15
Vereenvoudiging samenwerkingsschool
Aan de orde is de behandeling van:
- het wetsvoorstel Wijziging van diverse onderwijswetten
in verband met de vereenvoudiging van de vorming van
samenwerkingsscholen (Wet samen sterker door vereenvoudiging samenwerkingsschool) ( 34512 ).
De voorzitter:
U hebt zich allen voor tezamen bijna anderhalf uur spreektijd in eerste termijn ingeschreven. Dat wil zeggen dat het
best nog wel laat gaat worden. Ik zou u dan ook willen
vragen om daarmee een beetje rekening te houden in uw
enthousiasme bij het elkaar interrumperen.
Staatssecretaris Dekker:
Voor de hele behandeling?
De voorzitter:
Voor de eerste termijn van de Kamer, zeg ik ter verheldering
voor de staatssecretaris. Ik heet hem natuurlijk van harte
welkom, net zoals de laatste twee mensen op de publieke
tribune. Maar wellicht volgen nog een hoop mensen thuis
dit debat.
De algemene beraadslaging wordt geopend.

De heer Rog (CDA):
Voorzitter. Als gevolg van daling van de aantallen leerlingen
en de toegenomen complexiteit om een kleine school
financieel gezond zelfstandig te laten voortbestaan, zijn er
in de afgelopen jaren steeds meer samenwerkingsscholen
ontstaan. Nog veel vaker zijn er informele samenwerkingsscholen ontstaan. Het CDA begrijpt de wens van schoolbesturen om de voorwaarden te verruimen waaronder
samenwerking tot stand kan komen indien de continuïteit
van het openbaar of het bijzonder onderwijs in een regio
in gevaar komt wegens de daling van het aantal leerlingen.
Overigens zijn wij van mening dat schoolbesturen in het
primair en voortgezet onderwijs net zozeer aanlopen tegen
de onnodig fors aangescherpte voorwaarden bij reguliere
fusies door de fusietoets. Ondanks onze waardering voor
de zoektocht naar mogelijkheden voor samenwerking voor
scholen die met opheffing worden bedreigd, kunnen wij
niet heen om de gefundeerde kritiek van de Nederlandse
Vereniging voor Onderwijsrecht en de Onderwijsraad alsmede het uiterst negatieve advies van de Raad van State.
De raad adviseerde zelfs om deze wet niet naar de Kamer
te sturen.
De samenwerkingsschool zou grondwettelijk een uitzondering moeten blijven. Dat erkent ook het kabinet. Het blijkt
onder andere uit het feit dat deze bestuurlijke vorm niet
gesticht kan worden, maar alleen tot stand kan komen na
ten minste zes jaar bekostiging van de afzonderlijke besturen die een samenwerkingsschool willen vormen. Als er
voldoende leerlingen zijn om de continuïteit van de openbare en de bijzondere school te garanderen, kan er dus
geen samenwerkingsschool ontstaan. Wij menen echter

Tweede Kamer

Vereenvoudiging samenwerkingsschool

dat de bestuurlijke vorm van samenwerkingsschool met dit
wetsvoorstel tegelijkertijd juist in een bevoorrechte positie
komt als het gaat om het buiten werking stellen van de
fusietoets. Waarom, zo vraag ik de staatssecretaris, kiest
het kabinet er niet voor om besturen die tot een reguliere
fusie willen overgaan op dezelfde wijze te behandelen wat
betreft het verruimen van de mogelijkheden, zoals het
continuïteitscriterium? Erkent de staatssecretaris dat het
significant eenvoudiger wordt om te komen tot een
samenwerkingsschool dan om te komen tot een bestuurlijke
fusie? Is het kabinet bereid om een gelijk speelveld te creëren wat betreft de voorwaarden waaronder scholen tot een
reguliere fusie kunnen overgaan dan wel een samenwerkingsschool kunnen vormen?
Om ons duale stelsel van openbaar en bijzonder onderwijs
te handhaven hecht het CDA eraan dat er een helder
bestuurlijk onderscheid blijft bestaan tussen het openbaar
en bijzonder onderwijs. Een samenwerkingsschool onder
openbaar onderwijs wijzen wij af. Wij zien niet hoe de
overheid verantwoordelijk kan worden voor op godsdienstige of levensbeschouwelijke grondslag gebaseerd
onderwijs, terwijl zij gelijktijdig de neutraliteitsvereisten
dient te waarborgen. Wel zien wij een verantwoordelijkheid
voor de gemeentelijke overheid wat betreft het toezicht op
het openbare deel van de samenwerkingsschool, alsmede
het in de schoolgids vastleggen van de waarborgen van
zowel de bijzondere identiteit als het openbare karakter.
Wij hebben een amendement ingediend om ervoor te zorgen dat er geen samenwerkingsschool kan worden gevormd
onder openbaar bestuur. Wij zien niets in het door de
overheid opleggen van de wijze waarop identiteit van het
bijzonder onderwijs binnen de samenwerkingsschool vorm
zou moeten krijgen in een identiteitcommissie. Dat leidt tot
extra administratieve lasten en kan worden ervaren als de
zoveelste verplichting vanuit Den Haag om op een voorgeschreven manier een voorgeschreven plek te creëren om
met je identiteit bezig te zijn. Naar de mening van het CDA
krijgt de identiteit van een school vorm in het werk van en
de samenwerking tussen bestuur, ouders en het college
van leraren. Zij zijn per slot van rekening de identiteitsdragers bij uitstek van de school. Tevens hebben wij een
amendement ingediend om de identiteitscommissie uit het
wetsvoorstel te schrappen.
Het CDA heeft nog een vraag over de veronderstelling van
de staatssecretaris dat met deze wet belemmeringen worden weggenomen om tot samenwerking tussen scholen te
komen. Is het niet zo dat juist scholen die georganiseerd
zijn in misschien wel de meest schone organisatievorm die
wij kennen, namelijk die van een vereniging, geen samenwerkingsschool kunnen vormen? Is het kabinet bereid om
hiervoor een oplossing te vinden?
Het CDA wil met het kabinet meezoeken naar een goede
en verantwoorde mogelijkheid om samenwerkingsscholen
in dunbevolkte gebieden, waar sprake is van daling van het
aantal leerlingen, mogelijk te maken. Aanneming van de
amendementen die wij hebben ingediend is voor ons cruciaal om steun te verlenen aan dit wetsvoorstel.
De heer Van Meenen (D66):
Ik ben altijd weer verbaasd over wat naar de mening van
het CDA vrijheid van onderwijs is. Blijkbaar is vrijheid van
onderwijs hetgeen het CDA goed vindt. Alles wat zich

14 december 2016
TK 35

35-15-1

daarbinnen bevindt, mag. Zodra het daarbuiten komt, bijvoorbeeld als een openbare en bijzondere school er samen
voor kiezen om onder een openbaar bestuur verder te gaan,
mag het van het CDA niet. Hoe verhoudt zich dat nu tot de
vrijheid van onderwijs? Bij wie berust die eigenlijk?
De heer Rog (CDA):
De heer Van Meenen kiest frontaal de aanval op het punt
van de vrijheid van onderwijs. Ik acht mij een verdediger
van die vrijheid van onderwijs. Ik wil die vrijheid graag
behouden en wel op goede gronden. De overheid heeft een
verantwoordelijk voor genoegzaam openbaar onderwijs.
Daar hecht ik zeer aan. Daar hebben wij het bij het wetsvoorstel dat wij hiervoor behandelden ook over gehad. Dat is
een zelfstandige verantwoordelijkheid van de overheid:
genoegzaam openbaar onderwijs daar waar ouders verenigd in besturen niet op een andere plek het onderwijs
weten op te richten. Nu hebben wij een rijke pluriformiteit
in dit land en die koester ik. Tegelijkertijd is er echter krimp
in ons duale stelsel. Of het openbaar of het bijzonder
onderwijs dreigt te moeten stoppen wegens daling van het
aantal leerlingen. Dat is het moment waarop het ook het
CDA met vele andere partijen zegt dat je de mogelijkheid
moet bieden om wel samen te werken. De vraag van de
heer Van Meenen is onder welke bestuursvorm dat kan. De
overheid kan niet verantwoordelijk zijn voor de inrichting
van een levensbeschouwing of een godsdienst. Om die
reden zeggen wij dat het prima is dat die samenwerking er
komt, maar binnen ons duale stelsel is dat dus onder de
vlag van het bijzonder onderwijs. Daarbij geef ik alle ruimte
om die samenwerkingsschool met elkaar te organiseren.
De heer Van Meenen (D66):
Het punt is dat de heer Rog van mening is dat dit niet onder
openbare vlag kan. De samenwerkende scholen kunnen
wellicht van mening zijn dat dit wel kan. Het gaat om de
vraag waar uiteindelijk die keuze berust. De heer Rog zegt
dat die niet bij de overheid berust. Het CDA weet het
gewoon beter. In de ogen van de heer Rog kan het niet zo
zijn dat de overheid, de gemeentelijke overheid, verantwoording draagt voor het in stand houden van bijzonder onderwijs. Dat kan gewoon niet volgens de heer Rog. Als het
volgens de betrokken scholen wel kan, zou dat volgens mij
moeten prevaleren. Dat is vrijheid van onderwijs.
De heer Rog (CDA):
De heer Van Meenen maakt er een soort referendum van.
Als een meerderheid ervoor kiest om het onder openbare
vlag te doen, dan zou het moeten kunnen. Zo is ons stelsel
niet georganiseerd. Wij behandelen een precaire wet. Het
is een wet waarvan de Raad van State zegt dat die nooit
naar de Kamer had mogen gaan en waarop heel veel kritiek
is. Volgens mij kom ik de heer Van Meenen een gigantisch
eind tegemoet, wanneer ik zeg dat mijn fractie ten principale
vindt dat op de gekozen manier wel degelijk een samenwerkingsschool kan ontstaan uit openbaar en bijzonder
onderwijs. Wij zeggen alleen — dat zeggen ook alle onderwijsjuristen — dat die figuur binnen ons duale stelsel geen
ruimte laat om dat onder openbaar bestuur te plaatsen,
juist omdat de overheid een andere taak heeft. Die moet
zorgen voor algemeen toegankelijk openbaar onderwijs.

Tweede Kamer

Vereenvoudiging samenwerkingsschool

Mevrouw Ypma (PvdA):
Ik hoor collega Rog zijn amendement toelichten. Ik ben
benieuwd wat hij wel wil. Ik heb het over het tweede
amendement: geen identiteitscommissie. Dat is nu ook niet
het geval. De besturen van het openbaar onderwijs en het
bijzonder onderwijs moeten nu een derde rechtspersoon
in het leven roepen om de samenwerkingsschool in stand
te houden. Dat levert veel bureaucratische rompslomp op.
Daarom wordt voorgesteld om zo'n identiteitscommissie
op te richten. Wil de heer Rog die bureaucratische rompslomp met de derde rechtspersoon behouden?
De voorzitter:
Voor de duidelijkheid: het gaat om het amendement op
stuk nr. 9 over het schrappen van de identiteitscommissie.
De heer Rog (CDA):
Mevrouw Ypma geeft terecht aan dat er ook nu bureaucratie
is voor samenwerkingsscholen. Ik sta open voor iedere
suggestie om die te verminderen. Bij deze wetsbehandeling
en de wijzigingen die de regering voorstelt, heb ik die elementen goed gewogen. Ik vind dat een identiteitscommissie
een mal in de structuur is die niet eigen is aan hoe identiteit
wordt beleefd en ingericht. Dat is niet eigen aan de school.
Om die reden heb ik dit amendement ingediend. Als
mevrouw Ypma straks komt met een voorstel om de
administratieve lasten te verminderen of de structuur te
versimpelen terwijl wij wel op een zorgvuldige wijze tot
een samenwerkingsschool kunnen komen, dan ben ik in
dat opzicht haar man.
Mevrouw Ypma (PvdA):
Ik denk dat de heer Rog dan kan meegaan met het voorstel
en de identiteitscommissie. In de praktijk hebben informele
samenwerkingsscholen een identiteitscommissie waarin
de ouders en de leerkrachten zowel de visie als de dagelijkse
praktijk bespreken en er afspraken over maken. Is de heer
Rog het met mij eens dat dat juist minder bureaucratisch
is dan de huidige praktijk, waarin je een derde rechtspersoon moet oprichten?
De heer Rog (CDA):
Nu komen we op een interessant punt, want mevrouw Ypma
haalt er iets bij wat er ook vaak is vanuit de scholen zelf.
Voor alle helderheid: ik wil mij zeker niet keren tegen identiteitscommissies, wanneer de samenwerkingsschool daar
behoefte aan heeft. Ik pleit er alleen voor dat wij hier niet
weer een wettelijke mal opleggen aan het onderwijs: in die
vorm moet de identiteit geborgd worden. Ik vind dat dat
aan de school is. Dat laat onverlet dat ik, los van de identiteitscommissie, absoluut voor nieuwe voorstellen ben om
de administratieve last te verlichten die gepaard gaat met
die samenwerking.
Mevrouw Ypma (PvdA):
Wil de heer Rog dan de mogelijkheid in stand houden dat
je een derde rechtspersoon of een identiteitscommissie
opricht of dat je het op een derde manier regelt?

14 december 2016
TK 35

35-15-2

De heer Rog (CDA):
Ik wil nadenken over iedere vereenvoudiging van de structuur en ik wil geen verplichte identiteitscommissie.

De heer Bruins (ChristenUnie):
Voorzitter. Het aantal leerlingen in Nederland daalt en vooral
in dunbevolkte krimpregio's is dat goed te merken voor
basisscholen. Er komen grote uitdagingen af op deze
scholen. Daarom is het bijvoorbeeld belangrijk dat de kleinescholentoeslag overeind is gebleven in 2014, dankzij een
motie van de ChristenUnie. Daarom trekt ook de ChristenUnie in het verkiezingsprogramma extra geld uit om het
onderwijs in krimpregio's op peil te houden.
Er is echter meer aan de hand. Kunnen ouders overal in
Nederland de school kiezen die past bij hun levensovertuiging of hun pedagogische visie? Kunnen zij in dorpen in
Groningen, Limburg, Zeeland, het Groene Hart of de
Alblasserwaard nog kiezen voor een school met een sterke
identiteit, bijvoorbeeld een christelijke school of een vrije
school? Voor de ChristenUnie is het een grondrecht van
ouders dat er een mogelijkheid is om te kiezen. Daarom
vind ik het zo belangrijk dat de laatste school van de richting
mag blijven bestaan. Of het nu gereformeerde, joodse,
evangelische, montessori- of vrije scholen zijn: scholen met
een sterke identiteit zijn kwalitatief goede scholen, zo bleek
maar weer uit recent onderzoek. Met die blik kijk ik naar dit
wetsvoorstel over samenwerkingsscholen. Valt er nog iets
te kiezen voor ouders? Hoe garanderen we dat iedere ouder
in Nederland de school kan kiezen die bij de eigen overtuiging en visie past? Hoe stellen we schoolbesturen in staat
om de kwaliteit op hun school op peil te houden, ook in
krimpgebieden?
De ChristenUnie staat ervoor open om te praten over verandering, als we daarmee de kwaliteit en de diversiteit in
het onderwijs kunnen behouden. Daarbij moeten we, volgens de ChristenUnie, vooral kijken naar de bekostiging,
de stichtingsnormen en de opheffingsnormen. Concreet:
als we de stichtingsnormen en de opheffingsnormen verlagen, geven we meer ruimte voor nieuwe scholen en houden
we scholen met een sterke identiteit open. Zo'n voorstel
heb ik helaas nog niet gezien vanuit het kabinet.
Ik zie wel twee wetsvoorstellen bij de Kamer liggen die de
identiteit van scholen raken, waaronder een wetsvoorstel
om de richtingen in het onderwijs te schrappen. Scholen
in dunbevolkte regio's lachen erom, want die zijn al blij als
ze hun ene dorpsschooltje in de lucht kunnen houden, en
in dichtbevolkte regio's is er al een heleboel keuze. Ouders
zijn voor het overgrote deel tevreden tot zeer tevreden met
de keuze die ze hebben. Ik vind het nog steeds moeilijk om
de oplossingen die de staatssecretaris zoekt voor krimpregio's niet te zien als een poging om de ruimte van het bijzonder onderwijs in te perken. Met het sleutelen aan richtingen zonder tegelijkertijd ook te kijken naar bekostiging
en normen, begint de staatssecretaris te trekken aan de
verkeerde kant van het touw zo denken wij bij de ChristenUnie.
De wettelijke status van de samenwerkingsschool kent een
bijzondere voorgeschiedenis. In 2006 werd artikel 23 van
de Grondwet gewijzigd, een unieke gebeurtenis, met
instemming van de ChristenUnie. Er werd voor samenwer-

Tweede Kamer

Vereenvoudiging samenwerkingsschool

kingsscholen een uitzondering opgenomen op het duale
stelsel, maar uitdrukkelijk als uitzondering in ons onderwijssysteem van openbaar en bijzonder onderwijs. Het wetsvoorstel dat we vandaag bespreken, geeft meer ruimte om
samenwerkingsscholen te vormen. Dat is op zich een goede
zaak. Daarbij is de grote vraag echter of de samenwerkingsschool in dit wetsvoorstel nog steeds een uitzondering is
binnen de kaders van de Grondwet. Volgens de Raad van
State niet. Die oordeelt dat de samenwerkingsschool te veel
een reguliere derde onderwijsvorm wordt en dat daarvoor
wijziging van de Grondwet noodzakelijk is. De wet wordt
zo ver opgerekt dat zelfs de dreiging van schoolsluiting niet
meer het doorslaggevende criterium zal zijn bij de oprichting van een samenwerkingsschool. Een derde van de
basisscholen mag van de staatssecretaris straks fuseren
tot een samenwerkingsschool. Daarmee is de samenwerkingsschool niet meer de uitzondering zoals bedoeld in de
Grondwet.
De ChristenUnie begrijpt de zorg van de staatssecretaris
over kleine scholen in dunbevolkte krimpgebieden. Die zorg
delen wij ook, maar in gebieden met hoge opheffingsnormen, waar de omvang van scholen rond de opheffingsnorm
geen enkel gevaar is voor de onderwijskwaliteit, is er geen
reden om samenwerkingsscholen sneller toe te staan. Je
zou in dichtbevolkte gebieden veeleer die opheffingsnorm
willen verlagen, waarbij ook het moment verandert waarop
een samenwerkingsschool zou ontstaan. Als een school
van 180 leerlingen in Friesland goed kan overleven, kan
een school met die omvang ook in Amsterdam prima
overleven. Ik heb daarom een amendement ingediend dat
ertoe strekt dat samenwerkingsscholen in dunbevolkte
gebieden sneller en eerder kunnen ontstaan — daarmee
hoop ik echt mee te denken met de staatssecretaris — maar
niet in dichtbevolkte gebieden, want daar is het niet nodig.
Daarmee blijft de samenwerkingsschool wel een uitzondering, blijft die binnen de Grondwet en worden de mogelijkheden daar uitgebreid waar ze nodig zouden kunnen zijn.
De staatssecretaris lijkt de samenwerkingsschool te willen
promoten als derde variant in het onderwijsstelsel. Zo lees
ik in de schriftelijke ronde: "De regering wil aan scholen in
grote steden niet per definitie de mogelijkheid onthouden
om te fuseren tot samenwerkingsschool." Dat spreekt de
bewering tegen dat het alleen een uitzonderingsmogelijkheid moet zijn bij krimp. Een andere opmerking is: "Daarnaast is de regering van oordeel dat het er voor de vorming
van samenwerkingsscholen niet toe doet in hoeverre er
sprake is van leerlingendaling of niet."
Ik constateer dat de staatssecretaris veel verder gaat dan
de Grondwet toelaat. De Raad van State zegt letterlijk dat
het wetsvoorstel in strijd met artikel 23 van de Grondwet
is. Ook staat in het advies dat het voegen van het bijzonder
onderwijs onder een openbare stichting "niet met de
Grondwet verenigbaar" is. En toch zet de staatssecretaris
het wetsvoorstel door. U kunt de Grondwet toch niet zomaar
naast u neerleggen, zo vraag ik de staatssecretaris.
De staatssecretaris heeft meermaals gezegd dat hij artikel
23 ongemoeid laat, maar met dit wetsvoorstel handelt hij
in strijd met dit grondwetsartikel. Wil de staatssecretaris
artikel 23 ineens wel veranderen? Of wil hij een wet aanpassen in strijd met de Grondwet? Met beide scenario's kan ik
het onmogelijk eens zijn.

14 december 2016
TK 35

35-15-3

Kan de staatssecretaris verklaren waarom met dit wetsvoorstel de fusie tot samenwerkingsschool minder belemmeringen oplevert dan een reguliere fusie tussen bijvoorbeeld
besturen van bijzondere scholen? Dat is toch vreemd? De
heer Rog wees hier ook al op.
Bij de vorming van een samenwerkingsschool gaan openbaar en bijzonder onderwijs onder één bestuur vallen. Dit
kan straks ook het openbaar schoolbestuur zijn. Dat roept
bij de ChristenUnie veel vragen op, want zoals het nu wordt
vormgegeven, is een samenwerkingsschool eerder openbaar dan bijzonder. Informeel hebben we gezien dat met
name stichtingen die handelen vanuit het bijzonder onderwijs laten zien dat het kan. Ik noem graag het mooie voorbeeld van de fusie van openbare basisschool De Achthoek
en de christelijke Ichthusschool in Wolphaartsdijk. Hier laat
het christelijk onderwijs zien dat het ook beseft dat openbaar
onderwijs een waardevolle "richting" is die beschikbaar
moet blijven voor ouders. Andersom ben ik er net als de
heer Rog niet van overtuigd dat aan een overheidsstichting
als taak kan worden meegegeven om één voorkeurs-denominatie te besturen en te onderhouden. Dat zou de neutraliteit van de overheid aantasten.
Met deze wet wordt de mogelijkheid gecreëerd dat een
openbare stichting het bevoegd gezag wordt. Daarmee
ontstaat de kromme situatie dat het bijzonder onderwijs
onder de overheid, het publiekrechtelijk gezag, gaat vallen.
Het lijkt mij grondwettelijk zeer dubieus dat het levensbeschouwelijk onderwijs wordt gegeven onder het gezag van
de "neutrale" overheid, inclusief bestuursbenoemingen en
toezicht door de gemeenteraad. De staatssecretaris deelt
deze opvatting in de schriftelijke ronde niet. Daarmee zorgt
hij toch voor een oneigenlijke inmenging van de overheid
in het bijzonder onderwijs?
In de wet wordt bovendien geëist dat de school algemeen
toegankelijk is. Dit ligt misschien in lijn met het karakter
van openbaar onderwijs, maar is juist in strijd met het recht
van het bijzonder onderwijs. Botst ook hier de Grondwet
niet met dit wetsvoorstel?
Mij is nog niet duidelijk wat nu de positie van het personeel
is. Kan personeel nog wel benoemd worden op basis van
de grondslag van het bijzondere deel van de school? Uit
de beantwoording lijkt het personeelsbeleid hoofdzakelijk
publiekrechtelijk ingegeven. Zo staat er dat alleen op basis
van een "functionele competentie" personeel kan worden
benoemd op basis van de levensovertuiging. Is dat dan
alleen de godsdienstleraar? Of ziet de staatssecretaris dat
breder?
Een van de wezenskenmerken van het bijzonder onderwijs
is dat de grondslag van de school uitgedragen wordt door
het personeel, de identiteitsdragers. De heer Rog zei het al.
Net concludeerde ik dat de vrijheid om personeel te
benoemen op basis van de grondslag weinig meer lijkt voor
te stellen met deze wet. Eigenlijk blijft dan alleen de van
overheidswege verplichte identiteitscommissie over. Dat
is een adviescommissie die toeziet op het openbare karakter
en het bijzondere deel van de identiteit van de samenwerkingsschool. Dat is toch bijna een miskenning van de
waarde van het bijzonder onderwijs? Juist op bijzondere
scholen werkt levensbeschouwing of de pedagogische visie
door in alle onderdelen van de school: in het personeelsbeleid, in het lesgeven, in de sfeer en in de manier van
omgaan met elkaar. Gaat een identiteitscommissie, een

Tweede Kamer

Vereenvoudiging samenwerkingsschool

adviescommissie echt zorgen voor het behoud van het bijzondere karakter van dat bijzondere deel van de samenwerkingsschool? Nee, want de commissie moet zowel toezien
op het openbare karakter van de school als op behoud van
het bijzondere karakter. Dat doet ze door voor de helft te
bestaan uit "openbare" mensen en voor de helft uit "bijzondere" mensen. Met een identiteitscommissie die toeziet op
het openbare karakter van de school erkent de staatssecretaris in feite dat het openbaar onderwijs eigenlijk ook een
niet-neutrale richting in het onderwijs is. Kijk, en daar kunnen we als ChristenUnie heel goed in meekomen: alle
onderwijsrichtingen, ook de openbare, zijn de ChristenUnie
even lief en even bijzonder.
De ChristenUnie kan niet instemmen met dit wetsvoorstel
in de huidige vorm, waarin de wettelijke uitzondering voor
samenwerkingsscholen zo ver wordt opgerekt dat er feitelijk
geen sprake meer is van een uitzondering. Bovendien vindt
een onwenselijke inmenging van de overheid plaats in het
bijzonder onderwijs. Belangrijker is nog dat het wetsvoorstel
niet bijdraagt aan een toekomstgerichte oplossing, waarbij
ouders iets te kiezen hebben in hun dorp, stad of regio. De
staatssecretaris begint, zoals ik al zei, aan de verkeerde kant
van het touw te trekken, onder meer door in feite de richtingen af te schaffen en de samenwerkingsscholen tot een
algemene vorm te verheffen.
Beter zou het zijn om opheffingsnormen, stichtingsnormen
en bekostigingsmodellen te veranderen, de normen te
verlagen en om scholen financieel in staat te stellen om
toekomstgerichte keuzes te maken, of dit nu onder behoud
van zelfstandigheid is of door samenwerking met andere
schoolbesturen. Op termijn zouden we alle onderwijs bijzonder moeten maken. Ook openbare scholen verdienen
het, een mooie richting te zijn, want onderwijs is nooit
neutraal. En onderwijs is zeker niet van de overheid.
Onderwijs is van de ouders én van de leraren, als identiteitsdragers op school. Dat zou pas echt een toekomstbestendige
oplossing zijn.
Mevrouw Ypma (PvdA):
Ik heb een beetje dezelfde vraag als ik aan collega Rog heb
gesteld. Die identiteitscommissie is nu in de praktijk een
mooie oplossing waarin juist de ouders en de leerkrachten
samen beslissingen nemen over de identiteit van de school
en de dagelijkse praktijk. Wat is dan het alternatief dat mijn
collega Bruins voor ogen heeft?
De heer Bruins (ChristenUnie):
Ik heb niet een amendement om dat deel van het wetsvoorstel aan te passen. Ik zie zo gauw eigenlijk niet een beter
alternatief, behalve dat je zou zeggen: je hebt een identiteitscommissie voor het openbare deel en je hebt een identiteitscommissie voor het bijzondere deel, en dat die twee dan
"iets" doen. Ik ben blij dat het op verschillende plekken goed
werkt. Als een samenwerkingsschool op basis van vrijwilligheid ontstaat, zit daar natuurlijk ook een heleboel goede
wil van directeuren, leraren en ouders achter. En daar waar
het vrijwillig en in goede wil gaat en een uitzondering is op
de wet, en het een mogelijkheid is om scholen in stand te
houden in kleine kernen waar krimp is, is dit misschien the
next best option.

14 december 2016
TK 35

35-15-4

Mevrouw Ypma (PvdA):
Dus als ik het goed begrijp, vindt de heer Bruins dat beter
dan die derde rechtspersoon, die je dan in het leven moet
roepen en die heel veel bureaucratie oplevert? Zo wordt
dat tenminste nu ervaren.
De heer Bruins (ChristenUnie):
Met iets wat bureaucratie oplevert, heb ik altijd moeite,
maar ik zal de amendementen van de heer Rog goed
bestuderen om te bekijken wat onze voorkeur heeft.

Mevrouw Ypma (PvdA):
Voorzitter. Juf Janneke kan vol passie vertellen over de
school waar ze werkt in een dorpje met 500 inwoners. Het
is best wel hard werken op zo'n kleine dorpsschool, vertelt
ze, maar je krijgt er wel heel veel voor terug. De 42 kinderen
op haar school zijn heel tolerant, ook naar de zorgleerlingen
in de klas, en ze gaan uit van verschil in de klas. Ze probeert
uit ieder kind het beste te halen. De school krijgt een prima
beoordeling van de inspectie en juf Janneke straalt als ze
over haar school praat. Het enige wat ze jammer vindt, is
dat de helft van het dorp naar een christelijke school 2
kilometer verderop gaat. De juf droomt ervan dat die twee
scholen gaan samenwerken. Het valt prima te organiseren
om dagelijks met een gezamenlijke opening te beginnen
die recht doet aan de verschillende achtergronden. Met
behoud van identiteit onder één dak; dat zou toch zo mooi
zijn. De kinderen kunnen alleen niet christelijk leren rekenen,
maar is dat nu zo erg?
In een gemeente verderop wordt hard gewerkt aan het
overeind houden van twee dorpsscholen. De openbare en
de christelijke scholenkoepel zijn met elkaar in gesprek om
in de twee dorpen hun scholen te laten samenwerken als
samenwerkingsschool, in beide situaties met afspraken
over omgaan met identiteit, inzet van personeel, omgaan
met medezeggenschap, met een terugkeerregeling van het
personeel. Maar de deal is nog niet rond. Er zijn allerlei
belemmeringen vanuit de regelgeving. Daar kunnen wij
iets aan doen vanuit Den Haag.
Daarom heb ik in maart 2014 de initiatiefnota Samenwerken
voor onderwijs ingediend over het wegnemen van wettelijke
belemmeringen bij het starten en onderhouden van
samenwerkingsscholen. Deze initiatiefnota had als doel om
de droom van juf Janneke en veel scholen en gemeenten
mogelijk te maken door de wettelijke drempels voor het
starten van een samenwerkingsschool te verlagen. Vanwege
deze drempels zien scholen namelijk af van het starten van
een samenwerkingsschool en starten ze vervolgens een
informele samenwerkingsschool.
Vanwege de bevolkingskrimp en de gevolgen die die met
zich meebrengt, is het van belang dat scholen over denominatieve grenzen met elkaar samenwerken. De praktijk baant
zich eigenlijk een weg door de belemmeringen van de wet.
Wij lopen achter hier in Den Haag. Daar moeten wij iets aan
doen. Mijn doel is om ervoor te zorgen dat er niet willekeurig scholen verdwijnen, maar dat een samenwerkingsschool
die aansluit bij meerdere overtuigingen en levensvisies kan
blijven bestaan, bijvoorbeeld een dorpsschool, die daarvoor
zorgt met een formele garantie op langere termijn dat zowel
het openbare karakter als de bijzondere identiteit blijven

Tweede Kamer

Vereenvoudiging samenwerkingsschool

bestaan en tegelijkertijd recht doet aan de diversiteit in
Nederland en zorgt voor bereikbare scholen.
Het wetsvoorstel is in lijn met deze initiatiefnota. Ik wil de
staatssecretaris daar hartelijk voor danken. Het is zaak om
nog voor de verkiezingen wettelijk te regelen wat wij op dit
punt wilden bereiken. Aanpassingen hadden eigenlijk jaren
geleden al doorgevoerd moeten worden. Wij zijn wat laat.
Ik had zelf een initiatiefnota geschreven in 2014 om het
kabinet wat aan te sporen. Nu zijn veel scholen al gesloten
of gefuseerd tot informele samenwerkingsscholen, maar
na invoering van deze wet zijn er weer mogelijkheden voor
de toekomst. Daar wil ik de staatssecretaris hartelijk voor
danken.
De reden dat samenwerkingsscholen nu moeizaam tot stand
komen ligt in de complexiteit van de wetgeving. Alleen wij
kunnen dat oplossen. Momenteel is vorming van een
samenwerkingsschool alleen mogelijk wanneer het leerlingenaantal op een van de betrokken scholen binnen zes jaar
onder de opheffingsnorm komt. Schoolbesturen in gebieden
met een leerlingdaling besluiten nu vaak om scholen te
sluiten voordat die opheffingsnorm in beeld komt, bijvoorbeeld omdat het bestaan van een aanzienlijk aantal kleine
scholen de financiële gezondheid van een schoolbestuur
kan bedreigen. Zo dreigt er discontinuïteit voordat de
opheffingsnorm is bereikt. Scholen die vanwege krimp
samen verder willen gaan, hoeven door dit wetsvoorstel
niet langer te wachten totdat ze worden opgeheven. Het
wetsvoorstel geeft het continuïteitscriterium, dat inhoudt
dat een van beide te fuseren scholen met opheffing wordt
bedreigd, opnieuw vorm. Het geeft waarborgen voor de
gelijkwaardigheid tussen openbaar en bijzonder onderwijs.
De bijzondere identiteit en het openbare karakter van de
school zijn ook gewaarborgd door een identiteitscommissie
op schoolniveau.
Ten slotte regelt het wetsvoorstel dat een samenwerkingsschool in stand kan worden gehouden door een stichting
voor openbaar onderwijs. In verschillende gebieden in
Nederland is leerlingdaling een groot probleem. Vooral in
dorpen waar nu nog meerdere basisscholen van verschillende denominaties bestaan, is het wachten totdat er simpelweg eentje omvalt. Ouders en schoolbesturen geven
aan dat ze samenwerkingsscholen als oplossing zien voor
het probleem. Ik zou daarom graag zien dat dat wordt aanvaard.
Een samenwerkingsschool is juist als uitzondering
geschapen om de dualiteit te behouden, om de concurrentiestrijd te voorkomen en om de verschraling van het aanbod tegen te gaan. De eisen om een samenwerkingsschool
te stichten, zijn ontzettend streng. Het is geen haalbare
kaart. Het gebeurt slechts in heel uitzonderlijke gevallen.
Laten we wel wezen: het gaat om de wens van ouders. Om
die reden is ons duale bestel ooit opgebouwd. Juist daarmee kunnen we samenwerkingsscholen informeel en formeel beargumenteren. Ook het NCOR heeft aangetoond
dat, als je het objectief kunt aantonen door middel van
leerlingprognoses en een termijn, er aan de grondwettelijke
eisen wordt voldaan, terwijl er tegelijkertijd ruimte wordt
gegeven aan het veld. Die ruimte geven wij graag.

14 december 2016
TK 35

35-15-5

De heer Jasper van Dijk (SP):
Voorzitter. Met deze wet komt er een verruiming van de
mogelijkheden om een samenwerkingsschool op te richten.
Ook een stichting voor openbaar onderwijs kan een
samenwerkingsschool in stand houden. Dat is een stap
vooruit. Maar waarom zo voorzichtig? Waarom blijft onze
liberale staatssecretaris zo vasthouden aan het duale bestel
door nog steeds, ook in deze wet, veel ingewikkelde voorwaarden te stellen aan het oprichten van een samenwerkingsschool? Dat is alleen mogelijk in de krimpgebieden.
Is het bijna 100 jaar na de geboorte van artikel 23 niet tijd
om dat artikel te moderniseren? Zo stappen we af van "dat
hebben we vroeger nu eenmaal zo afgesproken" of "dat is
nu eenmaal zo".
Al bij het debat over de initiatiefnota van mevrouw Ypma
in 2014 vroeg ik het volgende: als betrokkenen aangeven
tot één bestuur te willen komen, zou het dan niet passend
zijn om hen geen strobreed in de weg te leggen? Ik vraag
dat opnieuw. Als er van onderop vraag naar is, kunnen we
dat dan ook buiten de krimpregio's toejuichen? Ik heb
daartoe een amendement ingediend.
De heer Van Meenen (D66):
Mijn fractie zal dat amendement van harte ondersteunen.
Dat ga ik zo nog een keer zeggen. Maar als de SP deze
woorden wil waarmaken, vraag ik mij af waarom zij nog
hecht aan de fusietoets, want daarvoor geldt exact hetzelfde.
Dat is ook een wens van onderop, namelijk van scholen
die, al dan niet bestuurlijk, samen willen gaan. Dan zegt de
SP: ho, wacht even, eerst een fusietoets; we gaan eerst
even checken of het allemaal wel in orde is. Waarom nog?
Waarom nemen we in het basisonderwijs niet ook afscheid
van de fusietoets, zo vraag ik de heer Van Dijk.
De heer Jasper van Dijk (SP):
Dat is handig bedacht van de heer Van Meenen. Als we dit
afschaffen, waarom schaffen we dat dan niet ook af? Omdat
het twee verschillende dingen zijn, mijnheer Van Meenen.
We hebben allemaal regels voor het onderwijs; vraag maar
aan de staatssecretaris, want die kan heel goed uitleggen
wat hij allemaal van scholen verwacht. De fusietoets hoort
daar ook bij. De heer Van Meenen zegt het al: indien scholen
voldoen aan de voorwaarden, kunnen ze samengaan. Ik
vind dat we hier bijzondere aandacht moeten besteden aan
de mogelijkheden om een samenwerkingsschool te starten.
De heer Van Meenen (D66):
Ik haal de heer Van Dijk zelf aan. Hij zegt: als de wens om
een samenwerkingsschool te beginnen van onderop komt,
wie zijn wij dan om dat in de weg te gaan zitten? We moeten
die wens van onderop toestaan. Die exacte redenering geldt
toch ook voor fusie? Waarom daar niet, zo vraag ik de heer
Van Dijk. Wat is het verschil?
De heer Jasper van Dijk (SP):
Omdat een fusie wat anders is dan een samenwerkingsschool. Het gaat mij er hier om een gedateerd bestel te
moderniseren. Volgens mij kan ik D66 daarin meekrijgen.
Maar schaalvergroting is een heel ander onderwerp. Daarin
moeten we terughoudend zijn. Het hebben van een fusie-

Tweede Kamer

Vereenvoudiging samenwerkingsschool

toets wil dus nog niet zeggen dat er een fusieverbod is.
Laten we goed bekijken hoe we die eisen zo soepel mogelijk
kunnen maken, maar afschaffen vind ik al te rigoureus.
De heer Rog (CDA):
Ik doe mijn uiterste best om de heer Van Dijk te begrijpen.
Volgens mij bepleit hij nu dat, als een openbare en een
bijzondere school dat willen, zij ongeacht de grootte — de
drempels moeten we helemaal wegvegen! — mogen
samenwerken in een samenwerkingsschool. Als twee bijzondere scholen dat zouden willen, kan dat echter niet. Heb
ik de heer Van Dijk zo goed begrepen? Of vindt hij dat voor
deze scholen dezelfde vrije fusieruimte zou moeten gelden
als welke hij bepleit bij een fusie van openbaar en bijzonder
onderwijs?
De heer Jasper van Dijk (SP):
Nee, de heer Rog heeft het niet goed begrepen. De SP is
voorstander van de fusietoets, die in het leven is geroepen
om de menselijke maat in het onderwijs in stand te houden,
om met name de bestuurlijke schaalvergroting tegen te
gaan. Elke keer als twee scholen samen willen gaan, ongeacht hun denominatie, moeten we dat dus zorgvuldig controleren, of die scholen nou openbaar, bijzonder of allebei
zijn.
De heer Rog (CDA):
Dan begrijp ik de heer Van Dijk nog steeds niet. Nu bepleit
hij dus eigenlijk dat deze wet niet door moet gaan op deze
manier. We kunnen dus een amendement van de SP verwachten, waarin staat dat de fusietoets behouden blijft, ook
wanneer een school 83 of minder leerlingen heeft. Dat is
namelijk wat hij zegt.
De heer Jasper van Dijk (SP):
Ik wil de heer Rog er zeer hartelijk voor bedanken dat hij
mij alert houdt. Ik zal nog eens goed in overleg gaan met
Bureau Wetgeving. Mogelijk kan de heer Rog een nieuw
amendement tegemoetzien.
Uiteraard is de SP voorstander van een acceptatieplicht
voor samenwerkingsscholen. Wij zijn namelijk voor een
acceptatieplicht van alle scholen, dus ook van samenwerkingsscholen. Ik kan de voorzitter verklappen dat er hier
ergens in dit gebouw op een plank een wetsvoorstel ligt.
Volgens mij kan mevrouw Ypma ons bijlichten waar dat
precies ligt. Het ligt er al tien jaar. Het is een gran-di-oos
wetsvoorstel. Steun dus niet alleen mijn amendement om
een acceptatieplicht voor samenwerkingsscholen te regelen,
maar steun het wetsvoorstel in zijn geheel. Uiteraard roep
ik mevrouw Ypma opnieuw op, en ik hoop voor de laatste
keer, om daar nu mee aan de slag te gaan. De kerst nadert.
Zou het niet een mooi idee zijn om het rond deze tijd aan
de Kamer voor te leggen?
De voorzitter:
Mevrouw Ypma gaat toelichten of er een cadeautje voor
de heer Van Dijk op komst is.

14 december 2016
TK 35

35-15-6

Mevrouw Ypma (PvdA):
Is de heer Van Dijk het met mij eens dat wij dat wetsvoorstel
zeker moeten indienen als we een meerderheid halen en
dus de VVD over de streep trekken, maar dat wij het niet
moeten indienen als het geen meerderheid haalt? Dan raakt
de toekomst alleen maar verder weg, want dan wordt de
acceptatieplicht hier weggestemd.
De heer Jasper van Dijk (SP):
Nee, daar ben ik het niet mee eens. Wij hebben het wetsvoorstel gvo/hvo. Excuus voor de afkorting; dat betekent:
godsdienstig en humanistisch vormingsonderwijs. Daarvan
wist mevrouw Ypma ook niet of het een meerderheid zou
krijgen. Dat weet ze nog steeds niet, als ik het goed heb.
Datzelfde geldt voor die acceptatieplicht. Mevrouw Ypma,
u moet naar de inhoud kijken. Het wetsvoorstel voor die
acceptatieplicht is geweldig. Leg het voor en de VVD kan
er niet omheen. Ik beloof u te helpen.
Mevrouw Ypma (PvdA):
Ik ben het zeer eens met de heer Van Dijk dat het in beide
gevallen geniale wetsvoorstellen betreft. Maar we moeten
er ook voor zorgen dat ze een meerderheid halen. Het verschil is dat ik er wel vertrouwen in heb dat de SP gaat
instemmen met het wetsvoorstel hvo/gvo, maar dat de VVD
duidelijk heeft aangegeven de acceptatieplicht weg te
stemmen.
De heer Jasper van Dijk (SP):
Zo, zo, zo. Dus nu zegt mevrouw Ypma dat zij mij meer
vertrouwt dan de VVD. Dat onthouden we.
De voorzitter:
Laten we de interpretatie maar even in het midden laten.
U mag gewoon verdergaan met uw betoog.
De heer Jasper van Dijk (SP):
Wacht even, hoor. De VVD draait namelijk enorm op de
acceptatieplicht. Ik kan een motie laten zien ...
De voorzitter:
Dit is niet de behandeling van het wetsvoorstel voor een
acceptatieplicht. We gaan ook geen uitlokking veroorzaken.
De heer Jasper van Dijk (SP):
Eén zin, voorzitter. Want we moeten de VVD wel juist citeren. Ik heb een motie waarin de VVD de acceptatieplicht
gewoon steunt. Mevrouw Strauss heeft voor de camera
van ene Tim Hofman ook gezegd: ja, hoor, onder voorwaarden kunnen wij daar best mee instemmen. Kortom: er liggen
kansen. Nu nog bij mijnheer Bisschop. Bij hem ben ik er
niet zo zeker van.
De heer Bisschop (SGP):
Volgens mij geeft niet de heer Van Dijk mij het woord, maar
de voorzitter. Voorzitter, dank u wel voor uw toestemming.

Tweede Kamer

Vereenvoudiging samenwerkingsschool

Soms neemt de heer Van Dijk het begrip "vrijheid van
onderwijs" in de mond. Elke keer als ik hem dan weer hoor,
denk ik: wat voor vrijheid is dat nou eigenlijk? Is dat nou
de vrijheid die uitsluitend moet leiden tot niet-religieus
onderwijs? Ik kijk even naar de amendementen die de heer
Van Dijk heeft ingediend. Als er in een samenwerkingsschool spanning ontstaat tussen enerzijds de openbare
identiteit en anderzijds de bijzondere identiteit, wat zegt
dan de heer Van Dijk in het amendement op stuk nr. 12?
"Bij de beslechting van geschillen als bedoeld in de vorige
volzin, prevaleert het openbare karakter van de samenwerkingsschool."
De heer Jasper van Dijk (SP):
Zo is het.
De heer Bisschop (SGP):
Is dat nou vrijheid van onderwijs zoals de heer Van Dijk die
voorstelt? Ik noem nog een ander amendement.
De voorzitter:
We gaan eerst heel eventjes iets corrigeren. Het amendement op stuk nr. 12 is inmiddels vervangen door het
amendement op stuk nr. 15, maar wellicht is dat voor dit
punt van de discussie niet van belang.
De heer Bisschop (SGP):
Inhoudelijk maakt dat volgens mij niet zo veel verschil. In
het amendement op stuk nr. 13 staat: "Samenwerkingsscholen zijn toegankelijk voor alle kinderen zonder onderscheid
van godsdienst of levensbeschouwing." Dat regelt dit
wetsvoorstel al op een bepaalde manier. Neemt u mij niet
kwalijk, voorzitter, maar misschien kan de heer Van Dijk
zich nog eens goed bezinnen op het concept "vrijheid van
onderwijs" zoals dat in de Nederlandse traditie is gegroeid
en in de samenleving is verankerd. Misschien kan hij zijn
eenzijdige bril van "openbaar onderwijs is eigenlijk dominant" — dat moet het eigenlijk zijn — eens afzetten en respecteren dat ouders ook andere keuzes kunnen maken en
kan hij daarvoor vervolgens in het overheidsbeleid ook
ruimte laten in plaats van dat hij de dwang, de drang en de
pressie van "het moet openbaar zijn" doorvoert. Ik zou de
heer Van Dijk dat graag in overweging willen geven.
De voorzitter:
De vraag was korter dan de inleiding, maar we gaan nu
naar de heer Van Dijk.
De heer Jasper van Dijk (SP):
Dat doe ik met liefde. Je hebt twee soorten vrijheid in deze
discussie. Er is de vrijheid van de heer Bisschop. Dat is de
vrijheid om scholen te stichten en om een eigen toelatingsbeleid te voeren. Dat kan er helaas toe leiden dat zo'n school
kan zeggen tegen een leerling die niet precies past in de
identiteit van die school: je komt er niet in. Dat is onvrijheid
voor die ouders en dat kind, want dat kind komt er niet in.
Het is een beperkte schoolkeuze. Dat is de vrijheid van de
heer Bisschop. Mijn vrijheid is de vrijheid van schoolkeuze,
echte vrijheid van schoolkeuze: we maken alle scholen
toegankelijk en geen enkel kind, geen enkele ouder zal meer

14 december 2016
TK 35

35-15-7

geweigerd worden aan de deur van welke school dan ook,
om te beginnen bij samenwerkingsscholen.

mijnheer Bisschop, gaat dat met veel meer kinderen, heel
veel verschillende kinderen in plaats van één type leerling.

De heer Bisschop (SGP):
Dit verhaal ken ik natuurlijk van de heer Van Dijk.

De voorzitter:
Mijnheer Bisschop, we gaan hier geen heel debat voeren
over de vrijheid van onderwijs.

De heer Jasper van Dijk (SP):
Omdat het klopt.
De heer Bisschop (SGP):
Dit is een buitengewoon versmald concept van "vrijheid
van onderwijs". De vrijheid van onderwijs is de vrijheid van
richting, van inrichting en van oprichting, met inderdaad
ook een element van keuzevrijheid voor ouders richting de
scholen die zich op een bepaalde manier hebben geprofileerd. De vrijheid van onderwijs omvat toch veel meer dan
alleen de acceptatieplicht? De heer Van Dijk kan toch niet
menen dat dát nou het summum van vrijheid van onderwijs
is? Ik ben bereid om gewoon nog eens in een goed gesprek
de klassieke Nederlandse benadering van maatschappelijk
verankerd onderwijs op basis van vrijheid van onderwijs
uit te leggen, om daar eens goed over door te praten onder
een goede lunch of iets soortgelijks. Ik bied mijn hulp aan.
De voorzitter:
Dit warme aanbod is vast niet te weerstaan. En dan gaat
de heer Van Dijk ook nog antwoord geven op de vraag.
De heer Jasper van Dijk (SP):
Hoort daar ook een glas wijn bij? Dan valt er met mij over
te praten.
De heer Bisschop (SGP):
Zeker, maar dan wel na afloop van de werkzaamheden van
deze dag.
De heer Jasper van Dijk (SP):
Vanzelfsprekend.

De heer Bisschop (SGP):
Nee hoor, ik heb een heel korte opmerking. De heer Van
Dijk stelt dat hij van een progressieve, moderne partij is,
maar — dat is eigenlijk wel grappig en dat deel ik ook graag
met u — hij heeft niet in de gaten dat zijn pleidooi niet 100
jaar oud is, zoals artikel 23 van de Grondwet, maar 200 jaar
oud.
De voorzitter:
De heer Van Dijk gaat daarover nadenken, zie ik. Hij vervolgt
zijn betoog.
De heer Jasper van Dijk (SP):
Ja. Ik zou zeggen: zet uw deuren open voor eenieder.
Ik ga hierop door, want deze wet moet zorgvuldig worden
ingevoerd. De kenmerken van het openbaar onderwijs —
algemene toegankelijkheid en pluriformiteit — moeten
behouden blijven. U belegt veel invloed bij de gemeenteraden en de identiteitscommissies. Om de gevolgen concreet
te krijgen, leg ik u enkele casussen voor. Ja, ik twijfel altijd:
is het meervoud "casi" of "casussen"? Maar daar komen we
nog wel achter.
Casus één. Stel, zo vraag ik de staatssecretaris, dat een
openlijk homoseksuele leraar solliciteert op een samenwerkingsschool. Het christelijk smaldeel wil hem op basis
daarvan niet aannemen of wil de uitgangspunten van het
personeelsbeleid in die zin aanpassen. De identiteitscommissie komt niet tot een gezamenlijk standpunt. Wat doen
we dan? Kunnen we garanderen dat in dat geval het nondiscriminatiebeginsel overeind blijft of niet?

De heer Jasper van Dijk (SP):
Ja, nu wel.

Casus twee. De kerstviering leidt tot discussie tussen gelovigen en openbaren. De identiteitscommissie wil er een
vredesfeest van maken en het religieuze aspect een kleinere
rol geven, zodat het feest van iedereen wordt. Het bestuur
wil juist de christelijke component benadrukken. Wat doen
we bij een dergelijk geschil? Is een compromis mogelijk?
En is, in diezelfde casus, een leraar die uit het openbaar
onderwijs komt verplicht om meer aandacht te geven aan
de religie in voorliggende gevallen als het bestuur dat wil?
Het lijkt mij goed om in voorliggende gevallen de wezenlijke
kenmerken van het openbaar onderwijs te laten prevaleren,
zoals de heer Bisschop zonet mijn amendement op stuk nr.
15 al correct toelichtte.

De heer Bisschop omschrijft het correct. Hij houdt vast aan
de klassieke interpretatie van de vrijheid van onderwijs: de
vrijheid om een school te stichten en daarbij ook een
deurbeleid te voeren. Ik wil het graag moderniseren. De SP
is een progressieve, moderne partij. Ik wil graag naar de
eenentwintigste eeuw toe en de scholen openzetten voor
alle kinderen. En verder houden we binnen die scholen
maximale vrijheid om het onderwijs vorm te geven. Alleen,

Ten slotte. Bij de aanstelling van personeel kan dit wetsvoorstel tot problemen leiden. Leraren uit het openbaar onderwijs gaan bijvoorbeeld als zij onder een bijzonder bestuur
komen te vallen, onder het civiel recht vallen. Dat leidt tot
wijzigingen met betrekking tot opslag, transitievergoedingen
en bovenwettelijke regelingen. Kan een en ander leiden tot
een minder goede arbeidsrechtelijke positie voor een leraar
uit het openbaar onderwijs die onder een bijzonder

Tweede Kamer

14 december 2016
TK 35

De voorzitter:
De avond is nu nog niet ten einde, dus nu gaat de heer Van
Dijk nog even antwoord geven op de vraag. Daarna gaan
we weer verder met het debat. Ik begrijp dat uw collega's
zich al hebben aangesloten bij uw gesprek, dus dat wordt
nog leuk.

Vereenvoudiging samenwerkingsschool

35-15-8

schoolbestuur gaat werken, en andersom? Leraren uit het
openbaar onderwijs kunnen hun aanstelling, die vergelijkbaar is met die van een ambtenaar, kwijtraken. Levert dat
mogelijk problemen op? Is dit ook besproken met betrokken
partijen als de vakbonden? Dank u wel.
De heer Bruins (ChristenUnie):
Kan de heer Van Dijk mij uitleggen hoe ik zijn uitspraak dat
in geval van geschillen, conflicten of dilemma's het openbare karakter moet prevaleren, kan rijmen met zijn oproep
dat deze wet een non-discriminatoir karakter moet hebben?
De heer Jasper van Dijk (SP):
Ja. Ik legde de casus zonet voor. Stel dat een homoseksuele
leraar solliciteert bij een samenwerkingsschool en men tot
de conclusie komt dat hij niet past bij die school. Dan zegt
mijn partij: dat vind ik ongepast, want ik wil niet kijken naar
iemands seksuele voorkeur maar naar iemands kwaliteit.
Het moet een goede leraar zijn; het andere vind ik niet
relevant.
De heer Bruins (ChristenUnie):
Het is al heel kwalijk dat de heer Van Dijk hier suggereert
dat gelovigen tegen homo's zijn en niet-gelovigen voor
homo's, maar die laat ik even zitten. Daarvoor is het te laat
op de avond. Maar nogmaals: hoe kan de heer Van Dijk
beweren dat iets non-discriminatoir is als hij het openbare
karakter laat prevaleren boven een bijzonder karakter? Dan
ben je dus heel bewust aan het discrimineren. Dan zeg je:
iets wat areligieus is, gaat voor iets wat religieus is. Dat is
gewoon discriminatie. Dat is niet non-discriminatoir. Dan
kan de heer Van Dijk heel hoogdravend en modern klinken,
maar dat is gewoon discriminatie.
De heer Jasper van Dijk (SP):
Ik zeg niet dat christelijke partijen tegen homo's zijn; allerminst. Ik stel wel vast dat er regels zijn die mogelijkheden
bieden aan bijzondere scholen om voorkeuren uit te spreken
voor het personeel. Gelukkig heeft de Kamer het wetsvoorstel enkelefeitconstructie aangenomen, dat die mogelijkheden vermindert. Ik wil niet dat dat soort zaken een rol spelen
in dergelijke geschillen. Dat is lastig voor de heer Bruins,
maar je moet een keuze maken. Welke vorm van discriminatie prevaleert? Geef je de school het recht om zijn personeel te kiezen of zeg je "wij doen dat niet"?
De voorzitter:
Ik heb niet het idee dat het hier om een onduidelijkheid
gaat, maar meer om een verschil van mening.
De heer Bruins (ChristenUnie):
Ik wil dit even wegtrekken van dit specifieke voorbeeld,
want daarmee zet de heer Van Dijk twee soorten discriminatie tegenover elkaar. Ik heb het heel simpel over de vraag
of het kerstfeest een kerstfeest wordt of een lichtfeest.
Waarom prevaleert dan het openbare karakter boven het
religieuze karakter? Waarop baseert de heer Van Dijk dat?
Dat snap ik gewoon echt niet.

Tweede Kamer

Vereenvoudiging samenwerkingsschool

De voorzitter:
Laatste poging, mijnheer Van Dijk. Daarna voegt u het toe
aan het goede gesprek, zo zou ik zeggen.
De heer Jasper van Dijk (SP):
Omdat het onderwijs een publieke zaak is die wij met z'n
allen betalen. Als je een samenwerkingsschool hebt, voeg
je twee scholen bij elkaar en twee soorten leerlingen:
openbare en bijzondere, om het zo maar even te zeggen.
Op dat moment vind ik dat het openbare karakter van de
school moet prevaleren, bijvoorbeeld zodat alle leerlingen
worden toegelaten. Het zou toch vreemd zij als er op een
samenwerkingsschool, waar ook een openbare school bij
betrokken is, alsnog een leerling geweigerd kan worden?
Dat moeten wij toch niet meer hebben in deze tijd?
De voorzitter:
Nee, mijnheer Bruins. Nu gaan we echt naar mevrouw
Ypma. Ik geloof dat een van uw collega's nog verder wil
doorgaan op dit punt. Anders loopt het uit de hand.
Mevrouw Ypma (PvdA):
Dat zal ik ook doen op dit punt, maar met een net iets
andere insteek. Ik begrijp wat collega Van Dijk wil regelen
met zijn amendement over de toelating. Maar dit punt gaat
over een conflict waarbij het openbare karakter prevaleert
en het bijzondere karakter dus ondergeschikt wordt
gemaakt. Is de heer Van Dijk niet bang dat scholen daardoor
strategisch gaan denken en dat dit juist heel verkeerd kan
uitpakken, namelijk dat ze niet beginnen aan zo'n samenwerkingsschool?
De heer Jasper van Dijk (SP):
Dat vind ik heel speculatief. Ik vind dat wij daar niet huiverig
voor moeten zijn. Het mag duidelijk zijn dat de SP graag
een discussie wil voeren over artikel 23. Dat artikel hoeven
wij niet vandaag af te schaffen, maar wij willen het graag
moderniseren. De samenwerkingsschool is natuurlijk een
prachtig fenomeen om die discussie aan te gaan. De bijzondere scholen blijven. De openbare scholen blijven. En de
staatssecretaris stelt voor om daartussen ook samenwerkingsscholen te zetten. De vraag is welke denominatie,
welke onderwijsvisie, dan prevaleert.
Mevrouw Ypma (PvdA):
Ik ben net zo'n fervent voorstander van de samenwerkingsscholen als de heer Van Dijk. Juist daarom wil ik niet dat
daarop wordt geanticipeerd, dat er strategisch wordt
gedacht en dat scholen door dit amendement minder snel
geneigd zijn om een samenwerkingsschool op te richten.
Ze kunnen dan denken dat ze net zo goed een openbare
school kunnen worden, omdat dat karakter prevaleert boven
het bijzondere karakter.
De heer Jasper van Dijk (SP):
Dat lijkt mij een uitstekend idee.

14 december 2016
TK 35

35-15-9

De heer Rog (CDA):
De heer Van Dijk claimt hier een groot voorstander van deze
wetswijziging te zijn, maar zijn betoog zal niet leiden tot
meer draagvlak daarvoor. De scholen die op dit moment
informeel of formeel samenwerken — er zijn zelfs scholen
waarvan de vertegenwoordigers op dit tijdstip nog op de
publieke tribune zitten — doen dat uit de overtuiging om
elkaar op te zoeken. Wat de heer Van Dijk doet, is aan de
voorkant een grote controverse schetsen. Daarbij zegt hij
ook meteen dat hij de scheidsrechter is die zegt dat de
openbaren altijd gelijk hebben. Dan komt hij met een soort
redenering, namelijk dat die belasting betalen. Dat doen
we allemaal met elkaar en dus hebben zij per definitie gelijk.
Kan de heer Van Dijk dat nou nog eens uitleggen? Betalen
de ouders van wie de kinderen voorheen in het bijzonder
onderwijs zaten, geen belasting? Wat is de relatie met het
morele gelijk dat de heer Van Dijk wil neerleggen bij het
openbare deel van de samenwerkingsschool? Kan hij dat
nog eens uitleggen?
De heer Jasper van Dijk (SP):
Ik zie de heer Bruin zo heftig knikken dat ik bijna denk dat
de vraag van hem afkomstig is. Dat is echter ondenkbaar.
De voorzitter:
Het zou in elkaars verlengde kunnen liggen.
De heer Jasper van Dijk (SP):
Ja, zo is het. Het punt is dat de bijzondere scholen privileges
hebben die openbare scholen niet hebben. Ze kunnen bijvoorbeeld een toelatingsbeleid hanteren. Ik vind het gek
dat, als wij een bijzondere school financieren, die dan het
recht heeft om te zeggen: die leerling mag wel naar binnen,
maar die leerling mag niet naar binnen. Dan denk ik: hè?
Het is algemeen bekostigd en dan moet het ook algemeen
toegankelijk zijn.
De heer Rog (CDA):
Mijn vraag ging daar helemaal niet over. Mijn vraag ging
over het feit dat de heer Van Dijk aan de voorkant eigenlijk
in dat goede huwelijk van de samenwerkingsschool loopt
te stoken. Hij stelt daarbij aan de voorkant vast dat, als het
gaat om keuzes, de openbare school per definitie gelijk
heeft. Hij zegt dan iets over belasting wat ik niet kan volgen.
Dat mag hij uitleggen. De heer Van Dijk begint de hele tijd
over artikel 23 en het afschaffen van bijzonder onderwijs,
maar daar hebben we het helemaal niet over. Ik wil een
antwoord op de vraag wat zijn grond is om te menen dat
in zo'n organisatie die samengaat het openbare karakter
altijd prevaleert. Wat is het argument?
De heer Jasper van Dijk (SP):
Volgens mij heb ik dat glashelder uitgelegd. Ik heb drie
casussen aan de staatssecretaris voorgelegd. Laten we niet
zo argwanend zijn. Laten we ervan uitgaan dat die openbare
en die bijzondere school het in 80% of 90% van de gevallen
met elkaar eens worden over het feit dat ze goed onderwijs
willen geven. Er zijn natuurlijk discussiepunten. Ik heb een
paar punten genoemd, zoals de kerstviering of de homoseksuele leraar, waarover discussie kan ontstaan. Mijn partij
zegt dat dan de openbare school zou moeten prevaleren.

Tweede Kamer

Vereenvoudiging samenwerkingsschool

De voorzitter:
Hartelijk dank. Dan gaan we vervolgens luisteren naar de
heer Van Meenen. Hij staat te trappelen om zijn bijdrage te
leveren. Ga uw gang.

De heer Van Meenen (D66):
Voorzitter. Voor ik aan mijn bijdrage begin, kan ik niet
nalaten om even in te gaan op de verontwaardiging die de
heer Rog hier tentoonspreidt. Ook ik ben het niet eens met
de heer Van Dijk als hij zegt dat het openbare karakter op
voorhand altijd moet prevaleren. De heer Rog heeft hier
een halfuur geleden echter gesteld dat het bestuurlijk
samengaan nooit onder een openbaar bestuur kan. Dan
zou het bijzondere moeten prevaleren. Meten met twee
maten is de heer Rog dus niet geheel vreemd.
De voorzitter:
Dit vraagt om een reactie.
De heer Rog (CDA):
Ja, dit is uitlokking. Misschien kan de heer Van Meenen zijn
bijdrage dan beginnen door eens te reflecteren op het
grondwettelijke karakter en de grondwettelijke borging van
het openbaar en het bijzonder onderwijs en waarom hij
denkt — in weerwil van allerlei onderwijsjuristen, de Raad
van State, de Onderwijsraad, et cetera — dat een samenwerkingsschool onder openbaar bestuur wél een fantastisch
idee is. Het zou aardig zijn als de heer Van Meenen, in plaats
van verwijten te maken, daar dan eens uitleg over geeft.
Hoe ziet hij dat voor zich?
De heer Van Meenen (D66):
Ik verwijt helemaal niemand iets. Ik constateer alleen dat
het laten prevaleren van het één boven het ander in het ene
geval aanleiding is om een collega stevig te bevragen en
het in het andere geval vanzelfsprekend is dat het bijzondere
prevaleert, al dan niet ondersteund door de Grondwet. Dat
ga ik hier verder niet uitwerken, want daarvoor ontbreekt
het mij aan tijd. Ik heb er voldoende over gezegd, want in
mijn ogen kan het in ieder geval ...
De voorzitter:
Mijnheer Rog, één moment. We hebben hier een wetsvoorstel. Ik vind, ook gezien het uur op de avond, dat we ons
primair daarop moeten richten. Uitgebreide algemene verhandelingen over dit ontzettend belangrijke onderwerp vind
ik op dit moment echt niet aan de orde. Maak uw vraag iets
specifieker dan te vragen naar een algemene uiteenzetting.
De heer Rog (CDA):
Dat zal ik doen, maar het is de heer Van Meenen die uit het
niets hierover begint.
De voorzitter:
Daarom heb ik u ook een interruptie toegestaan.

14 december 2016
TK 35

35-15-10

De heer Rog (CDA):
De heer Van Meenen heeft mij geïnterrumpeerd met de
vraag waarom wij dan een amendement hebben ingediend
dat regelt dat een school met een bijzondere karakter onder
een bijzonder bestuur prima een samenwerkingsschool kan
zijn. Kan de heer Van Meenen aangeven waarom hij meent
dat een samenwerkingsschool uitstekend onder openbaar
bestuur zou kunnen staan? Gaat dat niet tegen de Grondwet
in?

De heer Van Meenen (D66):
Laat hem nu maar extra snel lopen, want ik ga het kort
houden.

De heer Van Meenen (D66):
Dat zijn twee verschillende dingen. Als twee scholen wensen
samen te gaan en zij ervoor kiezen om dat hetzij onder een
bijzonder bestuur hetzij onder een openbaar bestuur te
doen, kan dat uitstekend functioneren. Dat staat namelijk
volkomen los van de Grondwet. Of het goed functioneert,
is alleen maar afhankelijk van de manier waarop mensen
die samenwerking lokaal vormgeven. Daarbij doet de
Grondwet er totaal niet toe.

Samenwerking tussen scholen kan zeer wenselijk zijn, bijvoorbeeld in krimpgebieden als er niet genoeg leerlingen
zijn om meerdere scholen open te houden. Maar wat D66
betreft gaat het niet alleen om krimpgebieden. De regering
wil alleen in uitzonderingssituaties de samenwerkingsschool
mogelijk maken en dat doet zij door een zogenoemd continuïteitscriterium in te stellen: een samenwerkingsschool
mag alleen ontstaan als de continuïteit in het geding is. Dat
wordt vastgesteld op basis van eenvoudige formules. Ik
noem er maar eentje: de opheffingsnorm plus 67,797 min
0,339 maal de opheffingsnorm. Uiteraard! Zo moet het ooit
bedoeld zijn geweest door degenen die artikel 23 in
gedachten hadden. Dat zijn de manieren waarop je het
kwaad buiten de deur houdt, om het zo maar te zeggen.

Het argument van de heer Rog om dit niet mogelijk te
maken ís de Grondwet. Van wat artikel 23 van de Grondwet
allemaal wel of niet mogelijk maakt, kun je van alles vinden.
Daar zullen we ook nog wel van alles van vinden, maar mijn
stelling is al veel langer dat nogal wat mensen de afgelopen
eeuw er met de vrijheid van onderwijs vandoor zijn gegaan.
Die mensen hebben zichzelf die vrijheid toegeëigend, zoals
zojuist wel bleek in het debat over de toelating. Ik heb het
al vaker gezegd: van wie is nu eigenlijk die vrijheid van
onderwijs? Mijn stelling is en blijft: die is van de ouders.
De heer Jasper van Dijk (SP):
Ik wil dan wel graag weten hoe D66 hierin staat. Naar mijn
weten staat die partij dichter bij de SP dan bij het CDA als
het gaat om artikel 23, maar misschien zit ik er naast.
Ik heb een casus gegeven. Stel dat een samenwerkingsschool na een heftige discussie besluit om in de lessen
meer aandacht aan het kerstverhaal, de geboorte van de
Here Jezus, te besteden en daar zit ook een openbare leraar
die niet zo veel op heeft met het geloof. Wat is dan de
oplossing van uw partij als er in meerderheid wordt besloten: openbare leraar u moet daar meer aan gaan doen?
De heer Van Meenen (D66):
Ik kom in mijn bijdrage nog terug op de geschillenbeslechting in het geval van een samenwerkingsschool, niet speciaal op deze casus maar wel meer in het algemeen. Als de
heer Van Dijk mij dat toestaat, vertel ik eerst mijn verhaal.
Als er dan nog een vraag leeft, zal ik die graag beantwoorden.
Overigens vond ik zijn casus — zo heb ik het geleerd: eén
casus, twee casus — zeer verhelderend. Ik ben benieuwd
naar de antwoorden van de staatssecretaris.
Voorzitter, ik ben blij dat mijn tijd nog steeds stilstaat. Een
grote service!
De voorzitter:
Ik ga hem nu weer laten lopen.

Tweede Kamer

Vereenvoudiging samenwerkingsschool

Voorzitter. D66 is positief over het voorliggende wetsvoorstel. Het maakt samenwerking tussen scholen makkelijker
dan die nu is. Tegelijkertijd blijft het ruimte bieden aan de
mogelijkheid om als school te kiezen voor een zekere
identiteit. Dat is wat D66 betreft pas echt vrijheid van
onderwijs.

De voorzitter:
Mijnheer Bruins, ik zie dat u wilt interrumperen. De heer
Van Meenen heeft echter voor maar vijf minuten ingeschreven. Vindt u het goed dat we hem eerst zijn betoog laten
afronden? Zo ja, dan stel ik u daarna als eerste in de gelegenheid om te interrumperen.
De heer Van Meenen (D66):
Jammer, jammer!
De voorzitter:
U kunt het niet altijd zo hebben als u wilt, mijnheer Van
Meenen.
De heer Van Meenen (D66):
Nee!
Een protestant-openbare school, om maar een combinatie
te noemen, mag alleen uit een fusie ontstaan en niet
gesticht worden. Ik blijf het niet van deze tijd vinden, want
waarom zou je een dergelijke school per se niet willen?
Waar zit die weerstand? Is dat het beschermen van de eigen
zuil? De mogelijkheid om een dergelijke school te stichten,
is toch ook vrijheid van onderwijs? D66 wil deze onnodige
belemmering voor scholen om samen te werken graag
wegnemen. De SP heeft een amendement ingediend om
onder andere het continuïteitscriterium uit dit wetsvoorstel
te schrappen. Wij zullen dit amendement van harte steunen.
Nogmaals, dat geldt niet voor het amendement waarin het
openbare karakter op voorhand prevaleert.
Vervolgens enkele opmerkingen over de rolverdeling tussen
het openbaar en het bijzonder onderwijs en de uiteindelijke
doorzettingsmacht. Ook hierover is een flink aantal amendementen ingediend. Wat gebeurt er als er een conflict
ontstaat tussen de identiteitscommissie, de gemeente, de

14 december 2016
TK 35

35-15-11

overkoepelende schoolbesturen en het bestuur van de
samenwerkingsschool zelf, bijvoorbeeld omdat het onderwijs niet openbaar genoeg is of juist niet bijzonder genoeg?
Overigens wil ik dit probleem niet groter maken dan het is.
Bij de huidige informele samenwerkingsscholen ervaart
men op dit punt gelukkig geen problemen. Ook de regering
laat dit graag aan de scholen, via een door henzelf vorm te
geven geschillenprocedure. Voor een goed evenwicht tussen openbaar en bijzonder onderwijs in de samenwerkingsschool lijkt mij dit een terechte keuze.
Dat is meteen het antwoord op de vraag van de heer Van
Dijk. Laten wij ervoor zorgen dat scholen komen tot een
geschillenprocedure. Laten de scholen hun eigen geschillen
beslechten en laten wij dat niet op voorhand of achteraf in
deze Kamer doen. Toch zou het goed zijn om dit goed te
monitoren, zeker als de keus voor openbaar onderwijs
hierdoor in de knel komt. Ik vraag de staatssecretaris of hij
van plan is op dit punt een vinger aan de pols te houden.
Mijn fractie zal voor het wetsvoorstel stemmen. Echter, wat
ons betreft mag de vrijheid om samen te werken nog groter
worden. In de nabije toekomst zullen wij daaraan blijven
werken.
De voorzitter:
Er is nog een vraag van de heer Bruins.
De heer Bruins (ChristenUnie):
Ik heb gesmuld van de formule: opheffingsnorm + 67,797
- 0,339 x opheffingsnorm. Die formule is fantastisch. Complimenten aan de medewerkers van het ministerie! Die
formule komt prachtig uit op 200 bij een opheffingsnorm
van 200.
De heer Van Meenen (D66):
Fantastisch.
De heer Bruins (ChristenUnie):
Ja, als bèta's — een zeldzame diersoort hier in de Kamer
— onder elkaar moet dat kunnen. Ik heb een amendement
ingediend waarin deze ingewikkelde formule wordt
geschrapt en waarin wordt gezegd: onder de 60 mag het
gewoon. Dit betekent dat wij in krimpgebieden meer ruimte
geven dan er nu is en dat wij in de dichtbevolkte gebieden
minder ruimte geven. Door die prachtige formule, waar wij
zo van smullen, wordt een derde van de scholen in Nederland straks de gelegenheid gegeven om een samenwerkingsschool te worden, ook als er geen dreiging van opheffing
is. Vindt de heer Van Meenen dat er dan nog steeds sprake
is van een uitzonderingssituatie en dat deze wet voldoet
aan de Grondwet?
De heer Van Meenen (D66):
Wat een uitzonderingssituatie is, is geen objectief
omschreven begrip. Het gaat mij erom — de heer Bruins
zegt het volkomen juist — dat er gelegenheid is om dat te
doen in de situatie die het kabinet voorstelt. Er is geen
verplichting om dat te doen. Er is geen enkele school in
Nederland die door dit wetsvoorstel verplicht wordt om
een samenwerkingsschool te worden. Dat is een vrijheid.

Tweede Kamer

Vereenvoudiging samenwerkingsschool

Het gaat mij erom dat de keuze om al of niet een samenwerkingsschool te worden, berust bij de ouders van die school.
Dat houd ik hier staande en daar heb ik geen continuïteitscriterium voor nodig. Daar heb ik alleen maar het criterium
voor nodig dat degenen voor wie die school bestaat, het
willen. Als overheid moeten wij daar heel ver van blijven.
De heer Bruins (ChristenUnie):
Ik ben het met de heer Van Meenen eens dat je erover kunt
discussiëren tot waar deze wet nog voldoet aan de Grondwet. Zoals de formule nu is, leidt die tot de mogelijkheid
voor een derde van de scholen om een samenwerkingsschool te worden. Wat is dan de smaak, de inschatting van
de heer Van Meenen? Praten wij dan nog over uitzonderingen? Of hebben wij te maken met een wet die in strijd is
met de Grondwet?
De heer Van Meenen (D66):
Ik ben geen jurist. De heer Bruins zei het al. Ik ben maar
een eenvoudige wiskundige, dus ja, wat is een uitzondering?
We hebben al vastgesteld dat het niet met een schaartje te
knippen is. Ik begrijp heel goed de vraag van de heer Bruins.
Als ik zou zeggen: het is in strijd met de Grondwet, dan zitten we hier een niet-deugdelijk wetsvoorstel te behandelen.
Ik ga niet zo ver. Ik denk dat het wetsvoorstel een uitstekend
wetsvoorstel is, dat uitstekend kan functioneren in de
praktijk van ons land, en dat eigenlijk de vrijheid van
onderwijs in zekere mate weer teruggeeft aan degenen aan
wie die toebehoort, en dat zijn niet de bestuurders in krijtstreeppakken die bepalen welke leerling al dan niet toelaatbaar is. Nee, het zijn gewoon de ouders van kinderen in dit
land.

De heer Bisschop (SGP):
Voorzitter. Ik begrijp dat ik nu echt op achterstand sta, want
ik kom hier in mijn krijtstreeppak en dan weet je het wel.
Dan is het oordeel van mijn collega helder.
Na jaren intensief debat is er een breed draagvlak voor
ontstaan om in 2006 de Grondwet te wijzigen om een
samenwerkingsschool mogelijk te maken. Het draagvlak
daarvoor kon ontstaan door het vertrouwen erin dat die
oplossing enkel voor noodsituaties bedoeld was. Zo is het
ook in de wet geregeld. Helaas is het uitzonderlijke karakter
van de samenwerkingsschool in dit wetsvoorstel verdwenen. Door dit wetsvoorstel komt maar liefst een derde van
alle scholen in aanmerking om samenwerkingsschool te
worden. Mijn vraag is: rust op de wetgever niet de verantwoordelijkheid om bij voorbaat te voorkomen dat duizenden
scholen hiervoor in aanmerking komen? Dat is immers feitelijk een aantasting van het duale stelsel zoals wij dat
kennen — een stelsel dat zijn waarde heeft bewezen en dat
jaar in, jaar uit zijn resultaten oplevert — en wat mij betreft
ook de daarmee samenhangende vrijheid van onderwijs.
De bedoeling van de Grondwet is in dit geval volgens de
Raad van State glashelder. Juist omdat de Raad van State
altijd terughoudend is in zijn oordelen, is het wel heel
opmerkelijk dat de Raad van State hierover het advies
"strijdig met de Grondwet" heeft gegeven. Spanning met
de Grondwet wordt in de advisering door de Raad van State
wel vaker geconstateerd, maar hierbij wordt zelfs gesproken

14 december 2016
TK 35

35-15-12

van strijdigheid met de Grondwet. Dan kan de regering toch
niet volstaan met de opmerking dat zij dat anders ziet? Heeft
de wetgever dan niet de plicht om te zoeken naar een betere
overeenstemming met de uitgangspunten van de Grondwet?
Voor de SGP ligt de kern van dit debat in het cruciale criterium van de continuïteit. De bedoeling van de Grondwet is
duidelijk, ook volgens de Raad van State en andere experts:
de dreiging van opheffing moet het gevolg zijn van de
ontwikkeling in leerlingaantallen. Dat is in dit wetsvoorstel
niet meer het geval. De regering trekt een rookgordijn op,
met permissie, door nog steeds de term "continuïteit" te
gebruiken, maar de invulling ervan te verbreden. Ook de
visie van bestuurders op de wenselijkheid van een fusie
kan bijvoorbeeld een belangrijke rol gaan spelen. Een school
die zonder vuiltje aan de lucht ruim boven de opheffingsnorm leeft, mag gewoon een samenwerkingsschool worden.
Waarom wordt die scholen geen strobreed in de weg
gelegd? Daarin ligt immers juist de strijdigheid met het
uitgangspunt dat in de Grondwet verankerd is en dat ook
de Raad van State signaleert. Hoe is dit te rijmen met de
stelling voortvloeiend uit de Grondwet dat onnodige
mogelijkheden zo veel mogelijk moeten worden uitgesloten,
ook al omwille van de diversiteit in het aanbod?
Nu het externe toezicht op het bevoegd gezag met betrekking tot de identiteit grotendeels vervalt, gaat het bewaken
van die identiteit vooral rusten op de schouders van de
identiteitscommissie. De wettelijke garanties voor het
behoud van openbaar en bijzonder onderwijs door deze
commissie moeten daarom wat ons betreft toereikend zijn.
Het wetsvoorstel bepaalt enkel dat er sprake moet zijn van
een evenwichtige samenstelling van de identiteitscommissie
en wat ons betreft is dat een mooie norm om te beginnen.
Van groot belang is echter vooral dat de leden van de
commissie die zijn benoemd ten behoeve van het openbaar
onderwijs dan wel van het bijzonder onderwijs bij beslissingen over dat onderwijs een — zo heet het nu eenmaal in
juridische termen — "overheersende invloed" hebben. Dat
staat nu juist niet in het voorstel. Ik heb daarom een
amendement ingediend op stuk nr. 14, waarop ik graag een
reactie zou ontvangen. Dit amendement borgt de diversiteit
binnen de samenwerkingsschool en geeft de identiteitscommissie veel meer speelruimte dan alleen de ruimte om óf
het bij meerderheid door te zetten óf naar een geschillencommissie te gaan.
De regering laat de rol van de identiteitscommissie over
aan betrokkenen. In ieder geval is duidelijk dat de commissie slechts een adviesstatus moet krijgen. Die bescheiden
invulling is gekozen omdat de regering het bevoegd gezag
niet voor de voeten wil lopen. Die vrijheid klinkt ons doorgaans als muziek in de oren, maar het is juist in het geval
van de samenwerkingsschool de vraag of dit de beste
oplossing is. Als wij al eenmaal de samenwerkingsschool
willen, is het zaak dat de belangen van beide kanten, van
de verschillende denominaties, goed en stevig geborgd
zijn. In dat licht vindt de SGP een adviesstatus en een
onzeker resultaat van geschillenbeslechting eigenlijk te
mager.
De samenwerkingsschool is algemeen toegankelijk. Dat
maakt het expliciete amendement dat de heer Van Dijk op
dit punt heeft ingediend op zich al overbodig. De SGP
begrijpt dit uitgangspunt, omdat leerlingen toegelaten

Tweede Kamer

Vereenvoudiging samenwerkingsschool

worden tot de school als zodanig en niet tot openbaar of
bijzonder onderwijs in die school. Om te verzekeren dat alle
leerlingen openbaar onderwijs kunnen ontvangen moet
toelating gegarandeerd zijn. Tegelijk blijft de mogelijkheid
van exclusief bijzonder onderwijs binnen die school
bestaan. Kan de regering bevestigen dat de visie op de
toegankelijkheid van de samenwerkingsschool niet is veranderd ten opzichte van de huidige wet?
Tot slot: het wetsvoorstel gaat uit van de vooronderstelling
dat ouders met een formele samenwerkingsschool beter
af zouden zijn dan met een informele samenwerkingsschool.
Die veronderstelling is wat ons betreft aanvechtbaar, omdat
de samenwerkingsschool hoe dan ook een ingewikkelder
instructie blijft, in theorie en in de praktijk, dan de normale
school. De samenwerkingsschool is eigenlijk een onmogelijke mogelijkheid, die juridisch gezien altijd spanningen
blijft oproepen. Het zal juridisch gezien altijd enigszins
schuren. Het is een oplossing in situaties waarin je eigenlijk
niets anders kunt. Kan de staatssecretaris bevestigen dat
de inzet van betrokkenen er primair op gericht moet zijn
om bij voorkeur andere oplossingen te vinden dan de formele samenwerkingsschool? Dat scholen overigens juist
met terugwerkende kracht ruime mogelijkheden geboden
wordt tot het vormen van samenwerkingsscholen, vindt de
SGP toch een enigszins merkwaardig gebaar, en ook niet
gewenst.
Voorzitter, ik wilde het om des tijds wille hier maar bij laten.
Ik zie dat een collega al vertrokken is, en ik zal ook zo vertrekken, want ik moet de laatste trein halen.
De voorzitter:
De laatste trein gaat inderdaad snel. Wij gaan kort naar de
heer Van Dijk.
De heer Bisschop (SGP):
Houd hem kort, hè!
De voorzitter:
Ik verzoek u beiden om het kort te houden. Dan gaat het
vast nog lukken met die laatste trein.
De heer Jasper van Dijk (SP):
U brengt me nu in gewetensproblemen, want nu zou door
mijn interruptie de heer Bisschop zijn trein missen ...
De voorzitter:
U kunt het heel kort, en de heer Bisschop ook.
De heer Bisschop (SGP):
Als u nu doorgaat ...
De heer Jasper van Dijk (SP):
Ik ga snel door. Ik wilde de heer Bisschop graag vragen wat
hij zonet beoogde met zijn vraag aan de staatssecretaris:
blijft het bijzondere karakter in de samenwerkingsschool
wel in stand, ook als het gaat om het toelatingsbeleid? Wat
bedoelde hij daarmee?

14 december 2016
TK 35

35-15-13

De heer Bisschop (SGP):
Een leerling wordt toegelaten tot de samenwerkingsschool,
maar een samenwerkingsschool kan verschillende accenten
hebben. Afhankelijk van de identiteit van onderdelen van
zo'n school, kan een leerling daar heel goed bij passen of
juist minder goed. Ik denk dat je, redenerend vanuit de
vraag waarmee een leerling het best gediend is, pedagogisch ruimte moet houden om daar keuzes in te maken. Dat
is eigenlijk de kern van mijn vraag.
De heer Jasper van Dijk (SP):
Maar kunnen die keuzes impliceren dat het bijzondere deel
binnen de samenwerkingsschool zegt: wij willen toch graag
leerlingen hebben die in onze grondslag passen en die dat
actief onderschrijven? Dan is mijn amendement namelijk
allerminst overbodig.
De heer Bisschop (SGP):
Dat zal zich niet vaak voordoen. Het ligt niet voor de hand
dat juist dat type school, met een sterke eigen identiteit,
overstapt op een samenwerkingsschool. Dat dit een aspect
is van het inrichten van het onderwijs is onmiskenbaar. Wat
ons betreft, moet dit ook niet veranderen.

Mevrouw Straus (VVD):
Voorzitter. Waar de leerlingenaantallen kleiner worden,
heeft dit ingrijpende gevolgen voor het onderwijs. Het is
niet alleen jammer als dit ertoe leidt dat scholen, soms met
een lange traditie, dreigen te verdwijnen, maar ook voor
ouders en leerlingen verschralen daardoor de keuzemogelijkheden in het onderwijsaanbod. Discussies in de Tweede
Kamer over krimp in het onderwijs hebben de afgelopen
periode al tot een aantal aanpassingen en flexibiliseringen
van regelgeving geleid. Onderwijswetgeving kent vaak haar
oorsprong in een tijd dat de bevolking in Nederland groeide,
maar dit is anno 2016 niet meer het geval. Om ieder kind
de kans te kunnen bieden, moet ons onderwijs toekomstbestendig zijn, ook in gebieden waar de leerlingenaantallen
kleiner worden en het voortbestaan van een school dus ter
discussie komt te staan. De VVD is dan ook blij dat wij de
afgelopen jaren al een aantal stappen hebben gezet, waarbij
wij de enorme uitdaging om krimp, kwaliteit en keuzevrijheid met elkaar in balans te houden, onderkend hebben.
De discussie van vanavond past wat mij betreft in deze lijn.
De afgelopen jaren hebben wij onder andere regelmatig
gesproken over fusie en de regels die daarmee samenhangen. Binnenkort spreken wij hier weer over. Een fusie is
niet altijd een oplossing omdat daarmee ook de identiteit
van de scholen verloren kan gaan. Een mogelijkheid om
samen te gaan maar daarbij toch de verschillen in identiteit
van de scholen te behouden, is de zogenaamde samenwerkingsschool waarbij twee verschillende scholen onder één
dak samengaan. Sinds 2011 is het al mogelijk om zo'n
samenwerkingsschool te creëren, maar de voorwaarden
daarvoor zijn zo strikt dat er in de praktijk nauwelijks gebruik
van wordt gemaakt. Er zijn echter wel steeds meer informele
vormen van samenwerking. Men wil dus wel samenwerken
en dat is winst, zeker in krimpgebieden, maar het zijn de
knellende voorwaarden die nu aan de samenwerkingsschool
gesteld worden, die scholen in de weg zit. Dat is jammer.
Bij informele samenwerking is er namelijk geen zekerheid

Tweede Kamer

Vereenvoudiging samenwerkingsschool

dat de verschillen in identiteit van de samenwerkingspartners ook op de lange termijn behouden blijven. De keuzevrijheid voor ouders om de school met de identiteit te kiezen
die het beste bij hun kind past, gaat verloren.
In krimpregio's zou de formele samenwerkingsschool dus
een oplossing kunnen zijn om het onderwijs niet verder te
verschralen en de keuzevrijheid van ouders overeind te
houden. De versoepeling die nu wordt voorgesteld maakt
de verhouding tussen openbaar en bijzonder onderwijs
evenwichtiger. Het openbare bestuur kan op dit moment
alleen maar meewerken aan de vorming van een samenwerkingsschool door een van haar scholen af te staan aan
het bijzonder bestuur. In de nieuwe situatie mag het ook
het openbare bestuur het bevoegd gezag van een samenwerkingsschool zijn. In het licht van de motie die ik in september 2014 heb ingediend om de handelingsmogelijkheden tussen bijzonder en openbaar onderwijs meer gelijk te
trekken, ben ik blij met dit voorstel.
Ik heb nog wel nog een aantal vragen. De eerste gaat over
de identiteitscommissie. De statuten van het bevoegd gezag
of het schoolbestuur voor zover die betrekking hebben op
de identiteitscommissie en eventuele wijzigingen daarvan
hebben de instemming van de gemeenteraad nodig. Daarnaast moet het samenwerkingsbestuur jaarlijks verslag
uitbrengen aan de gemeenteraad. Waarom is ervoor gekozen om het samenwerkingsbestuur voor dit verslag verantwoordelijk te maken en niet de identiteitscommissie zelf?
Wat zijn vervolgens de bevoegdheden van de gemeenteraad
ten aanzien van dit verslag? Is er wel voldoende kennis bij
de leden van de gemeenteraad om dit goed te kunnen
beoordelen? Graag een reactie van de staatssecretaris.
In het wetsvoorstel worden de normen waaronder de
samenwerkingsschool gerealiseerd mag worden, versoepeld. Het is niet meer zo dat een school onder de opheffingsnorm moet zitten alvorens er mag worden samengewerkt.
Reeds als er sprake is van dreigende discontinuïteit mag
formele samenwerking geïnitieerd worden. Dat is nu
vormgegeven in een formule. Die is al eerder aan de orde
geweest, dus die zal ik niet herhalen. In hoeverre kunnen
scholen hier voldoende mee uit de voeten? Wat waren op
dit punt bijvoorbeeld de reacties uit de praktijk die opgehaald zijn bij de totstandkoming van dit wetsvoorstel?
Er ligt nu ook nieuwe regelgeving op de plank om te komen
tot meer ruimte voor nieuwe scholen. Met name de categorie "algemeen bijzonder" is momenteel een verzamelrichting
en is toe aan vernieuwing en verbreding. Ik vraag de
staatssecretaris of in deze regelgeving voor de samenwerkingsschool ook al rekening is gehouden met de eventuele
nieuwe scholen die ontstaan. In hoeverre kunnen zij in de
toekomst ook samenwerkingsscholen vormen?
Mijn laatste vraag aan de staatssecretaris is waarom hij
geen wetsevaluatie in het wetsvoorstel heeft opgenomen.
Het wetsvoorstel is tenslotte mede ingegeven door onvrede
over de werking van de huidige regelgeving. Wij passen
deze nu aan, maar daarmee is niet gezegd dat wij zeker
weten dat het nu in de praktijk wel beter gaat lopen.
Sowieso lijkt het mij altijd verstandig om periodiek wetgeving te herijken. Ik heb op dit punt dan ook een amendement ingediend. Wat mij betreft, zou bij deze specifieke wet
ook meegenomen moeten worden hoe het gebruik van
deze wetgeving in de diverse regio's uitwerkt.

14 december 2016
TK 35

35-15-14

Ik rond af. Krimp is een feit en daarmee is het een enorme
uitdaging voor het onderwijs om daar goed vorm aan te
geven. Dat vereist slimme oplossingen van proactieve
schoolbesturen om krimp, kwaliteit en keuzevrijheid in
balans te houden. Samenwerking tussen schoolbesturen
kan daarbij helpen. Versoepeling van de huidige regelgeving
voor samenwerking is daarom nodig. Namens de VVD
spreek ik dan ook mijn steun uit voor dit wetsvoorstel.

De heer Beertema (PVV):
Voorzitter. Dit wetsvoorstel zou een oplossing kunnen bieden voor de krimpproblematiek en de leerlingdaling. De
huidige wettelijke regeling is ontoereikend om die ontwikkelingen nu in goede banen te leiden. Nu is vorming van
een samenwerkingsschool alleen mogelijk wanneer het
leerlingaantal op een van de betrokken scholen binnen zes
jaar onder de opheffingsnorm komt. Schoolbesturen in
gebieden met leerlingdaling besluiten nu vaak al om scholen te sluiten voordat de opheffingsnorm in beeld komt,
bijvoorbeeld omdat het bestaan van een groter aantal kleine
scholen de financiële gezondheid van een schoolbestuur
kan bedreigen. Zo dreigt er discontinuïteit voordat de
opheffingsnorm is bereikt. Scholen die vanwege krimp
samen verder willen gaan, hoeven door dit wetsvoorstel
niet langer te wachten tot ze daadwerkelijk worden opgeheven.
Dit voorstel geeft het continuïteitscriterium opnieuw vorm.
Het geeft waarborgen voor de gelijkwaardigheid van
openbaar en bijzonder onderwijs, waarbij de bijzondere
identiteit en het openbare karakter van de school gewaarborgd zijn door de identiteitscommissies op schoolniveau.
Het is een echte polderoplossing en daar mogen we best
weleens blij mee zijn.

soms wat voor inleveren, maar we krijgen er veel voor
terug.
Wat de PVV betreft, is het belangrijkste dat het blijft bij uitzonderingen. Wij nodigen de staatssecretaris dan ook van
harte uit om dit wetsvoorstel daarmee meer in balans te
krijgen.
Daar wil ik het bij houden. En ik wil ook nog even zeggen
dat dit altijd mooie debatten zijn, ook al is het laat op de
avond. Dat komt ook door zo'n hooligan van de PVV, pardon
de SP, die recht door de porseleinkast dendert. Het komt
wel altijd tot mooie debatten en dat mag gezegd worden.
De voorzitter:
Als voorzitter deel ik dat helemaal. De heer Van Dijk wil
daar ook graag een compliment aan toevoegen, neem ik
aan.
De heer Jasper van Dijk (SP):
Ik zie het maar als een geuzennaam.
De algemene beraadslaging wordt geschorst.
De voorzitter:
Het vervolg van dit debat zal volgende week worden ingepland.

Ten slotte regelt het wetsvoorstel dat een samenwerkingsschool in stand kan worden gehouden door een stichting
voor openbaar onderwijs. Wij vinden dat een vreemde
figuur. Andere partijen hebben ook al hieraan gerefereerd.
Ik ben benieuwd hoe de staatssecretaris hierop reageert.
Schoolbesturen hebben aangegeven dat het wetsvoorstel
aansluit bij de praktijk. Daarmee is het wat onze fractie
betreft uitvoerbaar en haalbaar. Het voorstel biedt meer
ruimte voor scholen om leerlingdaling het hoofd te bieden.
Het geeft ook meer zekerheid voor ouders. Wij zijn wel van
mening dat een samenwerkingsschool echt een uitzondering
moet blijven voor die gevallen dat niet op een andere wijze
tot dat gevarieerde aanbod gekomen kan worden. Wij vragen de staatssecretaris dan ook om deze uitzonderingspositie te borgen. Graag krijgen wij een reactie. Misschien kan
hij dat zodanig borgen dat ook de kritische partijen binnenboord gehouden kunnen worden.
Ik sluit af. Het doel van het wetsvoorstel is oplossingen te
bieden om het makkelijker te maken, formeel samenwerkingsscholen in te richten in krimpgebieden en de groei
van de informele samenwerkingsscholen te stoppen. Dit
wetsvoorstel staat daarom ook op de lijst van spoedeisende
wetsvoorstellen. Wij begrijpen de urgentie ook. Wij staan
in beginsel positief tegenover deze wet. Mooie, levensvatbare basisscholen in het dorp zijn van enorm groot belang
voor de cohesie en voor de vitaliteit van een dorp. Daar
moeten wij soms wat voor over hebben. We moeten er

Tweede Kamer

Vereenvoudiging samenwerkingsschool

14 december 2016
TK 35

35-15-15