De financiering van politieke partijen – een
internationale vergelijking

Ingrid van Biezen

Universiteit Leiden

!

Onderzoeksteam
Prof. dr. I.C. van Biezen
Dr. T.A. Mickler
J.N.O. Lindqvist BSc
Instituut Politieke Wetenschap
Universiteit Leiden
Postbus 9555
2300 RB Leiden
Leiden
September 2017

De financiering van politieke partijen – een internationale
vergelijking
Inhoudsopgave

1

Inleiding

3

I.

Subsidiering van politieke partijen

5

i.

Voorwaarden en verdeling overheidssubsidies

5

ii.

Veranderingen in wetgeving

7

iii.

Kosten per kiezer

11

II.

Transparantie

13

i.

Variatie in transparantie

13

ii.

Veranderingen in wetgeving

15

Conclusie

18

Literatuur

21

Bijlage A:
Overzichten van de regeling van partijsubsidies en giften per
onderzocht land
A.1

België

26

A.2

Canada

32

A.3

Denemarken

36

A.4

Duitsland

40

A.5

IJsland

46

A.6

Oostenrijk

52

A.7

Zweden

56

Bijlage B: Vragenlijst

61

1

2

De financiering van politieke partijen – een internationale vergelijking

Inleiding

Dit onderzoek, in opdracht van het ministerie van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties, betreft een internationale vergelijking van de regulering van de
financiering van politieke partijen. De focus ligt daarbij desgevraagd op een zestal landen in
Europa – te weten België, Denemarken, Duitsland, IJsland, Oostenrijk en Zweden – alsmede
Canada. Het onderzoek behelst een inventarisatie van wettelijke veranderingen, of
voorstellen daartoe, rondom de financiering van politieke partijen. De aandacht ligt in het
bijzonder op de wettelijke regulering van de publieke financiering van politieke partijen
enerzijds, en de transparantie van de financiering van het politieke proces anderzijds.
Onderzoeksvraag
Centraal in het onderzoek staat de vraag of er sinds het jaar 2000 wijzigingen in de wetgeving
over de financiering van politieke partijen zijn doorgevoerd. De focus ligt daarbij enerzijds
op de wettelijke bepalingen omtrent de toekenning van overheidssubsidies aan politieke
partijen, en anderzijds op de wettelijke regelingen inzake de toelaatbaarheid en
openbaarmaking van giften aan politieke partijen. De aandacht ligt derhalve op de regulering
van de verschillende bronnen van inkomsten en niet op de uitgaven van partijen. De centrale
onderzoeksvraag valt uiteen in twee deelvragen:
1) Welke concrete wijzigingen in wetgeving zijn er geweest?
Deze mogelijke wijzigingen betreffen in het bijzonder de eventuele veranderingen in de
voorwaarden voor toekenning van overheidssubsidies aan politieke partijen en daaraan
gelieerde instellingen, aanpassingen van de maatstaven voor de verdeling van
overheidssubsidies, aanscherping van de regelgeving over de toelaatbaarheid van (reguliere,
anonieme en buitenlandse) giften, en (de methode en frequentie van) openbaarmaking. Het
onderzoek zal inzichtelijk maken of, op welke manier en wanneer, deze onderdelen van de
publieke financiering van politieke partijen en daaraan gelieerde instellingen sinds 2000 zijn
gewijzigd.
2) Zijn er pogingen ondernomen om de wetgeving aan te passen?
Het is mogelijk dat zich naast reeds aangenomen wetgeving pogingen zijn ondernomen om
de bestaande wetgeving op onderdelen aan te passen. Dit onderzoek beoogt tevens in kaart te
3

brengen of het debat rondom de financiering van politieke partijen tot voorstellen tot
wijziging van de bestaande regels heeft geleid die niettemin nog niet in wetgeving hebben
geresulteerd. Het onderzoek beperkt zich daarbij tot voorstellen die de parlementaire fase
hebben bereikt.
Voor het beantwoorden van beide deelvragen is de vragenlijst zoals opgesteld door de
opdrachtgever (zie bijlage B) leidend geweest.
Werkwijze
De dataverzameling in deze fase van het onderzoek heeft zich grotendeels gericht op de
inventarisatie van primaire wet- en regelgeving, zoals vastgelegd in de respectievelijke
partij(financierings)wetten en andere relevante wetgeving, zoals bijvoorbeeld grondwetten en
kieswetten.
De onderzochte periode beslaat de periode vanaf 2000 tot heden. Vragen die betrekking
hebben op de periode daarvoor zijn derhalve niet meegenomen.1 Het in 2010 door het
Documentatiecentrum Nederlandse politieke partijen (DNPP) van de Rijksuniversiteit
Groningen uitgevoerde onderzoek (Lucardie et al. 2010) heeft het uitgangspunt van het
onderzoek gevormd. Deze gegevens zijn gecomplementeerd op basis van het bestaande
databestand over partijwetgeving in hedendaags Europa (van Biezen 2013). Voor de meest
recente periode, alsmede voor de landen die niet in bovengenoemde studies en databanken
zijn opgenomen, is gebruik gemaakt van de overzichten zoals gegenereerd door International
IDEA (Falguera et al. 2014; Piccio 2016; Scarrow 2016), rapporten uit de derde
evaluatieronde van GRECO, de Group Staten tegen Corruptie van de Raad van Europa, over
de transparantie van partijfinanciering, en andere non-gouvernementele organisaties zoals de
Office for Democratic Institutions and Human Rights (ODIHR) van de OVSE en
Transparency International. De gegevens zijn tot slot gevalideerd door experts op het gebied
van partijwetgeving en partijfinanciering, betrokken uit het internationale netwerk van de
hoofdonderzoeker.
De gegevens over de verschillende landen zijn opgenomen in bijlagen A.1-A.7.
!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
1

In het bijzonder de vraag naar de beweegredenen voor de introductie van overheidssubsidies, die in de meeste
gevallen dateert van ver voor het jaar 2000 (zie ook Tabel 1).

4

I. Subsidiering van politieke partijen
i. Voorwaarden en verdeling overheidssubsidies
Vrijwel overal in Europa ontvangen politieke partijen subsidies van de overheid van hun
operationele en/of verkiezingsactiviteiten. Deze subsidies bestaan vaak naast vergoedingen
aan de parlementaire fracties en parlementsleden. Alleen in Malta en Zwitserland worden
politieke partijen (op nationaal niveau) niet door de overheid gesubsidieerd, terwijl het
Verenigd Koninkrijk geen algemene overheidssubsidie aan partijen kent maar slechts een
beperkte en geoormerkte financiële ondersteuning in de vorm van policy development grants.
Italië vormt een uitzondering op de regel omdat het er recentelijk toe is overgegaan de directe
overheidssubsidies aan politieke partijen af te schaffen.
De 7 landen in deze studie hebben ook alle, in sommige gevallen langdurige, ervaring met de
publieke financiering van de operationele en verkiezingsactiviteiten van politieke partijen
(zie Tabel 1): in Duitsland werden overheidssubsidies reeds in 1959 ingevoerd, in Zweden en
Oostenrijk dateren deze van de jaren ’70, in Denemarken en België van de jaren ’80. Meer
recentelijk hebben Canada (2004) en IJsland (2006) ook overheidssubsidies ingevoerd,
hoewel het regime in Canada inmiddels zodanig is gewijzigd dat staatsteun voor partijen en
kandidaten alleen nog in verkiezingsjaren beschikbaar is (zie I.ii hieronder).
Tabel 1. Invoering overheidssubsidies* aan politieke partijen
Land

Jaar

Duitsland

1959

Zweden

1972

Oostenrijk

1975

Denemarken

1987

België

1989

Nederland

1999

Canada

2004

IJsland

2006

* directe subsidies voor operationele en / of verkiezingsactiviteiten
Bron: van Biezen 2013.

De voorwaarden waaraan partijen moeten voldoen om in aanmerking te komen voor subsidie,
evenals de manier waarop de subsidies tussen de partijen worden verdeeld, lopen sterk uiteen.
In België zijn subsidies alleen voorbehouden aan partijen die zijn vertegenwoordigd in het
5

parlement; in andere landen komen ook partijen zonder zetel in aanmerking voor subsidies
(zie Tabel 2). Het daarvoor benodigde percentage van de geldige stemmen varieert van 0,5%
in Duitsland tot 2,5% in IJsland. In Denemarken is het vereiste met slechts 1000 stemmen,
wat overeenkomt met ongeveer 0,3% van de geldige stemmen, het laagst. In geen enkel land
speelt het ledenaantal van partijen een rol voor het bepalen van de toegang tot subsidies.
Nederland neemt wat dat betreft een uitzonderlijke positie in door aan partijen die in
aanmerking willen komen voor overheidssubsidies een aanvullende organisatorische eis te
stellen die losgekoppeld is van hun electorale en parlementaire grootte.
Hoewel ook de verdelingsmechanismen variëren, zijn zij alle gebaseerd op de electorale en
parlementaire omvang van de partijen. In België, IJsland en Oostenrijk ontvangen alle
partijen, ongeacht hun grootte, een vast bedrag plus een aanvullend bedrag in relatie tot het
aantal stemmen en/of zetels. Een dergelijk allocatiemechanisme op basis van een vaste voet
is in beginsel voordelig voor kleinere partijen. In Denemarken en Duitsland hangen de
subsidies uitsluitend af van de electorale omvang van de partij. In Zweden worden de
resultaten van de twee voorafgaande verkiezingen meegenomen bij het vaststellen of partijen
aan de voorwaarde voldoet en bij de verdeling van de subsidies (voor het precieze
mechanisme: zie bijlage A.7). Het huidige financieringsregime in Canada, tenslotte, is
bijzonder omdat het de subsidiering (van de verkiezingscampagnes) heeft losgekoppeld van
het verkiezingsresultaat: partijen en kandidaten die tenminste 2% procent van de stemmen
hebben behaald kunnen maximaal 50% van hun campagne-uitgaven vergoed krijgen. De
hoogte van de uitgaven voor de verkiezingscampagne zijn daarbij wel gelimiteerd.
Voor de verdeling van overheidssubsidies spelen de ledenaantallen van politieke partijen
geen rol. Ook in dit opzicht neemt Nederland een uitzonderlijke positie in. Wel zij opgemerkt
dat Duitsland een systeem van absolute en relatieve bovengrenzen kent: Het maximaal uit te
keren bedrag aan alle partijen gezamenlijk kent een absolute bovengrens (absolute
Obergrenze) terwijl er daarnaast een relatieve bovengrens (relative Obergrenze) is die
bepaalt dat de totale subsidie aan een partij niet mag hoger zijn dan alle inkomsten die zij zelf
genereert uit de contributie van leden, afdrachten van ambtsdragers, giften, commerciële
activiteiten en dergelijke. De ledenaantallen zijn daarmee indirect van invloed op het
maximale subsidiebedrag waarvoor partijen in aanmerking komen. Waar in Nederland echter
de staatssteun puur gebaseerd de aantallen, gaat het in Duitsland niet om de hoeveelheid
leden maar om de (financiële) bijdrage die zij leveren aan de partijorganisatie.
6

Tabel 2. Voorwaarden en verdeling overheidssubsidies
Land

Voorwaarde

Verdelingsmechanisme

België

1 zetel
(5% van de stemmen)
2% van de stemmen

Vast bedrag (€ 125.000) per partij plus vast bedrag (€
2,5) per stem
Partijen kunnen maximaal 50% van hun campagneuitgaven vergoed krijgen
Vast bedrag (DKK 31,50 / € 4,2) per stem

Canada
Denemarken
Duitsland

1000 stemmen
(± 0,3% van de stemmen)
0,5% van de stemmen

IJsland

1 zetel of 2,5% van de stemmen

Nederland

1 zetel (± 0,67% van de stemmen)
plus 1000 leden

Oostenrijk

1 zetel of 1% van de stemmen

Zweden

2,5% van de stemmen

€ 1 per stem voor de eerste vier miljoen stemmen;
daarboven € 0,83 per stem
Vast bedrag per fractie plus vast bedrag per zetel
Vast bedrag (€ 175.346) per partij plus vast bedrag (€
50.858) per zetel plus vast bedrag per lid (afhankelijk
van het totaal aantal leden)
Vast bedrag per fractie van minimaal 5 leden (€
218.000) plus restbedrag in relatie tot aantal stemmen
Vast bedrag (SEK 333.000 / € 34) per zetel
(gemiddeld over twee voorafgaande verkiezingen)

Bronnen: zie bijlage A; van Biezen & Piccio 2015.

ii. Veranderingen in wetgeving
Hieronder volgt een samenvatting van de wijzigingen die zich op het gebied van de directe
subsidiering van politieke partijen hebben voorgedaan in de periode vanaf het jaar 2000.
IJsland heeft directe subsidies aan politieke partijen ingevoerd in 2006. De nieuwe
wetgeving was een eerste poging om de regelgeving rond de financiering van politieke
partijen op een omvattende manier te voorzien van een wettelijke basis. In de nieuwe wet
werden ook detailleerde regels over transparantie opgenomen (zie paragraaf II hieronder; zie
ook Lucardie et al. 2010). De eerste wetgeving inzake openbare steun voor politieke partijen
in IJsland dateert van 1971. Hoewel deze voorziening voornamelijk de ondersteuning van de
parlementaire groepen betrof, konden partijen de bijdrage aanwenden op elke manier die zij
geschikt achtten, inclusief voor verkiezingscampagnes. Deze bedragen hadden geen
wettelijke basis maar werden, rekening houdend met de grootte van de parlementaire fracties,
elk jaar met goedkeuring van het parlement in de begroting vastgesteld.2 De nieuwe regeling
voorziet politieke partijen van een wettelijke basis voor de publieke financiering. Partijen die
tenminste één zetel of 2,5% van de stemmen hebben behaald komen in aanmerking voor
overheidssubsidies, die worden verdeeld op basis van het aantal behaalde stemmen. De
nieuwe wetgeving heeft geleid tot hogere publieke bijdragen, waarschijnlijk omdat werd
!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
2

E-mail Gunnar Helgi Kristinsson, 30 augustus 2017.

7

verwacht dat de private giften zouden afnemen als gevolg van strengere
transparantiebepalingen.3
Waar IJsland in de algemene trend lijkt te passen als het gaat om de invoering en verhoging
van overheidssubsidies, heeft Canada de reguliere subsidies juist afgeschaft. Deze waren in
2004, ingevoerd deels ter compensatie van het verbod op giften door bedrijven en vakbonden
en het verlagen van de limiet voor individuele giften, een regeling die was ingevoerd in de
nasleep van een financieel schandaal waarbij de Liberal Party was betrokken. De regeling
was destijds al controversieel en werd door de Conservatieve Partij op ideologische gronden
aangevochten.4 Toen de Conservatieven een meerderheid wonnen bij de verkiezingen van
2011 maakten zij van de gelegenheid gebruik om deze subsidie weer af te schaffen. Sindsdien
zijn de subsidies geleidelijk uitgefaseerd, totdat zij in 2015 geheel zijn afgeschaft (Scarrow
2016). Wel kunnen partijen en kandidaten in verkiezingsjaren aanspraak maken op een
vergoeding voor hun campagne-uitgaven. Het resultaat van deze wijziging is een scherpe
daling van de overheidssubsidies; partijen zijn nu wederom grotendeels afhankelijk van hun
individuele aanhangers. De Conservatieven waren hierbij oorspronkelijk in het voordeel
omdat zij beter in staat bleken hun lokale basis uit te bouwen. Sinds het heroveren van de
macht door de Liberals in 2015 zijn er geen pogingen ondernomen de direct subsidie te
herintroduceren, mogelijk omdat de inschatting is dat de publieke opinie daar niet positief
tegenover staat.5
Oostenrijk heeft recentelijk het wettelijke systeem van publieke financiering van politieke
partijen gewijzigd met de invoering van een nieuw Bundesgesetz über die Finanzierung
politischer Parteien (BGBl 56/2012): waar partijen tot voor kort in aanmerking kwamen voor
zowel een algemene directe subsidie (Zuwendung) als een tegemoetkoming in hun
verkiezingsuitgaven (Wahlwerbungskosten-Beitrag), is deze laatste in 2012 afgeschaft. Deze
herziening werd mogelijk ingegeven door het relatief grote aantal vervroegde verkiezingen
destijds, die makkelijker aan de publieke opinie te verantwoorden zijn als daarmee geen
aanvullende kosten zijn gemoeid.6 Als compensatie echter voor het wegvallen van de aparte
ondersteuning voor de verkiezingen werd het bedrag per stem voor de algemene subsidie fors
verhoogd, als gevolg waarvan het totale subsidiebedrag op jaarbasis aanzienlijk is
!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
3

idem.
E-mail William Cross, 11 september 2017.
5
Idem.
6
E-mail Manfred Stelzer, 13 september 2017.
4

8

toegenomen (Aichinger 2012). Onder het huidige systeem is het jaarlijkse bedrag aan
overheidssubsidies dat op federaal niveau aan de financiering van politieke partijen wordt
uitgegeven vergelijkbaar met het bedrag dat voorheen werd gespendeerd in een
verkiezingsjaar (Stelzer 2016). De wetswijziging had ook consequenties voor de transparantie
van het stelsel (zie paragraaf II hieronder).
In Duitsland – voorloper op het gebied van de directe publieke financiering van politieke
partijen alsmede hun wettelijke en grondwettelijke regulering – heeft het parlement in juni
2017 een wet aangenomen die het mogelijk maakt extremistische partijen uit te sluiten van
overheidssubsidies (Gesetz zum Ausschluss verfassungsfeindlicher Parteien von der
Parteienfinanzierung, 18/12358). Deze wetswijziging werd ingegeven door de aanscherping
van de eisen aan het partijverbod volgend op de uitspraak van het Federale Constitutionele
Hof in januari 2017, waarin het van oordeel is dat de NPD weliswaar gericht is op de
omverwerping van de liberaal-democratische basisorde, maar niet verboden kan worden
omdat het onwaarschijnlijk is dat zij haar doelen ooit zal bereiken (BVerfG, 2017). Deze
uitspraak van het Hof, waarmee de ongrondwettelijkheid van een partij niet automatisch haar
verbod impliceert, betekent een ingrijpende herziening van het bestaande wettelijke kader
omtrent partijverboden, waarmee het Duitse regime opschuift in de richting van de
jurisprudentie van Europese Hof voor de Rechten van de Mens (zie Ellian et al. 2017)
Omdat partijen die niet verboden zijn het recht op publieke financiering behouden, heeft het
Bundesverfassungsgericht in het belang van de strijdbare democratie gewezen op de
mogelijkheid om partijen die de democratische orde vijandig gezind zijn via een
grondwetswijziging de toegang tot de publieke middelen te ontzeggen (Morlok 2017). Dit
heeft geresulteerd in een wijziging van artikel 21 van de Grondwet, die op 20 juli 2017 in
werking is getreden: volgens de nieuw ingevoerde paragraaf 3 van artikel 21 van de
Grondwet worden partijen die er volgens hun doelstellingen of het gedrag van hun
aanhangers op gericht zijn de liberalistische democratische orde of het bestaan van de
Bondsrepubliek Duitsland in gevaar te brengen, uitgesloten van overheidssubsidies. Hierover
wordt beslist door het Federale Constitutionele Hof (art. 21.4).7 Naast deze
!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
7

Artikel 21.3 en 21.4 van het Grundgesetz luiden nu: (21.3) Parteien, die nach ihren Zielen oder dem Verhalten
ihrer Anhänger darauf ausgerichtet sind, die freiheitliche demokratische Grundordnung zu beeinträchtigen
oder zu beseitigen oder den Bestand der Bundesrepublik Deutschland zu gefährden, sind von staatlicher
Finanzierung ausgeschlossen. Wird der Ausschluss festgestellt, so entfällt auch eine steuerliche Begünstigung
dieser Parteien und von Zuwendungen an diese Parteien. (21.4) Über die Frage der Verfassungswidrigkeit nach

9

grondwetswijziging werd onder meer het Bundesverfassungsgerichtsgesetz gewijzigd, waarin
ook de mogelijkheid tot rehabilitatie van een anti-constitutionele partij werd opgenomen.8
Met deze grondwetswijziging verbindt Duitsland het recht op overheidssubsidies expliciet
aan het functioneren van politieke partijen, in het bijzonder aan hun constructieve rol in de
democratie. Opmerkelijk is daarnaast dat op deze manier de publieke financiering van
politieke partijen, zij het indirect, een grondwettelijke basis heeft verkregen. Dat is vrij uniek
in Europa. Tot dusver was alleen in Griekenland het recht op overheidssubsidies
grondwettelijk gegarandeerd: de Griekse grondwet bepaalt dat politieke partijen recht hebben
op financiële ondersteuning van de staat voor hun operationele en verkiezingsuitgaven (zie
van Biezen 2013).
Een interessante ontwikkeling in Zweden betreft de financiering van aan politieke partijen
gelieerde vrouwenorganisaties. Vrouwenorganisaties, al dan niet gelieerd aan politieke
partijen, genieten al sinds 1982 financiële steun door de overheid. Sinds 2010 is het
vastgelegd in een aparte wet op partijpolitieke vrouwenorganisaties dat voor elke partij
vertegenwoordigd in het Riksdag één vrouwenorganisatie in aanmerking komt voor
overheidssteun. Het gevolg van deze specifieke wettelijke regeling is dat, bedoeld of
onbedoeld, het subsidiebedrag aanzienlijk is toegenomen. Tussen 1982 en 2006 bedroeg het
totaal aan subsidies voor alle type vrouwenorganisaties gezamenlijk (waaronder die gelieerd
aan politieke partijen) minder dan 5 miljoen SEK per jaar (Nyberg 2010). In 2015 werd
alleen al aan partijpolitieke vrouwenorganisaties in totaal 8,405,370 SEK besteed aan
overheidssubsidies (Kammarkollegiet, 2015).
In Duitsland en Oostenrijk komen ook de jongerenorganisaties van politieke partijen in
aanmerking voor overheidssubsidies, ook als zij geen officiële component vormen van de
partij. In Vlaanderen is recent (najaar 2016) besloten om geen subsidies meer toe te kennen
aan de jongerenorganisaties van de partijen; in Wallonië gebeurt dat nog wel.9 Daarnaast
worden in Duitsland en Oostenrijk ook de wetenschappelijke instellingen van partijen
gesubsidieerd. In Duitsland betreft dat de zogeheten parteinahe Stiftungen, in Oostenrijk de
Parteiakademien, instituten voor politieke vorming, scholing en onderzoek. In Franstalig
!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
Absatz 2 sowie über den Ausschluss von staatlicher Finanzierung nach Absatz 3 entscheidet das
Bundesverfassungsgericht. (https:// www.gesetze-im-internet.de/gg/art_21.html)
8
E-mail Alexandra Bäcker, 13 september 2017.
9
http://www.veto.be/artikel/subsidies-jongerenpartijen-geschrapt.

10

België worden er ook nog subsidies verstrekt aan gelieerde instanties zoals de politieke
vormingsinstellingen of de politieke omroepverenigingen, maar in Vlaanderen gebeurt dat
niet meer.10
Overige veranderingen in het systeem van partijfinanciering betreffen kleinere wijzigingen,
zoals het aanpassen van verschillende bedragen aan de inflatie. Zo zijn in IJsland de limieten
voor individuele bijdragen van natuurlijke en rechtspersonen in 2010 verhoogd van 300.000
naar 400.000 ISK. In Duitsland zijn de overheidsbijdragen die per stem worden uitgekeerd
verhoogd in 2015. Daarnaast is de Obergrenzenregelung in 2011 zodanig aangepast dat deze
vanaf 2013 varieert met een door de president van het Statistischen Bundesamtes vastgestelde
prijsindex (Bundestag 2011). In Canada is de hoogte van individuele bijdragen met ingang
van 2015 verhoogd van CAN $1200 naar $1500; dit bedrag wordt jaarlijks met CAN $25
verhoogd.
iii. Kosten per kiezer
Net als de verschillende financieringsregimes lopen de kosten van overheidssubsidiering
sterk uiteen. Tabel 3 geeft de hoogte van de overheidssteun aan politieke partijen weer en laat
zien welk bedrag per kiezer met de publieke financiering van partijen is gemoeid. Het wekt
geen verbazing dat deze in Canada relatief laag is: sinds het afschaffen van de reguliere
subsidies staat aan Canadese partijen alleen nog een gedeeltelijke vergoeding van hun
verkiezingsuitgaven ter beschikking. De staat ondersteunt deze met een equivalent van € 1,6
per kiezer, en dan alleen in verkiezingsjaren. De subsidies in Duitsland en Zweden zijn met €
2,3 en € 2,5 per kiezer relatief bescheiden, in de eerste deels als gevolg van het vereiste dat de
totale subsidie aan een partij niet hoger mag zijn dan alle inkomsten die zij zelf genereert
(relative Obergrenze). Denemarken heeft de overheidssubsidies de afgelopen decennia
gestaag doen toenemen, tot € 3,5 per kiezer in 2016. Geschat wordt dat inmiddels ongeveer
75 procent van het inkomen van Deense partijen tegenwoordig afkomstig is van
overheidssubsidies (Koß, 2011: 18), terwijl dat percentage aan het eind van de jaren ‘80 nog
rond de 20 procent lag (Pierre et al. 2000).

!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
10

E-mail Jef Smulders, 12 september 2017.

11

Tabel 3. Overheidssubsidies per kiezer
Land

Subsidies

Jaar

Per kiezer (€)

België

EUR 60.819.317

2014

7,8*

Canada

CAN $ 60.655.195

2015

1,6

Denemarken

DKK 108.114.570

2016

3,5

Duitsland

EUR 142.065.190

2016

2,3

IJsland

ISK 286.545

2015

9,7

Nederland

EUR 10.778.767

2014

1,0

Oostenrijk

EUR 29.368.000

2015

4,6

Zweden

SEK 172.130.700

2016/17

2,5

*Inclusief fractietoelagen. Bronnen: Ministerie van BZK (2014); zie bijlage A.

Aan het andere uiterste van het spectrum bevinden zich België (met € 7,8 per kiezer, hoewel
de fractietoelagen daarbij zijn inbegrepen), en IJsland, dat de kroon spant met € 9,7 aan
overheidssubsidie per kiezer. De hoogte van de overheidssubsidies in Nederland is daarmee
vergeleken betrekkelijk laag (vgl. van Biezen & Kopecký 2017). Het relatieve belang van de
staat voor de financiering van politieke partijen is in Nederland dan ook relatief beperkt (zie
Figuur 1): volgens schattingen van GRECO dragen subsidies van de overheid gemiddeld
minder dan de helft bij aan het totale inkomen van Nederlandse partijen. In Duitsland is het
aandeel van publieke middelen evenzeer tamelijk bescheiden. In andere landen in deze
studie, waaronder België, Zweden en Denemarken, zijn overheidssubsidies verantwoordelijk
voor 70 tot 85 procent van het totale partijinkomen.
Figuur 1. Afhankelijkheid politieke partijen van publieke middelen (%)

!

Bron: van Biezen & Kopecký 2014

12

II. Transparantie
i. Variatie in transparantie
De transparantie van het politieke proces, en de financiering van partijen en kandidaten in het
bijzonder, staat in vrijwel alle onderzochte landen hoog op de agenda.
Transparantiebepalingen vallen in een aantal onderdelen uiteen, waaronder openbaarmaking,
rapportage, toezicht en naleving. Tabel 4 geeft een samenvatting van een aantal van de
belangrijkste aspecten van transparantie in de onderzochte landen weer. De variatie is
aanzienlijk. Zo zijn in België en Canada giften van niet natuurlijke personen niet toegestaan,
terwijl deze in de meeste andere landen weliswaar zijn gereguleerd maar niet geheel
verboden. In België en Canada zijn giften bovendien gelimiteerd: per persoon mag niet meer
dan € 500 respectievelijk CAN $ 1550 aan een partij of kandidaat gedoneerd worden. IJsland
kent een vergelijkbare regel, hoewel de limiet met ISK 400.000 (ruim € 3100) beduidend
hoger ligt. In andere landen is de hoogte van giften, van natuurlijke dan wel rechtspersonen,
niet begrensd. Anonieme donaties zijn vrijwel overal toegestaan, behalve in IJsland, hoewel
soms onderworpen aan een bepaald maximum (Denemarken, Duitsland, Oostenrijk, Zweden)
maar niet overal (België, Canada). Giften uit het buitenland zijn (in de regel) niet toegestaan
in Canada, Duitsland en IJsland, maar wel in België, Denemarken, Oostenrijk (tot € 2500) en
Zweden. De identiteit van donoren moet overal bekend gemaakt worden boven een bepaald
grensbedrag; deze limiet varieert van slechts € 125 in België tot wel € 10.000 in Duitsland.
De onafhankelijkheid van het toezicht op de financiën is alleen gegarandeerd in Canada en
Oostenrijk, waar niet alleen de financiële audit door externe en onafhankelijke accountants
moet worden uitgevoerd maar ook de toezichthoudende instantie onafhankelijk opereert van
de politieke partijen.
Terwijl in Canada reeds een stelsel met uitvoerige transparantiebepalingen bestaat en de
toezichthouder Elections Canada relatief ruime bevoegdheden heeft (Nassmacher 2014), zijn
veel landen in Europa er meer recentelijk toe overgegaan de transparantiebepalingen aan te
scherpen. Het onderzoek van Smulders en Maddens (2016) laat zien dat de aanbevelingen
van GRECO uit de derde evaluatieronde in veel landen een onmiskenbaar effect hebben
gehad. Vrijwel overal is het transparantieniveau gestegen, terwijl de meerderheid van de
aanbevelingen van GRECO geheel of gedeeltelijk is overgenomen: Oostenrijk heeft de
verplichting om financieel rekenschap te geven post-GRECO uitgebreid van partijen met
parlementaire vertegenwoordiging naar alle partijen en heeft bovendien de
13

Tabel 4. Transparantiebepalingen
Land

Giften

Giften

Anonieme

Buitenlandse

Identiteit donor

rechtspersonen

gelimiteerd

giften

giften

openbaar

Ja

Ja

! € 125

Ja

Nee

€500*

België

Nee

Canada

Nee

Denemarken

Ja

Nee

Duitsland

Ja

Nee

IJsland

Ja

Oostenrijk

Ja

Nee

Zweden

Ja

Nee

€2000**
CAN $1550*
(± € 1055)

ISK 400.000
(± € 3767)

" DKK 20.000
(± € 2687)

! CAN $ 200
(± € 136)
! DKK 20.000

Ja

(± € 2687)

" € 500

Nee***

Nee

Nee

" € 1000

" € 2500

" SEK 22.400
(± € 2742)

! € 10.000
! ISK 200.000
(± € 1884)
! € 3500
! SEK 22.400

Ja

(± € 2742)

Financiële audit

Toezichthouder

Extern / niet onafhankelijk

Gemengd

Extern / onafhankelijk

Politiek onafhankelijk

Geen regels****

Geen regels

Extern / onafhankelijk

Niet politiek onafhankelijk

Extern / niet onafhankelijk

Politiek onafhankelijk

Extern / onafhankelijk

Politiek onafhankelijk

Extern / niet onafhankelijk

Politiek onafhankelijk

* per persoon per partij (of kandidaat in Canada); ** per persoon per jaar; *** voor uitzonderingen, zie bijlage A.4; **** gewijzigd in 2017, zie bijlage A.3
Bronnen: zie bijlage A; voor “financiële audit” en “toezichthouder”: Smulders & Maddens 2016.

14

onafhankelijkheidsbepalingen voor de externe toezichthouder aangescherpt; IJsland en
Zweden hebben een standaard formaat voor de jaarrekeningen geïntroduceerd; waar
voorheen geen rapportage verplicht werd gesteld, heeft Zweden bovendien de verplichting tot
online publicatie ingevoerd; IJsland en Oostenrijk zijn van rapportage in het officiële
staatsblad overgegaan naar online publicatie. Al met al concluderen Smulders en Maddens
daarom dat GRECO een niet te onderschatten factor is op het internationale toneel met een
aanzienlijke invloed op nationale wet- en regelgeving. Landen die aanvankelijk de laagste
scores op het gebied van transparantie lieten zien, waaronder België en Oostenrijk, noteerden
de grootste verbetering (Smulders & Maddens 2016: 183-84).
ii. Veranderingen in wetgeving
Hieronder volgt een samenvatting van de wijzigingen die zich op het gebied van transparantie
van partijfinanciering hebben voorgedaan in de periode vanaf het jaar 2000.
In IJsland werd de 2006 Party and Campaign Finance Act in 2010 gewijzigd om de
transparantie van de financiering van politieke partijen en verkiezingscampagnes te vergroten
(ODIHR 2013). Daarmee werd tegemoet gekomen aan de meeste van de eerdere
aanbevelingen van GRECO. Zo vallen nu ook de bijdragen aan kandidaten voor de
presidentsverkiezingen onder de nieuwe regelgeving, moeten alle bijdragen van
rechtspersonen openbaar worden gemaakt, zijn de bevoegdheden van de National Audit
Office verruimd en is het systeem van sancties herzien (GRECO 2010). De aanbeveling om
de onafhankelijkheid van de auditors beter te garanderen – GRECO constateerde dat
“auditors in some instances were long time members of the party to whom they provided
their services and that they had served as their respective party’s auditor for a number of
years” – blijft een punt van aandacht (zie ook GRECO 2013b).
In Oostenrijk werden met de wetswijziging van 2012 de bevoegdheden van een daartoe
nieuw opgetuigde Rekenkamer uitgebreid en werd een duidelijker systeem van sancties
ingevoerd. Ook zijn de vereisten aangescherpt waaraan de financiële jaarverslagen moeten
voldoen. Zo moeten deze rekenschap geven van de financiële situatie van lokale afdelingen,
gecontroleerd worden door een onafhankelijk accountant, en online worden gepubliceerd (zie
bijlage A.6). Het feit dat een aantal partijen de regels leken te ontduiken tijdens de
verkiezingscampagne van 2013, heeft nadien het debat verder aangezwengeld om nog
strenger toezicht en effectievere sancties (Sustainable Governance Indicators 2016). GRECO
15

heeft de harmonisatie van het wettelijk kader verwelkomd, maar wijst er nog wel dat, hoewel
de regels in principe ook op provinciaal niveau gelden, het territoriale bereik vooralsnog
gebrekkig is. Verder is GRECO bezorgd dat de limiet voor anonieme giften (€ 1000) aan de
hoge kant is en dat de publieke toegang tot de financiële jaarrekeningen niet adequaat is
geregeld (GRECO 2015).
Zweden introduceerde nieuwe wetgeving in 2014, deels om tegemoet te komen aan de
kritiek van GRECO op het gebrek aan financiële transparantie van de politieke partijen. Na
verschillende rondes concludeerde GRECO in 2016 tevreden dat de nieuwe wetgeving in
Zweden op zichzelf een ‘welkome paradigmaverschuiving’ behelst en dat de meeste
aanbevelingen geheel of gedeeltelijk zijn overgenomen. Zo moet in het geval van giften
boven een bepaalde limiet (momenteel SEK 22.400) zowel het bedrag als de identiteit van de
donor bekend gemaakt worden, is de hoogte van anonieme bijdragen gelimiteerd, de
verslaglegging van de financiële jaarrekeningen verbeterd, de bevoegdheden van de
toezichthoudende instantie (het Kammarkollegiet) uitgebreid en een systeem van sancties
gespecificeerd (zie bijlage A.7). Hoewel de transparantie van de inkomsten van partijen
aanzienlijk is verbeterd, geldt echter dat niet of nauwelijks voor hun uitgaven. Punten van
aandacht blijven daarom het ontbreken van afdoende regels over uitgaven, bezit en
onroerende goederen, en de openbaarmaking daarvan (GRECO 2016a).
Duitsland heeft met een aantal wijzigingen van het Parteiengesetz de financiële en
strafrechtelijke sancties op overtredingen van de wet aangescherpt en de vereisten aan de
financiële jaarrekeningen aangepast (Bundestag 2012). Als gevolg van een verandering van
het Parteiengesetz in 2016 kan een partij bovendien, als zij gedurende een periode van 6 jaar
verzuimt haar jaarverslagen in te dienen, haar registratie als partij verliezen en kan de
overheidssubsidie komen te vervallen. Het partijbestuur kan daarnaast beboet worden met
een boete van € 500 tot € 10.000. Deze wijziging is ingegeven door het feit dat kleinere
partijen in het verleden nog wel eens aan de verplichting konden ontsnappen om financieel
rekenschap af te leggen.1 Hoewel stappen in de juiste richting worden gezet, is GRECO van
mening dat haar aanbevelingen in een aantal gevallen niet volledig zijn geïmplementeerd. De
grensbedragen voor openbaarmaking van giften zouden naar beneden bijgesteld moeten
worden, maatregelen moeten getroffen worden om de financiële transacties tussen partijen en
!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
1

E-mail Alexandra Bäcker, 13 september 2017.

16

hun parlementaire fracties dan wel de aan partijen gelieerde stichtingen inzichtelijker te
maken, de onafhankelijkheid van de financiële audit moet versterkt worden en de
bevoegdheden van de toezichthouder uitgebreid (GRECO 2016).
In België blijft het gebrek aan transparantie een controversieel issue, ondanks het feit dat
wetgeving gedeeltelijk in 2014 is herzien en geharmoniseerd. Hoewel in 2000 een
parlementaire werkgroep ‘politieke partijen’ is opgericht om de aanbevelingen van GRECO
te vertalen in concrete wetgeving, constateert GRECO in 2016 dat een groot aantal
aanbevelingen slechts gedeeltelijk of geheel niet is geïmplementeerd. Zo ontbreekt het
vooralsnog aan controle over de financiën van de lokale afdelingen van partijen en zou
GRECO graag zien dat giften onder de limiet van € 125 ook geregistreerd worden. Op dit
moment verdwijnt er nog te veel geld ‘via achterpoortjes’ (Belgische Kamer van
Volksvertegenwoordigers en Senaat, 2013), deels omdat België geen limiet op anonieme
donaties kent. Daarnaast zou de notie van ‘gift’ moet beter worden gespecificeerd (GRECO
2016).
Om deze reden ligt er momenteel een voorstel tot wijziging van de wet (wetsvoorstel tot
wijziging van verscheidene wetten betreffende verkiezingsuitgaven en financiering van de
politieke partijen, wat sponsoring betreft, 14 juli 2017). De centrale reden om de regeling
inzake sponsoring te wijzigen, is om deze regels in overeenstemming te brengen met de
regels inzake giften. Giften zijn sterk gelimiteerd: alleen natuurlijke personen kunnen
doneren aan partijen, voor maximaal € 2000 per jaar, waarvan maximaal € 500 aan dezelfde
partij. Sponsoring daarentegen is momenteel slechts beperkt tijdens de campagneperiode (4
maanden voor de verkiezingen). Met het wetsvoorstel wil men de regeling voor giften ook
toepassen op sponsoring, zodat sponsoring ook op jaarlijkse basis beperkt wordt, en niet
slechts in de aanloop naar de verkiezingen.2
Tot slot is in België met de wetswijziging van 2014 de samenstelling van de
Controlecommissie betreffende de verkiezingsuitgaven en de boekhouding van de politieke
partijen zodanig gewijzigd dat zij uit externe specialisten bestaat en niet langer uit
afgevaardigden van de partijen. De partijboekhouding wordt nog wel nagekeken door een
revisor die door de partijen zelf wordt aangesteld (Horenbeek 2015). De federale structuur
!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
2

E-mail Jef Smulders, 12 september 2017.

17

speelt België parten bij de implementatie van GRECO’s aanbevelingen, aangezien de
federale autoriteiten niet altijd eenvoudig invulling kunnen geven aan aansporingen om de
regionale autoriteiten ertoe te bewegen wetgeving aan te passen. Echter, de voorzitter van de
Kamer van Volksvertegenwoordigers – die ook de Controlecommissie voorzit – heeft
besloten de aanbevelingen van GRECO voor de regio’s officieel ter attentie van de regionale
parlementen te brengen; deze hebben toegezegd vanaf april 2016 in de met nieuw leven
ingeblazen werkgroep te zullen participeren (GRECO 2016).
Alleen Denemarken lijkt zich weinig gelegen te hebben laten liggen aan de aanbevelingen
van GRECO. De Deense autoriteiten hebben begin 2013 laten weten dat een herziening van
de wet- en regelgeving omtrent de financiering van politieke partijen in gang gezet zou gaan
worden door de voorzitter van het parlement. In de tussentijd is nog geen enkele van de 9
aanbevelingen die in 2009 werden gedaan – waaronder een verbod op anonieme donoren, de
openbaarmaking van de identiteit van donoren boven een bepaald bedrag, een frequenter en
meer inzichtelijke wijze van rapporteren over inkomsten en uitgaven, het verbeteren van het
onafhankelijke toezicht op de partijfinanciën en het specificeren van sancties op
overtredingen – geïmplementeerd (GRECO 2013b). Denemarken heeft in vergelijking met de
andere landen ook het minst ontwikkelde stelsel van regulering van partijfinanciering (vgl.
Smulders & Maddens 2016). Het heeft in de zomer van 2017 desalniettemin een aantal
wetswijzigingen doorgevoerd om meer openheid te geven over de rol van geld in de politiek.3
De wet vereist nu dat de jaarrekeningen van de partijen worden goedgekeurd door een
geaccordeerd accountant. Anonieme donaties zijn nog steeds toegestaan maar de identiteit
van de donor moet openbaar worden gemaakt bij giften boven DKK 20.000 (zie ook Tabel
4). Dit bedrag is bovendien inmiddels geïndexeerd en wordt gecorrigeerd voor de
koopkracht.

Conclusie
De belangrijkste wijzigingen in de wetgeving over de financiering van politieke partijen in de
hier onderzochte landen zijn divers van aard. Canada heeft de overheidssubsidies
gereduceerd tot een vergoeding van de uitgaven in verkiezingscampagnes, terwijl IJsland
juist subsidies heeft ingevoerd. In Oostenrijk is het wettelijk kader rondom de financiering
van politieke partijen ingrijpend herzien, waarbij als gevolg van het afschaffen van de aparte
!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
3

Usædvanlig alliance indgår pagt om åbenhed om partistøtte, http://www.fyens.dk/indland/Usaedvanligalliance-indgaar-pagt-om-aabenhed-om-partistoette/artikel/3146614, mei 2017.

18

tegemoetkoming voor verkiezingsuitgaven het totale bedrag aan overheidssubsidies op
jaarbasis aanzienlijk is toegenomen. In Duitsland heeft het vonnis van het
Bundesverfassungsgericht over de NPD ertoe geleid dat partijen die ongrondwettelijk worden
verklaard maar niet verboden worden, het recht op publieke middelen kunnen verliezen.
In tegenstelling tot Canada, waar staatssteun aan partijen (en kandidaten) sinds 2015 alleen
nog beschikbaar is in verkiezingsjaren, neemt de overheid in Europa nog steeds een zeer
prominente plaats in bij de financiering van politieke partijen. Subsidiebedragen nemen
bovendien nog immer gestaag toe. Van Biezen en Kopecký (2017) merken in dit verband op
dat, hoewel de invoering van subsidies vaak deels verantwoord wordt door te wijzen op de
toenemende kosten van het politieke proces, het juist de immer stijgende subsidies zijn die in
veel landen fungeren als drijvende kracht achter de oplopende kosten. Ook in de hier
onderzochte landen zijn er weinig tekenen dat het belang van staatsteun voor politieke
partijen zou afnemen. De wijzigingen van het stelsel in IJsland en Oostenrijk hebben in beide
landen juist geleid tot een toename van overheidsgeld in het politieke proces. IJsland
subsidieert politieke partijen inmiddels met het equivalent van € 9,7 per kiezer per jaar;
onderaan in de rangorde in dit onderzoek staat Duitsland met slechts € 2,3 per kiezer. In
Duitsland, Oostenrijk en Zweden stelt de overheid bovendien aanvullende subsidies
beschikbaar ten behoeve van aan partijen verbonden organisaties. Zweden subsidieert
vrouwenorganisaties, Duitsland en Oostenrijk jongerenorganisaties en de wetenschappelijke
instellingen van partijen. In Franstalig België worden er ook nog subsidies verstrekt aan
jongerenorganisaties en gelieerde instanties zoals politieke vormingsinstellingen of de
politieke omroepverenigingen, maar in Vlaanderen gebeurt dat niet meer.
De omvang van staatssteun is in vrijwel alle gevallen gerelateerd aan de electorale en/of
parlementaire grootte van de partijen. Ledenaantallen spelen hier geen rol, behalve dat in
Duitsland de relative Obergrenze bepaalt dat de totale subsidie aan een partij niet hoger mag
zijn dan alle inkomsten die zij zelf genereert, onder meer uit de contributies van partijleden.
Ledenaantallen van partijen zijn evenmin van belang bij het bepalen van de toegang tot
subsidies. Waar staatssteun oorspronkelijk vaak werd voorbehouden aan partijen met
tenminste een zetel in het parlement is deze drempel in veel landen recentelijk verlaagd zodat
ook partijen die niet beschikken over een zetel aanspraak kunnen maken op subsidies. Hierbij
zij wel opgemerkt dat het toegankelijker maken (of houden) van het speelveld in veel
gevallen wordt gedreven door beslissingen van de rechterlijke macht en niet de bestaande
19

partijen zelf (van Biezen & Piccio 2015). Van de hier onderzochte landen stelt alleen België
parlementaire vertegenwoordiging (in een van beide kamers) als voorwaarde voor
overheidssubsidie.
In vrijwel alle landen zijn de transparantiebepalingen de laatste jaren aanzienlijk
aangescherpt. De Group Staten tegen Corruptie van de Raad van Europa (GRECO) lijkt in
dezen een belangrijke rol te hebben gespeeld. GRECO richt zich met name op de het
verbeteren van de inzichtelijkheid van partijfinanciën, het openbaar maken van giften, de
frequentie van rapportage en de publieke toegang tot de financiële verlagen van de partijen,
en de onafhankelijkheid van accountants en toezichthouders. De derde evaluatieronde heeft
in veel gevallen geresulteerd in wijzigingen van het stelsel van partijfinanciering waarbij haar
aanbevelingen geheel of gedeeltelijk zijn overgenomen, hoewel GRECO vrijwel geen enkel
geval volledig tevreden gesteld kon worden.
Desondanks, en hoewel de thematiek rondom de financiering van politieke partijen
regelmatig stof doet opwaaien in het maatschappelijke en politieke debat, zijn er momenteel
weinig concrete pogingen om de bestaande wetgeving op onderdelen aan te passen. Alle
onderzochte landen hebben het stelsel het laatste decennium al in meer of mindere mate
gewijzigd: IJsland (2006), Canada (2011), Oostenrijk (2012), België (2014), Zweden (2014),
Denemarken (2017) en Duitsland (2017). Alleen in België ligt momenteel een wetsvoorstel
voor om de regels inzake sponsoring in overeenstemming te brengen met die voor giften.

20

Literatuur
Wetgeving
België:

Canada:

1989 Wet betreffende de beperking en de controle van de verkiezingsuitgaven
[voor de verkiezingen van de Kamer van volksvertegenwoordigers], de
financiering en de open boekhouding van de politieke partijen (laatst
geamendeerd in 2014)
2000 Elections Act (voluit An Act respecting the election of members to the
House of Commons, repealing other Acts relating to elections and making
consequential amendments to other Acts, laatst geamendeerd in 2016)

Denemarken: 1987 Grants to Political Parties (Consolidation) Act (“Public Funding Act”,
laatst geamendeerd in 2017)
1990 Private Contribution to Political Parties and Publication of the Accounts
of Political Parties Act (“Private Funding Act”, laatst geamendeerd in 2017).
Duitsland:

1967 Parteiengesetz (laatst geamendeerd in 2015).
2017 Gesetz zum Ausschluss verfassungsfeindlicher Parteien von der
Parteienfinanzierung.

IJsland

Act on the Finances and Reporting Requirements of Political Organisations
and Candidates, no. 162/2006 (laatst geamendeerd in 2010, Act 121/2010).
Rules on the Financial Accounts of Political Parties etc. pursuant to act no.
162/2006.

Nederland

1999 Wet financiering politieke partijen (laatst geamendeerd in 2013)

Oostenrijk

2012 Bundesgesetz über die Finanzierung politischer Parteien (Parteiengesetz
2012 – PartG, Fassung vom 26.09.17)
2012 Bundesgesetz über Förderungen des Bundes für politische Parteien
(Parteien-Förderungsgesetz 2012 – PartFörG, Fassung vom 26.09.17)

Zweden

Act (1972:625) on state financial support to political parties (laatst
geamendeerd in 2014).
Act (2010:473) on state financial support to parliamentary parties’ women’s
organisations (laatst geamendeerd in 2013).
Act (2014:105) on insight into the financing of political parties (laatst
geamendeerd in 2016).

21

Overige bronnen
Aichinger, P. (2012). ‘Parteienförderung: Österreich ist Vizeweltmeister.’
(http://diepresse.com/home/innenpolitik/1260075/Parteienfoerderung_Oesterreich-istVizeweltmeister)
Belgische Kamer van Volksvertegenwoordigers en Senaat (2013). ‘De Omzetting van de
Aanbevlingen van GRECO – tussentijds verslag’,
(https://www.senate.be/www/webdriver?MItabObj=pdf&MIcolObj=pdf&MInamObj=p
dfid&MItypeObj=application/pdf&MIvalObj=83889933)
Biezen, I. van (2013). Party Law in Modern Europe. Leiden University (database available at
www.partylaw.leidenuniv.nl).
Biezen, I. van and D.R. Piccio (2015). ‘More, and More Inclusive, Regulation: The Legal
Parameters of Public Funding’, in Robert G. Boatright (ed.), The Deregulatory
Moment? A Comparative Perspective on Changing Campaign Finance Laws.
Michigan: University of Michigan Press, pp. 200-219.
Biezen, I. van and P. Kopecký (2014). ‘The Cartel Party and the State: Party-State Linkage in
European Democracies’, Party Politics 20/2:170-182.
Biezen, I. van and P. Kopecký (2017). ‘The Paradox of Party Funding: The Limited Impact
of State Subsidies on Party Membership’, in Th. Poguntke, S.E Scarrow, and P.D.
Webb (eds.), Organizing Political Parties: Participation, Representation and Power.
Oxford: Oxford University Press, pp. 84-105
Bundesministerium für Finanzen (2015). Förderungsbericht 2015
(https://www.bmf.gv.at/budget/das-budget/Foerderungsbericht_2015.pdf?63xgn7).
Bundestag (2011). Entwurf eines … Gesetzes zur Änderung des Parteiengesetzes und eines …
Gesetzes zur Änderung des Abgeordnetengesetzes (Drucksache 17/6291).
Bundestag (2016). Bekanntmachung von Rechenschaftsberichten politischer Parteien für das
Kalenderjahr 2014. (https://ia801600.us.archive.org/31/items/ger-bt-drucksache-18400/1800400.pdf).
Bundestag (2017a). Festsetzung der staatlichen Mittel für das Jahr 2016.
(https://www.bundestag.de/blob/503226/eb02070236090c98b3ca24ce9dfc57fa/finanz
_16-data.pdf).
Bundestag. (2017b). Entwurf eines Gesetzes zur Änderung des Grundgesetzes (Artikel 21).
(http://dip21.bundestag.de/dip21/btd/18/123/1812357.pdf)
Danmarks Statistik. (2015). Valgresultat valg 2015. http://www.valg-2015.dk/valgresultatvalg-2015)
Drysch, T. (2013). Parteienfinanzierung: Österreich, Schweiz, Bundesrepublik Deutschland.
Springer Verlag.
Elections Canada. (2017). Compliance and Enforcement Policy of the Commissioner of
Canada Elections (https://www.cef-cce.gc.ca/abo/bul/bul_e.pdf)
Ellian, A., G. Molier & B. Rijpkema (2017). ‘Weerbare democratie en het probleem van
timing: De zaak tegen de NPD’, Nederlands Juristenblad 24: 1650-1660.
Falguera, E., S. Jones and M. Ohman (eds.) (2014), Funding of Political Parties and Election
Campaigns: A Handbook on Political Finance. Stockholm: International Institute for
Democracy and Electoral Assistance.

22

GRECO (2008). Evaluatierapport over België: Transparantie in de financiering van politieke
partijen. (https://rm.coe.int/16806c25a4)
GRECO (2010). Interim Compliance Report on Iceland (https://rm.coe.int/16806c677c).
GRECO (2013a). Second Interim Compliance Report on Denmark
(https://rm.coe.int/16806c3238).
GRECO (2013b). Second Compliance Report on Iceland (https://rm.coe.int/16806c677e).
GRECO (2015). Compliance Report on Austria (https://rm.coe.int/16806c6558).
GRECO (2016a). Second Compliance Report on Sweden (https://rm.coe.int/16806ca266).
GRECO (2016b). Second Compliance Report on Germany (https://rm.coe.int/16806c6398).
Huter, M. (2015). Akademien-Förderung: Partei-Institute erhalten 10,5 Millionen.
(http://www.parteispenden.at/blog/foerderungen-der-parteiakademien)
Horenbeek, J. van. (2015). ‘Bijna nergens krijgen partijen zoveel belastinggeld.’
(https://www.demorgen.be/binnenland/bijna-nergens-krijgen-partijen-zoveelbelastinggeld-bc865551)
Icelandic National Audit Office. (2007). Rules on the financial accounts of political parties
etc. pursuant to act no. 162/2006. (http://europam.eu/data/mechanisms/PF/PF
Laws/Iceland/Iceland_Rules financial accounts of political parties_2007_en.pdf)
IDEA - International Institute for Democracy and Electoral Assistance (2011). Political
Finance Database. (http://www.idea.int/data-tools/data/political-finance-database)
Jansen, H. J. (2016). ‘Political Party Financing in Canada’,
(http://www.thecanadianencyclopedia.ca/en/article/party-financing/)
Jansen, H. J., & Young, L. (2011). ‘State subsidies and political parties’, Policy Options
(http://policyoptions.irpp.org/magazines/the-new-normal-majority-government/statesubsidies-and-political-parties/)
Jónsdóttir, S.E. (2016). Fjármál stjórnmálaflokka á Íslandi 2002-2014. University of Iceland,
Faculty of Political Science, unpublished MPA thesis.
Kammarkollegiet. (2015). Partiernas intäktsredovisning 2015.
(https://www.kammarkollegiet.se/parti/sök?year=2015-01-01)
Koß, M. (2011). The Politics of Party Funding: State Funding to Political Parties and Party
Competition in Western Europe. Oxford: Oxford University Press.
Lucardie, A.P.M, G. Voerman en J.K. Zonneveld (2010). Partijfinanciering in Europa: Een
vergelijkend onderzoek naar regelingen voor overheidssubsidies en giften voor
politieke partijen. Groningen: Documentatiecentrum Nederlandse Politieke Partijen.
Lutz, M., & Müller, U. (2014). ‘Der Staat pumpt unablässig Geld in Parteistiftungen’, Die
Welt (https://www.welt.de/politik/deutschland/article132945556/Der-Staat-pumptunablaessig-Geld-in-Parteistiftungen.html).
Matheis, K. (2015). ‘BVG-Entscheid - Parteinahe Stiftungen bekommen weiter Geld.’
Wirtschaftswoche (http://www.wiwo.de/politik/deutschland/bvg-entscheid-parteinahestiftungen-bekommen-weiter-geld/12145014.html)
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (2014). Subsidiëring Politieke
Partijen 2014. (https://acc.kennisopenbaarbestuur.nl/thema/financiering-politiekepartijen/)
Morlok, M. (2017). ‘Kein Geld für verfassungsfeindliche Parteien?’, Zeitschrift für
Rechtspolitik 3: 66-69.

23

Muylle, K. and Van Nieuwenhove, J. (2002). ‘Recente ontwikkelingen inzake de
partijfinanciering en de controle op verkiezingsuitgaven en regeringsmededelingen’,
in A. Alen (red.), De Vijfde Staatshervorming van 2001. Brugge: Die Keure, pp.154–
204.
Nassmacher, K.H. (2014). ‘The Established Anglophone Democracies’, in Falguera, E., S.
Jones and M. Ohman (eds.) (2014), Funding of Political Parties and Election
Campaigns: A Handbook on Political Finance. Stockholm: International Institute for
Democracy and Electoral Assistance, pp. 255-298.
Nyberg, A. (2010) Mycket snack och lite verkstad? Jämställdhetspolitikens genomslag i
statsbudgeten 1980–2012. Gothenburg: Gothenburg University.
(http://www.jamiprogram.se/digitalAssets/1308/1308084_j--mi-rapport-1_2010.pdf)
Office for Democratic Institutions and Human Rights. (2013). OSCE/ODIHR Election
Assessment Mission Final Report Iceland.
(http://www.osce.org/odihr/elections/iceland/103053?download=true)
Økonomi- og Indenrigsministeriet. (2017a). Folketingsvalg. Partistøtte på grundlag af
deltagelse i seneste folketingsvalg.
(http://valg.oim.dk/valg/partistoette/folketingsvalg/)
Økonomi- og Indenrigsministeriet. (2017b). Oversigt over partistøtte for 2016 på grundlag af
deltagelse i folketingsvalget den 18. juni 2015.
(http://valg.oim.dk/media/18570/oversigt-2016.pdf)
ORF.at. (2017). ‘Parteien erhalten 2017 rund 209 Mio. Euro.’ (http://orf.at/stories/2373544)
Parlament Österreich. (2017). ‘Politische Parteien’.
(https://www.parlament.gv.at/PERK/PK/PP/)
Piccio, D.R. (2012). ‘Party Regulation in Europe: A Comparative Overview’, working paper
series on the legal regulation of political parties, no. 18
(http://www.partylaw.leidenuniv.nl/uploads/wp1812a.pdf).
Piccio, D.R. (2016). The State of Political Finance Regulations in Western Europe.
International IDEA Discussion Paper 13/2016.
Pierre, J., L. Svåsand and A. Widfeldt (2000) ‘State Subsidies to Political Parties:
Confronting Rhetoric with Reality’, West European Politics 23: 1-24.
Prime Minister’s Office Government of Iceland. (2010). Progress Report on RC-III Iceland.
The Implementation of the Recommendations of GRECO on Iceland. Transparency of
Party Funding (Theme II). (https://www.stjornarradid.is/media/innanrikisraduneytimedia/media/skyrslur/greco---progress-report-on-rc-iii-iceland-(theme-ii).pdf)
Riksdag (2009). Riksdagens protokoll 2009/10:123 Fredagen den 21 maj Protokoll
2009/10:123 - Riksdagen. ( https://www.riksdagen.se/sv/dokumentlagar/dokument/protokoll/riksdagens-protokoll-200910123-fredagen-den21_GX09123/html)
Riksdag (2016). Partibidragsnämndens beslut om stöd till politiska partier.
(http://www.riksdagen.se/sv/press/pressmeddelanden/2016/okt/19/partibidragsnamnd
ens-beslut-om-stod-till-politiska-partier/)
Scarrow, S.E. (2016). The State of Political Finance Regulations in Canada, the United
Kingdom and the United States. International IDEA Discussion Paper 11/2016.

24

Statistiska Centralbyrån. (2017). Prisbasbeloppet för år 2017. (https://www.scb.se/sv_/Hittastatistik/Statistik-efter-amne/Priser-ochkonsumtion/Konsumentprisindex/Konsumentprisindex-KPI/33772/33779/Behallarefor-Press/406706/)
Stelzer, M. (2016). ‘Die Neuregelung der Parteienfinanzierung in Österreich’, in Sebastian
Bukow, Uwe Jon en Oskar Niedermayer (red.), Staat und Gesellschaft: Zum
Verhältnis von Partienstaat und Parteiendemokratie, Wiesbaden: Springer, pp. 131147.
Smulders, J., & Maddens, B. (2014). ‘Hoe rijk zijn onze partijen?’
(https://soc.kuleuven.be/io/verkiezingen/files/hoe-rijk-zijn-onze-partijen)
Sustainable Governance Indicators. (2016). ‘Party Financing.’
(http://www.sginetwork.org/2016/Democracy/Quality_of_Democracy/Electoral_Proc
esses/Party_Financing)
Weekers, K., Maddens, B., & Noppe, J. (2009). ‘Explaining the Evolution of the Party
Finance Regime in Belgium’, Journal of Elections, Public Opinion and Parties 19/1:
25–48.
Wouters, V., & Vuye, H. (2017). ‘Voorstel tot wijziging van de wet van 4 juli 1989
betreffende de beperking en de controle van de verkiezingsuitgaven van de Kamer
van volksvertegenwoordigers, de financiering en de open boekhouding van de
politieke partijen, ten einde de partijfinanciering aan te passen aan de reële noden van
de politieke partijen. (https://vuyewouters.files.wordpress.com/2017/05/20170523wvs-hvvw-beperken-fin-polp-def.pdf)
Ziegler, J. (2014). ‘Follow the Money: External Constraints and Party Finance Reform in
Sweden.’ (https://maktochpolitik.wordpress.com/2014/08/27/follow-the-moneyexternal-constraints-and-party-finance-reform-in-sweden)

25

BIJLAGE A
Overzichten van de regeling van partijsubsidies en giften per onderzocht land4
Bijlage A.1– België
Subsidie5
1.! Verstrekt de overheid subsidie aan politieke partijen?
“Ja. De regels betreffende partijfinanciering zijn opgenomen in de op 4 juli 1989
aangenomen wet betreffende ‘de beperking en de controle van de verkiezingsuitgaven
voor de verkiezingen van de federale kamers, de financiering en de open boekhouding
van de politieke partijen’ (WVFOPP).”
Politieke partijen in België ontvangen daarnaast een bijdrage voor hun parlementaire
fracties en een kleinere subsidie van de Vlaamse of Waalse regionale overheid. In
tegenstelling tot de federale subsidies zijn de subsidies op regionaal niet wettelijk
verankerd maar vastgelegd in de huishoudelijke reglementen van de respectievelijke
parlementen (Weekers et al., 2009).
2.! Zo ja, welke motieven hebben een rol gespeeld bij het besluit om politieke partijen te
gaan subsidiëren?
N.v.t
3.! Zo ja, door welke overheidsinstantie wordt deze verstrekt?
“De Kamer van volksvertegenwoordigers en de Senaat, die uit hun leden een paritaire
Controlecommissie betreffende de verkiezingsuitgaven en de boekhouding van de
politieke partijen samenstellen.”
4.! Wat zijn de voorwaarden om als politieke partij voor subsidie in aanmerking te
komen?
“Een politieke partij dient tenminste in één van de Kamers vertegenwoordigd te zijn door
een rechtstreeks verkozen parlementslid. Om aanspraak te maken op subsidie dient een
politieke partij in haar statuten of partijprogramma op te nemen dat zij de rechten en
vrijheden van de mens in acht zal nemen die zijn gewaarborgd door het Verdrag tot
bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden van 4 november
1950. Wanneer de Raad van State vaststelt dat een partij of een van haar componenten
vijandig staat tegenover deze rechten en vrijheden, moet de Controlecommissie de
subsidie intrekken.
Subsidie wordt niet rechtstreeks aan de partij uitgekeerd, maar aan een door de partij
opgerichte instelling in de vorm van een vereniging zonder winstoogmerk (vzw). Deze
instelling heeft de volgende opdrachten: - de overheidssubsidie in ontvangst nemen; jaarlijks een centrale lijst opstellen van giften van natuurlijke personen van € 125 en
meer, die door de componenten van de partij werden ontvangen en waarvoor een
ontvangstbewijs werd geleverd; - een lijst opstellen van de componenten van de partij:
!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
4

De gegevens in deze bijlage zijn in eerste instantie gebaseerd op Lucardie et al. (2010). Waar deze integraal is
overgenomen, is deze gecursiveerd en tussen aanhalingstekens weergegeven. Overige en aanvullende gegevens
zijn, tenzij anders vermeld, ontleend aan de primaire wetgeving.
5
In de standaardtaal in België wordt dotatie gebruikt in de betekenis van subsidie (van de overheid) aan
officiële instellingen, politieke partijen en leden van het koningshuis.

26

organisaties die aan de partij gelieerd zijn; - de componenten administratief omkaderen
en toe te zien op de naleving door deze componenten van de wettelijke regels met
betrekking tot de boekhouding van politieke partijen. Ze moet haar verkiezingsuitgaven
tot een bepaald maximum beperken – sinds 2002 is dat één miljoen euro – en de
boekhouding laten controleren.”
5.! Zijn er juridische voorwaarden bijvoorbeeld over de rechtsvorm van de partij?
“Onder een politieke partij moet worden verstaan: een vereniging van natuurlijke
personen, niet noodzakelijk met rechtspersoonlijkheid, die aan verkiezingen deelneemt.
Een partij dient kandidaten voor de mandaten van volksvertegenwoordiger en senator
voor te dragen in elke kieskring van een gemeenschap of gewest. Daarnaast beoogt een
politieke partij binnen de grenzen van de wet de totstandkoming van de volkswil te
beïnvloeden, door middel van haar statuten en partijprogramma.”
6.! Kan ook een politieke partij die nog niet beschikt over zetels in een
vertegenwoordigend orgaan subsidie ontvangen?
“Nee. Een politieke partij dient tenminste in één van de Kamers vertegenwoordigd te zijn
door een rechtstreeks verkozen parlementslid.”
In 2014 is de wet dusdanig gewijzigd dat een politieke partij die na de verkiezingen niet
meer in een van de Kamers vertegenwoordigd is vanaf de maand na de verkiezing
gedurende drie opeenvolgende maanden dezelfde dotatie behoudt als voor de verkiezing.
7.! Moet men over een minimum aantal leden beschikken en zo ja, welk aantal is dat?
“Nee.”
8.! Welke verdeelmaatstaven worden gehanteerd bij de toekenning van de subsidies?
“De totale jaarlijkse subsidie die aan elke politieke partij wordt verstrekt (…) bestaat uit:
een vaststaand (forfaitair) bedrag; een aanvullend bedrag per ontvangen stem. De
subsidie wordt per maand berekend en uitgekeerd, na schriftelijke aanvrage van de
genoemde vzw. De bedragen worden aangepast aan de schommelingen van het
indexcijfer voor consumptieprijzen. De indexcijfers van januari 2003 worden als basis
genomen. In dat jaar werd het forfaitair bedrag vastgesteld op € 125.000 (per partij) en
het aanvullend bedrag op € 1,25 per ontvangen stem.”
Het bedrag van € 125.000 wordt verhoogd met € 50.000 indien de partij ook tenminste
één zetel in de Senaat heeft). Het aanvullend bedrag gebaseerd op het aantal geldige
stemmen bedraagt € 2,5 per stem en word verhoogd met € 1 indien de partij ook
tenminste één zetel in de Senaat heeft (GRECO, 2008).
In 2015 bedroeg het vaste bedrag per partij € 175.029, met een aanvullende € 70.012 voor
partijen met minstens één senator. Elke stem voor de Kamer van
Volksvertegenwoordigers stond gelijk aan € 2,99, verhoogd met € 1,20 bij minstens in
één senator (zie Wouters & Vuye, 2017).
9.! Wordt er ook subsidie verstrekt ten behoeve van aan de partij verbonden
organisaties? Zo ja, welke?
“De aan politieke partijen verstrekte subsidie is indirect ook bedoeld voor de aan de
partij verbonden organisaties die als component van een politieke partij beschouwd
worden, en die in het verleden soms ook directe subsidie ontvingen. Dat betreft

27

- de studiediensten;
- de wetenschappelijke instellingen;
- de politieke vormingsinstellingen;
- de politieke omroepverenigingen;
- de vzw die de subsidies ontvangt en doorgeeft aan de partij en haar overige
componenten;
- de entiteiten georganiseerd op het niveau van de arrondissementen en/of van de
kieskringen voor de verkiezingen van de federale Kamers en de Gemeenschaps- en
Gewestparlementen;
- de politieke fracties van de federale Kamers, de Gemeenschaps- en Gewestparlementen
en de provincieraden.
Subsidies voor de eerste vier genoemde instellingen worden geregeld door de regionale
overheden en zijn intussen in Vlaanderen afgeschaft, in Wallonië echter niet.
Fractietoelagen worden (zoals al eerder vermeld) in België weliswaar ook als
partijsubsidie gezien maar hier verder niet meegerekend.”
10.!Welk bedrag wordt per jaar in totaal besteed aan partijsubsidies? Hebben de
motieven die een rol hebben gespeeld bij het besluit om politieke partijen te gaan
subsidiëren ook een rol gespeeld bij het bepalen van de hoogte van de subsidie?
“In 2008 keerde de Kamer € 9.869.199.68 uit aan de partijen en hun componenten,
exclusief fractietoelagen (€ 4.827.500). De Senaat keerde in dat jaar € 9.816.360,25 uit,
exclusief fractietoelagen (€ 4.869.724).”
Smulders & Maddens (2014) schatten het totaal aan subsidies op jaarbasis inmiddels op
ongeveer € 69 miljoen (€ 7,8 per kiesgerechtigde). Daarbij inbegrepen zijn dotaties,
fractietoelagen vanwege het federaal Parlement en de deelstatelijke parlementen (tezamen
60,8 miljoen per jaar) en de subsidies in de provincieraden en (in Franstalig België) de
subsidies aan de verbonden instellingen.
!
Jaarlijkse dotaties en fractietoelagen vanwege de parlementen als gevolg van de
verkiezingsuitslag van 25 mei 2014:
Partij

Stemmen (%)

N-VA
26,3
PS
11,7
MR
9,6
CD&V
11,6
Open VLD
9,8
SP.A
8,8
CDH
5,0
Groen
5,3
Vlaams Belang
3,78
Ecolo
3,3
FDF
1,8
Overige partijen
3,0
Totaal
Bron: Smulders & Maddens (2014)

Zetels

Bedrag (€)

Verschil 2009/2010

33
23
20
18
14
13
9
6
3
6
2
3

12.269.438,09
8.819.807,81
7.521.063,66
7.397.089,60
5.878.905,14
5.463.501,50
4.023.104,89
3.325.466,64
2.086.159,73
1.842.674,74
753.688,78
1.438.416,61
60.819.317,19

+ 4.218.899,91
- 210311,92
+ 1.440.995,52
+ 778.451,19
+ 851.726,67
+ 210.130,42
+ 186.770,16
+ 1.053.057,35
- 2.469.745,01
- 2.224.621,06
+ 555.698,02
- 105.651,19
+ 4.285.400,05

!

28

Transparantie
1.! Zijn er regels over giften aan politieke partijen? Zo ja, welke regels?
“Ja. Alleen natuurlijke personen mogen giften verstrekken.”
Een natuurlijk person mag niet meer dan € 2000 per jaar schenken aan politieke partijen
of kandidaten, en niet meer dan € 500 aan dezelfde partij. De identiteit van personen die
meer dan € 125 doneren moet bekend worden gemaakt aan de parlementaire
Controlecommissie betreffende de boekhouding van de politieke partijen (Weekers et al.,
2009).
2.! Zijn er regels over giften aan de aan politieke partijen gelieerde instellingen? Zo ja,
welke regels?
De regels inzake giften hebben betrekking op giften aan politieke partijen en hun
componenten, lijsten, kandidaten en politieke mandatarissen. De componenten van de
partijen zijn onder meer de wetenschappelijke instellingen; de politieke
vormingsinstellingen; en de politieke omroepverenigingen.
Dit lijst die wordt opgesomd in art. 1 van de wet is een strikte lijst van gelieerde instanties
die wettelijk gezien beschouwd worden als onderdeel van een partij. Alle andere
instanties zijn niet onderworpen aan de regels inzake giften. (E-mail Jef Smulders, 12
September 2017)
3.! Welke gegevens/documenten moeten openbaar worden gemaakt?
“De samenvatting van het financieel verslag wordt door de voorzitters van de Kamer van
volksvertegenwoordigers en de Senaat ter publicatie naar het Belgisch Staatsblad
toegezonden.
Van elk natuurlijk persoon die meer dan € 125,- doneert moet de identiteit (naam, adres,
nationaliteit) worden geregistreerd. Elk jaar moeten de politieke partijen, hun
componenten en hun ambtsdragers een lijst met alle in dat jaar ontvangen donaties
opstellen, in volgorde van ontvangst. Van de donateurs moeten naam en voornaam,
adres, nationaliteit, het bedrag van elke gift en de datum waarop de gift ontvangen werd
vermeld worden.”
4.! Zijn er limieten gesteld aan te ontvangen giften, zo ja welke? Is hier een relatie met
het level playing field?
“Ja. Er is een tweevoudig limiet. Een donateur mag:
Tot € 500 euro schenken aan één politieke partij per jaar;
Tot € 2000 euro schenken aan meer politieke partijen tezamen.
In de praktijk blijkt de omvang van de giften aan Belgische partijen dan ook nogal
bescheiden. In 2008 ontvingen alle in het parlement vertegenwoordigde partijen samen €
129.319,37 aan giften. Als oorzaken voor deze bescheidenheid worden genoemd de
strenge wettelijke beperkingen, waaronder het lage bedrag dat een donateur maximaal
mag doneren; en het feit dat giften niet fiscaal aftrekbaar zijn.”
5.! Gelden er voorafgaand aan de parlementsverkiezingen aanvullende regels voor
openbaarmaking? Zo ja, welke regels?
Naast de algemene financiële verslagen moeten zowel politieke partijen als kandidaten
het totale bedrag van hun campagne-uitgaven en de oorsprong van de middelen die in de

29

campagne zijn uitgegeven, opgeven (Muylle & Van Nieuwenhove, 2002). Deze kunnen
gedurende een periode van 15 dagen door individuele kiezers worden ingezien.
6.! Gelden er aparte regels voor giften uit het buitenland? Zo ja, welke?
Nee.
7.! Gelden er andere regels voor rechtspersonen dan voor natuurlijke personen? Zo ja,
welke?
“In België mogen partijen – of liever gezegd: hun tussenpersonen of -organisaties – geen
giften van rechtspersonen aannemen, behalve van politieke partijen en andere politieke
groeperingen en mogen ook natuurlijke personen geen giften doen namens
rechtspersonen.”
8.! Welke instantie is belast met het toezicht op de naleving van de regels over giften?
“(a) De hierboven genoemde vzw.
(b) De hierboven genoemde Controlecommissie (…). Deze commissie is bij wet verplicht
zich te laten adviseren door het Rekenhof voor de controle van zowel de
verkiezingsuitgaven van de politieke partijen en individuele kandidaten, als van de
financiële verslagen van de politieke partijen en haar componenten. Deze commissie
controleert ook de verkiezingsuitgaven, die apart verantwoord dienen te worden.”
Belgische partijen moeten elk jaar een financiële jaarrekening, gecertificeerd door een
onafhankelijke accountant, indienen bij de parlementaire Controlecommissie betreffende
de boekhouding van de politieke partijen.
Sinds kort bestaat deze Controlecommissie niet langer uit afgevaardigden van de partijen
maar uit externe specialisten. De partijboekhouding wordt nog wel nagekeken door een
revisor die door de partijen zelf wordt aangesteld (Horenbeek, 2015).
9.! Over welke bevoegdheden beschikt deze instantie om het toezicht uit te oefenen?
“De Controlecommissie keurt met inachtneming van het advies van het Rekenhof het
financieel verslag van de partij en haar componenten goed of af. De procedure inzake de
controle en het horen van betrokkenen wordt bepaald in het huishoudelijk reglement van
de commissie, dat wordt gepubliceerd in het Belgisch Staatsblad.”
10.! Welke sancties zijn verbonden aan de niet naleving van de regels over giften?
“Aanvaardt een politieke partij een illegale gift, dan wordt tweemaal het bedrag van de
gift aan subsidie ingehouden. Het door een politieke partij of een van haar componenten
niet, of te laat, inleveren van het genoemde overzicht kan leiden tot verlies van subsidie
van minimaal één en maximaal vier maanden. Wanneer een politiek ambtsdrager niet of
te laat het bedoelde overzicht inlevert kan hij bestraft worden met een geldboete
variërend van € 26 tot € 100.000.”
In 2014 werd een aantal nadere bepalingen aan de wet toegevoegd:
- een administratieve boete van 1.000 euro per dag vertraging bij het indienen van het
financiële jaarverslag, tot een maximum van 30.000 euro;
- bij afkeuring van het financiële verslag kan de Controlecommissie een administratieve
boete van 10.000 euro tot 100.000 euro opleggen.

30

In de praktijk gebeurde het zelden dat de Controlecommissie de sancties oplegde,
vermoedelijk omdat zij, samengesteld uit parlementsleden voor de partijen, nauwelijks
als onafhankelijk en onpartijdig kon worden beschouwd (Weekers et al., 2009). Nu haar
samenstelling is gewijzigd kan zij mogelijk een actievere rol spelen. In 2015 werden
twee partijen bestraft,6 wat volgens de SGI beschouwd kan worden als een indicatie dat
het systeem van checks and balances redelijk goed functioneert (Sustainable Governance
Indicators, 2016).
!
!

!

!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
6

Nieuwsblad.be. (2015). Dotatie van twee politieke partijen voor één maand opgeschort.
http://www.nieuwsblad.be/cnt/dmf20151112_01966569.

31

Bijlage A.2 – Canada
Subsidie
1.! Verstrekt de overheid subsidie aan politieke partijen?
Ja, maar alleen in verkiezingsjaren als compensatie voor hun campagne-uitgaven. De
directe subsidie aan politieke partijen die sinds 2004 bestond is sinds 2011 geleidelijk
uitgefaseerd totdat deze in 2015 ophield te bestaan. Een belangrijke indirecte subsidie is
daarnaast de belastingaftrek van politieke giften.
2.! Zo ja, welke motieven hebben een rol gespeeld bij het besluit om politieke partijen
te gaan subsidiëren?
De invoering van overheidssubsidies in 2004 was deels bedoeld ter compensatie van de
nieuwe lage limiet (nu CAN $1550) voor individuele giften en het verbod op giften van
bedrijven en vakbonden, ingevoerd in de nasleep van een financieel schandaal waar de
Liberal Party bij was betrokken. De regeling was destijds al controversieel en werd door
de Conservatieve Partij op ideologische gronden aangevochten. Toen de Conservatieven
de verkiezingen wonnen in 2011 maakten zij van de gelegenheid gebruik om deze
subsidie weer af te schaffen.
3.! Zo ja, door welke overheidsinstantie wordt deze verstrekt?
Verzoeken voor vergoeding worden gericht aan de Chief Electoral Officer / Elections
Canada, een onafhankelijke organisatie die direct rapporteert aan het parlement.
4.! Wat zijn de voorwaarden om als politieke partij voor subsidie in aanmerking te
komen?
Politieke partijen en kandidaten komen in aanmerking voor een vergoeding van een deel
van hun verkiezingsuitgaven. Elke geregistreerde partij die tenminste 2 procent van de
geldige stemmen heeft behaald, of tenminste 5 procent van de geldige stemmen in de
kiesdistricten waar zij kandidaten hebben gesteld, krijgt 50 procent van de nationale
verkiezingsuitgaven vergoed.
5.! Zijn er juridische voorwaarden bijvoorbeeld over de rechtsvorm van de partij?
Nee.
6.! Kan ook een politieke partij die nog niet beschikt over zetels in een
vertegenwoordigend orgaan subsidie ontvangen?
Ja, als een partij minstens 2% van de stemmen heeft ontvangen (zie S4).
7.! Moet men over een minimum aantal leden beschikken en zo ja, welk aantal is dat?
Nee.
8.! Welke verdeelmaatstaven worden gehanteerd bij de toekenning van de subsidies?
Partijen en kandidaten kunnen maximaal 50 procent van hun verkiezingsuitgaven
vergoed krijgen. De hoogte van de uitgaven voor de verkiezingscampagne zijn
gelimiteerd per kandidaat (op basis van het aantal kiesgerechtigden per kiesdistrict).
9.! Wordt er ook subsidie verstrekt ten behoeve van aan de partij verbonden
organisaties? Zo ja, welke?
Nee.

32

10.! Welk bedrag wordt per jaar in totaal besteed aan partijsubsidies? Hebben de
motieven die een rol hebben gespeeld bij het besluit om politieke partijen te gaan
subsidiëren ook een rol gespeeld bij het bepalen van de hoogte van de subsidie?
Als gevolg van het afschaffen van de directe overheidssubsidies zijn de publieke
uitgaven aan partijen sterk gedaald en zijn partijen weer sterk afhankelijk geworden van
individuele bijdragen (voornamelijk leden).
Bij de verkiezingen in 2015, werd in totaal ruim 60 miljoen CAN $ aan campagneuitgaven uitgekeerd, hetgeen met een electoraat van 25.939.742 neerkomt op 2,3 CAN $
(ongeveer €1,6) per kiesgerechtigde.
Paid Election Expenses and Reimbursements– 2015 General Election
Registered political party
Alliance of the North
Animal Alliance Environment
Voters Party of Canada
Bloc Québécois
Canada Party
Canadian Action Party
Christian Heritage Party of Canada
Communist Party of Canada
Conservative Party of Canada
Democratic Advancement Party of
Canada
Forces et Démocratie
Green Party of Canada
Liberal Party of Canada
Libertarian Party of Canada
Marijuana Party
Marxist-Leninist Party of Canada
New Democratic Party
Party for Accountability,
Competency and Transparency
Pirate Party of Canada
Progressive Canadian Party
Rhinoceros Party
Seniors Party of Canada
The Bridge Party of Canada
United Party of Canada
Total
Bron: Elections Canada, 2015

Number of
candidates

Total paid
election expenses
(CAN $)

1

Final election
Reimbursement
expenses limit
(CAN $)
(CAN $)
187.385

8

73.602

1.395.379

79
1
3
30
26
340

2.670.624

13.701.143
119.543
519.189
4.898.239
4.329.275
54.936.320

6.959
81.274
24.896
41.871.574

4
17
337
340
72
8
70
340

20.935.787

653.870
16.893
3.908.024
43.118.967
16.743
8.730
29.741.200

1
5
8
27
1
1
1
1720

1.335.312

2.974.588
54.893.641
54.936.320
12.124.700
1.373.116
11.912.050
54.936.320

1.954.012
21.559.484

14.870.600

159.274
2.174
2.421

121.544.082

857.647
1.348.602
4.491.400
173.730
157.184
181.305
281.260.222

60.655.195

Transparantie
1.! Zijn er regels over giften aan politieke partijen? Zo ja, welke regels?
Ja. Alleen individuen – bedrijven of vakbonden niet – mogen doneren aan politieke
partijen en kandidaten tot een maximum van CAN $1500 per jaar. Daarnaast mogen zij
tot CAN $1500 per jaar doneren aan alle geregistreerde lokale kieskringen, kandidaten en
kandidaten-in-spe voor de partij, alsmede kandidaten voor het leiderschap van de partij en
aan onafhankelijke kandidaten. Deze limieten werden in 2015 vastgesteld (waarbij zij

33

werden verhoogd van CAN $1200); de bedragen worden met CAN $25 per jaar
verhoogd. Cash bijdragen boven CAN $20 zijn niet toegestaan.
2.! Zijn er regels over giften aan de aan politieke partijen gelieerde instellingen? Zo ja,
welke regels?
Canada heeft uitgebreide regelgeving over uitgaven door zogeheten third parties. Deze
zijn gelimiteerd en moeten openbaar gemaakt worden. In het geval van donaties hoger
dan CAN $200 aan een third party moeten de naam en het adres van de donor evenals de
datum van de donatie bekend worden gemaakt.
3.! Welke gegevens/documenten moeten openbaar worden gemaakt?
Politieke partijen in Canada moeten elk kwartaal rapporteren aan Elections Canada over
hun inkomsten en uitgaven, evenals overboekingen naar andere entiteiten van de party,
zoals lokale afdelingen, (potentiële) kandidaten voor de partij en kandidaten voor het
partijleiderschap. De identiteit van donoren die meer dan CAN $200 geven moet worden
bekend gemaakt (Jansen, 2016). De gegevens over inkomsten en uitgaven, alsmede de
namen en adressen van donoren, worden openbaar gemaakt op de website van Elections
Canada (Jansen & Young, 2011).
Partijen moeten daarnaast jaarlijks (voor 30 juni) hun financiële verslag indienen bij
Elections Canada, met daarin een geautoriseerde verklaring van alle inkomsten (donaties,
leningen en overboekingen), uitgaven (reguliere en tussentijdse verkiezingen,
rentebetalingen), en het totaal aan activa en passiva.
4.! Zijn er limieten gesteld aan te ontvangen giften, zo ja welke? Is hier een relatie met
het level playing field?
Ja (zie T1 hierboven)
5.! Gelden er voorafgaand aan de parlementsverkiezingen aanvullende regels voor
openbaarmaking? Zo ja, welke regels?
Nee; wel moeten partijen moeten binnen 8 maanden na de verkiezingen rapporteren over
hun campagne-uitgaven.
6.! Gelden er aparte regels voor giften uit het buitenland? Zo ja, welke?
Giften uit het buitenland zijn niet toegestaan.
7.! Gelden er andere regels voor rechtspersonen dan voor natuurlijke personen? Zo ja,
welke?
Ja, alleen donaties van natuurlijke personen zijn toegestaan.
8.! Welke instantie is belast met het toezicht op de naleving van de regels over giften?
Elections Canada. De tenuitvoerlegging van de financieringswetgeving valt onder de
Chief Electoral Officer, die door het kabinet wordt benoemd op basis van een voorstel
van het Lagerhuis en alleen kan worden ontzet door een gezamenlijke resolutie van het
Lagerhuis en de Senaat.
9.! Over welke bevoegdheden beschikt deze instantie om het toezicht uit te oefenen?
Elections Canada heeft uitgebreide bevoegdheden om de jaarrekeningen te beoordelen,
onderzoeken, nadere vragen te stellen en nadere informatie en documentatie op te vragen.

34

Elections Canada is een uitzonderlijk machtige instantie en wordt gezien als luis in de
pels van de politieke partijen (Nassmacher 2014: 275).
10.!Welke sancties zijn verbonden aan de niet naleving van de regels over giften?
De formele naleving en handhavingsregeling uit hoofde van de wet varieert van
administratieve boetes (van CAN $2.000 tot $100.000) tot een gevangenisstraf.
Afhankelijk van de aard van de overtreding kunnen ook sancties worden toegepast zoals
het verlies van een deel van de financiering van campagne-uitgaven, het verbod voor een
kandidaat om deel te nemen aan de verkiezingen, of het verbod voor een verkozen
kandidaat om zijn/haar zetel dan wel stemrecht in het House of Commons op te nemen
(Elections Canada, 2017: 7)

35

Bijlage A.3 – Denemarken
Subsidie
1.! Verstrekt de overheid subsidie aan politieke partijen?
Ja. Politieke partijen en individuele kandidaten hebben sinds 1987 recht op
overheidssubsidies ter ondersteuning van hun politieke activiteiten.
Sinds 1965 hebben partijen in het parlement bovendien recht op een overheidsbijdrage
aan de fractie alsmede, sinds 1981, op financiële ondersteuning voor de secretariële
werkzaamheden van individuele parlementsleden. Tijdens verkiezingscampagnes hebben
Deense politieke partijen daarnaast gratis toegang tot de publieke media.
2.! Zo ja, welke motieven hebben een rol gespeeld bij het besluit om politieke partijen te
gaan subsidiëren?
N.v.t.
3.! Zo ja, door welke overheidsinstantie wordt deze verstrekt?
Partijen en onafhankelijke kandidaten die subsidie wensen te ontvangen dienen daartoe
een aanvraag in bij de minister voor Economische en Binnenlandse Zaken (voorheen bij
de minister van Binnenlandse Zaken en Gezondheidszorg), die zal besluiten of zij aan de
daartoe geldende voorwaarden voldoen.
4.! Wat zijn de voorwaarden om als politieke partij voor subsidie in aanmerking te
komen?
Om voor subsidie in aanmerking te komen moet een partij of kandidaat tenminste 1000
stemmen in de voorafgaande verkiezingen hebben behaald. Bij lokale verkiezingen ligt de
drempel op 100 stemmen (500 in Kopenhagen).
5.! Zijn er juridische voorwaarden bijvoorbeeld over de rechtsvorm van de partij?
Nee.
6.! Kan ook een politieke partij die nog niet beschikt over zetels in een
vertegenwoordigend orgaan subsidie ontvangen?
Ja, zo lang zij aan de geldende voorwaarde voldoen (zie S4). In de parlementaire
verkiezingen van 2015 behaalden 9 partijen meer dan 1000 stemmen; deze verkregen alle
een zetel. Een aantal partijen in de Faeröer eilanden en Groenland behaalden meer dan
1000 stemmen maar geen zetel (Danmarks Statistik; zie ook de tabel bij S10).
7.! Moet men over een minimum aantal leden beschikken en zo ja, welk aantal is dat?
Nee.
8.! Welke verdeelmaatstaven worden gehanteerd bij de toekenning van de subsidies?
Partijen ontvangen een vast bedrag per behaalde stem. De wet van 1987 kent aan alle
partijen (met minimaal 1000 stemmen) een vast bedrag toe. Dit bedrag wordt jaarlijks
verhoogd; in 2017 bedroeg het DKK 31,50 per stem (Økonomi- og Indenrigsministeriet,
2017a). De aanvraag voor subsidie moet jaarlijks worden ingediend door de voorzitter
van partij.
9.! Wordt er ook subsidie verstrekt ten behoeve van aan de partij verbonden
organisaties? Zo ja, welke?

36

Nee. Wel mogen partijen hun fondsen aanwenden om het politieke werk van verwante
organisaties te ondersteunen.
10.!Welk bedrag wordt per jaar in totaal besteed aan partijsubsidies? Hebben de
motieven die een rol hebben gespeeld bij het besluit om politieke partijen te gaan
subsidiëren ook een rol gespeeld bij het bepalen van de hoogte van de subsidie?
In 2016 ontvingen politieke partijen in Denemarken in totaal 109 miljoen DKK (€ 14,7
miljoen) aan subsidie (DKK 26,3 (€ 3,5) per kiesgerechtigde).
De verdeling van overheidssubsidies tussen de verschillende partijen was als volgt:
Partij
Socialdemokratiet
Dansk Folkeparti
Venstre
Enhedslisten - De RødGrønne
Liberal Alliance
Alternativet
Radikale Venstre
Socialistisk Folkeparti
Det Konservative Folkeparti
Kristendemokraterne
TOTAL
Færøerne
Tjóðveldi
Javnaðarflokkurin
Sambandsflokkurin
Fólkaflokkurin
Grønland
Inuit Ataqatigiit
Siumut
Demokraterne
Atassut
Naleraq
TOTAL

Stemmen

Zetels

DKK

EUR

(N)
924.940
741.746
685.188
274.463

(%)
26,3
21,1
19,5
7,8

47
37
34
14

28.441.905,00 kr.
22.808.689,50 kr.
21.069.531,00 kr.

3.824.554,52
3.067.061,66
2.833.198,76

8.439.737,25 kr.

1.134.883,03

265.129
168.788
161.009
147.578
118.003
29.077

7,5
4,8
4,6
4,2
3,4
0,8

13
9
8
7
6
0

8.152.716,75 kr.
5.190.231,00 kr.
4.951.026,75 kr.
4.538.023,50 kr.
3.628.592,25 kr.
894.117,75 kr.
108.114.570,75 kr.

1.096.287,66
697.925,17
665.759,61
610.223,48
487.933,17
120.231,11
14.538.058,21

5.730
5.666
5,500
4.368

24,5
24,3
23.5
18.7

1
1
0
0

175.828,50 kr.
174.352,50 kr.
169.002,00 kr.
134.808,00 kr.

23.643,48
23.445,01
22.725,53
18.127,49

7.904
7.831
1.753
1.526
1,058

38,5
38,2
8,5
7,4
4,7

1
1
0
0
0

243.355,50 kr.
241.510,50 kr.
56.949,00 kr.
46.986,00 kr.
32.533,50 kr
1.066.963,50 kr

32.723,77
32.475,67
7.657,87
6.318,16
4.374,74
143.473,51

109.181.534,25 kr.

14.681.531,73

TOTAL SUM
Bron: (Økonomi- og Indenrigsministeriet, 2017b)

!
Transparantie
1.! Zijn er regels over giften aan politieke partijen? Zo ja, welke regels?
De private financiering van politieke partijen is geregeld in de wet Private Contributions
to Political Parties and Publication of Political Parties Accounts Act, ook bekend als de
Accounts of Political Parties Act.
Deze wet bepaalt dat partijen die aan verkiezingen deelnemen verplicht zijn om een
jaarrekening te publiceren waar zij informatie over hun inkomsten en uitgaven
verstrekken.

37

2.! Zijn er regels over giften aan de aan politieke partijen gelieerde instellingen? Zo ja,
welke regels?
Nee.
3.! Welke gegevens/documenten moeten openbaar worden gemaakt?
In het kader van de Accounts of Political Parties Act zijn politieke partijen verplicht
jaarlijks te rapporteren over hun inkomsten en uitgaven. Deze dienen zij aan het
parlement voor te leggen. Indien partijen voornemens zijn te profiteren van
overheidsfinanciering, dienen zij hun rekeningen in te dienen bij het ministerie van
Economische en Binnenlandse Zaken (Piccio 2012).
Het overzicht van inkomsten dient inzicht te verschaffen in de hoogte van de
overheidssubsidies, inkomsten uit de bijdragen van partijleden, overige inkomsten uit
particuliere bijdragen, ontvangen rente, en bijdragen van professionele, commerciële en
internationale organisaties en stichtingen.
De wet vereist sinds 2017 dat de jaarrekeningen van de partijen worden goedgekeurd
door een bij wet geaccordeerd accountant.
4.! Zijn er limieten gesteld aan te ontvangen giften, zo ja welke? Is hier een relatie met
het level playing field?’
Nee, er zijn geen beperkingen aan de bedragen aan individuele donaties die partijen
kunnen ontvangen of aan de oorsprong van giften. Partijen in Denemarken kunnen
bijdragen ontvangen van particuliere, publieke, anonieme en buitenlandse bronnen. De
enige wettelijke beperkingen die aan de partijen zijn opgelegd, zijn de verplichting om:
- de naam van donoren bekend te maken van wie de bijdrage het bedrag van DKK 20.000
(€ 2.700) overschrijdt; het is daarbij niet verplicht de hoogte van de bijdrage bekend te
maken;
- inzicht te verschaffen in het totale bedrag aan anonieme bijdragen ontvangen in het
boekjaar;
- informatie te verstrekken over de vraag of er anonieme bijdragen zijn ontvangen die het
bedrag van DKK 20.000 overschrijden (Piccio 2012).
Sinds de wetswijziging van 2017 is het niet langer toegestaan om anonieme giften boven
DKK 20.000 aan te nemen. Dit bedrag wordt bovendien in het vervolg geïndexeerd en
gecorrigeerd voor de koopkracht.
5.! Gelden er voorafgaand aan de parlementsverkiezingen aanvullende regels voor
openbaarmaking? Zo ja, welke regels?
Nee.
6.! Gelden er aparte regels voor giften uit het buitenland? Zo ja, welke?
Nee (zie T4).
7.! Gelden er andere regels voor rechtspersonen dan voor natuurlijke personen? Zo ja,
welke?
Nee.

38

8.! Welke instantie is belast met het toezicht op de naleving van de regels over giften?
Er is geen specifieke instantie in Denemarken belast met het toezicht op de naleving van
politieke financieringsregels of met de controle van de boekhouding van politieke partijen
(IDEA 2011).
9.! Over welke bevoegdheden beschikt deze instantie om het toezicht uit te oefenen?
De Rigsrevisionen, een onafhankelijke instelling verantwoordelijk aan het parlement, is
volgens de wet inzake overheidsfinanciering gemachtigd om boekhoudkundige
documenten op te vragen van partijen die overheidsfinanciering hebben ontvangen om te
onderzoeken of deze rechtmatig is besteed (IDEA 2011).
10.!Welke sancties zijn verbonden aan de niet naleving van de regels over giften?
Niet naleving van de regels kan worden bestraft met een administratieve boete, oplopend
tot een gevangenisstraf van 4 maanden, afhankelijk van de aard van de overtreding.
Partijen die hun jaarrekening niet tijdig of volledig bij het parlement indienen kunnen hun
subsidie kwijt raken. Zowel natuurlijke personen als rechtspersonen kunnen worden
bestraft.
Het sanctieregime in Denemarken is nogal ondergespecificeerd. Het ontbreekt aan een
helder en gedifferentieerd systeem van effectieve en proportionele sancties (GRECO,
2013).

39

Bijlage A.4 – Duitsland
Subsidie
1.! Verstrekt de overheid subsidie aan politieke partijen?
Ja. Volgens de Wet over de politieke partijen (Gesetz über die politischen Parteien ofwel
Parteiengesetz) hebben partijen recht op ‘Teilfinanzierung der allgemein ihnen nach dem
Grundgesetz obliegenden Tätigkeit’.
2.! Zo ja, welke motieven hebben een rol gespeeld bij het besluit om politieke partijen te
gaan subsidiëren?
N.v.t.
3.! Zo ja, door welke overheidsinstantie wordt deze verstrekt? ‘
“De voorzitter van de Bondsdag (Präsident des Deutschen Bundestages) stelt jaarlijks de
hoogte van de subsidies voor de partijen vast en keert de bedragen uit. Subsidie voor
politieke jongerenorganisaties wordt verstrekt door de minister van Familie, Ouderen,
Vrouwen en Jeugdzaken.”
4.! Wat zijn de voorwaarden om als politieke partij voor subsidie in aanmerking te
komen?
“Een partij moet bij verkiezingen van het Europees Parlement of de Bondsdag minstens
0,5% en/of bij deelstaatverkiezingen minstens 1% van de stemmen op haar lijst behaald
hebben, dan wel 10% van de stemmen in een kieskring hebben gewonnen indien ze in een
deelstaat geen lijst mocht indienen. Deze voorwaarden gelden niet voor partijen van
nationale minderheden. Partijen die alleen deelnemen aan Europese (of lokale)
verkiezingen komen overigens niet in aanmerking voor subsidie. Partijen die niet eerder
subsidie ontvangen hebben dienen deze uiterlijk 30 september van het lopende jaar aan te
vragen.”
5.! Zijn er juridische voorwaarden bijvoorbeeld over de rechtsvorm van de partij?
“Ja, maar die gelden voor alle partijen. Volgens de Wet over de politieke partijen moeten
partijen aan verscheidene voorwaarden voldoen; onder meer moeten ze tenminste eens in
de zes jaar aan verkiezingen deelnemen, een schriftelijk programma en een statuut
hebben dat aan bepaalde voorwaarden voldoet, een territoriale opbouw kennen, en
geschillencommissies instellen.”
6.! Kan ook een politieke partij die nog niet beschikt over zetels in een
vertegenwoordigend orgaan subsidie ontvangen?
“Ja. De kiesdrempel voor de Bondsdag is 5%, maar reeds met 0,5% van de stemmen
heeft een partij recht op subsidie.” (zie hierboven S4)
7.! Moet men over een minimum aantal leden beschikken en zo ja, welk aantal is dat?
“Nee.”
8.! Welke verdeelmaatstaven worden gehanteerd bij de toekenning van de subsidies?
“Bij de toekenning van directe subsidie worden twee maatstaven gehanteerd:
(1)Wählerstimmenanteil: het succes van een partij bij de verkiezingen voor het Europees
Parlement, de Bondsdag en de deelstaatparlementen (landdagen).

40

(2) Zuwendungsanteil: bijdragen van de leden, afdrachten van politieke ambtsdragers en
giften.
Ad 1. Partijen die aan de hierboven vermelde voorwaarden voldoen ontvangen in
beginsel € 1,007 per stem voor de eerste vier miljoen stemmen; daarboven krijgen ze €
0,838 per stem. Het betreft hier de op de partijlijst en niet de op personen uitgebrachte
stemmen. Indien echter een partijlijst in een deelstaat niet is goed gekeurd kunnen
partijen niettemin € 0,839 per stem in een kieskring ontvangen wanneer ze minstens 10%
van de stemmen in die kieskring verworven hebben.
Ad 2. Voor elke euro die partijen van natuurlijke personen als giften, contributies of
afdrachten van politieke ambtsdragers (Mandatsträger) ontvangen tot een maximum van
€ 3.300 per natuurlijke persoon kunnen ze € 0,4510 subsidie krijgen.
Het maximaal uit te keren bedrag aan alle partijen gezamenlijk kent een absolute
bovengrens (absolute Obergrenze). In 2016 was het bedrag 160.519.363 Euro
(Bundestag, 2016b); het federale aandeel daarvan was € 142.065.190,22 (88,5 %) en dat
van de Länder € 18.454.172,78 (11,5 %). In 2011 zijn de regels over de absolute
Obergrenze gewijzigd (Obergrenzenregelung, see Bundestag 2011). Vanaf 2013 varieert
deze met de prijsindex vastgesteld door de president van het Statistischen Bundesamtes.
Daarnaast is er een relatieve bovengrens (relative Obergrenze): de totale subsidie aan
een partij mag niet hoger zijn dan alle inkomsten die zij zelf genereert (contributie,
afdrachten van ambtsdragers, giften, interest, commerciële activiteiten e.d.). Beide
bovengrenzen kunnen er toe leiden dat het Wählerstimmenanteil resp. het
Zuwendungsanteil in de praktijk iets lager uitvallen dan hierboven vermeld.
Een (grond)wetswijziging maakt het mogelijk extremistische partijen uit te sluiten van
overheidsfinanciering (Bundestag 2017b).
9.! Wordt er ook subsidie verstrekt ten behoeve van aan de partij verbonden
organisaties? Zo ja, welke?
“Ja. Elke partij die in de Bondsdag vertegenwoordigd is werkt samen met een
zogenaamde parteinahe Stiftung, een organisatie (niet altijd formeel een stichting) die
activiteiten ontplooit op verschillende gebieden als politieke vorming, scholing en
onderzoek, maar die ook studiebeurzen verstrekt, ontwikkelingsprojecten steunt en
internationale contacten onderhoudt. Deze organisaties kunnen van verschillende
ministeries subsidie ontvangen, met name van Binnenlandse Zaken, Onderwijs en
Onderzoek (Bildung und Forschung), en Economische Samenwerking en Ontwikkeling
(wirtschaftliche Zusammenarbeit und Entwicklung). Totaal ontvangen ze meer geld dan
de partijen zelf – in 2007 € 340.088.282.”
Het bedrag is de afgelopen jaren aanzienlijk gegroeid (met bijna 50% tussen 2005 en
2014): in 2005 bedroeg het € 318 miljoen, in 2014 was dat opgelopen naar € 466 miljoen
(Lutz & Müller, 2014). Het gebrek aan transparantie van deze vorm van financiering
!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
7

Dit bedrag is in 2015 verhoogd van € 0,83 naar € 1,00.
Dit bedrag is in 2015 verhoogd van € 0,70 naar € 0,83.
9
Dit bedrag is in 2015 verhoogd van € 0,70 naar € 0,83.
10
Dit bedrag is in 2015 verhoogd van € 0,38 naar € 0,45.
8

41

wordt regelmatig bekritiseerd onder meer door het Bundesrechnungshof (Federal Audit
Office) en Transparency International (Lutz & Müller, 2014).
“Daarnaast ontvangen de jongerenorganisaties van de in de Bondsdag
vertegenwoordigde partijen subsidie sinds 1981. In 2007 was dat € 4.111.214,23, naast €
7722,- voor de jongerenorganisatie van de niet in de Bondsdag vertegenwoordigde
Bayern Partei.” In 2014 ontvingen de jongerenorganisaties van de in de Bondsdag
vertegenwoordigde partijen gezamenlijk € 4.199.262,66. (Bundestag 2016).
10.!Welk bedrag wordt per jaar in totaal besteed aan partijsubsidies? Hebben de
motieven die een rol hebben gespeeld bij het besluit om politieke partijen te gaan
subsidiëren ook een rol gespeeld bij het bepalen van de hoogte van de subsidie?
In 2016 kwamen 21 partijen in aanmerking voor overheidssubsidies. Het totale
subsidiebedrag was € 160.519.363, waarvan € 142.065.190,22 op federaal niveau (2,3 per
kiesgerechtigde). Daarvan ging 12% naar partijen die niet in de Bundestag
vertegenwoordigd zijn. De verdeling tussen de partijen was als volgt:
Partij
CDU
SPD
Grüne
Die Linke
CSU
AFD
FDP
Piraten
Freie Wähler
NPD
Tierschutzpartei
ÖDP
Die Partei
Familie
BP
Pro NRW
SSW
LKR
BVB/Freie Wähler
Graue Panther
Tierschutzallianz
Totaal
Bron: Bundestag, 2017a

Zetels
Bundestag (2013)
255
193
63
63
56
-----------------

EUR
44.819.887,78
45.709.853,75
13.424.160,41
10.369.629,84
10.687.128,26
4.976.473,53
7.993.231,45
263.664,35
1.261.988,37
1.026.872,67
84.414,34
733.336,26
112.924,15
178.734,88
116.891,81
42.015,96
52.630,20
144.633,21
60.118,88
6.600,12
0
142.065.190,22

Transparantie
1.! Zijn er regels over giften aan politieke partijen? Zo ja, welke regels?
“Ja. Giften moeten (evenals afdrachten van ambtsdragers) apart in het jaarverslag
(Rechenschaftsbericht) vermeld worden. Voor giften boven de € 500 moeten naam en
adres van de donateur geregistreerd worden.”
“Van een donateur die meer dan € 10.000 per jaar aan een partij (of haar geledingen)
schenkt, moeten naam en adres in het jaarverslag van de partij vermeld worden. Bij
donaties van totaal € 50.000 of meer dienen bij ontvangst naam en adres van de donateur

42

onmiddellijk aan de voorzitter van de Bondsdag doorgegeven en vervolgens in de
Bundestagsdrucksache gepubliceerd te worden.”
De Wet over de politieke partijen noemt verder acht categorieën van donateurs waarvan
geen giften mogen worden ontvangen:
“(1) publiekrechtelijke lichamen en fracties en groeperingen in de Bondsdag en in de
landdagen;
(2) stichtingen die op grond van hun statuten en activiteiten uitsluitend doelen van
algemeen nut, charitatieve of kerkelijke doelen dienen;
(3) giften van buiten het geldingsgebied van de wet (met name het buitenland, al zijn hier
uitzonderingen op);
(4) giften van beroepsverenigingen die aan een dergelijke vereniging geschonken zijn met
als doel het geld door te spelen naar politieke partijen;
(5) giften van ondernemingen die voor meer dan 25 procent in eigendom zijn van de staat
of door de staat geëxploiteerd worden;
(6) giften hoger dan € 500 van een anonieme donateur of van tussenpersonen die voor
een anonieme derde persoon optreden;
(7) giften waarbij aantoonbaar is dat de donateur een economische of politieke
tegenprestatie van de partij verwacht of verkregen heeft;
(8) giften die door een derde persoon tegen betaling (meer dan 25 procent van het
ingezamelde geld) voor de partij worden ingezameld.”
Er zijn ook regels voor giften in natura; “het gaat om ‘Geld- oder geldwerte Leistung’;
alleen vrijwilligerswerk voor de partij wordt niet als gift beschouwd.”
2.! Zijn er regels over giften aan de aan politieke partijen gelieerde instellingen? Zo ja,
welke regels?
Er zijn weining regels over de transparantie van de parteinahe Stiftungen. Volgens de
Duitse jurist Hans Herbert von Arnim operereren deze stichtingen in een wettelijk
vacuum: “Die Stiftungen sind nahezu gesetzeslos.” (quoted in Matheis, 2015)
3.! Welke gegevens/documenten moeten openbaar worden gemaakt?
“De Wet over de politieke partijen bevat nauwkeurige voorschriften voor de opbouw van
het jaarverslag, de specificatie van inkomsten en uitgaven en de verslagen van de
verschillende partijgeledingen. In de vermogensbalans moeten de deelnemingen in
bedrijven en hun waarde vermeld worden. Eens in de vijf jaar moet de waarde van
onroerend goed dat de partij bezit getaxeerd worden.
Politieke partijen zijn verplicht openbaar verantwoording af te leggen over de herkomst
en besteding van hun financiële middelen en over hun vermogen (Pflicht zur öffentlichen
Rechenschaftslegung). De voorzitter van de Bondsdag laat de jaarverslagen van de
partijen en jaarlijkse overzichten van de inkomsten en uitgaven van partijen als
Bundestagsdrucksachen publiceren.
Er is een grensbedrag waarboven giften openbaar gemaakt worden. Een politieke partij
dient de naam en het adres van een donateur die in één jaar meer dan € 10.000 doneert
in het jaarverslag op te nemen. Giften van € 50.000 of hoger dienen bij ontvangst
onmiddellijk bij de voorzitter van de Bondsdag gemeld te worden, die de gift vervolgens
publiceert als Bundestagsdrucksache. Het gaat hierbij om het totale aantal giften in één
jaar, dus alle giften van één donateur moeten bij elkaar opgeteld worden.”

43

4.! Zijn er limieten gesteld aan te ontvangen giften, zo ja welke? Is hier een relatie met
het level playing field?
“In principe zijn de bedragen die een partij van natuurlijke- en rechtspersonen mag
ontvangen niet begrensd. Wel bestaat er een limiet voor giften in contant geld: die mogen
niet hoger zijn dan € 1.000.”
5.! Gelden er voorafgaand aan de parlementsverkiezingen aanvullende regels voor
openbaarmaking? Zo ja, welke regels?
Nee.
6.! Gelden er aparte regels voor giften uit het buitenland? Zo ja, welke?
“Ja. De Wet over de politieke partijen noemt regels voor giften van buiten het
geldingsgebied van de wet (met name het buitenland, al zijn hier uitzonderingen op).”
De wet verbiedt giften uit het buitenland, met uitzondering van
- Duitse burgers, burgers van de Europese Unie en ondernemingen waarvan een
meerderheid van de aandelen in handen is van burgers van Duitsland of de Europese
Unie, of waarvan het hoofdkwartier in de Europese Unie is gevestigd;
- giften aan partijen van nationale minderheden uit een buurland waar leden van dezelfde
volksgroep wonen (Friezen, Denen, Sorben);
- giften van buitenlanders lager dan € 1000
7.! Gelden er andere regels voor rechtspersonen dan voor natuurlijke personen? Zo ja,
welke?
Ja. Het Parteiengesetz verbiedt bijvoorbeeld giften van (semi-)publieke instellingen,
parlementaire partijen en groep, politieke stichtingen, non-profit organisaties en
kerkelijke en liefdadigheidsinstellingen (zie ook hierboven T1)
8.! Welke instantie is belast met het toezicht op de naleving van de regels over giften?
“De verantwoording van de giften in het jaarverslag wordt gecontroleerd door een
(beëdigd) accountant (Wirtschaftsprüfer dan wel vereidigte Buchprüfer) en uiteindelijk
door de voorzitter van de Bondsdag.”
9.! Over welke bevoegdheden beschikt deze instantie om het toezicht uit te oefenen?
“De accountant kan alle documenten opvragen die hij/zij nodig acht, een politieke partij
is verplicht mee te werken. Eventuele correcties in het jaarverslag dienen ook door een
accountant goedgekeurd te worden.
De voorzitter van de Bondsdag toetst het verslag op formele en inhoudelijke juistheid.
Vermoedt hij onjuistheden in het jaarverslag, dan mag hij verantwoording van de partij
verlangen. Is deze verantwoording niet naar zijn tevredenheid, dan kan hij een externe
accountant inschakelen. Mocht blijken dat er zich inderdaad onjuistheden in het
jaarverslag bevinden, dan stelt hij vast hoe hoog het onjuist opgegeven bedrag is.
NB. Wanneer een partij op de hoogte raakt van onjuistheden in een reeds bij de voorzitter
van de Bondsdag ingeleverd jaarverslag, dan is zij verplicht deze onjuistheden bij hem te
melden. Zijn de onjuistheden nog niet publiekelijk bekend of nog niet door de voorzitter
van de Bondsdag of een andere officiële instantie ontdekt, dan mag de partij de
onjuistheden herstellen, om vervolging en mogelijke sancties te voorkomen.”

44

10.!Welke sancties zijn verbonden aan de niet naleving van de regels over giften?
“Op basis van een onjuist jaarverslag onrechtmatig verstrekte subsidie kan door de
voorzitter van de Bondsdag worden teruggevorderd. Het gaat daarbij met name om
onjuist vastgestelde ledenbijdragen, afdrachten of giften die van invloed zijn op het
Zuwendungsanteil van de subsidie.”
“Bij onjuistheden in de vermogensbalans betreffende onroerend goed of deelnemingen
aan ondernemingen wordt tien procent van de niet of onjuist opgegeven
vermogenswaarde gevorderd. Heeft een partij giften aangenomen van een niet toegestane
donateur, dan wordt het drievoudige van het illegaal aangenomen bedrag gevorderd;
heeft een partij giften van boven de € 10.000 aangenomen en die niet in het jaarverslag
opgenomen, dan wordt het tweevoudige van het niet openbaar gemaakte bedrag
gevorderd.
Het opzettelijk opnemen van onjuiste gegevens in een jaarverslag, het verknippen van een
gift in een aantal kleinere giften, het niet doorgeven van giften aan de bevoegde instanties
van de partij en het inleveren van een onjuist jaarverslag kunnen worden bestraft met een
vrijheidstraf van maximaal drie jaar of een geldboete. Ook de accountant kan met een
vrijheidstraf tot drie jaar of een geldboete bestraft worden wanneer hij onjuist verslag
uitbrengt van een jaarverslag, belangrijke zaken verzwijgt of het jaarverslag ten onrechte
als juist aanmerkt. De vrijheidsstraf kan zelfs oplopen tot vijf jaar, wanneer een
accountant tegen betaling onjuist handelt.”
Als gevolg van een verandering van het Parteiengesetz in 2016 kan een partij, als zij
gedurende een periode van 6 jaar verzuimt haar jaarverslagen in te dienen, haar registratie
als partij verliezen en kan de overheidssubsidie komen te vervallen. Het partijbestuur kan
daarnaast beboet worden met een boete van € 500 tot € 10.000.

45

Bijlage A.4 – IJsland
Subsidie
1.! Verstrekt de overheid subsidie aan politieke partijen?
Ja. Rules governing political finance were recently introduced via Law No. 162/2006 on
the Financial Affairs of Political Organisations and Candidates and Their Duty to
Provide Information of 21 December 2006, which applies to political parties and
alliances participating in elections to the Parliament and municipal governments, as
well as individual candidates, who run either for internal party elections (primaries) or
posts at municipal level. The main objectives of Law No. 162/2006 are to reduce the risk
of conflicting interests and to provide transparency in financial affairs with the ultimate
goal of increasing public trust in political activities and strengthening democracy.”
In 2010 zijn aanvullende regels geïntroduceerd met betrekking tot de financiering van
verkiezingen: In order to promote non-discrimination among political organisations and
to pave the way for new political organisations to be able to present candidates for
election to Parliament, political organisations are authorised, irrespective of election
results, to apply for subsidies of up to ISK 3 million (EUR 25.200.00) from the Treasury
in order to reimburse cost from their election campaign (Prime Minister’s Office
Government of Iceland (2010).
2.! Zo ja, welke motieven hebben een rol gespeeld bij het besluit om politieke partijen
te gaan subsidiëren?
De nieuwe wetgeving was een eerste poging om de regelgeving rond de financiering van
politieke partijen op een omvattende manier te voorzien van een wettelijke basis. In de
nieuwe wet werden ook detailleerde regels over transparantie opgenomen (zie ook
Lucardie et al. 2010).
3.! Zo ja, door welke overheidsinstantie wordt deze verstrekt?
“Rechtstreekse overheidsfinanciering wordt verstrekt via jaarlijkse bijdragen uit de
staatsschatkist (op basis van goedkeuring die door het Parlement aan het Ministerie van
Financiën is verstrekt in de staatsbegroting).”
4.! Wat zijn de voorwaarden om als politieke partij voor subsidie in aanmerking te
komen?
“Het behalen van tenminste één zetel of 2,5 procent van de stemmen bij nationale
verkiezingen.”
5.! Zijn er juridische voorwaarden bijvoorbeeld over de rechtsvorm van de partij?
“Er gelden geen bijzondere vereisten voor de registratie van een politieke partij behalve
degene die gelden voor de registratie van rechtspersonen zonder winstoogmerk. In dit
verband is het IJslandse bedrijvenregister, dat onder het Ministerie van Financiën valt,
verantwoordelijk voor de registratie van politieke partijen. Om een politieke partij te
registreren moet de identiteit (namen en identiteitsnummers) van haar bestuursleden en
de statuten van de vereniging (met daarin onder meer informatie over de naam van de
partij, haar doelstellingen, de identiteit van haar oprichters, huishoudelijk reglement)
worden ingediend. Information contained in the Registry of Enterprises is publicly
accessible.”

46

6.! Kan ook een politieke partij die nog niet beschikt over zetels in een
vertegenwoordigend orgaan subsidie ontvangen?
“Ja, mits een partij minstens 2,5% van de stemmen heeft ontvangen.”
7.! Moet men over een minimum aantal leden beschikken en zo ja, welk aantal is dat?
“Nee.”
8.! Welke verdeelmaatstaven worden gehanteerd bij de toekenning van de subsidies?
“Direct public funding is provided through annual contributions from the State Treasury
(according to authorisation given by the Parliament to the Ministry of Finance in the
State budget). Dit type steun bestaat uit twee verschillende toelagen: financiële subsidies
die worden verdeeld tussen partijen overeenkomstig het aantal gewonnen stemmen bij de
laatste algemene verkiezingen. Partijen die ten minste één zetel in het Parlement hebben
gekregen of meer dan 2,5% van de stemmen hebben gekregen bij de laatste algemene
verkiezingen mogen deze subsidies aanvragen; en parlementaire steun voor elke partij
die in het parlement vertegenwoordigd is. An equal amount, called a “unit”, is to be
paid for each Member of Parliament. One unit is also paid for each parliamentary
group. In addition, an amount equalling twelve units is allocated to parliamentary
groups of the political organizations that have no seats in the Government, dividing
these units among them in proportion to the number of votes.”
9.! Wordt er ook subsidie verstrekt ten behoeve van aan de partij verbonden
organisaties? Zo ja, welke?
Niet bij wet geregeld.
10.! Welk bedrag wordt per jaar in totaal besteed aan partijsubsidies? Hebben de
motieven die een rol hebben gespeeld bij het besluit om politieke partijen te gaan
subsidiëren ook een rol gespeeld bij het bepalen van de hoogte van de subsidie?
In 2015 bedroeg de totale jaarlijkse overheidsbijdrage aan politieke partijen in totaal ISK
286,5 miljoen (€ 2,3 miljoen euro) (Jónsdóttir 2016); dat wil zeggen ISK 1205 (€ 9.7)
per kiesgerechtigde.
Partij
Independence Party
Progressive Party
Social Democratic Alliance
Left Greens
Bright Future
Pirate Party
Dawn
Party of Homes
Totaal
Bron: Jónsdóttir 2016

Stemmen
(%)
26,7
24,4
12,9
10,9
8,3
5,1
3,1
3,0

Zetels
19
19
9
7
6
3
0
0

Subsidie
(mln. ISK)
80,949
74,079
38,977
32,964
25,002
15,479
9,939
9,156
286,545

Transparantie
1.! Zijn er regels over giften aan politieke partijen? Zo ja, welke regels?
“Ja: de gedetailleerde regels staan in artikel 9 van de Rules on the Financial Accounts
of Political Parties etc.

47

Membership fees constitute another source of income for political parties, although they
have rarely been collected on a regular basis. The membership fee that a political party
may require from its members must not exceed 100.000 ISK/year (830 EUR).
Legal persons donating to a political party qualify for a tax-exemption of up to 0.5% of
their income.
Legal persons are required to identify any donation made to a political party/electoral
candidate in their annual reports to the tax authorities.”
There is no spending limit for political parties; however, the act sets a spending limit for
candidates. (Office for Democratic Institutions and Human Rights, 2013, p. 9)
2.! Zijn er regels over giften aan de aan politieke partijen gelieerde instellingen? Zo ja,
welke regels?
Nee.
3.! Welke gegevens/documenten moeten openbaar worden gemaakt?
“Over het algemeen gelden voor de boekhouding en financiële verslagen van zowel
politieke partijen als verkiezingskandidaten de bepalingen van de Wet op de
jaarrekeningen nr. 3/2006, indien van toepassing.
All accounting books, accounting records and documents, as well as letters, facsimile
sheets and telegrams or their duplicates, including documents kept by computer,
microfilm or by any other comparable method, are to be kept in a secure and safe
manner for at least seven years from the closure of each relevant accounting year. An
annual account is to be kept for at least 25 years. The falsification of accounts or
accounting documents, the creation of documents without real substance etc, as well as
the destruction of such documents are considered a major violation of law, which,
according to the Penal Code may be subject to fines or to imprisonment up to six years.
The Boards of political parties and managing directors are responsible for the
preparation of an annual financial report, including an income statement, balance sheet,
statement of cash flows, notes and the report of the board.
In addition, political parties are required to maintain a consolidated account for all
units falling within their scope, such as associations, district councils, holding
companies and related foundations, whether they are registered or not. Consolidated
accounts are to provide a clear and comprehensive view of the results, assets and
changes in cash in both the parent and the subsidiary association.” (See also: Icelandic
National Audit Office (2007).
Party units with an income below 400.000 ISK per year are excluded from the
consolidated accounts. (Prime Minister’s Office Government of Iceland, 2010). Dit
bedrag is in 2010 verhoogd; voorheen lag de grens op 300.000 ISK (Lucardie et al.
2010).
“Electoral candidates are to keep the finances of their campaign separate from their
private finances A separate bank account for campaign purposes is to be opened,
through which all cash.

48

The Rules on the Financial Accounts of Political Parties etc. provide some minimum
standards for reporting political finance: political parties and electoral candidates are
therefore permitted to report in greater detail. Moreover, at the time of the GET’s visit,
the National Audit Office was preparing standardized forms for consolidated financial
reports of political parties and candidates, which were in the process of being consulted
with/commented by political parties.
Pursuant to Article 9 of Law No. 162/2006, political parties have to submit a
consolidated financial report (where annual accounts of political parties and those of the
units falling within their scope have been merged into a single account) to the National
Audit Office on an annual basis.
The Rules on the Financial Accounts of Political Parties etc. detail the level of
itemisation to be contained in the party’s consolidated financial report, including a (i)
consolidated income statement; (ii) consolidated balance sheet (comprising a statement
of cash and flows); and (iii) notes.
Legal persons are required to identify any donation made to a political party/electoral
candidate in their annual reports to the tax authorities (Article 7, Law No. 162/2006).
De Rekenkamer is verantwoordelijk voor de publicatie van een samenvatting van de
financiële verslagen van partijen en kandidaten waarin informatie staat over de in totaal
ontvangen inkomsten en gemaakte uitgaven. De verstrekte cijfers met betrekking tot de
inkomsten van de partij moeten duidelijk maken wat de bron van de bijdrage is
(ongeacht of deze openbaar – nationaal/lokaal – of particulier – natuurlijke
personen/rechtspersonen – is) en de identiteit van de rechtspersoon die de betreffende
financiering doneert. Any discount from market price has to be indicated specifically.”
More detailed rules on the political parties’ accounting and disclosure of financial reports
are included in the Rules on the Financial Accounts of Political Parties issued by the
National Audit Office in 2007. Under this Regulation, political parties must present a
consolidated income statement, including detailed information on income and
expenditure, and a consolidated balance sheet, including information on the party’s
assets and liabilities. Political parties m ust also attach information on the total amount of
donations received by individuals to the financial reports, and must disclose the names,
the amounts and the type of donations received by legal persons. (Piccio, 2012)
4.! Zijn er limieten gesteld aan te ontvangen giften, zo ja welke? Is hier een relatie met
het level playing field?
Politieke partijen en verkiezingskandidaten mogen met betrekking tot het bedrag, de
grootte en periodiciteit van particuliere bijdragen niet meer dan 400.000 ISK per jaar van
een afzonderlijke donateur ontvangen (ongeacht of deze een natuurlijke persoon of
rechtspersoon is). De limiet lag voorheen op 300.000 ISK (Lucardie et al. 2010) en is
verhoogd in 2010 om gelijke tred te houden met de inflatie (Prime Minister’s Office
Government of Iceland, 2010). Waar de wet voorheen een uitzondering maakte voor
bijdragen tot 100.000 ISK ontvangen uit de contributiegelden van partijleden, vallen
deze sinds 2010 ook onder de limiet.
Sinds 2010 moeten bovendien de namen van individuen die meer dan ISK 200.000
doneren aan politieke partijen of kandidaten openbaar gemaakt worden. Voorheen lag
deze grens op ISK 300.000 (Prime Minister’s Office Government of Iceland, 2010).

49

Daarnaast vallen nu ook de bijdragen van natuurlijke personen en rechtspersonen aan
kandidaten voor de presidentsverkiezingen onder de nieuwe regelgeving.
“Political parties are not permitted to accept contributions from anonymous donors;
undertakings which are majority owned by or under the control of the State or
municipalities; public entities other than the State Treasury or municipalities, cf.
Chapter II of Act No. 162/2006, such as undertakings which are jointly owned by the
State and municipalities.”
5.! Gelden er voorafgaand aan de parlementsverkiezingen aanvullende regels voor
openbaarmaking? Zo ja, welke regels?
Nee.
6.! Gelden er aparte regels voor giften uit het buitenland? Zo ja, welke?
“Political parties are not permitted to accept contributions from foreign nationals who
do not have the right to vote in Iceland, undertakings or other entities which are
registered in other countries.”
7.! Gelden er andere regels voor rechtspersonen dan voor natuurlijke personen? Zo ja,
welke?
Alle bijdragen van rechtspersonen moeten openbaar worden gemaakt (GRECO 2013b).
8.! Welke instantie is belast met het toezicht op de naleving van de regels over giften?
„De Rekenkamer is verantwoordelijk voor het toezicht op politieke financiering; deze
beschikt over brede bevoegdheden om te zorgen voor niet alleen een formele, maar ook
een materiële controle van de informatie die is verstrekt door politieke partijen. It is not,
however, empowered to carry out material checks of candidates’ accounts.
The National Audit Office is an independent body, operating under the auspices of
Parliament. The Presidential Committee of Parliament appoints the Auditor General for
a period of six years. The National Audit Office selects its own working agenda
(although it may also act at the request of the Presidential Committee of Parliament,
ministries or individual central governmental bodies); its procedures have to respect the
principles of objectivity and professionalism as well as strict adherence to international
auditing standards. Furthermore, pursuant to Article 3 of the National Audit Act of 1997,
the staff employed in the National Audit Office is to be independent of those ministries
and organisations where the audit is being carried out.”
9.! Over welke bevoegdheden beschikt deze instantie om het toezicht uit te oefenen?
“De registeraccountants die de boeken en rekeningen controleren van zowel politieke
partijen als kandidaten hebben het recht om te verzoeken om alle documenten en
informatie die noodzakelijk is om de audit uit te voeren. De Rekenkamer beschikt over
brede onderzoeksbevoegdheden om, op ongeacht welk moment, benodigde documenten
op te vragen om te controleren of de financiering die door politieke partijen is
ontvangen, voldoet aan de vereisten van Wet nr. 162/2006 (artikel 8, Wet nr. 162/2006).
It is not, however, empowered to request supporting further evidence (e.g. receipts,
invoices) concerning candidates’ accounts. Finally, the tax authorities have access to the
accounting records of political parties and candidates (Article 94, Law No. 90/2003 on
Income Tax).

50

Political parties, candidates for election, and the National Audit Office do not fall under
the Information Act No. 50/1996. Therefore, detailed financial information – other than
what is to be contained in the abridged reports to be published by the National Audit
Office, is not accessible to the public.
In principle, in the event of an irregularity/deficiency in a financial report, the National
Audit Office would contact the party or its auditor to clarify/remedy the situation. If
nevertheless the irregularity detected suggests a potential instance of corruption, the
National Audit Office will immediately report to the police, as appropriate.”
10.! Welke sancties zijn verbonden aan de niet naleving van de regels over giften?
“Donations in excess of the 300.000 ISK (2.488 EUR) threshold are to be returned as
promptly as possible. If returning of such donations proves to be impossible, they are to
be kept separately in the accounts of political parties and electoral candidates and
deposited on a separate time-deposit account.
Overtredingen – ongeacht of deze worden begaan met opzet of vanwege grove
nalatigheid – van de bepalingen van Wet nr. 162/2006 worden bestraft met boetes of een
gevangenisstraf tot zes jaar. Tegen het vonnis van de rechtbank kan beroep worden
aangetekend bij het Hooggerechtshof.”

51

Bijlage A.6 – Oostenrijk
Subsidie
1.!

Verstrekt de overheid subsidie aan politieke partijen?
Ja. Partijen krijgen een algemene subsidie (Zuwendung). Waar zij voorheen tevens
recht hadden op een tegemoetkoming in hun verkiezingsuitgaven
(Wahlwerbungskosten-Beitrag), is deze in 2012 afgeschaft. Ter compensatie is het
bedrag per stem verhoogd (zie S8).
Daarnaast krijgen fracties toelagen, zgn. Klubförderung, bestaande uit een
basisbedrag en een bedrag afhankelijk van de omvang van de fractie, uitgedrukt in
salarissen van bepaalde ambtenaren.

2.!

Zo ja, welke motieven hebben een rol gespeeld bij het besluit om politieke partijen
te gaan subsidiëren?
N.v.t.

3.!

Zo ja, door welke overheidsinstantie wordt deze verstrekt?
De bondskanselier, c.q. zijn departement (Bundeskanzleramt). De subsidie voor
politieke jongerenorganisaties wordt verstrekt door de minister van Sociale Zekerheid
en Generaties.

4.!

Wat zijn de voorwaarden om als politieke partij voor subsidie in aanmerking te
komen?
Een politieke partij moet ten minste één zetel hebben in het parlement (Nationalrat) of
1% van de geldige stemmen bij de laatste parlementaire verkiezingen behaald hebben
om in aanmerking te kunnen komen voor algemene subsidie. In het laatste geval wordt
de subsidie eenmalig verstrekt (volgend op de verkiezingen).

5.!

Zijn er juridische voorwaarden bijvoorbeeld over de rechtsvorm van de partij?
Alle partijen moeten volgens de Partijenwet in statuten de partijstructuur en de rechten
en plichten van de leden vastleggen.

6.!

Kan ook een politieke partij die nog niet beschikt over zetels in een
vertegenwoordigend orgaan subsidie ontvangen?
Ja, maar alleen in verkiezingsjaren (zie S4).
Partijen die niet zijn vertegenwoordigd in de Nationalrat maar die tenminste 1% van de
stemmen hebben behaald, ontvangen in het verkiezingsjaar een eenmalige subsidie van
€ 2,5 per stem.

7.!

Moet men over een minimum aantal leden beschikken en zo ja, welk aantal is dat?
Nee.

8.!

Welke verdeelmaatstaven worden gehanteerd bij de toekenning van de subsidies?
Sinds de wetswijziging van 2012 wordt het jaarlijkse subsidiebedrag berekend op basis
van het aantal kiesgerechtigden vermenigvuldigd met 4,6. (Voorheen was deze factor
2,4). Het subsidiebedrag kan worden aangepast aan de inflatie (Parlament Österreich
2017).

52

De overheidssubsidie wordt op de volgende manieren verdeeld:
(a) elke partij met tenminste vijf afgevaardigden in het parlement ontvangt een
basisbedrag van €218.000;
(b) nadat de hierboven genoemde basisbedragen zijn afgetrokken, wordt het bedrag
verdeeld over de partijen die minimaal één zetel in de Nationalrat behaald hebben, in
verhouding tot het aantal stemmen dat zij bij de laatste parlementsverkiezingen hebben
verkregen;
(c) partijen die geen zetels maar wel tenminste 1% van de stemmen hebben gehaald bij
de parlementsverkiezingen krijgen eenmalig ook een evenredig deel van het onder (b)
genoemde bedrag.
9.!

Wordt er ook subsidie verstrekt ten behoeve van aan de partij verbonden
organisaties? Zo ja, welke?
Ja, politieke vormings- en onderzoeksinstituten (Parteiakademien) krijgen apart
subsidie.
Aan de politieke vormings- en onderzoeksinstituten (Parteiakademien) van de vijf in het
parlement vertegenwoordigde partijen werd in 2008 € 11.267.759,72 uitgekeerd.
In 2015 ontvingen zij gezamenlijk € 10,49 miljoen. In totaal hebben partijen in
Oostenrijk tussen 2002 en 2014 €131,25 miljoen aan subsidies voor deze
Parteiakademien ontvangen (Huter, 2015).
Daarnaast krijgen jongerenorganisaties van de in de Nationalrat vertegenwoordigde
partijen subsidie van het ministerie voor Sociale Zekerheid en Generaties
(Bundesministerium für soziale Sicherheit und Generationen), waarvan de hoogte
afhangt van het aantal zetels van de partij en van het aantal leden van de
jongerenorganisatie: Voor elke tien parlementsleden krijgt men € 50.871, voor elke
10.000 leden nog eens € 7.267,30. In 2008 was dat € 1.235.439.
In 2015 ontvingen de jongerenorganisaties gezamenlijk € 1.311.24011
Alleen partijen die in de Nationalrat vertegenwoordigd zijn komen voor deze subsidies
in aanmerking (Drysch, 2013, p. 192)

10.! Welk bedrag wordt per jaar in totaal besteed aan partijsubsidies? Hebben de
motieven die een rol hebben gespeeld bij het besluit om politieke partijen te gaan
subsidiëren ook een rol gespeeld bij het bepalen van de hoogte van de subsidie?
In 2017 bedroeg het totaal aan overheidssubsidies op federaal en land niveau tezamen €
209 miljoen, waarvan € 142,4 miljoen aan klassieke subsidies, € 48,1 miljoen voor de
nationale en regionale parlementaire fracties, en € 12,5 miljoen voor de
Parteiakademien (ORF.at, 2017).
Op federaal niveau laat de begroting van 2015 een totaal van € 29.368.000 (€ 4,6 per
kiesgerechtigde) zien voor de reguliere Zuwendungen an politische Parteien
(Bundesministerium für Finanzen, 2015)

!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
11

http://derstandard.at/2000025605022/1-3-Millionen-pro-Jahr-fuer-die-Parteijugend)

53

Transparantie
1.!

Zijn er regels over giften aan politieke partijen? Zo ja, welke regels?
Ja. Politieke partijen mogen geen giften ontvangen van, onder meer, parlementaire
fracties, bepaalde non-profit organisaties, publieke instellingen, instellingen waarin het
aandeel van de publieke sector hoger is dan 25%, en derden die tegen betaling fondsen
voor de partij werven. Ook zijn quid pro quo donaties expliciet verboden.
Schenkingen van buitenlandse natuurlijke of rechtspersonen boven de € 2500 zijn
verboden, evenals cash bijdragen van natuurlijke of rechtspersonen boven de € 2500, en
anonieme donaties boven de € 1000.

2.!

Zijn er regels over giften aan de aan politieke partijen gelieerde instellingen? Zo
ja, welke regels?
Ja, de inkomsten en uitgaven moeten in het financiële jaarverslag opgesplitst naar een
tiental categorieën vermeld worden.12 Voorts moeten partijen een giftenlijst
(Spendenliste) bij het verslag voegen.

3.!

Welke gegevens/documenten moeten openbaar worden gemaakt?
Sinds 2012 moeten partijen een door twee geregistreerde accountants (aangewezen
door de Rekenkamer) ondertekend financieel jaarverslag inleveren bij de Rekenkamer.
Deze verslagen maken melding van alle inkomsten en uitgaven en worden gepubliceerd
op de website van de Bundesrechnungshof (voorheen alleen in het staatsblad (Amtsblatt
zur Wiener Zeitung). Deze verlagen moeten naast de gegevens over de partijorganisatie
op federal en land niveau ook de lokale afdelingen (Bezirksparteien) bevatten.
Van individuele giften hoger dan € 3500 moet nu ook de naam en het adres van de
donor openbaar worden gemaakt (voorheen alleen de hoogte van giften boven € 7260).
Giften hoger dan €50.000 moeten onmiddellijk worden gemeld bij de Rekenkamer.

4.!

Zijn er limieten gesteld aan te ontvangen giften, zo ja welke? Is hier een relatie
met het level playing field?
Ja (zie T1). Giften van natuurlijke of rechtspersonen zijn niet gebonden aan een limiet
(behalve in het geval van cash donaties).

5.!

Gelden er voorafgaand aan de parlementsverkiezingen aanvullende regels voor
openbaarmaking? Zo ja, welke regels?
Nee.

6.!

Gelden er aparte regels voor giften uit het buitenland? Zo ja, welke?
Ja (zie T1).

!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
12

En wel de volgende inkomsten: ledencontributie; subsidies; bijdragen van partijfunctionarissen en bij de partij behorende
ambtdragers; inkomsten uit ondernemingen; inkomsten uit overig vermogen; giften; netto-inkomsten uit door de partij
georganiseerde evenementen, de verkoop van gedrukt materiaal en overige inkomsten vergaard uit door de partij
ondernomen activiteiten; leningen; kosteloos of tegen gereduceerd tarief ter beschikking gestelde diensten (‘lebende
Subventionen’); overige vormen van inkomsten. De uitgaven moeten worden gespecificeerd naar de volgende categorieën:
personeelsuitgaven; kantooruitgaven en aankopen; uitgaven voor PR; evenementen en manifestaties; wagenpark; overige
administratiekosten; lidmaatschapsgelden; uitgaven aan rechtsbijstand, onderzoek en advies; rente op leningen en het
aflossen van leningen; internationale organisatie; overige uitgaven (Parteiengesetz, § 4 (5-6)).

54

7.!

Gelden er andere regels voor rechtspersonen dan voor natuurlijke personen? Zo
ja, welke?
Partijen mogen geen giften ontvangen publieke instellingen en van bepaalde non-profit
organisaties en (semi-) publieke instellingen (zie T1).

8.!

Welke instantie is belast met het toezicht op de naleving van de regels over giften?
De Rekenkamer (Rechnungshof) moet nagaan of de giften in de donateurslijst
(Spenderliste) naar behoren gedeclareerd zijn.

9.!

Over welke bevoegdheden beschikt deze instantie om het toezicht uit te oefenen?
Sinds 2012 moeten partijen ook een door een geregistreerde accountant opgemaakt
financieel jaarverslag inleveren en kan de Rekenkamer partijen sancties opleggen.

10.! Welke sancties zijn verbonden aan de niet naleving van de regels over giften?
Boetes variëren van € 30.000 tot € 100.000, afhankelijk van de aard van de overtreding.

55

Bijlage A.7 – Zweden
Subsidie
1.! Verstrekt de overheid subsidie aan politieke partijen?
Ja. Politieke partijen ontvangen zowel directe als indirecte subsidies van de overheid als
van het parlement voor de ondersteuning van de leden van de Riksdag en de
parlementaire fracties (Piccio 2012).
2.! Zo ja, welke motieven hebben een rol gespeeld bij het besluit om politieke partijen
te gaan subsidiëren?
N.v.t.
3.! Zo ja, door welke overheidsinstantie wordt deze verstrekt?
Subsidies worden op kwartaalbasis uitgekeerd door de Riksdag.
4.! Wat zijn de voorwaarden om als politieke partij voor subsidie in aanmerking te
komen?
Overheidssubsidies worden verstrekt aan partijen met en aan partijen zonder
parlementaire vertegenwoordiging, op voorwaarde dat zij hebben deelgenomen aan de
verkiezigen voor de Riksdag en dat zij tenminste 2,5 procent van de stemmen hebben
behaald in een van de twee meest recente parlementaire verkiezingen (Piccio 2012).
De subsidies zijn enerzijds afhankelijk van het aantal zetels in de Riksdag. Sinds 2004,
ontvangen partijen voor elke zetel in de Riksdag een vast bedrag van SEK 333.300 (€
34.932,26).
De bijdrage die partijen ontvangen wordt jaarlijks vastgesteld, op basis van de de uitslag
van de twee meest recente algemene verkiezingen (er zijn aparte regels voor tussentijdse
verkiezingen). In het eerste jaar van de vierjarige periode die volgt op de verkiezingen
ontvangt elke partij een bijdrage die correspondeert met een zesde van het aantal zetels
behaald in de meest recente verkiezingen, plus vijf zesde van het aantal zetels in de
verkiezingen onmiddellijk daaraan voorafgaand. In het tweede jaar ontvangt elke partij
een bijdrage die correspondeert met de helft van het aantal zetels behaald in de meest
recente verkiezingen, plus de helft van het aantal zetels in de verkiezingen onmiddellijk
daaraan voorafgaand. In het derde en vierde jaar ontvangt elke partij een bijdrage die
correspondeert met vijf zesde van het aantal zetels behaald in de meest recente
verkiezingen, plus een zesde van het aantal zetels in de verkiezingen onmiddellijk
daaraan voorafgaand.
In het geval van tussentijdse verkiezingen wijken de regels enigszins af en worden de
resultaten van de vervroegde verkiezingen en de laatste regulieren verkiezingen
gemiddeld om de bijdrage per zetel vast te stellen.
Voor een partij geen zetels in de Riksdag heeft verworven bij een van de twee meest
recente parlementaire verkiezingen wordt het aantal volle tienden procentpunten aan
stemmen boven de 2,5 procent die de partij landelijk heeft behaald gebruikt als basis
voor de toewijzing van subsidies in plaats van het aantal zetels. Als een partij tenminste
één zetel heeft verworven in de Riksdag bij een van de twee meest recente verkiezingen
maar landelijk niet tenminste 4 procent van de stemmen heeft behaald, worden zowel het

56

aantal zetels als het aantal volle tienden procentpunten boven 2,5 geteld, met dien
verstande dat in het geval dat het totaal aantal zetels gecombineerd met het aantal volle
tienden procentpunten boven 2,5 meer bedraagt dan veertien het surplus niet wordt
meegeteld.
5.! Zijn er juridische voorwaarden bijvoorbeeld over de rechtsvorm van de partij?
Nee. Politieke partijen hoeven niet geregistreerd te worden maar moeten wel de Kiesraad
informeren als zij deel willen nemen aan de verkiezingen. De kieswet bepaalt dat
vrijwillige registratie van de partijnaam mogelijk is om oneigenlijk gebruik te
voorkomen.
6.! Kan ook een politieke partij die nog niet beschikt over zetels in een
vertegenwoordigend orgaan subsidie ontvangen?
Ja (zie S4 hierboven)
7.! Moet men over een minimum aantal leden beschikken en zo ja, welk aantal is dat?
Nee.
8.! Welke verdeelmaatstaven worden gehanteerd bij de toekenning van de subsidies?
Zie T4 hierboven
9.! Wordt er ook subsidie verstrekt ten behoeve van aan de partij verbonden
organisaties? Zo ja, welke?
Vrouwenorganisaties die ofwel gelieerd zijn aan een politieke partij en tot doel hebben
de rol van vrouwen in de samenleving te verbeteren, ofwel bestaan binnen de geledingen
van een politieke partij, komen in aanmerking voor overheidssteun (één
vrouwenorganisatie per partij vertegenwoordigd in de Riksdag). Sinds 2010 is dit
vastgelegd in een aparte wet Wet op staatssteun aan vrouwenorganisaties (zie Riksdag
2009).
In 2015 werd in totaal 8,405,370 SEK besteed aan subsidies specifiek voor
partijpolitieke vrouwenorganisaties (Kammarkollegiet, 2015). Daarvoor, in de periode
1982 en 2006, bedroeg het totaal aan subsidies voor vrouwenorganisaties (waaronder die
gelieerd aan politieke partijen) minder dan 5 miljoen SEK per jaar voor alle typen
vrouwenorganisaties gezamenlijk (Nyberg 2010).
10.! Welk bedrag wordt per jaar in totaal besteed aan partijsubsidies? Hebben de
motieven die een rol hebben gespeeld bij het besluit om politieke partijen te gaan
subsidiëren ook een rol gespeeld bij het bepalen van de hoogte van de subsidie?
Jaarlijks wordt rond de 450 miljoen SEK beschikbaar gesteld voor de financiering van
politieke partijen, inclusief parlementaire fracties en vrouwenorganisaties (in 2015 was
het totale bedrag SEK 468.520.696 (ongeveer € 48 miljoen); Kammarkollegiet, 2015)
In de periode 15 October 2016 - 14 October 2017 ontvingen de politieke partijen ruim
172 miljoen SEK aan reguliere subsidies (24,2 SEK / € 2,5) per kiesgerechtigde. De
verdeling tussen de partijen was als volgt:

57

Partij

Stemmen (%) Zetels

Bedrag (SEK)

Socialdemokraterna
Moderaterna
Sverigedemokraterna
Miljöpartiet
Centerpartiet
Vänsterpartiet
Liberalerna
Kristdemokraterna
Feministiskt initiativ
Totaal
Bron: Riksdag 2016

31,0
22,3
12,9
6,9
6,1
5,7
5,4
4,6
3,1

45.313.650
37.174.800
21.659.100
14.544.450
13.670.400
13.312.800
12.930.900
11.858.100
1.666.500
172.130.700

113
84
49
25
22
21
19
16
0

Transparantie
1.! Zijn er regels over giften aan politieke partijen? Zo ja, welke regels?
Ja. In 2014, volgend op het eerste bezoek van GRECO, introduceerde Zweden een
nieuwe wet die politieke partijen verplicht om in het geval van giften boven een bepaalde
limiet (SEK 20.000) zowel het bedrag als de identiteit van de donor bekend te maken. De
hoogte van deze limiet is geïndexeerd; in 2017 bedroeg deze SEK 22.400 (Statistiska
Centralbyrån, 2017).
Partijen die hieraan geen gevolg geven, ontvangen geen subsidie. Deze wet is van
toepassing op alle partijen die deelnemen aan Europese verkiezingen, die een zetel in het
EP of de Riksdag hebben, en die subsidie van de overheid ontvangen. Informatie moet
verder publiekelijk toegankelijk zijn (Piccio 2012).
2.! Zijn er regels over giften aan de aan politieke partijen gelieerde instellingen? Zo ja,
welke regels?
Ja, de verslagen van politieke partijen moeten inzicht geven in de financiële steun die is
verschaft op basis van de wet uit 2010 op staatssteun aan vrouwenorganisaties.
3.! Welke gegevens/documenten moeten openbaar worden gemaakt?
Financiële verslagen moeten worden ingediend bij het Kammarkollegiet (Legal,
Financial and Administrative Services Agency) en dienen melding te maken van de
bijdragen ontvangen in het kader van de Wet uit 1972 op staatssteun aan politieke
partijen, de bijdragen ontvangen in het kader van de Wet uit 1999 op steun aan
parlementsleden en parlementaire fracties, en bijdragen ontvangen in het kader van de
Wet uit 2010 op staatssteun aan vrouwenorganisaties, alsmede contributies van
partijleden, inkomen uit verkopen, loterijen en fondsenwerving, bijbragen van andere
onderdelen van de partij inclusief aan de partij gelieerde organisaties, bijdragen van
natuurlijke en rechtspersonen, alsmede anonieme bijdragen.
4.! Zijn er limieten gesteld aan te ontvangen giften, zo ja welke? Is hier een relatie met
het level playing field?
De hoogte van anonieme bijdragen is gelimiteerd en geïndexeerd (in 2017 niet hoger dan
SEK 22.400 –Statistiska Centralbyrån, 2017).

58

5.! Gelden er voorafgaand aan de parlementsverkiezingen aanvullende regels voor
openbaarmaking? Zo ja, welke regels
Nee.
6.! Gelden er aparte regels voor giften uit het buitenland? Zo ja, welke?
Er zijn geen beperkingen op giften uit het buitenland. De Zweedse strafwet verbiedt
echter het aannemen van geld van buitenlandse mogendheden of vertegenwoordigers
daarvan (IDEA 2011).
7.! Gelden er andere regels voor rechtspersonen dan voor natuurlijke personen? Zo ja,
welke?
Nee, de wet maakt geen onderscheid tussen giften afkomstig van natuurlijke of
rechtspersonen.
8.! Welke instantie is belast met het toezicht op de naleving van de regels over giften?
Voor de invoering van wet van 2014 was er vrijwel geen regelgeving omtrent de
openbaarmaking van giften aan politieke partijen, hoewel een groot aantal partijen
daartoe vrijwillig een overeenkomst hadden gesloten (Ziegler, 2014).
Kwesties aangaande de financiele ondersteuning worden beoordeeld door de Commissie
Financieel Toezicht op de Politieke Partijen. Deze commissie bestaat uit een voorzitter
en twee overige leden. De leden moeten vaste posities als rechters hebben of hebben
gehad en worden voor een periode van zes jaar benoemd door het
Riksdagbestuur.Volgens de wet van 2014 over de transparantie bij de financiering van
politieke partijen zorgt het Kammarkollegiet, dat valt onder het Ministerie van Financien,
ervoor dat de wet en nadere regelgeving nagevolgd worden.
9.! Over welke bevoegdheden beschikt deze instantie om het toezicht uit te oefenen?
Het Kammarkollegiet kan boetes opleggen aan partijen die hun rapportageverplichtingen
niet nakomen terwijl de Commissie Financieel Toezicht op de Politieke Partijen
subsidies kan weigeren aan partijen die niet aan de wettelijke voorschriften voldoen.
10.! Welke sancties zijn verbonden aan de niet naleving van de regels over giften?
Aan partijen kan een boete opgelegd worden van SEK 10.000 als zij hun verslagen niet
tijdig aan het Kammarkollegiet voorleggen. In het geval van onjuiste of onvolledige
informatie kunnen boetes in rekening gebracht worden variërend tussen SEK 20.000 en
100.000.

59

60

Bijlage B. Vragenlijst
I. Subsidie
1.! Verstrekt de overheid subsidie aan politieke partijen?
2.! Zo ja, welke motieven hebben een rol gespeeld bij het besluit om politieke partijen te
gaan subsidiëren?
3.! Zo ja, door welke overheidsinstantie wordt deze verstrekt?
4.! Wat zijn de voorwaarden om als politieke partij voor subsidie in aanmerking te komen?
5.! Zijn er juridische voorwaarden bijvoorbeeld over de rechtsvorm van de partij?
6.! Kan ook een politieke partij die nog niet beschikt over zetels in een vertegenwoordigend
orgaan subsidie ontvangen?
7.! Moet men over een minimum aantal leden beschikken en zo ja, welk aantal is dat?
8.! Welke verdeelmaatstaven worden gehanteerd bij de toekenning van de subsidies?
9.! Wordt er ook subsidie verstrekt ten behoeve van aan de partij verbonden organisaties? Zo
ja, welke?
10.!Welk bedrag wordt per jaar in totaal besteed aan partijsubsidies? Hebben de motieven die
een rol hebben gespeeld bij het besluit om politieke partijen te gaan subsidiëren ook een
rol gespeeld bij het bepalen van de hoogte van de subsidie?
II. Transparantie13
1.! Zijn er regels over giften aan politieke partijen? Zo ja, welke regels?
2.! Zijn er regels over giften aan de aan politieke partijen gelieerde instellingen? Zo ja, welke
regels?
3.! Welke gegevens/documenten moeten openbaar worden gemaakt?
4.! Zijn er limieten gesteld aan te ontvangen giften, zo ja welke? Is hier een relatie met het
level playing field?
5.! Gelden er voorafgaand aan de parlementsverkiezingen aanvullende regels voor
openbaarmaking? Zo ja, welke regels?
6.! Gelden er aparte regels voor giften uit het buitenland? Zo ja, welke?
7.! Gelden er andere regels voor rechtspersonen dan voor natuurlijke personen? Zo ja,
welke?
8.! Welke instantie is belast met het toezicht op de naleving van de regels over giften?
9.! Over welke bevoegdheden beschikt deze instantie om het toezicht uit te oefenen?
10.!Welke sancties zijn verbonden aan de niet naleving van de regels over giften?

!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!
13

Met giften worden naast geldelijke bijdragen ook bijdragen in natura bedoeld.

61