Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2012–2013

26 488

Behoeftestelling vervanging F-16

31 300

Monitoring verwerving Joint Strike Fighter

Nr. 312

LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
Vastgesteld 15 februari 2013
De vaste commissie voor Defensie heeft een aantal vragen voorgelegd
aan de Algemene Rekenkamer over het rapport «Uitstapkosten Joint
Strike Fighter» (Kamerstuk 26 488/31 300, nr. 305).
De minister heeft deze vragen beantwoord bij brief van 14 februari 2013.
Vragen en antwoorden zijn hierna afgedrukt.
De voorzitter van de commissie,
Ten Broeke
De adjunct-griffier van de commissie,
Dekker

kst-26488-312
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2013

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 26 488, nr. 312

1

Vraag 1
Is het wenselijk om, na het bepalen van de ambities voor de krijgsmacht
in de toekomstvisie, een nieuwe kandidatenvergelijking te maken tussen
de verschillende alternatieven voor de vervanging van de F-16?
Antwoord
Het antwoord hierop is afhankelijk van de ambities die in de visie worden
vastgesteld en de keuzes die gemaakt worden in de taken van de
krijgsmacht en de capaciteiten die daarvoor nodig zijn.
We merken op dat wij in onze brief aan de Tweede Kamer van
17 november 2009 overigens kanttekeningen hebben geplaatst bij de
kandidatenevaluatie van 2008 (Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009,
31 300, nr. 12). Zie ook ons antwoord op vraag 8. De doorlooptijd van zo’n
kandidatenvergelijking is 1 tot 2 jaar (zie ook antwoord op vraag 22).
Vraag 2
Is het wenselijk dat in de visie voor de toekomstige krijgsmacht ook
gekeken wordt naar het langer doorvliegen/End Life Update voor de F-16?
Antwoord
Ja, het is wenselijk dat bij de keuzes die op het gebied van de jachtvliegtuigen voorliggen, wordt gekeken naar de gevolgen voor de duur van het
in dienst houden van de F-16. Het is op dit moment nog onbekend of
langer met de F-16 moet worden doorgevlogen, c.q. wat hiervan de
operationele en financiële gevolgen zijn. Een End Life Update voor de F-16
zou eventueel als afweging in de nieuwe Visie op de krijgsmacht
meegenomen kunnen worden.
Vraag 3
Zullen de exploitatiekosten met de doorontwikkeling van het toestel de
komende jaren naar verwachting dalen of stijgen?
Antwoord
Hier is op voorhand geen antwoord op te geven.
De ramingen van de exploitatiekosten van de JSF CTOL voor Nederland
zijn de afgelopen jaren steeds gestegen. Of in de toekomst nieuwe
technieken of werkwijzen worden geïntroduceerd die een daling van de
exploitatiekosten mogelijk maken, is ongewis. Dit is afhankelijk van de
doorontwikkeling van het JSF-toestel die in de jaren tot 2052 nog plaats
zal vinden. De JSF wordt overigens in drie varianten ontwikkeld.
Nederland heeft interesse in de conventionele variant, de Conventional
Take-off and Landing (CTOL)-variant. Niet elke doorontwikkeling is
relevant voor deze COTL-variant van de JSF.
Vraag 4
In hoeverre is het onderzoek over de uitstapkosten nog valide nu blijkt dat
er budget is voor 35 toestellen, terwijl uw onderzoek is gebaseerd op de
veronderstelling van de afname van 68 toestellen?
Antwoord
De conclusie van ons onderzoek is dat het vigerende beleid van de
vervanging F-16 hoe dan ook moet worden aangepast. Ongewijzigd
doorgaan loopt vast op het geraamde budget. Het budget verhogen heeft
consequenties voor alle krijgsmachtdelen en dus voor de huidige
ambities. Het aantal toestellen verlagen moet leiden tot het herformuleren
van (ten minste) de ambities van de luchtmacht. Nederland nu uit het
JSF-programma terugtrekken heeft als consequentie dat (als we later toch
JSF’s «van de plank» kopen) de koster per toestel stijgen. Kiezen we voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 26 488, nr. 312

2

een ander toestel «van de plank», dan moet Defensie de aan het toestel
gestelde eisen aanpassen.
Kortom: ongewijzigd doorgaan is geen optie en elke andere optie heeft
consequenties. Het wachten is dus op de aangekondigde nieuwe visie op
de krijgsmacht.
Op basis van ons onderzoek kan overigens niet gesteld worden «dat er
budget is voor 35 toestellen», zoals in de vraag wordt gesuggereerd.
Wij achten de conclusies over de uitstapkosten nog steeds van belang en
valide.
Vraag 5
Wat zijn volgens u de belangrijkste vormen en voordelen van internationale samenwerking?
Antwoord
In ons onderzoek brengen wij naar voren dat het ministerie van Defensie
voordelen ziet in samenwerking bij de ontwikkeling en productie,
doorontwikkeling en instandhouding van de JSF, namelijk schaalvoordelen die de kosten voor de individuele landen beperken. Daarnaast ziet
het ministerie van Defensie er strategische en operationele voordelen in
dat de negen partners die de JSF ontwikkelen, straks werken met goed op
elkaar afgestemde toestellen, systemen en operationele concepten en
mogelijkheden.
Wij achten deze voordelen van internationale samenwerking bij de
ontwikkeling, productie en het gebruik van de JSF aannemelijk. In ons
rapport wezen we er overigens ook op dat deze samenwerking risico’s
vergroot.
Wij merken op dat de minister van Defensie in zijn bestuurlijke reactie bij
ons onderzoek ook een extra dimensie gaf aan het begrip internationale
samenwerking. Zo acht hij een operationeel verantwoorde taakuitvoering
met 56 F-35 jachtvliegtuigen mogelijk, ervan uitgaande dat de trend naar
intensievere internationale samenwerking in de nabije toekomst
aanhoudt. Ook merkt hij in zijn bestuurlijke reactie op dat «met het oog op
internationale samenwerking, bijvoorbeeld met Noorwegen, op korte
termijn duidelijkheid wenselijk» is.
Vraag 6
Wat zijn de gevolgen wanneer niet voor 2015 over wordt gegaan tot
aanschaf van de JSF?
Antwoord
Indien Nederland later dan 2015 de daadwerkelijke bestelling aanvangt,
zal Nederland de JSF pas later geleverd krijgen. Het is onduidelijk of het
leveringsslot dan geheel verloren is of alleen het eerste jaar/de eerste
jaren. Daarnaast zijn er financiële gevolgen vanwege het (nog) langer
door moeten vliegen met de F-16. De gevolgen voor de F-16 van een twee
jaar latere uitfasering van dit toestel zijn in ons rapport becijferd op tussen
€ 180 en 186 miljoen.
Vraag 7
Wat is het beste moment om de F35 aan te schaffen, gelet op de stukprijs?
Antwoord
Gezien de fluctuaties van de stukprijs en de onvoorspelbaarheid daarvan,
is hierop door ons geen zeker antwoord te geven. Wij hebben in ons
onderzoek een aantal mechanismes rond de stuksprijs van de JSF
geschetst. Het bepalen van het beste moment om de JSF aan te schaffen
ligt in eerste instantie op de weg van de minister van Defensie. Deze

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 26 488, nr. 312

3

ontvangt volgens de systematiek van het JSF-programma dit voorjaar
nieuwe kosteninformatie over de JSF CTOL uit de Verenigde Staten.
Vraag 8
Is de kandidatenvergelijking uit 2008 naar uw mening nog steeds actueel?
Antwoord
De actualiteit van de kandidatenvergelijking uit 2008 is afhankelijk van de
ambities die in de visie op de krijgsmacht van de toekomst worden
vastgesteld en de keuzes die gemaakt worden in de taken van de
krijgsmacht en de capaciteiten die daarvoor nodig zijn.
Wij hebben in onze brief aan de Tweede Kamer van 17 november 2009
kanttekeningen geplaatst bij de kandidatenevaluatie van 2008. We wezen
onder andere op de korte tijd die aanbieders was gegund voor de
aanlevering van de gegevens, het voorlopige karakter ervan en op de
onevenwichtigheid in de informatie: er was vooral veel bekend over de
JSF en veel minder over de andere toestellen. Mede op basis hiervan
wezen we op de beperkingen en onzekerheden in de kandidatenevaluatie
met betrekking tot kwaliteit, levertijd en prijs (Tweede Kamer, vergaderjaar
2008–2009, 31 300, nr. 12). Deze kanttekeningen zijn nog steeds relevant.
Vraag 9
Klopt het dat de regering uiterlijk in 2015 een besluit moet nemen over de
aankoop van de eerste JSF productietoestellen?
Antwoord
Ja. Indien de regering de JSF als partner in het JSF-programma wil
bestellen en de eerste toestellen geleverd wil krijgen in 2019, dan dient,
volgens de bestelsystematiek die geldt voor partners, de bestelling
uiterlijk 4 jaar van te voren te worden gedaan, in 2015 dus.
Vraag 10
Klopt uw vooronderstelling dat aanschaf van 56 JSF’s ingrijpende
gevolgen zal hebben voor de samenstelling en uitrusting van zowel de
Koninklijke Luchtmacht als de krijgsmacht als geheel?
Antwoord
Het aantal van 56 JSF’s is door de minister van Defensie in zijn reactie op
ons rapport genoemd. Volgens de minister is de aanschaf van de JSF
binnen de begroting van zijn departement, zowel voor de investering als
voor de exploitatie, inpasbaar indien het aantal toestellen omlaag
gebracht wordt tot 56 stuks. Dat kan volgens hem door verminderde inzet
van het toestel. Ook is het volgens de minister onvermijdelijk dat andere
investeringsprojecten later zullen worden uitgevoerd, van geringere
omvang zullen zijn of misschien zelfs worden geschrapt. Een aantal van
56 JSF’s heeft volgens de minister dus ingrijpende gevolgen voor de
samenstelling en uitrusting van de Koninklijke Luchtmacht. Volgens de
minister vergt dat ook expliciete aanpassing van de operationele
doelstellingen van de krijgsmacht en wijst de minister op consequenties
voor investeringen in andere krijgsmachtonderdelen. Uit de nog op te
stellen Visie op de krijgsmacht zal moeten blijken welke gevolgen dit zal
hebben op de samenstelling en uitrusting van de krijgsmacht als geheel.
Vraag 11
Kent u een voorbeeld van een gevechtsvliegtuig waarbij tijdens de
ontwikkeling alle testen zonder problemen zijn verlopen?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 26 488, nr. 312

4

Antwoord
De Algemene Rekenkamer is niet in de positie om deze vraag adequaat te
beantwoorden.
Vraag 12
Wat is uw mening over de kanttekening die Defensie plaatst bij het gevaar
dat de F16 zal lopen door de ontwikkeling van vijandelijke wapensystemen en de gevolgen voor de inzet van de F16 hiervan?
Antwoord
De Algemene Rekenkamer is niet in de positie om deze vraag te beantwoorden. We kunnen hoogstens opmerken dat dit gevaar afhankelijk is
van de ambitie voor de inzet van de gevechtsvliegtuigen. Indien de
ambitie om Nederlandse jachtvliegtuigen in het hoogste gevechtsspectrum te laten opereren, (eventueel tijdelijk) wijzigt, dan verandert
mogelijk ook het gevaar bij inzet van F-16.
Vraag 13
Is het aannemelijk dat de stukprijs van een F35 de komende jaren
aanzienlijk zal dalen, naar mate het productieproces vordert?
Antwoord
Exacte voorspellingen over het verloop van de stuksprijs zijn niet te
maken. Zie ook het antwoord op vraag 7. In het algemeen kan gesteld
worden dat vroeg geproduceerde toestellen duurder zijn dan later
geproduceerde toestellen. Op de lange termijn worden later geproduceerde toestellen door factoren als inflatie juist weer duurder.
Figuur 19 Stuksprijs en leveringsslot JSF

Bovenstaande figuur (p. 75 van ons rapport) geeft dit systeem met een
fictieve prijscurve weer. De exacte prijscurve voor de JSF-CTOL is nog niet
bekend. Wel ontvangt het ministerie van Defensie volgens de systematiek
van het JSF-programma dit voorjaar nieuwe kosteninformatie over de JSF
CTOL uit de Verenigde Staten, waarmee de verwachtte prijscurve kan
worden geactualiseerd.
Vraag 14
Wat zijn de huidige stukprijzen van de Advanced-F16, de Super Hornet,
Eurofighter, Dassault Rafale en gripen NG?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 26 488, nr. 312

5

Antwoord
Wij hebben geen informatie hierover omdat wij niet in de positie zijn om
zelf de informatie die benodigd is voor een kandidatenevaluatie te
verzamelen en te beoordelen.
De stuksprijs van een gevechtsvliegtuig is afhankelijk van een groot aantal
factoren, zoals het af te nemen aantal, de exacte configuratie van het
toestel, het moment van levering van de toestellen en dergelijke.
Kosteninformatie die specifiek genoeg is om te kunnen dienen als
onderbouwing van een raming van de stuksprijs van deze toestellen voor
de Nederlandse situatie dient in een apart proces door de Nederlandse
overheid (het Ministerie van Defensie) te worden opgevraagd. Het
ministerie beschikte niet over actuele informatie over op de Nederlandse
situatie toegespitste stuksprijzen voor deze toestellen. Voor de conclusie
van de Algemene Rekenkamer was deze informatie ook niet nodig.
Vraag 15
Wat zijn de bronnen van de informatie over alternatieven voor de JSF die
door het ministerie aan u zijn verstrekt?
Antwoord
Deze informatie was door Defensie gebaseerd op de kandidatenevaluaties
van 2001-2 en 2008 en overigens op openbare bronnen. Defensie
verzamelt deze informatie voor de jaarrapportage Vervanging F-16, waarin
conform de informatiebehoefte van de Tweede Kamer bij het grote project
een beeld moet worden gegeven van de ontwikkeling van een aantal
andere toestellen. We wijzen overigens op onze antwoorden bij de
vragen 1, 8, 14 en 22.
Vraag 16
In vergelijking waarmee zijn de levensduur kosten van de Super Hornet
relatief hoog?
Antwoord
De Super Hornet is in 2001 betrokken geweest in de kandidatenevaluatie
voor de opvolging van de F-16. De Super Hornet is door het Ministerie van
Defensie vergeleken met de Advanced-F16, Eurofighter, Dassault Rafale
en Saab Gripen NG en de JSF. Volgens de uitkomst van die vergelijking
waren de levensduurkosten van de Super Hornet hoog, onder meer
omdat het toestel twee motoren heeft en grote infrastructurele aanpassingen vergt.
Omdat de Super Hornet niet meer in de kandidatenevaluatie van 2008
betrokken is geweest, hebben we bij het Ministerie van Defensie geen
actuelere informatie over de Super Hornet aangetroffen.
Vraag 17
Waarom hebben de fabrikanten van de Eurofighter en de Rafale geen
medewerking verleend aan de kandidatenevaluatie van 2008?
Antwoord
De fabrikanten van de Eurofighter en de Rafale hebben geen
medewerking verleend aan de kandidatenevaluatie van 2008, met name
vanwege de volgens hen nauwe betrokkenheid van Nederland bij het
JSF-programma en vanwege de kosten die met de informatievoorziening
voor een kandidatenevaluatie voor de aanbieder zijn gemoeid.
Vraag 18
Is er inmiddels duidelijkheid over de beschikbaarheid van de SAAB
Gripen? Om welke zes missies gaat het bij de beoordeling? Is het mogelijk
dat de operationele capaciteiten sinds de evaluatie van 2008 verbetert

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 26 488, nr. 312

6

zijn? Indien ja, waarom worden eventuele nieuwe data niet meegenomen
in de vergelijking?
Antwoord
Op de vraag of er inmiddels duidelijkheid is over de beschikbaarheid van
de SAAB Gripen heeft de Algemene Rekenkamer geen antwoord.
Op de vraag of de operationele capaciteiten (van de Saab Gripen) sinds de
evaluatie van 2008 verbeterd zijn, is zonder nadere evaluatie van deze
kandidaat geen antwoord te geven.
Vraag 19
Is het gezien de ongewisse toekomst van de capaciteiten en de kosten
ontwikkeling van de JSF niet mogelijk om de kandidatenevaluatie over te
doen? Zo nee, waarom niet?
Antwoord
Zie ons antwoord op vraag 1.
Vraag 20
Klopt de IOC (2021) van optie 1 nog wel, gezien de voortdurende
ontwikkelingsproblemen van de JSF?
Antwoord
Ten tijde van publicatie van ons onderzoek was uitgangspunt dat
Nederland in 2021 initiële operationele capaciteit (IOC) zou bereiken met
de JSF, op basis van de start van de instroom van de JSF toestellen begin
2019. Het ligt op de weg van de minister van Defensie om aan te geven in
hoeverre dit momenteel nog mogelijk wordt geacht.
Vraag 21
Wat wordt precies bedoeld met de «huidige mate van zekerheid over het
tijdstip waarop de vervanger van de F-16 geleverd kan worden»?
Antwoord
De zekerheid die Nederland nu heeft, vloeit voort uit het PSFD-MoU. Als
partner is Nederland ervan verzekerd dat de gewenste bestelreeks is
opgenomen in Annex-A van het PSFD. De VS kunnen deze reeksen niet
aanpassen zonder toestemming van een partnerland, ook niet wanneer
zich bij de VS FMS-klanten melden die toestellen willen afnemen in een
jaar waarin de productielijn al vol zit met bestellingen van partnerlanden.
Vraag 22
Waarom is er 1–2 jaar nodig voor het opstellen en uitvoeren van een
nieuwe kandidatenevaluatie? Wat moet er precies worden gedaan in die
procedure?
Antwoord
Het uitvoeren van een kandidatenevaluatie vergt dat het ministerie van
Defensie door middel van een questionnaire informatie opvraagt bij de
fabrikanten van jachtvliegtuigen. Deze zullen deze vragen al dan niet
beantwoorden, waarna het ministerie van Defensie met hulp van TNO, het
NLR en mogelijk andere partijen een analyse uitvoert op de aspecten
kwaliteit, levertijd en prijs.
Elk van deze stappen vergt volgens het Ministerie van Defensie enkele
weken tot maanden, wat optelt tot een doorlooptijd van 1 tot 2 jaar.
We zijn in het kader van de beantwoording van deze Kamervragen
nagegaan hoe veel tijd de kandidatenevaluaties van 2001-2 en 2008
vergden. De kandidatenevaluatie van 2001 vergde van de eerste
informatie-aanvraag tot en met de rapportage 1,5 jaar. De actualisering
die – met een beperkter aantal kandidaten – in 2008 plaatsvond vergde zes

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 26 488, nr. 312

7

maanden, maar zie onze kanttekeningen bij die actualisering in het
antwoord op vraag 8.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 26 488, nr. 312

8