Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

32 637

Bedrijfslevenbeleid

Nr. 434

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ECONOMISCHE ZAKEN
EN KLIMAAT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 28 oktober 2020
Voor het kabinet zijn familiebedrijven van belang, omdat ze een krachtige
motor van onze economie zijn. Ongeveer 60% van het Nederlandse
bedrijfsleven1 is een familiebedrijf. Ze realiseerden in 2018 een omzet van
403 miljard euro (25% van Nederlands totaal), een toegevoegde waarde
van 103 miljard euro (26% van Nederlands totaal) en zorgden voor 2,5
miljoen werknemersbanen (29% van Nederlands totaal). Naast het grote
economische belang zijn familiebedrijven vaak voortrekker op het gebied
van duurzaamheid en maatschappelijk betrokken ondernemen. Ze scoren
hoog op het vlak van liefdadigheid, hebben een sterke lokale verwevenheid en leveren vaak een bijdrage aan lokale evenementen en
organisaties zoals sportclubs.
In vervolg op mijn brief van 10 februari 20202 informeer ik u hierbij over
de uitvoering van de moties van de leden Amhaouch en Palland3 en van
de leden Aartsen en Bruins4.
CBS-onderzoek
De motie van de leden Amhaouch en Palland verzoekt de regering, via het
Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS), kwantitatieve gegevens
beschikbaar over familiebedrijven, uitgesplitst naar grootteklasse, te
verzamelen en beschikbaar te stellen, waarbij de ontwikkelingen over een
langere periode inzichtelijk zijn, uitgesplitst naar landelijk, provinciaal en
gemeentelijk niveau.

1

Exclusief bedrijven van ondernemingengroepen met één werkzame persoon.
Kamerstuk 32 637, nr. 410.
Kamerstuk 35 300 XII, nr. 41.
4
Kamerstuk 35 300 XIII, nr. 26.
2
3

kst-32637-434
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 637, nr. 434

1

Het CBS heeft recentelijk dit onderzoek afgerond en treft u in bijlage 1
aan5. Het CBS volgt de definitie van familiebedrijven van de Europese
Commissie (2009). De definitie bepaalt dat een familiebedrijf een bedrijf is,
waarbij één familie direct of indirect een meerderheid van zeggenschap
heeft (bij beursgenoteerde bedrijven 25 procent). De familie moet formeel
betrokken zijn bij het bestuur en het bedrijf moet ook juridisch
overdraagbaar zijn. De definitie omvat zodoende ook eerste generatie
familiebedrijven die nog niet aan een volgende generatie zijn overgedragen. Eenmanszaken en zelfstandigen zijn volgens de Europese
Commissie-definitie ook familiebedrijven. Ze worden in de onderzoeksresultaten apart benoemd als bedrijven van ondernemingsgroepen met
1 werkzame persoon» en tellen niet mee in de definitie van familiebedrijven «in enge zin» in het vervolg van deze brief. Daar gaat het bij
familiebedrijven alleen om familiebedrijven van 2 werkzame personen of
groter.
In 2018 telde Nederland 272.830 familiebedrijven (CBS, Familiebedrijven
in Nederland, 2020). Dit komt neer op 60% van alle bedrijven, exclusief
bedrijven van ondernemingengroepen met één werkzame persoon. Er is
sprake van een grote diversiteit aan familiebedrijven. De meeste familiebedrijven zijn kleinere bedrijven: bijna 88% van de familiebedrijven is een
micro-bedrijf (2 tot 10 werkzame personen). Familiebedrijven komen in de
hele Nederlandse economie voor: relatief het meest in de landbouw,
bosbouw en visserij, maar ook in de horeca, de autohandel en -reparatie,
de detailhandel en de bouwnijverheid komen familiebedrijven relatief
vaak voor.
Familiebedrijven zijn over het algemeen ouder dan niet-familiebedrijven.
Ongeveer 62% van de familiebedrijven is ouder dan 10 jaar (36% bij
niet-familiebedrijven). Van de 273 duizend familiebedrijven hebben
32 duizend bedrijven (een kleine 12 procent) meer dan één generatie van
de familie in het bestuur. Het percentage familiebedrijven dat meer dan
één generatie van de familie in het bestuur heeft is groter naarmate de
bedrijfsgrootte toeneemt. Onder familiebedrijven in het midden- (50–250
werkzame personen) en grootbedrijf (250+) heeft respectievelijk 15 en
20 procent van de bedrijven meer dan één generatie van de familie in het
bestuur.
Als wordt gekeken naar de bijdrage van vestigingen van familiebedrijven
aan de totale omzet en toegevoegde waarde6 van de betreffende
provincies dan valt op dat dit sterk varieert. In Overijssel, Friesland en
Gelderland leveren vestigingen van familiebedrijven relatief de grootste
bijdrage. Dit beeld geldt ook voor de toegevoegde waarde. In NoordHolland was de bijdrage van familiebedrijven aan de omzet en toegevoegde waarde relatief het kleinst. Het aandeel werknemersbanen van
familiebedrijven loopt per provincie niet veel uiteen.
Corona
Familiebedrijven kenmerken zich door flexibiliteit, financiële onafhankelijkheid en snelle besluitvorming. RSM-Nyenrode heeft in april en juli 2020
onderzoek gedaan onder (voornamelijk grotere) familiebedrijven. Deze
laatste peiling is mede op verzoek van EZK gehouden. Van dezelfde groep
respondenten stelt ruim 65 procent dat zij in juli optimistischer zijn over
de overlevingskansen van hun bedrijf vergeleken met de situatie in april
2020. Ook de verwachtingen ten aanzien van omzet en winst en de
omvang van het personeel zijn veel positiever. 61% van de familiebe5
6

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.
in het niet-financiële bedrijfsleven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 637, nr. 434

2

drijven geeft aan dat de coronacrisis binnen het bedrijf heeft geleid tot
blijvende innovatie.
Familiebedrijven hebben gebruik kunnen maken van het pakket aan
noodmaatregelen dat de overheid heeft ingesteld naar aanleiding van de
coronacrisis. Hierbij gaat het onder andere over de Tegemoetkoming
Ondernemers Getroffen Sectoren COVID-19 (TOGS), de Tegemoetkoming
Vaste Lasten (TVL), de Noodmaatregel Overbrugging Werkgelegenheid
(NOW), het uitstel van betaling van belastingen en de verruimde kredieten
en borgstellingen. Onderdeel van het noodpakket is tevens een speciaal
overbruggingskrediet, de Corona-Overbruggingslening (COL). Dit is
gericht op startups, scale-ups en (innovatieve) mkb’ers, die overwegend
met extern eigen vermogen gefinancierd zijn of die de afgelopen jaren
hun groei hebben gefinancierd met intern eigen vermogen, zoals veel
familiebedrijven.
Kansen en knelpunten
De motie van de leden Aartsen en Bruins verzoekt de regering om breed
onderzoek te doen, in samenwerking met de relevante stakeholders, naar
knelpunten voor familiebedrijven, en hierover zo spoedig mogelijk aan de
Kamer te rapporteren. Voor dit onderzoek heb ik een aantal stappen
ondernomen, zoals beschreven in de Kamerbrief van 10 februari 2020,
waaronder de organisatie van twee rondetafelgesprekken met zowel grote
als middelgrote en kleine familiebedrijven. Tevens heb ik het Landelijke
Expertisecentrum Familiebedrijven (LEF) gevraagd een essay te schrijven
over de kenmerken, kansen en knelpunten van familiebedrijven.
In dit essay (bijlage 2)7 wordt het driecirkelmodel van Tagiuri & Davis
gebruikt om te laten zien hoe familiebedrijven zich onderscheiden van
andere organisaties en hun unieke karakter te beschrijven. Kern van dit
model is dat bij familiebedrijven sprake is van drie «systemen» (familie,
bedrijf en eigendom) die elkaar overlappen doordat personen tegelijkertijd
meerdere rollen vervullen. De complexiteit in familiebedrijven neemt toe
als de belangen strijdig zijn met elkaar en is daarmee groter dan bij
niet-familiebedrijven.
De familiefactor kan in sommige gevallen een voordeel zijn en in andere
gevallen een nadeel. Knelpunten zijn daardoor niet eenduidig te
benoemen. Zo hebben familiebedrijven veelal een hoge mate van
zelf-financiering en daardoor veel weerstandsvermogen. Het grotendeels
herinvesteren van winsten is niet ongewoon. Tegelijkertijd aarzelen
familiebedrijven om externe financiering aan te trekken, waarbij ze
controle uit handen moeten geven. Familiebedrijven hebben een sterke
lokale verwevenheid en leveren een bijdrage aan lokale instellingen zoals
sportclubs, kerken en scholen. Dit leidt enerzijds tot een sterk lokaal
netwerk en anderzijds kan leiden tot een bepaalde geslotenheid waarbij er
te weinig nieuwe interactie en kennis ontstaat.
Voor veel families is continuïteit van het bedrijf de belangrijkste
doelstelling die wordt nagestreefd. Het expliciteren van de economische
en niet-economische doelstellingen en het actief nastreven en monitoren
gebeurt relatief weinig in het midden- en kleinbedrijf, waaronder ook veel
familiebedrijven. Het versterken van het bestuur in familiebedrijven is van
belang. Een Raad van Advies of een familiestatuut zijn mogelijkheden om
de structuur van het bedrijf af te stemmen op de specifieke situatie.

7

Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 637, nr. 434

3

De uitdagingen voor de toekomst zijn divers. Meer dan de helft van
directeuren bij familiebedrijven is ouder dan 55 jaar, terwijl affiniteit met
digitalisering juist ligt bij jongere generaties. Familiebedrijven kiezen vaak
voor een stapsgewijze benadering van internationalisering welke dan ook
vaak op een kleinere schaal plaat vindt. Familiebedrijven investeren
minder in opleidingen, daarentegen hebben ze unieke kennisbasis die
door generaties heen is opgebouwd. Demografische ontwikkelingen zoals
een hogere levensverwachting waardoor generaties langer samenwerken
maar ook de toename van het opleidingsniveau hebben effect op het
familiebedrijf.
Het essay van het LEF vormde de basis van een aantal gesprekken met
familiebedrijven en vertegenwoordigers daarvan zoals FamilieBedrijven
Nederland (FBNed), VNO-NCW/MKB-NL en ONL. Hierbij is zowel met
grote, middelgrote als kleinere familiebedrijven gesproken. De beschreven
kenmerken, kansen en knelpunten uit het essay zijn tijdens die gesprekken
herkend en onderschreven door de aanwezige familiebedrijven. In de
gesprekken werd het grote belang van de bedrijfsopvolgingsregeling
(BOR) als faciliteit voor familiebedrijven benadrukt.
Relevant overheidsbeleid
Het bedrijvenbeleid draagt bij aan de welvaartsgroei door het bevorderen
van innovatie en ondernemerschap. Het zorgt er voor dat (familie)bedrijven – groot en klein – kunnen floreren en hun bijdrage kunnen leveren
aan de brede welvaart van onze samenleving. In 2018 is door het kabinet
het MKB-actieplan gepresenteerd, dat een breed scala aan acties en
maatregelen bevat om het mkb waar nodig een steun in de rug te geven.
Veel van de familiebedrijven behoren tot het mkb en kunnen dus gebruik
maken van het bijbehorende instrumentarium. Thema’s die in het
MKB-actieplan aan bod komen zijn menselijk kapitaal, financiering
(waaronder de Borgstelling MKB-kredieten), digitalisering, toepassing
innovatie, internationaal ondernemen, regelgeving en fiscaliteit. Deze
thema’s zijn eveneens aan de orde gekomen tijdens de rondetafelgesprekken met familiebedrijven. Eind oktober 2020 verschijnt de voortgangsrapportage over het MKB-actieplan, waarin wordt beschreven welke
acties de afgelopen voor het mkb zijn ingezet en welke resultaten daarmee
zijn bereikt.
In 2019 ben ik als onderdeel van het MKB-actieplan het programma
MKB-deals gestart. Via de MKB-deals ondersteun ik provincies en
gemeenten en hun lokale partners en netwerken bij regionale en lokale
mkb-programma’s die aansluiting op de thema’s uit het MKB-actieplan.
Twee van de negen MKB-deals uit de eerste ronde richten zich op het
stimuleren van familiebedrijven. Bij de MKB-deal «Family Next» van de
provincie Overijssel worden familiebedrijven gestimuleerd om te
vernieuwen en in te spelen op digitalisering, verduurzaming en bedrijfsopvolging. Hierbij wordt samengewerkt met werkgevers- en brancheorganisaties, onderwijsinstellingen, het Landelijke Expertisecentrum Familiebedrijven en andere regionale overheden. Bij de MKB-deal «Innovatie in
het kleine familiebedrijf» van de provincie Limburg wordt in samenwerking met MKB-Limburg, Maastricht University en Zuyd Hogeschool
ingezet op het tijdig bij huidige en toekomstige eigenaren van familiebedrijven onder de aandacht brengen van vernieuwingskansen, zodat de
toekomstbestendigheid van het kleinere familiebedrijf wordt vergroot. De
opgedane kennis, informatie en best practices uit deze en de andere
MKB-deals zijn erg waardevol en worden gedeeld met en tussen nationale
en regionale beleidsmakers en intermediaire organisaties via het
Kennisnetwerk regionale economie van Platform31.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 637, nr. 434

4

Het kabinet heeft oog voor de specifieke knelpunten die familiebedrijven
ervaren bij bedrijfsopvolging. Daartoe is er een aantal voorzieningen in de
belastingwetgeving, waaronder de BOR. De BOR is gericht op een
(gedeeltelijke) vrijstelling van de schenk- en erfbelasting. Dit betreft een
belangrijk instrument dat er op gericht is de continuïteit van bedrijven en
daarmee de werkgelengheid te borgen. In 2021 wordt de BOR geëvalueerd. Na afronding wordt deze aan de Tweede Kamer worden
aangeboden.
Een bedrijfsovername is een natuurlijk moment om te investeren in een
duurzame bedrijfsvoering. Speciaal voor de agrarische sector, waarin een
groot aandeel van de familiebedrijven actief is, bestaat er sinds 1 januari
2020 het Vermogensversterkend Krediet (VVK). Voor de agrarische
bedrijfsovername wordt meestal alle financieringsruimte gebruikt,
waardoor de jonge ondernemer pas enkele jaren later aan de slag kan met
de gewenste en noodzakelijke investeringen voor de duurzame doorontwikkeling van het bedrijf. Om dat sneller te kunnen doen, kunnen
startende boeren en tuinders daarvoor een VVK aanvragen, een achtergestelde borgstellingslening. Deze regeling verlaagt de financiële drempel
voor de jonge ondernemers om de continuïteit van hun bedrijven sneller
toekomstgericht – duurzaam – te versterken. In de campagne Groeien naar
morgen van het Ministerie van LNV wordt dit nog nieuwe instrument
nadrukkelijk onder de aandacht van jonge agrarische ondernemers
gebracht.
Bedrijfsopvolging, bedrijfsoverdracht en bedrijfsovername moeten tijdig
en zorgvuldig worden gepland. Het Ondernemersplein en de KVK helpen
ondernemers bij het proces van bedrijfsoverdracht door voorlichting en
informatie te geven. Informatie vanuit de rijksoverheid hierover is te
vinden op de website: https://ondernemersplein.kvk.nl/. Ook de twee
genoemde MKB-deals besteden aandacht aan bedrijfsopvolging.
Daarnaast is een uitgebreid scala aan commerciële partijen actief die
advies geven op deze thema’s aan familiebedrijven.
De Staatssecretaris van Economische Zaken en Klimaat,
M.C.G. Keijzer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 32 637, nr. 434

5