2017D25175

INBRENG VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Binnen de vaste commissie voor Infrastructuur en Milieu hebben
verschillende fracties de behoefte om vragen en opmerkingen voor te
leggen aan de Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu over het
LVNL-rapport over Lelystad Airport.
De fungerend voorzitter van de commissie,
Van Veldhoven
De adjunct-griffier van de commissie,
Koerselman

nds-tk-2017D25175

1

I Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
Inhoudsopgave

blz.

Inleiding
Algemeen
Informatieverstrekking Kamer
Overig

2
2
4
5

Inleiding
De leden van de VVD-fractie hebben met enige verbazing kennisgenomen
van de conclusies uit het rapport van de Luchtverkeersleiding Nederland
(LVNL) uit 2009. Zij hebben hierover nog enkele vragen.
De leden van de CDA-fractie hebben kennisgenomen van het rapport van
de LVNL over luchthaven Lelystad. Zij hebben daarover nog enkele
vragen. Zij betrekken daar het bericht «Luchtruim niet geschikt voor
uitbreiding Lelystad Airport» van 8 september 2017 op de website van
ZEMBLA bij.
De leden van de D66-fractie hebben kennisgenomen van het rapport uit
2009 van de LVNL, waarin deze een negatief advies geeft over Lelystad
Airport en wijst op de problemen van deze locatie.
De leden van de GroenLinks-fractie hebben kennisgenomen van het
bericht van ZEMBLA dat een rapport uit 2009 van de LVNL waarin een
groot aantal bezwaren tegen de uitbreiding van vliegveld Lelystad is
verwoord, wel is besproken aan de Alderstafel, maar nooit publiek is
gemaakt. Hierdoor rijst de vraag waarom deze belangrijke informatie niet
publiek is gedeeld, en welk effect dit heeft op het vertrouwen in het
besluitvormingsproces. De leden van de GroenLinks-fractie hebben hier
nog enkele vragen over.
De leden van de SP-fractie hebben met verbazing kennisgenomen van het
rapport «Luchtruim Flevoland 2020: een verkenning van de mogelijkheden».
Algemeen
De leden van de VVD-fractie lezen dat de opdrachtgever van het rapport
de Alderstafel was. Was de Staatssecretaris betrokken bij de opdrachtverlening van het rapport? Wat is de status van dit rapport?
De leden van de VVD-fractie hebben vragen over wat er met de
uitkomsten van het rapport is gebeurd. Is de Staatssecretaris op de
hoogte gebracht van dit rapport? Zo ja, wanneer? Zijn er vervolgens acties
ondernomen naar aanleiding van de conclusies in het rapport? Zo ja,
welke en door wie? Zo nee, waarom niet? In het geval de Staatssecretaris
niet op de hoogte is gebracht van dit rapport, willen de leden van de
VVD-fractie weten hoe de Staatssecretaris dat beoordeelt, gelet op haar
betrokkenheid bij de Alderstafel.
De leden van de VVD-fractie vragen of de aanbevelingen van dit rapport
invloed hebben gehad op de totstandkoming van de Luchtruimvisie in
2012. Ze vragen dit met name gelet op het feit dat een van de belangrijkste conclusies van het LVNL-rapport is dat het, met de toenmalige
luchtruimindeling, tot 2020 alleen met operationele restricties mogelijk
zou zijn om vliegverkeer van Lelystad af te handelen (zonder dergelijke

2

restricties zouden de verkeersstromen van Schiphol op bepaalde delen
van de dag met 5% à 10% gereduceerd moeten worden om dat mogelijk
te maken). Zo ja, op welke wijze? Zo nee, waarom niet? En wat is er sinds
het uitkomen van de Luchtruimvisie en in voorbereiding op het luchthavenbesluit Lelystad, met de uitkomsten in dit rapport gedaan? Op welke
wijze heeft de Alderstafel deze meegenomen in zijn advisering? Volgens
de leden van de VVD-fractie zou het helpen om zowel het LVNL-rapport als
de ontwikkelingen en vertragingen rondom de opening van Lelystad
Airport beter in tijdsperspectief en in hun context te kunnen plaatsen, als
de Staatssecretaris in een tijdslijn (per jaar) zou aangeven welke afspraken
(inclusief beleidsuitgangspunten en actieagenda’s) er vanaf 2009 tot nu
zijn gemaakt over Lelystad Airport, de vliegroutes en aansluitopties en de
herziening van het luchtruim. Kan de Staatssecretaris gehoor geven aan
dit verzoek? Zo nee, waarom niet? De leden van de VVD-fractie vragen of
de Staatssecretaris zich in de inhoud van het rapport herkent. Zo ja, op
welke wijze? Zo nee, waarom niet?
De leden van de CDA-fractie zien dat het in 2009 uitgebrachte rapport van
de LVNL adviezen geeft over Lelystad Airport. Zij zijn benieuwd naar de
actualiteit van die adviezen. Is het bedoelde advies betrokken bij de
huidige besluitvorming, zo vragen zij. Indien dat niet het geval is, dan
vernemen zij graag of dat alsnog kan gebeuren. Indien dat wel het geval
was, dan vernemen zij graag op welke wijze en hoe de afweging heeft
plaats gevonden.
De leden van de CDA-fractie zijn benieuwd of de Staatssecretaris de
conclusies van het rapport nog steeds deelt. Werpt de conclusie dat
Lelystad Airport amper ontwikkeld kan worden, niet een ander licht op de
huidige discussie omtrent de vliegroutes die Lelystad Airport met zich
meebrengt, zo vragen zij. Daarnaast vragen zij of de conclusie dat de
punctualiteit en de betrouwbaarheid afnemen, nog steeds geldt. Die vraag
geldt ook voor de waarschuwing van de LVNL dat er, vanwege het beperkt
beschikbare luchtruim, bij operationele verstoringen nauwelijks ruimte is
om opgelopen vertragingen in te halen.
De leden van de CDA-fractie vernemen graag of het rapport een ander
licht werpt op de huidige uitgangspunten ten aanzien van de hoogte
waarop gevlogen wordt.
Uit gesprekken met betrokken omwonenden van de nieuwe aanvliegroutes en de 80.0000 handtekeningen die dinsdag aan de Kamer zijn
aangeboden, concluderen de leden van de GroenLinks-fractie dat er nu
grote onvrede heerst over het voorgenomen besluit, maar ook over de
manier waarop dit tot stand is gekomen. De ondoorzichtigheid van de
Alderstafel, het grote achterkamertjesgehalte en het gebrek aan informatie
zijn veelgehoorde klachten. De leden van de GroenLinks-fractie zijn van
mening dat grote delen van het consultatieproces opnieuw moeten
plaatsvinden om het vertrouwen in de besluitvorming te herstellen.
De leden van de GroenLinks-fractie merken op dat de rapportage van de
LVNL duidelijk maakt dat er altijd sprake zal zijn van een sterke interferentie van Schiphol en een nieuwe luchthaven op korte afstand van
Schiphol. Uit de bestudeerde opties kwam duidelijk naar voren dat hoe
verder weg van Schiphol een nieuwe luchthaven ligt, hoe beter dat is. De
opties van een nieuwe luchthaven bij Dronten scoorden beide beter op
zowel de interferentie als impact op de natuur. De leden van de
GroenLinks-fractie zouden graag willen weten waarom deze niet zijn
betrokken bij de keus voor Lelystad. Kan de Staatssecretaris duidelijk
maken waarom deze alternatieve locaties niet verder onderzocht zijn? De
conclusies uit het rapport van de LVNL uit 2009 zijn helder: Lelystad is
geen geschikte locatie voor een grote luchthaven, gezien de interferentie

3

met het Schipholverkeer. Het rapport van het Nederlands Lucht- en
Ruimtevaartlaboratorium (NLR) (bijlage bij Kamerstuk 31 936, nr. 109) uit
2012 schetst een ander beeld. Waarom hebben beide studies die dezelfde
externe uitgangspunten hebben, zulke verschillende conclusies? Graag
zien de leden van de GroenLinks-fractie een analyse door een onafhankelijke partij van beide studies. Is de Staatssecretaris bereid een dergelijke
analyse te laten uitvoeren?
De leden van de GroenLinks-fractie hebben ook kennisgenomen van de
brief van de Staatssecretaris d.d. 12 september 2017 waarin zij aangeeft
dat er tot 10.000 vluchten geen grote problemen te verwachten zijn voor
interferentie van Lelystad met Schiphol. De eerder beoogde 40.000
vluchten zouden wel tot problemen leiden. Maar de businesscase van
Lelystad is niet kloppend te krijgen bij 10.000 vluchten en 40.000 vluchten
is niet mogelijk zonder schade voor Schiphol. Of het mogelijk zal zijn om
Lelystad te laten doorgroeien naar 40.000 vluchten, kan pas beoordeeld
worden na de herindeling van het luchtruim, die voor 2023 gepland staat.
De vraag is dan ook waarom er nu geïnvesteerd wordt in een luchthaven
waarvan het onduidelijk is of deze op lange termijn een realistische
businesscase zal hebben. De leden van de GroenLinks-fractie vragen de
Staatssecretaris of het mogelijk is om de herziening van het luchtruim af
te wachten voordat verdere stappen in de ontwikkeling van Lelystad
worden gezet.
Informatieverstrekking Kamer
Klopt de aanname van de leden van de VVD-fractie dat dit rapport niet
naar de Kamer is gezonden? Zo ja, waarom is dat niet gebeurd? Zo nee,
op welke andere wijze is de Kamer over de bevindingen in dit rapport op
de hoogte gebracht?
De leden van de CDA-fractie zijn benieuwd waarom, in de visie van de
Staatssecretaris, het rapport niet openbaar gemaakt is en wat daar de
achtergronden van zijn.
In dit schriftelijk overleg hebben de leden van de D66-fractie slechts een
vraag aan de Staatssecretaris, namelijk waarom dit rapport de Kamer niet
eerder heeft bereikt. Deze leden kijken verder uit naar de inhoudelijke
discussie met de Staatssecretaris over deze kwestie in het algemeen
overleg Luchtvaart d.d. 20 september, waarin zij de Staatssecretaris in het
bijzonder zullen bevragen op de reden waarom destijds klaarblijkelijk is
besloten het advies van de LVNL te negeren om het luchtruim te herindelen, aangezien er op dit moment wel degelijk routes op tafel liggen
zonder dat een dergelijke herindeling van het luchtruim – iets waar de
leden van deze fractie al jaren aandacht voor vragen – niet heeft plaatsgevonden.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen of de Staatssecretaris bekend
was met dit rapport. Waarom is dit rapport destijds niet gedeeld met de
Kamer en andere betrokkenen? De inhoud van dit rapport geeft sterke
redenen om te twijfelen aan de keuze voor Lelystad als overloopluchthaven van Schiphol. Het feit dat dit rapport acht jaar na dato via de media
publiek wordt, roept vragen op over de zorgvuldigheid van het besluitvormingsproces en de informatievoorziening aan zowel de Kamer als de
betrokkenen. De leden van de GroenLinks-fractie zijn van mening dat
grote en ingrijpende besluiten zoals dit uiterst zorgvuldig moeten worden
genomen, waarbij alle belangen eerlijk en in openheid moeten worden
gewogen. Dat kan niet als relevante informatie niet wordt gedeeld.

4

De leden van de SP-fractie vragen de Staatssecretaris toe te lichten hoe
het kan dat dit rapport, ruim acht jaar nadat het is opgesteld, pas boven
tafel is gekomen. Ook vragen zij haar toe te lichten hoe het kan dat een
rapport, met een advies dat zo haaks staat op de koers van de afgelopen
kabinetten, niet gewoon openbaar is gemaakt. Kan de Staatssecretaris
inzichtelijk maken hoe dit rapport mee is genomen in het advies van de
Alderstafel(s)? Deze leden constateren dat het vreemd is dat een kritisch
rapport niet openbaar is geweest. Hierdoor ontstaat de indruk dat
rapporten die kritisch zijn op de gekozen lijn voor de luchthaven Lelystad
achtergehouden worden, zodat daar niet van afgeweken wordt. Kan de
Staatssecretaris hierop reflecteren en kan zij tevens bevestigen dat er
geen andere (kritische) rapporten achter zijn gehouden of niet met het
publiek zijn gedeeld?
Overig
Naar aanleiding van de reactie op het verslag van het schriftelijk overleg
Vliegroutes Lelystad, die d.d. 12 september 2017 door de Kamer is
ontvangen, zijn de leden van de VVD-fractie teleurgesteld over het feit dat
een fors deel van hun vragen niet is beantwoord. Derhalve maken zij van
deze gelegenheid gebruik om deze alsnog, voor het algemeen overleg
Luchtvaart d.d. 20 september, beantwoord te zien worden.
De leden van de VVD-fractie vragen de Staatssecretaris of zij kan
toelichten wat de korte- en middellangetermijneffecten zijn van het feit dat
er op Lelystad geen mogelijkheid is om meer dan 10.000 vliegbewegingen
af te handelen. Deelt zij de mening dat hiermee de in het Luchthavenbesluit uiteengezette drie fases groei van Lelystad, namelijk 10.000 vliegbewegingen omstreeks 2023, 25.000 omstreeks 2033 en 45.000 omstreeks
2043, in het geding dreigen te komen? Zo ja, als daarbij ook de vertraging
van één jaar (2019 in plaats van 2018) wordt opgeteld, tot welke
conclusies komt de Staatssecretaris dan? Welke acties kan en gaat zij
ondernemen? Zo nee, waarom niet? Kan de Staatssecretaris met een
nadere onderbouwing komen dat de groei conform planning zal verlopen?
Voorts vragen de leden van de VVD-fractie of de Staatssecretaris in dit
verband kan reflecteren op de volgende uitspraak van haar voorganger:«met openstelling na 2018 lopen we het risico dat Schiphol wordt
belemmerd in de verdere ontwikkeling van de hub-functie» (Kamerstuk
31 936, nr. 202)? Deelt de Staatssecretaris deze mening? Zo nee, waarom
niet? Zo ja, op welke wijze is dan gegarandeerd dat de ontwikkeling van
de hubfunctie niet in gevaar komt? Welke afspraken zijn er tot op heden
over het te voeren selectiviteitsbeleid gemaakt? Kan de Staatssecretaris
dit uiteenzetten in relatie tot de ontwikkeling van Lelystad Airport?
De leden van de VVD-fractie merken op dat de Staatssecretaris in
verschillende brieven, verstuurd naar de Kamer in 2015 en begin 2016,
heeft aangegeven dat er concrete stappen in de samenwerking zijn gezet.
In december 2015 (Kamerstuk 31 936, nr. 322) gaf zij aan dat «de beperkte
beschikbaarheid van verkeersleiders mogelijk ook impact heeft op de
voortgang met betrekking tot de inrichting van de luchtverkeersleiding
Nederland». In september 2016 werd de Kamer ingelicht dat de LVNL
acties neemt om structureel de beschikbaarheid van luchtverkeersleiders
te realiseren (Kamerstuk 31 936, nr. 353). Op 17 november 2016 meldde zij
dat de «integratie van de civiele en militaire luchtverkeersdienstverlening
in het lagere en hogere luchtruim op schema lopen» en dat de «LVNL en
CLSK de in 2016 beschikbaar gekomen capaciteit aan luchtverkeersleiders
met prioriteit inzetten voor dit project» (Kamerstuk 31 936, nr. 363). Om
vervolgens op 29 november van dat jaar te melden dat de aansluiting van
routes in het lagere luchtruim op het hogere luchtruim toch een lastigere

5

opgave bleek en de vertraging van Lelystad Airport met één jaar een feit
werd. Kan de Staatssecretaris toelichten hoe zij terugblikt op deze
contrasterende conclusies, die elkaar binnen enkele maanden opvolgden?
Wat is er precies in de tussentijd veranderd? Welke afspraken over inzet,
capaciteit, samenwerking en integratie zijn er met de LVNL en het
Commando luchtstrijdkrachten (CLSK) precies gemaakt? Welke capaciteit
is gegarandeerd de komende zes jaar?
De leden van de VVD-fractie vragen of de Staatssecretaris kan aangeven
in hoeverre de voorgenomen aanpassingen in het heffingenstelsel voor
de luchtverkeersleiding zouden kunnen leiden tot meer capaciteit in de
luchtverkeersleiding voor de Nederlandse luchtvaart. Klopt het dat het
meer marktconform maken en het «opengooien» van de luchtverkeersleiding in andere Europese landen heeft geleid tot meer capaciteit? Zo
nee, waarom niet? Kan de Staatssecretaris in dit verband ook toelichten of
bij de beslissing tot het uitstellen van het heffingenstelsel, er rekening is
gehouden met het feit dat dit leidt tot een verdere vertraging voor wat
betreft de herindeling van de Luchtruimvisie? Zo ja, waarom is er dan toch
voor uitstel gekozen? Zo nee, waarom niet? En is de Staatssecretaris
bereid om te bekijken of het mogelijk is andere partijen en hun expertise
te betrekken bij het opstellen van de nieuwe Luchtruimvisie? Zo nee,
waarom niet? Zo ja, wat is hiervoor nodig? Kan de Staatssecretaris tevens
nader ingaan op de onderlinge afhankelijkheid van de afspraken gemaakt
in het Luchthavenbesluit Lelystad 2015 en de Luchtruimvisie 2012?
De leden van de VVD-fractie vragen met het oog op mogelijke verdere
vertraging, wat nu precies de bottleneck in de planning- en ontwerpfase is
geweest. Zij zouden van de Staatssecretaris graag een uiteenzetting willen
zien in tijd en inhoud, en de onderlinge afhankelijkheid, van de verschillende ontwikkelingen die tot een dusdanige vertraging in de opening van
Lelystad Airport en de aansluiting van de vliegroutes hebben geleid. Is er
inmiddels al een communicatieplan opgesteld voor verdere voorlichting
over de vliegroutes en opening van Lelystad Airport? Hoe kijkt de
Staatssecretaris terug op het verlopen communicatietraject? Welke dingen
hadden er anders gekund en welke lessen kunnen hier voor de toekomst
uit worden getrokken? Graag krijgen deze leden een toelichting van de
Staatssecretaris.
De leden van de VVD-fractie vragen of de Staatssecretaris specifiek kan
ingaan op de vraag of er afspraken zijn gemaakt met LVNL en CLSK over
de capaciteit om de dienstverlening op Lelystad Airport zo snel mogelijk
operationeel te krijgen en door te laten groeien naar minimaal 10.000
vliegbewegingen. Zo ja, welke afspraken waren dat? Welk tijdpad is er
afgesproken om zo snel mogelijk toe te groeien naar de 10.000 vliegbewegingen en in hoeverre is hier sprake van een afhankelijkheid van de
capaciteit bij LVNL en CLSK? In de brief van de LVNL wordt gewezen op
een zogenoemd «iteratief proces». Welke uitgangspunten zijn leidend in
dit proces? Welk tijdpad wordt hierbij in acht genomen? En welke
randvoorwoorden gelden er qua capaciteit vanuit de LVNL en het
Ministerie van Infrastructuur en Milieu zelf? Graag krijgen deze leden een
toelichting van de Staatssecretaris.
De leden van de VVD-fractie vragen of Lelystad, met maar acht uur
beschikbaarheid aan luchtverkeersleiding, de twinfunctie van Schiphol
binnen de kaders van het selectiviteitsbeleid wel op een adequate wijze
kan invullen, zoals afgesproken in het Luchthavenbesluit. Zo ja, dan
ontvangen deze leden graag een nadere onderbouwing hoe de Staatssecretaris dit precies voor ogen heeft. Zo nee, welke afspraken gelden er dan
wel en is de Staatssecretaris bereid om te kijken naar deze opties en om
ook andere mogelijkheden te verkennen? Zou in dit verband het inzetten

6

van militaire luchtverkeersleiders (NB: een militaire luchtverkeersleider
mag per dienst maximaal zes uur aaneensluitend operationeel werken
tegenover een maximum van tweeënhalf uur voor een luchtverkeersleider
van de LVNL) of het aantrekken van luchtverkeersleiders buiten de LVNL
mogelijk zijn? Zo nee, waarom niet? Welke mogelijkheden zijn er om deze
knelpunten weg te nemen? Is de Staatssecretaris in dezen ook bereid om
te bekijken of er een regionaal model voor luchtverkeersleiding (training,
werktijden etc.) kan worden ontwikkeld, aangezien het model nu is
gebaseerd op het complexe aantal vliegbewegingen van Schiphol Airport,
terwijl een regionale luchthaven als Lelystad Airport een andere dynamiek
en frequentie krijgt? Zo ja, wat is hier voor nodig? Zo nee, waarom niet?
De leden van de VVD-fractie vragen of kan worden toegelicht wat het
concreet betekent dat pas bij de vaststelling van de gewenste dienstregeling duidelijk wordt of er restricties aan het Lelystadverkeer moeten
worden gesteld. Wat betekent dit voor de businesscase van Lelystad en de
duidelijkheid richting toekomstige gebruikers van deze luchthaven? Kan
de Staatssecretaris toelichten wat er precies bedoeld wordt met de
stelling van de LVNL dat de routes van en naar sector drie vooralsnog
conditioneel uitgevoerd worden? Welke consequenties heeft dit precies
qua vliegbewegingen, geluidshinder en reeds gemaakte afspraken voor
Schiphol, Lelystad en Eindhoven? Wat betekent het voor de businesscase
voor Lelystad op korte, middellange en lange termijn? Wat betekent het
voor de operatie op Eindhoven Airport en Schiphol zelf, op korte termijn,
middellange termijn en lange termijn? En is inmiddels al bekend uit de
onderzoeken van LVNL en CLSK of deze beperkingen verminderd kunnen
worden? Zo ja, op welke wijze? Zo nee, wanneer worden de uitkomsten
van deze onderzoeken verwacht? Graag krijgen deze leden een toelichting
van de Staatssecretaris.
De leden van de VVD-fractie merken op dat in de brief van de LVNL wordt
gesteld dat voor sector drie geldt dat er de komende jaren groei wordt
verwacht en dat het nu al een zwaar belaste sector is, waarin nu al op
regelmatige basis restricties noodzakelijk zijn om de werklast voor
luchtverkeersleiders beheersbaar te houden. Deze leden zien graag een
toelichting van de Staatssecretaris wat deze restricties nu precies
behelzen en welke gevolgen deze voor Schiphol en geluidsoverlast
hebben. Wat zijn het tijdpad, de randvoorwaarden en uitgangspunten van
het onderzoek om te bezien welke mogelijkheden er zijn om de verkeersdrukte in sector drie te verlichten en het (of een deel van het) Schipholverkeer een prioritaire behandeling te geven? Wanneer is het resultaat van
deze verkenning gereed? Wat zijn de risico’s voor Schiphol en welke acties
zijn hierop ondernomen? Kan de Staatssecretaris aangeven welk kader is
meegegeven qua inhoud en tijdpad voor de gezamenlijke zoektocht van
het Rijk en de regio op korte termijn om oplossingen te zoeken voor de
knelpunten die worden voorzien voor de recreatieve luchtvaart en
luchthaven Teuge? Klopt het dat met een herindeling van het luchtruim er
wel ruimte kan ontstaan voor de activiteiten op Teuge? Zo ja, is er al
gesproken met Teuge over de vraag wat dit betekent voor hun toekomst
en welke tussenfase er dus mogelijk is? Zo nee, waarom niet?
II Reactie van de bewindspersoon

7