Ondernemen met Landschapsdiensten
Hoe houtwallen, stadsparken en watergangen duurzaam kunnen bijdragen aan economie en leefomgeving
Eveliene Steingröver
Paul Opdam
Sabine van Rooij
Carla Grashof-Bokdam
Marja van der Veen

Alterra rapport 2208. Alterra, Wageningen UR
In opdracht van het Interdepartementaal programma biodiversiteit

Vooraf
Deze handreiking laat zien hoe de natuurlijke processen in het
landschap kunnen worden benut voor het versterken van de economie en een gezonde en mooie leefomgeving.
Daarbij staan landschapsdiensten centraal. Deze diensten worden
door de groenblauwe dooradering geproduceerd. Dit is het netwerk
aan half-natuurlijke elementen in het landschap. Dit netwerk dooradert die delen van het landschap die worden gebruikt voor het
produceren van voedsel en voor wonen en werken. Sloten, wegbermen, dijken, perceelsranden, tuinen en parken behoren bijvoorbeeld tot de groenblauwe dooradering. Als netwerk, dus met elkaar,
dragen ze bij aan de economische, sociale en ecologische waarde
van stad en land.
Deze waarde ontstaat doordat de groenblauwe dooradering diensten levert, zogenaamde landschapsdiensten. Daarom kun je met
groenblauwe dooradering ondernemen, en kan de maatschappij
daarvan profiteren. Deze handreiking laat zien hoe dat werkt, wat
er voor nodig is, waarom samenwerking belangrijk is, welke partijen betrokken zijn en welke rollen die spelen.
Het leveren van landschapsdiensten door middel van groenblauwe
dooradering verkeert in het stadium van experimenteren. Er is nog
veel te winnen en veel te leren. Deze handreiking wil daar een bijdrage aan leveren.

2

1. Voor wie is deze handreiking bedoeld en wat
kun je ermee?
Waarover gaat het?
Deze handreiking gaat over landschapsdiensten, die worden
geproduceerd door het natuurlijke systeem, dus door het natuurlijke deel van onze landschappen (bijv. de groenblauwe dooradering) en door natuurgebieden. Landschapsdiensten leveren voordelen op voor mensen.
Iedereen die een stuk landschap of kleinschalige natuur bezit (een
boer, een bewoner met een grote tuin, een stad, en een beheerder van dijken en wegbermen), kan de potenties van de groenblauwe dooradering benutten en deze zo beheren dat er (meer)
landschapsdiensten worden geproduceerd. Als je dat doet ben je
ondernemer in deze diensten, de diensten zijn je product en de
groenblauwe dooradering is je productiemiddel. En dan ga je
natuurlijk op zoek naar afnemers, oftewel belanghebbenden, die
partijen die belang hebben in deze diensten, erom vragen of er van
profiteren zonder dat ze het in de gaten hebben.

Doel van de handreiking?
In deze handreiking maken we duidelijk hoe een markt voor landschapsdiensten kan werken, hoe we een dergelijke markt aan de
gang krijgen, welke typen diensten er worden aangeboden en hoe
de vraag naar deze diensten kan worden ontwikkeld.

Voor wie geschreven?
De handreiking is in principe bruikbaar voor iedereen die met deze
markt te maken heeft: aanbieders en vragers, politici en natuurbeschermers, stedelijke groenbeheerders, agrarische natuur verenigingen, waterschappen, bedrijven, bewonersverenigingen. Maar ook
voor alle koepels en collectieven van belanghebbenden die initiatieven willen nemen en/of als loket willen fungeren voor individuen en
partijen om deze te enthousiasmeren. Dus voor private èn publieke
partijen. We introduceren in deze handreiking de rol van “marktmeester”. We zijn er namelijk van overtuigd dat deze rol cruciaal is
om de markt van de grond te krijgen. Dat komt omdat de markt zowel private als collectieve belangen dient. Deze handreiking is met
name bedoeld voor potentiële marktmeesters.

Zo bezien spreken we over een markt met aanbod en vraag.
In dit geval bestaat het aanbod niet uit horloges of iets dergelijks,
maar uit diensten. Net als op een markt zijn er tientallen diensten,
aangeboden door uiteenlopende ondernemers. Net als op een markt
wordt het interessant als je diensten samen aanbiedt, omdat je
meer klanten kunt bedienen. Net als op een markt is er iemand nodig, een marktmeester, die vraag en aanbod coördineert, zodat er
niet te veel van het een en te weinig aanbod van het ander is.

3

4

Landschapsdiensten in ontwikkeling

Leeswijzer

Met landschapsdiensten verandert het denken over natuur en biodiversiteit in de maatschappij radicaal. Denken vanuit landschapsdiensten zet natuur neer als een gemeenschappelijk belang in
plaats van als een sectoraal belang, als productiesysteem waar veel
partijen economisch, sociaal of ecologisch baat bij hebben. Door
beheer van groenblauwe dooradering kan op landschapsdiensten
worden gestuurd. Werken met landschapsdiensten vergt dus een
omslag in denken.

Deze handreiking heeft de volgende opbouw:

Landschapsdiensten staan nog in de kinderschoenen. Er wordt
steeds vaker over gepraat, maar om er in de praktijk mee te kunnen werken is nog heel veel nodig: meer kennis, meer ervaring,
meer aandacht, meer draagvlak. Deze handreiking is een eerste
stap de beschikbare kennis en ervaring bij elkaar te brengen, met
als doel meer aandacht en draagvlak te creëren, maar ook om een
lijn uit te zetten voor nieuwe kennis en ervaring.

Hoe werkt het? Denken in vraag en aanbod (hoofdstuk 3)
• Hoe werkt het fysieke systeem?
- Hoe levert het natuurlijke systeem LD?
- Belang van biodiversiteit voor LD
- Belang van GBDA voor biodiversiteit
• Hoe zou het economische systeem moeten werken?
- Hoe ondernemen met het natuurlijke systeem?
- Door stapelen van LD ontstaat meer profijt
- Door samenwerking ontstaat meer rendement
- Potentiële afnemers van LD
- Hoe verbind je vraag en aanbod?
- Wat is er nodig voor een markt in vraag en aanbod?

De rechter pagina’s voeren u met een doorlopende tekst langs deze
punten, op de linker pagina vindt u voorbeelden ter illustratie.

Waar gaat het over? Groenblauwe dooradering en landschapsdiensten (hoofdstuk 2)
• Wat zijn landschapsdiensten (LD)?
• Wat is groenblauwe dooradering (GBDA)?
• Waarom kiezen we GBDA als fysieke basis voor het produceren
van landschapsdiensten?

Hoe organiseer je het? (hoofdstuk 4)
• Hoe organiseer je het marktmechanisme van vraag en aanbod?
• Welke stappen zijn hiervoor nodig?
• Hoe kunnen we de financiële verevening regelen?
Hoe financier je het? (hoofdstuk 5)
Investeren in GBDA in bijdragen aan duurzame ontwikkeling
(hoofdstuk 6)

5

Met “groenblauwe dooradering” wordt het netwerk van lijnvormige en kleine vlakvormige landschapselementen bedoeld, die het stedelijk en landelijk gebied dooraderen. Voorbeelden zijn bomenrijen, hagen en ruigtestroken (groene dooradering) en beken, groenstroken
en watergangen in de stad, sloten en greppels op het platteland (blauwe dooradering).
Andere termen die hiervoor gangbaar zijn “groenblauwe netwerken” of “groene infrastructuur”, of in de EU-terminologie “green infrastructure”.

6

2. Waar gaat het over? Groenblauwe
dooradering en landschapsdiensten
Bouwstenen en begrippen
De term ecosysteem herinnert ons eraan dat een stuk natuur of
een landschap opgevat kan worden als een systeem dat kringlopen
in stand houdt en reguleert. Daardoor wordt het systeem aarde
inclusief de menselijke soort in stand gehouden. Ecosystemen zijn
overal te vinden, op land en zee, in de stad en op het platteland, op
grote en op kleine ruimteschaal. Een tuin kan worden opgevat als
een ecosysteem, net als een meer, een poel, een bos of een houtsingel.
Groenblauwe dooradering (GBDA) is het netwerk van relatief
natuurlijke landschapselementen in het landschap, zowel op het
platteland als in de stad. De rest van het landschap wordt primair
gebruikt voor bebouwing of intensieve voedselproductie. Het netwerk dooradert het intensief gebruikte deel van het landschap als
een natuurlijk systeem. Door het meer natuurlijke karakter spelen
zich hier andere, natuurlijke, processen af. In deze processen speelt
de biodiversiteit, dus het collectief aan wilde planten en dieren, een
sleutelrol. Door die processen functioneert de groenblauwe dooradering als een ecosysteemnetwerk. Voorbeelden van die processen zijn het vasthouden van water en het in stand houden van roofvijanden die schade veroorzakende insecten in gewassen eronder
houden. Maar ook het vastleggen van fijne stofdeeltjes uit de lucht.
Dergelijke functies zijn nuttig voor mensen: boeren sparen geld uit
aan pesticiden, de lucht die mensen inademen wordt gezonder, en
waardevolle bezittingen lopen minder schade doordat overstromingen minder vaak voorkomen.

Wanneer aan dergelijke natuurlijke processen waarde wordt toegekend, omdat een of meer partijen er belang bij hebben, spreken we
van een ecosysteemdienst of landschapsdienst. Er is dan immers sprake van mogelijke afnemers.
De term landschapsdienst benadrukt de nutsfunctie van de natuur.
Iemand die een stuk landschap bezit, kan er dus landschapsdiensten mee produceren. Voor een dergelijke ondernemer is het
natuurlijke systeem zijn productiemiddel. De ondernemer levert de
diensten, het ecosysteem produceert ze. Landschapsdiensten bieden mensen dus voordelen die zijn uit te drukken in termen van
(financiële) waarde.
Landschapsdiensten komen dus niet uit de lucht vallen, de natuur
moet er werk voor doen, ook de natuur in de groenblauwe dooradering. Mensen beseffen dat vaak niet. Schone lucht en schoon water
worden als vanzelfsprekend aangenomen: “De overheid zorgt daarvoor”. Maar het is de natuur die het werk levert. Er zijn technische
alternatieven voor waterzuivering, maar die kosten veel geld, een
investering die ook in GBDA kan worden gedaan. Wanneer mensen
zich bewust zijn van wat de natuur aan diensten levert, kunnen ze
de groenblauwe dooradering gaan versterken met het doel grotere
voordelen uit landschapsdiensten te halen.

7

Landschapselementen geven identiteit aan het landschap

Verwante termen
De maatschappelijke waarden die groenblauwe dooradering levert
noemen we in deze handleiding “landschapsdiensten”, wat je kunt
definiëren als “ecosysteemdiensten” geleverd door het landschap.
De term landschapsdiensten is in de wetenschap gelanceerd voor
toepassing van ecosysteemdiensten in gebiedsprocessen, maar is
nog niet volledig ingeburgerd.
De term die in het Europese beleid wordt gehanteerd is “ecosystem services”.
De term Groenblauwe diensten verwijst naar een beleidsinstrument voor beheersvergoedingen.

8

Waarom zoveel nadruk op groenblauwe dooradering?
Het hele landschap levert landschapsdiensten, niet alleen het deel
dat we hier met groenblauwe dooradering aanduiden. Een akker
levert bijvoorbeeld voedsel, en de boer benut als ondernemer deze
dienst. Toch beperken we ons hier tot groenblauwe dooradering,
vanwege de volgende voordelen:
1.

GBDA is overal te vinden. GBDA dooradert het agrarische
productielandschap, houtproductiebossen, multifunctioneel
landschap en het stedelijk landschap.

2.

GBDA is veelzijdig. GBDA is ruimtelijk goed te combineren
met voedselproductie, bedrijvigheid of wonen.

3.

GBDA bevordert duurzaamheid. GBDA levert diensten met
sociaal, ecologische en economische waarde. Met GBDA kun
je daarom agrarische en stedelijke landschappen ontwikkelen
en met elkaar verbinden volgens principes van duurzaamheid.

4.

GBDA is de groene motor. GBDA draagt bij aan landschapsdiensten en houdt zo het economisch productievermogen in
stand en versterkt deze.

5.

GBDA kun je zien, het is concreet en het is mooi. Het is te vens bepalend voor de identiteit van het landschap: GBDA
verfraait het landschap en versterkt de herkenbaarheid er
van. Identiteit speelt een belangrijke rol bij het maatschappelijk draagvlak om op een andere manier naar natuur te
kijken. Wanneer we met investeringen in GBDA de regionale
identiteit kunnen versterken, brengt dat partijen bij elkaar.

6.

GBDA is flexibel van vorm. Eén begrip, een veelvormig uiterlijk.

7.

GBDA is multifunctioneel. Het netwerk van groene en blauwe
landschapselementen levert ook nu al belangrijke
landschapsdiensten en dus maatschappelijke baten op. Het
bijzondere hierbij is dat de GBDA vaak aan verschillende partijen tegelijk een landschapsdienst levert.

8.

Plannen met GBDA maakt een gebiedsproces eenvoudiger.
In gebiedsprocessen worden doelen op het gebied van
water, landbouw, landschap, natuur etc. tegelijk opgepakt.
Hierbij zijn veel partijen betrokken, vanwege hun grondpositie of het belang dat ze hebben bij de realisatie van de
doelen. Al die partijen verenigen op een gedragen visie en
inrichting is complex. Plannen met GBDA maakt een gebiedsproces eenvoudiger omdat het netwerk van landschapselementen aan meerdere doelen bijdraagt en meerdere partijen tot nut kan zijn. Hierdoor wordt de realisatie van de
doelen goedkoper en worden deze breder gedragen.

9.

Plannen met GBDA: behoud maar ook ontwikkeling.
Met GBDA is het mogelijk om zowel het cultuurhistorisch
patroon te versterken, als om het landschap opnieuw uit
te vinden. Het gaat dus niet alleen over het behoud van
structuren uit het verleden, het gaat vooral over het vorm
geven aan het landschap van de toekomst. Een landschap
dat de gewenste landschapsdiensten voor de toekomst levert, en maatschappelijk is verankerd. Het landschap krijgt
betekenis als systeem voor duurzame ontwikkeling.

9

Voorbeeld GBDA voor natuurlijke plaagonderdrukking
De Hoeksche Waard
In de Hoeksche Waard hebben een groot aantal actoren (boeren,
waterschap, Staatsbosbeheer, Provincie Zuid Holland, Prorail, ministerie van VROM en van V&W) de handen ineen geslagen voor het
plannen en realiseren van een netwerk van groenblauwe dooradering die natuurlijke plaagonderdrukking kan leveren.
Een dergelijk netwerk van dijken, kreken, bermen en akkerranden
kan een scala van landschapsdiensten leveren:
• minder kosten door minder noodzaak voor het spuiten van gewassen met bestrijdingsmiddelen,
• verbeterde waterkwaliteit: doordat er minder bestrijdingsmiddelen hoeven te worden gebruikt, blijft het water schoner,
• versterking van de identiteit van het landschap door versterking
van typerende landschapselementen,
• groener imago van de boeren,
• een aantrekkelijker landschap voor recreatie.

10

In een aantal pilotgebieden is de benodigde groenblauwe dooradering (ook wel: functionele agrobiodiversiteit; FAB) gerealiseerd en
is er een aantal jaar ervaring opgedaan met de effectiviteit voor
plaagonderdrukking.
Gebleken is dat door natuurlijke plaagonderdrukking het aantal malen spuiten flink teruggebracht kan worden. Ook is gebleken dat de
boeren milieuvriendelijke middelen kunnen gebruiken.
Bron: Geertsema et al., 2004.

!
W
NO
bu
y

.c

Om met GBDA te ondernemen en er landschapsdiensten mee te
produceren is een andere manier van denken nodig. In dit hoofdstuk laten we zien:
•
•

Cli
ck

to

om

Cli
ck

o c u -tr a c k

hoe het fysieke systeem werkt. Onder welke voorwaarden
kunnen natuurlijke processen in de GBDA landschapsdiensten
leveren?
hoe het economische systeem zou kunnen werken. Wanneer is
het voor partijen interessant om met GBDA te gaan onder-nemen?

Het werkt het fysieke systeem van GBDA?
De onderstaande figuur illustreert dat tussen aanbod en vraag een
keten van schakels zit. Deze begint met de eigenaar/beheerder van
een stuk landschap. Hij kan de fysieke vorm (oppervlakte, breedte,
samenstelling etc.) van de GBDA op zijn land veranderen. Omdat
de fysieke vorm de natuurlijke processen bepaalt, verandert hij met
de vorm ook het niveau van de landschapsdiensten die de GBDA
levert en daarmee dus ook de waarde voor de afnemers. De waarde
van de landschapsdienst is afhankelijk van het belang dat de afnemers erbij hebben. Wanneer er sprake is van vraag en aanbod voor
bepaalde diensten kunnen deze op elkaar worden afgestemd op een
markt. En hoe groter de vraag en/of de behoefte aan de te leveren
diensten van de GBDA, hoe groter het profijt kan zijn dat dit de
eigenaar/beheerder kan opleveren.

w

w

w

.d

w

w

w

3. Hoe werkt het? Denken in vraag en aanbod

Er bestaat dus een verband tussen de vorm van GBDA en de waarde die daaruit voortvloeit voor afnemers van landschapsdiensten.

Fysieke systeem
GBDA

Sociale systeem
Natuurlijke
processen

Waarde

Belang

Landschapsdiensten
aanbieders

Markt

vragers

Biodiversiteit: voorwaarde voor landschapsdiensten
Biodiversiteit is de motor van een ecosysteem. De diensten die de
GBDA levert, worden in feite geleverd door de planten en dieren die
erin leven en de natuurlijke processen die daar bij horen. Daarom is
biodiversiteit een belangrijke voorwaarde voor het leveren van veel
landschapsdiensten. In het voorbeeld van de Hoeksche Waard zijn
het de natuurlijke vijanden in de akkerranden en de wegbermen die
de landschapsdienst plaagbestrijding leveren door de plaaginsecten
uit de gewassen aan te pakken.

11

.d

oc

Synergie tussen natuurgebieden en landschapselementen:
Natuurgebieden en groenblauwe dooradering versterken elkaar:
Door de aanwezigheid van natuurgebieden in de omgeving wordt
de soortenrijkdom in de groene en blauwe landschapselementen
vergroot. Vele diersoorten, zoals bijvoorbeeld de Groene specht of
de Das, maar ook plantensoorten zoals de Grootbloemige muur,
zullen vaker in groene landschapselementen te vinden zijn als deze
in de buurt liggen van grotere bosgebieden. De biodiversiteit op het
platteland of in de stad wordt daardoor hoger. Andersom biedt de
groenblauwe dooradering ook een belangrijk leefgebied voor vele
planten- en diersoorten, en versterken ze op hun beurt de populaties in de grotere natuurgebieden.

12

Biodiversiteit zelf wordt ook als landschapsdienst gewaardeerd.
Bewoners en recreanten zien graag vlinders, vogels en bloeiende
planten in hun tuin of tijdens een wandeling of fietstocht. Mensen
kennen aan biodiversiteit een signaleringsfunctie toe: soorten zijn
indicatoren voor processen in hun omgeving die ook de mens raken. Denk bijvoorbeeld aan zwaar giftige stoffen als DDT waaraan
in de jaren 60-70 van de vorige eeuw roofvogels dood gingen, en
die ook schadelijk zijn voor de mens.

het onderling contact is geringer, waardoor lokale “ongelukken”
(uitsterven of verdwijnen van soorten) minder snel opgevangen
worden door kolonisatie. Zo bleken Winterkoningen na een strenge
winter uit de houtwallen te zijn verdwenen, maar nog wel voor te
komen in het beboste deel van het landschap. Dus herstel na verstoring treedt sneller op door de nabijheid van natuurgebieden.
Omgekeerd draagt de GBDA ook bij aan de biodiversiteit in nabije
natuurgebieden. Dit is belangrijk bij klimaatverandering wanneer
GBDA dienst doet als buffer (tijdelijk leefgebied bij verdroging of
overstroming van natuurgebieden) of als verbinding (wanneer het
geschikte verspreidingsgebied naar het noorden opschuift).

In GBDA leeft een grote diversiteit aan planten- en diersoorten,
sommigen soorten komen zelfs alleen in de GBDA voor. De biodiversiteit (soortensamenstelling), en dus de diensten die de GBDA
oplevert zijn afhankelijk van de fysieke structuur:

De nabijheid van de EHS waarborgt het functioneren van ecosystemen beter, en vergroot de bedrijfszekerheid voor levering van
landschapsdiensten, vooral op de lange termijn.

F -X C h a n ge

F -X C h a n ge
W
NO
bu
y

to
ck

c u -tr a c k

.c

Bovenstaande eigenschappen van de GBDA zijn dus de knoppen
waaraan we kunnen draaien om diensten te verbeteren.
Er is geen minimum hoeveelheid GBDA aan te geven voor biodiversiteit; deze hangt af van de gekozen ambitie. Zo neemt de bedrijfszekerheid toe met de soortenrijkdom en de dichtheden waarmee
soorten voorkomen, en die kunnen we dus instellen door te draaien
aan de knoppen breedte of dichtheid. Het netwerk op de schaal
van gebieden en landschappen dat hiervoor nodig is levert de beste
garantie op goed functionerende diensten. Daarom geldt: hoe meer
bedrijven samen investeren, des te hoger het rendement voor ieder
afzonderlijk. Maatregelen die niet aansluiten bij een netwerk leveren minder op maar kunnen wel een goed begin zijn.

GBDA in de nabijheid van de EHS levert synergie op
De aantallen planten- en diersoorten veranderen jaarlijks, doordat
veel soorten gevoelig zijn voor weersveranderingen. In de GBDA is
het voorkomen van soorten minder stabiel dan in natuurgebieden
zoals de EHS en heeft weersverandering een groter effect.
De dichtheid waarmee soorten in de GBDA voorkomen is lager en

Cli

m

o

.d o

w

w

w

Cli

ck

to

bu
y

NO

W

!

PD

!

PD

w

de breedte van de landschapselementen,
de dichtheid waarmee ze het landschap dooraderen,
de totale oppervlakte van alle elementen in het netwerk,
het type begroeiing,
en de structuur van de begroeiing.

w

•
•
•
•
•

w

.d o

Keuze: mate van
functioneren

Landschapsdiensten

GBDA

Biodiversiteit
profiteert,
afhankelijk van
vorm

Biodiversiteit

Keuze:
mate van
bedrijfszekerheid

13

c u -tr a c k

.

Voorbeelden multifunctionele GBDA
Bufferstroken en natuurvriendelijke oevers

Project “Boeren als waterbeheerders in de Vechtvallei”

Bufferstroken zijn stroken bloemrijk grasland van een paar meter
breed, die worden aangelegd tussen boerenland en een watergang. Door deze bufferstroken komt er minder mest en bestrijdingsmiddelen in de watergang terecht, en verbetert de waterkwaliteit. Natuurvriendelijke oevers zijn oevers met een flauw
talud, waardoor er ruimte voor flora en fauna ontstaat die op de
overgang van nat naar droog voorkomen.

Het Waterschap Amstel, Gooi en Vecht en Agrarische Natuur- en
Landschapsvereniging Vechtvallei voeren in nauw overleg een project uit voor de aanleg en beheer van natuurvriendelijke
oevers langs de Vecht. Aanleiding was de Kader richtlijn water en
de wens van het waterschap om watergangen natuurlijker in te
richten. Boeren worden vergoed voor en werken vrijwilliger meeaan de aanleg en het beheer van natuurvriendelijke oevers op hun
land. Hiermee ontstaat er meer ruimte voor waterberging, en ook
voor natuur. Ook verbetert de waterkwaliteit doordat de natuurlijke
begroeiing in de verbreedde oeverzone stikstof, fosfaat en zware
metalen vastlegt.

Bufferstroken en natuurvriendelijke oevers kunnen tal van landschapsdiensten leveren, voor diverse “afnemers”:
• verbeteren van de waterkwaliteit (belang waterschap),
• het verbinden van natuurgebieden (belang natuurorganisaties),
• een aantrekkelijker landschap (belang bewoners- en recreantenorganisaties),
• bijdrage aan het afvangen van fijnstof (publiek belang; regionale overheden).
Door een bufferstrook met een natuurvriendelijke oever te combineren worden deze landschapsdiensten nog eens versterkt.
Het verbeteren van de waterkwaliteit met GBDA is voor waterschappen een belangrijk instrument om te voldoen aan de opgaven die het gevolg zijn van de Kaderrichtlijn water. Met de
verwachte klimaatverandering worden de landschapsdiensten die
bufferstroken en natuurvriendelijke oevers bieden voor waterbeheer en natuur in de toekomst alleen maar urgenter.

14

Het project loopt van 2007 tot 2021. In 2009 was er al zo’n 6.5 km
natuurvriendelijke oever aangelegd.

Hoe zou het economische systeem kunnen werken?
Stel: u bent agrariër of landgoedeigenaar. Wat is er nodig om te
kunnen ondernemen met landschapsdiensten (LD)? En kunt u zo’n
ondernemer zijn?
U produceert diensten voor anderen en hoopt dat de afnemers er
voor willen betalen zodat zowel investeringskosten worden gedekt,
als een inkomen wordt gegenereerd. Een landschapsdienst wordt
geproduceerd door de ecosystemen in het landschap, dus door de
groene en blauwe landschapselementen. Dit zijn uw productiemiddelen. Het stuk landschap dat u bezit of dat u namens een eigenaar
of de maatschappij beheert, kunt u gebruiken om te ondernemen
met landschapsdiensten. U kunt de fysieke vorm van de GBDA zo
aanpassen dat er meer of waardevollere landschapsdiensten worden geproduceerd.

Stapelen van diensten levert meer profijt
Uw onderneming wordt profijtelijker wanneer u meer diensten met
hetzelfde productiemiddel ontwikkelt. Bedenk daarom welke diensten u met de GBDA kan produceren, en ga na wie er belang bij
zouden kunnen hebben. U kunt er ook zelf voordeel van hebben,
bijvoorbeeld doordat uw moestuin minder schade ondervindt van
Preimot en Uienvlieg. De kans dat uw GBDA rendabel is neemt toe
naarmate er meer diensten tegelijk worden geproduceerd die voor
een brede groep afnemers van waarde zijn. U kunt als ondernemer
de vraag naar landschapsdiensten ook stimuleren: marketing of
vraagsturing (zie stapelingskaart pagina 34).

Samenwerking levert meer rendement
Nogal wat landschapsdiensten vragen om GBDA op een regionaal
schaalniveau. Dat vraagt om samenwerking tussen aanbieders om
de dienst efficiënt of met meer bedrijfszekerheid te produceren. Zo
vraagt de dienst natuurlijke plaagonderdrukking in landbouwgewassen al gauw om 10 bedrijven die samen een aaneengesloten netwerk vormen. Bij kleinere units is de dienst minder bedrijfszeker.
Voor elke landschapsdienst zijn er uiteenlopende afnemers en belanghebbenden. Enkele voorbeelden:
•
•
•

Een waterschap heeft belang bij het vergroten van het water
vasthoudend vermogen van het landschap,
Een ondernemer heeft baat bij vestigingsvoorwaarden die
samenhangen met de positieve invloed van GBDA op de gezondheid van haar werknemers,
Een overheid (die namens de maatschappij de cultuurhistorische
waarde van een landschap bewaakt) heeft baat bij het versterken van de identiteit van het landschap met GBDA.

Tal van partijen kunnen belang hebben bij landschapsdiensten.
Vaak is dat belang nog niet onder woorden gebracht in de vorm van
een vraag. GBDA vangt fijnstof in, maar niet veel mensen realiseren
zich dat GBDA onze lucht zuivert. Zowel private (eigenbelang) als
publieke (collectief belang) partijen kunnen belanghebbend zijn, ze
kunnen in of buiten het gebied gevestigd zijn, en hun belang kan
economisch, sociaal of ecologisch van aard zijn.
Ook voor vragers geldt dat samenwerking rendeert. Een coalitie van
vragers kan door effectieve vraagsturing macht uitoefenen in een
gebiedsproces. Ze kan ook de overheid beïnvloeden en deze overtuigen van het belang van haar rol als marktmeester.

15

Groen dak voor Erasmus ziekenhuis

“We kunnen er niet meer omheen: natuur is gezond”

Gemeente Rotterdam, Erasmus Medisch Centrum en Stichting Erasmus Medisch Centrum Vriendenfonds financieren gezamenlijk een
vegetatiedak van 12.500 m2 op het nieuwe gebouw van het Erasmus MC en op het bestaande Sophia Kinderziekenhuis. Een groene
omgeving stimuleert het herstel van patiënten, en levert daardoor
geld op.
De gemeente stimuleert de aanleg van groene daken omdat het
steeds vaker steeds harder regent en de riolen moeite hebben met
een vlotte afvoer. In een dichtbebouwde omgeving zijn groene
daken een nieuwe mogelijkheid om die extra neerslag tijdelijk te
bergen. Bovendien zorgen groene daken voor een vermindering van
de CO2-uitstoot en verbetering van de luchtkwaliteit.

Jolanda Maas toonde aan dat er een sterke relatie is tussen gezondheid van mens en een natuurlijke omgeving (2008; Vitamine G:
Natuurlijke omgevingen - Gezonde omgevingen). Deze gevonden
relatie is het sterkst voor angststoornissen en depressies.
Uit onderzoek van Roger Ulrich uit 1984 blijkt dat patiënten die een
galblaasoperatie hebben ondergaan, sneller herstellen en minder
medicatie nodig hebben als ze op een kamer liggen met uitzicht op
natuur in vergelijking met patiënten die op een blinde muur uitkijken. Vergelijkbare resultaten werden gevonden in werksituaties: bij
uitzicht op een groene omgeving functioneren werknemers beter
dan bij uitzicht op een blinde muur. Gevangenen die uitkijken op
een blinde muur melden zich vaker ziek dan gevangenen die uitkijken op grasland en bos.

Bron:www.groenendestad.nl

Bron:www.meesterbrein.com

Kosten aanleg en onderhoud
groen dak ziekenhuis

Grotere verdamping 
Vermijden kosten koeling
ziekenhuis

Vertraging afvoer hemelwater 
Vermijden investering in
grotere afvoercapaciteit riolering

Binding van fijnstof 
Verbetering leefklimaat
in omgeving
Groen uitzicht bevordert
herstel patienten 
Lagere ziekenhuiskosten

16

Langere levensduur dakbedekking
 Verminderen afschrijvingskosten

Aantrekkelijk uitzicht vanuit
Omliggende gebouwen 
Verbetering vestigingsklimaat

Verbinden van vraag en aanbod: de productieketen
Het verbinden van vraag en aanbod loopt via vele schakels; de productieketen. Stel, een bedrijf overweegt te investeren in een groene
mantel om de bedrijfslocatie. Groen zorgt voor gezondere werknemers, wat in het belang van het bedrijf is; minder ziekteverzuim
betekent hogere productiviteit. Dit effect heeft duidelijk economische waarde, maar wordt (nog) niet als aparte post in de jaarbalans
van bedrijven opgenomen.
Investeren in een groene omgeving kan een bedrijf ook rendement
opleveren in de vorm van imagoverbetering, en een sterkere positie
bij het aantrekken van schaars, hoog opgeleid personeel. Ook hierbij zijn de effecten moeilijk en soms pas op langere termijn zichtbaar, omdat de relatie met het omringende landschap niet direct te
leggen is.
Als het bedrijf voldoende grond rondom het gebouw bezit, kan zij
zelf handelen en de vraag naar betere gezondheid omzetten in een
investering in de groene mantel. Is die grond niet beschikbaar, dan
heeft het bedrijf belang bij de ontwikkeling van GBDA in zijn directe omgeving. Als vrager kan het bedrijf dan op zoek gaan naar
potentiële aanbieders met grond, bijvoorbeeld andere bedrijven of
de gemeente. Maar andersom geldt ook dat investering op het bedrijfsterrein ook in het belang is van de lokale bevolking in de nabijgelegen woonomgeving. Het bedrijf is dan een interessante partij
om samen de wijkwoon groener en duurzamer te maken.
Uit bovenstaande voorbeelden blijkt dat de productieketen dus
meestal vertakt is.
GBDA ontwikkelen: een markt van vraag en aanbod
In deze handreiking gaan we uit van sturing door een gereguleerde
markt (in plaats van vrije markt) omdat we te maken hebben met
collectieve en private belangen.

Bij marktsturing gaat het er om vraag en aanbod met elkaar te verbinden en op elkaar af te stemmen. Dit werkt alleen als er aan vier
voorwaarden is voldaan:
•
•
•
•

er is zowel vraag als aanbod van landschapsdiensten,
vraag en aanbod worden bij elkaar gebracht (met overbrugging
van verschillen in ruimte en tijd),
de vragende partij is medefinancier, en kosten en baten zijn
financieel verevend,
de overheid neemt een stimulerende en regulerende rol.

Benodigd: een marktmeester
Voor het stimuleren en op elkaar afstemmen van vraag en aanbod
is er een “marktmeester” nodig.
Deze kan twee rollen vervullen: die van initiator en van regisseur. De initiator verkent en bereidt de markt voor: is er behoefte
aan een markt, van welke diensten, en bij wie? Wie zijn de aanbieders en wie de vragers? Hoe krijgt de markt voldoende belangstelling? Dit zal in veel gevallen vragen om de ontwikkeling van een
loketfunctie, waar partijen en individuen die belangstelling hebben
om initiatieven te ontwikkelen met hun vragen terecht kunnen. Vragen zoals: hoe regel ik mijn cofinanciering, wat voor landschapsdiensten kan ik leveren en waar zitten mijn vragers?
De regisseur neemt daarna het stokje over, en brengt de aanbiedende en vragende partijen bij elkaar. Wat moet er in het landschap
gebeuren om aan de toenemende vraag te voldoen? Levert dat voldoende op om het voor een ondernemer interessant te maken? Hoe
ziet het ondernemersplan eruit? Doel van deze fase is een zelfsturend proces op gang te brengen. De markt moet vol kramen staan
en druk bezocht gaan worden, het moet duidelijk worden wat er te
verhandelen valt en welke prijzen er te maken zijn. De derde en
laatste fase is het aan de gang houden van het zelfsturende proces.

17

Biodiversiteit in en om Leiden
Op 12 juni 2009 is het rapport: “Gezamenlijke visie Biodiversiteit in
en om Leiden” uitgebracht. Hierin staan ideeën voor en door burgers over het verhogen van biodiversiteit in de stad, zoals eetbare
balkons en drijvende tuinen.

18

De rol van de overheid
Het ontwikkelen van landschapsdiensten door GBDA vraagt om het
creëren van vraag en aanbod. Anders gezegd: we gaan van sturing
via ruimtelijke ordeningsregels, naar sturing via een marktmechanisme.
Het gaat om een gemengde markt van private en van collectieve
diensten, waarvan de waarde niet altijd in geld is uit te drukken,
en de baten van investeringen vaak in de toekomst liggen. Bij collectieve waarden heeft de overheid de taak de verhouding tussen
individueel en maatschappelijk belang te regelen. Zo kan ze de
vraag naar collectieve diensten bevorderen (bijv. schone lucht), of
aanbieders stimuleren meer samen te werken (bijv. om voldoende
oppervlakte GBDA te realiseren).
De overheid kan dit doen door (tijdelijke) financiële prikkels of
voordelen, maar ook kan zij beperkingen opleggen (vergelijk: niet
te veel kramen met hetzelfde aanbod). Als vandaag investeren
toekomstige kosten bespaart, kan zij een mechanisme instellen om
dit tijdsverschil te overbruggen. Ook kan zij zelf als vrager naar een
collectieve dienst optreden, in naam van de maatschappij.

Aanbieders

De overheid kan de markt dus reguleren via stimuleren (bijv. met
kennis), belonen (subsidies) of met beperkende maatregelen.
De relatie tussen vraag en aanbod speelt zich af over verschillende
ruimtelijke schalen. Stedelijke bewoners kunnen vragen om een
mooi toegankelijk landschap voor gezondheid en spirituele beleving
nabij de stad. De overheid speelt een rol bij het verbinden van de
verschillende schaalniveaus waarop vraag en aanbod zich afspelen.
De overheid vervult dan de loketfunctie, waar initiatieven kunnen
landen, waar initiatiefnemers vragen kunnen stellen, die partijen
met elkaar in contact brengt en doorverwijst.
Op grond van een beroep op de burgerplicht kan ook worden gesteld dat burgers en ondernemers geacht worden bij te dragen aan
de landschapsdiensten die bijvoorbeeld de kwaliteit van de leefomgeving op een bepaald nivo houden. Maar afgezien hiervan is duidelijk dat de verandering in denken die we in deze handreiking aanreiken gaat pas gaat werken als het voor ondernemers aantrekkelijk
wordt te investeren in GBDA.

Landschapsdienst

Vragers

1

X

2

Y

3

Z

A
GBDA
B

Dit schema illustreert de organisatieopgave. GBDA komt tot stand
door acties van grondgebruikers, die
samenwerken. Anderzijds zijn er partijen die daar baat bij hebben. Onder
die partijen kunnen zich ook weer
aanbieders van diensten bevinden
(bijv. wanneer een agrariër voordeel
heeft bij bestuiving). Al die partijen
moeten dus met elkaar verbonden
worden, en GBDA is de verbindende
schakel.

19

Aanbieders

Erasmus
Medisch
Centrum

Vegetatie‐
daken

Landschapsdienst

Vragers

Sneller herstel
patiënten

Patiënten

Koeling ziekenhuis

zorgverzekeraars

Langere
levensduur dak

Vertraging afvoer
hemelwater

Koeling omgeving

Erasmus
Medisch
Centrum
Waterschappen

Binding van fijnstof

Gemeente
Rotterdam

Aantrekkelijker
uitzicht

omwonenden

Vraag en aanbodschema, ingevuld voor het voorbeeld van Groene daken voor het Erasmus Medisch Centrum.

20

Landschapsdiensten: nu en in de toekomst
Ook al waardeert de maatschappij landschapsdiensten, er staat nu
veelal geen financiële vergoeding tegenover. Voorbeelden hiervan
zijn investeringen in de recreatieve waarde van het landschap of in
het zuiveren of vasthouden van water. Bij het ontbreken van een
betaling voor een landschapsdienst is er sprake van een imperfecte
marktsituatie.
Voor een aantal landschapsdiensten is betaling al mogelijk. Voorbeelden hiervan zijn vergoedingen voor Groenblauwe diensten, voor
agrarisch natuurbeheer of onderhoud van bufferstroken vergoed
door het waterschap. Toch wordt in deze situaties niet gestuurd op
ondernemerschap.

Nog altijd is de grondgedachte dat boeren voedsel produceren voor
de wereldmarkt, en als ze dat niet kunnen vanwege opgelegde
beperkingen in de bedrijfsvoering (bijvoorbeeld vanwege natuurbeheerdoelen) ze schadeloos gesteld worden. We spreken daarbij van
vergoedingen en compensatie. Boeren worden niet betaald voor de
diensten die ze de maatschappij leveren, hun inkomen wordt gecompenseerd als ze niet voor de wereldmarkt mogen produceren.
Er is dus geen vraagsturing naar landschapsdiensten.
Voor de toekomst wordt verwacht dat er meer mogelijkheden voor
betaling van landschapsdiensten ontstaan. Het Gemeenschappelijk
Landbouw Beleid van de EU wordt in 2013 herzien, en wordt naar
verwachting een systeem waarin niet alleen de productie van voedsel maar ook de levering van landschapsdiensten financieel kan
worden ondersteund. Ook waterschappen denken na over de meest
kosteneffectieve methode om aan hun wateropgaven te voldoen.
Het betalen voor de landschapsdiensten in het waterbeheer kan tot
de mogelijkheden gaan behoren.

21

Verrassende voorbeelden van partijen die elkaar gevonden hebben:

22

Bewoners herstellen beekloop in eigen tuinen

Stoken op streekhout

Bewoners van de Julianalaan in Arnhem ontdekten een paar jaar
geleden iets bijzonders: er stroomde kraakhelder water in het riool
onder hun straat. Het bleek om een eeuwenoude beek te gaan, die
bij de aanleg van de wijk in de dertiger jaren van de negentiende
eeuw onder de grond is gestopt.
Zonde dat niemand daar iets van ziet, dachten de bewoners. Zij
hebben de beek weer boven de grond gehaald: de Julianabeek!
Het gaat om een heel klein beekje, dat nu door zo’n 16 voortuinen
stroomt. De beek is op 28 mei 2005 feestelijk geopend.
Het waterschap en gemeente hebben voordeel omdat het water
niet via de riolering wordt afgevoerd, dat scheelt in de zuiveringskosten en de afvoercapacitieit.

Houtwallen en singels die vroeger dienden als begrenzing van
weilanden en akkers, vormen nu onmisbare onderdelen van het
coulissenschap. Ook kleine hakbosjes die vroeger het brandhout
leverden, maken deel uit van deze rijke variatie aan landschapselementen. Om deze houtopstanden te behouden, moeten ze regelmatig gekapt en gesnoeid worden. Het vrijkomende hout is een
uitstekende energiebron. In de vorm van stukhout en snipperhout
kan het gestookt worden in verwarmingsinstallaties. Met de verkoop
van deze brandstofproducten kan het landschapsonderhoud worden bekostigd. De drie Achterhoekse agrarische natuurverenigingen
‘t Onderholt, PAN Winterswijk en VAN Berkel & Slinge en vijf Duitse
districten (Kreise) werken samen om dit te realiseren.

Bron: www.beek-angerenstein.nl.

Bron: www.energiequelle-wallhecke.de/nl.

4. Hoe organiseer je het?

Aandachtspunten vooraf

De cyclus van vraag en aanbod gaat niet vanzelf lopen. De markt
is een complexe gemengde markt met private en collectieve vraag,
een deel van de vraag en de waardering is latent, de partijen denken nog niet in markttermen en de prijzen en opbrengsten zijn
onduidelijk of onbekend. Kortom: er zijn vele vragen nog niet beantwoord en er moet nog veel ontdekt worden. De cyclus moet dus
worden aangewakkerd, net als een haardvuur.

Het creëren van een markt voor GBDA is kansrijker in een groter
gebied. Dit omdat de oplevering van diensten door de GBDA effectiever is bij grootschaligere toepassing, en ook omdat er meer
potentiële afnemers van diensten zijn. Hiermee ontstaat een complexe situatie met veel partijen en belangen. In zo’n geval kan een
gebiedsbestuur of gebiedsstichting de rol van marktmeester op zich
nemen. Zij kan dan namens een coalitie vragende partijen om offertes vragen voor een bepaalde mix van landschapsdiensten, zoals
natuurlijke plaagonderdrukking, bestuiving, watervasthoudend vermogen, waterzuivering en identiteit.

Allereerst is er een vonk nodig: een externe bedreiging, een nieuw
kabinetsbeleid, etc. Maar om die vonk te laten aanslaan moet er
eerst wel wat gebeuren: de partijen die zich er voor willen inzetten
moeten bekend zijn, hun belangen in kaart gebracht. Het proces
kan starten met een groep ondernemers of met een coalitie van
vragers.
Vervolgens moeten deze partijen een gemeenschappelijk doel
ontwikkelen, een visie op hun toekomst. Dat kan zijn duurzame
landbouw, of een landschap dat beter bestand is tegen klimaatverandering, of het ondersteunen van de Ecologische Hoofdstructuur.
Hiervoor is het nodig elkaar te herkennen en erkennen als vragers
en aanbieders met uiteenlopende belangen, onderling vertrouwen
te ontwikkelen, en open te staan voor een gemeenschappelijk zoekproces. Als het goed is eindigt dit proces met een gemeenschappelijk ondernemingsplan. Het vuur moet op gang worden gebracht.
In het ideale geval blijft de cyclus daarna vanzelf lopen (zelfsturing). Maar vaak zal er behoefte blijven aan nieuwe inspiratie, bijsturen, herijken. Het vuur vraagt om nieuwe brandstof.

Een ondernemer investeert alleen in GBDA wanneer hij verwacht er
geld mee te verdienen of er voldoende voordeel van te hebben. Een
belangrijke voorwaarde voor het ontstaan van een markt van landschapsdiensten is dat de ondernemer uit de opbrengst niet alleen
zijn kosten en investeringen kan vergoeden, maar dat hij er ook
inkomen aan overhoudt. Verevening heeft een aantal lastige, nog
niet opgeloste aspecten, zoals het vaststellen van niet in geld uit te
drukken waarde van landschapsdiensten in het economische verkeer en het verevenen van waarden die collectief worden betaald
(bijv. via belastingen).
Een deel van de waarde kan ook worden uitgedrukt in termen van
uitgestelde kosten, als er sprake is van het voorkomen van toekomstige schade. Een gebiedsbestuur kan voorwaarden scheppen voor
een financieel systeem en regels vaststellen voor toekenning, bijv.
op basis van afwegingen van collectieve en private belangen. Daarbij kan het nodig zijn regels die het proces in de weg staan weg te
nemen.

23

Natuurspeelplaatsen in de stad
Kinderen blijken te dik te zijn en weinig buiten te komen. Daarnaast bleek uit onderzoek dat groen gezond is voor de mens. Kinderen preseren beter als ze veel in een groene omgeving spelen.
Daarnaast levert het groen een bijdrage aan klimaat- en hittebestendigesteden en dorpen. Natuurlijk spelen is in opmars. Veel
gemeenten en andere organisaties zoals Bureau Niche en provincie
Gelderland (project Cool Nature) springen hierop in door natuurspeelplaatsen te realiseren.
Bron: www.coolnature.nl, www.bureauniche.nl en
www.speeldernis.nl

24

Investeren in GBDA levert niet overal hetzelfde rendement op. Niet
alleen de vraag, maar ook de fysieke condities die van invloed zijn
op het leveren van de landschapsdienst kunnen ruimtelijk verschillen. Een investering op de ene plaats kan dus meer opleveren dan
op een andere plaats. Ook kunnen de aanlegkosten verschillen. In
het gebiedsproces zijn effectiviteit en rendement belangrijke criteria
bij gemeenschappelijke keuzes.
Veel landschapsdiensten zijn afhankelijk van netwerken van landschapselementen die zich over honderden hectares uitstrekken. Te
kleine netwerken zijn niet zo betrouwbaar in het leveren van diensten, zoals in het geval van plaagonderdrukking. Het rendement
van een investering in GBDA hangt daarom af van de omgeving:
maakt het landschapselement deel uit van een groter netwerk,
wordt het ondersteund door de EHS?
Er zijn ontwerpende methodieken beschikbaar om in een gebiedsproces samen de meest optimale locaties te bepalen om in GBDA te
investeren.

De vonk in het proces: op zoek naar belanghebbenden
Om het proces van vraag en aanbod op gang te brengen is het zaak
om eerst de juiste spelers om de tafel te krijgen en om een initiator te hebben. Startpunt kan zijn de realisatie van doelen uit een
gebiedsvisie of een initiatief vanuit een actor. Gedurende het proces
kunnen er nieuwe vragers en aanbieders aanschuiven en nieuwe
diensten bijkomen. De initiator speelt hierbij een belangrijke rol.
De spelers die bij aanvang om de tafel zitten, zijn de partijen die
bepaalde ambities hebben in een gebied of die betrokken zijn bij
ontwikkelingen die op het gebied afkomen. Natuurlijk moet het wel
gaan om ambities en ontwikkelingen die aan GBDA gekoppeld zijn.
Deze ambities en ontwikkelingen kunnen spelen op:
• korte èn lange termijn,
• economisch, ecologisch en/of sociaal vlak,
• privaat èn publiek belang,
• lokale, regionale en/of nationale schaal.
Sleutelorganisaties zitten tussen landelijke organisaties en individuele personen in. Zo is de LTO wellicht een te groot schaalniveau en
een individuele boer een te kleine. Een agrarische natuurvereniging
zou wel een goede partner kunnen zijn.
De spelers gaan alleen met elkaar aan tafel wanneer hen dat
meerwaarde oplevert: ze moeten zich realiseren dat het voor hen
loont energie in het proces te steken en dat dit niet kan zonder samenwerking met anderen. In dit stadium is het een belangrijke rol
van een initiator om te enthousiasmeren, waardoor er als het ware
een vonk overslaat naar de beoogde partijen. Hopelijk ontstaat er
dan een gezamenlijk gevoel van commitment dat als een lopend
vuurtje gaat werken.
Uiteindelijk moet het leiden tot een sociaal netwerk van partijen
die samen het netwerk van GBDA ontwikkelen. Dit sociale netwerk
heeft overeenstemming bereikt over welke landschapsdiensten voor
dit gebied interessant zijn en vormen een constante factor in het
gebied.

25

Voorbeeld Stap 0
Dromen over Leiden en omgeving

Weteringse Broek

Het gebiedsproces Leiden en Ommelanden is gericht op het ontwikkelen van een visie op het gebied en van een uitvoeringsprogramma. De overheden hebben ervoor gekozen om deze visie samen
met de regio bottom-up te ontwikkelen. Dit proces startte in juni
2009 met een aantal binnenstedelijke droomsessies over “groen”
en een droomsessie in het landelijk gebied van Teylingen.
In deze droomsessies is aan de gebruikers van het groen, zoals
vissers, imkers, wandelaars, veetelers, scouting, en natuurliefhebbers, gevraagd welke aspecten van groen (landschapsdiensten) zij
van belang vinden, en is hen gevraagd een gewenste groene leefomgeving “te dromen”. De individuele dromen en ideeën zijn in een
gezamenlijke visie voor het gebied ondergebracht en zijn beschreven en verbeeld in het rapport “Gezamenlijke visie biodiversiteit in
en om Leiden”. De deelnemers vonden de droomsessie inspirerend
en ook werd de bottom-up benadering gewaardeerd. Tijdens de
droomsessie is onderling vertrouwen ontstaan, een goede basis
voor vervolgstappen.

Voor de Weteringse Broek is door de gemeenten Apeldoorn en
Voorst en Waterschap Veluwe aanvankelijk een andere benadering
gekozen. Zij stelden zelf een concept masterplan op en presenteerden dit begin 2002 aan het gebied. Dit concept masterplan kreeg
onvoldoende draagvlak in de regio en is vervolgens niet afgemaakt
of geïmplementeerd.

26

De gemeenten en het waterschap hebben met de betrokkenen uit
het gebied vervolgens afgesproken opnieuw een visie te ontwikkelen, waarin de bewoners en gebruikers een belangrijke inbreng
konden hebben. De betrokken overheden gaven het gebied randvoorwaarden en doelstellingen mee. Bewoners en gebruikers konden hun ideeën en wensen inbrengen door middel van een enquête,
deelname aan gebiedsavonden en door middel van een klankbordgroep.
Ook zijn er keukentafelgesprekken gehouden. Op basis van de verkregen informatie is er een gebiedsplan opgesteld, dat wel breed
werd gedragen. Op dit moment werken overheden en gebied samen
aan de uitvoering hiervan. In het gebied zijn al een aantal initiatieven genomen op gebied van natuur, landschap en recreatie.
Een deel van de waarde kan ook worden uitgedrukt in termen van
uitgestelde kosten, als er sprake is van het voorkomen van toekomstige schade. Een gebiedsbestuur kan voorwaarden scheppen voor
een financieel systeem en regels vaststellen voor toekenning, bijv.
op basis van afwegingen van collectieve en private belangen. Daarbij kan het nodig zijn regels die het proces in de weg staan weg te
nemen.

Het vuur gaande houden: stappenplan

Initiator in een gebied

Stap 1

Aanbieders

Vragers

Divergeren

Best. borging

Convergeren

In deze fase werken de verzamelde partijen uit het sociale netwerk
samen aan het afstemmen van vraag en aanbod van landschapsdiensten, en stellen de benodigde investeringen in de GBDA vast.
De regisseur speelt hier een belangrijke rol om het commitment
vast te houden, dus als het ware het vuurtje brandende te houden,
en er zorg voor te dragen dat commitment wordt omgezet in daadkracht. Gaande het proces zal het sociale netwerk steviger en zelfstandiger (moeten) gaan werken, maar een zekere mate van regie
kan nodig blijven.

Stap 0

Visievorming met
gebiedsactoren: gewenste
landschapsdiensten

Stap 2

Aanbieders

Vragers

Stap 3

Identificatie: potentiële
locaties, combinaties

Stap 4

Prioritering:
efficiëntie, draagvlak

Stap 5

Ondernemingsplan

Bestuurlijke ondersteuning

In de meeste gebieden is er natuurlijk al het nodige gaande, en
dan hoef je niet bij nul te beginnen. Het is belangrijk om bestaande
contacten en afspraken tussen partijen zoveel mogelijk te benutten
en misschien als sprekende voorbeelden te laten werken. Wel blijft
het nuttig deze in de bredere context van ambities en ontwikkelingen van het hele gebied te plaatsen.

Stappenplan voor het bij elkaar brengen van de vraag naar en het aanbod van GBDA in een ondernemingsplan.

27

Voorbeeld stap 2

Voorbeeld Stap 3

Afkoppelen natuurgebieden: de Stippelberg

Identificeer combinaties van ecosysteemdiensten en locaties

“Een idee geboren”
In het kennis voor klimaat project “Klimaatadaptatie rurale hoge
zandgronden – Noord-Brabant” is met regionale stakeholders gezocht naar mogelijkheden om met multifunctioneel landgebruik
Noord-Brabant klimaat- en toekomstbestendiger te maken. Eén van
de ideeën was het “afkoppelen van natuurgebieden”, goed voor de
natuur en duurzaam waterbeheer. De kleine groep actoren die met
dit idee kwam kozen eerst een toepassingsgebied, de Stippelberg.

In het kader van de studie “Ontwerpen van Groenblauwe netwerken”
van Alterra, Landschap Overijssel en Provincie Overijssel is in Hardenberg een workshop georganiseerd, met een diversiteit aan actoren die elk hun eigen opgaven hadden in de gemeente.

“Op zoek naar andere belanghebbenden”
De kleine kerngroep is naarstig op zoek gegaan naar verbreding
(andere diensten) en uitbreiding (meerdere vragers en aanbieders). De nieuwe, grotere groep heeft nagedacht over de mogelijke
LD die de Stippelberg zou kunnen leveren.
Resultaat:
• grotere lijst potentiële LD,
• bredere groep van potentiële aanbieders en afnemers,
• consensus en commitment over wenselijkheid van uitvoering,
• aanhaking aan lopende processen in het gebied,
• een beter gepolijst idee voor het studiegebied,
• een gedeelde interesse en vergroting van commitment om het
idee geïmplementeerd te krijgen.
Bron: Ellen et. al, 2011

28

De workshop was een gezamenlijke zoektocht naar manieren en
plekken waar met groene en blauwe landschapselementen doelstellingen van de verschillende actoren konden worden gerealiseerd.
Hierbij werd de PLAN-IT methodiek gebruikt (zie ook pag. 34).
Door deze exercitie kregen actoren inzicht in de doelen van andere
organisaties en de (ruimtelijke) randvoorwaarden om deze doelen
met groene of blauwe landschapselementen te realiseren.
Het resultaat van de workshop was een gedeeld inzicht van de actoren in prioritaire gebieden voor het ontwikkelen van GBDA, en in de
meekoppelings-mogelijkheden die zich voordeden. Hierdoor ontstond inzicht in mogelijke partners waarmee en plekken waar zij hun
doelen met groenblauwe dooradering het meest efficiënt kunnen
realiseren.
Bron: Snepvangers et. al, 2011.

We hebben het proces van afstemmen van vraag en aanbod van
landschapsdiensten van GBDA beschreven in een stappenplan van
vijf stappen.

Stap 0.
Het proces begint met een initiator met ambitie voor een gebied,
Dat kan iemand van gemeente of provincie zijn, een gebiedscoördinator of gewoon een actor uit het gebied. De initiator brengt de
belangrijkste gebiedsactoren samen en faciliteert dat deze samen
een aantrekkelijk toekomstbeeld voor hun gebied bedenken. Welke
landschapsdiensten wensen zij van hun leef- of werkomgeving? Het
is van belang dat de actoren hierbij niet direct worden ingeperkt
door bestaande visies en doelstellingen, maar kunnen beginnen
vanuit hun eigen wensen en ideeën. Deze kunnen later aangevuld
worden of geconfronteerd worden met de doelen in bestaande
visies. Ook is het van belang om al in dit stadium bestuurlijke ondersteuning te zoeken, zodat het komende proces door hen gestimuleerd en gefaciliteerd wordt wanneer dat nodig is. Ook kan er in
deze fase een regisseur worden aangewezen, die het proces verder
gaande houdt.

Stap 1.

Afstemmen van vraag en aanbod

Op basis van de landschapsdiensten die deel uit maken van de
gedroomde toekomstvisie kunnen actoren gaan kijken waar er een
“match” is tussen vragers en aanbieders van deze landschapsdiensten. Dit kan soms leiden tot eenvoudige constructies waarbij een
vrager rechtstreeks de aanbieder betaald via een private afspraak.
In dat geval is er wellicht nog weinig regie nodig. Dit kan ook leiden
tot een gezamenlijk pakket van landschapsdiensten waarnaar vraag
is. Voor je door gaat naar stap 3 is het van belang dat de betrokken
actoren een actieve en constructieve rol innemen. Als dat zo is, is
ook bestuurlijke borging van belang voordat de volgende stap wordt
gezet.

Stap 2.

Verbreden naar andere LD en andere partijen

De partijen zoeken samen of de GBDA ook andere landschapsdiensten kan leveren die aan hun pakket kunnen worden toegevoegd.
Partijen die belang hebben bij die nieuwe diensten worden ook bij
het sociale netwerk betrokken. Het resultaat is een verbreed netwerk met overeenstemming over een verbreed pakket van landschapsdiensten. Hier wordt het proces complexer met meer private
partijen, maar waarschijnlijk ook met publieke partijen. Dit is vooral
het geval wanneer ook meer onzichtbare diensten worden meegekoppeld, zoals het afvangen van fijnstof of bodemvorming. Naarmate het sociale netwerk complexer wordt en er meer onzichtbare of
publieke belangen meespelen wordt de rol van de regisseur belangrijker.

Stap 3.

Identificeer combinaties van LD en locaties

Na overeenstemming over het verbrede dienstenpakket bepalen
de partijen samen welke combinaties van landschapsdiensten het
beste te realiseren zijn, met welke partijen, op welke locaties en
met welke GBDA.
Belangrijk hierbij is welke diensten leidend zijn, welke mee liften,
en welke goed of minder goed combineren Hiervoor zijn de volgende vragen relevant:
• Hoe functioneert de huidige GBDA voor de gewenste landschapsdiensten?
• Welke en hoeveel GBDA is nog nodig om de gewenste diensten
te leveren?
• Wat is de beste locatie(s) om deze GBDA aan te leggen of te
verbeteren?
• Waar en onder welke voorwaarden kunnen we met GBDA meerdere landschapsdiensten ontwikkelen?

29

Voorbeeld stap 5
Samenwerkingsovereenkomst GBDA van stad en land
Onlangs is er door Natuurmonumenten, Waterschap Veluwe, Gemeenten Voorst en Apeldoorn een samenwerkingsbijeenkomst
GBDA opgesteld om projecten uit te voeren die gericht zijn op
GBDA in en rond Apeldoorn en Voorst, elk vanuit hun eigen belang:
•
•
•

Gemeente Apeldoorn wil de relatie tussen stad en land op
sociaal, maatschappelijk, ruimtelijk en functioneel verstevigen,
Natuurmonumenten wil een langdurige relatie opbouwen met
haar leden en zich profileren als ondernemende natuurbeheerder,
Waterschap Veluwe streeft naar een duurzame, natuurlijk inrichting en onderhoud van watersystemen en het benutten
van de recreatieve en cultuurhistorische waarden van de watergangen.

Ze zijn zich ervan bewust dat wanneer projecten van de diverse
partijen in samenhang worden uitgevoerd het resultaat waardevoller is dan de som der delen. Ook commiteren de partijen zich aan
de uitvoering van een groot aantal ingrepen, zodat een evenwichtige inspanning van de verschillende partijen voor het gewenste
resulaat gewaarborgd is.

30

Het resultaat is een aantal concrete combinaties van landschapsdiensten, met de locaties om ze te realiseren, het type GBDA waar
het om gaat en de partijen die erbij betrokken zijn.

Stap 4.

Prioriteren

Uit deze lijst met concrete combinaties selecteren de partijen een
aantal combinaties en locaties die haalbaar lijken. Hierbij kan de
hoogte van de investering een rol spelen, maar ook passendheid
bij de identiteit of het verwachte draagvlak bij andere actoren en
betrokkenen.

Stap 5.

Ondernemingsplan

Cyclisch proces
Dit stappenplan is beschreven als een lineair proces, maar kan in de
praktijk ook werken als een cyclisch proces. Gedurende dit proces
ontstaat er vertrouwen en samenwerking tussen actoren, een sociaal en economisch netwerk. Als het ontstane netwerk redelijk zelfstandig opereert, kunnen er namelijk nieuwe ideeën of initiatieven
ontstaan, en er kunnen zich nieuwe partijen aansluiten met belang
bij het investeren in GBDA. Ook kunnen partijen weer uit het netwerk stappen.
Daarnaast is het belangrijk om te evalueren of de gekozen oplossingen de gevraagde diensten werkelijk opleveren, of ze duurzaam
zijn, en of ze door alle partijen gedragen worden.

Na het vaststellen van de prioritaire combinaties van landschapsdiensten is de vraag welke combinaties financieel rendabel zijn
(business case). Voor de rendabele opties kan een ondernemingsplan worden gemaakt (business plan). Dit business plan wordt
opgesteld door de coalitie van partijen, aangevuld met mogelijke
nieuwe financierende partijen.
Er kan een gebiedsstichting opgericht worden om dit geld te beheren (zoals de streekrekening in het Groene Woud of Via Natura in
de Ooijpolder). Belangrijk is onderscheid te maken tussen geld dat
nodig is voor het proces en geld dat besteed wordt aan investeringen in aanleg en onderhoud van GBDA.
De rol van de regisseur is met name van belang in complexe situaties waar individuele diensten op zichzelf niet rendabel zijn, maar
wel in combinatie met andere diensten. Dit is mogelijk als dezelfde
investering in GBDA meerdere doelen dient. De huidige (Europese)
regelgeving verhindert dat bij gestapelde belangen ook een gestapelde vergoeding mogelijk is voor publieke partijen om de benodigde investering in GBDA rendabel te maken. Het zou voor de praktijk
helpen als dat anders geregeld kan worden, maar dat is vooralsnog
niet mogelijk.

31

Optie 1
Invulling
GBDA
Optie 2
Invulling
GBDA
Optie 3
Invulling
GBDA

Landschapsdienst

Vragers

Financieringsbron

Producten
Plaagbestrijding

Bedrijven

Verkoop producten

Provincie, Rijk
Initiatiefnemers

Budget Natuur
Opbrengst ontwikkeling

Bedrijven

Opbrengst recreatie
Opbrengst dz. energie

Gemeente
provincie

Gemeentefonds (OZB)
Rood voor groen
Rioolheffing

Particulieren
NGO’s

Sponsoring

Waterbeheer
(kwaliteit,
kwantiteit)

Waterschap

Watersysteemheffing
Vermeden kosten

Gezond

Gemeente
Zorgsector Scholen

Budget openbare ruimte
Budget gebouwen

Anti‐erosie

Grondeigenaren

Vermeden schade

Natuurlijk
Biodivers
Aantrekkelijk
Fijnstrofreductie
Koeling

Financieringsschema, mogelijkheden voor financiering zijn divers. Bepaalde partijen zijn geïnteresseerd in bepaalde landschapsdiensten. Elke partij heeft
toegang tot eigen mogelijke financieringsbronnen. Verschillende opties voor inrichting van GBDA kunnen op de verschillende locaties worden afgewogen.

32

5. Hoe financier je het?
De business case vullen: op zoek naar financieringsbronnen
De mogelijkheden om met GBDA te ondernemen zijn talrijk. Door
te denken in termen van landschapsdiensten wordt duidelijk wie
voor welke baten als kandidaat financier gezien kan worden. Bij het
opzetten van de business case kan dankbaar gebruik gemaakt worden van de beschikbare rekenmodellen van de maatschappelijke
kosten baten analyse (MKBA). Niet alle, maar wel veel baten zijn
inmiddels objectief te berekenen.
In een aantal situaties kan al op voorhand worden ingeschat dat de
business case een goede kans maakt. Het gaat dan om GBDA:
• in en om Natura 2000 en EHS,
• in en om Provinciale Cultuurlandschappen,
• in en om ambitieuze steden,
• op plekken met bodemerosie,
• als onderdeel van nationale, regionale en lokale wateropgave.
Met objectieve berekeningen in de hand kan de regisseur bevorderen dat de partijen die aan tafel zitten en baat hebben bij GBDA
hier ook financieel in voldoende mate aan bij gaan dragen. Tijdens
deze overleggen kunnen verschillende opties voor de invulling van
GBDA worden vergeleken. Doen niet alle partijen mee die baat hebben bij GBDA op een bepaalde locatie, dan is de kans groot dat de
business case niet rond komt.
Meestal zijn de aanvangsinvesteringen in GBDA wel te regelen. Het
is een stuk lastiger om een langjarige financiële basis te leggen
onder het beheer. De Nederlandse regering zet er op in dat na 2013

de financiering hiervan uit de Europese landbouwfondsen komt. De
bovengrens voor de totale financiering uit publieke middelen wordt
bepaald door hetgeen vanwege internationale afspraken over het
voorkomen van de staatssteun (staatssteuntoets) mag. Deze toets
is niet van toepassing op privaat geld.
Ondernemers kunnen financieel gebaat zijn bij GBDA. Niet alle bedrijven zijn bereid om voor te financieren. Komen er als verwacht
baten uit de GBDA, bijvoorbeeld voor recreatiebedrijven, dan kunnen de bedrijven daaruit de GBDA mede financieren. Een positieve
business case moet daarom leiden tot financiering. Interessante
financiers zijn de Europese InvesteringsBank en de Groene Investerings Maatschappij.
Gemeenten hebben verschillende mogelijkheden om GBDA te financieren. Zij kunnen bijvoorbeeld samen met de provincie ontwikkelingen buiten de rode contour toelaten, indien de initiatiefnemer
bereid is om te investeren in GBDA. Ook kan zij met projectontwikkelaars afspreken om in ruil voor bijvoorbeeld een concessie voor
biomassa of windenergielocaties, de overwinsten te investeren in
GBDA en gebiedsontwikkeling. Ook is het mogelijk om de GBDA uit
de OZB-opbrengsten te financieren. Het is bekend dat een groene
omgeving leidt tot verhoging van de waarde van vastgoed. GBDA in
de stad vangt regenwater op en draagt daardoor bij aan het voorkomen van wateroverlast. Deze bijdrage kan betaald worden uit de
rioolheffing.
Provincies, gemeenten en projectontwikkelaars kunnen met elkaar
een landschapsfonds oprichten. De partijen kunnen uit de baten
van plannen die impact hebben op de ruimtelijke kwaliteit aan deze
fondsen een bijdrage leveren. Burgers en maatschappelijke organi-

33

PLAN-IT Methodiek
Hoe krijg je in beeld waar investeren in GBDA het meest effectief
is? En hoe waar de mogelijkheden voor synergie zich voordoen? Samen met Landschap Overijssel en provincie Overijssel heeft Alterra
hiervoor de PLAN-IT methodiek ontwikkeld.
Uitgangspunten:
• het landschap is een systeem dat diensten levert juist omdat er
verbindingen zijn tussen die elementen, het groen
blauwe netwerk,
• versterking van het landschap is efficiënter als je je bewust
richt op GBDA,
• door GBDA te ontwikkelen die meerdere landschapsdiensten kan
dragen kan door synergie meer landschapswaarde worden gerealiseerd op minder ruimte en met minder geld.
Verschillende types synergie:
• ruimtewinst door “overlap”: dezelfde landschapselementen
leveren meerdere diensten,
• functionele winst door “goede buur”: verschillende landschapselementen die naast elkaar gelegen zijn versterken elkaars
functionele werking

Schema PLAN-IT methodiek.
Resultaat pilot Raalte-Wijhe

De PLAN-IT methodiek:
• is gebruikt om voor meerdere landschapsdiensten de randvoorwaarden voor goed functioneren in beeld te brengen en integraal
op zoek te gaan naar synergie tussen de functies,
• zorgt ervoor dat in korte tijd veel betrokkenheid en gebiedskennis geïntegreerd wordt,
• activeert een open gesprek tussen actoren,
• en resulteert in een synergie kaart.

Gestapelde kaart van zoekgebieden. Hoe donkerder de kleur, hoe meer synergie er mogelijk is bij het versterken van het groenblauwe netwerk.

34

saties kunnen ook baat hebben bij GBDA. Er zijn verschillende initiatieven bekend die gericht zijn op sponsoring door deze partijen,
zoals de landschapsveiling, adoptie van bomen, gebiedsaandelen,
etc.
GBDA houdt water vast en kan in combinatie met een natuurvriendelijke oever ook water zuiveren. De waterschappen hebben een
aanzienlijke opgave op het gebied van waterkwaliteit en waterkwaliteit, die zij uit de watersysteemheffing financieren. En wanneer
GBDA zuiveringskosten uitspaart kan zij deels uit de besparing
gefinancierd worden.
GBDA om zorgcentra heeft een positieve invloed op de herstelperiode van zieken (zie voorbeeld Groen dak voor Erasmus Ziekenhuis). Rondom scholen heeft het een positieve invloed op kinderen
met ADHD. Groen bevordert gezondheid door het stimuleren van
meer bewegen. Wanneer GBDA direct bijdraagt aan de gezondheid
van burgers, cliënten en schoolkinderen, kunnen gemeenten, zorgcentra en scholen daarom aan de financiering van GBDA bijdragen.
GBDA draagt bij aan de kwaliteit van de bodem. Het bevordert de
vruchtbaarheid, de structuur en gaat erosie tegen. Bij GBDA langs
watergangen betekent dit vermindering van de baggerkosten.
Grondeigenaren kunnen vermeden kosten investeren in de GBDA.

Landschapsdiensten met nutswaarde

Productie van stoffen
Voedsel
Water
Biomassa en materiaal met gebruikswaarde
Genetisch materiaal
Biochemische en farmaceutische stoffen
Materiaal met sierwaarde
Regulatie van processen
Waterkwaliteit
Waterkwantiteit
Luchtkwaliteit
Klimaatregulatie
Regulatie van natuurlijke risico’s
Afvalverwerking
Bescherming tegen erosie
Vorming en regeneratie van bodem
Bestuiving
Natuurlijke plaagonderdrukking
Gezondheid van de mens
Culturele diensten
Esthetische beleving
Recreatieve beleving
Gezondheidsbeleving
Inspiratie voor kunst en ontwerp
Beleving van identiteit en cultuurhistorie
Spirituele en religieuze beleving
Opvoeding en wetenschap
deels naar de Groot et al. 2010.

35

Streekfondsen
Voorbeeld: Streekfonds Het Groene Woud
De doelstelling van het streekfonds is jaarlijks minimaal 200.000
euro uit te geven aan duurzame projecten in Het Groene Woud. Dat
bedrag is in 2007, 2008 en 2009 ruimschoots gehaald. Het succes
heeft ertoe geleidt dat het gebied als pilot financiering landschap is
aangewezen.
Het geld wordt besteed aan projecten op het gebied van cultuur,
recreatie en educatie, maar ook aan het maken en verkopen van
mussenflats en het vervangen van een helofytenfilter.
In het deelgebied Moerenburg zijn een groot aantal proces activiteiten ontplooid om tot ontwikkeling van landschapsdiensten te
komen: Rondetafelbijeenkomsten van bestuurders, kennisdagen,
publieksdagen “boer zoekt buur”, “streekfestival”, “biodiversiteitsfiets-tocht”, website, nieuwsbrief, keukentafelgesprekken boeren,
meedenk-avonden burgers, etc.
Voorbeeld: Streekrekening Het Groene Woud
Streekrekening Het Groene Woud is een ingenieus concept om geld
vrij te maken voor duurzame projecten binnen Nationaal Landschap
Het Groene Woud. Een gebied dat grote kansen biedt als natuurrijke achtertuin binnen de stedendriehoek Tilburg-Eindhoven-’s
Hertogenbosch.
Het Streekfonds en de Rabo StreekRekening Het Groene Woud zijn
de twee belangrijkste pijlers van de Streekrekening. Het Streekfonds is de “pot” waaruit initiatieven financieel worden ondersteund. De belangrijkste manier om het Streekfonds te vullen is op
dit moment het spaarsysteem van de Rabo StreekRekening.
Naast het spaarsysteem zijn er nog vele andere manieren die bijdragen aan de vulling van het Streekfonds. Denk aan giften, sponsoring en donaties van deelnemers. Op termijn zal het ook mogelijk
worden legaten te schenken aan het Streekfonds. En sinds enkele
jaren organiseert de organisatie van de Streekrekening een succesvolle Streekloterij. Ook de opbrengst hiervan komt in het Streekfonds terecht.

36

Voorbeeld: Deltaplan Landschap
Dankzij het succes van de Streekrekening is Het Groene Woud in
2009 door het ministerie van LNV aangewezen als Pilot financiering
landschap (Deltaplan Landschap). De activiteiten van de pilot concentreren zich op het gebied Moerenburg-Heukelom, gelegen tegen
Tilburg. Doel is het ontwikkelen en uitvoeren van een (financierings-) systematiek die ervoor zorgt dat agrariers perspectief houden (en in het gebied hun bedrijf uit blijven oefenen) en het landschap versterkt wordt.
Voorbeeld: Binnenveldfonds
De vier WERV-Gemeenten Wageningen, Ede, Rhenen en Veenendaal hebben een landschapsontwikkelingsplan vastgesteld voor het
centraal gelegen, landelijk gebied “ Het Binnenveld”. Voor een extra
financiële ondersteuning van een duurzame uitvoering van dit plan
en het borgen van de cultuurhistorische waarden, is men bezig een
Binnenveldfonds op te richten. Hiertoe is onlangs een onderzoek
uitgezet naar de cultuurhistorische waarden van het gebied. Voor de
vulling van het Binnenveldfonds worden verschillende opties onderzocht: de mogelijkheden van een biobased economy, uitzichtgarantie, streekrekening en groencertificaten.
Een laatste ontwikkeling is het opschalen van de “Food Valley”. Samen met de gemeenten Barneveld, Nijkerk, Scherpenzeel en Renswoude kunnen de vier WERV gemeenten investeren in een groen
uitloopgebied met grote landschappelijke waarde: het Binnenveld.
Dit biedt mogelijkheden om ook andere gemeenten te laten investeren in het fonds.

6. Investeren in GBDA is bijdragen aan
duurzame ontwikkeling
Duurzame ontwikkeling is een wereldwijd erkend leidend principe
in democratische besluitvorming. Op welke wijze wordt daaraan in
deze handreiking voldaan? Hoe kunnen ondernemers hierbij aansluiten door maatschappelijk verantwoord ondernemen?
Een boer die investeert in GBDA ten behoeve van natuurlijke plaagonderdukking door natuurlijke biodiversiteit spaart geld uit omdat
hij minder bestrijdingsmiddelen nodig heeft. Hij voldoet makkelijker aan zijn maatschappelijke plicht ons oppervlaktewater niet te
vervuilen (zoals vastgelegd in de Kaderrichtlijn water). En bovenal:
hij kan met recht zeggen dat hij bijdraagt aan duurzame landbouw.
Want hij schakelt een zichzelf vernieuwend mechanisme uit de natuur in, ter vervanging van een mechanisme dat is gebaseerd op
een productieproces dat fossiele brandstoffen gebruikt en waarvan
de producten het grondwater vervuilen. Daarmee investeert hij in
een wijze van voedsel produceren die geen last legt op toekomstige
generaties of op andere gebieden. En hij kan dat weer benutten om
een marktvoordeel mee te behalen.
Hetzelfde zou gelden voor een bedrijf dat investeert in een natuurlijke begroeiing rondom het pand. Niet alleen is dat goed voor
zijn werknemers en zijn imago, maar deze investering komt ook
ten goede aan de bewoners in de omgeving, die kunnen genieten van de tuin. De begroeiing kan ook bijdragen aan een netwerk
van leefgebieden voor zeldzame soorten, bijvoorbeeld vlinders van
bloemrijke graslanden. Door deze meerwaarde te laten zien kan het
bedrijf aantonen hoe het doelstellingen voor maatschappelijk ondernemen serieus neemt.

37

Colofon

Samenvatting
Werken met GBDA staat gelijk aan duurzame ontwikkeling van het landschap. GBDA is de fysieke basis voor
het creëren van economische, ecologische en sociale waarde. In deze handreiking laten we zien dat de
verbinding tussen het fysieke systeem en de gecreëerde waarde centraal staat. In het ontwerpproces wordt
het fysieke ontwerp afgestemd op de verwachte waarde. “Je krijgt wat je met elkaar hebt afgesproken”. De
flexibiliteit van de vorm van GBDA zorgt er voor dat aanpassingen altijd mogelijk zijn.
In deze brochure beschrijven we hoe de waarden die allerlei partijen toekennen aan landschapsdiensten
leidend zijn in visievorming en ontwerp. Daarbij worden ecologische, economische en sociale waarden afgewogen, collectieve en private. Dat gebeurt in een collectief proces, zoals duurzame ontwikkeling vereist.
Financiële verevening is een cruciale stap om te komen tot een situatie, waarin aanbieders van landschapsdiensten door GBDA zich proactief gaan opstellen en het marktmechanisme gaat werken.

Auteurs: Eveliene Steingröver, Paul Opdam,
Sabine van Rooij, Carla Grashof-Bokdam
& Marja van der Veen, 2011. Ondernemen
met landschapsdiensten.
Hoe houtwallen, stadsparken en watergangen duurzaam kunnen bijdragen aan economie en leefomgeving. Alterra rapportnr.:
2208. Alterra, Wageningen UR
Opdrachtgever: Interdepartementaal programma Biodiversiteit
Rapport is te downloaden via de website:
www.biodiversiteit.nl
Bron foto’s: Joost Bouwmeester (foto
voorkant rechts, blz. 2, 4, 18 (rechtsboven)
en 30, Sjoerd Kaarsemaker (foto voorkant links, blz. 4, 12 (achtergrond), 22 en
24 (rechts), Google maps blz. 6, Maurice
Paulissen blz. 8 (bovenste foto’s), Marjolein
Sterk blz. 8 (onderste), Carla GrashofBokdam blz. 12 (foto grote muur) en 36,
Arco van de Ree blz. 14, Erasmus Ziekenhuis blz. 16, www.verkademeisje.nl blz. 18
en 26, www.speeldernis.nl blz. 24, Alterra
blz. 28.
Vormgeving: Marja van der Veen
Literatuur:
www.ontwerpenmetnatuur.wur.nl
Bijdrage aan deze brochure:
Robert de Graaff (ORG-ID) en leden van de
werkgroep inhoud.