Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2019–2020

35 333

Voorstel van wet van de leden Kops, Graus en
Van Aalst houdende een noodregeling over
stikstof (Tijdelijke noodwet stikstof)

Nr. 9

VERSLAG VAN EEN WETGEVINGSOVERLEG
Vastgesteld 29 januari 2020
De vaste commissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, de vaste
commissie voor Infrastructuur en Milieu en de vaste commissie voor
Binnenlandse Zaken hebben op 4 december 2019 overleg gevoerd met
mevrouw Schouten, Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit,
en mevrouw Van Veldhoven-van der Meer, Minister voor Milieu en
Wonen, over:
– het voorstel van wet voorstel van wet van de leden Kops,
Graus en Van Aalst houdende een noodregeling over stikstof
(Tijdelijke noodwet stikstof) (Kamerstuk 35 333);
– Nota naar aanleiding van het verslag (Kamerstuk 35 333, nr.
7).
Van dit overleg brengen de commissies bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
De voorzitter van de vaste commissie voor Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit,
Kuiken
De voorzitter van de vaste commissie voor Infrastructuur en Milieu,
Agnes Mulder
De voorzitter van de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken,
Ziengs
De griffier van de vaste commissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit,
Rijkers

kst-35333-9
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 333, nr. 9

1

Voorzitter: Harbers
Griffier: Goorden
Aanwezig zijn acht leden der Kamer, te weten: Van Aalst, Bromet,
Futselaar, Geurts, De Graaf, De Groot, Harbers en Kops,
en mevrouw Schouten, Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, en mevrouw Van Veldhoven-van der Meer, Minister voor Milieu en
Wonen.
Aanvang 18.33 uur.
De voorzitter:
Ik heet iedereen van harte welkom bij de voortzetting van het wetgevingsoverleg en ik heropen de beraadslaging over de Tijdelijke noodwet
stikstof. Ik heet opnieuw welkom de leden Kops en Van Aalst, initiatiefnemers van het wetsvoorstel. De heer Graus, mede-initiatiefnemer, kan er
helaas vandaag niet bij zijn. Ik heet ook de Minister van Landbouw, Natuur
en Voedselkwaliteit en de Minister voor Milieu en Wonen opnieuw
welkom, als adviseur van de Kamer.
We gaan verder met de beantwoording door de initiatiefnemers en het
advies van de Ministers. Daartoe geef ik graag als eerste het woord aan de
heer Kops om het woord te voeren.
De heer Kops (PVV):
Voorzitter, dank u wel. Ook veel dank aan de verschillende fracties voor
hun inbreng en de gestelde vragen. Wij danken hen uiteraard ook voor
hun bereidheid om op zeer korte termijn dit wetsvoorstel te behandelen.
Dat onderstreept toch wel de snelheid die geboden is in deze hele
stikstofcrisis. Het is een eer dat wij hier vandaag mogen zitten. Zoals
gezegd is de heer Graus, mede-initiatiefnemer, helaas afwezig wegens
ziekte.
Voorzitter. Ik begin met een korte inleiding en dan zal ik de leden van de
verschillende fracties langslopen om hun vragen te beantwoorden. Wie
had ooit gedacht dat Nederland nog in een stikstof- en pfas-crisis zou
verkeren? De gevolgen zijn gigantisch. Boeren en bouwers hebben op het
Malieveld massaal gedemonstreerd. Er is echt wel wat aan de hand.
Mensen maken zich grote zorgen, en terecht. Bedrijven staan op omvallen
en mensen verliezen hun baan. Dat is onacceptabel. Daar zijn we het
eigenlijk hier allemaal wel over eens.
Neem nu de bouw. ABN AMRO heeft berekend dat de bouw de komende
vijf jaar een schade zal lijden van maar liefst 14 miljard euro. Bouwend
Nederland heeft eerder aangegeven dat er zo’n 27.000 banen acuut op de
tocht staan en volgens de laatste berichtgeving vanuit de bouwsector zelf
hebben bouwbedrijven inmiddels een schade van 1 miljard euro geleden
en vrezen zij dat de hele crisis voor het einde van het jaar al 6.000 banen
zal hebben gekost. Met andere woorden: we kunnen gewoon geen dag
langer wachten. Maxime Verhagen, voorzitter van Bouwend Nederland,
heeft overigens aangegeven voorstander te zijn van een noodwet. Die
hebben wij dus gemaakt en die behandelen we hier vandaag. Ook de
voorman van VNO-NCW, de heer De Boer, is positief over, zoals hij het
noemt, de noodwet van Wilders. Hij zei: «Wilders heeft het goed gezien.
Schort de regels op met een noodwet.» En zo is het precies.
Voorzitter. Dan kom ik bij de heer Futselaar van de SP. Ik dank hem voor
zijn positieve woorden. Hij heeft gezegd dat ons initiatief het debat verrijkt
– dat is mooi – en dat de SP als de wet in juni had voorgelegen ons
initiatief serieus had overwogen. Dat onderstreept toch wel dat een
oplossing ondertussen al veel te lang op zich laat wachten.
De heer Futselaar zei ook dat er geen juridische definitie van megastallen
is. Ook de heer Geurts van het CDA heeft daarnaar gevraagd en hij vroeg

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 333, nr. 9

2

bovendien in welke politieke discussie de norm van 300 nge overeen is
gekomen, zoals wij in de nota naar aanleiding van het verslag hebben
aangegeven. Op 15 februari 2011 hebben de leden Grashoff van GroenLinks en Van Veldhoven van D66, die hier nu in de rol van Minister heel
toevallig aanwezig is, tijdens het VAO Dierhouderij een motie ingediend
die een oproep is tegen stallen groter dan 300 nge. Op 17 februari 2011 is
die motie aangenomen. De meerderheid van de Kamer was daar dus voor.
Daarmee heeft de Kamer zich uitgesproken tegen stallen groter dan 300
nge. Alterra heeft de publicatie Megastallen in beeld gemaakt. Daarin zijn
megastallen en dus die 300 nge gedefinieerd.
De heer Geurts heeft ook aangegeven dat hij die nge eigenlijk niet meer
wil gebruiken. Als dat zo is, kunnen wij uiteraard ook de CDA-norm van
voormalig Staatssecretaris Bleker als uitgangspunt nemen. Hij heeft op
5 juni 2012 een brief gestuurd naar de Kamer en daarin staan
bandbreedtes voor een maximale omvang van de veehouderij. Die
aantallen dieren komen in grote lijnen overeen met de 300 nge en de
aantallen zoals genoemd door Alterra.
Voorzitter. Dan kom ik bij mevrouw Bromet.
De voorzitter:
Eerst is er een interruptie van de heer Geurts.
De heer Geurts (CDA):
Mijn punt was dat de term «nge» op dit moment niet meer gehanteerd
wordt. Tegenwoordig hanteert men de term «standaardopbrengsten». Je
kunt met nge dus niks meer. Ten tweede heeft de Raad van State in een
uitspraak aangegeven dat nge en alles wat daarmee samenhangt
überhaupt niet gebruikt mag worden voor de beoordeling van ruimtelijke
effecten. Daar hoor ik de indiener niet op reageren.
De heer Kops (PVV):
Dat die nge niet meer gebruikt zou mogen worden, doet natuurlijk niets af
aan het feit dat we die eenheid wel kunnen gebruiken als rekenmethode.
De heer Geurts heeft gevraagd naar aantallen dieren waarmee die 300 nge
overeen zou komen. Ik heb al twee bronnen aangegeven waaruit die
aantallen dieren blijken. Wij hebben gekozen voor die 300 nge omdat daar
in de Kamer overeenstemming over is. De heer Geurts zegt dat die nge
niet meer kan, maar feitelijk kan natuurlijk alles. Wij als wetgever, als
Kamer, gaan daarover. Dat is ook onderdeel van de rechtsstaat. De rechter
kan ons corrigeren, maar wij kunnen ook de rechter corrigeren. Wij maken
hier de wetten. Dus nogmaals, de heer Geurts vroeg om aantallen dieren
en die heb ik genoemd.
De heer Geurts (CDA):
Het is altijd leuk om een antwoord te krijgen op de vraag die je niet
gesteld hebt. Ik heb niet gevraagd naar aantallen dieren. Ik heb allereerst
betoogd dat alleen het woord «megastal» ergens in een wet voorkomt.
Daar kun je niks mee, want die term is niet juridisch gedefinieerd. Toen
heb ik schriftelijk gevraagd wat de indieners ermee bedoelen. Toen kwam
het antwoord: daar bedoelen we 300 nge mee. Ik heb vanmorgen betoogd
dat dat ook niks zegt omdat dat nog steeds geen juridische term is in die
zin dat je daaraan rechtskracht kunt ontlenen. We hebben vandaag een
wetgevingsoverleg, het gaat over wetgeving. Dan moet je helder zijn,
maar dat zijn de indieners niet. Ook met deze beantwoording blijft de
indiener vaag, want nog steeds kan deze eenheid niet gebruikt worden
omdat die geen juridische rechtskracht heeft.
De heer Kops (PVV):
Die juridische rechtskracht maken we hier natuurlijk zelf. Inderdaad, we
zitten in een wetgevingsoverleg en het gaat hier over wetgeving. Maar als

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 333, nr. 9

3

wij dat willen, kunnen wij wel degelijk die 300 nge gebruiken met de
aantallen dieren die erbij horen. Ik kan de heer Geurts uiteraard de brief
geven van zijn eigen voormalige Staatssecretaris Bleker waaruit dat
allemaal blijkt. Dat is een prima, uitgebreide brief. Wij kunnen die wel
degelijk gebruiken en dan wordt het natuurlijk onderdeel van de
wetgeving.
De voorzitter:
De heer Kops vervolgt zijn betoog.
De heer Kops (PVV):
Voorzitter. Dan kom ik bij mevrouw Bromet van GroenLinks. Zij zei dat we
al een halfjaar rust hebben gehad en dat we dus niet nogmaals een
halfjaar rust zouden moeten hebben. Ook zei ze dat nog meer rust de
natuur nog meer schade toebrengt. Daarover verschillen we dan van
mening. Wij denken van niet, want een veranderende natuur staat niet per
definitie gelijk aan een verslechterende natuur. Dat is een kwestie van
smaak, zou je kunnen zeggen. Wij vinden dan ook dat er helemaal geen
stikstofprobleem is. Maar als we dan even meegaan in de redenatie van
mevrouw Bromet dat er wel een stikstofprobleem zou zijn, dan willen we
toch wel opmerken dat die stikstofuitstoot de afgelopen decennia al heel
erg is afgenomen. Bovendien ligt de bouw momenteel vooral stil. Als we
die weer gaan vlottrekken, wat kan met onze noodwet, dan is het
stikstofeffect vrijwel nihil. Ik citeer graag de Raad van State: «Een sector
als de bouw draagt voor 0,6% bij aan de stikstofdepositie. Tegelijkertijd
vertegenwoordigt die sector onmiskenbaar een groot algemeen belang.
De bijdrage van zo’n sector aan de stikstofdepositie is relatief zeer
gering.»
Voorzitter. Dan kom ik terug bij de heer Geurts van het CDA. Hij vroeg naar
de inspraak van burgers als zij het oneens zijn met een locatie voor
pfas-grond. Een terecht punt. In onze nota staat dat de Minister plaatsen
kan aanwijzen waar pfas-grond naartoe gebracht kan worden in
afwachting van een definitieve oplossing. We hebben er bewust voor
gekozen om de term «regio» niet te definiëren – dat hebben we ook
aangegeven in de schriftelijke beantwoording – zodat de Minister hier alle
beleidsruimte toekomt. Het ligt er natuurlijk maar net aan hoeveel van die
plaatsen je uiteindelijk nodig hebt, hoe groot die moeten zijn en waar die
zullen moeten komen. Het is dan uiteindelijk aan de Minister om daar
invulling aan te geven.
Nadat wij onze noodwet hebben ingediend, zijn er inmiddels al drie
rijksdepots voor pfas-grond geopend. We zijn dan ook blij dat de Minister
feitelijk dit gedeelte van onze noodwet al aan het uitvoeren is. Voor de
uitvoering van artikel 3 van onze noodwet, dat daarover gaat, sluiten we
hier dan ook heel graag op aan.
Verder had de heer Geurts het over een wildwest aan vergunningen. Wij
verwachten dat dat met onze noodwet wel zal meevallen. De chaos in het
land is enorm. Het land zit praktisch op slot. Als je spreekt met
gedupeerden, dan zijn ze er helemaal niet op gebrand om een wildwest
aan meldingen te doen. Daar hebben we het over in onze wet: meldingen.
Die mensen zijn simpelweg bezig met het behoud van hun baan, het
voortbestaan van hun bedrijf, de basis van hun bestaan. In de bouwsector
zullen er anders aan het eind van het jaar al zo’n 6.000 banen verloren zijn
gegaan. Wij hebben er alle vertrouwen in dat onze boeren, onze bouwers
en alle anderen daar verstandig mee zullen omgaan. Dat zijn betrouwbare
ondernemers, die ons land hebben grootgemaakt. We hebben dan ook
geen enkele reden om te denken dat zij misbruik zullen maken van onze
wet.
En voor de mensen die dat misschien wel denken en voor de heer Geurts
die daar wellicht ook bang voor is: de meldingsplicht, die gedurende een
halfjaar de vergunningsplicht vervangt, heeft alleen betrekking op de Wet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 333, nr. 9

4

natuurbescherming. Iemand die bijvoorbeeld een bouwproject wil starten,
moet daarvoor alsnog een bouwvergunning aanvragen. En een boer moet
alsnog voldoen aan fosfaatrechten en dierrechten. Dat is met de
meldingsplicht die in onze noodwet staat allemaal niet automatisch
geregeld. Dus hiermee wordt ook zeker misbruik voorkomen.
Wij denken dat uw angst geen recht doet aan de gedupeerden, die
allemaal verstandige ondernemers zijn en die simpelweg weer aan de
slag willen gaan, en dat die ook geen recht doet aan de feitelijke situatie
die we op het moment hebben.
Voorzitter. De heer Geurts had het ook over het niet beoordelen van
projecten. Hij zei dat dat niet verenigbaar is met het Unierecht. Ook de
Raad van State heeft op dit punt in zijn advies het een en ander gezegd.
De Raad van State schrijft hierover: «Dit roept de vraag op of op grond
van het Unierecht een afwijking van de Habitatrichtlijn in zeer uitzonderlijke omstandigheden toelaatbaar zou zijn.» Daaruit trekken wij vier
conclusies. Een: de Raad van State sluit niet uit dat een afwijking
toelaatbaar is. Twee: we zitten, gezien de crisis in het land, in zeer
uitzonderlijke omstandigheden. Mensen verliezen hun baan en bedrijven
gaan failliet. Drie: het betreft hier en tijdelijke afwijking van het Unierecht.
En vier: als de Staten-Generaal, wij dus, goed gemotiveerd tot deze
noodwet besluiten om het land uit de crisis te halen, dan zullen de rechter
en de Europese Commissie daar gewoon in meegaan.
De Raad van State zegt dat dan in ieder geval afstemming met de
Europese Commissie plaats moet vinden. Exact dat – die afstemming of
dat gesprek of overleg – kan plaatsvinden in het halfjaar gedurende onze
noodwet.
Voorzitter. Dan kom ik bij de heer De Graaf van de PVV-fractie. Dank voor
zijn inbreng en de volmondige steun voor dit wetsvoorstel. We moeten
eerlijk zeggen dat zijn inbreng toch wel inspirerend was. Laten we het heel
eerlijk zeggen: het was een unicum om hem gepassioneerd te horen
spreken over brandnetels en bramen. Een vermelding is toch ook wel
waard dat het waarschijnlijk niet eerder is voorgekomen dat hij drie
minuten heeft gesproken zonder daarbij het woord «islam» in de mond te
nemen. Hij is het ermee eens zo te zien.
De heer De Graaf vroeg ons verder welk advies wij het kabinet meegeven
inzake de langetermijnoplossing. Maar exact daarover gaat deze wet dus
níet. Deze wet gaat over een halfjaar bezinning en tijd, juist voor het
vinden van die langetermijnoplossing. En die oplossing zal uiteraard voor
iedere partij hier in dit huis anders zijn. Het is op dit moment niet aan ons
als initiatiefnemers, die gebruikmaken van hun individuele recht van
initiatief, om daarop vooruit te lopen.
Voorzitter. Ik kom dan op de vraag van de heer Harbers van de
VVD-fractie. Hij zei dat na het vervallen van de noodwet tegenstanders
van het project naar de rechter kunnen stappen en kunnen vragen om
toetsing aan de Habitatrichtlijn. We hebben het over een noodwet. Die
kenmerkt zich door een spoedeisend tijdelijk karakter, in een noodsituatie,
een crisissituatie. Met deze wet willen wij tijd creëren, met uitzicht op
maatregelen daarna. We zitten in een noodsituatie. En zoals ik al zei, wij
als Staten-Generaal zetten, als onze noodwet wordt aangenomen, waar
we natuurlijk van uitgaan, voor een halfjaar de Wet natuurbescherming en
de Habitatrichtlijn gedeeltelijk opzij. Wij gaan erover, en niet de rechter.
Het land zit op dit moment praktisch op slot, en we moeten nog maar zien
of een rechter ook daadwerkelijk projecten van tafel zal vegen. De rechter
zal altijd rekening houden met omstandigheden, of concreet de noodwet
waaronder projecten zijn gestart of misschien zelfs voltooid. En wij
hebben, bij wijze van uitzondering, misschien op dit punt meer
vertrouwen in de rechtspraak dan u. Na het vervallen van de noodwet
wordt een melding, zoals bedoeld in artikel 1 van onze wet, aangemerkt
als een verleende vergunning. En juist dit biedt, naar onze mening, die

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 333, nr. 9

5

zekerheid voor al die initiatiefnemers van projecten, omdat zij hun
melding te goeder trouw hebben gedaan.
Voorzitter. Net als enkele andere leden heeft ook de heer Harbers het op
dit punt over afstemming met de Europese Commissie. Ook de Raad van
State heeft het daarover. Ik citeer: daarover zou dan in ieder geval ook
afstemming met de Europese Commissie plaatsvinden. Daarover hebben
we al gezegd: dat is prima. De Raad van State stelt niet bij voorbaat dat
een afwijking van die Habitatrichtlijn onmogelijk zou zijn; integendeel,
zoals ik al heb gezegd. Die afstemming met de Europese Commissie kan
heel goed plaatsvinden gedurende het halfjaar van onze noodwet.
Voorzitter. De heer Moorlag van de PvdA is helaas afwezig, maar hij volgt
het debat waarschijnlijk wel. Ondanks het feit dat hij geen directe vraag
heeft gesteld, uit ik ook veel dank voor zijn inbreng en de positieve
woorden richting ons met betrekking tot het idee van een noodwet. Hij
had het over twee dingen: handhavingsverzoeken en de toenemende
stikstofdepositie gedurende het halfjaar van de noodwet. Ik denk dat ik
daar in reactie op de fracties van VVD, CDA en GroenLinks al het nodige
over heb gezegd.
Voorzitter. Dan kom ik op de heer Groot van D66, tot slot. D66 bracht de
vraag naar voren hoe wij de stikstofuitstoot zien in relatie tot de
gezondheid. Ten eerste, onze wet ziet erop toe om projecten en economische activiteiten die nu stilliggen weer vlot te trekken. Dat is het doel
van de wet. Wij kennen het rapport van de Gezondheidsraad, waar de
heer De Groot aan refereerde. Dat rapport concludeert dat de rol van
stikstofdioxide bij het ontstaan van gezondheidsschade door luchtverontreiniging lastig is te ontrafelen. De gezondheidseffecten van luchtverontreiniging zijn namelijk niet simpelweg uit te splitsen naar de verschillende
bestanddelen. Daar zit dus heel veel onzekerheid in. Observationeel
onderzoek naar de gezondheidseffecten van verkeersgerelateerde
verontreiniging van de buitenlucht heeft volgens dit onderzoek ook geen
antwoord kunnen geven op de vraag of blootstelling aan stikstofdioxide
zelf schadelijk is voor de gezondheid. Tot slot stelt de Gezondheidsraad in
een onderzoek over woningen met een relatief hoge concentratie
stikstofdioxide, dat dit geen nadelig effect heeft op de luchtwegen van de
bewoners.
Voorzitter. Ik meen dat ik alle vragen die zijn gesteld in de eerste termijn
heb beantwoord. Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik het woord aan de Minister van LNV.
Minister Schouten:
Voorzitter. Er was één concrete vraag aan mij gesteld, door de voorzitter
zelf, die een vraag had doorgeleid aan mij. Maar laat ik met een iets
bredere inleiding beginnen. Ten eerste ook mijn complimenten aan de
indieners van het wetsvoorstel. Ik weet zelf dat het een hele klus is om een
wetsvoorstel te schrijven als Kamerlid. Daarin speelt de ondersteuning
een ongelofelijk belangrijke rol, dus ook complimenten naar die kant.
Tegelijkertijd heeft het kabinet wel kennisgenomen van het zeer kritische
advies van de Raad van State op dit wetsvoorstel. De Raad van State zegt
in dat advies eigenlijk vrij helder dat het initiatiefvoorstel in strijd is met
de Habitatrichtlijn. Met de artikelen 1 en 2 wordt de voorafgaande toetsing
op de genoemde projecten, dus de bouw, de infrastructuur en de
landbouw, opgeheven. Als je die opheft terwijl niet kan worden uitgesloten dat dergelijke projecten significante gevolgen hebben voor Natura
2000-gebieden, is dat in strijd met artikel 6, derde lid van de Habitatrichtlijn. De Raad van State adviseert dan ook om dat stuk van het
wetsvoorstel te schrappen. Ik constateer dat de initiatiefnemers daar geen
gevolg aan hebben gegeven. Alleen al het feit dat deze artikelen 1 en 2 in

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 333, nr. 9

6

het initiatiefwetsvoorstel gehandhaafd zijn, maakt dat het kabinet dit
wetsvoorstel moet ontraden.
Het lid Harbers vroeg nog hoe dit voorstel zich verhoudt met het Europees
recht. Daarmee is het in strijd. Dan is de kans dus ook behoorlijk groot dat
de wet in de eerste de beste procedure bij de bestuursrechter of de civiele
rechter buiten werking wordt gesteld en dat de vergunningen die in die
periode zijn afgegeven op basis van deze wet dus geen zeggingskracht
hebben. Dat kan heel snel gaan. Ik hoor dat de indiener zegt: we kunnen
die tijd gebruiken, want dan gaan we eerst met Europa praten en voordat
al die procedures zijn doorlopen zijn we wel weer een halfjaar verder.
Maar er kunnen heel snelle procedures voor een voorlopige voorziening
of een kort geding worden gehanteerd. Dan treedt die situatie al op. Daar
schiet geen bouwer of landbouwer iets mee op. Kortom, op basis van
deze argumenten en ook naar aanleiding van de vraag die de heer
Harbers heeft gesteld in de eerste termijn, kan het kabinet niet anders dan
dit wetsvoorstel ontraden.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan is het woord nu aan de Minister voor Milieu en Wonen.
Minister Van Veldhoven-van der Meer:
Dank u wel, voorzitter. Laat ik mij aansluiten bij de complimenten die zijn
gemaakt aan de initiatiefnemers, want het maken van zo’n initiatiefwet
kost inderdaad veel tijd. Het wordt altijd zeer gewaardeerd als dat gebeurt.
Die waardering slaat helaas niet altijd in dezelfde mate om in een positief
oordeel, maar ik ben eigenlijk blij dat de heer Kops heeft gezegd:
materieel gezien zien we dat het kabinet artikel 3 eigenlijk al heeft
uitgevoerd, weliswaar in een andere vorm. Daarmee zou ik ook kunnen
zeggen dat dit wetsvoorstel eigenlijk niet nodig is. Anders zou ik ook een
negatief oordeel moeten geven en zou ik het moeten ontraden op dat
artikel, maar ik ben blij dat wij elkaar op de inhoud, weliswaar via een
ander middel, hebben gevonden. Ik ontraad het artikel, maar ik ben blij
dat we hetzelfde probleem hebben kunnen adresseren.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan kijk ik naar de leden van de Kamer of er behoefte is aan
een tweede termijn. De heer Futselaar van de fractie van de SP.
De heer Futselaar (SP):
Dank u, voorzitter. Dank aan de indieners voor de beantwoording, die ik
zou willen omschrijven als uitgebreid, amusant en bij vlagen erg creatief.
Maar ik denk dat ik mij kan aansluiten bij de wijze woorden van de
Minister van LNV. Zeker als het gaat om zo’n belangrijk onderwerp als
stikstof moet je je beraden of je wel goed bezig bent als een voorstel grote
kritiek van de Raad van State heeft gekregen. Dat zeg ik natuurlijk in
algemene zin, voorzitter!
De heer Kops zei: het is een kwestie van smaak of er een stikstofprobleem
is. Dat is toch waar onze wegen scheiden. Ik ben van mening dat het een
kwestie van wetenschap is of er een stikstofprobleem is. Mijn grootste
kritiekpunt, los van alle juridische argumenten of de houdbaarheidsvraag,
is toch dat ik bang ben dat aan het eind van het halve jaar het stikstofprobleem dat ik zie groter zal zijn dan toen we begonnen. Dat is de reden dat
ik mijn fractie zal adviseren om niet voor het voorstel van de indieners te
stemmen.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan is het woord aan mevrouw Bromet namens GroenLinks.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 333, nr. 9

7

Voorzitter. Het lijkt me moeilijk voor de PVV-fractie om te spreken over een
stikstofprobleem als je eigenlijk vindt dat er geen stikstofprobleem is. Die
worsteling zie ik ook bij de initiatiefnemers. GroenLinks staat helemaal
aan de andere kant van het verhaal. Wij hebben een totaal ander
wereldbeeld en een andere visie op hoe je moet omgaan met stikstof en
met natuur. Als vanzelfsprekend zullen wij de wet daarom niet steunen.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik het woord aan de heer Geurts namens het CDA.
De heer Geurts (CDA):
Dank, voorzitter. Ook dank aan de indieners en zeker ook aan hun
ondersteuning. Nogmaals mijn waardering voor de inspanningen die zijn
gepleegd. Ik begon vanmorgen in mijn hoofd met de summiere schriftelijke beantwoording, maar deze mondelinge behandeling heeft daar toch
wel weer wat evenwicht in gebracht. Die is in mijn ogen heel serieus
voorbereid geweest. Ook dank daarvoor.
Ik heb geen moties. Ik denk dat het wetsvoorstel morgen in stemming
komt. Ik ga in overleg met mijn fractiegenoten hoe wij hier morgen over
gaan stemmen.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan is het woord aan de heer De Graaf namens de PVV.
De heer De Graaf (PVV):
Voorzitter. Ik wil ook nog kort inleiden en terugblikken op de dag. We zijn
vanmorgen om 10.00 uur begonnen en ik denk dat ik niet de enige ben die
vindt dat we die twee wetten die we vandaag behandeld hebben – de
initiatiefwet van de PVV en ook de wet die het kabinet zelf heeft
ingebracht – met elkaar in verband moeten zien. Je kunt ze zien als
tegenhangers van elkaar. Ik vind het wel moeilijk om ze te zien in het
verlengde van elkaar, ook al zitten er een paar elementen in die lichtelijk
overeenkomen, zoals het ophogen van de norm. Maar laten we niet al te
technisch worden, want er zijn vandaag nogal wat normen over de tong
gegaan. Het benoemen van al die normen en stevig de techniek induiken
heeft de problematiek er allemaal niet helderder op gemaakt.
Wat wij als fractie van de PVV belangrijk vonden en vinden, is juist de rust.
Bouwend Nederland en ook VNO-NCW hebben daarom gevraagd en dat
gesteund. Er moet rust komen op de stikstofmarkt, want die komt eraan,
als ik vanmiddag heel goed geluisterd heb. Er komt een stikstofmarkt; na
de CO2-handel krijgen we straks een stikstofhandel, let maar op. Dat gaat
het er allemaal nog niet makkelijker op maken. Maar die rust gaat er nu
niet komen. Ik hoor te weinig steun en dat is jammer. Die rust gaat er dus
niet komen, terwijl die wel belangrijk is. Ik heb het vanmorgen ook
gezegd: regeren is vooruitzien. Regeren is langer vooruitkijken. Maar dit
kabinet staat onder leiding van een man die er prat op gaat – dit heb ik
ook bij de vorige wetsbehandeling in de tweede termijn gezegd – geen
visie te hebben. Dan kijk je dus ook niet langer vooruit. Dan wil je ook,
indien nodig en indien er een stikstofprobleem zou zijn, de natuur niet de
kans en de tijd geven om te bekomen van dat beetje extra stikstofdepositie dat er het komende halfjaar dan zal zijn.
Voorzitter. Wij als PVV zullen deze wet uiteraard wel steunen. We zullen
morgen bij de stemmingen zien wat ervan gaat komen. Ik denk dat we
met het afstemmen van deze wet en met het misschien wel aannemen en
ook door de Eerste Kamer komen van de andere wet – en dat gaat morgen
waarschijnlijk gebeuren, als ik het zo om mij heen hoor – niet aan het eind
van het stikstofprobleem zijn. De amuse zal inderdaad gevolgd worden
door een vreselijke maaltijd. En dan staan we aan het begin van een
stikstofprobleem, niet aan het eind.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 333, nr. 9

8

De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik het woord aan de heer De Groot namens D66.
De heer De Groot (D66):
Dank u, voorzitter. Dank aan de indieners voor de gedeeltelijke beantwoording van de vragen. U begon met te refereren aan het idee van VNO.
Het leek er aanvankelijk op dat deze wet daar een beetje op lijkt. Toch had
vanochtend niet alleen Bouwend Nederland, maar ook VNO het licht
gezien en pleitten beide voor een stevige investering in de natuur. Dat
noem ik toch wel voortschrijdend inzicht in de goede richting. Zou u daar
eens op kunnen reflecteren? Want eigenlijk is uw voorstel daarmee toch
wel wat achterhaald. Het is toch goed dat in heel Nederland nu het inzicht
is doorgebroken dat we beter voor de natuur moeten gaan zorgen?
De voorzitter:
Er is een interruptie door de heer De Graaf.
De heer De Graaf (PVV):
Dan komt toch het verband tussen de twee wetten weer naar voren.
Vanmiddag, in de inbreng in de eerste termijn van de heer De Groot van
D66, zei hij dat de natuur zonder de economie kan, maar de economie niet
zonder de natuur. Maar als ik goed luister, zegt hij nu eigenlijk het
tegenovergestelde als hij het heeft over investeringen in de natuur. De
natuur heeft de economie keihard nodig, want er moet geïnvesteerd
worden. En dat geld moet ergens vandaan komen en dat komt uit de
economie. Of heb ik het helemaal mis?
De heer De Groot (D66):
Je kunt allebei zeggen. De huidige staat van de natuur heeft een forse
impuls of investering nodig, omdat de economie op allerlei gebieden over
de ecologische grenzen is gegaan. Dan moet je gaan herstellen en dat
kost een hoop geld. Daarom is het in het algemeen, en zeker nu, verstandiger om eerder in te grijpen. Je moet eerder ingrijpen en eerder inzien en
erkennen dat je over de ecologische grenzen gaat met de economie. En
dan moet je zeggen: we moeten het op een andere manier gaan doen.
Hoe eerder je dat doet, hoe eerder je de economie en de ecologie weer in
evenwicht hebt.
De voorzitter:
Dan vervolgt de heer De Groot zijn betoog.
De heer De Groot (D66):
We hebben het over het evenwicht in de natuur. Daar is geen reactie op
gekomen. Ik kan het niet anders uitleggen, maar het gaat niet alleen om
de plantjes, maar ook om wat er in de bodem gebeurt. Dat geldt niet
alleen voor boeren, maar dat geldt ook voor de natuur. Ik herhaal: het gaat
om de bodem, net als bij een goede pizza. Wat betreft de gezondheid, vind
ik het toch echt te weinig wat de PVV hier als reactie geeft. Ik vind dat het
onderbelicht is. U shopt een beetje selectief uit het rapport van de
Gezondheidsraad en u laat andere onderzoeken die ik heb genoemd
buiten beschouwing. Die gaan over de Nederlandse situatie. Dan leg ik
toch aan u voor – ik zou graag horen wat u daarvan vindt – dat Nederlandse kinderen, jongens en meisjes, die willen sporten, maar die door
omstandigheden bij een industriegebied of langs de snelweg wonen en
daardoor te veel stikstofoxide tot zich nemen, gewoon minder diep en
minder vaak kunnen ademhalen. Met andere woorden, als je dan wil
atletieken en je wil 100 meter sprinten, of je wil voetballen, kun je gewoon
simpelweg niet aan topsport doen. We hebben hier, vanuit dit huis, toch
de taak om ervoor te zorgen dat iedereen in Nederland gewoon schone
lucht kan inademen? Ik ben echt benieuwd wat de PVV daarvan vindt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 333, nr. 9

9

De voorzitter:
Dank u wel. Dan verzoek ik de heer Futselaar om even het voorzitterschap
over te nemen, zodat ik kan deelnemen aan de beraadslaging.
Voorzitter: Futselaar
De voorzitter:
Dank u wel. Met die nieuw verkregen macht geef ik het woord aan de heer
Harbers van de VVD.
De heer Harbers (VVD):
Voorzitter, dank u wel. Ik heb vanochtend aangegeven dat niet alleen hier
bij de initiatiefnemers, maar ook buiten dit huis, vaak wordt gezegd: dan
maken we toch een wet die er even voor zorgt dat we weer rustig kunnen
kijken naar wat nodig is? Die behoefte aan rust herken ik ook. Mijn
mailbox is volgelopen met mensen die vragen: waarom zo’n haast? Maar
soms is het eenvoudigweg niet mogelijk om die time-out te nemen,
omdat dat geen zekerheid biedt aan de mensen die gewoon iets willen
ondernemen, bouwen of uitbreiden en er zorgen over hebben of ze dat
voor de rechter staande kunnen houden. Ik was vanochtend in het slot van
mijn betoog somber over de vraag of het zou lukken om mij te overtuigen
dat het met deze nota wel zou lukken. Die somberheid is niet verdwenen.
Het gaat er in de kern om of je mensen die aan de slag willen, die iets
willen bouwen, zekerheid of voortdurende onzekerheid biedt over de
vraag of hun vergunning ook echt standhoudt en niet kan worden
bestreden.
De initiatiefnemers stellen een systeem voor met een melding, waarbij ze
zojuist ook in hun beantwoording aangaven dat juist de omzetting van
zo’n melding in een vergunning zekerheid biedt. Ik maak dan toch de
vergelijking met de PAS die juist gesneuveld is voor de rechter. In die PAS
zitten ook heel veel kleinere projecten die te maken hebben met de
melding. Dat is een van de vele kopzorgen die er zijn om ook die projecten
in de nabije toekomst weer van voldoende zekerheid te voorzien. Ook
daarvoor is dat niet gelukt. Ik denk dat de Minister terecht aangeeft waar
dat in zit, namelijk in het feit dat je nog altijd voor de rechter kunt laten
toetsen aan de Habitatrichtlijn. De Raad van State wijst daar ook op en
zegt, met zoveel woorden, dat de wet in dit opzicht niet houdbaar is.
Dat gezegd hebbend, waardeer ik het dat de initiatiefnemers toch de
poging hebben gewaagd om ons daarvan te overtuigen. Maar als je echt
zekerheid wil bieden aan mensen, dan rest soms de conclusie dat dit
eenvoudigweg niet mogelijk is door hier een noodwet aan te nemen die
zegt «we trekken ons even niets aan van de wet», want daarmee
vergroten we uiteindelijk de onzekerheid.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Harbers. Dan draag ik hierbij het voorzitterschap weer
over aan u.
Voorzitter: Harbers
De voorzitter:
De initiatiefnemers hebben aangegeven gelijk te kunnen beantwoorden,
dus ik geef daarvoor het woord aan de heer Kops.
De heer Kops (PVV):
Dank u wel. Veel dank aan de beide Ministers voor hun reactie. Ook veel
dank aan de leden in tweede termijn. De SP en GroenLinks hebben, net
zoals in de eerste termijn, gezegd dat het stikstofprobleem alleen maar
groter zal worden na het halfjaar van onze noodwet. Zoals ik al eerder heb

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 333, nr. 9

10

gezegd in de beantwoording, zijn wij van mening dat er geen stikstofprobleem is en dat die stikstofuitstoot ook al enorm is afgenomen. Sinds 1990
is de depositie met circa 36% afgenomen en is de emissie van stikstofoxide in Nederland met 64% gedaald.
Voorzitter. Dan kom ik eerst op de heer De Graaf van de PVV. Zoals hij al
heeft gezegd, hebben Bouwend Nederland en VNO-NCW inderdaad ook
behoefte aan rust in deze hele stikstofcrisis; hoewel wij het eigenlijk geen
stikstofcrisis vinden. Hij zei ook dat de rust er waarschijnlijk niet gaat
komen vanwege het gebrek aan steun voor onze wet. Nou ja, wij blijven
toch hopen op die steun. Ook het CDA, de heer Geurts, heeft dat zojuist
gezegd. Hij gaat in overleg met zijn fractie. Hij heeft ook gezegd dat wij het
serieus hebben voorbereid. Dat doen wij natuurlijk altijd. Wij hopen dat
als u in beraad gaat met uw fractie, u toch uw steun zult uitspreken voor
dit wetsvoorstel. We blijven daarop hopen.
Dan kom ik op de heer De Groot van D66. Hij heeft het over VNO-NCW, die
oproepen tot een investering in de natuur. Diezelfde VNO-NCW heeft
gezegd dat Nederland door de hele stikstofcrisis maar liefst 5,5 miljard
euro misloopt. Wij verschillen natuurlijk ook van mening over de vraag of
je nu wel of niet in natuur moet investeren, maar dat maakt ook geen
onderdeel uit van dit wetsvoorstel. Dit wetsvoorstel wil een halfjaar rust
creëren. Wellicht maakt de heer De Groot er een beetje een financieel
probleem van: als je er maar genoeg geld in pompt, dan los je het op. Wij
vinden dat het geen financieel probleem is en dat er ook geen stikstofprobleem is.
Voorzitter. De heer De Groot haalde de luchtverontreiniging aan.
Nogmaals, onze wet gaat helemaal niet over luchtverontreiniging of over
gezondheid, maar ik zal er toch even op reageren. Stikstofdioxide is
onderdeel van de luchtverontreiniging. Het is een beperkt gedeelte en
daar hebben we het hier over: stikstof. Stikstof alleen is niet in staat om
grote negatieve effecten te bewerkstelligen. Ook het Longfonds heeft
aangegeven dat er geen direct verband bestaat tussen stikstof en astma.
Ik heb het rapport waaraan de heer De Groot al in de eerste termijn
refereerde, vandaag goed doorgenomen. Uit de zaken die ik heb
geciteerd, blijkt dat er geen relatie is tussen grote gezondheidsklachten en
stikstof, waar we het vandaag over hebben.
Voorzitter. Dan kom ik op de heer Harbers van de VVD. Ik ga daarbij ook
meteen reageren op de beide Ministers. De Minister van LNV heeft gezegd
dat de Raad van State kritisch is op onze noodwet. Dat mag zo zijn, maar
dan wil ik toch opmerken dat de Raad van State net zo kritisch is, of
misschien nog wel kritischer, op de wet van de regering. Dezelfde Minister
van LNV heeft eerder vandaag in het debat gezegd: als wij een wet
indienen, gaan wij ervan uit dat die juridisch houdbaar is. Dat zijn stevige
woorden en die woorden zouden wij hier ook graag willen gebruiken.
Laten we wel wezen: het is nog helemaal niet zo zeker of de wet van de
regering het wel gaat halen. Het kan natuurlijk niet zo zijn dat beide
wetten, onze initiatiefwet en de wet van de regering, het uiteindelijk niet
gaan halen. Dat kan natuurlijk niet. Daarom zeggen wij: «Kies voor onze
wet. Maak de juiste keuze. Dan kan het land van het slot af.»
Dank u wel, voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel. Ik kijk of de Ministers behoefte hebben aan een tweede
termijn. Dat is niet het geval. Daarmee zijn we gekomen aan het einde van
de beraadslaging over de Tijdelijke noodwet stikstof. Over het
wetsvoorstel wordt morgen, op 5 december, gestemd. Ik dank de
initiatiefnemers en hun medewerkers voor het nemen van dit initiatief,
voor de voorbereiding en voor het aangaan van het debat met de Kamer.
Het is toch altijd weer bijzonder om zo’n initiatiefwet in te dienen. Ik dank
ook de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en de Minister

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 333, nr. 9

11

voor Milieu en Wonen. Ik dank ook de ondersteuning van de Kamer en
van de Ministers voor hun aanwezigheid hier.
Sluiting 19.12 uur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2019–2020, 35 333, nr. 9

12