Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

34 000 XIII

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Economische Zaken (XIII) en het
Diergezondheidsfonds (F) voor het jaar 2015

Nr. 140

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ECONOMISCHE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 4 december 2014
Inleiding
In de afgelopen acht maanden heeft het kabinet van drie adviesraden
adviesrapporten ontvangen over de toepassing van gedragswetenschappelijke kennis in beleid: de Raad voor de leefomgeving en infrastructuur
(Rli), de Raad voor de Maatschappelijke Ontwikkeling (RMO) en de
Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR).1 De adviesraden hebben het onderwerp ieder vanuit verschillende invalshoeken en
met verschillende aandachtspunten benaderd. De Rli legt in zijn advies het
accent op de gedragsanalyse en heeft een praktisch hulpmiddel uitgebracht in de vorm van de gedragstoets. De RMO zoomt in op een
deelaspect en beschrijft primair de ethische aspecten van het toepassen
van zogenoemde «nudging»-strategieën. De WRR legt de nadruk op de
structurele verankering van gedragswetenschappelijke kennis in beleid en
komt met een verkennend hoofdstuk over keuzedruk.
Met deze brief reageert het kabinet integraal op deze publicaties en geeft
het een visie op de toepassing van gedragswetenschappelijke kennis in
het beleid. Hiermee reageert het kabinet tegelijkertijd op de publicatie van
het Centrum voor Ethiek en Gezondheid over leefstijlbeïnvloeding en de
voorwaarden waaronder deze te rechtvaardigen is.2

1

Doen en laten: Effectiever milieubeleid door mensenkennis, Den Haag: Raad voor de leefomgeving en infrastructuur, 2014. De verleiding weerstaan: grenzen aan beïnvloeding van gedrag
door de overheid, Den Haag: Raad voor de Maatschappelijke Ontwikkeling, 2014. Met kennis
van gedrag beleid maken, Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid, Amsterdam:
Amsterdam University Press, 2014.
2
Raad voor de Volksgezondheid en Zorg. Leefstijlbeïnvloeding: tussen betuttelen en verwaarlozen. Signalering Ethiek en Gezondheid 2014/1. Den Haag: Centrum voor Ethiek en
Gezondheid, 2014.

kst-34000-XIII-140
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2014

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 000 XIII, nr. 140

1

De aandacht voor gedragswetenschappelijke inzichten in beleid is niet
nieuw, maar heeft zich in Nederland in eerste instantie beperkt tot
specifieke terreinen, zoals bijvoorbeeld justitie (criminologie) en verkeer
(verkeerspsychologie). Recentelijk is deze aandacht verbreed en kijken de
departementen structureler naar de toepassingsmogelijkheden van
gedragswetenschappelijke inzichten op de verschillende beleidsterreinen.
Deze brief opent met een korte samenvatting van de inzichten uit het
gedragswetenschappelijk onderzoek en de relevantie daarvan voor beleid,
op basis van de beschrijvingen in de drie adviesrapporten. Vervolgens
komt de achtergrond van de groeiende maatschappelijke aandacht voor
dit onderwerp aan de orde. Aansluitend geeft het kabinet zijn reactie op
de aanbevelingen die volgen uit de adviesrapporten.
Gedragswetenschappen en beleid
Het gedrag en de keuzes van mensen hebben grote invloed op de
beleidsterreinen waar de overheid zich mee bezighoudt. Denk bijvoorbeeld aan het gebruik van de zorg, het onderwijs en het wegennet, maar
ook aan het voorkomen van criminaliteit of overlast, het behalen van
duurzaamheidsdoelstellingen, het sparen voor pensioenen en het
functioneren van markten. Vaak is beleid bedoeld om het gedrag van
mensen te beïnvloeden. Via wet- en regelgeving, financiële prikkels en/of
communicatie stimuleert de overheid vormen van gewenst gedrag en
remt zij ongewenst gedrag af. Maar ook beleid dat niet specifiek is gericht
op het beïnvloeden van gedrag, heeft daar vaak wel effect op. Zo hebben
het ontwerp en de inrichting van de openbare ruimte invloed op de
manier waarop mensen zich verplaatsen en hoe schoon ze de openbare
ruimte achterlaten.
Voor effectief beleid is het daarom noodzakelijk een realistisch beeld te
hebben van de reactie van mensen op een bepaalde maatregel of
interventie. Traditioneel is daarbij het uitgangspunt dat mensen rationele
beslissers zijn die de relevante voor- en nadelen afwegen en op basis
hiervan een bewuste keuze maken. Een subsidie of een boete kan dan net
de doorslag geven en tot ander gedrag leiden. De invloed hiervan is in de
praktijk inderdaad ook vaak groot. Zo droeg bijvoorbeeld de introductie
van de VUT bij aan een sterke daling van de arbeidsparticipatie van
ouderen en leidde de afschaffing ervan juist weer tot een sterke stijging
van de leeftijd waarop mensen gemiddeld met pensioen gaan.
De gedragswetenschappen, met hierbinnen de gedragseconomie en
sociale psychologie als belangrijke pijlers, leren echter dat het beeld van
de mens als bewuste, rationele beslisser niet compleet is en dat er
omstandigheden zijn waarin mensen zich anders gedragen. De relevante
inzichten vanuit de gedragswetenschappen zijn divers, maar kennen een
aantal terugkerende elementen. Ten eerste zijn mensen beperkt rationeel
en worden keuzes van mensen beïnvloed door allerlei systematische
afwijkingen (biases) van de optimale (rationele) keuze. Een bekend
voorbeeld is dat mensen «verliesaversie» hebben: een risico op verlies telt
zwaarder mee in de keuzes van mensen dan een mogelijke winst. Een
eigen risico, waarbij mensen tot een bepaalde hoogte geld betalen als ze
zorg gebruiken, kan daarmee een effectiever instrument zijn om de
zorgkosten te beheersen dan een no claim-teruggave, waarbij mensen
geld terugkrijgen als ze geen of minder zorg gebruiken. Ten tweede
hebben mensen een beperkte zelfbeheersing en hechten ze vaak meer
waarde aan een aangenaam heden dan aan een aangename toekomst.
Mensen willen gezond blijven, maar dat weerhoudt ze er niet van om
bijvoorbeeld nu te roken of ongezond te eten. Ook zelfstandig sparen voor
het pensioen blijkt in de praktijk vaak lastig te zijn. Mensen handelen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 000 XIII, nr. 140

2

hierin tijdsinconsistent: wat ze daadwerkelijk nu doen, is niet in overeenstemming met wat ze eerder aangaven te willen doen. Ten derde maken
we een deel van onze keuzes onbewust. Dit komt onder andere tot uiting
bij gewoontegedrag, zoals het vervoersgedrag van forensen die elke dag
rond hetzelfde tijdstip dezelfde route nemen en geen oog meer hebben
voor mogelijk betere alternatieven. Tot slot wijst gedragswetenschappelijke kennis op het belang van de sociale omgeving. Mensen zijn sociale
wezens; ze willen graag bij een groep horen en laten zich in hun keuzegedrag dan ook sterk beïnvloeden door de geldende sociale normen,
oftewel wat anderen (in meerderheid) doen en denken. In een schone en
nette omgeving zullen mensen bijvoorbeeld minder snel afval op straat
gooien dan in een rommelige en vieze omgeving met veel graffiti.
Cruciaal is dat de afwijkingen van het rationele model op groepsniveau
deels voorspelbaar zijn. Inzichten uit de gedragswetenschappen kunnen
de overheid helpen beleid effectiever en efficiënter te maken door deze
voorspelbare effecten mee te nemen. Het benutten van gedragswetenschappelijke kennis maakt in de eerste plaats een rijkere en realistischere
beleidsanalyse mogelijk. Hiermee is het gedragswetenschappelijke
perspectief relevant voor alle vormen van overheidsingrijpen, van
regulering, normering, subsidiering en belastingheffing tot communicatie
en voorlichting. Beleid maken met behulp van gedragswetenschappelijke
kennis vormt in die zin geen substituut voor bestaande beleidsinterventies, maar is een aanvulling hierop die effectiviteit verhoogt door
breder naar de prikkels te kijken die van invloed zijn op het gedrag.
Daarnaast biedt gedragskennis mogelijkheden voor een minder
dwingende wijze van sturen, ook wel «nudging» genoemd.3 Nudging is
een populairwetenschappelijke term, die veel in de media wordt gebruikt,
maar verschillend gedefinieerd wordt. In lijn met Thaler en Sunstein kan
onder een nudge worden verstaan: een interventie – gebaseerd op
gedragswetenschappelijke kennis – die het gedrag van mensen op een
voorspelbare wijze probeert te veranderen, zonder opties te verbieden of
te sturen met economische prikkels. Er is alleen sprake van een nudge als
deze gemakkelijk en goedkoop te ontwijken is. Nudging kan daarmee zelfs
tot minder overheidsbemoeienis leiden, indien het in de plaats komt van
meer ingrijpende vormen van overheidsoptreden.
Het gebruik van nudges is niet nieuw. Bedrijven maken er bijvoorbeeld al
decennia gebruik van in marketingcampagnes. Zo is het een bekend
gegeven dat supermarkten producten waaraan ze meer verdienen een
centrale plaats geven in de schappen. Ook de overheid maakt bijvoorbeeld in haar publiekscampagnes al langer gebruik van gedragsinzichten
en daarbij passende communicatiewerkingsmechanismen. Zo wordt in de
campagne NIX<18, over drinken en roken onder de 18 jaar, onder andere
gebruik gemaakt van het inzicht dat mensen zich over het algemeen graag
aanpassen aan de sociale norm. Een ander bekend voorbeeld is het
digitale bord dat de snelheid laat zien van automobilisten op het moment
van passeren. Wordt de maximumsnelheid overtreden dan zie je een
bedroefd kijkend gezicht. Wanneer de automobilist zich aan de snelheid
houdt, dan krijgt hij een lachend gezicht te zien.
Het verschil tussen traditionele beleidsinstrumenten en nudges zit primair
in de werking. Traditionele beleidsinstrumenten, zoals verboden en
economische prikkels, hebben vooral effect wanneer zij bewust worden
waargenomen en verwerkt. Voor nudges is dit niet nodig; zij kunnen ook
effect hebben op het gedrag van mensen zonder dat zij bewust worden
waargenomen. Als het bijvoorbeeld gaat om het beschermen van de
volksgezondheid tegen de gevaren van ongezond eten, dan is een verbod
op ongezond voedsel of een vet-tax geen voorbeeld van een nudge;

3

De term is met name bekend geworden via het boek «Nudge» van Thaler en Sunstein uit 2008.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 000 XIII, nr. 140

3

gezond eten een prominentere plaats in de winkel of het bedrijfsrestaurant geven wel.
Nudging is slechts een deelaspect van hetgeen de gedragswetenschappen
te bieden hebben. De grote meerwaarde ontstaat als in beleid structureel
aandacht komt voor het gedragswetenschappelijke perspectief. In het
beleidsproces dient ruimte te zijn voor brede analyses waarin met de
verschillende elementen van gedrag rekening wordt gehouden en waarin
aandacht is voor het belang van empirische toetsing vooraf om te
achterhalen of een beleidsinterventie werkt. Er zijn ook al de nodige kleine
en grotere voorbeelden van beleidsterreinen waarop van dergelijke
inzichten gebruikt wordt gemaakt. Zo is er al langere tijd aandacht voor
een doeltreffende naamgeving van wetten, regelingen en campagnes. De
Wet werk en inkomen naar arbeidsvermogen (WIA) en de campagne
Ikkan4 zijn voorbeelden van naamgeving die de focus meer op werken en
op mogelijkheden leggen. In recente Kamerstukken over pensioenbeleid5
is nadrukkelijk aandacht besteed aan gedragswetenschappelijke bevindingen in de probleemanalyse. Ook de Belastingdienst onderzoekt met
kennis uit de gedragswetenschappen hoe naleving van belastingwetgeving bevorderd kan worden. Hiertoe wordt zowel laboratoriumonderzoek als veldonderzoek uitgevoerd. Het programma Beter Benutten
van het Ministerie van Infrastructuur en Milieu vormt een mooi voorbeeld
van een beleidstraject waarin de gedragskundige invalshoek volledig
geïntegreerd is in de aanpak met een brede analyse, een brede zoektocht
naar oplossingen en veel aandacht voor monitoring en evaluatie.
Groeiende aandacht voor gedragswetenschappelijke inzichten
De afgelopen jaren is in het beleid en het maatschappelijke debat de
aandacht voor de gedragswetenschappen toegenomen. Dit is onder
andere het gevolg van een aantal (populair)wetenschappelijke en
beleidsgerichte publicaties waarin wordt ingegaan op de beleidsrelevantie
van gedragsinzichten.6 Deze publicaties benadrukken de belofte voor
doeltreffender en doelmatiger beleid.
De laatste jaren komen steeds meer voorbeelden beschikbaar van de
mogelijke toepassingen in beleid. Met name de recente ervaringen in het
Verenigd Koninkrijk zijn in dat opzicht het vermelden waard. Daar is in
2010 door de Britse prime Minister het Behavioural Insights Team
opgericht. Dit team heeft inmiddels een omvangrijke portefeuille aan
succesvolle projecten opgebouwd, waarbij ze hebben laten zien dat
gedragsinzichten kunnen worden gebruikt om bijvoorbeeld meer mensen
hun belasting op tijd te laten betalen of sneller een baan te laten zoeken.
De toegenomen nadruk vanuit overheid en samenleving op keuzevrijheid
en eigen verantwoordelijkheid vormt een reden voor extra aandacht voor
menselijk keuzegedrag. Keuzevrijheid kan een belangrijke bijdrage leveren
aan het beter laten functioneren van sectoren, zoals de zorg en het
onderwijs. Het geeft burgers namelijk de mogelijkheid om te «stemmen
met de voeten»: als aanbieders onvoldoende inspelen op de behoeftes
van de burger, dan stapt deze over naar de concurrent. De mate waarin
keuzevrijheid werkt als instrument om concurrentie te stimuleren en zo
markten te disciplineren, hangt af van het feitelijke keuzegedrag van
burgers. Het is daarom van belang gebruik te maken van inzichten uit de
4
5
6

Ikkan.nl
Kamerstuk 31 311, nr. 97, inclusief onderzoeksbijlage.
Naast het eerder genoemde Nudge onder meer «Thinking, fast and slow» (in vertaling «Ons
feilbare denken») van Daniel Kahneman en «Animal spirits» van George Akerlof en Robert
Schiller.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 000 XIII, nr. 140

4

gedragswetenschappen om deze functie te versterken. Keuzevrijheid kan
namelijk ook worden ervaren als keuzedruk. Zo leren de gedragswetenschappen dat er grenzen zijn aan de hoeveelheid keuzes en verleidingen
die mensen aankunnen. Als de keuzedruk te hoog oploopt, neemt de
kwaliteit van beslissingen af. Keuzes maken kost energie en wilskracht en
die zijn niet onbeperkt beschikbaar. Wanneer mensen veel keuzes moeten
maken, zullen ze eerder toegeven aan verleidingen op de korte termijn.
Advies en reactie
De adviezen uit de verschillende rapporten zijn samen te vatten in vijf
aanbevelingen. Gegeven de grote samenhang tussen de adviesrapporten
van de drie adviesraden reageert het Kabinet hier integraal op:
1) Benut gedragswetenschappelijke kennis in het gehele beleidsproces.
De adviezen zijn eensgezind in hun aanbeveling dat een structurele
toepassing van gedragswetenschappelijke kennis de effectiviteit en
efficiëntie van beleid kan verbeteren. Dit kan doordat deze kennis een
completere probleemanalyse mogelijk maakt. Aannames over het
gedrag die ten grondslag liggen aan overheidsinterventies moeten
kritisch worden getoetst. Bovendien moet voorkomen worden dat
verschillende beleidsmaatregelen tegengesteld gedrag stimuleren.
Door onderliggende aannames te toetsen en consistentie te bevorderen kan de legitimiteit en het draagvlak van het beleid worden
versterkt. Bovendien biedt de toepassing van gedragswetenschappelijke inzichten aanknopingspunten om minder dwingende beleidsinstrumenten te ontwikkelen, zoals de zogenoemde «nudges».
Het kabinet onderschrijft deze aanbeveling. Om optimaal van de
gedragswetenschappelijke kennis gebruik te maken is het belangrijk
deze kennis structureel en gedurende het gehele beleidsproces te
benutten, van beleidsontwikkeling tot beleidsuitvoering en toezicht. De
departementen zullen daarom investeren in het (verder) opbouwen
van gedragswetenschappelijke expertise. Het kabinet ziet op veel
beleidsterreinen kansen voor het beter benutten van gedragswetenschappelijke kennis in beleid. De departementen verkennen de
toepassingsmogelijkheden door op een of meerdere beleidsthema’s
met pilots aan de slag te gaan. Voorbeelden van te onderzoeken
thema’s zijn: het tegengaan van verspilling in de zorg en de verspilling
van voedsel, het maken van prestatieafspraken tussen gemeenten en
woningcoöperaties, het vergroten van de zichtbaarheid van de
inkomensafhankelijke combinatiekorting, het aanbieden van standaardproducten in de financiële sector, het bevorderen van de
naleving van belastingwetgeving en het stimuleren van energiebesparing, maar ook het aanpakken van het energielabel, scheefwonen en
(arbeids)mobiliteit bij het Rijk.
2) Kies voor beleidsvorming op basis van onderzoek en praktijkervaring,
via beleidsevaluaties en empirische toetsing vooraf.
De adviesraden wijzen ook allemaal op het belang van wetenschappelijk onderbouwd beleid. De gedragsinzichten zijn ontstaan door het
gedrag van mensen veelvuldig onder verschillende omstandigheden te
observeren en te vergelijken. Hieruit volgt dat het gedrag van mensen
zeer contextafhankelijk is. Dat maakt het lastig om vooraf in te schatten
hoe groot het effect is van een specifieke beleidsinterventie. Empirische onderbouwing is bij de toepassing van kennis over gedrag in
beleid daarom essentieel. De adviesraden pleiten ervoor voorafgaand
aan besluiten over een grootschalige uitrol van beleid ruimte te
creëren om het beleid eerst kleinschalig te toetsen en de interventies
waar nodig aan te passen.
Het kabinet omarmt deze aanbeveling. De gedragswetenschappen
leren dat de context waarin mensen hun keuzes maken zeer bepalend
is voor de uitkomsten. Daarom is het belangrijk via een ex-ante

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 000 XIII, nr. 140

5

beleidsanalyse beleidsmaatregelen te ontwerpen en zowel ex-ante als
ex-post te toetsen of een beleidsmaatregel daadwerkelijk werkt, zodat
deze indien nodig kan worden aangepast. Binnen het beleid zijn
hiertoe reeds stappen gezet. Zo helpt het Integraal Afwegingskader
voor beleid en regelgeving (IAK) om de voorbereiding van beleid en
wetgeving systematisch aan te pakken.7 Maar denk bijvoorbeeld ook
aan de kamerbrief over het rapport «Durf te meten» van commissie
Theeuwes8 en de ervaringen met de formulering van op empirie
gebaseerd beleid bij het Ministerie van Onderwijs Cultuur en Wetenschap. Toch zijn nog de nodige stappen te zetten. De opzet van de
hierboven genoemde pilots is via ex-ante-beleidsanalyses interventies
te ontwerpen en de effectiviteit hiervan, voor zover mogelijk, vooraf
kleinschalig te toetsen. Het doel is dat de pilots het bewijs opleveren
om desgewenst verdere beleidsinterventies op te baseren. De door de
Rli ontwikkelde Gedragtoets wordt in dit kader als een nuttig hulpmiddel gezien. De effectiviteit van het beleid kan verder worden verhoogd
door aandacht te besteden aan de samenhang en consistentie van
beleidsmaatregelen.
3) Wees transparant over de inzet van nudges.
Al het overheidsbeleid oefent bewust of onbewust invloed uit op hoe
mensen zich gedragen. Zo ook nudging, dat letterlijk «een zetje geven»
betekent. Indien de overheid niet transparant is over de inzet van
nudges, kan dit worden gezien als manipulatie. De adviesraden
bevelen daarom aan dat de overheid transparant moet zijn over de
inzet van beleid en dat in geval van nudges deze transparantie extra
belangrijk is. Bij controversiële dossiers zou de overheid terughoudend
moeten zijn met de inzet van nudges. Het Centrum voor Ethiek en
Gezondheid stelt dat ook bij lichte of onzichtbare vormen van
leefstijlbeïnvloeding, die de vrijheid of autonomie minder sterk
beïnvloeden, het belangrijk is de argumenten vóór en tegen kritisch te
wegen.
Het kabinet onderschrijft deze aanbeveling. In het maatschappelijk
debat gaat vaak veel aandacht uit naar de mogelijke ongewenste
kanten van een overheid die nudges inzet. Het kabinet is er zich bewust
van dat het onderwerp breed in de belangstelling staat. Zoals eerder
aangegeven zit echter in bijna al het overheidsbeleid een doelstelling
om gedrag te beïnvloeden of heeft het beleid gevolgen voor het
gedrag van mensen en organisaties. Daarom is het altijd nodig
rekening te houden met de normatieve overwegingen en rechtsstatelijke aspecten (legaliteit, proportionaliteit en behoorlijk bestuur) van
een beleidsinterventie. De overheid moet steeds transparant zijn,
zowel in beleidsdocumenten als in toelichtingen op wet- en regelgeving, over de beleidsdoelen en de interventies die daarvoor ingezet
worden. Naarmate deze sturing minder expliciet is, zoals bij nudges
gewoonlijk het geval is, is deze transparantie des te belangrijker.
Wellicht is het daarbij goed te onderstrepen dat een nudge slechts een
– potentieel efficiënt – middel is om een bepaald beleidsdoel te
bereiken. Voor al het overheidsbeleid, en dus ook voor de toepassing
van nudges, geldt uiteindelijk dat het aan de volksvertegenwoordiging
is om een politieke weging te maken of er sprake is van een publiek
belang en zo ja op welke manier de overheid gedrag mag sturen om
dit publieke belang te borgen.
4) Houd rekening met de impact van beleid op de keuzedruk die mensen
ervaren.
Er zijn twee mogelijke beleidsrichtingen om de keuzedruk die burgers
ervaren te verlichten. Een eerste mogelijkheid is de keuzevaardigheid
7
8

Kamerstuk 29 279, nr. 121 en www.naarhetiak.nl.
Kamerstuk 32 637, nr. 45. Dit rapport geeft een overzicht van kwantitatieve methoden voor
ex-post evaluaties.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 000 XIII, nr. 140

6

en zelfcontrole van burgers te vergroten. De gedragswetenschappen
bieden hier aanknopingspunten voor, op basis waarvan bijvoorbeeld
lesprogramma’s kunnen worden ontwikkeld of maatschappelijke
ondersteuning kan worden geboden. Een andere mogelijkheid is bij
het ontwikkelen van nieuw beleid te erkennen dat er grenzen zijn aan
de keuzedruk die mensen aankunnen. Dit betekent dat het belangrijk is
oog te hebben voor de potentiele afruil die er bestaat tussen keuzevrijheid en keuzedruk. Het kan daarnaast ook een pleidooi zijn voor de
inzet van minder dwingende beleidsinstrumenten gebaseerd op
gedragswetenschappelijke inzichten om de keuzes van burgers
makkelijker te maken.
Het kabinet ondersteunt deze aanbeveling. Zeker nu de overheid een
steeds groter beroep doet op de eigen verantwoordelijkheid van
burgers, wordt ook het belang van rekening houden met de «keuzedruk» groter. Het is niet de bedoeling dat burgers overvraagd worden
door de keuzes die de overheid aan hen voorlegt, maar de keuzevrijheid moet ook niet onnodig worden beperkt. De grenzen van keuzevaardigheden en zelfcontrole erkennen, betekent daarom ten eerste de
keuzedruk waar mogelijk te verlichten door keuzes te vereenvoudigen.
De communicatie vanuit de overheid kan bijvoorbeeld in sommige
gevallen duidelijker aangeven wat er nu van mensen gevraagd wordt.
Zo is er bij de Belastingdienst een team bezig om formulieren te
vereenvoudigen. Ten tweede kan voor complexe dossiers worden
bekeken wat de totale keuzedruk is en hoe met gedragswetenschappelijke inzichten de keuzevaardigheden en zelfcontrole van burgers
mogelijk kan worden vergroot. Binnen het bestaande onderwijsbeleid
wordt hier reeds aandacht aan besteed. Bij de reguliere herijkingen
van de curricula zal worden bekeken of aanvullende inzet op keuzevaardigheid en zelfcontrole gewenst is.
5) Zorg voor een structurele verankering van de gedragswetenschappelijke kennis in beleid.
De adviesraden pleiten voor een sterke inbedding van de gedragswetenschappelijke kennis in de beleidsvorming. Dit valt in verschillende
facetten uiteen. Het organiseren van voldoende gedragswetenschappelijke expertise binnen de overheid zelf die vroegtijdig in het
beleidsproces kan worden betrokken. Het betrekken van gedragswetenschappelijke experts die aan kennisinstellingen zijn verbonden, het
interdepartementaal delen van kennis en ervaringen en het creëren
van bestuurlijk commitment voor het gebruik van gedragswetenschappelijke kennis.
Het kabinet omarmt ook deze aanbeveling. Op diverse beleidsterreinen
zijn al ervaringen opgedaan met deze meer expliciete toepassing van
gedragswetenschappelijke kennis. Het kabinet heeft de ambitie om
nog systematischer in het beleidsvormingsproces van gedragswetenschappelijke kennis gebruik te maken. De departementen zijn daarom
reeds, zelfstandig en in samenwerking, aan de slag om gedragswetenschappelijke expertise te organiseren en deze kennis toe te passen in
het beleid. De vormgeving hiervan is aan de departementen, zodat zij
rekening kunnen houden met de karakteristieken van hun beleidsterreinen. Daarnaast delen zij kennis en ervaringen in een interdepartementaal netwerk en wordt actief de samenwerking gezocht met de
wetenschap. Op basis van de ervaringen en de lessen uit de departementale pilots zal worden verkend hoe de gedragswetenschappelijke
invalshoek breder kan worden verankerd in de opzet van ex-ante en
ex-post beleidsevaluaties. In het hiervoor genoemde IAK wordt reeds
aandacht gevraagd voor gedragswetenschappelijke inzichten. Het
kabinet zal bezien in hoeverre een verdere aanscherping van het IAK
gewenst is op basis van de ervaringen die zullen worden opgedaan bij
de uitvoering van de pilots door de departementen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 000 XIII, nr. 140

7

Tot slot
Het kabinet heeft veel waardering voor de besproken adviesrapporten van
de Rli, de RMO en de WRR. Ze laten zien dat de gedragswetenschappen
inzichten hebben opgeleverd die de potentie hebben om de kwaliteit van
het overheidsbeleid te verhogen door beleidsinterventies effectiever te
maken en onbedoelde gedragseffecten van beleid te voorkomen. Het
kabinet kiest voor een op empirie gebaseerde beleidsaanpak waarin de
departementen, door middel van een aantal pilots, op concrete beleidsthema’s de meerwaarde van gedragswetenschappelijke kennis zullen
toetsen. Om deze pilots tot een succes te maken wordt geïnvesteerd in
expertise en worden kennis en ervaringen interdepartementaal gedeeld.
Het kabinet verwacht dat de sterkere toepassing van gedragsinzichten op
basis van gedragsanalyses en het vooraf en achteraf toetsen van de
werking van beleid zullen bijdragen aan een doeltreffender en doelmatiger overheid.
De Minister van Economische Zaken,
H.G.J. Kamp

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 000 XIII, nr. 140

8