Position paper VNO-NCW, MKB-Nederland & AWVN over de AIQ en
loonontwikkeling
Wij maken graag gebruik van uw uitnodiging voor het rondetafelgesprek op 15 mei 2018 met uw
commissie Financiën. Hieronder vindt u: 1) een korte inleiding met enkele belangrijke noties voor
deze discussie, 2) een samenvatting van de feiten en cijfers t.a.v. de AIQ en enkele noties t.a.v. de
loon- en koopkrachtontwikkeling. In de achterliggende bijlage vindt u alles verder uitgewerkt.
1. Inleiding
Wij volgen de discussie over de AIQ en de loonontwikkeling nauwlettend en nemen de
achterliggende zorgen serieus. Het debat lijkt vooral ingegeven door de ontwikkeling in de VS en
enkele andere landen, waar sprake is van een trendmatige daling van de AIQ. In Nederland lijkt
-ondanks het heersende beeld- sprake te zijn van een andere ontwikkeling (zie de toelichting in §2).
Een welvarend land zorgt ervoor dat ondernemingen concurrerend zijn én dat mensen (werkenden
en niet-werkenden) profiteren en delen in die welvaart. Alleen dan kunnen de economie en
samenleving in harmonie functioneren. We zien in Nederland dat de reële beloning van werkenden
vooral sterk stijgt doordat de werkgelegenheid onstuimig groeit (de “q”). Maar we zien ook dat de
bruto-lonen, vergelijkbaar met vorige conjunctuurcycli, toenemen (de “p”); zeker als we breder
kijken dan de cao-loontafels (die altijd een zekere vertraging kennen) én kijken naar de totale loonontwikkeling in schaarse beroepen en regio’s. Ook bij zzp’ers – die zelf hun tarieven kunnen
vaststellen – zien we dat hun tarieven sterk oplopen door de hoogconjunctuur. Kortom, de
arbeidsmarkt doet zijn werk.
Het grootste probleem dat wij zien, is dat van iedere euro loonstijging die de werkgever geeft, er een
halve euro of nog méér naar de overheid gaat. Daardoor voelen mensen de bruto-loonstijgingen
onvoldoende in hun portemonnee en krijgen zij het gevoel niet mee te delen in de hoogconjunctuur.
Ook in internationaal verband is de ’verplichte afdrachtenwig’ één van de allerhoogste van Europa.
Doordat we netto zo weinig overhouden van een bruto-loonstijging, werken we relatief weinig uren
in Nederland. Onze arbeidsdeelname (in fte’s) is mede daarom één van de allerlaagste van Europa.
Dat wreekt zich extra nu de arbeidsmarkt zo krap is en werkgevers in het bedrijfsleven, in de zorg en
bij de overheid iedereen hard nodig hebben. Daarom vinden we dat de lastenverlichtingen naar
voren moeten worden gehaald én dat gewerkt moet worden aan het verlagen van de collectieve
lastendruk naar het niveau van vóór 2008, zodat (meer) werken weer (meer) loont.
We hebben ook zorgen dat ondernemers zelfs in deze hoogconjunctuur nog huiverachtig zijn om
mensen een contract aan te bieden. Dat komt door de stapeling van alle kosten en risico’s die de
overheid aan het werkgeverschap heeft gehangen. Dat is om sociale én economische redenen
ongewenst. De beste strategie is het werkgeverschap aantrekkelijker te maken (o.a. door de loondoorbetaling bij ziekte en het ontslagrecht op de schop te nemen) en door gelijktijdig gezamenlijk in
te zetten op een leven lang ontwikkelen (met meer werkzekerheid tot gevolg).
2. De AIQ, de lonen en de koopkracht
Op de volgende bladzijde hebben we de belangrijkste feiten en cijfers t.a.v. de lonen en de AIQ voor
u samengevat (en in de bijlage toegelicht). Kern van de zaak is volgens ondernemers:
1)
2)
3)
4)

dat de AIQ zich weer op ongeveer hetzelfde niveau van vóór de crisis bevindt (en stijgt);
dat de reële loonkosten zich vergelijkbaar ontwikkelen met de arbeidsproductiviteit;
dat de lonen oplopen conform het normale economische patroon (er zit altijd een vertraging in);
dat de collectieve lasten ondertussen schrikbarend zijn opgelopen met 2.800 euro per werkende
per jaar, waardoor mensen de loonstijgingen beperkt merken in hun portemonnee.
1

Kader: de feiten en cijfers over AIQ en de lonen op een rij
Feiten en cijfers over de AIQ…
a. De AIQ – zowel in de oude als in de nieuwe definitie – bevindt zich op ongeveer hetzelfde niveau
als direct voor de financiële recessie. Ook loopt de AIQ verder op door de hoogconjunctuur.
b. In internationaal verband valt op de AIQ in Nederland vanaf 1960 per saldo iets is toegenomen;
terwijl deze in de VS, Duitsland en Frankrijk juist (zeer) sterk gedaald is.
…over de prijsvorming op de arbeidsmarkt…
c. De ontwikkeling van de reële loonkosten voor ondernemers is vergelijkbaar met die van de
arbeidsproductiviteit.
d. De cao-lonen stijgen dit jaar naar verwachting met 2,2% en volgend jaar met 3,2% (excl.
incidentele beloningen en periodieken). De totale loonkosten voor bedrijven stijgen naar
verwachting met 2,9% dit jaar en 4,0% volgend jaar (bron: CPB).
e. De loonontwikkeling volgt hetzelfde pad als na vorige crises. Het systeem van cao’s draagt altijd
een zekere vertraging in zich. Zo stegen de cao-lonen de eerste jaren van de crisis (met een krimp
van 4% in 2009) nog fors. Dus terwijl bedrijven omvielen liepen de lonen nog op. Afgelopen
periode zagen we een vertraging de andere kant op.
f. De bruto-loonontwikkeling bestaat, naast de cao-loonontwikkeling, ook uit de minder zichtbare
stijging van zogenaamde “incidentele lonen” (zoals loonstijgingen bij baanwisselingen, extra
periodieken, bonussen en winstdeling).
g. Zouden we ons baseren op de micro-loonstatistiek van de totale brutolonen, dan zal duidelijker
worden dat schaarste in beroepen en regio’s zich vertaalt in de prijs van arbeid.
h. Het inkomen van zzp’ers per gewerkt uur is vorig jaar gemiddeld met 7% gestegen. Voor zzp’ers
met een goede onderhandelingspositie (bouw, ICT) zal de stijging van de tarieven vermoedelijk
nog hoger zijn geweest.
i. Uit de conjunctuurenquête van CBS, KvK, EIB en VNO-NCW/MKB-Nederland blijkt dat veel
ondernemers grote belemmeringen ervaren in de productie door een tekort aan
arbeidskrachten. Sinds de start van de waarneming in 2008 zijn niet eerder zoveel bedrijven
gehinderd door een tekort aan personeel (zie ook de aanstaande publicatie op 17 mei 2018).
… en over de koopkrachtontwikkeling van werkenden
j. De reële beloning van werkenden neemt vooral sterk toe doordat de werkgelegenheid sterk
groeit en meer mensen hun inkomen uit werk krijgen (of meer uren gaan werken).
k. De netto-koopkracht blijft achter bij de ontwikkeling van de bruto-lonen en loonkosten. Dat komt
vooral doordat de overheid hier flink ‘uit gegeten’ heeft.
l. Méér werken levert netto weinig op. De marginale lastendruk is voor ruim 60% van alle
werkende Nederlanders (veel) meer dan 50%. Dat betekent dat van iedere euro extra bruto-loon
de werkende minder dan een halve euro overhoudt.
m. De collectieve lastendruk over 2018 ligt circa 24 miljard hoger dan in de periode voor de
financiële recessie. Gedeeld door het totaal aantal werkenden is dat ongeveer 2.800 euro per
werkende Nederlander per jaar.
n. Onze arbeidsdeelname in fte’s is één van de allerlaagste van Europa is (samen met Spanje, Italië,
Griekenland en Kroatië).

2

Bijlage: fact sheet AIQ en loonontwikkeling
1. AIQ in Nederland bevindt zich op zelfde niveau als vóór 2008
De AIQ-definitie is onlangs herzien. In de nieuwe definitie wordt het (opgegeven) volledige inkomen
van zelfstandigen volledig toegewezen aan de beloning van arbeid. Onderstaande figuur laat zien dat
de AIQ -in de oude en de nieuwe definitie - zich nu ongeveer op hetzelfde niveau bevindt als direct
voor de financiële recessie. De ‘dips’ in de lijn zijn te verklaren door de crisis en de na-ijl effecten
daarvan. Door de aanhoudende hoogconjunctuur en de verkrapping van de arbeidsmarkt is de
verwachting dat de AIQ verder oploopt: van 71,7% naar 72,5% volgend jaar (bron: CPB, CEP 2018).
Overigens zijn bedrijven door de definitiewijziging van de AIQ niet ineens een hoger winstaandeel
gaan incasseren. De definitiewijziging is tot stand gebracht zonder enige maatschappelijke discussie
terwijl elke meting van de looncomponent in het inkomen van zelfstandigen per definitie willekeurig
is. Deze definitiewijziging leidt echter wel tot de misperceptie dat ondernemingen ineens in het geld
zwemmen.

Figuur 1: AIQ 2006-2018 (bron: obv MEV2018 en CEP2018)
80,0

78,0

76,0

AIQ (oude definitie)

74,0

AIQ (nieuwe definitie)
72,0

70,0

68,0
2006 2007 2008 2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018

2. In de VS is sprake van een langdurige daling van de AIQ; in Nederland juist niet
Als we over een véél langere periode kijken, en dan Nederland internationaal vergelijken, dan valt op
dat de AIQ in Nederland (net als in Engeland) vanaf 1960 per saldo licht gestegen is. In dezelfde
periode is de AIQ in de Verenigde Staten sterk en trendmatig gedaald. In dezelfde periode is ook de
AIQ gedaald in Frankrijk en Duitsland, zij het in mindere mate dan in de Verenigde Staten.1

1 Deze EC-definitie van “labor share” wijkt in twee opzichten af van de Nederlandse AIQ. Ten eerste is de nationale

economie niet gecorrigeerd voor afschrijvingen. Deze zitten in het kapitaalinkomen, waardoor het loonaandeel lager uitvalt.
Ten tweede gaat het om de totale economie i.p.v. de marktsector. De lonen bij de overheid volgen echter op de langere
termijn die van de marktsector.

3

Figuur 2: Labor share 1960-2018 (% bbp) (bron: berekening
VNO-NCW o.b.v. Ameco-database Europese Commissie)
80,0%

75,0%

%bbp

70,0%

65,0%

60,0%

1960
1962
1964
1966
1968
1970
1972
1974
1976
1978
1980
1982
1984
1986
1988
1990
1992
1994
1996
1998
2000
2002
2004
2006
2008
2010
2012
2014
2016
2018

55,0%

Nederland

(West-) Duitsland

Frankrijk

Engeland

Verenigde Staten

3. De arbeidsproductiviteit gaat ongeveer gelijk op met de reële loonkosten
Voor een betere vergelijking kan worden gekeken naar de ontwikkeling van de productiviteit per
werknemer versus de reële arbeidskosten per werknemer. Productiviteitsgroei geeft aan wat te
verdelen is uit de winst. De reële arbeidskosten of werknemers daarin meedelen op kosten van
werkgevers. In de figuur is te zien dat de arbeidsproductiviteit (blauwe lijn) en de reële loonkosten
(groene lijn) redelijk gelijk oplopen.

Figuur 3: Productiviteit, loonkosten en koopkracht
(indexcijfers, 2005=100; obv CPB, CEP 2018)
113
111
109
107

Arbeidsproductiviteit bedrijven
(per uur)

105

Reële loonkosten bedrijven (per
uur)

103
101

Statische koopkdracht
huishoudens

99
97
95
20052006200720082009201020112012201320142015201620172018

De koopkracht van huishoudens (rode lijn) blijft daarentegen achter. Ten eerste komt dat doordat
het de koopkracht van alle huishoudens betreft (in plaats van alleen werkenden). Ten tweede betreft
het de zogenaamde “statische koopkracht”: overgangen zoals het vinden van een baan (met dito
4

inkomensverbetering) zijn hierin niet opgenomen. Ten derde gaat een belangrijk deel van de extra
loonkosten naar de overheid in de vorm van belastingen en premies. Dat drukt de koopkrachtontwikkeling van werkenden. Een voorbeeld hiervan zijn de hogere zorgpremies, die de koopkracht
drukken. Burgers krijgen daar wel betere zorg voor terug (bovenop de verbetering van hun beloning).
4. De reële beloning van werkenden stijgt vooral door de sterke groei van de werkgelegenheid
De reële beloning van werkenden neemt vooral toe doordat de werkgelegenheid sterk groeit en
meer mensen hun inkomen uit werk krijgen (of meer uren gaan werken). Zie hieronder de uitleg van
het CPB in de MEV 2018. Overigens zijn de cijfers sinds het verschijnen van de MEV 2018 iets
gewijzigd.

Bron: CPB, MEV 2018.
5. Van een bruto-loonsverhoging houdt de werkende maar weinig over in zijn portemonnee
Van iedere euro bruto-loonsverhoging, houdt ruim 60% van de werkenden slechts een halve euro of
minder over in zijn portemonnee. Dat komt door de hoge marginale belastingdruk. Ook na volledige
uitvoering van het regeerakkoord (inclusief een tweeschijvenstelsel), blijft de marginale lastendruk
voor een meerderheid van de Nederlanders hoog. De collectieve lastendruk over 2018 komt uit
38,9% bbp. Dat is aanzienlijk hoger dan het gemiddelde in de periode vóór de financiële recessie. De
collectieve lastendruk komt zo’n 24 miljard per jaar hoger uit dan voor de financiële recessie. Dat is
dus de hiervoor genoemde 2800 euro per werkende Nederlander (per jaar).

5

Figuur 4: Een ruime meerderheid van de werkenden ervaart nu een marginale lastendruk van meer
dan 50%

Bron: CPB, CEP 2018.
Figuur 5: Collectieve lastendruk is véél hoger dan voor de recessie (en blijft ook hoog)

Figuur 5: Collectieve lastendruk (%bbp) (bron: CPB, CEP 2018)
40,0
39,5
39,0
38,5
38,0
37,5
37,0
36,5
36,0
35,5
35,0
2001200220032004200520062007200820092010201120122013201420152016201720182019202020212022

Ook in internationale vergelijkingen valt op in Nederland werknemers relatief weinig overhouden van
hun bruto-loonstijging. Zo wijst de Europese Commissie in het landenrapport over Nederland erop
dat de ‘verplichteafdrachtenwig’ in Nederland, met die van België en Duitsland, tot de hoogste van
Europa behoren. Een belangrijke reden volgens de Europese Commissie zijn de verplichte
6

pensioenafdrachten: momenteel werken werknemers in loondienst in Nederland ruwweg één dag
per week voor hun pensioen.2
Figuur 6: Nederland kent een relatief hoge 'verplichte afdrachtenwig'

Bron: Europese Commissie, 2018, Landenrapport Nederland.
6. De hoge lastendruk vertaalt zich ook in een lage arbeidsdeelname in Nederland
De hoge marginale lastendruk is één van de achterliggende oorzaken waarom in Nederland zoveel in
deeltijdwerk wordt gewerkt. Het hoge aandeel van deeltijdwerk in Nederland is ook cultureel
bepaald en mede bepaald door (historisch gegroeide) voorkeuren – die echter ook weer het gevolg
zijn van hoe we instituties hebben vormgegeven. Opvallend is echter dat de arbeidsdeelname in
Nederland (in fte’s gerekend) één van de allerlaagste van Europa is.
Dat suggereert dat indien we (meer) werken financieel aantrekkelijker maken – door de marginale
wig te verminderen en de armoedeval te verkleinen – en (meer) werken beter faciliteren, er ook
voldoende ruimte is om de beroepsbevolking beter in te schakelen. Dat geldt temeer omdat uit de
conjunctuurenquête van CBS, KvK, EIB, VNO-NCW en MKB-Nederland blijkt dat niet eerder (dan de

2 De marginale lastendruk in internationaal perspectief kent overigens grote verschillen per groep. Zie voor een toelichting

https://www.cpb.nl/sites/default/files/publicaties/download/cpb-achtergronddocument-26apr2015-marginale-druk-enparticipatie-belasting-huishoudtype-2015.pdf

7

start van de waarneming in 2008) zoveel ondernemers productieproblemen ervaren door een tekort
aan personeel.
Figuur 7: Arbeidsdeelname in fte's in één van de laagste van de EU (bron: CBS en Eurostat)

8