogelijk maandvolume).

Beide methodieken leveren theoretische, rekenkundige eindresultaten op welke gebaseerd zijn
op een reeks van aannames en modelleringen. Daarnaast zijn de resultaten in termen van
minimaal Groningen volume en afgevlakte Groningen inzet vastgesteld op basis van
berekeningen waarbij vooraf bekend is hoe het jaar zich zal ontwikkelen qua temperatuur en
Wobbewaarde van het aangeboden H-gas. Dit geeft aan wat de theoretische mogelijkheden
zijn. Deze zullen per definitie een optimaler eindresultaat opleveren dan in de praktijk het geval
zal zijn aangezien dan niet vooraf bekend is hoe een jaar zich zal ontwikkelen.
Wanneer er zo vlak mogelijk (op maandvolumebasis)uit het Groningenveld geproduceerd dient
te worden, zal dit altijd leiden tot hogere jaarvolumes dan wanneer de inzetstrategie gekozen
wordt waarbij er zo minimaal mogelijk uit het Groningenveld geproduceerd wordt.

© 2013 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 22 van 44

Gasunie Transport Services B.V.

5 Inzetstrategie pseudo-L-gas maximaal
5.1 Rekenwerk stapsgewijs

De verschillende berekeningen zijn stapsgewijs als volgt uitgevoerd:
1. Keuze temperatuurprofiel; normaal, warm, koud
2. Berekenen van de totale G/L-gas marktvraag op basis van het temperatuurprofiel en
de modellen voor de Nederlandse marktvraag en de export naar Duitsland, België en
Frankrijk
3. Berekenen behoefte aan G-gas waarbij rekening is gehouden met maximale verrijking,
dat wil zeggen zoveel mogelijk H-gas gebruiken om de behoefte aan G-gas zoveel
mogelijk te beperken.
4. Vaststellen inzet bergingen, cavernes en de LNG-Peakshaver (geen volume-effect op
de totale productie uit het Groningen-veld over de beide seizoenen zomer en winter te
samen)
5. Berekenen resterende vraag naar G-gas nadat de inzet van de bergingen, cavernes en
de LNG-Peakshaver verrekend zijn met de totale behoefte aan G/L-gas uit stap 3
De resterende vraag uit stap 5 dient beleverd te worden door gas uit het Groningenveld en
uit pseudo-L-gas via de mengstations.
6. Om aan de resterende vraag te voldoen wordt zoveel mogelijk pseudo-L-gas
geproduceerd uit H-gas met de stikstofinstallaties. Deze installaties worden hierbij
maximaal ingezet.
7. De resterende behoefte aan gas uit het Groningenveld wordt berekend uit de
resultaten van stappen 5 en 6. Bovenstaande berekeningen worden uitgevoerd op
uurbasis en getotaliseerd naar een jaarvolume Groningen. Dit is het eindresultaat van
deze inzetstrategie.

© 2013 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 23 van 44

Gasunie Transport Services B.V.

2019
2024

Basiscase #
1 (ref)*
2
3
4
5
6 (ref)*
7
8
9
10
11
12
13 (ref)*
14
15
16
17
18
19

2014

Steekjaar

Wobbe
H-gas
[MJ/m3]
Gemiddeld jaar
53
Wobbe laag
51,8
Wobbe hoog
54
Koud jaar
53
Warm jaar
53
Gemiddeld jaar
53
Wobbe laag
51,8
Wobbe hoog
54
Koud jaar
53
Warm jaar
53
Norg 3,2
53
NL markt%
53
Gemiddeld jaar
53
Wobbe laag
51,8
Wobbe hoog
54
Koud jaar
53
Warm jaar
53
Norg 3,2
53
NL markt%
53
Label

Temp
profiel
Jaar
normaal
normaal
normaal
koud
warm
normaal
normaal
normaal
koud
warm
normaal
normaal
normaal
normaal
normaal
koud
warm
normaal
normaal

Omvang Additionele
Norg
Nederlandse
N2
Volume
zendcap
markt
investering Groningen
[mln m3/h]
[%]
[m3/h]
[bcm]
2,2
100
0
27
2,2
100
0
23
2,2
100
0
29
2,2
100
0
33
2,2
100
0
24
4
100
0
27
4
100
0
23
4
100
0
29
4
100
0
33
4
100
0
24
3,2
100
0
27
4
92,7
0
25
4
100
120.000
17
4
100
120.000
16
4
100
120.000
18
4
100
120.000
21
4
100
120.000
16
3,2
100
180.000
16
4
86
120.000
15

Tabel 3 De set basiscases

* Referentiecase gegeven een steekjaar

De resultaten zoals in dit hoofdstuk beschreven, zijn berekend voor de drie steekjaren 2014,
2019 en 2024. Voor ieder jaar is een referentiecase berekend op basis van de uitgangspunten
zoals weergegeven in paragraaf 4.9. In tabel 3 staan de resultaten hiervan weergegeven onder
1 (ref); 6 (ref) en 13 (ref). Daarnaast zijn er in de tabel nog 16 andere basiscases weergegeven
door op de referentiecase één variabele te variëren, de zogenaamde gevoeligheidsanalyses.
De resultaten van deze gevoeligheidsanalyses staan ook grafisch weergegeven in Figuur 2 (zie
paragraaf 5.2). De detail resultaten voor alle 81 cases zoals beschreven in paragraaf 4.9 staan
vermeld in BIJLAGE 1: Detail resultaten.

© 2013 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 24 van 44

Gasunie Transport Services B.V.

Daarnaast zijn er per steekjaar uitersten berekend (laagste case en hoogste case) over alle
beschikbare cases per steekjaar (9 voor 2014 en 36 voor 2019 resp. 2024). In Tabel 4 (zie
paragraaf 5.3) staan deze uiterste waarden vermeld, dit zijn de cases uit de totale set
berekende cases die het hoogste of laagste resultaat opleveren t.a.v. de inzet van het
Groningenveld. De “Laagste case” weerspiegelt de case met die situatie die de laagste waarde
van het Groningen volume geeft. De “Hoogste case” geeft hetzelfde resultaat weer, maar dan
voor de situatie met het hoogste Groningen volume.
5.2 Resultaten Groningen minimale inzet
In Figuur 2 staan de resultaten vermeld van de berekening van de minimale inzet van het
Groningenveld voor de drie steekjaren, de waarde waar de x-as de y-as snijdt geeft het
resultaat (minimaal benodigd volume uit Groningen) weer onder referentie condities
(basiscases 1, 6 en 13, zie paragraaf 5.1). De resultaten die verkregen worden door het
variëren van de afzonderlijke variabelen zijn als gevoeligheidsanalyse uitgezet t.o.v. de
referentiewaarde. Opvallend is de gevoeligheid van het benodigde volume uit Groningen in
2024 voor de uitbreiding van Norg tot 3,2 mln m3/h. Het benodigde volume is kleiner
wanneer Norg tot 3,2 mln m3/h uitgebreid word in plaats van tot 4 mln m3/h. Reden hiervoor
is dat, vanwege de kleinere zendcapaciteit, is aangenomen dat een grotere base-load
stikstofinstallatie geïnstalleerd zal zijn (180.000 m3/h in plaats van 120.000 m3/h). Deze
grotere installatie kan een groter volume pseudo-L-gas produceren, waardoor het benodigde
volume uit Groningen kleiner is.

© 2013 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 25 van 44

Gasunie Transport Services B.V.

Figuur 2 Groningen minimaal: berekend volume Groningenveld

© 2013 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 26 van 44

Gasunie Transport Services B.V.

5.3 Uiterste waarden pseudo L-gas productie
Kort samengevat leidt dit tot het volgende voor de benodigde Groningen productie:




voor 2014 varieert die van 21 tot 35 bcm
voor 2019 varieert die van 20 tot 35 bcm
voor 2024 varieert die van 14 tot 22 bcm.

Voor 2014 en 2019 zijn de uitkomsten vergelijkbaar, maar die van 2024 is substantieel
lager. Belangrijke oorzaken:



er is aangenomen dat in 2020 een extra stikstofinstallatie beschikbaar is om pseudoL-gas te produceren
lagere vraag naar L-gas vanwege de verwachte ombouw in Duitsland.

a

2014

Case

Case #

Laagste
Referentie
Hoogste

1
5
9

b

Wobbe
Norg
Pseudo Groningen
H-gas
Type jaar Markt NL zendcap
L-gas
gas
[MJ/m3]
[%]
[mln m3/h] [bcm]
[bcm]
52
Warm
100
2,2
23
21
53
Normaal
100
2,2
21
27
54
Koud
100
2,2
19
35

2019

Case

Case #

Laagste
Referentie
Hoogste

28
14
27

c

Wobbe
Norg
Pseudo Groningen
H-gas
Type jaar Markt NL zendcap
L-gas
gas
[MJ/m3]
[%]
[mln m3/h] [bcm]
[bcm]
52
Warm
92,7
4
22
20
53
Normaal
100
4
20
27
54
Koud
100
3,2
19
35

2024

Case

Case #

Laagste
Referentie
Hoogste

73
50
54

Wobbe
Norg
Pseudo Groningen
H-gas
Type jaar Markt NL zendcap
L-gas
gas
[MJ/m3]
[%]
[mln m3/h] [bcm]
[bcm]
52
Warm
86
3,2
21
14
53
Normaal
100
4
24
17
54
Koud
100
4
24
22

Tabel 4 Pseudo-L-gas maximaal: Laagste, referentie en hoogste case resultaten voor de drie
steekjaren

© 2013 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 27 van 44

Gasunie Transport Services B.V.

6 Inzetstrategie Groningen vlak
De berekeningen om te komen tot een zo vlak mogelijke inzet (op basis van het maandvolume)
van het Groningenveld zijn uitgevoerd op basis van de rekenresultaten zoals deze stapsgewijs
zijn beschreven in paragraaf 5.1.
In Figuur 3 is de minimale en maximale inzet van het Groningenveld weergegeven over het
steekjaar 2014 bij “gemiddelde” omstandigheden. De verwachting voor een toekomstig jaar is
dat het een “gemiddeld” jaar wordt t.a.v. de marktvraag, een normaal jaar voor de
temperatuur en een Wobbe waarde van het H-gas van 53 MJ/m3. Daarom wordt het resultaat
berekend onder deze gemiddelde omstandigheden als meest realistisch gezien.
De minimale inzet van het Groningenveld is bepaald zoals beschreven in Hoofdstuk 5. Hierbij
worden de stikstofinstallaties maximaal ingezet. In figuur 3 is dat de onderste lijn, waarbij
Groningenproductie op maandbasis is weergegeven. Als de stikstofinstallaties worden uitgezet
dan ontstaat de maximale vraag naar Groningengas. In Figuur 3 is dat op maandbasis
weergegeven door de bovenste lijn. Kort samengevat geeft Figuur 3 weer:
 bij de bovenste lijn; minimale inzet van stikstof en dus maximale productie van
Groningengas
 bij de onderste lijn: maximale inzet van stikstof en dus minimale productie van
Groningengas.
Binnen die ruimte kan door de inzet van stikstof er met het niveau van het Groningenveld
gevarieerd worden. Bij de in dit hoofdstuk beschreven inzetstrategie wordt gestreefd naar een
zodanig gebruik van de stikstofinstallaties dat de resulterende productie van Groningengas zo
vlak mogelijk wordt.
Er zijn verschillende parameters beschikbaar om de mate van “vlakheid” te beschrijven, in dit
rapport is gekozen om de vlakheid te beschrijven in de vorm van de relatieve
standaarddeviatie1.
In Figuur 4 is de maximaal afgevlakte lijn weergegeven (op basis van de relatieve
standaarddeviatie) die binnen de onderste en bovenste lijn past. De inzet van stikstof is nu
zodanig dat:
 de resulterende Groningenproductie op maandbasis zo vlak mogelijk is
 maar de resulterende productie moet iedere maand tussen de onderste en bovenste
lijn liggen, omdat die lijnen de minimale en maximale benodigde Groningenproductie
weergegeven om aan de marktvraag te kunnen voldoen.
Bij het zo vlak mogelijk inzetten van het Groningenveld komt het in grote lijnen er op neer dat
 in de winter zo veel mogelijk H-gas te converteren naar pseudo-L-gas om de inzet van
het Groningenveld te beperken
 In de zomerperiode zo min mogelijk H-gas te converteren om de inzet van het
Groningenveld te maximeren.
Alleen op deze wijze kan de Groningenproductie zoveel vlak mogelijk gekregen worden.

1

Zie bijlage 2 voor uitleg van het begrip relatieve standaarddeviatie

© 2013 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 28 van 44

Gasunie Transport Services B.V.

Figuur 3 Minimale en maximale inzet van het Groningenveld

Figuur 4 Vlakke inzet Groningenveld binnen de aanwezige mogelijkheden

Door bovenstaande methode kan het totale bijbehorende jaarvolume uit de
maandberekeningen worden bepaald. Door deze jaarhoeveelheid door 12 te delen wordt een
streefwaarde voor de maandelijkse productie van Groningengas vastgesteld. Deze
streefwaarde moet voorafgaand aan het jaar bepaald worden en op deze streefwaarde gaat
zoveel mogelijk gestuurd worden. In welke mate deze streefwaarde van het maandvolume
behaald kan worden, wordt bepaald door een aantal omgevingsfactoren die niet
beïnvloedbaar zijn. Dit geldt met name voor de temperatuurcurve (hierdoor wordt de
marktvraag bepaald) en de Wobbe van het H-gas dat aangeboden wordt voor
kwaliteitsconversie. In de volgende paragrafen wordt het effect van een aantal sterk
bepalende omgevingsfactoren getoond op de relatieve standaarddeviatie (de “vlakheid”) en
het jaarvolume.

© 2013 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 29 van 44

Gasunie Transport Services B.V.

6.1 Resultaten steekjaar 2014

In Figuur 5, Figuur 6 en Figuur 7 worden respectievelijk het gemiddelde resultaat, het laagste
resultaat en het hoogste resultaat voor wat betreft de gemiddelde standaarddeviatie getoond
voor steekjaar 2014 over de 9 cases (zie paragraaf 5.1) die voor dit jaar zijn berekend.
Het jaarvolume voor het Groningenveld van 35,7 bcm is dus vastgesteld op basis van de
verwachte (gemiddelde) omstandigheden (Figuur 5), dit leidt tot een verwacht maandvolume
van 35,7 / 12 = 3 bcm.

Figuur 5 Vaststelling jaarvolume (gemiddelde omstandigheden), referentie case (#5)

Dit betekent dat er in 2014 naar gestreefd wordt om maandelijks 3 bcm Groningengas te
produceren. Echter als in een bepaalde maand:
 de stikstof maximaal ingezet wordt en de resulterende Groningenvraag is hoger dan 3
bcm dan wordt er in die maand meer geproduceerd dan 3 bcm. Dit kan met name
voorkomen in de winter als het aanzienlijk kouder is dan verwacht
 geen stikstof wordt ingezet en de resulterende Groningenvraag is minder dan 3 bcm
dan wordt die maand minder geproduceerd dan 3 bcm. Dit kan met name voorkomen
in de zomer als er weinig vraag naar Groningengas is.
Figuur 6 toont het laagste resultaat voor de relatieve standaarddeviatie 2014 vanwege variatie
ontstaan vanuit de omgevingsfactoren temperatuurprofiel en Wobbe H-gas waarbij in alle
gevallen de streefwaarde van het maandvolume 3 bcm bedraagt.

© 2013 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 30 van 44

Gasunie Transport Services B.V.

Figuur 6 Laagste case (#4)

Als het in 2014 warm is en de Wobbe van het H-gas bedraagt 53 MJ/m3 dan staat in de figuur:
 op de onderste lijn de productie uit Groningen als productie op jaarbasis minimaal is
onder deze condities en dat leidt tot een jaarproductie van 24 bcm, waarbij de
relatieve standaarddeviatie 43% is.
 Op de bovenste lijn de productie uit Groningen als gestreefd wordt naar een zo vlak
mogelijke productie waarbij uitgegaan van 3 bcm per maand. Dit leidt dan tot een
jaarproductie van 35 bcm met een relatieve standaarddeviatie van 7%.
In figuur 7 is het verloop weergegeven als het in 2014 koud wordt en de Wobbe van het H-gas
bedraagt 54 MJ/m3. Dit leidt tot de hoogste relatieve standaarddeviatie.

Figuur 7 Hoogste case (#9)

De figuren laten zien dat:
 dat de Groningen productie weliswaar afgevlakt kan worden
 maar dat de totale jaarproductie dan wel hoger wordt dan in de situatie waarin
gestreefd wordt naar een minimale productie.

© 2013 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 31 van 44

Gasunie Transport Services B.V.

6.2 Resultaten steekjaar 2019

Voor steekjaar 2019 is voor de vaststelling van het jaarvolume en dus ook de streefwaarde van
het maandvolume uitgegaan van de waarden die berekend zijn voor steekjaar 2014, dit omdat
de omstandigheden in de periode 2014 tot 2019 niet zodanig veranderen dat een bijstelling
van het jaar- en maandvolume nodig is. Dus ook voor 2019 is uitgegaan van een maandvolume
aan Groningenproductie van 3 bcm. Weliswaar groeit in deze periode de omvang van de Norg
berging, maar dit heeft op het totale jaarvolume van het Groningenveld geen effect.
In Figuur 6, Figuur 7 en Figuur 8 worden respectievelijk het resultaat op basis van gemiddelde
omstandigheden, het laagste en het hoogste resultaat voor de relatieve standaarddeviatie
getoond.

Figuur 8 Gemiddelde omstandigheden, case #14

Figuur 9 Laagste case (#25)

© 2013 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 32 van 44

Gasunie Transport Services B.V.

Figuur 10 Hoogste case (#27)

6.3 Resultaten steekjaar 2024

Voor steekjaar 2024 is opnieuw het jaarvolume en de bijbehorende streefwaarde van het
maandvolume berekend omdat de omstandigheden in dit jaar t.o.v. de andere beide jaren
veranderd zijn. Om de terugloop van de capaciteit van het Groningenveld op te vangen is er
tussen 2019 en 2024 een investering in een stikstofinstallatie voorzien die de mogelijkheden
voor kwaliteitsconversie verruimen. Er kan meer aan de inzet van stikstof geregeld worden om
pseudo-L-gas te maken waardoor het dus eenvoudiger wordt om het Groningenveld vlak in te
zetten (de ruimte tussen Groningen minimaal en maximaal inzetten wordt bepaald door de
hoeveelheid pseudo-L-gas die door middel van kwaliteitsconversie geproduceerd kan worden).
Om onder gemiddelde omstandigheden het steekjaar 2024 zo vlak mogelijk te krijgen dient
maandelijks 2,5 bcm Groningengas geproduceerd te worden. In figuur 11 is dit grafisch
weergegeven.
In Tabel 5 (zie paragraaf 6.4) worden de resultaten samengevat.

Figuur 11 Vaststelling jaarvolume (gemiddelde omstandigheden), referentie case #50

© 2013 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 33 van 44

Gasunie Transport Services B.V.

In Figuur 12 en Figuur 13 worden respectievelijk het resultaat op basis van gemiddelde
omstandigheden, het laagste en het hoogste resultaat voor de relatieve standaarddeviatie
getoond.

Figuur 12 Laagste case (#57)

Figuur 13 Hoogste case (#64)

© 2013 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 34 van 44

Gasunie Transport Services B.V.

6.4 Samenvatting resultaten Groningen vlak

a

2014

Case

Case #

Laagste
Referentie
Hoogste

4
5
9

b

Relatieve st. dev.
Wobbe
Norg
Pseudo Groningen op basis van
H-gas Type jaar Markt NL zendcap
L-gas
gas
maandvolumes
[MJ/m3]
[%]
[mln m3/h] [bcm]
[bcm]
[%]
52
Warm
100
2,2
10
35
7
53
Normaal
100
2,2
11
36
9
54
Koud
100
2,2
12
42
22

2019

Case

Case #

Laagste
Referentie
Hoogste

25
14
27

c

Relatieve st. dev.
Wobbe
Norg
Pseudo Groningen op basis van
H-gas Type jaar Markt NL zendcap
G-gas
gas
maandvolumes
[MJ/m3]
[%]
[mln m3/h] [bcm]
[bcm]
[%]
54
Warm
100
3,2
10
36
2
53
Normaal
100
4
10
37
8
54
Koud
100
3,2
15
39
12

2024

Case

Case #

Laagste
Referentie
Hoogste

57
50
64

Relatieve st. dev.
Wobbe
Norg
Pseudo Groningen op basis van
H-gas Type jaar Markt NL zendcap
L-gas
gas
maandvolumes
[MJ/m3]
[%]
[mln m3/h] [bcm]
[bcm]
[%]
52
Koud
100
3,2
17
29
0
53
Normaal
100
4
11
30
0
52
Warm
86
4
5
30
6

Tabel 5 Groningen vlak: Laagste, referentie en hoogste case resultaten voor de drie
steekjaren

6.5 Resultaatbespreking Groningen vlak

Binnen elk van de 9 getoonde cases is te zien dat binnen de mogelijkheden van de hoogste en
laagste inzet van het Groningenveld er een significante verbetering optreedt van de mate
waarin het Groningenveld vlak kan worden ingezet t.o.v. de minimale inzet. Echter het
uiteindelijke resultaat hangt sterk af van omstandigheden die niet beïnvloedbaar zijn.
Voorafgaand aan een jaar moet voor gemiddelde omstandigheden een streefwaarde voor het
maandvolume aan Groningenproductie bepaald worden en vervolgens bepalen de niet
beïnvloedbare omstandigheden, zoals weer en de Wobbe index van het aangeboden H-gas,
het uiteindelijke resultaat.
Het blijkt dat:
 in 2019 vlakker geproduceerd kan worden dan in 2014 vanwege de uitbreiding van
Norg
 in 2024 weer vlakker geproduceerd kan worden dan in 2019 omdat er dan een extra
stikstofinstallatie beschikbaar is en vanwege de lagere export naar Duitsland.
In Tabel 6 staan de resultaten van “Groningen vlak” in de vorm van de relatieve standaard
deviatie en de bijbehorende hoeveelheid Groningengas.

© 2013 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 35 van 44

Gasunie Transport Services B.V.

Steekjaar

Rel. standaard deviatie

Groningengas

[%]

[bcm]

2014

7 – 22

34 – 42

2019

2 – 12

35 – 39

2024

0-6

29 – 30

Tabel 6 Resultaten Groningen vlak

In Tabel 7 staan de resultaten van de Groningenproductie voor beide inzetstrategieën van het
Groningenveld weergegeven. Als zo vlak mogelijk geproduceerd dient te worden dan zal het
uiteindelijke jaarvolume substantieel hoger liggen dan als Groningen op maandbasis minimaal
mag produceren. Dit verschil kan op jaarbasis oplopen tot boven de 10 bcm.
Bandbreedte jaarproductie
Groningen bij minimale inzet
[bcm]
2014
2019
2024

21 – 35
20 – 35
14 - 22

Bandbreedte jaarproductie
Groningen bij zo vlak mogelijk
produceren
[bcm]
34 – 42
35 – 39
29 – 30

Tabel 7 Resultaten Groningen productie voor de beide inzetstrategieën

Ten aanzien van de relatieve standaarddeviatie (maat voor de vlakheid) kan opgemerkt
worden dat deze in de loop van de tijd lager (dus vlakker) wordt vanwege enerzijds de
uitbreiding van de Norg berging die een dempende werking op de inzet van het Groningeveld
veroorzaakt, anderzijds zal ook de investering in een nieuwe stikstofinstallatie (rond 2020) de
mogelijkheden voor de inzet van pseudo-L-gas vergroten waardoor het mogelijk is om het
Groningenveld vlakker in te zetten.
Het volgende kan worden opgemerkt voor volume effecten:
 Als de Wobbe van het H-gas stijgt, stijgt ook het benodigde volume uit Groningen, dit
effect is sterk aanwezig bij Groningen minimaal, in mindere mate bij Groningen vlak
 Als het een kouder jaar wordt, stijgt de behoefte aan volume uit Groningen, ook hier
geldt dat dit effect sterker aanwezig is bij Groningen minimaal dan bij Groningen vlak
 Als de Nederlandse markt afbouwt daalt het benodigde volume uit Groningen
 De uitbreiding van zendcapaciteit van Norg beïnvloedt het volume uit Groningen niet
of nauwelijks voor het steekjaar 2019, voor steekjaar 2024 zal bij de grootste
uitbreiding van zendcapaciteit van Norg het grootste volume uit Groningen nodig zijn
(dit vanwege een kleinere investering in een aanvullende stikstof installatie)

© 2013 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 36 van 44

Gasunie Transport Services B.V.

7 Randvoorwaarden
De beide beschreven methodieken leveren theoretische, rekenkundige eindresultaten op
welke gebaseerd zijn op een reeks van aannames en modelleringen. Daarnaast zijn de
resultaten in termen van maximaal pseudo-L-gas volume en afgevlakte Groningen inzet
vastgesteld op basis van berekeningen waarbij vooraf bekend is hoe het jaar zich zal
ontwikkelen qua temperatuur en Wobbewaarde van het aangeboden H-gas. Dit geeft aan wat
de theoretische mogelijkheden zijn. Deze zullen per definitie een optimaler eindresultaat
opleveren dan in de praktijk het geval zal zijn aangezien dan niet vooraf bekend is hoe een jaar
zich zal ontwikkelen.
Transportsituaties, zoals de fysieke locatie waarop het vervangende H-gas wordt aangeboden
t.o.v. de locaties waar het H-gas tot pseudo-L-gas geconverteerd kan worden, kunnen leiden
tot het verkleinen van de mogelijkheden om kwaliteitsconversie in te zetten waardoor een
grotere spreiding/grotere inzet van Groningen noodzakelijk wordt. Op dit moment is niet te
voorzien hoe vaak deze situaties zich zullen voordoen en hoe veel invloed dit op de resultaten
zal hebben.
Daarnaast kan de H-gas samenstelling een probleem vormen voor het produceren van pseudoL-gas als de verhouding hogere koolwaterstoffen te hoog ligt (Propaan Equivalent (PE) waarde
te hoog, zie paragraaf 4.8). Wanneer dit leidt tot het niet langer kunnen garanderen van een
PE kleiner dan de maximaal toegestane waarde van 5, dan zal teruggevallen moeten worden
op additionele maatregelen uit de EDGaR studie (zie rapport “Transitiestudie G-gas” welke op
11 april 2013 middels brief “Studie EDGaR naar beheersing van de gassamenstelling op de
lange termijn” aan de Tweede Kamer is aangeboden).
Voor elk van bovengenoemde situaties vormt het Groningenveld een mogelijke backup. Het
beschikbaar houden van het Groningenveld is daarom van groot belang.
7.1 Inzet Groningen veld voor backup doeleinden

Het Groningenveld wordt in dit rapport voor diverse doeleinden als backup ingezet, nl.
 Uitval stikstofinstallatie/mengstations
 Problemen met een te hoge PE-waarde
 Onvoorziene transportbeperkingen van/naar stikstofinstallaties/mengstations
Hierbij wordt er vanuit gegaan dat het Groningenveld in de backup rol zowel capaciteit als
volume levert, de (maximale) omvang hiervan wordt als volgt geschat:
 Capaciteit: er wordt verondersteld dat de door GasTerra opgegeven
geprognosticeerde capaciteit voor de komende 20 jaar onveranderd blijft
 Volume: er wordt vanuit gegaan dat er maximaal 2 bcm volume per jaar uit het
Groningenveld benodigd is om de hierboven beschreven situaties op te vangen

© 2013 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 37 van 44

Gasunie Transport Services B.V.

8 Conclusies en aanbevelingen
8.1 Conclusies

Wanneer de conversiemiddelen maximaal ingezet worden, is de resterende behoefte aan gas
uit het Groningenveld het laagst. De resterende behoefte uit het Groningenveld beweegt in
deze situatie mee met de marktvraag. De minimaal benodigde hoeveelheid Groningen-gas
wordt later in de tijd steeds kleiner (in verband met een verwachte investering nieuwe
stikstoffaciliteiten en de verwachte afbouw van de export naar Duitsland).
Het is mogelijk om gas uit het Groningenveld veel vlakker (op maandvolume-basis) te
produceren. Het jaarvolume dat uit het Groningenveld benodigd is, is in deze laatstgenoemde
situatie groter dan wanneer de conversiemiddelen maximaal ingezet worden.
De mate waarin Groningen vlak ingezet kan worden, wordt later in de tijd steeds beter. Dit
wordt veroorzaakt door de uitbreiding van Norg en nieuwe stikstoffaciliteiten. Het volume aan
Groningengas dat gepaard gaat met de vlakke inzet zal hoger liggen dan het volume ingeval
van een minimale inzet.
8.2 Advies
Vanuit GTS wordt het volgende geadviseerd als voorbereiding of als invulling wanneer er
andere voorwaarden gaan gelden voor de productie van het Groningenveld:





Inventarisatie van de mate waarin H-gas beschikbaar is in termen van capaciteit,
flexibiliteit en volume en de mogelijkheid om dit gas op de TTF te brengen
Arrangeren van een back-up functie van het Groningenveld zodat het Groningenveld
met dezelfde eigenschappen (zoals capaciteit) beschikbaar blijft voor noodgevallen als
wanneer er niet ingegrepen zou worden
Afstemmen van de randvoorwaarden met GTS zodat helder is wat de rol en
verantwoordelijkheden van GTS zijn

© 2013 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 38 van 44

Gasunie Transport Services B.V.

BIJLAGE 1: Detail resultaten
Detail resultaten per steekjaar

In tabellen 8, 9 en 10 staan de detail resultaten vermeld van alle cases die zijn berekend.

2014
Pseudo L- Volume G- Pseudo L- Volume G- Rel. st.
Rel. st.
Capaciteit Additionele
gas bij
gas bij
gas bij
gas bij
dev.
dev.
Basis- Type Wobbe Markt
H-gas
Norg
export
N2
Groningen Groningen Groningen Groningen Groningen Groningen
Case # case # jaar
H-gas omvang* verrijking zendcap Markt NL Duitsland investering minimaal minimaal
vlak
vlak
minimaal
vlak
[M/m3] [bcm]
[bcm] [mln m3/h]
[%]
[%]
[m3/h]
[bcm]
[bcm]
[bcm]
[bcm]
[%]
[%]
1
2
3
4
5
6
7
8
9

Warm
Gem
Koud

52
52
52

54
57
64

11
11
12

2,2
2,2
2,2

100
100
100

100
100
100

0
0
0

23
23
23

21
23
29

9
11
14

34
35
38

45
44
50

8
8
16

5
Warm
1 (ref) Gem
4
Koud

53
53
53

54
57
64

9
10
11

2,2
2,2
2,2

100
100
100

100
100
100

0
0
0

21
21
21

24
27
33

10
11
13

35
36
40

43
42
47

7
9
20

Warm
Gem
Koud

54
54
54

54
57
64

9
9
10

2,2
2,2
2,2

100
100
100

100
100
100

0
0
0

19
19
19

26
29
35

10
11
12

36
37
42

41
40
45

9
11
22

2

3

Tabel 8 Detail resultaten voor steekjaar 2014

* De marktomvang betreft de Nederlandse G-gas markt en de totale export van G- en L-gas naar Duitsland, België
en Frankrijk

In bovenstaande tabel 8 en tabellen 9 en 10 staan de afgeronde detail resultaten van de in
totaal 81 cases.
In deze tabellen staan de waarden van de verschillende variabelen (Wobbe H-gas,
Temperatuur profiel, Markt percentage voor Nederland en Norg omvang). Verder staat
vermeld het percentage van de verwachte export naar Duitsland (in 2024 heeft deze de
waarde van 60%) en de benodigde investering in stikstofcapaciteit, die rond 2020 verwacht
operationeel te zijn en daarmee enkel steekjaar 2024 beïnvloedt. De omvang van de
investering hangt af van de omvang van Norg.
De resultaten van het rekenwerk staan in de laatste 6 kolommen, waarbij voor elke van de
inzet strategieën van het Groningenveld (Groningen minimaal en Groningen vlak) de
hoeveelheid pseudo-L-gas (geproduceerd door GTS via H-gas met stikstof), de resterende
hoeveelheid gas uit het Groningenveld en de relatieve standaarddeviatie van de verschillende
maandvolumes weergegeven is. Wellicht ten overvloede nogmaals: de productie van pseudoL-gas en de resterende hoeveelheid gas uit het Groningenveld is bij het onderzoek naar
‘Groningen vlak’ geen onderwerp van studie geweest. Het doel van dit onderzoek was de mate
van vlakheid van de inzet van het Groningenveld te optimaliseren. Er is niet gezocht naar een
optimum tussen vlakheid en het bereiken van een zeker Groningen-volume.

© 2013 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 39 van 44

Gasunie Transport Services B.V.

2019
Pseudo L- Volume G- Pseudo L- Volume G- Rel. st.
Rel. st.
Capaciteit Additionele
gas bij
gas bij
gas bij
gas bij
dev.
dev.
Basis- Type Wobbe Markt
H-gas
Norg
export
N2
Groningen Groningen Groningen Groningen Groningen Groningen
Case # case # jaar
H-gas omvang* verrijking zendcap Markt NL Duitsland investering minimaal minimaal
vlak
vlak
minimaal
vlak
[M/m3] [bcm]
[bcm] [mln m3/h]
[%]
[%]
[m3/h]
[bcm]
[bcm]
[bcm]
[bcm]
[%]
[%]
10
11
12

Warm
Gem
Koud

52
52
52

54
57
64

11
11
12

4,0
4,0
4,0

100
100
100

100
100
100

0
0
0

22
23
23

21
23
29

8
10
15

36
36
37

21
34
26

3
6
6

10 Warm
6 (ref) Gem
9
Koud

53
53
53

54
57
64

9
10
11

4,0
4,0
4,0

100
100
100

100
100
100

0
0
0

20
20
21

24
27
33

9
10
16

36
37
38

20
30
24

2
8
10

Warm
Gem
Koud

54
54
54

54
57
64

9
9
10

4,0
4,0
4,0

100
100
100

100
100
100

0
0
0

19
19
19

27
29
35

10
11
15

36
37
39

19
28
23

2
10
12

Warm
Gem
Koud

52
52
52

54
57
64

11
11
12

3,2
3,2
3,2

100
100
100

100
100
100

0
0
0

22
23
23

21
23
29

8
10
15

36
36
37

21
34
28

3
6
6

Warm
Gem
Koud

53
53
53

54
57
64

9
10
11

3,2
3,2
3,2

100
100
100

100
100
100

0
0
0

20
20
21

24
27
33

9
10
15

36
37
38

20
30
27

2
8
10

25
26
27

Warm
Gem
Koud

54
54
54

54
57
64

9
9
10

3,2
3,2
3,2

100
100
100

100
100
100

0
0
0

19
19
19

27
29
35

10
11
15

36
37
39

19
28
25

2
10
12

28
29
30

Warm
Gem
Koud

52
52
52

52
55
62

10
11
12

4,0
4,0
4,0

92,7
92,7
92,7

100
100
100

0
0
0

22
22
23

20
22
27

6
8
13

35
36
36

24
36
28

5
5
3

Warm
Gem
Koud

53
53
53

52
55
62

9
10
11

4,0
4,0
4,0

92,7
92,7
92,7

100
100
100

0
0
0

20
20
21

23
25
30

7
9
14

36
36
37

21
32
26

4
7
7

34
35
36

Warm
Gem
Koud

54
54
54

52
55
62

8
9
10

4,0
4,0
4,0

92,7
92,7
92,7

100
100
100

0
0
0

19
19
19

25
27
33

8
9
14

36
37
38

19
30
24

3
9
10

37
38
39

Warm
Gem
Koud

52
52
52

52
55
62

10
11
12

3,2
3,2
3,2

92,7
92,7
92,7

100
100
100

0
0
0

22
22
23

20
22
27

6
8
13

36
36
36

24
36
28

4
5
3

40
41
42

Warm
Gem
Koud

53
53
53

52
55
62

9
10
11

3,2
3,2
3,2

92,7
92,7
92,7

100
100
100

0
0
0

20
20
21

23
25
30

7
9
14

36
36
37

21
32
26

4
7
8

43
44
45

Warm
Gem
Koud

54
54
54

52
55
62

8
9
10

3,2
3,2
3,2

92,7
92,7
92,7

100
100
100

0
0
0

19
19
19

25
27
33

8
9
14

36
37
38

19
30
25

3
9
10

13
14
15
16
17
18

7

8

19
20
21
22
23
24

31
32
33

11

12

Tabel 9 Detail resultaten voor steekjaar 2019

* De marktomvang betreft de Nederlandse G-gas markt en de totale export van G- en L-gas naar Duitsland, België
en Frankrijk

© 2013 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 40 van 44

Gasunie Transport Services B.V.

2024
Pseudo L- Volume G- Pseudo L- Volume G- Rel. st.
Rel. st.
Capaciteit Additionele
gas bij
gas bij
gas bij
gas bij
dev.
dev.
Basis- Type Wobbe Markt
H-gas
Norg
export
N2
Groningen Groningen Groningen Groningen Groningen Groningen
Case # case # jaar
H-gas omvang* verrijking zendcap Markt NL Duitsland investering minimaal minimaal
vlak
vlak
minimaal
vlak
[M/m3] [bcm]
[bcm] [mln m3/h]
[%]
[%]
[m3/h]
[bcm]
[bcm]
[bcm]
[bcm]
[%]
[%]
46
47
48

Warm
Gem
Koud

52
52
52

47
49
56

8
9
10

4,0
4,0
4,0

100
100
100

60
60
60

120.000
120.000
120.000

24
25
27

15
16
18

9
11
16

30
30
30

35
39
28

3
1
0

17 Warm
13(ref) Gem
16
Koud

53
53
53

47
49
55

7
8
9

4,0
4,0
4,0

100
100
100

60
60
60

120.000
120.000
120.000

24
24
26

16
17
21

10
11
16

30
30
30

30
36
25

2
0
0

Warm
Gem
Koud

54
54
54

47
49
55

7
7
8

4,0
4,0
4,0

100
100
100

60
60
60

120.000
120.000
120.000

23
23
24

17
18
22

10
12
17

30
30
30

26
33
24

1
2
0

Warm
Gem
Koud

52
52
52

47
49
56

8
9
10

3,2
3,2
3,2

100
100
100

60
60
60

180.000
180.000
180.000

24
26
29

14
15
17

10
12
17

29
29
29

37
38
31

2
0
0

Warm
Gem
Koud

53
53
53

47
49
56

7
8
9

3,2
3,2
3,2

100
100
100

60
60
60

180.000
180.000
180.000

24
26
28

15
16
19

11
13
18

29
29
29

34
38
27

1
0
0

61
62
63

Warm
Gem
Koud

54
54
54

47
49
55

7
7
8

3,2
3,2
3,2

100
100
100

60
60
60

180.000
180.000
180.000

24
25
27

16
17
21

11
13
18

29
29
29

30
36
25

0
1
0

64
65
66

Warm
Gem
Koud

52
52
52

43
45
51

8
8
9

4,0
4,0
4,0

86
86
86

60
60
60

120.000
120.000
120.000

20
22
26

14
15
16

5
7
12

30
30
30

37
39
35

6
4
1

Warm
Gem
Koud

53
53
53

43
45
51

7
8
8

4,0
4,0
4,0

86
86
86

60
60
60

120.000
120.000
120.000

21
22
25

15
15
18

6
8
12

30
30
30

36
41
29

5
4
0

70
71
72

Warm
Gem
Koud

54
54
54

43
45
51

7
7
8

4,0
4,0
4,0

86
86
86

60
60
60

120.000
120.000
120.000

21
22
24

15
16
19

7
8
13

30
30
30

34
40
26

5
3
0

73
74
75

Warm
Gem
Koud

52
52
52

43
45
51

8
8
9

3,2
3,2
3,2

86
86
86

60
60
60

180.000
180.000
180.000

21
22
27

14
14
15

6
8
13

29
29
29

37
37
38

5
4
0

76
77
78

Warm
Gem
Koud

53
53
53

43
45
51

7
8
8

3,2
3,2
3,2

86
86
86

60
60
60

180.000
180.000
180.000

21
23
26

15
15
16

7
9
14

29
29
29

36
39
33

2
3
0

79
80
81

Warm
Gem
Koud

54
54
54

43
45
51

7
7
8

3,2
3,2
3,2

86
86
86

60
60
60

180.000
180.000
180.000

22
23
25

15
15
18

8
9
14

29
29
29

36
40
29

4
2
0

49
50
51
52
53
54

14

15

55
56
57
58
59
60

67
68
69

18

19

Tabel 10 Detail resultaten voor steekjaar 2024

* De marktomvang betreft de Nederlandse G-gas markt en de totale export van G- en L-gas naar Duitsland, België
en Frankrijk

© 2013 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 41 van 44

Gasunie Transport Services B.V.

BIJLAGE 2: Uitleg relatieve standaarddeviatie
De relatieve standaarddeviatie wordt gebruikt om spreiding in resultaten weer te geven. De
standaarddeviatie wordt berekend over de 12 maandvolumes volgens:
∑(
√

̅)

Waarbij
s = standaarddeviatie
= maandvolume in maand i
̅ = gemiddeld maandvolume berekend over de 12 maandvolumes
n = 12 (maandvolumes)
De relatieve standaarddeviatie is de standaarddeviatie t.o.v. het gemiddelde:
̅

© 2013 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 42 van 44

Gasunie Transport Services B.V.

BIJLAGE 3: Onderzoeksopdracht
Onderzoeken 7, 8 en 9: effecten op de gasmarkt en de rijksbegroting
Het belang van het Nederlandse aardgas:
• Het Nederlandse aardgas en met name het Groningengas is zeer belangrijk voor de
Noordwest-Europese energievoorziening. Gas uit Nederland wordt niet alleen in eigen land
geconsumeerd maar ook in Duitsland, België, het VK, Zwitserland en Italië. Veranderingen
in de Nederlandse gasproductie hebben dan ook effect op de energiehuishouding van deze
landen en alsmede op de Noordwest-Europese gasmarkt.
Dit geldt in verhoogde mate voor veranderingen in de productie van Groningengas
aangezien het Groningenveld veruit de grootste bron is van laagcalorisch gas en dit gas,
dat wordt gebruikt in Nederland, België, Noord-Duitsland en Noord-Frankrijk, vooral wordt
geleverd aan kleinverbruikers. Daarmee gaat het om grote aantallen afnemers waarvan
het vraagpatroon sterk temperatuursafhankelijk is.
• Het Nederlandse aardgas is ook van belang voor de Nederlandse staat. De afgelopen jaren
lag de omvang van de aardgasbaten rond de € 14 mld. per jaar waarvan ca. € 11 mld. valt
toe te rekenen aan het Groningengas. Daarmee nemen de aardgasbaten meer dan 5% van
de inkomsten van de Staat voor hun rekening.
Bij een eventueel besluit over een mogelijke productiebeperking voor het Groningenveld is het
dan ook van belang om te bezien in welke mate de markt zo’n beperking kan opvangen zonder
dat de gaslevering voor met name kleinverbruikers in gevaar komt en wat dat betekent voor
de Rijksbegroting. Daarnaast is wenselijk om een beeld te krijgen van de mogelijke gevolgen
indien besloten mocht worden tot een aanzienlijk grotere productiebeperking.
Opdracht:
(1) Ga na met welke hoeveelheid de productie uit het Groningenveld kan worden verminderd
zonder dat de leveringszekerheid van met name kleinverbruikers in gevaar komt en dat
onrechtmatig wordt getreden in contractueel vastgelegde verplichtingen. Geef daarbij
tevens aan wat de gevolgen zijn voor de Rijksbegroting.
Maak hierbij gebruik van verschillende scenario’s t.a.v. de ontwikkeling van de
Nederlandse en Noordwest-Europese gasmarkt in de periode 2014-2023. Houd, voor zover
van toepassing, rekening met de uitkomsten van de EDGAR-studie naar de transitie van
laagcalorisch naar hoogcalorisch gas als gevolg van de reeds voorziene ‘natuurlijke’ afname
van de productie uit het Groningenveld in de komende 15 jaar.
(2) Ga tevens na wat de gevolgen zijn voor (a) de leveringszekerheid van met name
kleinverbruikers en (b) het functioneren van de gasmarkt, indien besloten mocht worden
de productie uit het Groningenveld te verminderen tot substantieel lager niveau dan volgt
uit (1).
Deelonderzoeken: ter ondersteuning en ter onderbouwing van de kwantificering van een
mogelijke productiebeperking dienen te volgende deelonderzoeken te worden uitgevoerd:
- onderzoek 7: mogelijkheden kwaliteitsconversie en gevolgen voorzieningszekerheid;
- onderzoek 8: effecten op inkomsten van de Staat;
- onderzoek 9: leveringsverplichtingen van GasTerra onder de lange termijn exportcontracten.
Zie de voor deze deelonderzoeken geformuleerde opdrachten voor een nadere uitwerking.
Planning: Rapporteer hierover eind juni 2013 aan de stuurgroep.
Houd daarbij rekening met de (commerciële) gevoeligheid van de informatie die in het kader
van de deelonderzoeken beschikbaar komt.

© 2013 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 43 van 44

Gasunie Transport Services B.V.

Houd er tevens rekening mee dat de bespreking in de stuurgroep kan leiden tot aanvullende
onderzoeksvragen en beantwoord die voor eind september 2013.
Opdrachtgever: EZ.
Uitvoerder: EZ i.o.m. FIN, GTS en GasTerra

© 2013 Gasunie Transport Services B.V., Groningen

Blad 44 van 44