Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2021–2022

2

Vragen gesteld door de leden der Kamer

2022Z15645
Vragen van het lid Omtzigt (Omtzigt) aan de Minister voor Armoedebeleid,
Participatie en Pensioenen over de nieuwe scenarioset in de pensioenwet,
waarop zeer veel besluiten gebaseerd zijn, maar die nog steeds niet
gepubliceerd is (ingezonden 22 augustus 2022).
Vraag 1
Herinnert u zich dat op 2 februari 2022 het besluit benoemingen commissie
parameters genomen heeft en daarmee voor de periode tot en met 31 augustus 2022 een commissie benoemd heeft die twee types scenariosets voor het
nieuwe pensioenstelsel moet opleveren, namelijk P-scenario’s en
Q-scenario’s? Herinnert u zich dat u het advies graag op 3 juni wilde
ontvangen?1
Vraag 2
Herinnert u zich dat u expliciet aangaf dat deze P-scenario’s in het nieuwe
stelsel veel belangrijker zijn dan in het oude stelsel, toen u schreef: «Deze
P-scenario’s worden in het huidige pensioenstelsel gebruikt voor communicatie richting de deelnemers van de (te verwachten) pensioenuitkeringen in
verschillende scenario’s en bij de haalbaarheidstoets. In het nieuwe pensioenstelsel zijn deze P-scenario’s voor meer wettelijke toepassingen noodzakelijk.
Naast bovengenoemde toepassingen worden de P-scenario’s gebruikt voor de
bepaling van de fiscale premiegrens, voor het in beeld brengen van de balans
tussen de doelstelling en de premie en voor het vaststellen van de risicohouding van de deelnemers en het toetsen van de aansluiting van het beleggingsbeleid en de toedeelregels op de vastgestelde risicohouding.»«?
Vraag 3
Herinnert u zich dat u ook opdracht gaf om Q-scenarios te ontwikkelen, toen
u schreef: «Tevens zijn voor de transitie naar het nieuwe pensioenstelsel
risico-neutrale economische scenario’s nodig, de zogenoemde Q-scenario’s.
Deze Q-scenario’s zijn nodig voor het berekenen van netto profijt effecten en
voor het invaren van opgebouwde pensioenaanspraken en -rechten met de
value-based ALM methode.»?

1

kv-tk-2022Z15645
’s-Gravenhage 2022

Staatscourant 2022, 4034.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Vragen

1

Vraag 4
Bent u voornemens het mandaat van de commissie op 31 augustus te laten
vervallen of gaat u het mandaat verlengen? Zo ja, tot wanneer wilt u het
mandaat verlengen?
Vraag 5
Bent u ervan op de hoogte dan de huidige scenariosets totaal achterhaald zijn
en dat zij voorzien in een inflatie die in geen van de scenario’s ooit boven de
6% uitkomt bijvoorbeeld?
Vraag 6
Wat is volgens u het maximum dat de inflatie zou kunnen bereiken de
komende drie jaar?
Vraag 7
Klopt het dus dat de scenarioset gebruikt worden voor minstens 8 wettelijke
toepassingen, namelijk2:
1: communicatie van de verwachte pensioenuitkeringen in scenario’s: om
deelnemers een beeld te geven van het te verwachten pensioen wordt dit
berekend in drie scenario’s: een optimistisch, verwacht en pessimistisch
scenario. Voor deze informatie is een berekening op basis van de
uniforme scenario set voorgeschreven;
2: de fiscale premiegrens: de fiscale premiegrens wordt bepaald met behulp
van de scenario set. Hiertoe wordt het verwachte meetkundig gemiddelde
reële rendement over de periode die de scenario’s beschrijven berekend.
Op basis van dit gemiddeld reële rendement wordt de fiscale premiegrens
vastgesteld, zodanig dat ten hoogste een pensioenambitie van 75%
middelloon in 40 opbouwjaren fiscaal wordt gefaciliteerd;
3: de balans tussen doelstelling en premie: De scenario set speelt een rol bij
het bepalen van de balans tussen pensioendoelstelling en de premie. Het
pensioenfonds moet sociale partners, op basis van de voorgeschreven
scenario set, informeren over de kans dat de door sociale partners
beoogde pensioendoelstelling met de door sociale partners gewenste
premie wordt behaald;
4: het toetsen en vaststellen van de risicohouding: bij zowel de vaststelling
van de risicohouding (hoeveel risico deelnemers kunnen en willen dragen
om de doelstelling te behalen) als de toetsing of het beleggingsbeleid
binnen de risicohouding past, is een berekening op basis van de
economische scenario set voorgeschreven;
5: het berekenen van de inclusieve marktwaarden ten behoeve van invaren
met de VBA methode (risico-neutrale scenario’s): bij de VBA invaar
methode moeten berekeningen gemaakt worden op basis van de
(risiconeutrale variant van de) scenario set. Hiermee berekenen pensioenuitvoerders de inclusieve marktwaarde van pensioen in een uitkeringsovereenkomst: de waarde van opgebouwde aanspraken en rechten
inclusief eventuele toekomstige toeslagen en kortingen. Dit is de waarde
die minimaal meegegeven moet worden aan alle leeftijdscohorten en
deelnemersgroepen bij invaren. De uitkomsten zijn erg gevoelig voor
aannames in de scenarioset;
6: verandering in netto profijt (risico-neutrale scenario’s): het netto profijt is
het verschil tussen de marktwaarde van de toekomstige pensioenuitkeringen (zowel op basis van bestaande als toekomstige opbouw) en de
marktwaarde van de toekomstige premie-inleg. De verandering in
netto-profijt wordt gebruikt om herverdelingseffecten (tussen deelnemersgroepen) die optreden door de transitie in kaart te brengen. Dit gebeurt
door het netto profijt van de situatie dat er overgestapt wordt naar een
nieuwe pensioenregeling (inclusief het afschaffen van de doorsneesystematiek en eventuele compensatie) af te zetten tegen het netto profijt van
de situatie dat de huidige pensioenregeling ongewijzigd wordt voortgezet
onder het huidig financiële toetsingskader. Het wetsvoorstel vereist dat
deze effecten inzichtelijk gemaakt worden ten behoeve van de besluitvorming over de transitie. Netto profijt wordt net als de inclusieve markt-

2

Memorie van toelichting Wet toekomst pensioenen, p. 29 en 30,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Vragen

2

waarde berekend met behulp van value-based ALM berekeningen, daarom
zijn ook voor deze berekeningen risico-neutrale scenario sets nodig;
7: haalbaarheidstoets: pensioenfondsen met uitkeringsovereenkomsten
(bijvoorbeeld gesloten fondsen, of pensioenfondsen met een flexibele
premieregeling met een vaste uitkering in de uitkeringsfase) maken een
aanvangshaalbaarheidstoets en daarna jaarlijks een «jaarlijkse haalbaarheidstoets» om te toetsen of het beleid nog binnen de afgesproken
ondergrenzen voor de risicohouding valt. Deze haalbaarheidstoets
berekening gebeurt ook op de scenario set;
8: keuze tussen een vaste en variabele uitkering via standaardmodel: In de
verbeterde premieregeling en straks de flexibele premieregeling hebben
deelnemers een keuze tussen een vaste en een variabele uitkering. Om de
keuze tussen een vaste en variabele uitkering te maken, krijgen deelnemers een standaardmodel3 voorgelegd. Hiertoe worden ook op basis van
de scenario set het verwachte pensioen, pensioen in slecht weer en in
goed weer over een horizon van 20 jaar getoond en de volatiliteit van de
uitkering van jaar op jaar berekend voor de «schommelingenmeter»?
Vraag 8
Bent u ervan op de hoogte dat relatief kleine veranderingen in de parameters
kunnen leiden tot enorme wijzigingen in al deze processen en bijvoorbeeld
tot een totaal andere herverdeling van de beschikbare pensioengelden?
Vraag 9
Klopt het dat de nieuwe parameters kunnen leiden tot het anders toedelen
van honderden miljarden euro’s (geen spelfout) tussen generaties?
Vraag 10
Klopt het dat de nieuwe parameters kunnen leiden tot tientallen procenten
verschil in de verwachte pensioenuitkeringen?
Vraag 11
Herinnert u zich dat de relatief kleine veranderingen in de scenarioset van
2020 (naar aanleiding van de Commissie Parameters 2019) en de daarop
volgende wijziging in de scenario set door De Nederlansche Bank (DNB) per
2021 geleid hebben tot een stijging in de verwachte pensioenbedragen in de
communicatie naar deelnemers van eerst met tot wel 5%4 en daling van een
jaar daarna met wel 10% tot 15%5?
Vraag 12
Bent u ervan de hoogte dat de nieuwe scenarioset veel grotere wijzigingen
zal bevatten en dus ook tot wijzigingen van vele tientallen procenten kan
leiden in de verwachte pensioenen, van zowel jongeren als gepensioneerden?
Vraag 13
Bent u bekend met het feit dat in het rapport van de Technische werkgroep
economische scenario’s de inclusieve marktwaarde van de uitkering van een
27-jarige bijvoorbeeld maar 47% van de voorziening kunnen zijn van wat nu
volgens het financieel toetsingskader (FTK) moet worden aanhouden?
Vraag 14
Bent u ervan op de hoogte dat doorrekening met een iets andere scenarioset
zonder Ultimate Forward Rate (UFR) of gekalibeerd op andere marktdata deze
cijfers al enorm veranderen en dat de 27-jarige dan ineens minimaal 55% in
plaats van 47% van de voorziening meekrijgt, ofwel dat door een wijziging in
de scenario set een 27-jarige ineens minimaal 17% meer vermogen kan
meekrijgen bij invaren?

3

Besluit uitvoering Pensioenwet en Wet verplichte beroepspensioenregeling, art. 7d.
Pensioen Pro, 14 april 2020, «Betere score in haalbaarheidstoets ondanks crisis», (https://
pensioenpro.nl/pensioenpro/30039903/betere-score-in-haalbaarheidstoets-ondanks-crisis).
5
Pensioen Pro, 25 januari 2021, «DNB slaat negatief advies over renteverlaging in de wind»,
(https://pensioenpro.nl/pensioenpro/30042303/dnb-slaat-negatief-advies-over-renteverlaging-inde-wind).
4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Vragen

3

Vraag 15
Klopt het dat het dus mogelijk is dat iemand bij invaren slechts 50% van het
vermogen meekrijgt dat nu in het fonds voor iemand gereserveerd is?
Vraag 16
Herinnert u zich dat de technische werkgroep, die het voorbereidingswerk
voor de commissie parameters deed, in februari schreef:
«3.8. Geen eenduidige, objectief te motiveren, keuze mogelijk Met de in de
opdracht aan de werkgroep geformuleerde criteria, zoals het criterium dat
modellen wetenschappelijk verdedigbaar moeten zijn, kunnen niet alle modelen parameterkeuzes beslecht worden. Er is dus sprake van model- en
parameteronzekerheid in zowel de P- als de Q-scenario’s. We zullen in het
volgende hoofdstuk laten zien dat de gevoeligheid voor de keuze van de
lange termijnparameters die niet uit marktgegevens volgen groot kan zijn,
voor zowel de P- als de Q-scenario’s. De werkgroep adviseert daarom dat de
Commissie Parameters de modelkeuze en de invloed van deze parameters op
de uitkomsten voor de verschillende toepassingen van de economische
scenario’s in kaart brengt. Het is aan de wetgever om aan te geven hoe met
die onzekerheid omgegaan moet worden.»?6
Vraag 17
Hoe kan de wetgever een keuze maken hoe om te gaan met die onzekerheid,
als de scenario’s er niet zijn en de onzekerheid niet in enige mate gekwantifieerd is?
Vraag 18
Deelt u de mening dat het van groot belang is om dit soort cijfers te kennen
voordat de Kamer debatteert over het nieuwe pensioenstelsel?
Vraag 19
Vindt u het gewenst om de wetsbehandeling voort te zetten zonder de
nieuwe parametersets, die dus evident grote individuele gevolgen kunnen
hebben?
Vraag 20
Bent u bereid om korte termijn een gevoeligheidsanalyse aan de Kamer voor
te leggen voor een aanpassing in de economische scenarioset op de
uitkomsten van elk van bovenstaande 8 punten voor deelnemers van
verschillende leeftijden, waarbij aanpassingen in de economische set
plaatsvinden zoals bijvoorbeeld, om een beeld te geven:
1. gecommuniceerde pensioenen wijzigden 10%-15% door modelaanpassing in 2021:met de aanpassingen van de scenario set in 2020 (naar
aanleiding van de Commissie Parameters 2019) en de daarop volgende
wijziging in de scenario set door DNB per 2021 stegen de verwachte
pensioenbedragen in de communicatie naar deelnemers eerst met tot
wel 5%7 en daalden een jaar daarna met wel 10% tot 15%8. Door met
name veranderingen in aannames in de scenario set;
2. fiscale premiegrens bij kleine aanpassing scenario set al 2%-punt
verschil:de Technische werkgroep economische scenario’s heeft de
gevoeligheid van het meetkundig gemiddelde reële rendement ten
behoeve van de fiscale premiegrens bekeken onder een paar relatief
kleine modelwijzigingen. Bij een aanpassing in het meenemen van de
lange rente (ultimate forward rate) in de scenarioset steeg het meetkundig gemiddelde portefeuillerendement van 1,5% naar 1,74% wat volgens
het rapport. Dit zou tot een 2%-punt andere fiscale premiegrens leiden.
3. inclusieve marktwaarde voor invaren kan zo 10% anders bij aanpassing
scenario set: in het rapport van de Technische werkgroep economische
scenario’s is de inclusieve marktwaarde van de uitkering van een
6

Technische Werkgroep Scenariosets, 10 februari 2022, «Rapport technische werkgroep economische scenario’s».
7
Pensioen Pro, 14 april 2020, «Betere score in haalbaarheidstoets ondanks crisis», (https://
pensioenpro.nl/pensioenpro/30039903/betere-score-in-haalbaarheidstoets-ondanks-crisis).
8
Pensioen Pro, 25 januari 2021, «DNB slaat negatief advies over renteverlaging in de wind»,
(https://pensioenpro.nl/pensioenpro/30042303/dnb-slaat-negatief-advies-over-renteverlaging-inde-wind).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Vragen

4

4.

27-jarige bijvoorbeeld maar 47% van de voorziening die we nu volgens
het FTK moeten aanhouden. Mits doorgerekend met de KNW* economische scenarioset. Rekenen ze een iets andere scenarioset door zonder
UFR of gekalibeerd op andere marktdata dan veranderen de cijfers
enorm. De 27 jarige krijgt dan ineens minimaal 55% in plaats van 47%
van de voorziening mee. Ofwel door een wijziging in de scenario set
krijgt een 27-jarige ineens minimaal 17% meer vermogen mee bij
invaren;
netto profijt positief of negatief afhankelijk van de economische set: ook
de netto profijt effecten worden enorm beïnvloedt. In het voorbeeld van
de Technische werkgroep economische scenario’s heeft de 27-jarige
eerst 27% «profijt» als je de voorziening meegeeft bij invaren. Bij een
andere economische veronderstelling is dit nog maar 12%.
Er zijn ook gevoeligheidsanalyses in dat rapport waarin naast het KNW
model (zoals nu aan de basis ligt van de wettelijk voorgeschreven sets)
ook een model van APG en Ortec geijkt op dezelfde analysedatum wordt
doorgerekend. Te zien is dan dat gepensioneerden uit 1920–1930 er
volgens het KNW model op achteruit kunnen gaan, en jongeren erop
vooruit (1990–2000). Met een andere economische set met dezelfde
datum als basis gaan juist gepensioneerden erop vooruit en jongeren
erop achteruit?

Vraag 21
Bent u het ermee eens dat de economische scenarioset dus een enorm grote
rol gaat spelen en erg bepalend is voor de communicatie, het beleid van
pensioenuitvoerders en het transitievraagstuk, er is door veel experts
gewaarschuwd voor de gevoeligheid van de uitkomsten voor de aannames in
de scenario set, waarbij ze ook wijzen op de subjectiviteit van veronderstellingen, bijvoorbeeld:
1. het CPB schrijft over netto-profijt9: «Een dergelijke waardering vereist
veronderstellingen die deels uit prijzen op financiële markten kunnen
worden afgeleid. Voor een deel zijn de aannamen subjectief en zijn
veronderstellingen nodig.»;
2. de technische werkgroep economische scenario’s schrijft bij de inflatie
aannames: «Een aandachtspunt hierbij is dat pensioenregelingen
gebaseerd zijn op Nederlandse prijs- of looninflatie, waarvoor geen
marktinformatie beschikbaar is.» «Indien onzekere toekomstige
kasstromen afhangen van financiële risico’s waarvoor geen (liquide)
markt bestaat, dan zijn risiconeutrale scenario’s niet eenduidig te
bepalen aan de hand van marktgegevens.» Waarbij bijvoorbeeld
toekomstige toeslagen een voorbeeld is van een onzekere toekomstige
kasstroom die in netto profijt en de VBA invaarmethode worden
gehanteerd;
3. er zijn ook experts die waarschuwen dat de scenario sets niet geschikt
zijn voor al deze zaken. U heeft hier ook zelf voor laten waarschuwen.
Willis Tower Watson schreef in een rapport voor het ministerie:«Gesproken zou kunnen worden van mission creep: de steeds ruimere toepassing van de rekenmethodieken is te beschouwen als een succes ervan;
kennelijk voorzien ze in een brede behoefte, maar tegelijkertijd is die
ruimere, bovenwettelijke toepassing een probleem: de rekenmethodieken (en de daarbij toegepaste scenariosets) zijn niet voor deze toepassingen ontwikkeld, en zijn er ook niet per se voor geschikt. Een risico
daarvan is bijvoorbeeld dat op basis van de rekenmethodieken en
scenariosets beslissingen worden genomen aangaande het risicoprofiel,
zoals het niveau van de renteafdekking.»?
Vraag 22
Bent u het met mijn voorzichtige inschatting eens dat de gewijzigde
scenarioset tot een verschuiving van zeker 100 miljard euro gaat leiden (en
waarschijnlijk veel meer) bij het invaren, constaterende dat het een enorm
verschil maakt op basis van welke scenarioset iemand gaat invaren?

9

CPB, januari 2020, «Pensioenberekeningen voor drie scenariosets», (https://www.cpb.nl/sites/
default/files/omnidownload/CPB-Notitie-31jan2020-Pensioenberekeningen-voor-driescenariosets.pdf).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Vragen

5

Vraag 23
Bent u het eens dat het daarom van belang is om gevoeligheden voor (kleine
en grote) aanpassingen in de scenarioset, en de impact daarvan op bovenstaande 8 toepassingen in beeld te krijgen:
1. de impact van de aanpassing van de scenarioset van de Commissie
Parameters 2019 ten opzichte van de scenarioset op basis van de
aannames van de Commissie Parameters uit 2014;
2. de impact van de aanpassing van de Scenarioset op basis van commissie parameters 2019 versus op de door DNB aangepaste aannames voor
de parameters per 1 januari 202110;
3. de impact van een andere dataperiode voor kalibratie van de economische scenarioset. De huidige economische set gekalibreerd op andere
meer up to date data periode augustus 2007- augustus 2022;
4. de impact op de economische scenarioset van een 1% hoger opgelegd
asymptotisch meetkundig gemiddelde voor inflatie en hogere volatiliteit
van de inflaties, zodat ook in ieder geval de huidige inflaties van 10% in
de scenario’s voorkomen?
Vraag 24
Kunt u een idee geven van hoe volatiel de uitkeringsfase kan worden van al
ingegane pensioenen, indien wordt overgegaan tot invaren?
Vraag 25
Kunt u deze vragen een voor een en voor 6 september beantwoorden in
verband met het op 12 september geplande Wetgevingsoverleg?
Technische Werkgroep Scenariosets, 10 februari 2022, «Rapport technische
werkgroep economische scenario’s».

10

DNB, 15 februari 2021, «Aanpassing unfirome scenario-set per 1 januari 2021», (https://
www.dnb.nl/nieuws-voor-de-sector/2021/aanpassing-uniforme-scenario-set-per-1-januari2021/).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, Vragen

6