DOMEINOVERSTIJGEND SAMENWERKEN
IN DE PRAKTIJK
EINDRAPPORTAGE MONITORING & EVALUATIE

KLANT
KENMERK
AUTEURS
DATUM
VERSIE

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
VdB/bv/000979
Vera de Berk, Lieke van de Camp, Wouter Jongebreur, Eline Reiff en Maaike Jongerius
Januari 2021
Definitief

Inhoudsopgave

Inhoudsopgave
Voorwoord

4

Managementsamenvatting

5

1.

Achtergrond, aanleiding en doelstelling

12

1.1

Domeinoverstijgend samenwerken

12

1.2

Beoogde werkwijze in de experimenten

12

1.3

Doelstelling experimenten

13

1.4

Doelstelling en onderzoeksvragen monitoring en evaluatie

14

1.5

Doelstelling procesevaluatie en actieonderzoek

14

1.6

Onderzoeksverantwoording op hoofdlijnen en leeswijzer

15

1.7

Expertgroep

16

1.8

Ondersteuning aan de experimenten

16

1.9

Invloed van het coronavirus op de experimenten

17

2.

3.

4.

5.

Werkwijze en voortgang per regio

18

2.1

Contextcijfers Dongen, Ede en Hollandscheveld

18

2.2

Dongen

20

2.3

Ede

22

2.4

Hollandscheveld

23

Procesevaluatie

25

3.1

Dongen

25

3.2

Ede

26

3.3

Hollandscheveld

28

Wat werkt veranderkundig?

30

4.1

De essentie van de verandering

30

4.2

Werkende principes

30

4.3

Uitdagingen domeinoverstijgend samenwerken

32

Evaluatie van de kwalitatieve en kwantitatieve effecten

33

5.1

33

Kwalitatieve effecten

Inhoudsopgave

5.2
6.

A.

Kwantitatieve effecten

44

Conclusies

50

6.1

Ervaringen

50

6.2

Effecten

51

6.3

Doelmatigheid en effectiviteit

51

Onderzoeksverantwoording

54

A1

Aanpassingen opzet evaluatie

54

A2

Invloed uitbraak coronavirus op de experimenten

54

A3

Vergelijking beschikbare regiogegevens op metaniveau

55

A4

Monitoren zorggebruik en ervaringen geïncludeerde cliënten door middel van 40 mini-businesscases 55

A5

Ophalen ervaringen cliënten en naasten (rijke verhalen)

57

A6

Medewerkertevredenheid

57

A7

Ophalen ervaringen bij stakeholders over de werkwijze van domeinoverstijgend samenwerken

58

A8

Een kennissessie op uitvoeringsniveau om tussen de verschillende regio’s van elkaar te leren

58

B.

Format kwantitatieve uitwerking mini-businesscase

60

C.

Format kwalitatieve uitwerking mini-businesscase

61

Voorwoord
Halverwege 2018 startten we met opdracht om drie experimenten te monitoren en te
evalueren. De experimenten hadden één centraal thema en doel: domeinoverstijgend
samenwerken, primair gericht op kwetsbare ouderen. In Dongen, Ede en
Hollandscheveld was het geloof in domeinoverstijgend samenwerken zo groot dat ze
de moeiten hebben getrotseerd en het geduld hebben opgebracht om daadwerkelijk
van start te gaan met deze experimenten. De kern van de experimenten is hetzelfde,
maar de insteek en vormgeving van de werkwijzen zijn verschillend. Hoofdrolspeler in
domeinoverstijgend samenwerken is de leefcoach (CCD Dongen), arrangeur (DOS /
Thuis Geven in Ede) of maotwarker (DOS Hollandscheveld). Die zorgt voor

De mensen die in de experimenten het verschil hebben gemaakt en ook vanuit
betrokkenheid en enthousiasme hun ervaringen hebben willen delen met ons,
verdienen wat ons betreft een groot compliment. We zijn hen dankbaar voor hun tijd
en inzet ten behoeve van de monitoring en evaluatie.
We willen onze directe samenwerkingspartners bij VWS en het programma
Waardigheid en Trots, de direct betrokkenen binnen de experimenten, en de
deelnemers aan de regionale project-, begeleidings- en/of stuurgroepen en de
expertgroep bedanken voor de plezierige samenwerking gedurende de afgelopen

verbinding over de domeinen heen en daarmee voor meerwaarde voor de cliënt.

tweeëneenhalf jaar. De complexe materie en het soms weerbarstige proces hebben

We zijn verheugd dat we gedurende de afgelopen tweeëneenhalf jaar getuige

terugkijken. We hopen dat de positieve uitkomsten van de experimenten leiden tot

mochten zijn van de kracht van domeinoverstijgend samenwerken en de overtuigende
effecten die hieruit naar voren zijn gekomen.
Dat betekent niet dat het proces naar deze uitkomsten en onze rapportage hierover
eenvoudig waren. Dit geldt zowel voor de betrokkenen in de experimenten zelf als
ook voor onze opdrachtgever (het ministerie van VWS) en voor ons als onderzoekers.
Zowel in de organisatie en de uitvoering in de experimenten als ook in de monitoring
(kwalitatief en kwantitatief) was het zoeken naar een goede manier om de effecten
zichtbaar te maken. Niet omdat ze er niet waren, maar wel omdat het vraagt om een

we samen met plezier en succes ‘doorstaan’. Daar kunnen we met trots op
navolging in het domeinoverstijgend samenwerken.
Het onderzoeksteam van Significant Public,
Vera de Berk
Lieke van de Camp
Wouter Jongebreur (projectleider)
Maaike Jongerius
Eline Reiff

benadering die ‘van dichtbij’ meekijkt en vanuit casuïstiek inzichtelijk maakt wat de
meerwaarde is en kan zijn van domeinoverstijgend samenwerken. We hebben
meerdere wegen bewandeld en zijn uiteindelijk gekomen tot het werken met minibusinesscases en rijke verhalen. Door de effecten die daaruit zichtbaar ‘op te tillen’
zijn we gegroeid in de overtuiging dat domeinoverstijgend samenwerken niet
eenvoudig is, maar wel duidelijk meerwaarde heeft; zowel kwalitatief voor de cliënt en
dienst naaste, als ook kwantitatief in termen van effectiviteit en doelmatigheid.

4

Managementsamenvatting
Drie experimenten domeinoverstijgend samenwerking
uitgevoerd en geëvalueerd
Domeinoverstijgend samenwerken is nodig voor ouderen met complexe problematiek
Het zorgstelsel in Nederland is ingericht in een aantal domeinen: de Wet
maatschappelijke ondersteuning (Wmo), de Zorgverzekeringswet (Zvw) en de Wet
langdurige zorg (Wlz) met primair verantwoordelijke organisaties, respectievelijk:
gemeenten, zorgverzekeraars en zorgkantoren. Voor veel mensen werken deze
domeinen goed en efficiënt. Een belangrijk deel van de behoefte aan zorg en
ondersteuning past binnen de uitvoering van deze domeinen. Echter, we kennen ook
voorbeelden van ouderen die zorg en ondersteuning nodig hebben en aanlopen tegen
de weerbarstigheid van ‘het systeem’. Bij de groep kwetsbare ouderen met
gecombineerde klachten van lichamelijke en cognitieve aard zien we een soms
langdurig ziekteverloop met een steeds complexer wordende zorgvraag. Een
zorgvraag die de verschillende financieringsdomeinen (Wmo, Zvw en Wlz) overstijgt.
Om ook voor deze groep samenhang in de zorg en ondersteuning te organiseren kan
domeinoverstijgend samenwerken uitkomst bieden. Het primaire doel van
domeinoverstijgend samenwerken is verbetering van de kwaliteit van leven van
cliënten en naasten door ondersteuning te bieden in de ‘regie op het eigen leven’ en
door de inzet van informele zorg. Daarnaast is de doelmatigheid van de zorg een

cognitieve aard, op het gebied van hun mobiliteit en in het sociale netwerk. We
onderscheiden binnen deze groep: cliënten die op het moment van inclusie nog niet in
aanmerking komen voor een indicatie vanuit de Wet langdurige zorg (Wlz) en cliënten
waarbij dit naar verwachting wel het geval is. Binnen deze laatste groep
onderscheiden we cliënten die met zorg en ondersteuning uit de Wmo en/of de Zvw
langer thuis kunnen blijven wonen en cliënten waarbij (direct of later) wel zorg op
basis van de Wlz ontvangen in een leveringsvorm thuis (MPT of VPT).
Een belangrijk gezamenlijk element binnen de experimenten is om kwetsbare burgers
de regie terug te geven en/of te laten behouden over hun eigen leven. Per cliënt wordt
een eigen vaste contactpersoon ingezet. In Ede is dit de arrangeur, in Dongen de
leefcoach en in Hollandscheveld de maotwarker. We noemen deze contactpersoon in
verband met de leesbaarheid van het stuk “arrangeur” wanneer we het overkoepelend
over de drie experimenten hebben. De arrangeur zorgt samen met de cliënt en zijn of
haar verwanten voor een verkenning van de startsituatie (de al aanwezige (informele
en formele) zorg en ondersteuning). Samen wordt gekeken naar de gewenste situatie,
waarbij naast de inzet van professionele zorg, (vooral) ook de inzet en betrokkenheid
van de informele (mantel)zorg wordt besproken. Dit wordt vervolgens beschreven in
een integraal ondersteuningsplan. De arrangeur kan over domeinen heen handelen
(heeft mandaat om in het kader van dit experiment indicaties voor de Wmo te stellen
of te bespoedigen), heeft een brede blik op alle typen zorg en ondersteuning en kiest
samen met de cliënt de meest passende oplossing. Aansluitend zorgt de arrangeur
voor een gestroomlijnd aanbod van zorg en ondersteuning.

belangrijk doel. Het is belangrijk dat de zorg betaalbaar blijft, juist ook aangezien de
doelgroep kwetsbare ouderen steeds groter wordt.

Doel van de experimenten: kwaliteit van leven verbeteren (langer thuis) en
doelmatigheid als nevendoel

Concrete werkwijzen in drie experimenten (in Dongen, Ede en Hollandscheveld)
Om concrete werkwijzen voor domeinoverstijgend samenwerken uit te proberen
vinden er drie experimenten plaats. De experimenten worden uitgevoerd in drie
regionale contexten, te weten: Dongen, Ede en Hollandscheveld. De uitdaging bij
domeinoverstijgende samenwerking is het integraal organiseren van de zorg en
ondersteuning voor kwetsbare burgers. De doelgroep van dit experiment betreft
kwetsbare ouderen met gecombineerde klachten van lichamelijke, psychische en

Het doel van de experimenten is om kwetsbare ouderen zo lang mogelijk het leven te
laten leiden dat ze graag willen leiden. Daarnaast is het doel dat het zorggebruik
afneemt, omdat gedurende langere tijd duurdere vormen van zorg worden voorkomen
of uitgesteld en minder kostbare (informele en formele) vormen van zorg en
ondersteuning worden ingezet voor de cliënt en diens naaste(n). Het uitgangspunt is
dat de experimenten worden uitgevoerd binnen het geheel van de bestaande,
beschikbare middelen voor deze doelgroep vanuit de drie financieringsdomeinen

5

(Wmo, Zvw en Wlz) samen. De verwachting is dat dit experiment op het niveau van

domeinoverstijgend samenwerken. De basis voor het experiment is het concept

de drie domeinen tezamen leidt tot doelmatigheidswinst. Op basis van ervaringen van

Community Care Dongen (CCD). Het werken volgens CCD gaat uit van een sterke

zorgaanbieders met deze groep cliënten is de verwachting dat het aanvragen van een

wisselwerking tussen formele en informele zorg. De werkwijze wordt kleinschalig

Wlz-indicatie ten behoeve van het verblijf in een intramurale setting kan worden

benaderd. Een belangrijk speerpunt in de werkwijze is het actief betrekken van het

uitgesteld of zelfs voorkomen. De zorgorganisaties en betrokken partijen

privédomein van de cliënt en de lokale gemeenschap. Het doel van CCD is om aan te

(verzekeraars, gemeenten en zorgkantoren) hebben gezamenlijk als doelstelling

tonen dat het organiseren van zorg vanuit één integraal perspectief bijdraagt aan het

geformuleerd dat de zorg maatschappelijk gezien beter en doelmatiger (en daarmee

langer verantwoord thuis blijven wonen. Daarnaast moet het de kwaliteit van leven

goedkoper) kan. Om deze verwachting te toetsen, monitoren de samenwerkende

van kwetsbare ouderen verhogen tegen mogelijk lagere maatschappelijke kosten.

partijen de effecten van de experimenten. In de monitor wordt het gebruik van

Leefcoaches kunnen in hun spilfunctie de zorg- en welzijnsondersteuning organiseren

ondersteuning en zorg zowel inhoudelijk als financieel gevolgd.

over de grenzen van de financieringsdomeinen heen. De leefcoaches worden in het
kader van het experiment door zorgverzekeraar VGZ vergoed. Tot aan dit moment

Onafhankelijk onderzoek waarin domeinoverstijgend werken (in de drie contexten)

zijn er in Dongen 74 cliënten geïncludeerd, waarvan er 8 zijn overleden en 28 zijn

wordt geëvalueerd

opgenomen in een verpleeghuis. Op dit moment zitten er 38 cliënten in de pilot.

Onderzoeks- en adviesbureau Significant Public heeft in opdracht van het ministerie
van VWS de evaluatie van deze experimenten uitgevoerd. Onderdeel van de

Medewerkers van Maria-Oord hebben een specifieke scholing over

evaluatie was ook een procesevaluatie en actieonderzoek om te achterhalen wat

domeinoverstijgende samenwerking gekregen. Aan de scholing hebben de volgende

werkzame elementen zijn en wat er nodig is om domeinoverstijgende samenwerking

groepen medewerkers deelgenomen: de zorg en huishoudelijke dienst (samen in een

tot een succes te maken. In de evaluatie is gekeken naar de kwalitatieve effecten

scholingsgroep), leefcoaches en aanjagers (ambassadeurs van de aanpak vanuit

door middel van het ophalen van rijke verhalen van cliënten en naasten. Daarnaast

zorg en huishoudelijk dienst). Kerntraject is de training “De kracht van Community

zijn ervaringen van medewerkers opgehaald middels een vragenlijst, het houden van

Care” geweest, om zo medewerkers mee te nemen in het gedachtengoed van CCD.

interviews en door het uitvoeren van actieonderzoek. Daarnaast is gekeken naar de

Het gaat hierbij om kennis, houding en vaardigheden. Belangrijke onderdelen van de

kwantitatieve effecten van domeinoverstijgend samenwerken door middel van het

training zijn: vanuit verschillende rollen ondervinden wat het betekent om onderdeel te

analyseren van 40 casussen in de vorm van mini- businesscases. Daarnaast is

zijn van de community, het gesprek over het welzijn van de cliënt aangaan met

vastgesteld of de doelstelling met betrekking tot maatschappelijke effectiviteit en

behulp van de positieve gezondheid van Machteld Huber en het leren kennen en

doelmatigheid is bereikt en wat er voor nodig is om de werkwijze ook elders te starten

benutten van je netwerk. De inhoudelijke borging van de kennis wordt vormgegeven

en te laten werken.

door vervolgtrainingen, themabijeenkomsten, de inzet van een reflectietool en het
inwerken van nieuwe medewerkers. De reflectietool is een instrument om samen met

De drie experimenten in Dongen, Ede en Hollandscheveld

collega’s te praten over situaties die vragen oproepen en om persoonsgerichte
oplossingen meer in de praktijk te brengen. Samen leren en verbeteren is hiermee

Community Care Dongen

een belangrijk onderdeel van CCD.

In Dongen hebben stichting Maria-Oord, de gemeente Dongen, en VGZ (zorgkantoor
en zorgverzekeraar) de handen ineengeslagen voor het experiment

6

Werkzame elementen die in CCD naar voren zijn gekomen in het onderzoek zijn: het

thuiszorg in Ede de trainingen gevolgd. Daarnaast krijgen medewerkers in de

overzichtelijke karakter vanwege de kleinschalige opzet, de bestuurder als belangrijke

thuiszorgteams een op het team afgestemde training.

inspirator, de intrinsieke motivatie van de leefcoaches, het breed gedragen
gedachtegoed (onder andere door een breed ingezette training), de bekendheid van

Werkzame elementen die in Ede naar voren zijn gekomen, zijn het brede

CCD bij burgers (verhaal blijven vertellen) en de inzet van een externe projectleider

productaanbod waardoor binnen de organisatie domeinoverstijgend gewerkt kan

als trekkende kracht. De uitdaging is om verbinding te blijven leggen tussen het

worden, de programmatische aanpak voor een bredere uitrol (het schip van de wal

bestuurlijke en uitvoerende niveau bij de betrokken organisaties.

krijgen), de Opella Experience die is gehouden in het teken van Thuis Geven en het
versterkte draagvlak bij personeel, mede door een inspirerende spreker. De volgende

Thuis geven in Ede

uitdagingen zijn naar voren gekomen: de lange aanloop van het experiment, in eerste

In Ede gebruiken zorgorganisatie Opella, de gemeente Ede en Menzis (zorgkantoor

instantie de regellast voor medewerkers (is inmiddels verbeterd door te focussen op

en zorgverzekeraar) het experiment domeinoverstijgend samenwerken om een

de kernaspecten), een interne projectleider die ‘het ernaast moet doen’, en het

nieuwe werkwijze binnen de bestaande stelsels te realiseren. De gedragsverandering

verkrijgen en behouden van draagvlak vanwege de brede uitrol van Thuis geven,

van zorgprofessionals moet hierbij worden geborgd. Opella brengt dit onder in de

waar het experiment onderdeel van is.

werkwijze Thuis geven. Opella wil de zorg en ondersteuning samenhangend
organiseren met één klant, één plan, één arrangeur (wijkverpleegkundige of

Domeinoverstijgend samenwerken in Hollandscheveld

casemanager dementie), die kan handelen over alle domeinen heen. Professionals

Eind 2018 hebben in Hollandscheveld zorgorganisatie NNCZ, de Dorpscoöperatie

keren daarbij terug naar de basis door oog en oor te hebben voor wat voor cliënten

Hollandscheveld Verbindt, de gemeente Hoogeveen, Zilveren Kruis (zorgkantoor en

echt belangrijk is en wat hem of haar voldoening geeft. Daarbij werken ze

zorgverzekeraar) en zorgaanbieders Icare, Buurtzorg en Beter Thuis Wonen, de

klantvolgend dwars door de domeinen van gemeente, zorgverzekeraar en

samenwerkingsovereenkomst getekend voor een driejarig experiment

zorgkantoor heen. Deze nieuwe werkwijze vraagt om een cultuuromslag waarbij

domeinoverstijgend

anders wordt gekeken naar de uitdagingen van het dagelijks leven. De uren die de

samenwerken (DOS). Met DOS Hollandscheveld wordt getracht de zorg en

arrangeurs besteden aan het experiment worden betaald vanuit de Zvw. In Ede zijn

ondersteuning voor kwetsbare mensen in Hollandscheveld te verbeteren en

tot nu toe in totaal 89 cliënten geïncludeerd. Hiervan zijn er 26 opgenomen in een

duurzaam in te richten. DOS Hollandscheveld richt zich op alle kwetsbare inwoners

zorginstelling en zijn er 6 mensen overleden. Nu zitten er nog 57 cliënten in het

die 18 jaar of ouder zijn, thuiswonend in Hollandscheveld, met een (professionele)

experiment.

hulpvraag aan de dorpscoöperatie of deelnemende zorgaanbieders. Uniek aan het
experiment in Hollandscheveld is de betrokkenheid van de dorpscoöperatie

Om de nieuwe werkwijze in de praktijk te kunnen brengen en in de rol van arrangeur

Hollandscheveld Verbindt als mede-initiatiefnemer van het experiment, die de Wmo-

te kruipen, volgen wijkverpleegkundigen en casemanagers dementie gedurende acht

ondersteuning voor alle inwoners regelt in Hollandscheveld. Met het experiment DOS

maanden het leerpad Thuis geven. Het leerpad bestaat uit praktijkopdrachten en twee

Hollandscheveld willen de samenwerkingspartners aantonen dat het organiseren van

trainingen: Zingeving (vijf dagdelen) en Arrangeur in regie (zes dagdelen). Eind 2019

zorg en ondersteuning vanuit één integraal perspectief bijdraagt aan een beter

hebben 23 hbo-verpleegkundigen (inclusief drie casemanagers dementie) in de

antwoord op de vraag van de kwetsbare inwoner dan vanuit het perspectief van de
verschillende financieringsdomeinen. Centraal staat het betrekken van de omgeving

7

van de cliënt en waar mogelijk het burgerinitiatief, zodat de kwetsbare inwoner langer
verantwoord thuis kan blijven wonen en de kwaliteit van leven verhoogt, mogelijk

De essentie van de verandering, werkende principes en
uitdagingen

tegen lagere maatschappelijke kosten. Er zijn in Hollandscheveld 70 cliënten
geïncludeerd, waarvan er 4 zijn opgenomen en 7 zijn overleden. Op dit moment zitten

Het gaat in de experimenten niet simpelweg om het aanpassen van enkele

er 59 cliënten in het experiment.

werkprocessen, maar om een transformatie (in de manier van kijken, denken en
doen) van betrokken partijen. Complexer problematiek van dementerende ouderen

De dorpsregisseur in Hollandscheveld is uitsluitend verantwoordelijk voor het regelen

houdt zich niet aan de grenzen van de zorgstelsels. Om deze problematiek

van de zorg- en welzijnsondersteuning. De dorpsregisseur is in 2015 aangesteld en is

hanteerbaar te maken is ook een werkwijze nodig die de grenzen van de

bevoegd om zelfstandig Wmo-voorzieningen voor inwoners te regelen. Er is een team

verschillende domeinen overstijgt. Dit vraagt om het voelen van en willen werken aan

van maotwarkers, bestaande uit de dorpsregisseur en wijkverpleegkundigen.

de gezamenlijke opgave die dit met zich meebrengt, waarin de cliënt echt centraal

Inmiddels zijn er twee maotwarkers actief per organisatie, die arrangementen met

staat. Dat is eenvoudiger gezegd dan gedaan. De stelsel hebben ieder hun eigen

informele en formele zorg kunnen samenstellen. Via de dorpsregisseur kunnen de

regels, werkwijze, betrokken partijen, expertise, et cetera. En deze zijn vaak sterk

maotwarkers van de zorgaanbieders ondersteuning vanuit de Wmo inzetten. De

‘doorgeorganiseerd’ in (aansturing van) de uitvoering bij zorgorganisaties. Daarom

maotwarkers van de vier zorgaanbieders en de dorpsregisseur die als vaste partners

vraagt domeinoverstijgend samenwerken om een transformatie en niet alleen om het

en aanspreekpunten voor de deelnemers van het experiment fungeren, vormen een

optimaliseren van (bestaande) processen.

belangrijke basis van DOS Hollandscheveld. Zij zijn verantwoordelijk voor het
opstellen en beheren van een integraal ondersteuningsplan van de cliënt en zijn of

In de experimenten kunnen de rol en doorzettingsmacht van de leefcoach, arrangeur

haar naast(en). De maotwarkers benaderen iedere hulpvraag in eerste instantie

of maotwarker het verschil maken. Ze krijgen de ruimte en de tijd om (aan de

vanuit het perspectief van informele zorg. Hiervoor kunnen ze gebruik maken van de

voorkant) te investeren in het gesprek met de cliënt en diens naaste(n) over wat er

inzet van vrijwilligers van de dorpscoöperatie Hollandscheveld Verbindt, of nodigen ze

nodig is op korte termijn en op het moment in de toekomst dat zich bepaalde situaties

inwoners van Hollandscheveld uit om zich in te zetten voor hun dorpsgenoten.

voordoen. Daarin wordt breed gekeken naar zorg én ondersteuning, formeel en

Daarnaast zijn de maotwarkers in staat om zorg (en ondersteuning) op basis van de

informeel. Met deze belangrijke verschillen zijn we er echter nog niet. Door anders te

behoefte van de cliënt middels korte lijnen snel in te zetten, zowel vanuit de Zvw als

kijken, te denken en te doen, leren de leefcoach, arrangeur of maotwarker ook andere

de Wmo.

keuzes te maken ten aanzien van het betrekken van het netwerk, de inzet van zorg
en ondersteuning, et cetera, en deze ook snel te organiseren, ongeacht vanuit welk

Werkzame elementen die in DOS Hollandscheveld naar voren gekomen, zijn: het

domein dit moet komen.

doorzettingsvermogen van de bestuurder van de initiatief nemende zorgorganisatie,
het commitment van de dorpscoöperatie, een door de gemeenschap gedragen visie,

We zien in de experimenten het introduceren van deze rol en doorzettingsmacht juist

en de trekkracht van een externe projectleider. De uitdagingen waren en zijn:

ook andere positieve effecten van de werkwijze ‘triggeren’. Deze zouden in sommige

commitment op bestuurlijk en uitvoeringsniveau en (blijvende) betrokkenheid van en

gevallen ook zonder domeinoverstijgend werken en door andere functionarissen

samenwerking tussen meerdere zorgaanbieders die DOS op eigen manier

bereikt kunnen worden. Maar als één ding blijkt uit de experimenten is dat de kracht

implementeren en uitvoeren.

zit in de samenhang tussen wat er formeel anders is en de cultuuromslag die met de

8

inzet van de leefcoach, arrangeur of maotwarker wordt bereikt in het benaderen van

Zo geven naasten aan dat zij zich dankzij de arrangeur ontlast voelen, omdat ze erop

(de problematiek van) de cliënt. Dit komt wat ons betreft overtuigend naar voren in de

kunnen vertrouwen dat de zorg geregeld wordt. Ook is het hebben van één

kwalitatieve effecten zoals beschreven in hoofdstuk 5 van deze rapportage.

aanspreekpunt fijn en overzichtelijk, wat zorgt voor minder regellast. Daarnaast voert
de arrangeur (waar mogelijk) het gesprek mét de cliënt in plaats van over de cliënt,

Domeinoverstijgend gaan samenwerken is veranderkundig best een uitdaging.

waardoor deze zelf de regie houdt. Ook draagt het beter in beeld brengen van de

Werkende principes zijn bestuurders met visie, het aanpakken van de gezamenlijke

wensen en behoeften van de cliënt naar verwachting positief bij aan de kwaliteit van

opgave, het investeren in de onderlinge samenwerking en het leren kennen en

leven. Dit alles gecombineerd met het feit dat het op deze manier mogelijk is om

begrijpen van elkaars werelden. De uitdaging is dit te blijven doen gedurende langere

langer thuis kunnen wonen, maakt dat we de onderzoeksvraag gericht op cliënten (en

tijd. Daarnaast is het belangrijk om deze visie en opgave consistent door te vertalen

naasten) positief kunnen beantwoorden.

naar de uitvoeringspraktijk waarin de transformatie daadwerkelijk vorm moet krijgen.
Dit vraagt om het concreet handen en voeten geven aan deze visie in de praktijk. De

Domeinoverstijgend samenwerken heeft daarnaast een positief effect op de

leefcoaches, arrangeurs en maotwarkers, maar ook de andere betrokken

tevredenheid van medewerkers

professionals, moeten het gedachtegoed ‘tussen de oren’ krijgen en ‘in de vingers’

Arrangeurs hebben over het algemeen een positief beeld van de werkwijze

krijgen door al doende te leren. Dit kost tijd en volharding.

domeinoverstijgend samenwerken. Zij ervaren dat ze een beter beeld krijgen van de
cliënt, waardoor ze beter kunnen inspelen op wensen en behoeften. Daarnaast

De ervaringen met domeinoverstijgend samenwerken zijn
positief

hebben ze beter zicht op risico’s in de toekomst. Wel vroegen sommige arrangeurs uit
Ede zich in eerste instantie af in hoeverre deze aspecten van de werkwijze anders
zijn dan voorheen, maar in duidelijke meerderheid zijn ze positief. Ten slotte verschilt

De te beantwoorden onderzoeksvragen met betrekking tot ervaringen van cliënten,

de mate van tevredenheid over hoe medewerkers zijn betrokken in het proces. We

naasten en arrangeurs, luiden: Ervaren de deelnemers in het experiment meer grip op

kunnen de onderzoeksvraag gericht op medewerkers hiermee voorzichtig positief

hun dagelijkse leven, meer regie en minder regellast? Wat is de ervaring van de

beantwoorden.

arrangeur met name op het vlak van de directe inzet van ondersteuning en zorg op
alle domeinen? Hierbij besteden we aandacht aan zowel formele als informele zorg.

De effecten van domeinoverstijgend samenwerken zijn zoals
beoogd

Domeinoverstijgend samenwerken draagt bij aan de kwaliteit van leven van cliënten
en hun naasten

De onderzoeksvragen met betrekking op de effecten luidden als volgt: In welke mate

Cliënten en naasten ervaren de werkwijze domeinoverstijgend samenwerken als

wordt voor deelnemers in het experiment het gebruik van Wlz-zorg uitgesteld of

positief. Een nuance hierbij is dat het ziektebeeld van cliënten gepaard gaat met het

voorkomen? Wat zijn de verschuivingen tussen de verschillende

verliezen van grip op zichzelf en het leven en zij niet altijd een duidelijke referentie

financieringsdomeinen Zvw, Wmo en Wlz?

hebben om de ervaring tegen af te zetten. Tegelijkertijd worden juist een aantal
beoogde effecten benoemd.

9

Domeinoverstijgend samenwerken leidt tot hogere uitgaven in de Wmo en Zvw

Maatschappelijke doelmatigheid en effectiviteit worden bereikt

We hebben de effecten van domeinoverstijgend samenwerken in kaart gebracht aan
de hand van de uitwerking van 40 mini-businesscases. In al deze mini-businesscases

De laatste set vragen heeft betrekking op de doelmatigheid en effectiviteit van de

is het ondersteuningsarrangement met DOS vastgesteld. Voor een deel van de mini-

werkwijze: Leidt de door de partijen gehanteerde werkwijze tot uitstel in gebruik van

businesscases is ook een alternatief zonder DOS geconstrueerd. Voor 15 van de 40

zorg in de Wlz? Leidt een meer integrale benadering van kwetsbare ouderen op

mini-businesscases is geen scenario zonder DOS vastgesteld. Voor deze groep

regionaal niveau, ongeacht het financieringsdomein, tot een grotere maatschappelijke

cliënten is nog niet cijfermatig vast te stellen in hoeverre Wlz-zorg wordt uitgesteld of

doelmatigheid en effectiviteit en is deze te vertalen naar landelijk niveau?

voorkomen, maar zijn er al wel kwalitatieve effecten waar te nemen. Van 25 van de

Tot slot gaan we in op de vragen vanuit de procesevaluatie en het actieonderzoek:

40 mini-businesscases is wel een alternatief scenario vastgesteld van het

Welke ‘principes’ en daaruit volgende (proces)afspraken ten aanzien van de

arrangement zonder DOS. Op basis van deze 25 mini-businesscases concluderen we

samenwerking tussen betrokken organisaties liggen ten grondslag aan het zo

dat met de werkwijze van domeinoverstijgend samenwerken meer en/of langer kosten

optimaal mogelijk (kunnen) uitvoeren van de experimenten domeinoverstijgende

worden gemaakt in de Wmo en de Zvw. Dit is nodig om ervoor te zorgen dat mensen

samenwerking? Wat zijn de geleerde lessen ten aanzien van het doorlopen van een

langer thuis kunnen blijven wonen. Tegelijkertijd voorkomt de inzet vanuit deze

(verander)proces om te komen tot een zo optimaal mogelijke samenwerking?

domeinen (Wmo en Zvw) hogere zorgkosten van opname in een zorginstelling, of
wordt dit in ieder geval met gemiddeld 8 maanden uitgesteld. Zie ook de conclusie

Domeinoverstijgend samenwerken leidt tot een grotere maatschappelijke

over doelmatigheid en effectiviteit voor een inschatting van deze kosten. In enkele

doelmatigheid en effectiviteit

mini-businesscases zien we dat de inzet van Wlz-zorg thuis (in de vorm van een MPT

We concluderen dat domeinoverstijgend samenwerken bijdraagt aan een grotere

of VPT) ook kan leiden tot uitstel van opname in een zorginstelling. Dat is gunstig

maatschappelijke doelmatigheid en effectiviteit. Om preciezer te zijn:

voor de kosten gemaakt in het kader van de Wlz. De mogelijkheden voor de

domeinoverstijgend samenwerken leidt dus tot een grotere maatschappelijke

toepassing van domeinoverstijgend samenwerken zijn groter naarmate dit vroegtijdig

effectiviteit (kwaliteit) en vervolgens ook tot een grotere maatschappelijke

(en preventief) wordt ingezet.

doelmatigheid. In die volgorde.
Vanuit kwalitatief oogpunt draagt het bij aan het langer thuis kunnen wonen van

Domeinoverstijgend samenwerken leidt tot uitstel van opname

ouderen. Dit is vaak de wens van de cliënt en draagt daarmee bij aan de kwaliteit van

In een meerderheid van de mini business cases (25 van de 40 = 62,5 procent) met

leven van de cliënt. Daarnaast levert het positieve ervaringen op bij medewerkers.

een scenario zonder DOS schatten de arrangeurs in dat er sprake geweest zou zijn

Een positieve bijkomstigheid is dat het ook in termen van doelmatigheid gunstige

van een opname in een zorginstelling. Daarmee is voor deze 25 cliënten opname in

effecten heeft. Domeinoverstijgend samenwerken draagt dan ook positief bij aan een

een verzorgingstehuis voorkomen of uitgesteld, met een gemiddelde duur van 8

grotere maatschappelijke doelmatigheid en effectiviteit, namelijk zowel kwalitatief als

maanden. In 16 van de 25 mini-businesscases met scenario zonder DOS kunnen we

kwantitatief.

zelfs concluderen dat het geheel aan Wlz-zorg is uitgesteld, omdat zowel het scenario
van een opname is uitgesteld als dat er geen zorg is ingezet vanuit een MPT of een

Onze conclusie op basis van de mini-businesscases is dat domeinoverstijgend

VPT. Dit heeft, naast de positieve kwalitatieve effecten, ook positieve financiële

samenwerken leidt tot hogere kosten in de Wmo (gemiddeld € 5.000 per cliënt) en de

effecten in vergelijking tot opname.

Zvw (gemiddeld € 6.400 per cliënt), maar kosten bespaart in de Wlz. Een indicatieve

10

schatting, op basis van de informatie uit de onderzochte mini-businesscases, is een

Gezien het feit dat domeinoverstijgend samenwerken ook betekent dat de

verschil van € 38.400.

zorgaanbieder, in aanvulling op de indicatiestelling voor de Zvw, het mandaat krijgt
om te indiceren voor de Wmo, is het belangrijk dat de gemeente de zorgaanbieder

Domeinoverstijgend samenwerken vraagt om kennis nemen van elkaars werelden en

hierin vertrouwt. Ook moeten zowel de gemeente als de zorgaanbieder(s) erop

gaat niet vanzelf

vertrouwen dat zij ook baat hebben bij deze werkwijze, ondanks dat de financiële

Uit de procesevaluatie blijkt dat domeinoverstijgend samenwerken geen simpele taak

baten vooral in de Wlz terecht komen. Een aanbeveling hierbij is een compensatie

is die eenvoudig geïmplementeerd kan worden. Er zijn verschillende uitdagingen die

van kosten vanuit de Wlz naar de Wmo (en idealiter ook de Zvw), waarbij de

het proces mogelijk kunnen belemmeren. Zo is het niet eenvoudig om met alle

eventuele gemaakte meerkosten vanuit deze domeinen gecompenseerd worden. Hier

betrokken partijen, met verschillende belangen, goed af te stemmen en te zorgen

moeten partijen in de regio samenwerkingsafspraken over maken. In de experimenten

voor een eenduidige visie. Dit vraagt soms een lange aanlooptijd. Er dient afstemming

is een proces met rekenregels ontwikkeld om invulling te geven aan de berekening

plaats te vinden op meerdere niveaus. Het is belangrijk dat partijen elkaar leren

van de meerkosten. Dit zou ook in andere contexten gebruikt kunnen worden om

vertrouwen en daar is tijd voor nodig en de bereidheid om echt te gaan samenwerken.

voorlopige afspraken te maken over de compensatie van gemaakte (meer)kosten

De gezamenlijke ambitie om op deze manier bij te dragen aan maatschappelijke
effectiviteit en doelmatigheid is een belangrijke drijfveer. Zorgaanbieders, gemeenten,
zorgkantoren en zorgverzekeraars zijn (logischerwijs) gewend geraakt om te werken
in hun eigen domein en hoe het daarin werkt. Zoals vermeld in de inleiding is het voor
bepaalde cliënten met een ‘ziekte-carrière’ met toenemende complexiteit nodig om
domeinoverstijgend te gaan samenwerken. Dit is echter niet zomaar gedaan. Het kost
de bereidheid en inspanning om elkaar te leren kennen, en over en weer elkaars
werelden te leren kennen en begrijpen. Dan kan domeinoverstijgend samenwerken
een succes worden.
Domeinoverstijgend samenwerken kan met de juiste randvoorwaarden naar andere
contexten vertaald worden
Uit de geleerde lessen blijkt dat een aantal randvoorwaarden van belang is voor het
goed werken van de experimenten. Zo blijkt dat ieder experiment is ontstaan uit
samenwerkingen vanuit partijen, en meer specifieker bepaalde personen, die erin
(blijven) geloven, doorzetten en volhouden. Daarbij helpt het als betrokken
organisaties elkaar kennen en goede ervaringen hebben met eerdere
samenwerkingen (goede voedingsbodem voor samenwerking). Er is commitment
nodig vanuit zowel het bestuur als vanuit de uitvoering. Een betrokken (onafhankelijk)
projectleider kan hierbij helpen.

11

1.

Achtergrond, aanleiding en doelstelling

1.1

Domeinoverstijgend samenwerken

Het zorgstelsel in Nederland is ingericht in een aantal domeinen: de Wet
maatschappelijke ondersteuning (Wmo), de Zorgverzekeringswet (Zvw) en de Wet
langdurige zorg (Wlz) met primair verantwoordelijke organisaties, respectievelijk:
gemeenten, zorgverzekeraars en zorgkantoren. Voor veel mensen werken deze
domeinen goed en efficiënt. Een belangrijk deel van de behoefte aan zorg en
ondersteuning past binnen de uitvoering van deze domeinen, maar we kennen ook
voorbeelden van ouderen die zorg en ondersteuning nodig hebben en aanlopen tegen
de weerbarstigheid van ‘het systeem’. Bij de groep kwetsbare ouderen met

zorgorganisaties, en in het geval van NNCZ met Dorpscorporatie Hollandscheveld
Verbindt, de krachten gebundeld. Zij organiseren drie experimenten met een
overkoepelend thema: domeinoverstijgend samenwerken (DOS). De experimenten
worden uitgevoerd in drie regionale contexten, te weten: Dongen, Ede en
Hollandscheveld. Zij voeren deze experimenten op eigen wijze uit. De uitdaging bij
domeinoverstijgende samenwerking is het integraal organiseren van de zorg en
ondersteuning voor kwetsbare burgers. De doelgroep van dit experiment betreft
kwetsbare ouderen met gecombineerde klachten van lichamelijke, psychische en
cognitieve aard, op het gebied van hun mobiliteit en in het sociale netwerk 1. Binnen
deze doelgroep onderscheiden we drie groepen cliënten:
a.

langdurige zorg (Wlz);
b.

mogelijkheden langer thuis te blijven wonen. Hierin onderscheiden we:

langdurig ziekteverloop met een steeds complexer wordende zorgvraag. Een
zorgvraag die de verschillende financieringsdomeinen (Wmo, Zvw en Wlz) overstijgt.
Om ook voor deze groep samenhang in de zorg en ondersteuning te organiseren kan

Cliënten die zonder inzet van de Wlz thuis kunnen blijven wonen;

ii.

Cliënten die door middel van de leveringsvorm Modulair Pakket Thuis
thuis kunnen blijven wonen.2

domeinoverstijgend samenwerken is verbetering van de kwaliteit van leven van

belangrijk doel. Het is belangrijk dat de zorg betaalbaar blijft, juist ook aangezien de

i.

(MPT) of een Volledig Pakket Thuis (VPT) in het kader van de Wlz

domeinoverstijgend samenwerken uitkomst bieden. Het primaire doel van

door de inzet van informele zorg. Daarnaast is de doelmatigheid van de zorg een

Cliënten waarbij op moment van inclusie logischerwijs een Wlzindicatieaanvraag gedaan zou zijn, maar waarbij nu gekeken wordt naar de

gecombineerde klachten van lichamelijke en cognitieve aard zien we een soms

cliënten en naasten door ondersteuning te bieden in de ‘regie op het eigen leven’ en

Cliënten die nog niet in aanmerking komen voor een indicatie vanuit de Wet

1.2

Beoogde werkwijze in de experimenten

doelgroep kwetsbare ouderen steeds groter wordt.

Voor de start van het experiment hebben de drie organisaties eigen keuzes gemaakt

In het kader van het programma Waardigheid en Trots hebben drie (zorg)organisaties

binnen het experiment is om kwetsbare burgers de regie terug te geven en/of te laten

een projectplan ingediend waarbij de zorg en ondersteuning voor kwetsbare ouderen
integraal en thuis wordt georganiseerd, ongeacht vanuit welk financieringsdomein
deze zorg en ondersteuning wordt betaald. De organisaties Maria-Oord, Opella en
NNCZ hebben samen met gemeenten, zorgverzekeraars, zorgkantoren, collega
1

De doelgroep in Hollandscheveld is breder dan de doelgroep van het experiment.

op welke wijze het experiment wordt uitgevoerd. Een belangrijk gezamenlijk element
behouden over hun eigen leven. Per cliënt wordt een eigen vaste contactpersoon
ingezet die de tijd en ruimte krijgt om te kijken wat een cliënt echt nodig heeft, over de
verschillende domeinen van zorg en ondersteuning heen. In Ede heet deze vaste
contactpersoon ‘arrangeur’. In Dongen wordt de contactpersoon ‘leefcoach’ genoemd.

2

Hiermee wordt dus niet de Wlz-indicatie of Wlz-zorg uitgesteld, maar wel de opname

in een verpleeghuis. Op dit punt komen we later in de rapportage nog terug.

12

In Hollandscheveld heet deze persoon de ‘maotwarker’. In verband met de

beeld en verkent de arrangeur de mogelijkheden voor een aanbod van zorg en

leesbaarheid van het rapport zullen we voor deze persoon de term arrangeur

ondersteuning (het ‘arrangement’).

aanhouden als we spreken over de experimenten in het algemeen. Dit omdat in
eerste instantie zowel de arrangeur, de leefcoach en de maotwarker zorg en

De arrangeur begeleidt de cliënt en de omgeving vervolgens bij het keuzeproces.

ondersteuning ‘arrangeren’. Desalniettemin is het goed om op te merken dat er wel

Indien de cliënt en diens naasten akkoord gaan met ondersteuning, stelt de arrangeur

degelijk verschillen zitten in de experimenten en de werkwijzen van deze vaste

een arrangement op en maakt een planning voor de uitvoering van dit arrangement.

contactpersonen. Waar er verschillen zijn in de werkwijzen van de arrangeur,

Belangrijk in deze fase is dat naast de professionele zorg, (vooral) ook de inzet en

leefcoach en/of maotwarker lichten wij deze specifiek in de tekst toe.

betrokkenheid van de informele (mantel)zorg wordt besproken, die de arrangeur
vastlegt in het integraal ondersteuningsplan. De arrangeurs hebben

In de drie experimenten zorgt de arrangeur samen met de cliënt en zijn of haar

doorzettingsmacht en kunnen met het mandaat dat ze hebben snel(ler) een

verwanten voor een verkenning van de startsituatie. Zo wordt er gekeken naar de al

arrangement op maat voor cliënten samenstellen uit de financieringsdomeinen Wmo

aanwezige (informele en formele) zorg en ondersteuning. Samen wordt gekeken naar

en Zvw zonder dat dit leidt tot langdurige besluitvorming. De arrangeur zoekt daarbij

de gewenste situatie, die vervolgens wordt beschreven in een integraal

actief de samenwerking met andere partijen om de zorg en ondersteuning naar wens

ondersteuningsplan. De arrangeur kan over domeinen heen handelen, heeft mandaat

van de cliënt en zijn of haar naaste(n) zo goed mogelijk te organiseren.

om in het kader van dit experiment indicaties voor de Wmo te stellen of te
bespoedigen, heeft een brede blik op alle typen zorg en ondersteuning en kiest

1.3

Doelstelling experimenten

samen met de cliënt de meest doelmatige oplossing. Aansluitend zorgt de arrangeur
voor een gestroomlijnd - bestaand en nieuw, formeel en informeel - aanbod van zorg

De hiervoor beschreven manier van werken heeft als doel dat cliënten hun leven

en ondersteuning.

beter (gaan) waarderen dan wanneer ze niet hadden deelgenomen aan het
experiment. Het doel van het experiment is om kwetsbare ouderen zo lang mogelijk

De toeleiding vindt plaats via de reguliere ‘toegangspoorten’ naar de

het leven te laten leiden dat ze graag willen leiden. Daarnaast is het doel dat het

Zorgverzekeringswet (Zvw) en de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo). Dat

zorggebruik afneemt, omdat gedurende langere tijd duurdere vormen van zorg

betekent dat zowel de cliënt zelf, naasten, de huisarts, wijkverpleegkundigen als

worden voorkomen of uitgesteld en minder kostbare (informele en formele) vormen

medewerkers van wijkteams kwetsbare burgers kunnen wijzen op de experimenten.

van zorg en ondersteuning worden ingezet voor de cliënt én diens naaste(n).

Bij de intake wordt de werking van het experiment uitgebreid besproken met de
potentiële deelnemer en zijn/haar naasten. Ook wordt besproken welke persoonlijke

Het uitgangspunt is dat de experimenten worden uitgevoerd binnen het geheel van de

informatie wordt gevraagd en gedeeld en hoeveel tijd dat van de cliënt vraagt. Daarna

bestaande, beschikbare middelen voor deze doelgroep vanuit de drie

stelt de betrokken zorgaanbieder vast of de cliënt voldoet aan de criteria om

financieringsdomeinen samen. De verwachting is dat dit experiment op het niveau

geïncludeerd te worden in het experiment. Waar mogelijk wordt hiervoor gebruik

van de drie domeinen tezamen leidt tot doelmatigheidswinst. Op basis van ervaringen

gemaakt van door professionals eerder opgehaalde informatie over bijvoorbeeld de

van zorgaanbieders met deze groep cliënten is de verwachting dat het aanvragen van

kwetsbaarheid van een cliënt. Als de cliënt instemt met deelname aan het experiment,

een Wlz-indicatie ten behoeve van het verblijf in een intramurale setting kan worden

brengt de arrangeur in een intake de vraag en behoefte van de cliënt en naasten in

uitgesteld of zelfs voorkomen. De zorgorganisaties en betrokken partijen

13

(verzekeraars, gemeenten en zorgkantoren) hebben gezamenlijk als doelstelling

Hierbij besteden we aandacht aan zowel formele als informele zorg en ook aan

geformuleerd dat de zorg maatschappelijk gezien beter en doelmatiger (en daarmee

structurele versus incidentele inzet van zorg.

goedkoper) kan. Om deze verwachting te toetsen, monitoren de samenwerkende
partijen de effecten van de experimenten. In de monitor wordt het gebruik van
ondersteuning en zorg zowel inhoudelijk als financieel gevolgd.

1.4

Doelstelling en onderzoeksvragen monitoring en
evaluatie

6.

Wat zijn de verschuivingen tussen de verschillende financieringsdomeinen Zvw,
Wmo en Wlz?

Doelmatigheid en effectiviteit
7.

Leidt de door de partijen gehanteerde werkwijze tot uitstel in gebruik van zorg in
de Wlz?

8.

Leidt een meer integrale benadering van kwetsbare ouderen op regionaal

In dit evaluatieonderzoek presenteren we de kwalitatieve en kwantitatieve effecten

niveau, ongeacht het financieringsdomein, tot een grotere maatschappelijke

van het experiment domeinoverstijgend samenwerken (Zvw, Wmo, Wlz) zoals dat op

doelmatigheid en effectiviteit en is deze te vertalen naar landelijk niveau?

drie plaatsen in Nederland wordt uitgevoerd. Het evaluatieonderzoek loopt van
september 2018 tot en met december 2020. De evaluatie omvat de ervaringen van
alle bij het experiment betrokken partijen. Het doel van de evaluatie is om de

1.5

Doelstelling procesevaluatie en actieonderzoek

onderzoeksvragen over ervaringen van betrokkenen, effecten, doelmatigheid en
effectiviteit te beantwoorden. Deze onderzoeksvragen luiden als volgt.
Ervaringen
1.
2.
3.

Hoe ervaren deelnemers in het experiment hun leven in vergelijking met ouderen

De procesevaluatie heeft een kennisdoelstelling, waar het actieonderzoek een
veranderdoelstelling heeft. In de procesevaluatie onderzoeken we hoe geleerd kan
worden van het uitgevoerde proces (en de waardering/ervaringen hiervan) rond de

Ervaren de deelnemers in het experiment meer grip op hun dagelijkse leven,

organisatie van de experimenten. Zo krijgen we inzicht in de werkzame elementen,

meer regie en minder regellast?

uitdagingen en geleerde lessen van DOS. De opgedane kennis kan worden benut bij

Wat is de ervaring van de arrangeur met name op het vlak van de directe inzet

de opzet van vergelijkbare samenwerkingsrelaties in andere regio’s. Het

van ondersteuning en zorg op alle domeinen? Hierbij besteden we aandacht aan

actieonderzoek is erop gericht om een leerproces (verder) op gang te brengen voor

zowel formele als informele zorg.

de organisaties en professionals die samenwerken in de experimenten. Het helpt om

In welke mate wordt voor de deelnemers in het experiment het gebruik van Wlzzorg uitgesteld of mogelijk zelfs voorkomen?

5.

genoemde evaluatieonderzoek een procesevaluatie en actieonderzoek uitgevoerd.

die in een controlegroep zitten en niet deelnemen aan het experiment?

Effecten
4.

Evalueren en leren gaan hand in hand in de experimenten. Daarom is parallel aan het

met elkaar te delen, te bespreken en vervolgens gezamenlijk te reflecteren op hoe de
samenwerking verloopt en in welke mate deze bijdraagt aan de gezamenlijke ambitie
van de deelnemers. Zo worden de experimenten geoptimaliseerd en beoogde
voordelen voor cliënten, naasten en professionals (nog beter) gerealiseerd.

Hoe verhoudt het gebruik van zorg en ondersteuning binnen het experiment zich
tot het gebruik van zorg en ondersteuning buiten het experiment?

De centrale vraag voor zowel de procesevaluatie als het actieonderzoek is door ons
als volgt geformuleerd: Welke ‘principes’ en daaruit volgende (proces)afspraken ten

14

aanzien van de samenwerking tussen betrokken organisaties liggen ten grondslag

eerste beeld met contextinformatie over de zorg en ondersteuning vanuit de

aan het zo optimaal mogelijk (kunnen) uitvoeren van de domeinoverstijgende

verschillende financieringsstromen in de regio’s.

samenwerking? Wat zijn de geleerde lessen ten aanzien van het doorlopen van een
(verander)proces om te komen tot een zo optimaal mogelijke samenwerking? Hierbij

b.

Monitoren zorggebruik en ervaringen geïncludeerde cliënten door middel

keken we voor de organisaties afzonderlijk (zorgaanbieder, zorgkantoor,

van het uitwerken van 40 mini-businesscases. We hebben er 20 uitgewerkt

zorgverzekeraar, gemeente) onder andere naar belangrijke ambities, drijfveren en

voor Ede, 15 voor Dongen en 5 voor Hollandscheveld. De uitwerkingen van de

belangen om mee te doen aan het experiment en haalden per organisatie geleerde

mini-businesscases zijn gemaakt op basis van registratiegegevens van

lessen op. Daarnaast keken we naar de dynamiek tussen de hiervoor genoemde

zorgaanbieders aangevuld met informatie van de gemeenten en kwalitatieve

organisaties. In welke mate is er sprake van een gezamenlijke ambitie? Hoe is deze

informatie (in de vorm van casuïstiekbesprekingen) vanuit de arrangeurs.

tot stand gekomen? Welke keuzes zijn gemaakt om een proces in te richten zodat in
de praktijk het experiment goed uitgevoerd kan worden? Hoe kwamen deze tot

c.

Ophalen ervaringen cliënten en naasten (rijke verhalen). Met behulp van

stand? Wat leren zij samen van de gemaakte keuzes in het proces en de

interviews met cliënten en naasten, vullen we de effectmeting aan. De aanname

gezamenlijke reflectie hierop?

is dat het voorkomen of uitstellen van opname voor een groot deel afhankelijk is
van de mate waarin een naaste het volhoudt om voor zijn naaste te (blijven)

1.6

Onderzoeksverantwoording op hoofdlijnen en leeswijzer

zorgen. De kwalitatieve informatie van een aantal mini-businesscases verrijken
we met verhalen die bij cliënten en naasten zijn opgehaald.

Gedurende de doorlooptijd van het evaluatieonderzoek, de procesevaluatie en het
actieonderzoek (hierna: het onderzoek) is gebleken dat we de individuele

d.

Ophalen ervaringen medewerkers over werkproces en de beoogde effecten

onderzoeksvragen in verschillende mate kunnen beantwoorden. Over het algemeen

van domeinoverstijgend samenwerken met behulp van een enquête. Het

kunnen we goede uitspraken doen over de ervaringen, effecten, effectiviteit en

gaat om een nulmeting in 2019 en een 1-meting in 2020. Hierin is onder andere

doelmatigheid. Voor het monitoren van de effecten was in eerste instantie het

gevraagd naar hoe medewerkers worden meegenomen in het proces omtrent

uitgangspunt om de door de organisaties geregistreerde gegevens te vergelijken met

domeinoverstijgend samenwerken, hoe zij de nieuwe werkwijze ervaren en in

kwantitatieve data van stakeholders op populatieniveau (de controlegroep). De

hoeverre zij inschatten dat de werkwijze (positieve) gevolgen heeft voor het

vergelijkbaarheid van de door de organisatie geregistreerde gegevens en de

leven van de cliënt.

(koppeling van) gegevens op populatieniveau blijkt in de praktijk niet uitvoerbaar. Om
die reden is in afstemming met de expertgroep (zie paragraaf 1.7), besloten om de
monitoring vooral in te zetten op casusniveau.

e.

Ophalen ervaringen bij de uitvoerende zorgaanbieders, gemeenten,
verzekeraars en zorgkantoor over de werkwijze van domeinoverstijgend
samenwerken in het kader van de procesevaluatie en het actieonderzoek.

Het onderzoek bestond uit de volgende onderdelen:
a.

Door middel van interviews met de verschillende betrokken partijen hebben we

Vergelijking beschikbare regiogegevens op metaniveau. Met behulp van

op bestuurlijk- en managementniveau het implementatie- en

beschikbare regiogegevens vanuit de Wmo, de Zvw en de Wlz schetsen we een

samenwerkingsproces binnen de experimenten geëvalueerd. Daarnaast hebben
we via de casuïstiekbesprekingen (genoemd bij b) ook op uitvoeringsniveau

15

ervaringen van betrokken partijen opgehaald. Hiermee geven we inzicht in de

1.7

Expertgroep

wijze waarop dergelijke samenwerkingen tot stand komen en wat daarin goed (of
minder goed) werkt.

Los van de verschillende projectgroepen die zijn ingericht per regio, is er voor de
monitoring van de experimenten een expertgroep ingesteld die een aantal keer bij

f.

Een kennissessie tussen de verschillende regio’s om van elkaar te leren.

elkaar is geweest om op de onderzoeksopzet en bevindingen te reflecteren. De

Met arrangeurs en projectleiders wisselden we ervaringen en kennis uit over

bestuurders van de verschillende zorgaanbieders betrokken bij de experimenten in de

implementatie en uitvoering van het werkproces tussen de verschillende

regio’s zijn desgevraagd aanwezig geweest bij deze bijeenkomsten. De expertgroep

experimenten. Hiermee hebben we een leermoment gefaciliteerd voor betrokken

bestond uit de volgende leden:

medewerkers en halen we kennis op over wat hierin werkt en waar uitdagingen

a.

liggen. Verschillen en overeenkomsten tussen de regio’s komen hierbij aan het
licht.

Prof. dr. Katrien Luijkx - bijzonder hoogleraar ouderenzorg aan Tilburg
University (Tranzo);

b.

Dr. Inge van Nistelrooij - universitair hoofddocent zorgethiek aan de
Universiteit voor Humanistiek;

Met behulp van deze onderzoeksactiviteiten beantwoorden we de genoemde

c.

Prof. dr. Caroline Baan - chief Science Officer bij het Rijksinstituut voor

onderzoeksvragen. De eerste drie onderzoeksvragen over de ervaringen van

Volksgezondheid en Milieu (RIVM) en bijzonder hoogleraar integrale

cliënten en arrangeurs, beantwoorden we grotendeels aan de hand van de mini-

gezondheidszorg bij Tilburg University (Tranzo).

businesscases, de enquête onder medewerkers en de interviews met cliënten en
naasten. Deze onderzoeksvragen worden beantwoord in hoofdstuk 5. Zoals eerder

De expertgroep heeft een belangrijke bijdrage geleverd aan het onderzoek. Zo is

toegelicht maken we geen vergelijking met een controlegroep. De eerste vraag kan

mede dankzij de input van de expertgroep de methodologie aangescherpt,

dus niet beantwoord worden. De onderzoeksvragen 4 tot en met 6, over de effecten

bijvoorbeeld met de verhalen in de mini-businesscases. Ook is met de expertgroep

van domeinoverstijgend samenwerken, beantwoorden we aan de hand van de mini-

afgestemd om parallel aan de effectmeting de procesevaluatie uit te voeren.

businesscases in hoofdstuk 5. Het is echter niet mogelijk deze bevindingen te toetsen
aan het gebruik van zorg en ondersteuning buiten het experiment, waardoor we

1.8

Ondersteuning aan de experimenten

onderzoeksvraag 5 niet volledig kunnen beantwoorden zoals initieel beoogd. De
vragen over doelmatigheid en effectiviteit (onderzoeksvragen 7 en 8)

Het ministerie van VWS ondersteunt de experimenten vanuit het programma

beantwoorden we aan de hand van de bevindingen vanuit de mini-businesscases en

‘Waardigheid en Trots in de regio’. De ondersteuning van de experimenten in Dongen

de procesevaluatie, zoals beschreven in hoofdstuk 5 en 3. Ook bespreken we de

en Hollandscheveld bestond uit het inzetten van een projectleider. Voor het

antwoorden op deze onderzoeksvragen in de conclusie.

experiment in Ede is ondersteuning op het gebied van de monitoring ingezet.
Daarnaast heeft de themacoördinator Domeinoverstijgende Samenwerking de

De centrale vraag vanuit de procesevaluatie, namelijk welke principes ten grondslag

experimenten geadviseerd en zijn landelijke bijeenkomsten georganiseerd ter

liggen aan het zo optimaal mogelijk (kunnen) uitvoeren van de experimenten en de

ondersteuning van de uitwisseling van ervaringen en leren van elkaar.

geleerde lessen ten behoeve van een optimale samenwerking, beantwoorden we in
hoofdstuk 4.

16

1.9

Invloed van het coronavirus op de experimenten

Sinds maart 2020 is het coronavirus uitgebroken. Dit heeft invloed gehad op de
experimenten. Met name tijdens de eerste piek is er voor cliënten veel veranderd.
Structuur viel weg doordat op veel plekken de dagbesteding dicht ging; mensen
zagen hun familie niet of nauwelijks en bleven uit voorzorg zoveel mogelijk binnen.
Sommige cliënten in de experimenten zijn als gevolg van de coronamaatregelen
opgenomen in een zorginstelling. Zien bijlage A (onderdeel A2) voor een
uitgebreidere beschrijving van de invloed van het coronavirus op de experimenten.

17

2.

Werkwijze en voortgang per regio

In dit hoofdstuk zetten we de stand van zaken, werkwijze en aanpak van
achtereenvolgens Dongen, Ede en Hollandscheveld uiteen. We beschrijven hierbij
eerst enkele contextcijfers vanuit de Wmo, de Zvw en de Wlz van de verschillende
regio’s, om een beeld te schetsen van de uitgangssituatie per regio.

2.1

combineren3. De woonplaats Hollandscheveld valt in de gemeente Hoogeveen, waar
we ter illustratie ook de inwoneraantallen van geven. De cijfers voor Dongen, Ede en
Hoogeveen zijn direct afkomstig van het CBS4. We zien in Tabel 1 dat de gemeente
Ede verreweg het grootste aantal inwoners heeft van de drie regio’s, met 115.710
inwoners in 2019. Het heeft hiermee bijna 4,5 keer zoveel inwoners als in Dongen,
waar 26.051 inwoners waren ingeschreven in 2019. Hollandscheveld heeft het
kleinste aantal inwoners: 5.055 in 2019. De gemeente Hoogeveen waarbinnen
Hollandscheveld valt, telde 55.662 inwoners in 2019.

Contextcijfers Dongen, Ede en Hollandscheveld

Inwoneraantallen (2019)

Om een beeld te schetsen van de relatieve omvang van het aantal zorggebruikers per
regio geven we inzicht in enkele contextcijfers, zowel vanuit de Wmo, de Zvw en de

Totaal

Aantal
65-80 jaar

Percentage
65-80 jaar

Aantal
80 jaar en
ouder

Percentage
80 jaar en
ouder

Dongen

26.051

4.187

16,1%

1.279

4,9%

Ede

13,5%

5.406

4,7%

115.710

15.631

Hollandscheveld

5.055

-

Daarmee krijgen we ook gevoel voor de potentiële doelgroep voor

Hoogeveen

55.662

8.748

15,7%

3.041

5,5%

domeinoverstijgende samenwerking.

Nederland

17.282.163

2.515.184

14,6%

798.820

4,6%

Wlz. Om deze beter te kunnen duiden geven we tevens de inwoneraantallen per
regio, evenals de inwoneraantallen voor 65 jaar en ouder, en 80 jaar en ouder.

-

-

-

Tabel 1. Inwoneraantallen
In eerste instantie was het idee om met behulp van geaggregeerde zorgcijfers de
uitkomsten van de experimenten te analyseren en te duiden, door deze tegen elkaar

Naast het totale inwoneraantal per regio schetsen we in Tabel 1 ook de

af te zetten. Eventuele verschillen tussen de contextcijfers en de uitkomsten van de

inwoneraantallen van de doelgroepen 65+ en 80+ in het jaar 2019, om een beeld te

ingezette zorg en ondersteuning in de experimenten zouden dan mogelijke

geven van het aandeel ouderen in de regio’s. Voor Hollandscheveld is hierin geen

verschuivingen kunnen laten zien. Helaas bleek het niet mogelijk om de gegevens

gewogen gemiddelde van gecombineerde buurten bekend. Daarom is voor de

van de geïncludeerde cliënten in de experimenten op een betrouwbare manier af te

uitsplitsing naar leeftijdsgroepen gekeken naar de gemeente Hoogeveen in zijn

zetten tegen deze contextcijfers. Dit heeft onder andere te maken met het feit dat het

geheel. De vermelde percentages geven aan hoe groot de doelgroep is ten opzichte

aantal geïncludeerde cliënten te beperkt is om algemene uitspraken te doen. Ook

van het totale inwoneraantal. Zo is te zien dat voor Dongen de doelgroep 65 tot 80

tussen de experimenten is het lastig een dergelijke vergelijking te maken.

jaar 16,1% is van het totale inwoneraantal van Dongen in 2019. Het aandeel 65- tot
80-jarigen ligt hiermee in Dongen naar verhouding hoger dan in de andere regio’s en

In Tabel 1 hebben we de inwoneraantallen voor Dongen, Ede, Hollandscheveld,
Hoogeveen en Nederland weergegeven. De inwoneraantallen van Hollandscheveld

hoger dan het landelijk gemiddelde van 14,6%. Tegelijkertijd zien we voor de
doelgroep van mensen die 80 jaar en ouder zijn, dat deze doelgroep naar verhouding

zijn samengesteld door de cijfers van het CBS voor wijken en buurten (gewogen) te
3

https://allecijfers.nl/woonplaats/hollandscheveld/

4

https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/37230ned/table?ts=1603297026367

18

oververtegenwoordigd is in de gemeente Hoogeveen, met 5,5%. Landelijk maakt

euro per verzekerde. In Hollandscheveld zijn de gemiddelde kosten per verzekerde

deze doelgroep namelijk 4,6% van de populatie uit.

voor mensen van 75 jaar en ouder het hoogst met ruim 3.500 euro per verzekerde.

2.1.1

Er is geen duidelijke verklaring voor deze verschillen. Het kan liggen aan de kleine

Contextcijfers vanuit de Wmo

aantallen ouderen in Hollandscheveld. Uitschieters van cliënten met relatief hoge
De gemeente Dongen, Ede en Hollandscheveld hebben gegevens aangeleverd over

zorgkosten kunnen het gemiddelde sterk beïnvloeden. Een andere mogelijke

de uitgaven Wmo. In Ede zijn de totale uitgaven in de Wmo voor de leeftijdsgroepen

verklaring is praktijkvariatie, wat inhoudt dat er tussen de regio’s verschillen kunnen

65+ en 75+ in 2019 ruim € 9,4 miljoen. In Dongen bedragen de uitgaven in de Wmo in

zitten in de manier hoe de zorg op bepaalde vlakken wordt vormgegeven. Mogelijk

2019 in totaal ruim € 4,7 miljoen. In Hollandscheveld waren de uitgaven in 2017 in

blijven cliënten in Hollandscheveld relatief langer in de Zvw dan in andere regio’s,

totaal ongeveer € 0,5 miljoen. Deze uitgaven zijn niet een-op-een met elkaar te

voordat cliënten overgaan naar de Wlz. Dit zou mogelijk ook kunnen bijdragen aan

vergelijken, omdat het verschillende jaren en doelgroepen betreft. Deze cijfers dienen

hogere gemiddelde kosten in de Zvw.

puur ter illustratie om een beeld te geven van de verhoudingen tussen de regio’s.
2.1.3
2.1.2

Contextcijfers vanuit de Wlz

Contextcijfers vanuit de Zvw
Vanuit de verschillende zorgkantoren die betrokken zijn bij de experimenten, hebben

Met behulp van openbare registratiegegevens van Vektis schetsen we een beeld van

we gegevens ontvangen van het aantal cliënten dat zorg uit de Wlz ontvangt, in de

de gemiddelde zorgkosten per verzekerde vanuit de Zorgverzekeringswet (Zvw) voor

vorm van een MPT, een VPT, een PGB en intramurale zorg (opname). Het gaat in

de regio’s Dongen, Ede en Hollandscheveld in 2017. Dit geeft een eerste beeld van

alle drie de regio’s om de doelgroepen 65+ en 75+. In Ede gaat het in het jaar 2019

de verhoudingen tussen de regio’s. De gemiddelde kosten per verzekerde voor

binnen deze doelgroep om ruim 2.500 cliënten (ongeveer 2,2% van het totaal aantal

verpleging en verzorging, inclusief de kosten voor hulpmiddelen vanuit de Zvw, zijn uit

inwoners) die zorg vanuit de Wlz ontvangen. Voor Dongen gaat het in datzelfde jaar

te splitsen naar de leeftijdsgroepen 65 tot 75 jaar en 75 jaar en ouder. De gemiddelde

om ruim 500 cliënten (ongeveer 1,9% van het totaal aantal inwoners). Voor

kosten per verzekerde in de leeftijdsgroep 65 tot 75 jaar liggen voor de verschillende

Hollandscheveld zijn dit er ongeveer 80 (ongeveer 1,6% van het totaal aantal

regio’s dicht bij elkaar, tussen de 425 en 445 euro per verzekerde in 2017. Dit is in lijn

inwoners). Op basis van deze cijfers lijkt het erop dat in Hollandscheveld

met het landelijk gemiddelde van dat jaar. Voor de leeftijdsgroep 75 jaar en ouder zijn

verhoudingsgewijs een kleiner aandeel ouderen zorg vanuit de Wlz ontvangt, als we

de verschillen tussen de regio’s groter. We zien hierbij dat de gemiddelde kosten per

deze cijfers vergelijken met de inwoneraantallen. Mogelijk draagt dit eraan bij dat de

verzekerde in Dongen het laagst liggen, met ruim 1.700 euro net onder het landelijk

kosten in de Zvw voor Hollandscheveld gemiddeld hoger liggen, maar dit zou nader

gemiddelde van bijna 2.000 euro. De kosten per verzekerde in de leeftijdsgroep 75

onderzoek moeten uitwijzen.

5

6

jaar en ouder in Ede liggen net boven het landelijk gemiddelde met ongeveer 2.150

5

https://www.vektis.nl/open-data

6

De regio’s zijn bepaald aan de hand van 3-cijferig postcodeniveau. Bij

Hollandscheveld vallen echter enkele van deze postcodes ook in een aantal
omliggende plaatsen.

19

2.2

Dongen

experiment, in eerste instantie twee leefcoaches aangesteld na overleg met en
instemming van de andere betrokkenen in het experiment. Vanaf 2020 zijn er vier

2.2.1

Community Care Dongen (CCD)

leefcoaches werkzaam bij Maria-Oord. De leefcoaches kunnen in hun spilfunctie de
zorg- en welzijnsondersteuning organiseren over de grenzen van de

In Dongen hebben stichting Maria-Oord, de gemeente Dongen, zorgverzekeraar VGZ

financieringsdomeinen heen. Zo krijgen zij vanuit de gemeente budget vanuit de Wmo

en zorgkantoor VGZ de handen ineengeslagen voor het experiment

om dit zelf waar nodig voor cliënten in te zetten. Het uitgangspunt is dat de Wmo-

domeinoverstijgend samenwerken. De basis voor het experiment is het concept

consulenten vertrouwen op het oordeel van de leefcoach en deze volgen. Daarnaast

Community Care Dongen (CCD). Het werken volgens CCD gaat uit van een sterke

zetten de leefcoaches actief in op het coachen en het meedenken van cliënten en

wisselwerking tussen formele en informele zorg. De werkwijze wordt kleinschalig

diens naasten. Hier krijgen zij de tijd en ruimte voor. Twee leefcoaches verlenen zelf

benaderd. Een belangrijk speerpunt in de werkwijze is het actief betrekken van het

geen zorg. Zij combineren hun taak als leefcoach met werkzaamheden vanuit het

privédomein van de cliënt en de lokale gemeenschap. Het experiment

cliënt service bureau van Maria-Oord. De andere twee leefcoaches werken naast

domeinoverstijgend samenwerken versterkt de ontwikkeling van het CCD-concept

leefcoach ook als wijkverpleegkundige. De leefcoaches worden in het kader van het

van Stichting Maria-Oord. Dit beoogt op het terrein en in de omgeving van Maria-Oord

experiment door zorgverzekeraar VGZ vergoed. Het ging hierbij aanvankelijk om

een mix van cliënten met verschillende zorgbehoeften een woning, zorg en

maximaal 2 uur per maand per cliënt. Na een evaluatie met het zorgkantoor in 2020 is

ondersteuning te bieden. In het kader van CCD wordt in de nabije toekomst gestart

dit opgehoogd naar maximaal 3 uur. De kosten van de inzet van

met nieuwbouw van 40 appartementen.

wijkverpleegkundigen worden bekostigd vanuit de reguliere bekostiging wijkverpleging

7

op basis van de Zvw.
CCD loopt gedurende een periode van drie jaar (mei 2018 tot april 2021). Met CCD
wil Maria-Oord samen met betrokken lokale partijen een gemeenschap vormen die de

Medewerkers van Maria-Oord hebben een specifieke scholing over

cohesie en het onderlinge hulpbetoon vergroot voor kwetsbare ouderen woonachtig in

domeinoverstijgende samenwerking gekregen. Samen met opleidingsinstituut BTSG

de gemeente Dongen. Daarbij richt CCD zich uitsluitend op de kwetsbare ouderen

zijn trainingen ontwikkeld en uitgevoerd. Aan deze scholing hebben de volgende

met ten minste cognitieve problematiek. In totaal wil Maria-Oord gedurende het

groepen medewerkers deelgenomen: de zorg en huishoudelijke dienst (samen in een

experiment 80 cliënten includeren. Dit betreffen voornamelijk nieuwe cliënten die

scholingsgroep), leefcoaches en aanjagers (ambassadeurs van de aanpak vanuit

(voorafgaande aan inclusie in het experiment) nog niet in zorg zijn bij Maria-Oord.

zorg en huishoudelijk dienst). Kerntraject is de training ‘De kracht van Community
Care’ geweest, om zo medewerkers mee te nemen in het gedachtegoed van CCD.

Het doel van CCD is om aan te tonen dat het organiseren van zorg en ondersteuning

Het gaat hierbij om kennis, houding en vaardigheden. Belangrijke onderdelen van de

vanuit één integraal perspectief bijdraagt aan het langer verantwoord thuis blijven

training zijn: vanuit verschillende rollen ondervinden wat het betekent om onderdeel te

wonen. Daarnaast moet het de kwaliteit van leven van kwetsbare ouderen verhogen

zijn van de community, het gesprek over het welzijn van de cliënt aangaan met

tegen mogelijk lagere maatschappelijke kosten. Om deze doelstelling te behalen heeft
Maria-Oord, na overleg met en instemming van andere betrokkenen in het

7

https://mariaoord.nl/ccd/

20

behulp van de positieve gezondheid8 en het leren kennen en benutten van je netwerk.

Om de geïncludeerde cliënten gedurende het experiment te volgen en trends te

De inhoudelijke borging van de kennis wordt vormgegeven door vervolgtrainingen,

kunnen ontdekken, is het van belang dat er een nulmeting plaatsvindt. Daarom

themabijeenkomsten, de inzet van een reflectietool en het inwerken van nieuwe

registreert de leefcoach in Dongen bij inclusie van een cliënt de situatie en een aantal

medewerkers. De reflectietool is een instrument om samen met collega’s te praten

kenmerken zoals de datum van inclusie, de leeftijd van de cliënt, de verwijzer, de

over situaties die vragen oproepen en om persoonsgerichte oplossingen meer in de

diagnose, de woonsituatie en het zorgprofiel (indien cliënt al vormen van zorg of

praktijk te brengen. Samen leren en verbeteren is hiermee een belangrijk onderdeel

ondersteuning ontvangt). De leefcoach bepaalt daarnaast bij een huisbezoek met het

van CCD.

instrument ‘Trazag’ de kwetsbaarheid van de cliënt. Als de huisarts al een Trazag
heeft afgenomen maken de leefcoaches gebruik van het informatiesysteem ‘KIS’ om

Maria-Oord werkt met een maandelijkse projectgroep waaraan, naast de leefcoaches,

de informatie in te zien. Op basis van de wensen en de zorgbehoefte(n) van de cliënt

medewerkers van beleidsafdelingen (kwaliteit, financieel) en de managers van de

stelt de leefcoach vervolgens het arrangement samen en brengt alle betrokken

intramurale afdeling en van de huishoudelijke dienst deelnemen. De interne

partijen daarvan op de hoogte. Indien er naasten betrokken zijn bij de cliënt, wordt de

communicatielijnen in Maria-Oord zijn kort. Alle leden van de projectgroep hebben

‘EDIZ’ vragenlijst afgenomen. Dit is een wetenschappelijk gevalideerd meetinstrument

toegang tot de documentatie over het project. De (externe) projectleider CCD stuurt

om de belasting van naasten in beeld te brengen.

het project aan en speelt daarmee een belangrijke rol in het experiment. Met enige
regelmaat komt de begeleidingsgroep CCD bijeen, waarin de gemeente Dongen en

Tijdens de uitvoering van het arrangement evalueert de leefcoach, afhankelijk van de

VGZ vertegenwoordigd zijn. De betrokken partijen bespreken de voortgang van CCD,

stabiliteit van de situatie, in principe één keer per maand het arrangement en stelt

eventuele aandachtspunten en verdere zaken die afstemming behoeven.

deze indien nodig bij. De leefcoach ondersteunt de cliënt en diens naasten hierbij ook
op emotioneel vlak, indien nodig. De leefcoach heeft hiermee een coachende rol en

2.2.2

stimuleert de cliënt, diens naasten en de omgeving om zelf zoveel mogelijk te (blijven)

Werkwijze CCD

doen. Het uitgangspunt van CCD is om een arrangement zo vroeg mogelijk in het
De werkwijze CCD heeft als doelgroep kwetsbare ouderen met een psycho-

traject op te stellen. Zorg is vaak pas wat later in het traject onderdeel van het

geriatrische aandoening, eventueel in combinatie met lichamelijke klachten,

arrangement. In het elektronisch cliëntendossier ‘Nedap’ leggen de leefcoaches de

mobiliteitsklachten, eenzaamheid en woon- en leefomstandigheden, die zo lang

tussentijdse bevindingen vast. Bij het beëindigen van de deelname aan CCD

mogelijk thuis willen blijven wonen . De leefcoaches includeren cliënten uit deze

evalueert de leefcoach samen met de cliënt en/of naasten de eventuele effecten van

doelgroep, mits zij hiervoor toestemming geven, in het experiment. In veel gevallen

het experiment.

9

ontvangen cliënten nog geen zorg of ondersteuning.

Machteld Huber introduceerde het concept positieve gezondheid in Nederland in

functioneren. Zie voor meer informatie:

2012. Huber onderscheidt zes gezondheidsdimensies om het gezondheidswelzijn te

https://www.allesisgezondheid.nl/knowledgebase/positieve-gezondheid/

meten: lichaamsfuncties, mentale functies en- beleving, spiritueel/existentiële

9

8

https://mariaoord.nl/ccd/.

dimensie, kwaliteit van leven, sociaal maatschappelijke participatie en dagelijks

21

2.2.3

effectmeting beperkt zich echter tot de specifieke doelgroep cliënten met cognitieve

Voortgang CCD

problemen woonachtig in de gemeente Ede waarvoor arrangeurs vanuit Thuis geven
Tot aan dit moment zijn er in Dongen 74 cliënten geïncludeerd, waarvan er 8 zijn

ondersteuning ook vanuit de Wmo kunnen inzetten.

overleden en 28 zijn opgenomen in een verpleeghuis. Op dit moment zitten er 38
cliënten in de pilot.

Het doel van Thuis geven is het samenhangend organiseren van zorg en
ondersteuning met één klant, één plan en één arrangeur (wijkverpleegkundige of

2.3

Ede

casemanager dementie) die kan handelen over de domeinen heen. Zo kan de
arrangeur zelf voor een cliënt een Wmo-indicatie initiëren en deze door de Wmo-

2.3.1

consulent van de gemeente laten accorderen. Zo kan sneller zorg en ondersteuning

Thuis geven

worden ingezet en krijgt de cliënt geen extra huisbezoek. De arrangeur heeft daarbij
Zorgorganisatie Opella, de gemeente Ede, zorgkantoor Menzis en zorgverzekeraar

oog voor wat echt belangrijk is voor de betreffende cliënt en wat de cliënt voldoening

Menzis gebruiken het experiment domeinoverstijgend samenwerken om een nieuwe

geeft. Deze nieuwe werkwijze vraagt om een cultuuromslag waarbij anders wordt

werkwijze binnen de bestaande stelsels te realiseren. De gedragsverandering van

gekeken naar de uitdagingen van het dagelijks leven. De uren die de arrangeurs

zorgprofessionals moet hierbij worden geborgd. Opella brengt dit onder in de

besteden aan het experiment worden betaald vanuit de Zvw.

werkwijze Thuis geven. Opella wil de zorg en ondersteuning samenhangend
organiseren met één klant, één plan, één arrangeur, die kan handelen over alle

Om de nieuwe werkwijze in de praktijk te kunnen brengen en in de rol van arrangeur

domeinen heen. Professionals keren daarbij terug naar de basis door oog en oor te

te kruipen, volgen wijkverpleegkundigen en casemanagers dementie gedurende acht

hebben voor wat voor de cliënt echt belangrijk is en wat hem of haar voldoening geeft.

maanden het leerpad Thuis geven. Het leerpad bestaat uit praktijkopdrachten en twee

Daarbij werken ze klantvolgend dwars door de domeinen van gemeente,

trainingen: Zingeving (vijf dagdelen) en Arrangeur in regie (zes dagdelen). Eind 2019

zorgverzekeraar en zorgkantoor heen.

hebben 23 hbo-verpleegkundigen (inclusief drie casemanagers dementie) in de

10

thuiszorg in Ede de trainingen Arrangeur in regie en Zingeving gevolgd. Daarnaast
Op 1 januari 2018 is Opella gestart met Thuis geven voor cliënten met cognitieve

krijgen medewerkers in de thuiszorgteams een op het team afgestemde training.

problematiek en een verminderde zelfredzaamheid (ervaren geheugenklachten of
dementie) die woonachtig zijn in de gemeente Ede. Voor deze doelgroep is het

Opella, de gemeente Ede, Menzis zorgkantoor en Menzis zorgverzekeraar komen

experiment domeinoverstijgend samenwerken in Ede opgestart met een looptijd van

een aantal keer per jaar bijeen in de regionale projectgroep DOS/Thuis geven.

drie jaar (september 2018 t/m 2021). In totaal wilde Opella gedurende het experiment
300 cliënten includeren die behoren tot het experiment. Daarnaast wil Opella voor al

2.3.2

Werkwijze Thuis geven

haar klanten de zorg en ondersteuning op deze nieuwe werkwijze organiseren. De
werkwijze Thuis geven wordt (met uitzondering van het inzetten van ondersteuning

De werkwijze Thuis geven heeft als doelgroep kwetsbare ouderen met cognitieve

vanuit de Wmo door een arrangeur) in de hele organisatie doorgevoerd. De

problematiek en een verminderde zelfredzaamheid (ervaren geheugenklachten of

10

https://www.opella.nl/thuis-geven-met-domeinoverstijgend-werken

22

dementie) die woonachtig zijn in de gemeente Ede. Mensen uit deze doelgroep

het gebied van hulpmiddelen, zorgtechnologieën en informele zorg al ingezet worden

worden, na het geven van hun toestemming, geïncludeerd in het experiment Thuis

en wordt aan de cliënt gevraagd de klantervaringen in te vullen (op basis van de

geven. In de meeste gevallen ontvangen cliënten al zorg en/of ondersteuning.

vragen van Zorgkaartnederland.nl en aanvankelijk ook aanvullende vragen over de
financieringsdomeinen). Alle gegevens uit de nulmeting worden in een Excel-bestand

De arrangeurs, die ook als wijkverpleegkundige of casemanager werken, vullen bij

vastgelegd en aangevuld na elke halfjaarlijkse vervolgmeting. Gedurende het

inclusie van een cliënt het ‘nulmeting document’ in om de situatie waarin de cliënt zich

experiment leggen de arrangeurs tussentijdse bevindingen of wijzigingen van het

op dat moment bevindt, inzichtelijk te maken en te registreren. Het document bestaat

arrangement vast in het Elektronisch Cliënten Dossier (ECD) ‘Fundum’.

uit tien stappen. Allereerst noteert de arrangeur een aantal gegevens van de cliënt,
zoals de datum van de nulmeting, de woonsituatie van de cliënt en de mate van

2.3.3

Voortgang Thuis geven

dementie (indien van toepassing). Vervolgens vult de arrangeur de
kwetsbaarheidsschaal van de cliënt in door de GFI11 af te nemen. Indien er een

In Ede zijn tot nu toe in totaal 89 cliënten geïncludeerd. Hiervan zijn er 26 opgenomen

MMSE12 beschikbaar is vanuit de POH of huisarts wordt deze toegevoegd. Zo niet,

in een verpleeghuis en zijn er 6 mensen overleden. Het aantal cliënten dat nu nog in

dan wordt alleen de GFI gebruikt. De arrangeur vulde aanvankelijk daarna de

het experiment zit is 57.

zelfredzaamheidsradar en vragenlijst Positieve Gezondheid (Machteld Huber) in,

2.4

Hollandscheveld

uitgebreider op in.

2.4.1

DOS Hollandscheveld

Verder brengt de arrangeur eventueel samen met de cliënt het netwerk in kaart met

Op 18 december 2018 hebben de zorgaanbieder NNCZ, de Dorpscoöperatie

behulp van het ‘ecogram’ als de arrangeur het ecogram behulpzaam acht. Op het

Hollandscheveld Verbindt, de gemeente Hoogeveen, Zilveren Kruis zorgverzekeraar

ecogram komen alle personen voor, die een rol spelen in het leven van de cliënt

en Zilveren Kruis zorgkantoor en zorgaanbieders Icare, Buurtzorg en Beter Thuis

totdat gedurende het experiment bleek dat dit naar verhouding een te grote belasting
was voor zowel de cliënt als de arrangeur. In paragraaf 3.2.1 gaan we hier

(partner, (klein)kinderen, buren, vrienden, hulpverleners et cetera). De arrangeur

Wonen, de samenwerkingsovereenkomst getekend voor een driejarig experiment

werkt alle betrokkenen uit in het registratiesysteem Fundum. Door deze uitgebreide

domeinoverstijgend samenwerken (DOS). Met DOS Hollandscheveld wordt getracht

uitvraag krijgt de arrangeur een goed beeld van de cliënt en diens wensen en

de zorg en ondersteuning voor kwetsbare mensen in Hollandscheveld te verbeteren

behoeften. De arrangeur kan met deze informatie aan de slag om te kijken wat de

en duurzaam in te richten. DOS Hollandscheveld draagt bij aan de visies van Zilveren

cliënt en/of diens naasten zelf kunnen doen of wat er aan informele of formele zorg

Kruis gericht op ‘zorg veilig thuis’ en de gemeente Hoogeveen voor het ‘realiseren

gestimuleerd of ingezet kan worden om te komen tot een betere kwaliteit van leven.

van een naadloos samenhangend hulpaanbod’. Het experiment DOS

Tot slot vult de arrangeur het gekozen arrangement in, bekijkt welke oplossingen op

11

Groningen Frailty Indicator.

http://www.platformouderenzorg.nl/bestanden/s2_gfi_lijst_voor_in_de_syllabus_copy1

Hollandscheveld raakt aan het initiatief ‘Zorg in de Wijk’ van Zilveren Kruis dat zich
12

Mini-Mental State Examinatie.

http://www.platformouderenzorg.nl/bestanden/MMSE_toelichting.pdf

.pdf

23

onder andere richt op Hollandscheveld. In dit initiatief worden de eerder genoemde

van de dorpscoöperatie Hollandscheveld Verbindt, of nodigen ze inwoners van

zorgaanbieders samen verantwoordelijk gemaakt voor de zorg en ondersteuning in

Hollandscheveld uit om zich in te zetten voor hun dorpsgenoten. Daarnaast zijn de

een bepaalde wijk. Uniek aan het experiment in Hollandscheveld is de betrokkenheid

maotwarkers in staat om zorg (en ondersteuning) op basis van de behoefte van de

van de dorpscoöperatie Hollandscheveld Verbindt als mede-initiatiefnemer van het

cliënt snel in te zetten (zowel vanuit de Wmo, de Zvw en de Wlz) door de korte lijnen

experiment. De dorpscoöperatie is de ledenorganisatie die de Wmo-ondersteuning

die binnen het experiment zijn georganiseerd. Administratief maakt de dorpsregisseur

voor alle inwoners regelt in Hollandscheveld13. Zij zetten vrijwilligers in voor diensten

de inzet vanuit de Wmo in orde, de wijkverpleegkundigen doen dit voor de Zvw en de

aan inwoners die hulp nodig hebben en lid zijn van de ledenorganisatie.

Wlz. Via de dorpsregisseur kunnen de maotwarkers van de zorgaanbieders
ondersteuning vanuit de Wmo inzetten. De maotwarkers van de vier zorgaanbieders

DOS Hollandscheveld richt zich op alle kwetsbare inwoners die 18 jaar of ouder zijn,

en de dorpsregisseur die als vaste partners en aanspreekpunten voor de deelnemers

thuiswonend in Hollandscheveld, met een (professionele) hulpvraag aan de

van het experiment fungeren, vormen een belangrijke basis van DOS

dorpscoöperatie of deelnemende zorgaanbieders. Met het experiment DOS

Hollandscheveld. Zij zijn verantwoordelijk voor het opstellen en beheren van een

Hollandscheveld willen de samenwerkingspartners aantonen dat het organiseren van

integraal ondersteuningsplan van de cliënt en zijn of haar naaste(n).

zorg en ondersteuning vanuit één integraal perspectief bijdraagt aan een beter
antwoord op de vraag van de kwetsbare inwoner dan vanuit het perspectief van de

2.4.3

Voortgang DOS Hollandscheveld

verschillende financieringsdomeinen. Centraal staat het betrekken van de omgeving
van de cliënt en waar mogelijk het burgerinitiatief, zodat de kwetsbare inwoner langer

Er zijn in Hollandscheveld tot nu toe 70 cliënten geïncludeerd, waarvan er 4 zijn

verantwoord thuis kan blijven wonen en de kwaliteit van leven verhoogt, mogelijk

opgenomen en 7 zijn overleden. Op dit moment zitten er 59 cliënten in het

tegen lagere maatschappelijke kosten.

experiment.

2.4.2

Werkwijze DOS Hollandscheveld

Vanuit de dorpscoöperatie Hollandscheveld Verbindt is in 2015 een dorpsregisseur
aangesteld. De dorpsregisseur in Hollandscheveld is uitsluitend verantwoordelijk voor
het regelen van de zorg- en welzijnsondersteuning. De dorpsregisseur is bevoegd om
zelfstandig Wmo-voorzieningen voor inwoners te regelen. Er is een team van
maotwarkers, bestaande uit de dorpsregisseur en wijkverpleegkundigen. Elke
zorgaanbieder levert een maotwarker die arrangementen met informele en formele
zorg kan samenstellen. Inmiddels zijn er twee maotwarkers actief per organisatie. De
maotwarkers benaderen iedere hulpvraag in eerste instantie vanuit het perspectief
van informele zorg. Hiervoor kunnen ze gebruik maken van de inzet van vrijwilligers

13

https://www.hollandscheveldverbindt.nl/

24

3.

Procesevaluatie

3.1

Dongen

3.1.1

Implementatie CCD

Kenmerkend aan de implementatie van Community Care Dongen (CCD) is de
kleinschalige opzet. Stichting Maria-Oord is een kleinschalige aanbieder van zorg,
verpleging en welzijn14. Maria-Oord biedt thuiszorg en verpleeghuiszorg aan cliënten

bij aanvang van CCD een vacature uitgezet. Hierdoor hebben de leefcoaches bewust
gekozen voor CCD, staan zij achter het gedachtegoed van CCD en jagen zij dit aan.
De werkwijze en het gedachtegoed van CCD is nog niet in de hele organisatie
doorgevoerd. Het vraagt echt een cultuuromslag en dit kost tijd. Binnen de organisatie
is een training op maat samengesteld (door BSTG) en breed gegeven aan
medewerkers binnen de organisatie, ook aan de huishoudelijke dienst werkzaam bij
Maria-Oord. Medewerkers geven aan dat het in gezamenlijkheid leren en verbeteren
van meerwaarde is, en dat scholing hier een belangrijk onderdeel van is.

in Dongen en Oosterhout. Het motto is: ‘Kleinschalig Anders’, waarmee het
kleinschalige karakter van de visie en werkwijze wordt benadrukt. Dit wil niet zeggen
dat CCD alleen in een kleinschalige organisatie kan worden uitgevoerd; wel heeft het

“Samenwerking tussen team zorg thuis, huishoudelijke dienst en de

kleinschalig werken en organiseren voor het experiment goed gewerkt. Dit kan ook

verpleegafdeling is van belang voor CCD”

binnen een grote(re) organisatie.
“CCD is een ontwikkeling waarbij je tegen mogelijkheden én onmogelijkheden
De bestuurder van Maria-Oord is de grondlegger van experiment CCD. Hij heeft

aanloopt.”

gedurende het hele proces de rol van inspirator vervuld om zowel intern als extern
mensen in deze werkwijze mee te krijgen. De bestuurder is gedurende de hele

Bron: enquête medewerkers CCD

voorbereiding en de uitvoering van het experiment betrokken (geweest) en daarmee
een constante factor in CCD. Daarnaast is voor de implementatie van CCD een
onafhankelijk projectleider vanuit het programma Waardigheid en Trots aangesteld.
Dit is een belangrijke trekkende kracht om CCD binnen Maria-Oord te implementeren
en te borgen. Na afronding van het experiment eind 2020 wordt de externe
projectleider opgevolgd door een interne projectleider binnen CCD.
De leefcoach is het eerste aanspreekpunt voor de cliënt en zijn of haar naaste(n) in
het experiment. CCD is gestart met twee leefcoaches met een (wijk)verpleegkundige
achtergrond. Gedurende het experiment is het aantal leefcoaches uitgebreid en zijn
leefcoaches van andere typen zorgprofessionals (bijvoorbeeld met een
welzijnsachtergrond) aangenomen. Voor de invulling van de rol van een leefcoach is
14

3.1.2

Samenwerking CCD

De samenwerking tussen verschillende organisaties binnen de gemeente Dongen
wordt aangemerkt als ‘des Dongens’. Het is volgens de gemeente Dongen
vanzelfsprekend dat organisaties kijken waar ze elkaar kunnen helpen. De afstand
tussen Maria-Oord en de gemeente Dongen is kort (onder andere door de fysieke
nabijheid). Daarnaast was er een goede voedingsbodem voor de samenwerking
tussen de Gemeente Dongen en Maria-Oord. VGZ (zorgkantoor en zorgverzekeraar)
is nauw betrokken bij CCD. In 2021 bekijkt VGZ of CCD een Zinnige Zorg project kan
worden.

https://mariaoord.nl/

25

Ede zijn getraind op indiceren vanuit de Wmo. Het streven van Opella is om Thuis
Zorgverzekeraar VGZ, het zorgkantoor en de gemeente Dongen zijn vroegtijdig

geven als nieuwe werkwijze door middel van een programma-aanpak breed uit te

betrokken bij het experiment. De eerste contacten zijn in 2015 al gelegd. Dit heeft

rollen binnen de organisatie. Binnen deze werkwijze loopt het experiment

gezorgd voor betrokkenheid van en handelingsperspectief voor deze partijen.

domeinoverstijgend samenwerken dat zich specifiek richt op mensen met cognitieve

Uitdaging voor de samenwerking tussen deze partijen is dat er op bestuurlijk niveau

problemen en waarbij arrangeurs in overleg met de gemeente Ede vanuit de Wmo

veel commitment is, maar dit niet altijd doorwerkt in het middenmanagement en de

kunnen indiceren. Voor het experiment domeinoverstijgend samenwerken binnen

uitvoering. Niet alle uitvoerende medewerkers van de gemeente Dongen waren

Opella is een belangrijk voordeel dat Opella zowel voor de Wmo, Zvw als Wlz

bijvoorbeeld op de hoogte (van de doelstelling en werkwijze) van CCD, waardoor er

zorg/ondersteuning levert. Opella kan binnen de eigen organisatie

niet altijd snel geschakeld kon worden en leefcoaches van Maria-Oord bij de

domeinoverstijgend werken en door de korte lijnen tussen professionals heel snel

gemeente Dongen vastliepen.

schakelen tussen de verschillende diensten die Opella aanbiedt.

Werkzame elementen
▪

Overzichtelijk (in verband met kleinschalige opzet).

▪

Bestuurder als inspirator.

▪

Intrinsieke motivatie leefcoaches (in verband met werving CCD).

▪

Breder gedragen gedachtegoed (in verband met training voor
meerdere betrokken professionals).

▪

Bekendheid CCD bij burgers (verhaal blijven vertellen).

▪

Onafhankelijk projectleider (trekkende kracht).

Uitdagingen
▪

Verbinding leggen tussen bestuurlijk en uitvoerend niveau bij de
betrokken organisaties.

Bij aanvang lag de verantwoordelijkheid voor de implementatie van deze nieuwe
werkwijze bij een van de bestuurders van Opella. Daarna is er een projectleider uit de
eigen organisatie aangesteld. Deze projectleider had naast de verantwoordelijkheid
voor de implementatie van Thuis geven ook nog reguliere werkzaamheden. Het
aantal geïncludeerde cliënten is lager dan de door Opella vooraf geformuleerde
ambitie. Een mogelijke oorzaak hiervan betreft de beperkte invloed van de
projectleider op organisatie brede ontwikkelingen. Daarnaast was er ook sprake van
wisseling van personen. De projectleider is gedurende de looptijd vervangen en de
bestuurder is vertrokken. Ook bracht het experiment domeinoverstijgend
samenwerken extra regellast met zich mee, wat medewerkers er mogelijk van
weerhield om cliënten te includeren. Dit gaat onder andere om de toestemming die
gevraagd moet worden aan de cliënt om deel te nemen aan het onderzoek gekoppeld
aan het experiment en de registratie van (extra) gegevens ten behoeve van de
monitoring. Gedurende de looptijd van het experiment is de registratielast afgenomen

3.2

Ede

door het kritisch heroverwegen van de vragenlijst. Zo wordt de uitgebreide scorelijst
voor de Positieve Gezondheid niet meer gebruikt en wordt er meer vastgelegd in het

3.2.1

Implementatie Thuis geven

elektronisch cliëntendossier (ECD). Dit geeft minder papierwerk en borgt de
opgehaalde informatie op een centrale plek.

Opella is gestart met de implementatie van Thuis geven als nieuwe werkwijze bij
dertien Thuiszorgteams in gemeente Ede. Opella heeft afspraken gemaakt met

De leergang Thuis geven voor arrangeurs liep eveneens vertraging op. Medewerkers

gemeente Ede over de doorzettingsmacht van arrangeurs. Arrangeurs in werkgebied

gaven geen prioriteit aan deze trainingen wegens hoge werkdruk en de werkwijze

26

was relatief onbekend. Hierdoor zagen ze de voordelen niet in van het experiment en

betrokkenen regelmatig bij elkaar komen en naar elkaar luisteren, is het soms lastig

wisten ze niet goed hoe ze cliënten moesten vragen om deel te nemen aan het

om te begrijpen in welk krachtenveld andere organisaties zich bevinden.

experiment. Voor medewerkers was niet altijd duidelijk hoe Thuis geven zich verhoudt
tot andere ontwikkelingen binnen de organisatie en wat het experiment
domeinoverstijgend samenwerken precies inhoudt. Met de organisatie van de Opella
experience (met een inspirerende gastspreker) is binnen de organisatie meer

Werkzame elementen:
▪

Wlz. Daarmee is Opella niet afhankelijk van andere partijen en kan

bekendheid gegeven aan Thuis geven. Daarnaast is met een bijeenkomst over de
meerkosten Wmo meer bewustzijn gecreëerd over de financiële meerwaarde van
deze manier van werken. Verder zijn de arrangeurs getraind, deden zij aan intervisie
en casuïstiekbesprekingen. Tot slot zijn de projectleider en de ondersteuner vanuit
Waardigheid en Trots langsgegaan bij de teams van de gemeente om de werkwijze

Opella levert zorg en ondersteuning op basis van de Wmo, de Zvw en de
daarmee ook binnen de organisatie domeinoverstijgend samenwerken.

▪

Via een programma-aanpak (planmatig) realiseren van de bredere uitrol
(schip van de wal krijgen).

▪

Opella Experience in teken van Thuis geven + inspiratie via verschillende
communicatiebronnen; zorgt voor draagvlak bij personeel. (Dit was

beter te laten verlopen en de arrangeurs te ondersteunen.

breder dan het experiment, maar heeft hierbij wel geholpen).
Uitdagingen:

“Wat Thuis geven betekent is voor mij wel duidelijk. Wel merk ik nog steeds dat

▪

binnen de organisatie iets abstracts gedacht wordt bij de term Thuis geven. Voor

De motivatie behouden in en na de lange aanloop (voordat daadwerkelijk
gestart kon worden.

mij, en volgens mij ook voor Opella, is Thuis geven een manier van werken, een

▪

Regellast nul- en 1-meting (dit is gedurende het experiment verminderd).

bepaalde houding, en valt Thuis geven meer onder de organisatiecultuur dan

▪

Interne projectleider die door andere werkzaamheden ook andere

onder een abstracte noemer.”

verplichtingen heeft.
▪

Bron: enquête medewerkers Thuis geven

3.2.2

Commitment van een brede groep professionals in de uitvoering (in
verband met brede uitrol).

Samenwerking Thuis geven

Opella, gemeente Ede, Menzis Zorgkantoor en Menzis Zorgverzekeraar komen een
aantal keer per jaar bijeen in de regionale projectgroep DOS/Thuis geven. De
betrokken partijen werken ook in andere projecten samen en kennen elkaar goed.
Door eerdere projecten zoals regelarm werken is een goede voedingsbodem gelegd
voor samenwerking tussen de gemeente Ede, Menzis en Opella. Partijen weten
elkaar te vinden en de lijntjes zijn kort. Uitdagingen zijn de wisseling van
verantwoordelijke personen en elkaar echt proberen te begrijpen. Ondanks dat de

27

3.3

Hollandscheveld
De rol van de maotwarker is bij de start van het experiment voorbehouden aan

3.3.1

Implementatie DOS Hollandscheveld

verpleegkundigen (Hbo’er/niveau 5/6) of een hbo-hulpverlener (de dorpsregisseur) in
dienst van een van de deelnemende organisaties. Zo nodig zoekt de maotwarker

In tegenstelling tot de experimenten in Dongen en Ede kent DOS Hollandscheveld

daarbij actief de samenwerking met andere partijen om de zorg zo goed mogelijk te

een brede doelgroep. Toeleiding vindt plaats via de reguliere ‘toegangspoorten’ naar

organiseren. De deelnemende professionele zorgaanbieders verschillen in de wijze

de Zvw en Wmo, dat betekent dat zowel de huisarts, wijkverpleegkundigen als

waarop ze het gedachtegoed van DOS uitdragen en doorgevoerd hebben binnen hun

medewerkers van de dorpscoöperatie en de welzijnsorganisatie (kwetsbare) mensen

organisatie. Dit heeft effect op de (ervaren) ruimte van maotwarkers om tijd vrij te

zich kunnen aanmelden voor het experiment. Na de voordracht vindt intake plaats

maken en een bijdrage te leveren aan DOS Hollandscheveld.

door de maotwarker van de deelnemende organisatie waar de inwoner zich meldt.
De casuïstiekbesprekingen met maotwarkers hebben een positief effect gehad op het
Een ander belangrijk kenmerk van DOS Hollandscheveld is dat het mede is

uniformeren van de werkwijze en het bespreekbaar maken van belemmeringen waar

geïnitieerd vanuit de dorpscoöperatie Hollandscheveld Verbindt. Een groot deel van

maotwarkers in hun dagelijkse werk (binnen hun organisatie) tegenaan lopen.

de inwoners van Hollandscheveld is aangesloten bij de dorpscoöperatie, waardoor er

Daarnaast zijn op een bepaald moment leden van de projectgroep aangesloten bij de

in beginsel sprake is van betrokkenheid bij DOS onder inwoners van

casuïstiekbesprekingen om een gevoel te krijgen bij de werkwijze en de voortgang.

Hollandscheveld. Door de actieve rol van de dorpscoöperatie is er nauwe

Dit heeft geresulteerd in kortere lijnen tussen de maotwarkers en de projectgroep en

samenwerking ontstaan tussen informele en formele zorg. De dorpsregisseur is een

bijgedragen aan (het versnellen van) de implementatie van DOS Hollandscheveld.

bekend gezicht en vervult een belangrijke ‘spin in het web’-rol tussen de
gemeenschap en de formele zorg.

3.3.2

De externe projectleider vormt het bestuurlijk aanspreekpunt en is verantwoordelijk

De visie voor DOS Hollandscheveld is opgezet door de bestuurder van NNCZ en

voor de dagelijkse uitvoering van het experiment. NNCZ is een van de grondleggers

bestuursleden van de dorpscoöperatie. Door het uitdragen van de visie met

van DOS Hollandscheveld en door de betrokkenheid van de bestuurder een

betrekking tot domeinoverstijgend samenwerken vanuit de dorpscoöperatie wordt

belangrijke aanjager van het gedachtegoed. Op bestuurlijk niveau hebben de

CCD ondersteund door de gemeenschap. Het idee vanuit DOS Hollandscheveld is

bestuurders van de verschillende deelnemende professionele zorgaanbieders zich

om er samen met cliënten en naasten voor te zorgen dat er een gedragen plan voor

later (in augustus 2018) aangesloten bij het experiment. Deze zorgaanbieders zijn

zorg en ondersteuning komt in de thuissituatie. Hierin komen ook de taken van

aangesloten omdat ze ook gecontracteerd waren in het kader van Zorg in de Wijk.

naasten en vrijwilligers te staan. Er moet één loket zijn waar inwoners terecht kunnen

Zorg in de Wijk heeft als doel om samenwerking tussen verschillende partijen te

met één maotwarker. Daarnaast worden inwoners gestimuleerd zelf en met elkaar

verbeteren. Zorg in de Wijk is wat meer naar de achtergrond verdwenen vanwege

hulpvragen op te lossen. De dorpscoöperatie, gemeente Hoogeveen en de overige

DOS. Door de verschillende instapmomenten van betrokken zorgaanbieders,

deelnemende professionele zorgaanbieders zijn gezamenlijk verantwoordelijk voor

begonnen ze (zeker in de beginfase) niet allemaal op gelijke vlieghoogte en verschilt

het organiseren van het samenspel tussen de maotwarkers en de gemeentelijke

de mate van betrokkenheid bij (het gedachtegoed van) DOS Hollandscheveld.

dienstverlening vanuit de Wmo.

Samenwerking DOS Hollandscheveld

28

De deelnemende zorgaanbieders, gemeente Hoogeveen, zorgkantoor en
zorgverzekeraar Zilveren Kruis en de projectleider vormen gezamenlijk een
stuurgroep. Elke partij heeft een vaste vertegenwoordiger. De stuurgroep komt
ongeveer maandelijks bijeen om de voortgang van het experiment te bespreken en
eventuele knelpunten te benoemen en op te lossen. De bijeenkomsten van de
stuurgroep worden voorbereid en (meestal) geleid door de projectleider.

Werkzame elementen:
▪

Doorzettingsvermogen bestuurder NNCZ.

▪

Commitment van de dorpscoöperatie.

▪

Onafhankelijk projectleider (trekkracht).

▪

Visie gedragen door gemeenschap.

Uitdagingen:
▪

Commitment op bestuurlijk en uitvoeringsniveau.

▪

Betrokkenheid van en samenwerking tussen meerdere
zorgaanbieders die DOS op eigen manier implementeren/uitvoeren.

29

4.

Wat werkt veranderkundig?

nodig is op korte termijn en op het moment in de toekomst dat zich bepaalde situaties
voordoen. Daarin wordt breed gekeken naar zorg én ondersteuning, formeel en

De centrale vraag voor zowel de procesevaluatie als het actieonderzoek is door ons

informeel. Met deze belangrijke verschillen zijn we er echter nog niet. Door anders te

als volgt geformuleerd: Welke ‘principes’ en daaruit volgende (proces)afspraken ten

kijken, te denken en te doen, leren de leefcoach, arrangeur of maotwarker ook andere

aanzien van de samenwerking tussen betrokken organisaties liggen ten grondslag

keuzes te maken ten aanzien van het betrekken van het netwerk, de inzet van zorg

aan het zo optimaal mogelijk (kunnen) uitvoeren van de experimenten

en ondersteuning, et cetera, en deze ook snel te organiseren, ongeacht vanuit welk

domeinoverstijgende samenwerking? Wat zijn de geleerde lessen ten aanzien van het

domein dit moet komen.

doorlopen van een (verander)proces om te komen tot een zo optimaal mogelijke
samenwerking?

We zien in de experimenten het introduceren van deze rol en doorzettingsmacht juist
ook andere positieve effecten van de werkwijze ‘triggeren’. Deze zouden in sommige

We onderscheiden het bestuurlijke niveau en de samenwerkende professionals in de

gevallen ook zonder domeinoverstijgend werken en door andere functionarissen

uitvoeringspraktijk. Ook reflecteren we op de (benodigde) interactie tussen de niveaus

bereikt kunnen worden. Maar als één ding blijkt uit de experimenten is dat de kracht

(binnen en tussen organisaties).

zit in de samenhang tussen wat er formeel anders is en de cultuuromslag die met de
inzet van de leefcoach, arrangeur of maotwarker wordt bereikt in het benaderen van

4.1

De essentie van de verandering

Het gaat in deze experimenten niet simpelweg om het aanpassen van enkele
werkprocessen, maar om een transformatie (in de manier van kijken, denken en

(de problematiek van) de cliënt. Dit komt wat ons betreft overtuigend naar voren in de
kwalitatieve effecten zoals beschreven in hoofdstuk 5 van deze rapportage.

4.2

Werkende principes

4.2.1

Commitment en doorzettingsvermogen op bestuurlijk niveau

doen) van betrokken partijen. Complexer problematiek van dementerende ouderen
houdt zich niet aan de grenzen van de zorgstelsels. Om deze problematiek
hanteerbaar te maken is ook een werkwijze nodig die de grenzen van de
verschillende domeinen overstijgt. Dit vraagt om het voelen van en willen werken aan

De drie experimenten laten zien dat bestuurlijk commitment en een gedragen visie

de gezamenlijke opgave die dit met zich meebrengt, waarin de cliënt echt centraal

door alle betrokken partijen op bestuurlijk niveau belangrijke voorwaarden zijn om

staat. Dat is eenvoudiger gezegd dan gedaan. De stelsel hebben ieder hun eigen

domeinoverstijgend samen te werken. Bij de themagroep Domeinoverstijgende

regels, werkwijze, betrokken partijen, expertise, et cetera. En deze zijn vaak sterk

bekostiging van Waardigheid en Trots (waar de experimenten Domeinoverstijgend

‘doorgeorganiseerd’ in (aansturing van) de uitvoering bij zorgorganisaties. Daarom

samenwerken uit zijn ontstaan), waren aanvankelijk meer zorgaanbieders / regio’s

vraagt domeinoverstijgend samenwerken om een transformatie en niet alleen om het

aangesloten. Uiteindelijk zijn na een lange aanloop samenwerkingsovereenkomsten

optimaliseren van (bestaande) processen.

gesloten tussen zorgaanbieders, gemeenten en het zorgkantoor/de zorgverzekeraar
in Ede, Dongen en Hollandscheveld. Aan het zetten van deze handtekeningen ging

In de experimenten kunnen de rol en doorzettingsmacht van de leefcoach, arrangeur

een jarenlange voorbereiding vooraf waarin partijen veelvuldig met elkaar om tafel

of maotwarker het verschil maken. Ze krijgen de ruimte en de tijd om (aan de

hebben gezeten. De beoogde transformatie vraagt van alle partijen commitment.

voorkant) te investeren in het gesprek met de cliënt en diens naaste(n) over wat er

Hierbij is gebleken dat het van belang is dat het juiste mandaat aan tafel zit. In de

30

experimenten in Dongen en Ede zijn de betrokken organisaties meestal vroegtijdig

dat naast goede afspraken met betrekking tot samenwerking, ‘het tussen de oren en

aangehaakt. Deze partijen zijn over het algemeen meer betrokken dan organisaties

in de vingers krijgen’ van deze nieuwe werkwijze een belangrijke succesfactor is. Het

die later aangehaakt zijn. Door vroegtijdig met alle partijen om tafel te gaan, kunnen

gaat om een interne gedragsverandering bij de verschillende typen professionals bij

eventuele risico’s in kaart worden gebracht en kunnen afspraken worden gemaakt

een zorgorganisatie om anders te kijken naar wat cliënten nodig hebben en hoe de

over bekostiging en andere belangrijke zaken. In Hollandscheveld is gebleken dat het

zorg en ondersteuning (formeel en informeel) in samenwerking met anderen

niet tijdig aanhaken van de benodigde betrokken partijen voor veel vertraging kan

(professionals en mantelzorgers) ingevuld kan worden. Dit is een andere manier van

zorgen. Het experiment in Hollandscheveld is een jaar later gestart dan de

werken. Hiervoor is het van belang om professionals mee te nemen in het

experimenten in Dongen en Ede.

gedachtegoed, namelijk dat het vraagt om durf en lef om anders te kunnen én willen
kijken.

Reflectie hierop leert dat ieder experiment is ontstaan uit inspiratie van een visionaire
bestuurder van een zorgorganisatie die hard heeft gewerkt om het experiment met

Daarnaast is het aan de organisaties om professionals de handvatten te bieden om

een coalition of the willing te starten. Deze betrokkenen zijn er samen in blijven

anders te kunnen handelen. Uit de procesevaluatie blijkt dat de volgende elementen

geloven en door blijven zetten. Daarbij helpt het als betrokken organisaties elkaar

een positief effect hebben op domeinoverstijgende samenwerking:

kennen en goede ervaringen hebben met eerdere samenwerkingen (goede

a.

Een (externe) projectleider die voldoende tijd heeft en toegewijd is om de

voedingsbodem voor samenwerking). Er is immers vertrouwen nodig om de grenzen

werkwijze binnen de organisatie te implementeren en daarmee de

van de domeinen meer los te laten en hiermee eigen werkprocessen deels uit handen

randvoorwaarden voor professionals om anders te werken creëert;

te geven aan de betreffende arrangeur, leefcoach of maotwarker. In alle

b.

experimenten was er sprake van frequente onderlinge afstemming over voortgang
tussen de verschillende betrokken partijen. Het initiatief hiervoor komt bij de

zodat het gedachtegoed van DOS breed gedragen wordt;
c.

verschillende experimenten vanuit de projectleider.
d.

algemeen in de werkwijze en willen van de experimenten domeinoverstijgend

Klein beginnen met professionals die het gedachtegoed snappen en uitdragen
(naar andere professionals);

Daarnaast blijkt de betrokkenheid van de zorgaanbieders, gemeente en zorgkantoor
en zorgverzekeraar persoonsafhankelijk. De betrokken personen geloven over het

Het opleiden van professionals en andere medewerkers binnen de organisatie

Professionals ervaringen en goede voorbeelden uit laten wisselen in
casuïstiekbesprekingen, waardoor ze elkaar inspireren en verder helpen;

e.

Professionals faciliteren en rugdekking geven waardoor ze voldoende
vertrouwen hebben om ook daadwerkelijk ‘andere’ keuzes te maken.

samenwerken een succes maken. Dit is een belangrijke voorwaarde om te komen tot
een samenwerkingsovereenkomst en regionale samenwerking.
4.2.2

Uitvoeringspraktijk: het tussen de oren en in de vingers krijgen van de
nieuwe werkwijze

Bestuurlijk commitment alleen is niet voldoende om de werkwijze van
domeinoverstijgend samenwerken te implementeren. Uit de experimenten is gebleken

31

4.3

Uitdagingen domeinoverstijgend samenwerken

De uitdaging zit met name in het combineren en verbinden van informele en formele
zorg en ondersteuning, en in het integraal organiseren van hulp bij het huishouden of

4.3.1

Bestuurlijk niveau

thuiszorg (vanuit de Wmo), de wijkverpleging (vanuit de Zvw) en de dagbesteding. Dit
vraagt om een investering in de samenwerking tussen leefcoach, arrangeur of

Een werkend principe van de experimenten domeinoverstijgend samenwerken is een

maotwarker met andere professionals bij andere organisaties. Het beter worden in

bestuurder (meestal vanuit de zorgaanbieders) die fungeert als inspirator en de

deze afstemming is de uitdaging.

andere organisaties meeneemt in het gedachtegoed. Hier schuilt ook meteen het
nadeel in dat DOS op sommige momenten als een project van de zorgaanbieder werd

Uit de experimenten bleek dat bestuurlijk commitment nog geen garantie is voor

ervaren. De gemeenten en zorgkantoren/zorgverzekeraars werden op bepaalde

medewerking vanuit de verschillende organisaties. Een voorbeeld hiervan is dat

momenten bijgepraat. Het risico is dat domeinoverstijgend samenwerken niet altijd

Wmo-consulenten kritisch zijn op de geïndiceerde zorg voor een arrangement in het

wordt ervaren als een gezamenlijke opgave, omdat het grootste deel van de

kader van domeinoverstijgend samenwerken. Dit komt omdat zij in hun reguliere

uitvoering wordt gedaan door de zorgorganisatie. Het is belangrijk dat de

werkproces bepaalde kaders meekrijgen (bijvoorbeeld een maximaal aantal dagdelen

zorgorganisatie de andere betrokken organisaties deelgenoot blijft maken van wat er

dagbesteding in de Wmo; als dat wordt overschreden, dan moet iemand naar de

goed gaat en wat er lastig is in domeinoverstijgend samenwerken. Telkens als dit wel

Wlz), terwijl domeinoverstijgend samenwerken juist gericht is op het zo lang mogelijk

(weer) gebeurde, waren andere partijen weer betrokken bij de gezamenlijke opgave.

gelukkig thuis laten wonen van ouderen. Als dit gedachtegoed niet goed overgebracht

Daarnaast onderschrijven de verschillende betrokken partijen de visie en hebben ze

is, zorgt dat voor frictie tussen de arrangeurs en Wmo-consulenten van de

de samenwerkingsovereenkomst getekend, maar dat wil niet altijd zeggen dat ze ook

gemeenten.

dezelfde beelden hebben bij de wijze waarop de afspraken vertaald worden naar de
praktijk. Verschillende betrokken partijen hebben hun eigen perspectief en doelstelling

Ook voor bijvoorbeeld zorgkantoren is het lastig gebleken om het gedachtegoed

ten aanzien van domeinoverstijgend samenwerken. Daarnaast hebben de betrokken

breed binnen de organisatie te ‘verkopen’. De lange doorlooptijd en het feit dat dit

partijen ook te maken met eigen uitdagingen, zoals financiële tekorten in het sociaal

wisselingen in betrokken medewerkers tot gevolg kan hebben, maakt deze opgave

domein of een tekort aan zorgpersoneel.

nog uitdagender. Successen vanuit de experimenten helpen om dit alsnog te doen.

4.3.2

Uitvoeringspraktijk

De uitdagingen ten aanzien van de uitvoeringspraktijk hebben betrekking op het
creëren van draagvlak voor het gedachtegoed van domeinoverstijgend samenwerken
binnen de betrokken organisaties (commitment in de uitvoering) en bij burgers. Dit
geldt voor alle betrokkenen. Niet alleen de zorgaanbieder moet het gedachtegoed
implementeren; dit geldt ook voor de gemeente, de verzekeraar of het zorgkantoor
waarvan de professionals afhankelijk zijn voor het uitvoeren van deze werkwijze.

32

5.

Evaluatie van de kwalitatieve en
kwantitatieve effecten

Dit schema is retrospectief van aard; een aantal effecten was niet voorzien. In de
tekst geven we duiding bij de gevonden effecten vanuit het perspectief van de cliënt
en naasten en vanuit het perspectief van de arrangeur.

Dit hoofdstuk beschrijft de kwalitatieve en kwantitatieve effecten van
domeinoverstijgend samenwerken over de experimenten heen. De kwalitatieve

5.1.1

Kwalitatief ordeningsschema in retroperspectief

effecten beschrijven we op basis van de gesprekken met cliënten en naasten, de
verhalen van arrangeurs bij de mini-businesscases en de medewerkertevredenheid

In Figuur 1 is het ordeningsschema weergegeven met de kwalitatieve effecten als

onderzoeken. De kwantitatieve effecten zijn gebaseerd op de financiële gegevens en

gevolg van de werkwijze domeinoverstijgend samenwerken. Het gaat om de

situatiebeschrijvingen van cliënten uit de mini-businesscases.

kwalitatieve effecten over de experimenten heen.

5.1

De kwalitatieve effecten voor de cliënt en/of naaste zijn in het ordeningsschema

Kwalitatieve effecten

blauw gekleurd. De kwalitatieve effecten voor de maatschappij zijn roze gekleurd.
Met de kwalitatieve analyse geven we antwoord op de volgende onderzoeksvragen:

Deze kwalitatieve effecten noemen we ook wel de outcome: dat wat ertoe doet voor

1.

Ervaren de deelnemers in het experiment meer grip op hun dagelijkse leven,

de cliënt, naaste(n) en maatschappij. Om tot deze outcome te komen, kijken wij naar

meer regie en minder regellast?

welke input, activiteiten en gevolgen aan de kwalitatieve effecten ten grondslag

2.

Wat is de ervaring van de arrangeur met name op het vlak van de directe inzet
van ondersteuning en zorg op alle domeinen? Hierbij besteden we aandacht aan
zowel formele als informele zorg.

We baseren ons bij de beantwoording van deze onderzoeksvragen op de gesprekken
met cliënten en naasten, de verhalen van arrangeurs bij de mini-businesscases en de

liggen. In het schema is te zien dat de input bij alle gevonden verbanden hetzelfde is,
namelijk het door zorgaanbieder(s), gemeente, zorgverzekeraar en zorgkantoor
conformeren aan de werkwijze van domeinoverstijgend werken. De activiteiten en
gevolgen die vervolgens leiden tot een kwalitatief effect zijn daarentegen zeer
uiteenlopend en kunnen op meerdere wijzen met elkaar in verband staan. De
activiteiten en gevolgen zijn respectievelijk oranje en groen gekleurd in het schema.

medewerkertevredenheid onderzoeken. Door analyse van informatie uit deze

De mate waarin de activiteiten, gevolgen en effecten uit het kwalitatieve

bronnen, kunnen we opmaken of de werkwijze domeinoverstijgend samenwerken

ordeningsschema zich voordoen in de praktijk verschilt per experiment. Zo wordt er bij

leidt tot de verwachte effecten zoals beschreven in de onderzoeksvragen. Gedurende

het experiment in Hollandscheveld over het algemeen meer gebruik gemaakt van

het onderzoek zijn bovendien aanvullende effecten gevonden als gevolg van de

vrijwilligers (informele zorg) en ontvangen arrangeurs bij de experimenten in Ede en

werkwijze domeinoverstijgend samenwerken. Alle gevonden effecten van

Dongen bijvoorbeeld vaker trainingen. Bovendien gaan de beschreven activiteiten,

domeinoverstijgend samenwerken zijn gebundeld in een kwalitatief ordeningsschema.

gevolgen en effecten niet voor alle geïncludeerde cliënten en naasten op.

33

* Voor de leesbaarheid van het stuk hanteren we hierna de term arrangeur als we spreken over deze rol voor Dongen, Ede en Hollandscheveld samen.
Figuur 1. Het ordeningsschema met kwalitatieve effecten (retrospectief)

34

Zo is er niet bij elke cliënt sprake van een mantelzorger die ontlast kan worden. En er
is niet bij alle cliënten sprake van uitstel van zorg vanuit de Wlz, omdat zij bij inclusie
al een MPT of VPT hadden. Daarnaast is het vooral de combinatie van deze
verschillende effecten die de meerwaarde van domeinoverstijgend samenwerken laat
zien. In de volgende paragraaf geven we duiding bij de gevonden kwalitatieve
effecten vanuit het perspectief van de arrangeur.
5.1.2

Rijke verhalen van de cliënt en naasten

Zoveel cliënten en naasten, zoveel belevingen. Iedere cliënt of naaste heeft zijn of
haar eigen unieke ervaring met de (in)formele zorg en ondersteuning. Desalniettemin
zijn er cliënten en naasten met vergelijkbare reizen. Door verschillende cliënten en
naasten te spreken ontstijgen we deze unieke ervaring en krijgen we zicht op de rode
draden in de ervaringen van cliënten en naasten. Deze rode draden zijn geen
gemiddelde, maar het zijn vaak genoemde of opvallende zaken die typerend zijn voor
de cliënten en naasten die deelnemen aan de experimenten. Deze rode draden zijn
verwerkt in twee persona’s15. Wij hebben ervoor gekozen persona’s te maken van
een alleenstaande cliënt (meneer Van der Laan) en een echtpaar (meneer en
mevrouw De Bruin). De persona’s beschrijven het fictieve verhaal van twee cliënten
met hun naasten over de toeleiding naar en ervaringen met het experiment DOS. Per
persona komen verschillende activiteiten, gevolgen en effecten voor cliënten, naasten
en maatschappij uit het kwalitatieve ordeningsschema samen. We hebben gemerkt
dat het combineren van het spreken van cliënten en naasten en de verhalen van
arrangeurs voor een cliënt veel meer aspecten van de kwaliteit van leven voor de
cliënt, en de geboden zorg en ondersteuning naar boven komen.

Zelfredzaamheid:
15

Een persona is een fictieve karakterisering van een specifieke groep cliënten of

Hoog

Beperkt

Laag

naasten.

35

Woonsituatie:
Samenwonend

Alleenstaand

36

37

We sluiten deze paragraaf af met het beschrijven van de meest voorkomende

aan meer inspraak en een grotere regierol vanuit de cliënt en diens naasten. We

effecten uit het kwalitatieve ordeningsschema vanuit het perspectief van cliënten en

horen van naasten en cliënten terug dat het wordt gewaardeerd dat er de tijd wordt

naasten: het ontlasten van de mantelzorger, cliënten en naasten hebben één

genomen voor afstemming en gesprekken, waarbij er mét de cliënt wordt gepraat en

aanspreekpunt, en een betere kwaliteit van leven voor cliënten en naasten. Deze

niet over de cliënt.

effecten zijn op zichzelf los van elkaar niet per se uniek voor domeinoverstijgende
samenwerking. Aspecten van de werkwijze en deeleffecten kunnen ook door anderen

Ook worden er regelmatig gesprekken gevoerd om te kijken hoe het gaat en wat

en met andere manieren van werken bereikt worden. De kracht van

mogelijke scenario’s voor de toekomst zijn. De tijd die arrangeurs eraan geven om

domeinoverstijgend samenwerken zit met name in de samenhang. Juist door meer

hier expliciet bij stil te staan en door te luisteren naar de wensen en de behoeften van

tijd en ruimte voor de arrangeur om naar de behoeften van de cliënt en diens

de cliënt, voelen cliënten en naasten zich gehoord en ervaren zij regie. Andere

naaste(n) te kijken en de doorzettingsmacht van de arrangeur hebben een

voorbeelden van belangrijke aspecten voor een goede kwaliteit van leven zijn: de

‘meervoudig effect’, ook op aspecten die hier niet direct van afhankelijk zijn. Dit laat

bejegening naar de cliënt door de arrangeur en andere professionals en aandacht

de meerwaarde van domeinoverstijgend samenwerken zien. De effecten duiden we

voor (oude) hobby’s en persoonlijke voorkeuren zoals lievelingsgerechten of favoriete

dit keer met non-fictie verhalen van cliënten en naasten die betrokken zijn in de

spellen. In het volgende voorbeeld vertelt de naaste van een cliënt haar verhaal over

experimenten domeinoverstijgend samenwerken. De verhalen zijn omwille van de

de bijdrage van de werkwijze domeinoverstijgend samenwerken voor de kwaliteit van

privacy van cliënten en naasten geanonimiseerd.

het leven van haar partner.

Betere kwaliteit van leven voor cliënten
In de gesprekken met cliënten en naasten horen we regelmatig terug dat de
werkwijze domeinoverstijgend samenwerken bijdraagt aan een betere kwaliteit van
leven voor de cliënt. Een goede kwaliteit van leven is voor iedereen anders. Het is
een subjectief begrip aangezien het gaat over de beleving van ieders eigen geluk en
functioneren. Een betere kwaliteit van leven komt daarom op verschillende manieren
tot uiting. Bijvoorbeeld doordat er meer structuur in het leven van de cliënt is
aangebracht. Denk daarbij aan een vast dagritme, een vrijwilliger die een aantal
avonden in de week mee-eet of een huishoudelijke hulp die met de cliënt meekijkt
welke afspraken en gebeurtenissen er op de kalender staan. Andere cliënten zijn juist
meer geholpen met ondersteuning van de arrangeur bij een betere en warmere relatie
met hun dierbaren, zoals (klein)kinderen of buren. Uit verschillende verhalen blijkt dat
cliënten hun dierbaren niet tot last willen zijn tijdens het dementieproces; met als
resultaat dat zij hen gedeeltelijk of soms helemaal uit het oog verliezen. Een gesprek
waarbij de arrangeur met iedereen om de tafel gaat zitten kan erg waardevol zijn om
deze relaties te herstellen. Dergelijke gesprekken dragen naar verwachting ook bij

38

proces van dementie bij een naaste zorgt voor frustratie en onbegrip. Ook dan zijn de
Lydia, vrouw van Piet, vertelt over de kwaliteit van leven van haar man

arrangeurs er voor de cliënten en naaste(n) en geven waar nodig advies of uitleg over
het dementieproces. Daarnaast denken zij met de cliënt en de naaste(n) vooruit over

“Mijn dochter nam contact op met het experiment omdat zij zag dat het bij ons thuis

risico’s op de langere termijn voor het thuis blijven wonen. Dit zijn niet altijd makkelijke

niet meer ging. Mijn man stond wel drie keer per nacht aan mijn bed, draaide iedere

gesprekken, maar dit helpt de cliënt en diens naasten vaak wel. Op deze manier

dag steeds meer om mij heen en ik ben zelf ook al 82. Na een gesprek met de

bereiden zij zowel de cliënt als de naaste(n) voor op mogelijke scenario’s voor de

arrangeur bleek mijn man dementie te hebben. Mijn man is politieagent geweest.

toekomst. Een eventuele opname kan dan soepeler verlopen. Het volgende voorbeeld

Hij is gewend om op deze manier wat te kunnen betekenen voor anderen. Daarom

illustreert de waarde van de arrangeur voor een naaste van een cliënt, wiens partner

vind ik het zo triest wat er van hem overblijft door deze ziekte. Maar hij is met het

inmiddels is opgenomen in een zorginstelling.

experiment geweldig opgevangen. Vooral de dagbesteding heeft voor mijn man
het verschil gemaakt. Hij had best wel in de gaten dat er iets mis was, daarom wilde
hij in het begin niet gaan. De arrangeur heeft dat weten om te draaien door hem te

Petrus, man van Betty, vertelt over de waarde van de arrangeur voor hem

vragen zijn grote hobby beeldhouwen op te pakken bij de dagbesteding. Hij vond
het geweldig en dacht anderen daarin les te kunnen geven. Dat hebben we zo

“Mijn vrouw heeft Alzheimer. Het ging eigenlijk steeds slechter thuis, ik moest de

gelaten en heeft uiteindelijk geweldig uitgepakt. Hij heeft het reuze naar zijn zin op

hele dag op haar letten. Voorheen ging zij nog naar de dagbesteding, dat was erg

de dagbesteding. Het gevoel dat hij geen deelnemer, maar begeleider is voor hem

fijn. Op die momenten had ik even rust. Ook kwam de wijkverpleging voor haar,

van grote meerwaarde. Hij kan zich daar nu ook van betekenis voelen.

want ik kon haar zelf niet meer volledig verzorgen. Maar op een gegeven moment
ging het niet meer. Overdag moest ik opletten of ze niet de straat op liep, of dat ze

Bron: interview met een naaste die betrokken is bij het experiment in Dongen

zou vallen. Ze stond midden in de nacht meerdere keren naast mijn bed. Ik ben
zelf ook al 80, ik was op. Mijn kinderen zeiden: nu is het genoeg. De arrangeur
heeft gedurende het proces met alles geholpen. Ze was een geweldige steun, ook

Cliënt en naasten hebben één aanspreekpunt
Cliënten en naasten geven aan dat het heel fijn is om één aanspreekpunt te hebben.
Wat cliënten en naasten hierin onder andere waarderen is het gevoel dat er echt naar
hen geluisterd wordt en dat er met hen meegedacht wordt. Doordat de arrangeur het
eerste aanspreekpunt is en het arrangement samenstelt, hebben cliënten en naasten
het gevoel dat ze wat meer los kunnen laten. Zij hoeven bijvoorbeeld niet zelf nog te
schakelen met de gemeente of andere professionals, omdat de arrangeur dit doet. Dit
geeft tegelijkertijd ontlasting, zoals toegelicht in voorgaande tekst over ontlasting van
de mantelzorger. De arrangeur biedt naast het regelen van de zorg en het uit handen

richting mijn vrouw. De gesprekken die we hadden hebben me erg geholpen. Er
zijn dingen die je niet allemaal aan je kinderen vertelt. Je wilt ze niet ongerust
maken. Het is dan fijn dat je toch even je hart kunt luchten. Ik vond het vreselijk om
mijn vrouw te laten opnemen. Ik voelde me ontzettend schuldig. Maar de arrangeur
hielp me hierbij en overtuigde me ervan dat het echt nodig was. Met die steun ben
ik echt reuze gelukkig. De stilte nu zonder mijn vrouw valt me zwaar. Ook in deze
periode zou ik eigenlijk graag de steun van de arrangeur nog hebben.
Bron: interview met een naaste die betrokken is bij het experiment in Dongen

nemen van de praktische regellast, ook een luisterend oor. Cliënten en naasten
begeven zich soms in stressvolle situaties, waarbij de zorg veel van hen vraagt of het

39

Ontlasting van de mantelzorger

Annemarie, dochter van Henk, vertelt over hoe de arrangeur haar ontlast

In de gesprekken met cliënten en/of naasten en gesprekken over cliënten horen we
terug dat de mantelzorger als gevolg van de werkwijze domeinoverstijgend

“Henk zit al sinds februari 2019 in het experiment. Hij wil graag zo lang mogelijk

samenwerken wordt ontlast. Een belangrijke aanleiding hiervoor is het door de

thuis blijven wonen. Hij heeft de diagnose dementie en woont alleen. Zijn vrouw,

arrangeur betrekken van het netwerk van de cliënt. Denk daarbij aan familie, maar

mijn moeder, is eerder al opgenomen. Henk heeft steeds meer zorg en

ook aan vrienden of kennissen uit de buurt. Daarnaast zet de arrangeur soms een

ondersteuning nodig, bijvoorbeeld hulp met douchen en hulp bij het huishouden. Ik

vrijwilliger in, of hogen ze bijvoorbeeld (tijdelijk) de huishoudelijke hulp wat op om de

neem zelf alle administratieve taken op me, regel kleding, doe de bankzaken, ik

mantelzorger te kunnen ontlasten. Het ontlasten van de mantelzorger kan op

haal nieuwe spullen als er iets stuk gaat, ik doe de boodschappen, noem het maar

verschillende manieren. Dit kan bijvoorbeeld door een wandeling te maken met de

op. Voordat mijn vader meedeed aan het experiment regelde ik daarnaast ook nog

cliënt of de boodschappen te doen, waardoor de mantelzorger even tijd voor zichzelf

alle zorgtaken. Dit hoeft nu niet meer, de zorg is al gegarandeerd. Dit geeft mij een

heeft. Ontlasting kan ook geboden worden vanuit de arrangeur zelf, die een luisterend

betere balans. Het zorgt ervoor dat ik naast mantelzorger, ook weer af en toe

oor biedt en aandacht heeft voor de zorgen en vragen van de mantelzorger.

dochter kan zijn. Dan kunnen we ook eens samen op de bank televisie kijken. Weet

Arrangeurs ontlasten mantelzorgers tevens door tijdelijk administratieve taken over te

je wat het mooiste is? Stel dat ik nu weg zou vallen, dat ik bijvoorbeeld corona zou

nemen, of door het feit dat de arrangeur kan indiceren voor de Wmo en de familie dit

krijgen, dan weet ik zeker dat het goed komt. De arrangeur zou dan mijn rol

niet hoeft te regelen. Mantelzorgers geven aan het als prettig te ervaren dat ze

overnemen, daar ben ik gerust op. Zij houdt dat allemaal in de gaten en vraagt ook

iemand hebben om op terug te vallen. In het voorbeeld lichten we het perspectief

hoe het met mij gaat. Dat vind ik super.”

vanuit een naaste toe.
Bron: interview met een naaste die betrokken is bij het experiment in Ede

5.1.3

Conclusie over de meerwaarde van DOS voor cliënten

Onze conclusie is dat cliënten en naasten de werkwijze DOS als positief ervaren. Zo
geven naasten aan dat zij zich dankzij de arrangeur ontlast voelen, omdat ze erop
kunnen vertrouwen dat de zorg geregeld wordt. Cliënten en naasten geven daarnaast
aan dat zij zich gehoord voelen door de arrangeur en dat het fijn is dat zij de
arrangeur als aanspreekpunt hebben. Dit is tegelijkertijd overzichtelijk, wat ook voor
een verlichting zorgt, naast de steun die de arrangeur biedt. Het langer thuis kunnen
wonen in combinatie met deze positieve ervaringen met de arrangeur en de werkwijze

40

van DOS dragen naar verwachting van naasten en arrangeurs bij aan de kwaliteit van

de enquêtes onder de medewerkers. Circa de helft geeft hierin aan door DOS waar

leven van de cliënt. Cliënten zelf kunnen dit niet altijd duidelijk aangeven, gezien de

nodig sneller preventieve zorg/ondersteuning in te zetten.

kwetsbare situatie waar zij zich in bevinden.
5.1.4

Rijke verhalen van de arrangeurs

Een voorbeeld van een situatie waarin de man afhankelijk is van de zorg en
ondersteuning van zijn vrouw. De vrouw is ziek en gezien het ziektebeeld is de

In deze paragraaf beschrijven we de meest voorkomende gevolgen uit het

verwachting dat zij op korte termijn overlijdt. Door bespreekbaar te maken wat de

kwalitatieve ordeningsschema vanuit het perspectief van de arrangeur. Hierbij gaan

man wil als zijn vrouw komt te overlijden, kan hier op geanticipeerd worden. Zo is

we voornamelijk in op de activiteiten die tot deze gevolgen leiden en de ervaring van

besloten om huishoudelijke hulp in te zetten, zodat de man alvast kan wennen aan

arrangeurs daarbij.

een nieuw gezicht. Daarnaast wordt na het overlijden van de vrouw direct zorg en
ondersteuning ingezet, waarmee kan worden voorkomen dat de man na de dood

Er is meer zicht op risico’s, wensen en behoeften cliënten en naasten
In zowel de casuïstiekbesprekingen als de enquêtes onder medewerkers geven
arrangeurs aan dat er door domeinoverstijgend samenwerken meer bewustwording
ontstaat, vooral met betrekking tot de wensen van de cliënt. Bij de inclusie worden
risico’s en wensen van de cliënt en zijn of haar omgeving beter in beeld gebracht door
het afnemen van de nulmeting. Door hier het gesprek over te voeren worden deze
risico’s en wensen van cliënten beter inzichtelijk en kan op basis hiervan naar
mogelijkheden worden gekeken voor het opstellen van een integraal
ondersteuningsaanbod.
In het gesprek over wensen en behoeften, wordt ook ingegaan op mogelijke
scenario’s voor als de situatie verandert. De arrangeur faciliteert dit gesprek,
waardoor cliënten en naasten hierover gestimuleerd worden om hierover met elkaar
van gedachten te wisselen. Het gesprek over de toekomst blijkt heel waardevol en
komt (zo is de ervaring) niet vanzelf tot stand. Zo kan er bijvoorbeeld gesproken
worden over op welke wijze cliënten zo lang mogelijk zelfstandig thuis kunnen blijven

van zijn vrouw wordt opgenomen in een verpleeghuis.

Er is meer aandacht voor het betrekken van het netwerk van de cliënt
Door domeinoverstijgend samenwerken zijn arrangeurs zich bewuster van het
netwerk van de cliënt. Door naasten (zoals kinderen) te betrekken bij de gesprekken
en actief naar het netwerk te vragen (bijvoorbeeld met behulp van het ecogram),
wordt de omgeving van de cliënt meer betrokken bij de zorg en ondersteuning en kan
formele zorg (deels) overbodig gemaakt worden. Vaak blijkt er meer mogelijk dan in
eerste instantie door de cliënt wordt aangegeven, waardoor er in het integraal
ondersteuningsplan meer wordt ingezet op het activeren en betrekken van het
netwerk. Een voordeel is dat de cliënt hierdoor nog contacten onderhoudt en niet
vereenzaamt, doordat mensen uit het netwerk af en toe langskomen en/of iets leuks
gaan doen met de cliënt. Voorwaarde is wel dat er een beschikbaar netwerk om de
cliënt heen is waar een beroep op kan worden gedaan. Hier kunnen allerlei factoren
(waaronder demografisch en geografisch) van invloed op zijn.

wonen, welk verpleeghuis eventueel hun voorkeur heeft als het thuis echt niet meer
gaat en wat te doen als de partner of naaste wegvalt. Door de scenario’s in een
vroegtijdig stadium te bespreken kan waar nodig preventief zorg ingezet worden om
crisissituaties te voorkomen. Dat dit ook daadwerkelijk in de praktijk gebeurt, blijkt uit

41

van domeinoverstijgend samenwerken makkelijker contact leggen met andere
Een voorbeeld waarin is ingezet op de bewustwording van het netwerk ten behoeve

professionals (zoals de huisarts of een psycholoog), of andere professionals juist met

van ondersteuning van de man en diens partner. Door gesprekken te voeren met

de arrangeur. Hierdoor wordt de zorg en ondersteuning rondom de cliënt beter op

de familie zijn zij bewuster geworden van de situatie van de cliënt en komen zij nu

elkaar afgestemd, en wordt efficiënt gebruik gemaakt van de professionals die bij een

vaker om een rondje te lopen. Dit is zowel fijn voor de cliënt zelf als dat dit wat rust

cliënt thuis komen door hen meerdere taken uit te laten voeren. Ook is er één

geeft voor de naasten.

duidelijk aanspreekpunt. Overigens is de afstemming met andere professionals ook
afhankelijk van de context waarin wordt samengewerkt. Zo maakt het verschil of er in
een regio maar een aantal huisartsen werkzaam is of dat medewerkers met veel

Een effect is dat, als een naaste bij de cliënt betrokken is, de naaste kan worden

verschillende huisartsen te maken hebben. De lijntjes zijn in het eerste geval vaak

ontlast. Dit komt in de volgende paragraaf ook terug vanuit de ervaringen van cliënten

korter waardoor onderlinge afstemming ook sneller en gemakkelijker gaat.

en naasten. Door het netwerk te stimuleren af en toe een handje te helpen of langs te
gaan, kan de naaste op deze momenten tot rust komen. Deze aandacht voor de
naasten is heel belangrijk, omdat uit de praktijk blijkt dat de mate waarin een naaste

Een voorbeeld van meer en betere afstemming is het signaleren van valgevaar bij

de zorg voor de cliënt vol kan houden een belangrijke factor is in het uitstellen of

een vrouw. Door de korte lijntjes tussen de professionals is hier snel actie op

voorkomen van opname in een verpleeghuis.

ondernomen om valpreventie in te zetten.

Een voorbeeld waarbij het netwerk goed in kaart is gebracht en de kinderen zijn

Voorbeeld van het efficiënt gebruik maken van professionals is een huishoudelijke

betrokken in het gesprek over de ondersteuning die nodig is om de cliënt thuis te

hulp die oogje in het zeil houdt als de man gaat douchen. De man kan dit nog zelf,

laten wonen. De kinderen hebben een drukke baan en hebben zelf jonge kinderen,

maar moet hiertoe aangespoord worden. De huishoudelijke hulp neemt deze taak

waardoor de cliënt hen niet wil belasten en nooit om hulp vroeg. Na een gesprek

een aantal keer per week op zich en zorgt dat de man schone kleding aantrekt.

met de arrangeur bleek dat de kinderen wel degelijk bereid waren om hun bijdrage

Hierdoor hoeft geen persoonlijke verzorging te worden ingezet.

te leveren. Zo doet een van de kinderen wekelijks boodschappen en bellen ze
iedere dag om een praatje te maken en te checken of alles goed gaat.

Er is meer en betere afstemming tussen professionals betrokken bij de cliënt
Door het opstellen van een integraal ondersteuningsplan krijgt de arrangeur zicht op
de verschillende professionals die betrokken zijn bij de zorg en ondersteuning van de
cliënt. Door de regierol van de arrangeur wordt bewuster afstemming gezocht tussen
de professionals om de cliënt heen. Arrangeurs ervaren vaker dat ze door deze wijze

Arrangeur kan snel op elkaar afgestemde zorg en ondersteuning inzetten
Door domeinoverstijgend samenwerken kan snel een integraal en passend aanbod
van zorg en ondersteuning worden ingezet, doordat de arrangeur dit over de
domeinen heen kan regelen. Het snel kunnen schakelen met de andere professionals
speelt hierbij ook een rol. De arrangeur kan voorzieningen uit de Wmo aanvragen,
waardoor deze sneller ingezet kunnen worden dan bij een reguliere aanvraag. Dankzij
domeinoverstijgend samenwerken zijn arrangeurs zich daarnaast ook bewuster van

42

een groter palet aan mogelijkheden en hebben ze mandaat om tijdig en los in te

5.1.5

Conclusie over de meerwaarde van DOS voor medewerkers

zetten wat nodig is, zodat cliënten langer thuis kunnen blijven wonen en opname in
een verpleeghuis mogelijk uitgesteld kan worden of kan worden voorkomen.

We concluderen dat arrangeurs over het algemeen een positief beeld hebben van de
effecten van domeinoverstijgend samenwerken. Het geeft meer inzicht in de wensen
en behoeften van de cliënt, evenals meer inzicht in mogelijke risico’s voor de

Een voorbeeld waar snel ondersteuning is ingezet, betreft een situatie waarin de

toekomst. Daarnaast is er meer aandacht voor het betrekken van het netwerk, wat

partner dreigde om te vallen. De arrangeur heeft het aantal dagdelen dagbesteding

zowel de mantelzorger kan ontlasten als ervoor kan zorgen dat er minder zorginzet

toen uitgebreid, waardoor de naaste tot rust kon komen en een opname in het

nodig is. Verder kan de arrangeur snel schakelen met andere professionals en snel

verpleeghuis voor dat moment is voorkomen.

de juiste op elkaar afgestemde zorg en ondersteuning inzetten. Vanuit Ede vroegen
sommige arrangeurs zich in eerste instantie af in hoeverre deze aspecten van de
werkwijze niet al werden uitgevoerd.

Lastig inschatten wat DOS anders maakt dan voorheen

In deze paragraaf hebben we gezien dat vanuit kwalitatief oogpunt de werkwijze van

Naast de positieve ervaringen die we zojuist noemden, vroegen sommige arrangeurs

domeinoverstijgend samenwerken enerzijds zorgt voor een betere kwaliteit van leven

vanuit Ede zich in eerste instantie af wat domeinoverstijgend samenwerken anders

voor de cliënt en naasten. Anderzijds biedt deze manier van werken professionals

maakt van de reguliere werkwijze. Zij geven bijvoorbeeld aan dat zij voorheen ook

handvatten om betere zorg en ondersteuning te kunnen leveren. In de volgende

met een breed blikveld naar de cliënt keken, het netwerk betrokken en schakelden

paragraaf gaan we in op de kwantitatieve effecten en kijken we naar de gevolgen van

met professionals. In zowel de casuïstiekgesprekken over de mini-businesscases als

de werkwijze op financieel gebied.

de enquêtes onder de medewerkers geven zij dan ook soms aan dat er nu niet per se
iets anders is gedaan en dat daarmee ook niet direct een verschil merkbaar is in de
ingezette zorg of ondersteuning.16 Wel nuanceren veel arrangeurs deze kanttekening
en wordt aangegeven dat zij gedurende de looptijd van het experiment wel duidelijker
de meerwaarde zijn gaan zien. Zij geven aan dat er met DOS wel meer ruimte
ontstaat om dieper het gesprek in te gaan met cliënten en naasten, wat ten goede
komt aan de bejegening richting de cliënt en naar verwachting bijdraagt aan de
kwaliteit van leven van de cliënt. De toegevoegde waarde zit in het vroegtijdig en
preventief opereren van de arrangeurs.

16

Dit is deels ook wel begrijpelijk. Medewerkers willen geen beeld schetsen dat de

invulling van hun werk eerder niet goed was.

43

5.2

Kwantitatieve effecten

ondersteuning van een mantelzorger. Op het moment dat de meting beëindigd werd
(in oktober 2020) namen nog 18 van de 40 cliënten deel aan de experimenten. De

Met de kwantitatieve analyse geven we antwoord op de volgende onderzoeksvragen:

overige 22 cliënten zijn uitgestroomd, wegens opname in een zorginstelling (17

1.

cliënten) of overlijden (5 cliënten).

In welke mate wordt voor de deelnemers in het experiment het gebruik van Wlzzorg uitgesteld of mogelijk zelfs voorkomen?

2.

Wat zijn de verschuivingen tussen de verschillende financieringsdomeinen Zvw,
Wmo en Wlz?

We baseren ons bij de beantwoording van deze onderzoeksvragen op de gegevens
van 40 geïncludeerde cliënten. Deze cliënten zijn geïncludeerd in de verschillende
experimenten en geselecteerd voor een analyse in de vorm van een minibusinesscase. Dit betekent dat wij geen uitspraken doen over het totaal aantal
cliënten dat gedurende de looptijd van de experimenten geïncludeerd is (geweest). In
de volgende paragraaf beschrijven wij de situatie en context waarin de 40 cliënten

5.2.2

Ondersteuningsarrangement met en zonder DOS

Binnen het ondersteuningsarrangement van cliënten onderscheiden we drie
verschillende financieringsdomeinen, namelijk de Wmo, de Zvw en de Wlz. We kijken
eerst naar de ondersteuningsarrangementen die de arrangeurs gedurende de looptijd
van de experimenten hebben samengesteld in overleg met de cliënten. We noemen
dit de ondersteuningsarrangementen met DOS. Cliënten kunnen gedurende het
experiment (volgtijdelijk) zorg en ondersteuning ontvangen vanuit meerdere
financieringsdomeinen. Zo kan wijkverpleging vanuit de Zvw bij het verkrijgen van een
Wlz-indicatie overgaan in een MPT. Voor alle 40 uitgewerkte mini-businesscases is er

zich gedurende de looptijd van de experimenten bevonden. Vervolgens gaan we in

een ondersteuningsarrangement met DOS. Voor 25 (van de 40) cliënten is een

paraaf 5.2.2. in op de ondersteuningsarrangementen die de cliënten gedurende de

scenario uitgewerkt om ondersteuningsarrangement met DOS tegen af te zetten. We

experimenten ontvingen en de kosten die daaraan verbonden zijn met en zonder

noemen dit het ondersteuningsarrangement zonder DOS.

DOS. In paragraaf 5.2.3 geven we ten slotte antwoord op de twee onderzoeksvragen

We bespreken eerst enkele overkoepelende gegevens van de 40 mini-

door de ondersteuningsarrangementen met en zonder de werkwijze van

businesscases. Daarna maken we specifiek onderscheid tussen de cliënten waarvoor

domeinoverstijgend samenwerken met elkaar te vergelijken.

geen alternatief scenario aannemelijk was en de cliënten voor wie wel een alternatief
scenario aan ingezette zorg en ondersteuning is opgesteld.

5.2.1

Situatie en context
In Tabel 2 is een overzicht opgenomen van de 40 uitgewerkte mini-businesscases en

De 40 cliënten hebben gemiddeld 12 maanden deelgenomen aan een van de

de zorg en ondersteuning die cliënten (hebben) ontvangen in het kader van

experimenten. Op het moment van inclusie waren 19 cliënten samenwonend met

domeinoverstijgend samenwerken. Tabel 2 is als volgt opgebouwd. Alle 40 mini-

partner of kinderen. De overige 21 cliënten waren alleenstaand. 19 cliënten hadden

businesscases staan onder elkaar, waarbij voor de eerste 15 mini-businesscases

bij de start van het experiment een goed sociaal netwerk. De andere 21 cliënten

geen scenario (ondersteuningsarrangement zonder DOS) is opgesteld en voor de

hadden een beperkt netwerk. Van de 40 cliënten kregen 14 cliënten 24 uur per dag

onderste 25 wel.

44

MBC's

1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
Gemiddeld 1-15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
33
34
35
36
37
38
39
40
Gemiddeld 16-40
Gemiddeld 1-40

Maanden
in pilot
Totaal Wmo

7
15
19
16
4
4
10
9
20
7
8
4
8
8
4
10
8
23
15
9
7
20
16
11
9
3
15
12
7
14
15
21
16
20
19
26
25
16
16
5
5
14
12

€ 1.393
€ 7.939
€0
€ 16.487
€0
€0
€ 3.726
€ 4.691
€ 21.040
€ 6.607
€ 16.522
€0
€ 8.080
€ 4.425
€0
€ 6.061
€ 9.002
€ 29.186
€ 4.593
€0
€ 2.001
€ 13.622
€ 14.214
€ 8.249
€ 1.028
€ 828
€ 37.280
€ 3.015
€ 777
€ 14.726
€0
€ 14.845
€ 13.426
€ 7.661
€ 3.801
€ 16.932
€ 4.954
€ 15.738
€ 3.328
€ 3.309
€ 4.438
€ 9.078
€ 7.947

Totaal Zvw

€ 1.406
€ 15.300
€ 11.953
€ 18.032
€0
€0
€ 10.246
€ 19.137
€ 21.277
€ 9.107
€ 12.662
€ 1.091
€ 5.090
€ 20.180
€0
€ 9.699
€ 4.622
€ 14.088
€ 25.136
€ 19.313
€ 11.011
€ 11.652
€ 9.881
€ 3.745
€ 1.321
€ 3.244
€ 4.131
€ 7.271
€ 9.398
€ 25.242
€ 1.549
€ 11.904
€ 36.619
€ 24.890
€ 1.962
€ 2.685
€ 3.460
€ 15.905
€ 22.102
€ 981
€ 11.878
€ 11.360
€ 10.737

MPT

VPT

€ 16.742
€0
€0
€0
€0
€0
€0
€0
€ 14.772
€0
€ 16.742
€0
€0
€0
€0
€0
€0
€0
€0
€0
€0
€0
€0
€0
€ 11.182
€0
€0
€0
€ 22.670
€0
€ 5.474
€0
€ 4.924
€0
€0
€0
€ 985
€0
€0
€0
€0
€0
€0
€0
€ 8.863
€0
€0
€0
€ 36.438
€0
€0
€0
€0
€0
€ 0 € 55.292
€0
€0
€0
€0
€ 0 € 82.058
€ 0 € 25.949
€0
€0
€0
€0
€ 0 € 53.695
€0
€0
€0
€0
€0
€0
€ 0 € 41.519
€0
€0
€0
€0
€ 2.048 € 10.341
€ 3.333 € 6.463

Totaal
kosten

€ 19.541
€ 23.239
€ 11.953
€ 34.519
€ 14.772
€ 16.742
€ 13.972
€ 23.827
€ 42.316
€ 15.714
€ 29.184
€ 1.091
€ 24.353
€ 24.605
€ 22.670
€ 21.233
€ 18.548
€ 43.274
€ 30.713
€ 19.313
€ 13.012
€ 25.273
€ 32.959
€ 11.995
€ 38.786
€ 4.072
€ 41.411
€ 65.578
€ 10.175
€ 39.967
€ 83.608
€ 52.699
€ 50.045
€ 32.551
€ 59.459
€ 19.617
€ 8.414
€ 31.644
€ 66.948
€ 4.290
€ 16.316
€ 32.827
€ 28.302

Scenario:
Wmo
totaal

€ 9.002
€ 21.816
€ 3.086
€0
€ 69
€ 11.258
€ 8.315
€ 2.987
€ 1.028
€ 331
€ 15.109
€ 3.015
€ 111
€0
€0
€ 4.327
€ 6.984
€ 4.527
€ 3.801
€ 983
€ 1.099
€0
€ 3.161
€ 333
€ 200
€ 4.062

Scenario: Scenario:
Zvw totaal Opname

€ 4.622
€ 10.530
€ 16.888
€ 6.438
€ 279
€ 9.688
€ 6.056
€ 1.355
€ 1.321
€ 1.298
€ 310
€ 7.271
€ 516
€0
€0
€ 930
€ 23.312
€ 14.666
€ 1.033
€ 207
€ 1.652
€0
€ 11.919
€ 310
€ 2.376
€ 4.919

€ 6.781
€ 43.509
€ 28.810
€ 45.759
€ 37.887
€ 26.005
€ 58.012
€ 52.511
€ 64.263
€ 16.253
€ 67.594
€ 71.737
€ 43.509
€ 112.656
€ 120.167
€ 90.643
€ 46.875
€ 64.745
€ 69.666
€ 188.019
€ 77.694
€ 125.346
€ 58.012
€ 16.575
€ 24.125
€ 62.286

Scenario:
Opname Scenario:
in
Totaal
maanden kosten

1
6
5
6
6
3
8
7
8
2
9
9
6
14
15
12
6
8
9
24
10
16
7
2
4
8

€ 20.406
€ 75.855
€ 48.784
€ 52.197
€ 38.235
€ 46.951
€ 72.383
€ 56.852
€ 66.611
€ 17.882
€ 83.013
€ 82.024
€ 44.136
€ 112.656
€ 120.167
€ 95.899
€ 77.172
€ 83.938
€ 74.500
€ 189.209
€ 80.445
€ 125.346
€ 73.091
€ 17.217
€ 26.700
€ 71.267

Mogelijke
Meerkosten Meerkosten besparing
Wmo
Zvw
totaal

€0
€ 7.370
€ 1.507
€0
€ 1.932
€ 2.363
€ 5.900
€ 5.263
€0
€ 497
€ 22.171
€0
€ 666
€ 14.726
€0
€ 10.518
€ 6.442
€ 3.134
€0
€ 15.948
€ 3.855
€ 15.738
€ 166
€ 2.976
€ 4.238
€ 5.016

€0
€ 3.558
€ 8.248
€ 12.875
€ 10.733
€ 1.964
€ 3.825
€ 2.391
€0
€ 1.947
€ 3.821
€0
€ 8.882
€ 25.242
€ 1.549
€ 10.975
€ 13.307
€ 10.225
€ 930
€ 2.479
€ 1.807
€ 15.905
€ 10.183
€ 671
€ 9.502
€ 6.441

€ 1.857
€ 32.581
€ 18.071
€ 32.884
€ 25.223
€ 21.678
€ 39.423
€ 44.857
€ 27.825
€ 13.810
€ 41.602
€ 16.445
€ 33.961
€ 72.689
€ 36.559
€ 43.201
€ 27.127
€ 51.386
€ 15.041
€ 169.592
€ 72.031
€ 93.703
€ 6.143
€ 12.927
€ 10.384
€ 38.440

Tabel 2. Overzicht van de 40 mini-businesscases en de ondersteuningsarrangementen met DOS en indien van toepassing zonder DOS

45

Per mini-businesscase is aangegeven hoe lang de betreffende cliënt heeft

Op de onderste rij van tabel 2 staan de gemiddelde kosten per cliënt voor de

deelgenomen aan het experiment en wat de kosten vanuit de verschillende

betreffende financieringsstroom, gedurende de looptijd van het experiment. Zo zijn de

financieringsstromen Wmo, Zvw en Wlz waren voor deze cliënt gedurende deze

gemiddelde uitgaven per cliënt vanuit de Wmo bijvoorbeeld € 7.947, bekeken voor

periode. Als cliënten zowel vanuit de Wmo en/of de Zvw en vanuit de Wlz zorg en

alle 40 mini-businesscases. Vanuit de Zvw is dit bedrag gemiddeld € 10.737 per

ondersteuning hebben ontvangen, betekent dit dat zij gedurende het experiment een

cliënt. De gemiddelde kosten per cliënt vanuit de verschillende financieringsstromen

Wlz-indicatie hebben gekregen. In totaal maakten 33 van de 40 cliënten gebruik van

bij elkaar (Wmo, Zvw en Wlz) bedragen € 28.479 voor de ingezette

één of meer voorzieningen uit de Wmo. De meest gebruikte vormen van

ondersteuningsarrangementen DOS.

ondersteuning uit de Wmo zijn huishoudelijke hulp (ingezet bij 28 cliënten) en
dagbesteding (ingezet bij 20 cliënten). Dit is terug te zien in Figuur 2. Cliënten kunnen

De ondersteuningsarrangementen die de cliënten gedurende de looptijd van het

gelijktijdig gebruik maken van meerdere voorzieningen in de Wmo. Vanuit de Zvw

experiment ontvangen, zetten we voor 25 mini-businesscases af tegen de zorg en

ontvangen 37 van de 40 cliënten wijkverpleging. Bij één cliënt is naast wijkverpleging

ondersteuning die deze cliënten naar verwachting ontvangen zouden hebben

ook sociale alarmering ingezet. Bij één cliënt is naast de wijkverpleging ook

wanneer zij niet hadden deelgenomen aan het experiment (het

eerstelijnsverblijf (ELV) ingezet. Van de 40 cliënten ontvangen 14 cliënten op enig

ondersteuningsarrangement zonder DOS). Het ondersteuningsarrangement zonder

moment in het experiment zorg en ondersteuning vanuit de Wlz in de vorm van een

DOS is tot stand gekomen op basis van een inschatting van de betrokken arrangeurs

volledig pakket thuis (VPT, 5 cliënten) of een modulair pakket thuis (MPT, 9 cliënten).

over de verwachte situatie zonder DOS.
Niet voor alle cliënten is een ondersteuningsarrangement zonder DOS geconstrueerd.

40
30
20
10

33

Wmo totaal

28

Huishoudelijke hulp

20

Dagbesteding

15
8

Vervoer

4

0

2

Mantelzorgondersteuning
Maaltijdondersteuning

Figuur 2. Het aantal cliënten (van de 40 mini-businesscases) dat één of meer
voorzieningen vanuit de Wmo ontvangt

De reden hiervoor is dat op het moment van uitvragen de desbetreffende cliënt naar
inschatting van de arrangeur hetzelfde ondersteuningsarrangement zou ontvangen
met en zonder DOS. Voor deze cliënten zien we op de meetmomenten tijdens het
experiment dus geen verschil in de financiële situatie met en zonder DOS. De
verwachting is dat dit verschil bij deze cliënten nog wel optreedt in een later stadium.
Door domeinoverstijgend werken vroegtijdig in te zetten, kan er juist voor deze groep
cliënten een preventief effect optreden. Hiermee kan op langere termijn opname
worden voorkomen of uitgesteld. Het is echter te vroeg om daar (in deze 15 gevallen)
een zinnige inschatting van te maken. De financiële effecten zijn volgens deze
denklijn nu nog niet zichtbaar, maar leveren mogelijk later alsnog een besparing op.
Deze zijn dus nog niet te kwantificeren op dit moment. Over het algemeen zien we bij
deze cliënten al wel in kwalitatieve zin een verschil in de situatie met en zonder DOS.
Bijvoorbeeld wanneer de mantelzorger wordt ontlast door het inzetten van vrijwilligers
of het netwerk. Of wanneer cliënten en naasten een betere kwaliteit van leven ervaren
door de tijd en aandacht die arrangeurs besteden aan wensen en behoeften.

46

Het onderscheid tussen cliënten waarbij wel of niet een ondersteuningsarrangement

maanden tot over meer dan een jaar later. Als verklaring voor de scenario’s met

zonder DOS is vastgesteld hebben wij aangebracht in de tabel. Zo zijn voor de eerste

opname noemen de arrangeurs verschillende redenen, zoals dat cliënten en naasten

15 mini-businesscases geen ondersteuningsarrangementen zonder DOS vastgesteld.

dankzij de gesprekken die vanuit DOS met hen gevoerd worden, meer vertrouwen

Ten opzichte van de 40 mini-businesscases zien we dat bij deze 15 mini-

krijgen in het eigen kunnen en/of in dat van het netwerk. Daarnaast wordt met DOS

businesscases dat cliënten korter deelnemer zijn in het experiment (namelijk 10

de mantelzorger ontlast, bijvoorbeeld door het (tijdelijk) ophogen van zorg en

maanden in plaats van 12 maanden). Daarnaast liggen de gemiddelde uitgaven

ondersteuning, maar ook door het voeren van gesprekken en het bieden van een

vanuit alle verschillende financieringsstromen (Wmo, Zvw en Wlz) lager dan voor het

luisterend oor. Een andere reden voor een scenario met opname zonder DOS is dat

totaal aan 40 mini-businesscases. Dit lijkt aannemelijk gezien deze cliënten

nu de benodigde zorg sneller ingezet kon worden. In 9 van de 25 mini-businesscases

gemiddeld korter aan het experiment hebben deelgenomen en er daardoor wellicht

is het scenario van een opname (voorlopig) uitgesteld, mede dankzij de inzet van zorg

minder lang kosten zijn gemaakt dan voor de cliënten die langer aan het experiment

vanuit een MPT of een VPT.

hebben deelgenomen.
Het verschil tussen de kosten die naar verwachting meer zijn gemaakt in het
In totaal hebben wij voor 25 cliënten een ondersteuningsarrangement zonder DOS

ondersteuningsarrangement met DOS ten opzichte van de kosten die in de scenario’s

weergegeven. In al deze gevallen schatten de arrangeurs in dat er zonder DOS op

zonder DOS zouden zijn gemaakt, zijn weergegeven in de kolommen ‘Meerkosten

een bepaald moment sprake geweest zou zijn van opname in een verpleeghuis, dat

Wmo’ en ‘Meerkosten Zvw’. Dit betreffen de kosten vanuit de Wmo en de Zvw die

met DOS is uitgesteld of voorkomen. Om hoeveel maanden het per cliënt gaat

naar verwachting nu meer of langer zijn gemaakt vanuit de Wmo en de Zvw, ten

(berekend vanaf de geschatte opnamedatum tot aan het laatste meetmoment) is

opzichte van het scenario waarin een cliënt op een bepaald moment was opgenomen.

opgenomen in de tabel. Vanaf het ingeschatte moment van opname in het scenario

Daar tegenover staat een verwachte kostenbesparing vanuit de Wlz, omdat een

zonder DOS stopt de zorg en ondersteuning vanuit de andere financieringsdomeinen

opname zorgt voor hogere kosten in de Wlz. Deze besparingen per cliënt zijn

(de Wmo en de Zvw). Vanaf dat moment worden er in het scenario kosten berekend

berekend door het totaal aan gemaakte kosten in het ondersteuningsarrangement

voor elke dag dat iemand opgenomen zou zijn (met het bijbehorende

met DOS af te trekken van de kosten die zouden zijn gemaakt in het scenario zonder

zorgzwaartepakket), maar niet meer voor de zorg en ondersteuning vanuit de andere

DOS. In Figuur 4 zijn de (ingeschatte) gemiddelde uitgaven per cliënt schematisch

domeinen (Wmo en Zvw). Deze kosten lopen door tot en met de peildatum, de datum

weergegeven, op basis van de 25 cliënten waarvoor we ook een

van de laatste meting. Dit kan de einddatum van de effectmeting zijn (halverwege

ondersteuningsarrangement zonder DOS geconstrueerd hebben.

oktober 2020), of al eerder, bijvoorbeeld als de cliënt is opgenomen of overleden. In
de scenario’s zonder DOS zijn in veel gevallen de verwachte uitgaven in de Wmo en
de Zvw lager dan in het arrangement met DOS.
In drie gevallen (mini-businesscases 29, 30 en 37) was de situatie tijdens inclusie zo
ernstig dat er ingeschat is dat er zonder DOS per direct sprake geweest zou zijn van
een opname. In de andere 22 mini-businesscases met een opnamescenario zou de
opname op een later moment hebben plaatsgevonden, variërend van binnen enkele

47

Scenario
zonder DOS

kosten als zorgorganisaties, gemeenten en zorgkantoren domeinoverstijgend

€ 4.062 € 4.919

samenwerken willen introduceren. De meerkosten voor cliënten die vanaf het moment
van ‘inclusie’ in aanmerking komen voor een Wlz-indicatie worden volledig

€ 62.286

meegerekend en de meerkosten voor cliënten waarvoor dat moment naar
verwachting later in de tijd zou liggen, wordt over het geheel van deze cliënten een

DOS

€ 2.048
€ 9.078

€ 11.360

percentage ingeschat. Deze rekenregel kan helpen om op een eenvoudige manier de
meerkosten vast te stellen en zo (aan de voorkant) tot overeenstemming te komen

€ 10.341

over compensatie van (een deel van) de kosten. Voor een daadwerkelijke

€0

€ 10.000

€ 20.000

Wmo

Zvw

€ 30.000

Wlz: MPT

€ 40.000
Wlz: VPT

€ 50.000

€ 60.000

compensatie en of verrekening van de kosten, is echter meer onderbouwing en
analyse nodig.

Wlz: Opname

Figuur 3. Gemiddelde uitgaven per financieringsstroom, zowel in de huidige situatie
met DOS als in het mogelijke scenario zonder DOS (N=25)

5.2.3

Uitstel Wlz-zorg en verschuivingen in de financiering als gevolg van DOS

Door het gebruik van Wlz-zorg bij de ondersteuningsarrangementen met en zonder

In totaal worden in het ondersteuningsarrangement met DOS in de 25 mini-

DOS te vergelijken kunnen we antwoord geven op de eerste onderzoeksvraag: In

businesscases gemiddeld per cliënt in totaal ongeveer € 5.000 meer kosten

welke mate wordt voor de deelnemers in het experiment het gebruik van Wlz-zorg

gemaakt in de Wmo gemaakt gedurende de looptijd van het experiment. Dit zijn zowel

uitgesteld of mogelijk zelfs voorkomen?

17

eventuele hogere kosten dan voorheen, maar ook kosten die worden gemaakt in de
Wmo, omdat een Wlz-indicatie wordt uitgesteld. Voor de Zvw komen de verwachte

Zoals in hoofdstuk 1 geformuleerd, onderscheiden we in het experiment verschillende

hogere kosten in de 25 mini-businesscases uit op ongeveer € 6.400 gemiddeld per

doelgroepen, namelijk:

cliënt. Als we de verwachte, hogere kosten in de Wmo en Zvw afzetten tegen de

a.

Cliënten die nog niet in aanmerking komen voor een aanvraag vanuit de Wlz;

verwachte besparing in de Wlz komen we in totaal uit op een verwachte besparing

b.

Cliënten waarbij op moment van inclusie logischerwijs een Wlz-

van ongeveer € 38.400 gemiddeld per cliënt.

indicatieaanvraag gedaan zou zijn, maar waarbij nu gekeken wordt naar de
mogelijkheden langer thuis te blijven wonen. Hierin onderscheiden we:

De gemeente Dongen en de gemeente Ede hebben eerder zelf ook een berekening

i.

Cliënten die zonder inzet van de Wlz thuis kunnen blijven wonen;

meerkosten gemaakt en komen uit op meerkosten in de Wmo tussen de € 3.800 en

ii.

Cliënten die door middel van de leveringsvorm MPT of een VPT in het

€ 6.800 (afgerond) per cliënt. Het proces dat deze gemeenten hebben doorlopen om

kader van de Wlz thuis kunnen blijven wonen.

de meerkosten vast te stellen, biedt interessante inzichten in het proces en de
rekenregels die gehanteerd kunnen worden voor de compensatie van gemaakte
17

We kiezen ervoor om (vanaf hier) af te ronden op honderdtallen, om

schijnnauwkeurigheid in de analyses en conclusies te voorkomen.

48

De eerste doelgroep betreft cliënten die nog niet in aanmerking komen voor een

leveringsvormen thuis kunnen blijven wonen. Ook in deze gevallen is er spraken van

aanvraag vanuit de Wlz. Op basis van de 40 mini-businesscases zien wij dat er 10

een gunstig effect.

cliënten zijn die gedurende het experiment geen VPT of MPT ontvangen en voor wie
geen aannemelijk scenario zonder DOS is geconstrueerd. Dit zijn dus de cliënten die

Concluderend stellen we dat er voor de eerste 15 mini-businesscases in tabel 2

nog niet in aanmerking komen voor een Wlz-indicatie. Voor deze doelgroep zien we

zonder alternatief scenario, (nog) niet cijfermatig vast te stellen is of en in welke mate

(nog) geen financiële effecten, maar mogelijk zijn deze er wel op langere termijn. In

zorg vanuit de Wlz is uitgesteld of voorkomen. De verwachting is wel dat dit effect

kwalitatieve zin zien we wel effecten in de vorm van een betere kwaliteit van leven

aannemelijk is op langere termijn. In ieder geval zijn er wel kwalitatieve effecten waar

(zoals vermeld in paragraaf 5.1). Deze doelgroep was in eerste instantie niet beoogd

te nemen bij deze cliënten. In een meerderheid van de mini-businesscases (25 van

voor inclusie in de experimenten, maar op basis van voortschrijdend inzicht is er wel

de 40 = 62,5%) met een scenario zonder DOS schatten de arrangeurs in dat er

voor gekozen voor deze cliënten domeinoverstijgend samenwerken toe te passen

sprake geweest zou zijn van een opname in een zorginstelling. Daarmee is voor deze

vanuit preventie. In het kader van deze evaluatie is niet onderzocht wat de

25 cliënten opname in een zorginstelling voorkomen of uitgesteld, met een

kwantitatieve effecten zijn in termen van de (naar verwachting (iets) hogere) kosten in

gemiddelde duur van 8 maanden. In 16 van de 25 mini-businesscases met een

de Wmo en de Zvw als gevolg van deze preventieve benadering.

scenario zonder DOS kunnen we zelfs concluderen dat het geheel aan Wlz-zorg is
uitgesteld, omdat zowel de opname is uitgesteld én dat er geen zorg is ingezet vanuit

De tweede doelgroep betreft de cliënten waarbij op het moment van inclusie

een MPT of een VPT. Dit heeft, naast de positieve kwalitatieve effecten, dus ook

logischerwijs een Wlz-aanvraag gedaan zou zijn, maar waarbij nu is gekeken naar

positieve financiële effecten.

mogelijkheden om langer thuis te blijven wonen. Dit is wat lastiger kwantitatief vast te
stellen, omdat er meerdere factoren mee kunnen spelen in de overweging om een

Door de uitgaven in de Wmo, Zvw en Wlz te vergelijken bij de

Wlz-aanvraag te doen en sommige arrangeurs aangeven dat ze eerder ook keken

ondersteuningsarrangementen met en zonder DOS, kunnen we antwoord geven op

naar mogelijkheden om iemand zo lang mogelijk thuis te laten wonen. Het is dan ook

de tweede onderzoeksvraag: Wat zijn de verschuivingen tussen de verschillende

niet met zekerheid vast te stellen welke cliënten bij aanvang wel in aanmerking

financieringsdomeinen Zvw, Wmo en Wlz?

zouden komen voor een Wlz-indicatie en welke cliënten niet. Desondanks kunnen we
op basis van de mini-businesscases met bijbehorende scenario’s wel een inschatting

We concluderen dat er, naast de positieve, kwalitatieve effecten in termen van

geven voor hoeveel cliënten een Wlz-aanvraag is uitgesteld. We schatten in dat het

kwaliteit van leven van cliënten en naasten, ook sprake is van lagere kosten van zorg

hierbij ten minste gaat om 16 cliënten, namelijk die cliënten waarbij opname een

en ondersteuning. Daarbij tekenen we aan dat er ook in gevallen waarin we in het

aannemelijk scenario is, maar er geen VPT of MPT is ingezet. Zij kunnen daarmee

kader van dit onderzoek geen alternatief scenario hebben geconstrueerd, gunstige

zonder inzet van zorg vanuit de Wlz thuis blijven wonen.

effecten wel denkbaar zijn; deze zijn echter niet gekwantificeerd.

Bij 9 mini-businesscases met ook een aannemelijk scenario van opname is er wel
MPT of VPT ingezet. Dit betreffen dus cliënten die mede dankzij deze

49

6.

Conclusies

Het doel van het evaluatieonderzoek is om de ervaringen van betrokkenen, effecten,
doelmatigheid en effectiviteit in kaart te brengen. In dit hoofdstuk beantwoorden we de
onderzoeksvragen in de vorm van onze conclusies. Deze zijn gebaseerd op de
bevindingen zoals in voorgaande hoofdstukken weergegeven.
Het doel van de procesevaluatie en het actieonderzoek was om te onderzoeken welke
principes en procesafspraken ten grondslag liggen aan het zo optimaal mogelijk kunnen
uitvoeren van de experimenten domeinoverstijgende samenwerking en welke lessen er
getrokken kunnen worden uit het veranderproces. Deze zijn beschreven in de
hoofdstukken 3 en 4 van deze rapportage en vatten we in dit hoofdstuk samen.

6.1

Ervaringen

De eerste onderzoeksvragen hebben betrekking op de ervaringen van cliënten, naasten
en arrangeurs, namelijk:
2.
3.

Ervaren de deelnemers in het experiment meer grip op hun dagelijkse leven, meer

Domeinoverstijgend samenwerken draagt bij aan de kwaliteit van leven van
cliënten en hun naasten
Cliënten en naasten ervaren de werkwijze domeinoverstijgend samenwerken als positief.
Een nuance hierbij is dat het ziektebeeld van cliënten gepaard gaat met het verliezen van
grip op zichzelf en het leven en zij niet altijd een duidelijke referentie hebben om de
ervaring tegen af te zetten. Tegelijkertijd worden juist een aantal beoogde effecten
benoemd. Zo geven naasten aan dat zij zich dankzij de arrangeur ontlast voelen, omdat
ze erop kunnen vertrouwen dat de zorg geregeld wordt. Ook is het hebben van één
aanspreekpunt fijn en overzichtelijk. Daarnaast voert de arrangeur (waar mogelijk) het
gesprek mét de cliënt in plaats van over de cliënt, waardoor zij zelf de regie houden. Ook
draagt het beter in beeld brengen van de wensen en behoeften van de cliënt naar
verwachting positief bij aan de kwaliteit van leven. Dit alles gecombineerd met het feit dat
het op deze manier mogelijk is om langer thuis kunnen wonen, maakt dat we de
onderzoeksvraag gericht op cliënten (en naasten) positief kunnen beantwoorden.
Domeinoverstijgend samenwerken heeft daarnaast een positief effect op de
tevredenheid van medewerkers

regie en minder regellast?

Arrangeurs hebben over het algemeen een positief beeld van de werkwijze

Wat is de ervaring van de arrangeur met name op het vlak van de directe inzet van

domeinoverstijgend samenwerken. Zij ervaren dat ze een beter beeld krijgen van de

ondersteuning en zorg op alle domeinen? Hierbij besteden we aandacht aan zowel

cliënt, waardoor ze beter kunnen inspelen op wensen en behoeften. Daarnaast hebben

formele als informele zorg?

ze beter zicht op risico’s in de toekomst. Wel vroegen sommige arrangeurs vanuit Ede

We baseren ons bij de beantwoording van deze onderzoeksvragen op de verhalen van

zich af in hoeverre deze aspecten van de werkwijze anders zijn dan voorheen, maar zijn

arrangeurs bij de mini-businesscases, de gesprekken met cliënten en naasten en de

ook zij overwegend positief. Ten slotte verschilt de mate van tevredenheid over hoe

medewerkertevredenheid onderzoeken.

medewerkers zijn betrokken in het proces. We kunnen de onderzoeksvraag gericht op
medewerkers hiermee voorzichtig positief beantwoorden.

6.2

Effecten

Domeinoverstijgend samenwerken leidt tot uitstel van opname

De volgende onderzoeksvragen gaan over de effecten van DOS, namelijk:

Of de werkwijze domeinoverstijgend samenwerken leidt tot uitstel van de Wlz in zijn

4.

In welke mate wordt voor de deelnemers in het experiment het gebruik van Wlz-zorg

geheel (dus inclusief uitstel van de thuis ingezette vormen van zorg met een MPT of VPT)

uitgesteld of mogelijk zelfs voorkomen?

is op basis van dit onderzoek niet vast te stellen. In de mini-businesscases zien we dat

Wat zijn de verschuivingen tussen de verschillende financieringsdomeinen Zvw,

MPT of VPT eraan bij kunnen dragen dat iemand nog niet opgenomen hoeft te worden. In

Wmo en Wlz?

hoeverre MPT en VPT mogelijk uitgesteld kunnen worden, is niet eenduidig vast te stellen

6.

op basis van dit onderzoek.
Domeinoverstijgend samenwerken leidt tot meer kosten in de Wmo en de Zvw

6.3

Doelmatigheid en effectiviteit

Uit de 40 mini-businesscases concluderen we dat met de werkwijze van
domeinoverstijgend samenwerken meer kosten worden gemaakt in de Wmo en de Zvw.

De laatste vragen vanuit het evaluatieonderzoek, met betrekking tot de doelmatigheid en

Deze kosten worden deels veroorzaakt door hogere kosten gekoppeld aan het

effectiviteit van de werkwijze zijn:

ondersteuningsarrangement met DOS, maar vooral doordat de kosten langer doorlopen

7.

in de Wmo en de Zvw. Dit is nodig om ervoor te zorgen dat mensen langer thuis kunnen
blijven wonen.
Tegelijkertijd voorkomt de inzet vanuit deze domeinen (Wmo en Zvw) hogere zorgkosten
van opname in een zorginstelling, of wordt dit in ieder geval met gemiddeld 8 maanden
uitgesteld. Zie ook de conclusie over doelmatigheid en effectiviteit voor een inschatting
van deze kosten.

Leidt de door de partijen gehanteerde werkwijze tot uitstel in gebruik van zorg in de
Wlz?

8.

Leidt een meer integrale benadering van kwetsbare ouderen op regionaal niveau,
ongeacht het financieringsdomein, tot een grotere maatschappelijke doelmatigheid
en effectiviteit en is deze te vertalen naar landelijk niveau?

De onderzoeksvraag vanuit de procesevaluatie sluit hierbij aan. Deze luidt als volgt:
Welke ‘principes’ en daaruit volgende (proces)afspraken ten aanzien van de
samenwerking tussen betrokken organisaties liggen ten grondslag aan het zo optimaal
mogelijk (kunnen) uitvoeren van de experimenten domeinoverstijgende samenwerking?

In enkele mini-businesscases zien we dat de inzet van Wlz-zorg thuis (in de vorm van

Wat zijn de geleerde lessen ten aanzien van het doorlopen van een (verander)proces om

een MPT of VPT) ook kan leiden tot uitstel van opname in een zorginstelling. Dat is

te komen tot een zo optimaal mogelijke samenwerking?

gunstig voor de kosten gemaakt in het kader van de Wlz.

Pagina 51 van 61

Domeinoverstijgend samenwerken leidt tot een grotere maatschappelijke

eenduidige visie. Dit vraagt soms een lange aanlooptijd. Er dient afstemming plaats te

doelmatigheid en effectiviteit

vinden op meerdere niveaus. Het is belangrijk dat partijen elkaar leren vertrouwen en
daar is tijd voor nodig en de bereidheid om echt te gaan samenwerken. De gezamenlijke

We concluderen dat domeinoverstijgend samenwerken bijdraagt aan een grotere

ambitie om op deze manier bij te dragen aan maatschappelijke effectiviteit en

maatschappelijke doelmatigheid en effectiviteit. Om preciezer te zijn: domeinoverstijgend

doelmatigheid is een belangrijke drijfveer.

samenwerken leidt tot een grotere maatschappelijke effectiviteit (kwaliteit) en vervolgens
ook tot een grotere maatschappelijke doelmatigheid. In die volgorde.

Domeinoverstijgend samenwerken kan met de juiste randvoorwaarden ook naar
andere contexten vertaald worden

Vanuit kwalitatief oogpunt draagt het bij aan het langer thuis kunnen wonen van ouderen.
Dit is vaak de wens van de cliënt en draagt daarmee bij aan de kwaliteit van leven van de

Zorgaanbieders, gemeenten, zorgkantoren en zorgverzekeraars zijn (logischerwijs)

cliënt. Daarnaast levert het positieve ervaringen op bij medewerkers. Een positieve

gewend geraakt om te werken in hun eigen domein en hoe het daarin werkt. Zoals

bijkomstigheid is dat het ook in termen van doelmatigheid gunstige effecten heeft.

vermeld in de inleiding is het voor bepaalde cliënten met een ‘ziekte-carrière’ met
toenemende complexiteit nodig om domeinoverstijgend te gaan samenwerken. Dit is

Onze conclusie op basis van de mini-businesscases is dat domeinoverstijgend

echter niet zomaar gedaan. Het kost bereidheid en inspanning om elkaar te leren kennen,

samenwerken leidt tot hogere kosten in de Wmo (gemiddeld € 5.000 per cliënt) en de

en over en weer elkaars werelden te leren kennen en begrijpen. Dan kan

Zvw (gemiddeld € 6.400 per cliënt), doordat er langer gebruik wordt gemaakt van deze

domeinoverstijgend samenwerken een succes worden.

vormen van zorg. Daartegenover staat dat dit kosten bespaart in de Wlz. Een indicatieve
schatting, op basis van de informatie uit de onderzochte mini-businesscases, is een

Uit de geleerde lessen blijkt dat een aantal randvoorwaarden van belang is voor het goed

verschil van € 38.400. Dit is op basis van de 25 mini-businesscases waarvoor een

werken van de experimenten. Zo blijkt dat ieder experiment is ontstaan uit

alternatief scenario zonder DOS in kaart is gebracht. Voor 15 mini-businesscases is geen

samenwerkingen vanuit partijen, en meer specifieker bepaalde personen, die erin

alternatief scenario in kaart gebracht. Voor deze groep cliënten wordt mogelijk op de

(blijven) geloven, doorzetten en volhouden. Daarbij helpt het als betrokken organisaties

langere termijn ook zorg vanuit de Wlz uitgesteld, maar dit is op dit moment nog niet

elkaar kennen en goede ervaringen hebben met eerdere samenwerkingen (goede

zichtbaar.

voedingsbodem voor samenwerking). Er is commitment nodig vanuit zowel het bestuur
als vanuit de uitvoering. Een betrokken (onafhankelijk) projectleider kan hierbij helpen.

Domeinoverstijgend samenwerken vraagt om een lange adem en gaat niet vanzelf
Gezien het feit dat domeinoverstijgend samenwerken ook betekent dat de zorgaanbieder,
Uit de procesevaluatie blijkt dat domeinoverstijgend samenwerken geen simpele taak is

in aanvulling op de indicatiestelling voor de Zvw, het mandaat krijgt om te indiceren voor

die eenvoudig geïmplementeerd kan worden. Er zijn verschillende uitdagingen die het

de Wmo, is het belangrijk dat de gemeente de zorgaanbieder hierin vertrouwt.

proces mogelijk kunnen belemmeren. Zo is het niet eenvoudig om met alle betrokken
partijen, met verschillende belangen, goed af te stemmen en te zorgen voor een

Pagina 52 van 61

Ook moeten zowel de gemeente als de zorgaanbieder(s) erop vertrouwen dat zij ook baat
hebben bij deze werkwijze, ondanks dat de financiële baten vooral in de Wlz terecht
komen. Een aanbeveling hierbij is een compensatie vanuit de Wlz naar de Wmo (en
idealiter ook de Zvw), waarbij de eventueel meer gemaakte kosten vanuit deze domeinen
gecompenseerd worden. Hier moeten partijen in de regio samenwerkingsafspraken over
maken. In de experimenten is een proces met rekenregels ontwikkeld om invulling te
geven aan de berekening van de meerkosten. Dit zou ook in andere contexten gebruikt
kunnen worden om voorlopige afspraken te maken over de compensatie van gemaakte
(meer)kosten.

Pagina 53 van 61

A.

Onderzoeksverantwoording

en de benodigde randvoorwaarden, mogelijk verschillend per regio. Dit inzicht kan helpen
de werkwijze naar andere regio’s over te dragen en daar te laten werken.

In deze bijlage geven we weer welke onderzoeksmethoden zijn toegepast in de uitvoering
van het evaluatieonderzoek, de procesevaluatie en het actieonderzoek (hierna: het

A2

Invloed uitbraak coronavirus op de experimenten

onderzoek). We beschrijven in de eerste paragraaf de aanpassingen in de
onderzoeksopzet die gedurende de looptijd van het onderzoek gedaan zijn. In de tweede

Sinds maart 2020 is het coronavirus uitgebroken. Dit heeft invloed gehad op de

paragraaf gaan we in op de invloed die de uitbraak van het coronavirus heeft gehad op

experimenten. Met name tijdens de eerste piek is er voor cliënten veel veranderd.

de experimenten. In de daarop volgende paragrafen zijn de gehanteerde methoden terug

Structuur viel weg doordat op veel plekken de dagbesteding dicht ging, mensen zagen

te vinden aan de hand van de verschillende onderdelen uit het onderzoek.

hun familie niet of nauwelijks en bleven uit voorzorg zoveel mogelijk binnen. Menselijk
contact werd daardoor tot het minimum beperkt. Het zorgpersoneel vanuit de thuiszorg en

A1

Aanpassingen opzet evaluatie

Voor het monitoren van effecten was in eerste instantie het uitgangspunt om de door de
organisaties geregistreerde gegevens te vergelijken met kwantitatieve data van
stakeholders op populatieniveau (de controlegroep). De vergelijkbaarheid van de door de
organisatie geregistreerde gegevens en de (koppeling van) gegevens op populatieniveau
blijkt in de praktijk ingewikkeld. Om die reden is in afstemming met de expertgroep
geconcludeerd dat de monitoring op casusniveau extra van belang is. In de expertgroep
is besproken dat het wenselijk is om ervaringen van cliënten zoveel mogelijk bij de
primaire bron op te halen. De expertgroep heeft daarnaast geadviseerd om apart ook de
ervaring van naasten en andere betrokken professionals te monitoren. Het naast elkaar
zetten van de ervaringen van de cliënt(en) en hun naasten, kan de effectmeting verrijken.
Zeker omdat de aanname is dat het voorkomen of uitstellen van opname voor een groot
deel afhankelijk is van de mate waarin een naaste het volhoudt om voor de cliënt te
(blijven) zorgen. De expertgroep heeft ten slotte geadviseerd om in aanvulling op de
monitoring een (kwalitatieve) procesevaluatie uit te voeren door middel van
actieonderzoek. De procesevaluatie is een waardevolle toevoeging omdat in het proces
om het experiment uit te voeren belangrijke stappen worden gezet. Domeinoverstijgend

de huishoudelijke hulp kwamen grotendeels nog wel bij mensen thuis, maar niet zo vaak
als voorheen. Arrangeurs gingen zo goed als mogelijk door vanuit het gedachtegoed van
de experimenten, maar ook zij werden beperkt doordat bijvoorbeeld huisbezoeken fysiek
geen doorgang konden vinden. De maatregelen belemmerde de arrangeurs in het snelle
schakelen met zowel cliënten en naasten als andere professionals. Ook werd het
observeren en opvangen van alarmerende signalen van cliënten en hun naasten
bemoeilijkt. Arrangeurs zochten naar alternatieven door cliënten en hun naasten vaker te
bellen en zorgpersoneel te vragen een kopje koffie te drinken met de cliënt. In Dongen
brachten leefcoaches cliënten in contact met het initiatief EET met je hart. De stichting
Met je hart roept inwoners in Dongen op om één euro te doneren wanneer zij eten
(kopen) in restaurants of foodwinkels die zich hebben verbonden aan de EET met je hart
campagne. Ouderen kunnen zich bij de stichting aanmelden waarna vrijwilligers contact
met ze opnemen en maaltijden of andere lekkernijen langsbrengen. Corona heeft het
bijdragen aan een goede kwaliteit van leven voor cliënten en naasten desondanks
belemmerd. Cliënten voelden zich eenzamer en van mantelzorgers werd meer gevraagd
doordat bijvoorbeeld de dagbesteding weg viel. Sommige cliënten in de experimenten zijn
als gevolg van de coronamaatregelen opgenomen.

samenwerken vraagt om een transformatie en is een groot leerproces. Deze ervaringen
zijn van belang om nog beter inzicht te krijgen in de werkzame principes en mechanismen

Pagina 54 van 61

A3

Vergelijking beschikbare regiogegevens op metaniveau

Met behulp van openbare data van Vektis, CBS en beschikbare regiogegevens vanuit de
Wmo, de Zvw en de Wlz is een beeld geschetst met contextinformatie over de zorg en
ondersteuning vanuit de verschillende financieringsstromen in de regio’s. De gegevens
vanuit de Wmo, Zvw en Wlz zijn afkomstig van respectievelijk gemeenten, Vektis en
zorgkantoren uit de drie deelnemende regio’s. VGZ, Menzis en Zilveren Kruis zijn de
betrokken zorgverzekeraars en zorgkantoren uit de drie regio’s. Zoals toegelicht in
paragraaf 2.1 bleek het niet mogelijk de contextcijfers af te zetten tegen de bevindingen
vanuit de experimenten. Deze contextcijfers dienen dan ook vooral ter illustratie.
A4

Monitoren zorggebruik en ervaringen geïncludeerde cliënten door middel

van 40 mini-businesscases
Voor het monitoren van effecten zijn in totaal 40 mini-businesscases18 uitgewerkt,
waarvan 20 met cliënten die geïncludeerd waren in Ede, 15 in Dongen en 5 in
Hollandscheveld. De kwantitatieve uitwerkingen van de mini-businesscases zijn gemaakt
op basis van registratiegegevens van zorgaanbieders aangevuld met informatie van de
gemeenten. In bijlage B is het format voor de kwantitatieve uitwerking van de minibusinesscases opgenomen. De kwalitatieve informatie over de cliënten is opgehaald in
gesprekken met de arrangeurs. Ook voor de kwalitatieve uitwerking van de minibusinesscases is gebruik gemaakt van een vast format (bijlage C). Belangrijke aspecten
van het format zijn: de huidige situatie waarin de cliënt zich bevindt, de behoefte van de
cliënt, het arrangement dat is samengesteld, een vooruitblik naar mogelijke scenario’s en
eventuele acties die arrangeurs preventief inzetten om langer thuis wonen mogelijk te
maken.

18

Voor het vaststellen van de mini-businesscases en het beoordelen van de doelmatigheid
en effectiviteit van het experiment is het belangrijk om te bepalen welke effecten (zowel
kwantitatief als kwalitatief) redelijkerwijs toe te wijzen zijn aan het experiment. Een
dergelijk onderscheid is een inschatting, omdat van cliënten nooit met zekerheid gesteld
kan worden wat er zonder domeinoverstijgend samenwerken anders was gebeurd.
Daarnaast is het nodig om de mini-businesscases af te bakenen, zeker in termen van de
kosten die we wel en niet meenemen. Zo is de keuze gemaakt om kosten voor de
medisch specialistische zorg niet mee te nemen in de effectmeting. Aangezien een doel
van de experimenten is om opname in een verpleeghuis te voorkomen, vormt dit de focus
voor de uitwerking van mini-businesscases. Waar mogelijk worden ook kosten die naar
verwachting in de Zvw zijn uitgespaard (zoals bezoek aan de spoedeisende hulp of
kortdurend verblijf) wel meegenomen in de mini-businesscase (met een daarbij passende
bandbreedte). Daarnaast zijn ook de kosten van hulpmiddelen en woningaanpassingen
vanuit de Wmo en de inzet van gedragswetenschappers niet meegenomen in de
effectmeting. Deze kosten zijn niet meegenomen vanwege de uiteenlopende of
onbekende tarieven die hiervoor gelden of omdat er onvoldoende zicht was op de
daadwerkelijk gemaakte kosten of uren. Ten slotte zijn alle inkomensafhankelijke kosten
buiten beschouwing gelaten. Hierbij gaat het om de eigen bijdrage die geldt binnen de
Wmo, Zvw en Wlz, kosten die particulier worden gemaakt (zoals voor particuliere
huishoudelijke hulp) of de maatschappelijke kosten die verbonden zijn aan de inzet van
vrijwilligers. Voor de tarieven van de zorg en ondersteuning uit de Wmo, Zvw en Wlz zijn
we bovendien afhankelijk van wat er per regio aangeleverd is door de desbetreffende
betrokken partijen. Dit betekent dat we voor de verschillende experimenten met
verschillende tarieven rekenen. De zojuist genoemde aspecten maken dat we niet
pretenderen dat de cijfers een volledig compleet beeld geven van alle gemaakte uitgaven.
Wel geven ze bij benadering een goed beeld van de ingezette zorg en ondersteuning.

Een mini-businesscase bevat een verhaal over een geïncludeerde cliënt en de invulling

met het gekozen arrangement in het kader van DOS, die wordt afgezet tegen een
aannemelijke invulling van de zorg en ondersteuning zonder DOS.

Pagina 55 van 61

In de volgende sub-paragrafen beschrijven we de werkwijze omtrent het selecteren en

arrangeurs plaatsgevonden en zijn er met de betreffende arrangeurs een-op-een-

uitwerken van de mini-businesscases per experiment.

gesprekken gevoerd.

Thuis geven

Community Care Dongen

Om tot een selectie van mini-businesscases te komen uit het totaal aantal geïncludeerde

In Dongen is voor de selectie van de 15 mini-businesscases meer pragmatisch gekeken

cliënten is in Ede allereerst gekeken naar de scores uit de zelfredzaamheidsradar19. De

naar de informatie die beschikbaar was over de cliënten en is gekeken naar een

zelfredzaamheidsradar wordt tijdens de nulmeting door de cliënt en de arrangeur samen

verscheidenheid in uitgangssituaties. Hierbij is rekening gehouden met de volgende

ingevuld en geeft op basis van een score tussen 1 en 5 een weergave van de

indicatoren:

zelfredzaamheid van de cliënt, op 15 domeinen (continentie, aankleden, mobiliteit,

1.

Moment van inclusie cliënt;

leervermogen, et cetera). Om te zorgen voor een goede afspiegeling is ervoor gekozen

2.

Betrokken leefcoach;

om cliënten te selecteren die verschillend scoren op deze zelfredzaamheidsradar. Zo

3.

Zorggebruik: Wmo, Zvw en/of Wlz (VPT of MPT).

worden niet alleen cliënten geselecteerd waarbij op het moment van inclusie logischerwijs
een Wlz-indicatieaanvraag gedaan zou zijn, maar wordt hierin gezocht naar variatie.

Voor het financieel monitoren van de geleverde zorg en ondersteuning en de gemaakte
kosten van alle geïncludeerde cliënten, stuurt de projectleider van CCD een overzicht van

Voor een representatieve selectie van cliënten is naast de scores op de

de omvang van de in Nedap geregistreerde producten en diensten per cliënt gedurende

zelfredzaamheidsradar rekening gehouden met een gelijkwaardige verdeling van cliënten

de looptijd van het experiment. Bij de uitwerking van de mini-businesscases op

over de volgende indicatoren:

cliëntniveau worden de kwantitatieve gegevens uit Nedap gebruikt voor de financiële

1.

Moment van inclusie cliënt;

vertaling van de effecten. De mini-businesscases worden aangevuld met rijke verhalen uit

2.

Betrokken arrangeur;

de casuïstiekbesprekingen of één-op-één-gesprekken met de leefcoach(es).

3.

Zorggebruik: Wmo, Zvw en/of Wlz (VPT of MPT).
DOS Hollandscheveld

Voor het financieel monitoren van de geleverde zorg en ondersteuning en de gemaakte

In Hollandscheveld is de selectie van de 5 mini-businesscases willekeurig tot stand

kosten van alle geïncludeerde cliënten, stuurt Opella elk kwartaal een overzicht van de

gekomen. Reden hiervoor is dat op het moment van selectie het aantal geïncludeerde

omvang van de in Fundum geregistreerde producten en diensten per cliënt gedurende de

cliënten dat voldeed aan de doelgroep van het experiment laag was. Er is daarom

looptijd van het experiment. Het gaat daarbij om de zorg en ondersteuning vanuit de Zvw

pragmatisch gekeken welke betrokken maotwarkers bij deze cliënten tijd beschikbaar

en de Wmo. De kosten uit de Wmo zijn ter check ook gevraagd aan een medewerker

hadden om de casussen te bespreken.

Wmo van de gemeente Ede. Hiermee is ontbrekende informatie aangevuld. Voor de
kwalitatieve uitwerking van de mini-businesscases hebben casuïstiekbesprekingen met

19 https://www.zelfredzaamheidsradar.nl/

Pagina 56 van 61

Voor het financieel monitoren van de geleverde zorg en ondersteuning hebben de

arrangeur een duidelijk kwalitatief effect van domeinoverstijgende samenwerking

maotwarkers de in de eigen systemen geregistreerde producten en diensten per cliënt

zichtbaar.

aangeleverd gedurende de looptijd van het experiment. Het gaat daarbij om de zorg en
ondersteuning vanuit de Zvw en een deel van de Wmo. De overige kosten uit de Wmo

De resultaten van de interviews met cliënten en naasten zijn verwerkt in hoofdstuk 5.

zijn in kaart gebracht door middel van de informatie die de dorpsregisseur verstrekt.
A6

Medewerkertevredenheid

De resultaten van de mini-businesscases zijn verwerkt in het hoofdstuk 5.
Voor het ophalen van ervaringen van professionals is bij aanvang en gedurende de
A5

Ophalen ervaringen cliënten en naasten (rijke verhalen)

experimenten in Ede en Dongen een medewerkertevredenheid-enquête uitgezet. Hierin
wordt onder andere gevraagd naar hoe medewerkers zijn meegenomen in het proces

Met behulp van interviews met cliënten en naasten verrijken we de monitoring van de

omtrent domeinoverstijgend samenwerken, hoe zij de nieuwe werkwijze ervaren en in

kwalitatieve effecten als gevolg van de werkwijze domeinoverstijgend samenwerken. Het

hoeverre zij denken dat dit bijdraagt aan de kwaliteit van leven van de cliënt. De uitvraag

primaire doel van domeinoverstijgend samenwerken is verbetering van de kwaliteit van

bestond voor allebei de experimenten uit vragen rond de volgende

leven van cliënten en naasten door ondersteuning te bieden in de ‘regie op het eigen

thema’s20:

leven’ en door de inzet van informele zorg. In de gesprekken met cliënten en naasten

1.

Algemeen domeinoverstijgend samenwerken;

staan we daarom stil bij de wensen, behoeften en ervaringen van zowel de cliënt als de

2.

Proces domeinoverstijgend samenwerken;

naaste(n). Hier zijn we dieper op ingegaan door onder andere te vragen of er een wens is

3.

Veranderingen voor het eigen werk;

om zo lang mogelijk thuis te blijven wonen, welke aspecten belangrijk zijn in de zorg en

4.

Veranderingen voor cliënten;

ondersteuning, hoe de ondersteuning van de arrangeur ervaren wordt en of regie over het

5.

Effecten domeinoverstijgend samenwerken.

eigen leven ervaren wordt.
In Hollandscheveld is geen medewerkertevredenheid-enquête afgenomen. Reden
In totaal zijn er 7 interviews uitgevoerd met cliënten en naasten, waarvan 3 in Dongen, 3

hiervoor is het relatief late moment waarop gestart werd met het daadwerkelijk includeren

in Ede en 1 in Hollandscheveld. Bij 3 interviews, in elke regio 1, geldt dat het interview is

van cliënten. Het moment viel tevens samen met de corona-uitbraak in maart 2020.

afgenomen met een cliënt of naaste waar ook een mini-businesscase voor uitgewerkt is.
De cliënten en naasten die we in de overige 4 interviews spraken zijn in overleg met de

Dongen

betrokken arrangeur geselecteerd. Bij al deze cliënten en naasten was volgens de

In Dongen is in maart-mei 2019 de medewerkertevredenheid-enquête uitgezet in het
kader van CCD. Bij deze nulmeting vulden 30 van de toen 36 betrokken medewerkers de

20

Bij de 1-meting zijn een aantal vragen verwijderd en toegevoegd. We hebben daarom

niet voor alle vragen respons uit de nul- en 1-meting.

Pagina 57 van 61

enquête in. Dit waren zowel leefcoaches als professionals vanuit de verzorging en de

koppelen binnen de regio’s. Vervolgens zijn de rode draden ook tussen de experimenten

huishoudelijke dienst. De bruikbare respons was daarmee hoog; 83%. In juli-september

gedeeld in een landelijke bijeenkomst.

2020 is de 1-meting uitgevoerd. Op het moment van de 1-meting waren er 52
21

medewerkers betrokken bij CCD. 40 medewerkers vulden de vragenlijst in. De bruikbare

Daarnaast hebben we via casuïstiekbesprekingen in Ede en Dongen en interviews in

respons was daarmee goed; 77%.

Hollandscheveld met arrangeurs op uitvoeringsniveau ervaringen van de betrokken
partijen opgehaald. Hiermee kregen we inzicht in de wijze waarop samenwerkingen op

Ede

uitvoeringsniveau tot stand zijn gekomen, wat daarin goed (of minder goed) werkt en wat

In Ede is in mei-juni 2019 een medewerkertevredenheid-enquête afgenomen in het kader

de ervaringen van de arrangeurs zijn over de wijze van implementatie van de

van Thuis geven. Bij deze nulmeting hebben 11 van de toen 15 betrokken medewerkers

experimenten.

de enquête ingevuld. Dit waren zowel wijkverpleegkundigen als casemanagers dementie.
De bruikbare respons was daarmee goed; 73%. In juli-september 202022 is de 1-meting

De resultaten van de interviews op bestuurs- en uitvoeringsniveau zijn verwerkt in

uitgevoerd. Bij de 1-meting vulden 6 van de op dat moment 22 medewerkers de enquête

hoofdstuk 3 en 4.

in. De bruikbare respons was daarmee relatief laag; 27%.
De resultaten van de medewerkertevredenheid-enquêtes zijn verwerkt in het gehele

A8

rapport.

regio’s van elkaar te leren

A7

Ophalen ervaringen bij stakeholders over de werkwijze van

domeinoverstijgend samenwerken

Een kennissessie op uitvoeringsniveau om tussen de verschillende

Met arrangeurs en (onafhankelijk) projectleiders wisselden we op 16 november 2020
tijdens een digitale bijeenkomst ervaringen en kennis uit over implementatie en uitvoering
van het werkproces tussen de verschillende experimenten. De volgende vragen stonden

In het kader van de procesevaluatie en het actieonderzoek is door middel van interviews

centraal in de digitale bijeenkomst:

met de verschillende betrokken partijen op bestuurlijk- en managementniveau het

1.

Rol van de leefcoach/arrangeur/maotwarker en de verschillen en overeenkomsten

implementatie- en samenwerkingsproces binnen de experimenten geëvalueerd. De
interviews hadden zowel een kennis- als een veranderdoelstelling. Enerzijds waren ze

tussen de regio’s;
2.

Wat doen professionals met DOS ‘anders’ en wat zijn de verschillen en

bedoeld om zicht te krijgen op de samenwerking en de gemaakte keuzes in de aanloop,
opstartfase en de periode van de uitvoering van de experimenten. Anderzijds om het

overeenkomsten tussen de regio’s;
3.

Wat heeft geholpen om volgens DOS te werken en waar loopt men nog tegenaan

leerproces (verder) tot stand te brengen voor de betrokken organisaties. Dit is gedaan

(en is daarvoor nodig)?

door de rode draden in de werkzame elementen en uitdagingen uit de interviews terug te

21

De 1-meting is in 2020 later uitgevoerd in verband met de corona-uitbraak in maart

2020.

22

De 1-meting is in 2020 later uitgevoerd in verband met de corona uitbraak in maart

2020.

Pagina 58 van 61

Met de digitale kennissessie hebben we een leermoment gefaciliteerd voor de betrokken
medewerkers en haalden we zelf kennis op over wat werkt en waar de uitdagingen liggen
voor de werkwijze van domeinoverstijgend samenwerken. Verschillen en
overeenkomsten tussen de regio’s kwamen hierbij aan het licht. De resultaten van de
digitale kennissessie zijn verwerkt in hoofdstuk 3 en 4.

Pagina 59 van 61

B.

Format kwantitatieve uitwerking mini-businesscase

Mini-businesscase X23
Peildatum
Inclusie
Informele zorg en ondersteuning
Mantelzorg
uur/week
Formele zorg en ondersteuning
WMO
Huishoudelijke hulp
(thuiszorg)
uur/week
Individuele begeleiding
uur/week
Dagbesteding groep
dagdelen/week
Mantelzorgondersteuning
uur/week
Regiotaxi
km/dag
Vervoer dagactiviteit
dagen/week
ZVW
Inzet leefcoaches
uur/maand
Sociale alarmering
per maand
Persoonlijke verzorging
uur/week
Wijkverpleging
uur/week
WLZ
VPT vv-5 NIET toegelaten
voor behandeling
per dag
zzp vv-5 toegelaten voor
behandeling
per dag
TOTALE KOSTEN

23

sinds

CCD
uur/week

tot

sinds

sinds

tot

Scenario:
uur/week

0 weken

Kosten
€ 0,00

€ 0,00

tot

uur/week

0 weken

€ 0,00

0 weken

€ 0,00

tot

uur/week

0 weken

€ 0,00

0 maanden

€ 0,00

tot

uur/maand

0 maanden

€ 0,00

0 dagen

€ 0,00

0 dagen

€ 0,00
€ 0,00

0 dagen

€ 0,00
€ 0,00

0 weken

Kosten
€ 0,00

uur/week

0 weken

uur/week

uur/maand

sinds

In het format staan voorbeelden van producten en diensten in de Wmo, Zvw en Wlz. Per cliënt zijn alleen de daadwerkelijk gebruikte producten en diensten meegenomen.

Pagina 60 van 61

C.

Format kwalitatieve uitwerking mini-businesscase

Peildatum:
Moment van inclusie:
Wat was de aanleiding voor inclusie?
Wat voor formele en informele zorg en ondersteuning ontving de cliënt vóór inclusie, zowel vanuit de Zvw, Wmo en de Wlz?
Wat is de woonsituatie van de cliënt?
Hoe ziet het sociale netwerk van de cliënt eruit?
Wat voor formele zorg en ondersteuning (inclusief hulpmiddelen en woningaanpassingen) ontvangt de cliënt, zowel vanuit de Zvw, Wmo en de Wlz? Wat voor afwegingen worden hierin
gemaakt?
Wat voor informele zorg en ondersteuning ontvangt de cliënt (bijv. mantelzorg)?
Wat is/zijn de wensen/behoeften van de cliënt?
Wat wordt er nu anders gedaan met CCD/Thuis geven/DOS Hollandscheveld?
Wat was waarschijnlijk het gevolg geweest zonder CCD/Thuis geven/DOS Hollandscheveld?
Hoe is de kwaliteit van leven van de cliënt eventueel veranderd door CCD/Thuis geven/DOS Hollandscheveld?
Wat voor scenario’s kunnen met de informatie van nu worden voorzien in de toekomst? Zijn er belemmeringen voor het langer thuis wonen van de cliënt?

Pagina 61 van 61