Leeghwaterstraat 44
2628 CA Delft
Postbus 6012
2600 JA Delft
www.tno.nl

TNO-rapport
TNO 2020 R11252

Laboratoriumonderzoek naar effect van
verschillende opstellingen, ventilatiesystemen
en ventilatiehoeveelheden op de blootstelling
van aerosolen in een horecagelegenheid

Datum

17 augustus 2020

Auteur(s)

Aantal pagina's
Aantal bijlagen
Opdrachtgever
Projectnaam
Projectnummer

29
-Ministerie van Economische Zaken en Klimaat
T.a.v. Rick Roelofs
Onderzoek naar het effect van ventilatie op blootstelling aan
aerosolen
060.45679

Alle rechten voorbehouden.
Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar gemaakt door middel
van druk, fotokopie, microfilm of op welke andere wijze dan ook, zonder voorafgaande
toestemming van TNO.
Indien dit rapport in opdracht werd uitgebracht, wordt voor de rechten en verplichtingen van
opdrachtgever en opdrachtnemer verwezen naar de Algemene Voorwaarden voor
opdrachten aan TNO, dan wel de betreffende terzake tussen de partijen gesloten
overeenkomst.
Het ter inzage geven van het TNO-rapport aan direct belanghebbenden is toegestaan.
© 2020 TNO

TNO-rapport | TNO 2020 R11252

2 / 29

Samenvatting

In aanvulling op TNO-rapport 2020 R10993 “Indicatief onderzoek naar effectiviteit
van schermen in de horeca” d.d. 19 juni 2020 is TNO gevraagd een
laboratoriumonderzoek uit te voeren naar het effect van het toepassen van
verschillende opstellingen met schermen in combinatie met verschillende
ventilatiesystemen en ventilatiehoeveelheden op de blootstelling aan kleine deeltjes
(aerosolen) bij een binnenopstelling.
De hoofdvraag binnen het onderzoek is als volgt:
Wat is het effect van verschillende opstellingen met schermen en het
ventilatiesysteem (lijnroosters / wervelroosters) op de blootstelling bij
verschillende ventilatiehoeveelheden en wat is de relatie hiervan met een
opstelling conform het 1,5 meter protocol?

Aanpak
In een laboratoriumomgeving is een restaurant nagebouwd met afmetingen van 7 x
9 meter met daarin een “open” keuken met afzuiging, Figuur 1. Deze opstelling is
met Koninklijke Horeca Nederland afgestemd. Hierbij wordt opgemerkt dat door de
grote variëteit aan horecagelegenheden niet kan worden gesteld dat dit
representatief is voor alle horecagelegenheden in Nederland. Op één plaats in het
restaurant produceert een aerosolgenerator deeltjes met afmetingen van 0,2 µm tot
ca. 5,0 µm. Op andere plaatsen in het restaurant wordt op 4 representatieve punten
gemeten wat de blootstelling aan die deeltjes is.

TNO-rapport | TNO 2020 R11252

3 / 29

Figuur 1. Overzichtsfoto van een opstelling, met schermen, in het nagebouwde restaurant.

Om een realistische situatie na te bootsen (simuleren), is het restaurant volledig
ingericht met tafels, stoelen, schermen en nagebootste warmteafgifte van
personen. Op de vier meetpunten in de ruimte is de deeltjesconcentratie met
deeltjestellers gemeten voor, tijdens en na het produceren van deeltjes.
Gemeten is de concentratie van deeltjes groter dan of gelijk aan 0,5 µm. De
metingen zijn uitgevoerd bij vier verschillende opstellingen, één zonder schermen
en drie met “kleine” schermen (opstellingen A, B en C) zoals ook toegepast in het
onderzoek beschreven in TNO-rapport 2020 R10993. Deze schermen zijn 180 cm
hoog, 185 cm breed en tot 50 cm vanaf de vloer open. Verder is gemeten met twee
verschillende toevoersystemen (lijnroosters in de gevel en wervelroosters) voor het
ventilatiesysteem bij drie verschillende ventilatiehoeveelheden. *
Een vergelijking is gemaakt tussen gemeten blootstellingen aan aerosolen
afhankelijk van de ventilatiehoeveelheid, het ventilatiesysteem (roostertype) en de
opstelling met of zonder schermen. De roostertypen zijn zo gekozen dat ze de
gangbare horecapraktijk weerspiegelen. Hierbij wordt de opstelling conform het 1,5
meter protocol met een wettelijke minimale ventilatiehoeveelheid van 3,8•10-3 m3/s
per m2 vloeroppervlakte (Besluit eisen inrichtingen Drank- en Horecawet d.d. 11
oktober 2000) als geaccepteerde referentie aangehouden.

* Lage, midden en hoge ventilatiehoeveelheid: resp. 4,9 •10-3; 9,3 •10-3 en 13,6 •10-3 m3/s per

m2 vloeroppervlakte.

TNO-rapport | TNO 2020 R11252

4 / 29

Resultaten en conclusies
Voor de vier opstellingen in het nagebouwde restaurant waarmee de metingen
hebben plaatsgevonden, worden de volgende conclusies getrokken voor deeltjes
met afmetingen groter dan of gelijk aan 0,5 µm en kleiner dan 5 µm:
De ventilatiehoeveelheid is de meest bepalende factor voor de totale blootstelling
aan de deeltjes en voor de afnamesnelheid van de deeltjesconcentratie na het
einde van de deeltjesproductie. Hoe hoger de ventilatie, hoe lager de totale
blootstelling en hoe hoger de afnamesnelheid.
Bij de onderzochte opstellingen met schermen resulteren de midden en hoge
ventilatiehoeveelheden in een lagere totale blootstelling dan de opstelling met het
1,5 meter protocol bij lage ventilatiehoeveelheid; de totale blootstelling is gemiddeld
44% en 63% lager voor respectievelijk de midden en hoge ventilatiehoeveelheid.
Bovendien neemt bij hogere ventilatiehoeveelheid de concentratie sneller af.
Bij de lage ventilatiehoeveelheid is de totale blootstelling voor de drie opstellingen
met schermen lager dan voor de opstelling conform het 1,5 meter protocol. Dit
verschil is voor opstelling A echter niet significant.
Het roostertype (lijnroosters of wervelroosters) heeft geen significante invloed.
Op basis van het onderzoek lijkt het mogelijk te zijn, voor de blootstelling aan
deeltjes groter dan of gelijk aan 0,5 µm en kleiner dan 5 µm, om met het toepassen
van schermen een kleinere afstand tussen tafels met personen uit verschillende
huishoudens aan te houden dan het volgens het 1,5 meter protocol is toegestaan.
Aanbevelingen
Er zou verantwoord voor kunnen worden gekozen om een afstand van minder dan
1,5 meter tussen personen uit verschillende huishoudens toe te staan als er
schermen worden ingezet. Aanbevolen wordt om dan de voorwaarde te stellen dat
wordt geventileerd met ten minste 9,3•10-3 m3/s per m2 vloeroppervlakte waar zich
gasten bevinden.
De maten van de onderzochte schermen zijn: bovenzijde 180 cm, onderzijde 50 cm
boven de vloer en breedte 185 cm. Verondersteld mag worden dat het gebruik van
kleinere schermen geen negatief effect heeft op de blootstelling aan de
onderzochte deeltjes. Aanbevolen wordt daarom om schermen toe te passen met
deze of kleinere afmetingen, zolang de schermen groot genoeg zijn om het directe
‘aanhoesten’ met grotere deeltjes (deeltjes groter dan of gelijk aan 5 µm) te
voorkomen.

TNO-rapport | TNO 2020 R11252

5 / 29

Inhoudsopgave
Samenvatting ........................................................................................................... 2
1

Inleiding .................................................................................................................... 6

2
2.1

Onderzoeksmethode ............................................................................................... 7
Uitvoering indicatieve metingen ................................................................................. 7

3
3.1
3.2

Onderzochte opstellingen en ventilatie............................................................... 12
Mock-up ................................................................................................................... 12
Ventilatie .................................................................................................................. 15

4
4.1
4.2

Resultaten indicatieve metingen.......................................................................... 16
Variaties bij identieke meetomstandigheden ........................................................... 18
Analyse van de resultaten ....................................................................................... 19

5

Conclusies .............................................................................................................. 24

6

Aanbevelingen ....................................................................................................... 25

7

Beperkingen en discussie .................................................................................... 26

8

Literatuur ................................................................................................................ 28

9

Ondertekening ....................................................................................................... 29

TNO-rapport | TNO 2020 R11252

1

6 / 29

Inleiding
De minister van Justitie en Veiligheid heeft in aanvulling op TNO-rapport 2020
R10993 “Indicatief onderzoek naar effectiviteit van schermen in de horeca” d.d.
19 juni 2020 aan TNO gevraagd een aanvullend laboratoriumonderzoek uit te
voeren naar het effect van het toepassen van schermen in combinatie met
verschillende ventilatiesystemen en ventilatiehoeveelheden op de blootstelling aan
kleine deeltjes (aerosolen) bij een binnenopstelling.
De hoofdvraag binnen het onderzoek is als volgt:
Wat is het effect van verschillende opstellingen met schermen en het
ventilatiesysteem (lijnroosters / werverroosters) op de blootstelling bij
verschillende ventilatiehoeveelheden en wat is de relatie hiervan met een
opstelling conform het 1,5 meter protocol?
Er is besloten om een representatief en met Koninklijke Horeca Nederland
afgestemde horecagelegenheid (restaurant) als mock-up na te bouwen. De
afmetingen van de mock-up zijn 7 x 9 meter; de een hoogte is 3,5 meter. Binnen
deze contouren is een “open” keuken van 3 x 4 meter gecreëerd. Hierbij wordt
opgemerkt dat door de grote variëteit aan horecagelegenheden niet kan worden
gesteld dat deze mock-up representatief, een gemiddelde, is voor de
horecagelegenheden in Nederland.
De resultaten hebben alleen betrekking op de onderzochte situaties met de
specifieke ventilatie-eigenschappen, schermtypen en opstellingen van tafels,
stoelen en schermen. Het laboratoriumonderzoek heeft in de periode van 3
augustus t/m 7 augustus plaatsgevonden met drie verschillende opstellingen van
schermen, twee verschillende ventilatiesystemen en drie verschillende
ventilatiehoeveelheden.
Hoofdstuk 2 licht de onderzoeksmethode toe. Hoofdstuk 3 gaat in op de opstelling
waarin indicatieve metingen zijn uitgevoerd; hoofdstuk 4 geeft daarvan de
resultaten. Hoofdstuk 5 geeft de conclusies en hoofdstuk 6 de aanbevelingen. In
hoofdstuk 7 zijn de belangrijkste beperkingen en discussie over de keuzes van het
onderzoek weergegeven. Literatuurverwijzingen zijn opgenomen in hoofdstuk 8.

TNO-rapport | TNO 2020 R11252

2

Onderzoeksmethode

2.1

Uitvoering indicatieve metingen

7 / 29

De metingen zijn uitgevoerd in een nagebouwd restaurant (mock-up) met
opstellingen conform het 1,5 meter protocol alsmede drie verschillende opstellingen
met schermen tussen de tafels en stoelen, zie paragraaf 3.1.
Om een realistische situatie te simuleren waarin ook de effecten zijn meegenomen
van de schermen op het stromingspatroon van de lucht in de mock-up, was het van
belang om de mock-up volledig in te richten met tafels, stoelen en gesimuleerde
warmteafgifte van personen.
De mock-up is tijdens de metingen geventileerd door twee verschillende
toevoersystemen (roostertypen) bij drie ventilatiehoeveelheden, zie paragraaf 3.2.
De toegevoerde lucht is afkomstig van buiten de mock-up en bevat geen in de
mock-up geproduceerde aerosolen.
Metingen
Uitgangspunt bij het onderzoek is de vergelijking van blootstellingen aan aerosolen
in relatie tot de ventilatiehoeveelheid, het ventilatiesysteem (roostertype) en de
opstelling met of zonder schermen. De opstelling zonder schermen is opgebouwd
volgens het 1,5 meter protocol. Op basis van het protocol voor de horeca geldt voor
deze afstand van 1,5 meter de afstand van “neus tot neus”.
Om de verspreiding van aerosolen onder verschillende omstandigheden vast te
stellen, zijn op een gedefinieerde plaats aerosolen geëmitteerd/verspreid op een
representatieve ademhoogte van de gasten, ca. 127 cm vanaf de vloer. Dit is 10 cm
hoger dan de 117 cm aangehouden in TNO-rapport 2020 R10993 “Indicatief
onderzoek naar effectiviteit van schermen in de horeca” d.d. 19 juni 2020 en
bevindt zich in de ademzone van gasten. Het verschil in hoogte is ontstaan door de
hoogte van de stoelen in combinatie met de hoogte van de warmtebronnen.
De emissie van aerosolen heeft continu plaatsgevonden met een richting en
snelheid die representatief zijn voor spreken: horizontaal met een uittredesnelheid
van ca. 2 m/s in de richting van de tafel en met een constante volumestroom van
11,2 l/min.1,2 Dit is gelijk aan de emissie in het onderzoek zoals beschreven in TNOrapport 2020 R10993 “Indicatief onderzoek naar effectiviteit van schermen in de
horeca”. De luchtstroom werd verwarmd tot 33 ± 2°C om daarmee de temperatuur
van de uitgeademde lucht te benaderen.2 De gekozen luchthoeveelheid en snelheid komen overeen met de gemiddelde luchtstroom die optreedt tijdens een
intensief gesprek. Dit is een vereenvoudiging van de werkelijke situatie, waarbij
deze stroom intermitterend is.
De deeltjesgrootte die vrijkomt bij spreken kan volgens recent onderzoek worden
onderverdeeld in deeltjescategorieën tussen 1-10 µm en tussen 100-1000 µm.3
Ander onderzoek geeft ook twee categorieën deeltjesgroottes aan: 0,25 tot 1,0 µm
voor spreken en normale ademhaling en groter dan 2,5 µm voor deeltjes waarin
erfelijk materiaal (RNA) van SARS-CoV-2 is aangetroffen.4–6 In een recente studie
is ook infectieus SARS-CoV-2 virus aangetroffen in aerosolen met een omvang > 4
µm, 1-4 µm en <1 µm.7

TNO-rapport | TNO 2020 R11252

8 / 29

De aerosolgenerator produceert aerosolen met een afmeting van 0,2 µm tot ca. 5
µm. De met de generator gegenereerde deeltjesgrootte komt grotendeels overeen
met de categorieën van de deeltjes die vrijkomen bij spreken en normale
ademhaling. Deeltjes ≥ 5 µm konden in deze testopstelling niet worden
gegenereerd, zodat hiervoor de gemeten concentraties nauwelijks boven de
achtergrondconcentratie uitkomen (baseline) en daardoor een onbetrouwbaar beeld
geven. Daarbij vallen deze deeltjes buiten de hier aangehouden definitie van
aerosol, want er is van uitgegaan dat deeltjes ≥ 5 µm niet volledig airborne zijn.8
De hoeveelheid geëmitteerde aerosolen overstijgt de werkelijke hoeveelheid
uitgeademde deeltjes. Hiervoor is gekozen om een betrouwbare deeltjestelling
(meting) te kunnen verrichten en ruim boven de baseline concentratie
(achtergrondconcentratie) uit te komen.
Het luchtstromingspatroon in de ruimte wordt in de praktijk niet alleen door de
ventilatie beïnvloed, maar ook door het bewegen van personen en de thermiek door
temperatuurverschillen in de ruimte, onder andere veroorzaakt door de
warmteproductie van gasten. Om deze warmteproductie te simuleren, wordt gebruik
gemaakt van warmtebronnen van 80 Watt.9 Hiervoor worden kartonnen dozen
gebruikt die dit vermogen aan warmte produceren met afmetingen die
overeenkomen met een gemiddeld persoon.9 Er zijn 21 (bij de opstelling conform
het 1,5 meter protocol) of 22 (bij opstelling A, B en C) van deze warmtebronnen
ingezet bij:
- het emissiepunt;
- de tafelgasten het dichtst bij de emissiebron;
- op de 4 meetlocaties;
- verder verspreid over de hele ruimte van de mock-up.

De deeltjesconcentratie is met deeltjestellers gelijktijdig gemeten op de
vastgestelde (4) plaatsen bij alle ventilatie-instellingen en opstellingen zonder en
met de schermen (zie paragraaf 3.1 voor de opstellingen). Op deze wijze kan niet
alleen de verspreiding van de geëmitteerde aerosolen worden vastgesteld, maar
ook het effect van ventilatie en de opstelling daarop. De blootstelling aan de
aerosolen in de situatie met het 1,5 meter protocol (zonder schermen) en een
gangbare wettelijk toegestane ventilatiehoeveelheid is als referentie gehanteerd.
De blootstelling met schermen is daarmee vergeleken. Zo kon worden afgeleid of
de situaties met hogere ventilatiehoeveelheid en met schermen waarbij de afstand
tussen personen (van neus tot neus) minder is dan 1,5 meter, tot een
gelijkwaardige of lagere blootstelling (tijd maal concentratie) hebben geleid dan
onder het 1,5 meter protocol met lage ventilatie.

Tijd (minuten)
Bepalen baseline concentraties
Emissie aerosolen en bepalen
concentraties op meetpunten
Herstellen vermogen, geen emissie
aerosolen en bepalen concentraties
op meetpunten

5

10

15

20

25

Lopen langs tafel

Figuur 2. Meetcyclus

30

35

40

45

TNO-rapport | TNO 2020 R11252

9 / 29

Baselinefase
Tijdens de baseline metingen wordt de stabiele concentratie deeltjes bepaald
zonder dat er emissie of andere activiteiten plaatsvinden.
Emissiefase
Na het afronden van de baseline metingen (10 minuten) wordt de emissie
geactiveerd. Deze emissie blijft tijdens de gehele emissieperiode actief (15
minuten). Tijdens deze fase gaat de meettechnicus om de 5 minuten de mock-up
binnen en loopt in een rustig tempo een gedefinieerde route door de mock-up. Aan
het einde van de emissie periode wordt de emissie gestopt en start de herstelfase.
Herstelfase
Tijdens de herstelfase (20 minuten) wordt het herstellend vermogen van het
systeem in combinatie met de betreffende opstelling bepaald. Gedurende deze
periode zal de concentratie met een bepaalde snelheid afnemen door de
luchtverversing via het ventilatiesysteem.
Per situatie is deze meetcyclus achtereenvolgens 3 maal uitgevoerd om de
'toevallige variatie’ te bepalen en door middeling de betrouwbaarheid van de
meetuitkomsten te vergroten. Als uitkomstmaat zijn de volgende variabelen
aangehouden waarmee de belangrijkste effecten worden gerepresenteerd:
- totale blootstelling;
- blootstelling start emissie;
- toename van de concentratie;
- 100-voudige hersteltijd.
Blootstelling
Dit is het potentieel om in contact komen met een concentratie aan deeltjes van een
gedefinieerde afmeting gedurende een bepaalde tijd.
Totale blootstelling
Dit betreft de verhoging van de concentratie t.o.v. de baseline concentratie maal de
tijdsduur (het grijze oppervlak onder de curve van de concentratie, uitgezet tegen
de tijd, Figuur 3) over de gehele periode van emissie (15 min) en daaropvolgende
afname tijdens de herstelfase (20 min, zie Figuur 2). Dit is een maat voor de totale
blootstelling tijdens deze periode van 35 minuten, waarin alle effecten zoals de
snelheid van toenemen van de concentratie, de verhoging van de concentratie
alsmede het afnemen van de concentratie na het stoppen van de emissie
(herstelfase), tot uiting komen. Dit is voor de vergelijking van de blootstelling onder
de verschillende omstandigheden de belangrijkste maat.

TNO-rapport | TNO 2020 R11252

Baseline

10 / 29

Emissie

Herstel

Figuur 3. Grafische weergave van het verloop van de blootstelling, ≥0,5 µm deeltjes.

Blootstelling start emissie
Dit betreft de verhoging van de concentratie t.o.v. de baseline over de eerste 4
scans maal de tijdsduur (4 minuten) na start van de emissie (emissiefase). Deze
variabele is de maat die de toename van de concentratie direct na het starten van
de emissie aangeeft. Deze variabele representeert met name effecten van de tijd
tussen het starten van de emissie en de gemeten verhoging van de concentratie en
de snelheid waarmee deze concentratieverhoging plaatsvindt.
Toename van de concentratie
Dit betreft de gemiddelde toename van de concentratie t.o.v. de baseline
concentratie tijdens de laatste 5 scans (5 minuten) van de emissieperiode. Deze
variabele representeert met name effecten van de ventilatiehoeveelheid en de
homogeniteit van de concentratie bij de verschillende meetpunten.
100-voudige hersteltijd
Dit betreft de tijd die nodig is om de concentratie aan het eind van de emissiefase
een factor 100 te verlagen. Deze tijd wordt bepaald op basis van de gemeten
afname van de concentratie tijdens de herstelfase, waarbij de 100-voudige
hersteltijd is bepaald met Vergelijking 1. De afnamesnelheid van de concentratie is
een maat voor de verversing en distributie van de lucht door de mock-up. Naast dat
verdunning (en daarmee concentratieafname) wordt veroorzaakt door de toevoer
van schone lucht, kan een afname van de concentratie optreden door depositie (het
neerslaan van vooral de grotere deeltjes) en coagulatie (samenklonteren van
deeltjes). Bij de gehanteerde deeltjesgrootte en concentraties is dit effect echter
zeer gering.7 Ook als het optreedt, zal dit effect bij alle situaties in gelijke mate
optreden en de resultaten slechts in zeer beperkte mate beïnvloeden.
Vergelijking 1. Concentratie op tijdstip t bij ideale menging.

Ct = C0 . e − Constante.t
Waarin:
Ct
C0
Constante

= Concentratie op tijd t
= Initiële concentratie op tijd = 0
= Constante die de ventilatievoud/decay rate, hoeveelheid schone
toevoerlucht en volume van de ruimte representeert

TNO-rapport | TNO 2020 R11252

11 / 29

Met behulp van het softwareprogramma voor statistische analyses SPSS zijn de
resultaten geanalyseerd om verschillen in de uitkomstmaten inzichtelijk te maken
en te verklaren.

TNO-rapport | TNO 2020 R11252

3

12 / 29

Onderzochte opstellingen en ventilatie
De tijdens het onderzoek gehanteerde opstellingen zijn in dit hoofdstuk beschreven.
Dit betreft zowel de opstelling volgens het 1,5 meter protocol als drie verschillende
opstellingen met schermen.

3.1

Mock-up
De afmetingen van de mock-up zijn 7 x 9 meter met een hoogte van 3,5 meter.
Binnen deze contouren is een “open” keuken van 3 x 4 meter gecreëerd. In de
keuken is op 1,80 m hoogte een ventilator geplaatst die de afzuigkap simuleert.
Deze opstelling is met Koninklijke Horeca Nederland afgestemd. Hierbij wordt
opgemerkt dat door de grote variëteit aan horecagelegenheden niet kan worden
gesteld dat deze mock-up representatief, een gemiddelde, is voor de
horecagelegenheden in Nederland.
De opstelling voor het 1,5 meter protocol is weergegeven in Figuur 4. Daarnaast
zijn er drie verschillende opstellingen met schermen gedefinieerd, waarbij de
afstand tussen de stoelen aan verschillende tafels minder dan 1,5 meter kan zijn.
De schermen zijn 185 cm breed, 180 cm hoog en tot 50 cm vanaf vloerniveau open.
De drie opstellingen met schermen zijn als volgt gekarakteriseerd:
• Bij opstelling A is gebruik gemaakt van 6 volledige schermen en één
gehalveerd scherm van 92 cm breed. Deze opstelling is weergegeven in Figuur
5.
• Bij opstelling B is gebruik gemaakt van 5 volledige schermen en twee
gehalveerde schermen van 92 cm breed, Figuur 6.
• Bij opstelling C is ook gebruik gemaakt van 5 volledige schermen en twee
gehalveerde schermen van 92 cm breed, Figuur 7.
De afmetingen van de schermen zijn weergegeven in Figuur 8.

TNO-rapport | TNO 2020 R11252

13 / 29

Figuur 4. Opstelling 1,5 meter protocol: 12 tafels, 26 stoelen en 21 gesimuleerde gasten. Op één stoel (rood) vindt emissie
van deeltjes plaats en op vier plaatsen (MP1 t/m MP4) wordt de deeltjesconcentratie gemeten. Bij de rode pijlen
zijn afstanden aangegeven (in cm). De gele pijlen geven de aangehouden looproute weer.

Figuur 5.

Opstelling A: 7 schermen (groen aangegeven), 13 tafels, 32 stoelen en 22 gesimuleerde gasten. Op één stoel
(rood) vindt emissie van deeltjes plaats en op vier plaatsen (MP1 t/m MP4) wordt de deeltjesconcentratie gemeten.
Bij de rode pijlen zijn afstanden aangegeven (in cm). De gele pijlen geven de aangehouden looproute weer.

TNO-rapport | TNO 2020 R11252

14 / 29

Figuur 6. Opstelling B: 7 schermen (groen aangegeven), 13 tafels, 32 stoelen en 22 gesimuleerde gasten. Op één stoel
(rood) vindt emissie van deeltjes plaats en op vier plaatsen (MP1 t/m MP4) wordt de deeltjesconcentratie gemeten.
Bij de rode pijlen zijn afstanden aangegeven (in cm). De gele pijlen geven de aangehouden looproute weer.

Figuur 7. Opstelling C: 7 schermen (groen aangegeven), 15 tafels, 31 stoelen en 22 gesimuleerde gasten. Op één stoel
(rood) vindt emissie van deeltjes plaats en op vier plaatsen (MP1 t/m MP4) wordt de deeltjesconcentratie gemeten.
Bij de rode pijlen zijn afstanden aangegeven (in cm). De gele pijlen geven de aangehouden looproute weer.

TNO-rapport | TNO 2020 R11252

15 / 29

Figuur 8. Schematische weergave schermen.

3.2

Ventilatie
Twee typen ventilatiesystemen zijn gebruikt, die veelvuldig toegepast worden in
horecagelegenheden:
• Vijf wervelroosters verspreid over het plafond van de mock-up. Vanuit deze
roosters ontstaat een luchtstroming naar beneden.
• Zes lijnroosters in de lange zijde (gevelzijde) van de mock-up, ca. 35 cm onder
het plafond, in de schematische weergaven in paragraaf 3.1 gepositioneerd aan
de onderzijde. Vanuit deze roosters ontstaat een horizontale luchtstroming
onder het plafond.
De luchtafvoer van de mock-up wordt verzorgd door de ventilator in de keuken die
het effect van de afzuigkap representeert, dit is in een restaurant een gangbare
situatie. De ventilator is traploos regelbaar en voert de lucht via een HEPA-filter af
naar buiten de mock-up. Het HEPA-filter zorgt ervoor dat de deeltjes in de
afgevoerde lucht niet opnieuw via de toevoerroosters de mock-up binnen kunnen
komen.
Er zijn drie ventilatiehoeveelheden toegepast:
• Lage stand, ca. 900 m3/h, wat iets hoger is dan het wettelijk minimum van ca.
700 m3/h (3,8•10-3 m3/s per m2 vloeroppervlakte maal 51 m2
restaurantoppervlakte).
• Middel stand, ca. 1700 m3/h, wat een gangbare kookafzuiging voor deze
keukenomvang representeert; dit komt volgens een vuistregel overeen met een
afzuiginstallatie met een breedte van 1,7 meter.
• Hoge stand, ca. 2500 m3/h, wat een beduidend hoger dan gangbare afzuiging
is, bedoeld om de invloed van de ventilatiehoeveelheid op de blootstelling goed
te kunnen evalueren.
De ventilatiehoeveelheid wordt bij iedere meting ingesteld via een
luchtsnelheidsmeter in de meetsectie met bekende diameter en meetflens, deze
opstelling (luchtsnelheidsmeter en meetsectie) is gekalibreerd.

TNO-rapport | TNO 2020 R11252

4

16 / 29

Resultaten indicatieve metingen
De uitkomstmaten “totale blootstelling”, “blootstelling start emissie”, “toename van
de concentratie” en “100-voudige hersteltijd” zijn als gemiddelde waarden voor de
vier meetpunten en de drie herhalingsmetingen weergegeven in Figuur 9 t/m Figuur
12.

Figuur 9. Totale blootstelling, gemiddelde van de meetpunten 1 t/m 4 en de 3 herhalingsmetingen. R = opstelling conform het
1,5 meter protocol, A = opstelling A, B = opstelling B en C = opstelling C. Onderscheid is verder gemaakt tussen
lijnroosters en wervelroosters en tussen de ventilatiehoeveelheden (laag – middel – hoog).

TNO-rapport | TNO 2020 R11252

17 / 29

Figuur 10. Blootstelling start emissie, gemiddelde van de meetpunten 1 t/m 4 en de 3 herhalingsmetingen. R = opstelling
conform het 1,5 meter protocol, A = opstelling A, B = opstelling B en C = opstelling C. Onderscheid is verder
gemaakt tussen lijnroosters en wervelroosters en tussen de ventilatiehoeveelheden (laag – middel – hoog).

Figuur 11. Toename concentratie, gemiddelde van de meetpunten 1 t/m 4 en de 3 herhalingsmetingen. R = opstelling conform
het 1,5 meter protocol, A = opstelling A, B = opstelling B en C = opstelling C. Onderscheid is verder gemaakt
tussen lijnroosters en wervelroosters en tussen de ventilatiehoeveelheden (laag – middel – hoog).

TNO-rapport | TNO 2020 R11252

18 / 29

Figuur 12. 100-voudige hersteltijd, gemiddelde van de meetpunten 1 t/m 4 en de 3 herhalingsmetingen. R = opstelling conform
het 1,5 meter protocol, A = opstelling A, B = opstelling B en C = opstelling C. Onderscheid is verder gemaakt
tussen lijnroosters en wervelroosters en tussen de ventilatiehoeveelheden (laag – middel – hoog).

4.1

Variaties bij identieke meetomstandigheden
In hoofdstuk 2 is toegelicht dat voor iedere situatie de meetcyclus drie-maal is
uitgevoerd (triple metingen). Het doel is om inzicht te krijgen in de variaties in de
uitkomstmaten en het effect van ‘toevallige variatie’ te minimaliseren. Deze
toevallige variatie wordt weergegeven door de standaarddeviatie van de triple
metingen, Tabel 1.
Tabel 1 Relatieve standaarddeviaties van de gemeten totale blootstelling in de triple metingen.

Standaarddeviatie (%)
Gemiddeld
Mediaan
Minimum
Maximum

Deeltjes ≥ 0,5 μm
6
5
0
23

Deeltjes ≥ 3,0 μm
9
7
1
24

Uit deze resultaten blijkt dat de variaties voor deeltjes ≥ 0,5 μm kleiner zijn dan voor
deeltjes ≥ 3,0 μm. Dat is toe te schrijven aan het feit dat het aantal geëmitteerde
deeltjes ≥ 0,5 μm beduidend groter is dan het aantal deeltjes ≥ 3,0 μm en de
deeltjesgrootte ≥ 3,0 μm een deelverzameling is van ≥ 0,5 μm. Om deze reden zijn
bij de analyses alleen de deeltjes ≥ 0,5 μm betrokken.
Voor deze categorie deeltjes is de standaarddeviatie voor de helft van de metingen
lager dan 5%. Variaties >20% treden sporadisch op, bij minder dan 2% van de
metingen, en alleen bij de laagste ventilatiehoeveelheid. Dat wordt verklaard vanuit
het feit dat de luchtbewegingen dan het minst geforceerd zijn, dus meer willekeurig
kunnen zijn.

TNO-rapport | TNO 2020 R11252

4.2

19 / 29

Analyse van de resultaten

Om tot de resultaten te komen, zijn de gemeten deeltjesaantallen geanalyseerd met
behulp van het softwareprogramma voor statistische analyses SPSS. Hierbij is
inzichtelijk gemaakt hoe de uitkomstmaten samenhangen met de verklarende
parameters (ventilatiehoeveelheid, roostertype, opstelling en meetpunt).
De meetuitkomsten met het 1,5 meter protocol en de lage ventilatiehoeveelheid
vormen de referentie waarmee de andere uitkomsten vergeleken zijn. Het
uitgangspunt is dat de blootstellingen voor deze referentie acceptabel zijn. Deze
waarden zijn immers verkregen op basis van de wettelijk toegestane minimale
ventilatiehoeveelheid en het 1,5 meter protocol. Wordt bij metingen met een andere
opstelling (opstelling A, B of C) een lagere blootstelling vastgesteld, dan wordt
ervan uitgegaan dat dit ook acceptabel is. Hierbij zijn niet alleen de verschillende
opstellingen bij een bepaald roostertype en ventilatiehoeveelheid geanalyseerd,
maar zijn de twee ventilatiesystemen (lijnroosters en wervelroosters) ook onderling
vergeleken bij de verschillende ventilatiehoeveelheden.
Correlaties tussen uitkomstmaten
Als eerste zijn de correlaties van de verschillende uitkomstmaten vastgesteld. Uit
deze analyse blijkt dat de “toename van de concentratie”, Figuur 11 een sterke
significante (p < 0,01) samenhang heeft (> 0,97, Pearson correlatie) met de
uitkomstmaat “totale blootstelling”, Figuur 9. Om deze reden is besloten om de
uitkomstmaat “toename van de concentratie” verder buiten de analyse te houden
omdat deze al meegenomen wordt via de uitkomstmaat “totale blootstelling”.
Multivariate variantieanalyse met alle opstellingen, roostertypen en
ventilatiehoeveelheden
Vervolgens zijn verschillende condities vergeleken voor de drie uitkomstmaten in
een multivariate variantieanalyse. Uit de analyse met opstelling (R, A, B en C),
ventilatiehoeveelheid (laag, midden en hoog) en roostertype (lijn en wervel) voor
alle meetpunten (meetpunt 1 t/m 4), blijkt dat “ventilatiehoeveelheid” de
belangrijkste voorspeller is voor de totale blootstelling en de 100-voudige hersteltijd.
Deze variabele “ventilatiehoeveelheid” verklaart >93% van de variantie in “100voudige hersteltijd” en >41% van de variantie in “totale blootstelling”. De variabele
“opstelling” bepaalt >20% van de variantie in “totale blootstelling” en 15% van de
variantie in “blootstelling start emissie”, Figuur 13.

TNO-rapport | TNO 2020 R11252

20 / 29

Figuur 13. Totale blootstelling en 100-voudige hersteltijd als functie van de ventilatiehoeveelheid
voor de ≥ 0,5 µm deeltjes.

Vergelijking 1,5 meter protocol met lage ventilatie (referentie) met de overige
situaties
Uit een ANOVA analyse met een groeperingsvariabele die de referentieconditie met
lage ventilatie (groep 1) afzet tegen de opstellingen (R, A, B en C) met een middel
ventilatiehoeveelheid (groep 2) en een hoge ventilatiehoeveelheid (groep 3) blijkt
dat een hogere ventilatiehoeveelheid (middel en hoog) leidt tot een lagere
blootstelling en een kortere hersteltijd dan de opstelling conform het 1,5 meter
protocol (opstelling R) met lage ventilatie, Figuur 14. Hoe meer ventilatie, hoe beter:
middel is beter dan laag, en hoog is beter dan middel.

TNO-rapport | TNO 2020 R11252

21 / 29

Figuur 14. Effect van midden en hoog ventilatie op de totale blootstelling en 100-voudige
hersteltijd voor de ≥ 0,5 µm deeltjes.

Invloed van de variabele “opstelling”
De variabele “opstelling” is de enige significante voorspeller voor de uitkomst
“blootstelling begin emissie”, Figuur 15. Hierbij geldt dat opstelling B een significant
lagere blootstelling bij start emissie geeft dan de andere drie opstellingen.
Opstelling A geeft een significant hogere blootstelling bij start emissie dan opstelling
B en opstelling R, maar het verschil met opstelling C is niet significant. Dit geldt
voor beide roostertypes, en voor alle drie de ventilatiehoeveelheden (laag, midden
en hoog).

Figuur 15. Blootstelling start emissie als functie van opstelling voor de ≥ 0,5 µm deeltjes.

TNO-rapport | TNO 2020 R11252

22 / 29

Voor de lage ventilatiehoeveelheid geldt dat de variabele “opstelling” (R, A, B of C)
de significante voorspeller is voor totale blootstelling en blootstelling start emissie,
Figuur 16. Hierbij is de totale blootstelling voor opstelling A, B en C lager dan voor
de opstelling conform het 1,5 meter protocol. Voor opstelling A is dit verschil echter
niet significant. De uitkomstmaat “blootstelling start emissie” is bij opstelling B het
laagst en bij opstelling A het hoogst. Opvallend is hierbij opstelling B waarbij zowel
de totale blootstelling als de blootstelling start emissie het laagst zijn maar waarbij
de 100-voudige hersteltijd het langst is. De lagere blootstelling wordt vermoedelijk
veroorzaakt door de positie van de meetpunten waardoor het na het starten van de
emissie langer duurt voordat de emissie op de meetpunten wordt aangetroffen en
er een stabiele situatie ontstaat. Dit wordt veroorzaakt door de afstand tussen de
emissiebron en het meetpunt, door de obstakels daartussen zoals schermen,
alsmede door de luchtstroming. De langere 100-voudige hersteltijd wordt
vermoedelijk verklaard door een slechtere doorspoeling.
Voor de uitkomstmaat “100-voudige hersteltijd” geldt dat hiervoor de interactie
tussen de variabelen “opstelling” en “roostertype” significant is. De optimale
opstelling voor hersteltijd is dus afhankelijk van het roostertype. Voor het
roostertype “lijnrooster” blijkt de variabele “opstelling” een voorspeller te zijn van
alle drie de uitkomstmaten. Voor roostertype “wervelrooster” blijkt de variabele
“opstelling” alleen een voorspeller te zijn van de uitkomstmaat “blootstelling totaal”.

Figuur 16. Uitkomstvariabelen bij lage ventilatiehoeveelheid voor de ≥ 0,5 µm deeltjes.

Invloed van de variabele “roostertype”
Het roostertype heeft alleen in combinatie met de opstelling en de
ventilatiehoeveelheid (driewegsinteractie) een significant effect. Dit houdt in dat het
effect van de opstelling en de ventilatiehoeveelheid op de totale blootstelling iets
verschilt voor de verschillende roostertypen. De invloed hiervan op de verklaarde
variantie (effect size) is echter zeer laag (< 0,1).

TNO-rapport | TNO 2020 R11252

23 / 29

Vergelijk tussen de opstelling conform het 1,5 meter protocol en opstelling A met
lage ventilatie
Vervolgens is een regressieanalyse uitgevoerd waarbij opstelling A met de
opstelling conform het 1,5 meter protocol (opstelling R) is vergeleken voor de twee
roostertypen (lijnrooster en wervelrooster) bij de lage ventilatiehoeveelheid. Uit
deze analyse blijkt dat de uitkomstmaat “blootstelling start emissie” voor opstelling
A significant hoger is dan voor opstelling R, Figuur 17. Het roostertype maakt hierbij
geen verschil. Dit betekent dat bij opstelling A de gemiddelde toename op de 4
meetpunten in de eerste 4 minuten groter is dan bij de referentieopstelling R.
Mogelijk kan dit worden verklaard doordat de schermen in opstelling A de
doorspoeling van de ruimte met de lage ventilatiehoeveelheid negatief beïnvloedt.
Voor de totale blootstelling en de 100-voudige hersteltijd is het verschil tussen
opstelling A en R niet significant.

Figuur 17. Blootstelling start emissie en totale blootstelling bij lage ventilatie en opstelling R en A
voor de ≥ 0,5 µm deeltjes.

TNO-rapport | TNO 2020 R11252

5

24 / 29

Conclusies
Voor de vier opstellingen in het nagebouwde restaurant waarmee de metingen
hebben plaatsgevonden, worden de volgende conclusies getrokken voor deeltjes
met afmetingen groter dan of gelijk aan 0,5 µm en kleiner dan 5 µm.
De ventilatiehoeveelheid is de meest bepalende factor voor de totale blootstelling
aan de deeltjes en voor de afnamesnelheid van de deeltjesconcentratie na het
einde van de deeltjesproductie. Hoe hoger de ventilatie, hoe lager de totale
blootstelling en hoe hoger de afnamesnelheid.
Bij de onderzochte opstellingen met schermen resulteren de midden en hoge
ventilatiehoeveelheden in een lagere totale blootstelling dan de opstelling met het
1,5 meter protocol bij lage ventilatiehoeveelheid; de totale blootstelling is gemiddeld
44% en 63% lager voor respectievelijk de midden en hoge ventilatiehoeveelheid.
Bovendien neemt bij hogere ventilatiehoeveelheid de concentratie sneller af.
Bij de lage ventilatiehoeveelheid is de totale blootstelling voor de drie opstellingen
met schermen lager dan voor de opstelling conform het 1,5 meter protocol. Dit
verschil is voor opstelling A echter niet significant.
Het roostertype (lijnroosters of wervelroosters) heeft geen significante invloed.
Op basis van het onderzoek lijkt het mogelijk te zijn, voor de blootstelling aan
deeltjes groter dan of gelijk aan 0,5 µm en kleiner dan 5 µm, om met het toepassen
van schermen een kleinere afstand tussen tafels met personen uit verschillende
huishoudens aan te houden dan het volgens het 1,5 meter protocol is toegestaan.

TNO-rapport | TNO 2020 R11252

6

25 / 29

Aanbevelingen
Er zou verantwoord voor kunnen worden gekozen om een afstand van minder dan
1,5 meter tussen personen uit verschillende huishoudens toe te staan als er
schermen worden ingezet. Aanbevolen wordt om dan de voorwaarde te stellen dat
wordt geventileerd met ten minste 9,3•10-3 m3/s per m2 vloeroppervlakte waar zich
gasten bevinden.
De maten van de onderzochte schermen zijn: bovenzijde 180 cm, onderzijde 50 cm
boven de vloer en breedte 185 cm. Verondersteld mag worden dat het gebruik van
kleinere schermen geen negatief effect heeft op de blootstelling aan de
onderzochte deeltjes. Aanbevolen wordt daarom om schermen toe te passen met
deze of kleinere afmetingen, zolang de schermen groot genoeg zijn om het directe
‘aanhoesten’ met grotere deeltjes (deeltjes groter dan of gelijk aan 5 µm) te
voorkomen.

TNO-rapport | TNO 2020 R11252

7

26 / 29

Beperkingen en discussie
Het onderzoek is hoofdzakelijk gebaseerd op de mogelijke blootstelling van
personen aan een deeltjesconcentratie gedurende een bepaalde tijd. De
beschouwde deeltjesgrootte komt overeen met de deeltjes waarvan bekend is dat
deze mogelijk infectieus virus kunnen bevatten. Of door deze blootstelling mensen
geïnfecteerd kunnen raken, valt buiten de scope van dit onderzoek. Er is in deze
studie een vergelijking gemaakt tussen blootstellingen aan deeltjes op een aantal
relevante punten in de ruimte bij de opstelling volgens het 1,5 meter protocol en bij
verschillende andere opstellingen, ventilatiehoeveelheden en roostertypen.
Voor de metingen is gebruik gemaakt van optische deeltjestellers die zijn
gekalibreerd op deze specifieke bron. De bron produceert deeltjes door verneveling
van een specifieke olie. Deze geproduceerde deeltjes zijn relatief stabiel. Door
mensen geproduceerde aerosolen kunnen na verloop van tijd in omvang afnemen
door verdamping. De toegepaste methode negeert dit effect van afnemende
deeltjesgrootte. Door de toegepaste methode voor de vergelijking van de
blootstelling aan deeltjes bij de verschillende situaties is dat een voordeel omdat de
deeltjesverdeling beter geborgd is.
De resultaten van het onderzoek zijn alleen van toepassing op de onderzochte
situaties (opstelling, roostertype en ventilatiehoeveelheid). Echter, door de keuze
van een mock-up van een relatief kleine horecagelegenheid (type bistro, 51 m2) en
de gekozen opstellingen met 12 - 15 tafels (26 tot 32 plaatsen) kan deze situatie
qua blootstelling als relatief ongunstig worden gekwalificeerd. In andere situaties
kunnen betere resultaten worden verwacht. Dit geldt met name voor grotere
horecagelegenheden, waar doorgaans meer ruimte per gast beschikbaar is.
De opstellingen resulteren in 1,5 – 2,0 m2 vloeroppervlakte per gast, waarmee deze
op basis van kengetallen getypeerd wordt als een middenklasse (1,25-1,75) tot luxe
(1,5-2,0) restaurant. Hierbij wordt opgemerkt dat bij het 1,5 meter protocol het
hoogst aantal vierkante meter per gast (2,0 m2 per gast, maximaal 26 gasten)
beschikbaar is. Bij opstellingen A en B is de minste ruimte per gast beschikbaar
(1,6 m2 per gast, maximaal 32 gasten). Opstelling C met 15 tafels en 31 plaatsen
(1,6 m2 per gast) is een opstelling waarbij vrijwel geen uitbreiding meer mogelijk is.
De tafels staan 15 tot 40 cm van elkaar verwijderd, gescheiden door een scherm.
Daar waar geen schermen konden worden toegepast, is de afstand van 1,5 meter
aangehouden.
Bij het onderzoek is gebruik gemaakt van verschillende typen toevoerroosters:
lijnroosters en wervelroosters. Beide systemen worden veelvuldig in de praktijk
toegepast maar de variaties van de in de praktijk toegepaste systemen is groot. Het
verschil in de uitkomstmaten veroorzaakt door de verschillende roostertypen in dit
onderzoek is zeer beperkt. De lijnroosters zijn aan de andere zijde geplaatst dan de
keuken waardoor de lucht door de gehele ruimte moet stromen om bij de
keukenafzuiging te komen. De resultaten zijn dan ook geldig voor een ruimte
waarbij de toegevoerde verse lucht zich volledig door de ruimte verspreidt, mengt
en er geen zones zijn met een veel beperktere ‘doorspoeling’.

TNO-rapport | TNO 2020 R11252

27 / 29

Uit het onderzoek blijkt dat bij een ventilatiehoeveelheid van 9,3•10-3 m3/s per m2
vloeroppervlakte waar zich gasten bevinden de totale blootstelling gemiddeld ca
44% lager is dan bij de opstelling conform het 1,5 meter protocol met een
ventilatiehoeveelheid die het wettelijke minimum benadert.
Door de hoeveelheid van 9,3•10-3 m3/s per m2 vloeroppervlakte aan te houden,
wordt een extra marge aangehouden voor het opvangen van onvoorspelbare
variaties en voor het gegeven dat een mock-up een vereenvoudiging is van de
werkelijke situatie. Deze ventilatiehoeveelheid kan in kleinere horecagelegenheden
over het algemeen goed worden gerealiseerd als er een keuken aanwezig is met
een afzuigkap in bedrijf, of als andere ventilatievoorzieningen zijn aangebracht
zoals bijvoorbeeld in het verleden om sigarettenrook af te voeren. Ook in TNOrapport 2020 R10993 “Indicatief onderzoek naar effectiviteit van schermen in de
horeca” d.d. 19 juni 2020 blijkt dat met een verhoogde ventilatiehoeveelheid een
reductie van ca. 50% op de blootstelling goed haalbaar is met het bestaande
ventilatiesysteem en afzuigkap. Om deze redenen vindt TNO het verantwoord om
aan te bevelen om de 1,5 meter tussen tafels met verschillende huishoudens te
reduceren, als die afgeschermd zijn door een scherm en daarbij een
ventilatiehoeveelheid van ten minste 9,3•10-3 m3/s per m2 vloeroppervlakte wordt
aangehouden.
De invloed van de afmetingen van de schermen is in deze studie niet expliciet
onderzocht. Echter op basis van fysica en ervaringen van TNO wordt gesteld dat de
luchtstroming in een ruimte door grotere schermen meer beperkt wordt dan door
kleine schermen. De luchthoeveelheid, luchtstroming door de ruimte en menging
zijn zeer belangrijk voor de resulterende concentratie en de daardoor veroorzaakte
totale blootstelling en afnamesnelheid. In een ruimte met kleinere schermen is de
luchtstroming zeer waarschijnlijk gelijk of beter dan met de onderzochte schermen.
Zolang de schermen voldoende groot zijn om de route die grote deeltjes volgen te
blokkeren (dus tegen te houden), lijkt het verantwoord ook kleinere schermen toe te
passen.

TNO-rapport | TNO 2020 R11252

8

28 / 29

Literatuur

1.

2.

3.

4.

5.

6.

7.

8.

9.

Ai A, Hashimoto K, Melikov AK. Influence of pulmonary ventilation rate and
breathing cycle period on the risk of cross-infections. Indoor Air.
2019;29(6):993-1004. doi:10.1111/ina.12589
Xu C, Nielsen P V., Gong G, Liu L, Jensen RL. Measuring the exhaled
breath of a manikin and human subjects. Indoor Air. 2015;25(2):188-197.
doi:10.1111/ina.12129
Somsen GA, Rijn C Van, Kooij S, Bem RA, Bonn D. Comment Small droplet
aerosols in poorly ventilated spaces and SARS-CoV-2 transmission. Lancet
Respir. 2020;2600(20):9-10. doi:10.1016/S2213-2600(20)30245-9
Liu Y, Ning Z, Chen Y, et al. Aerodynamic Characteristics and RNA
Concentration of SARS-CoV-2 Aerosol in Wuhan Hospitals during COVID19 Outbreak. bioRxiv. 2020;86(21):2020.03.08.982637.
doi:10.1101/2020.03.08.982637
Asadi S, Wexler AS, Cappa CD, Barreda S, Bouvier NM, Ristenpart WD.
Aerosol emission and superemission during human speech increase with
voice loudness. Sci Rep. 2019;9(1):1-10. doi:10.1038/s41598-019-38808-z
Morawska L, Johnson GR, Ristovski ZD, et al. Size distribution and sites of
origin of droplets expelled from the human respiratory tract during expiratory
activities. J Aerosol Sci. 2009;40(3):256-269.
doi:10.1016/j.jaerosci.2008.11.002
Santarpia JL, Rivera DN, Herrera V, et al. Transmission Potential of SARSCoV-2 in Viral Shedding Observed at the University of Nebraska Medical
Center. medRxiv. 2020:2020.03.23.20039446.
doi:10.1101/2020.03.23.20039446
Hussein T, Hruška A, Dohányosová P, et al. Deposition rates on smooth
surfaces and coagulation of aerosol particles inside a test chamber. Atmos
Environ. 2009;43(4):905-914. doi:10.1016/j.atmosenv.2008.10.059
Jacobs P, De Gids WF. Individual and collective climate control in aircraft
cabins. Int J Veh Des. 2006;42(1-2):57-66. doi:10.1504/IJVD.2006.010177

TNO-rapport | TNO 2020 R11252

9

29 / 29

Ondertekening
Delft, 17 augustus 2020

TNO

Research manager

MBA Auteur