Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2008–2009

31 924 XI

Slotwet en jaarverslag Ministerie van
Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en
Milieubeheer 2008

Nr. 3

JAARVERSLAG VAN HET MINISTERIE VAN VOLKSHUISVESTING,
RUIMTELIJKE ORDENING EN MILIEUBEHEER (XI)
Aangeboden 20 mei 2009

KST128508
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2009

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

1

Realisaties uitgaven naar beleidsartikelen voor 2008 (x € 1 000)

Nominaal en
onvoorzien
0
Algemeen
383 868

Optimalisering van de
ruimtelijke afweging
19 434
Gebiedsontwikkeling
en realisatie Nationale
Ruimtelijke Hoofdstructuur
196 556
Beperken van
klimaatverandering
en grootschalige
luchtverontreiniging
59 633

Verbeteren
milieukwaliteit
van water en bodem
161 219

Handhaving
en toezicht
63 183
Vergroten van de
externe veiligheid
25 460

Versterken van het
(inter)nationale
milieubeleid
108 536

Verminderen van risico's
van stoffen, afval,
straling en GGO's
92 087

Verbeteren van de
milieukwaliteit in de
bebouwde leefomgeving
106 100

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

3

Realisaties ontvangsten naar beleidsartikelen voor 2008 (x € 1 000)

Nominaal en
onvoorzien
0

Optimalisering van de
ruimtelijke afweging
10 572

Algemeen
198 345

Gebiedsontwikkeling
en realisatie Nationale
Ruimtelijke Hoofdstructuur
136 649

Beperken van
klimaatverandering
en grootschalige
luchtverontreiniging
927
Handhaving
en toezicht
1 881
Vergroten van de
externe veiligheid
3 244
Versterken van het
(inter)nationale
milieubeleid
7 978

Verbeteren milieukwaliteit
van water en bodem
16 172

Verminderen van risico's
van stoffen, afval,
straling en GGO's
3 718

Verbeteren van de
milieukwaliteit in de
bebouwde leefomgeving
77 098

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

4

Inhoudsopgave

blz.

A. Algemeen
Dechargeverlening
Leeswijzer

6
6
9

B.
Beleidsverslag
Beleidsprioriteiten
Beleidsartikelen
Artikel 1. Optimalisering van de ruimtelijke afweging
Artikel 2. Gebiedsontwikkeling en realisatie Nationale
Ruimtelijke Hoofdstructuur
Artikel 3. Beperken van klimaatverandering en grootschalige
luchtverontreiniging
Artikel 4. Verbeteren milieukwaliteit van water en bodem
Artikel 5. Verbeteren milieukwaliteit in de bebouwde
leefomgeving
Artikel 6. Verminderen van risico’s van stoffen, afval, straling
en GGO’s
Artikel 7. Versterken van het (inter)nationale milieubeleid
Artikel 8. Vergroten van de externe veiligheid
Artikel 9. Handhaving en toezicht
Niet-beleidsartikelen
Artikel 91. Algemeen
Artikel 92. Nominaal en onvoorzien
Bedrijfsvoeringsparagraaf

11
11
43
43

C.
Jaarrekening
De departementale verantwoordingsstaat 2008 van het Ministerie
van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (XI)
De departementale saldibalans 2008
Baten-lastendienst: Nederlandse Emissieautoriteit (NEa)

85

D. Bijlagen
Bijlage 1: Waddenfonds
Bijlage 2: Toezichtrelaties en ZBO’s/RWT’s
Bijlage 3: Toezeggingen (aanbevelingen) Algemene Rekenkamer
Bijlage 4: Inkoop van adviseurs en tijdelijk personeel (inhuur
externen)
Bijlage 5: Publicatie Personele Topinkomens

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

45
48
52
56
59
64
67
70
72
72
77
78

85
86
99
106
106
118
120
122
123

5

A. Algemeen: Dechargeverlening

A. ALGEMEEN
Dechargeverlening
Aanbieding van het jaarverslag en verzoek tot dechargeverlening van de
Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer aan
de Voorzitters van de Eerste en de Tweede Kamer van de Staten-Generaal.
Onder verwijzing naar de artikelen 63 en 64 van de Comptabiliteitswet
2001 verzoek ik de beide Kamers van de Staten-Generaal decharge te
verlenen over het in het jaar 2008 gevoerde financiële beheer met betrekking tot de uitvoering van de begroting van het Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (XI). Ten behoeve van de
oordeelsvorming van de Staten-Generaal over dit verzoek tot dechargeverlening is door de Algemene Rekenkamer als externe controleur op
grond van artikel 82 van de Comptabiliteitswet 2001 een rapport opgesteld van haar bevindingen en haar oordeel met betrekking tot:
+ het gevoerde financieel en materieelbeheer;
+ de ten behoeve van dat beheer bijgehouden administraties;
+ de financiële informatie in de jaarverslagen en jaarrekeningen;
+ de departementale saldibalansen;
+ de totstandkoming van de informatie over het gevoerde beleid en de
bedrijfsvoering;
+ de in het jaarverslag opgenomen informatie over het gevoerde beleid
en de bedrijfsvoering van het Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer.
Dit rapport wordt separaat door de Algemene Rekenkamer aan de StatenGeneraal aangeboden.
Bij het besluit tot dechargeverlening dienen, naast het onderhavige Jaarverslag en het hierboven genoemde rapport van de Algemene Rekenkamer, de volgende, wettelijk voorgeschreven, stukken te worden
betrokken:
a. het financieel jaarverslag van het Rijk over 2008. Dit jaarverslag wordt
separaat aangeboden;
b. de slotwet van het Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (XI) over het jaar 2008. De slotwet is geïntegreerd in dit jaarverslag. Het besluit tot dechargeverlening kan niet
worden genomen, voordat de betrokken slotwet is aangenomen;
c. het rapport van de Algemene Rekenkamer over het jaar 2008 met
betrekking tot de onderzoeken, bedoeld in artikel 83 van de Comptabiliteitswet 2001. Dit rapport, dat betrekking heeft op het onderzoek van
de centrale administratie van ’s Rijks schatkist en van het Financieel
jaarverslag van het Rijk, wordt separaat door de Algemene Rekenkamer aangeboden;
d. de verklaring van goedkeuring van de Algemene Rekenkamer met
betrekking tot de in het Financieel jaarverslag van het Rijk over 2008
opgenomen rekening van uitgaven en ontvangsten van het Rijk over
2008 alsmede met betrekking tot de Saldibalans van het Rijk over 2008
(de verklaring van goedkeuring, bedoeld in artikel 83, derde lid, van de
Comptabiliteitswet 2001). Het besluit tot dechargeverlening kan niet
worden genomen, voordat de verklaring van goedkeuring van de Algemene Rekenkamer is ontvangen.
De Minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer,
J. M. Cramer

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

6

A. Algemeen: Dechargeverlening

Dechargeverlening door de Tweede Kamer
Onder verwijzing naar artikel 64 van de Comptabiliteitswet 2001 verklaart de voorzitter van
de Tweede Kamer der Staten-Generaal dat de Tweede Kamer aan het hiervoor gedane
verzoek tot dechargeverlening tegemoet is gekomen door een daartoe strekkend besluit,
genomen in de vergadering van

De Voorzitter van Tweede Kamer,

Handtekening:

Datum:

Op grond van artikel 64, tweede lid, van de Comptabiliteitswet 2001 wordt
dit originele exemplaar van het onderhavige jaarverslag, na ondertekening van de hierboven opgenomen verklaring, ter behandeling doorgezonden aan de voorzitter van de Eerste Kamer.
Dechargeverlening door de Eerste Kamer
Onder verwijzing naar artikel 64 van de Comptabiliteitswet 2001 verklaart de voorzitter van
de Eerste Kamer der Staten-Generaal dat de Eerste Kamer aan het hiervoor gedane
verzoek tot dechargeverlening tegemoet is gekomen door een daartoe strekkend besluit,
genomen in de vergadering van

De Voorzitter van de Eerste Kamer,

Handtekening:

Datum:

Op grond van artikel 64, derde lid, van de Comptabiliteitswet 2001 wordt
dit originele exemplaar van het onderhavige jaarverslag, na ondertekening van de hierboven opgenomen verklaring, doorgezonden aan de
Minister van Financiën.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

7

A. Algemeen: Leeswijzer

Leeswijzer
Opbouw jaarverslag
Met ingang 2008 is voor de programmagelden van de minister voor
Wonen, Wijken en Integratie een apart begrotingshoofdstuk ingesteld. De
verantwoording hierover vindt plaats in het jaarverslag van Wonen,
Wijken en Integratie. De apparaatsbudgetten worden wel volledig verantwoord in het jaarverslag van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en
Milieubeheer.
Het jaarverslag bestaat uit een algemeen gedeelte, het beleidsverslag, de
bedrijfsvoeringsparagraaf, de jaarrekening en enkele bijlagen. In het
beleidsverslag staat centraal het gevoerde beleid op de beleidsterreinen
van Ruimte & Milieu en de budgettaire gevolgen van dit beleid. Het
beleidsverslag is opgebouwd uit twee delen: de beleidsprioriteiten en de
beleids- en niet-beleidsartikelen. De jaarrekening is opgebouwd uit de
verantwoordingsstaat van het ministerie van VROM, de departementale
saldibalans met toelichting en de jaarrekening baten-lastendienst Nederlandse Emissieautoriteit. In de bijlagen zijn opgenomen het Waddenfonds,
de toezichtrelaties met ZBO’s/RWT’s, de toezeggingen aan de Algemene
Rekenkamer, de inkoop van adviseurs en tijdelijk personeel (inhuur
externen) en de publicatie personele topinkomens.
De opbouw van het jaarverslag 2008 volgt de Rijksbegrotingsvoorschriften.
Toelichting op enkele onderdelen van het jaarverslag
Beleidsverslag
Beleidsprioriteiten
In het hoofdstuk over de beleidsprioriteiten wordt verantwoording afgelegd over de bereikte resultaten van de beleidsagenda in de begroting
2008.
Behalve over de beleidsprioriteiten uit de begroting 2008, wordt tevens
verantwoording afgelegd over de bereikte resultaten inzake de doelstellingen en projecten uit het beleidsprogramma «Samen werken, samen
leven» voor zover relevant voor VROM. Deze doelstellingen en projecten
komen terug in de prioriteiten waar zij zijn ondergebracht.
Invulling van de motie Vendrik geschiedt op de volgende wijze:
Na het verslag over de beleidsprioriteiten volgt een tabel met de budgettaire consequenties. De daarin vermelde cijfers zijn niet rechtstreeks te
genereren uit de VROM-administratie, aangezien er geen vastleggingen
per prioriteit plaatsvinden. De gepresenteerde cijfers zijn verkregen uit
extracomptabele administraties en/of betreffen schattingen.
De beleidsmatige conclusie is net als vorig jaar steeds apart na iedere
prioriteit opgenomen.
Beleids- en niet-beleidsartikelen
De beleids- en niet-beleidsartikelen verantwoorden alleen de realisatie van
verplichtingen, uitgaven en ontvangsten. Daarbij zijn de budgettaire en
financiële consequenties te vinden waarbij de opmerkelijke verschillen
tussen de begroting en realisatie worden toegelicht (Heeft het gekost wat
we dachten dat het zou kosten?). Voor het toelichten van de verschillen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

9

A. Algemeen: Leeswijzer

wordt een ondergrens van € 3 mln gehanteerd, met dien verstande dat
waar politiek relevant ook posten onder deze grens zijn toegelicht.
Alleen de operationele doelen 3.2.1 Realisatie van de nationale Kyotoklimaatverplichtingen (2008–2012) en van de klimaat- en energiedoelen
van het Coalitieakkoord voor 2020 en 6.2.2 Reductie van milieubelasting
door afvalstoffen worden tevens beleidsmatig toegelicht. Dit vanwege het
feit dat deze operationele doelen geen onderdeel uitmaken van de
beleidsprioriteiten maar waarmee wel relatief veel budget is gemoeid.
Uitgaven ambtelijk personeel
De uitgaven voor ambtelijk personeel zijn met uitzondering van artikel 9
Handhaving en toezicht verantwoord op artikel 91. Dit betreft ook de
kosten van ambtelijk personeel die het programma van de minister voor
Wonen, Wijken en Integratie uitvoeren.
Bedrijfsvoeringsparagraaf
De bedrijfsvoeringsparagraaf bestaat uit vier delen:
1. totstandkoming beleidsinformatie
2. rechtmatigheid
3. financieel en materieel beheer
4. overige aspecten van de bedrijfsvoering
Paragraaf 1 over de rechtmatigheid van de begrotingsuitvoering vloeit
voort uit de versnelde toepassing van de besluiten uit de IBO regeldruk en
controletoren ten aanzien van de verantwoording van de vier departementen (waaronder VROM) die betrokken zijn bij de besteding van de
toeslaggelden.
Paragraaf 3 over het financieel en materieel beheer bevat de verantwoording van het managementcontrolsysteem.
Paragraaf 4 over de overige aspecten gaat in op incidenten die brede
publieke aandacht hebben gekregen.
Jaarrekening
In de Jaarrekening zijn de volgende onderdelen opgenomen: de verantwoordingsstaat en de saldibalans met toelichting van het Ministerie van VROM
en de jaarrekening van de baten-lastendienst Nederlandse Emissieautoriteit (NEa) inclusief de samenvattende verantwoordingsstaat.
Bijlagen
In het onderdeel bijlagen wordt eerst het jaarverslag van het Waddenfonds gepresenteerd. Daarna volgt een overzicht van de toezichtrelaties
en ZBO’s/RWT’s en een overzicht van de toezeggingen (aanbevelingen)
Algemene Rekenkamer. Tevens is het overzicht van de inkoop van adviseurs en tijdelijk personeel (inhuur externen) opgenomen.
Voorts bevat de publicatie personele topinkomens een overzicht van de
ten laste van de begroting uitbetaalde belastbare jaarlonen (inclusief
pensioenafdrachten) van het personeel met een belastbaar jaarloon dat
hoger was dan het gemiddelde belastbare jaarloon van de ministers.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

10

B. Beleidsverslag: Beleidsprioriteiten

B. BELEIDSVERSLAG
BELEIDSPRIORITEITEN
1. Duurzame ruimtelijke inrichting: Mooi Nederland
Deze VROM-prioriteit draagt bij aan de realisatie van vier kabinetsprioriteiten:
1. het bevorderen van een tijdig en op de vraag afgestemd aanbod van
ruimte voor kwalitatief goed ingepaste bedrijfslocaties en 80 000 tot
100 000 nieuwe woningen per jaar (doel 23);
2. in 2011 moeten Nederlanders meer tevreden zijn over het landschap,
zijn groene gebieden gerealiseerd, is het platteland vitaler en dynamischer en wordt geïnvesteerd in natuurgebieden (doel 24);
3. klimaatbestendige inrichting van Nederland waarbij water een meer
bepalende factor is bij ruimtelijke afwegingen, inclusief locatiekeuzes.
Meer ruimte voor herstel van natuurlijke processen (bodem, water en
natuur) (doel 26);
4. het realiseren van een beperkt aantal complexe, samenhangende
ruimtelijke opgaven van nationale betekenis (doel 29).
Daarnaast richt VROM zich op nog twee eigen prioritaire thema’s bij Mooi
Nederland:
5. het verhogen van de kwaliteit in ruimtelijke planvorming;
6. het opstellen van een langetermijnvisie Randstad.
Thema 1: Stimuleren van duurzaam en efficiënt ruimtegebruik
voor werken en wonen
Beoogd doel in periode 2007–2011
Het bevorderen van een tijdig en op de vraag afgestemd aanbod van
ruimte voor kwalitatief goed ingepaste bedrijfslocaties en 80 000 tot
100 000 nieuwe woningen per jaar (doelstelling 23 uit het beleidsprogramma Balkenende IV). Het onderdeel bedrijventerreinen ligt op schema met
het bereiken van doelstelling 23 uit het beleidsprogramma Balkenende IV,
het wonen-gedeelte wordt behandeld in het jaarverslag van Wonen,
Wijken en Integratie. Voor bedrijventerreinen is het volgende doel opgenomen in de begroting 2008:
+ herstructurering bedrijventerreinen: 1 000 à 1 500 hectare per jaar
vanaf 2010.
Doelbereik 2008
Het kabinet heeft met provincies en de VNG in een Bestuurlijk Afsprakenkader 2010–2020 een duurzaam bedrijventerreinenbeleid in gang gezet.
Hiermee zijn belangrijke stappen gezet op weg naar het doel voor herstructurering van bedrijventerreinen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

11

B. Beleidsverslag: Beleidsprioriteiten

Prestaties 2008 voor stimuleren van duurzaam en efficiënt ruimtegebruik voor werken
De SER-ladder voor planning van
bedrijventerreinen wordt uitgewerkt
en toegepast door provincies, regio’s
en gemeenten

Gerealiseerd
De SER-ladder is een stappenplan voor bedrijventerreinen (herstructureren – intensiveren –
nieuwe uitleg) waarvan provincies, regio’s en gemeenten gebruik kunnen maken. Op
24 oktober 2008 is het Bestuurlijke Afsprakenkader 2010–2020 met provincies en de VNG
vastgesteld. Daarin is de toepassing van de SER-ladder voor bedrijventerreinen afgesproken.
Hiermee is toepassing van de SER-ladder verankerd. Daarnaast is met IPO en VNG overeengekomen de SER-ladder voor bedrijventerreinen op te nemen in de 1e tranche van de Algemene Maatregel van Bestuur Ruimte. Hierdoor wordt er ook een juridiche basis gemaakt voor
toepassing van de SER-ladder door provincies, regio’s en gemeenten.

Het (financieel) instrumentarium
wordt ontwikkeld waarmee de relatie
tussen oude en nieuwe bedrijventerreinen op regionaal niveau beter
kan worden gelegd (verevening)

Gerealiseerd
De Taskforce (Her)ontwikkeling bedrijventerreinen heeft in opdracht van de ministers van
VROM en EZ het (financiële) instrumentarium op hoofdlijnen ontwikkeld om op regionale
schaal de herstructurering en ontwikkeling van oude en nieuwe bedrijventerreinen in samenhang uit te voeren. Dit financiële instrumentarium is nodig om provincies en gemeenten
opties te geven om de hoge kosten van herstructurering van bestaande terreinen te dekken.
Ondanks de investeringen via de TOPPER-regeling en het GSB, is de herstructurering in het
verleden te weinig van de grond gekomen door de hoge kosten wat heeft geleid tot een
onrendabele benutting van de bestaande voorraad bedrijventerreinen. Samen met IPO en
VNG wordt in 2009 in de Uitvoeringsstrategie Herstructurering dit instrumentarium verder
uitgewerkt. De aanpak van de Taskforce (Her)ontwikkeling gebruikt overwegend bestaande
instrumenten. Nieuw instrumentarium zoals de moderniseringsbepaling is al opgenomen in
de nWro.

Obstakels wegnemen voor stimulering herstructurering, vergroten van
kennis en ervaring

Niet gerealiseerd
In het advies van de Taskforce (Her)ontwikkeling bedrijventerreinen zijn de knelpunten
genoemd. In de kabinetsreactie (Kamerstukken II, 2008–2009, 31 253, nr. 8) op dit advies zijn
de maatregelen genoemd die deze knelpunten zullen oplossen. Zo is er voor gezorgd dat door
het verbreden van de moderniseringsbepaling in de Wro, gemeenten sneller een onteigeningstitel hebben op bedrijventerreinen. In 2009 worden de in de kabinetsreactie genoemde
maatregelen verder uitgewerkt en ingevoerd.

Bevordering kwaliteit bedrijventerreinen door snelle veroudering te
voorkomen

Gerealiseerd
In de kabinetsreactie op het advies van de Taskforce (Her)ontwikkeling bedrijventerreinen zijn
ook maatregelen aangekondigd om snelle veroudering te voorkomen. Daarnaast zijn in het
Bestuurlijke Afsprakenkader 2010–2020 afspraken opgenomen over borging van kwaliteit van
bedrijventerreinen. De Tweede Kamer stemde 9 december 2008 in met de Wet Bedrijfsgerichte Gebiedsverbetering (BGV) als maatregel om de kwaliteit van bedrijventerreinen te
verbeteren.

Beleidsconclusie
Het onderdeel bedrijventerreinen ligt op schema met het bereiken van
doelstelling 23 uit het beleidsprogramma Balkenende IV. In 2008 lag de
nadruk op het uitwerken en verankeren van de nieuwe aanpak voor
bedrijventerreinen. In 2009 ligt de nadruk op het uitvoeren van de aanbevelingen van de Taskforce Herstructurering Bedrijventerreinen.
Thema 2: Behouden en versterken van de openheid van het landschap
Beoogd doel in periode 2007–2011
Conform doelstelling 24 uit het beleidsprogramma van Balkenende IV zijn
voor 2011 de volgende doelstellingen geformuleerd:
+ verhouding bebouwing binnen steden/dorpen (76%) versus landelijk
gebied (24%) onveranderd ten opzichte van 2004;
+ aantal hectare «openheid» moet zo min mogelijk afgenomen zijn en bij
rijksbufferzones gelijk zijn gebleven;
+ areaal zeer open gebied niet afgenomen (119 000 hectare in 2006);
+ stedelijk ruimtebeslag rijksbufferzones neemt niet verder toe (34
hectare = basiswaarde 2003).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

12

B. Beleidsverslag: Beleidsprioriteiten

Doelbereik 2008
In 2008 zijn afspraken uit de samenwerkingsagenda Mooi Nederland met
IPO/VNG uitgevoerd:
+ er is een start gemaakt met het uitwerken van het ruimtelijk kader voor
Nationale Landschappen. Onderdeel hiervan was een gezamenlijke
beoordeling van de uitvoering van het ruimtelijke beleid voor Nationale Landschappen;
+ de structuurvisie voor de snelwegomgeving is opgesteld, met daarin
de benoeming van negen snelwegpanorama’s. Deze is vastgesteld
door de MR en op 10 oktober 2008 naar de TK gestuurd (Kamerstukken
II, 2008–2009, 31 500, nr. 5);
+ bestuurlijke afspraak over aanwijzen van een nieuwe rijksbufferzone
tussen Arnhem en Nijmegen en afspraken over een verkenning naar
nieuwe of uit te breiden rijksbufferzones in Noord-Brabant en ZuidHolland.
In november 2008 heeft het kabinet de Agenda Landschap naar de TK
gestuurd (Kamerstukken II, 2008–2009, 31 253, nr. 7). In deze interdepartementale nota staan de uitgangspunten en acties voor het landschapsbeleid tot 2020. Daarnaast is conform de AMvB Ruimte het ruimtelijke
beleid voor rijksbufferzones en Nationale Landschappen verder uitgevoerd. Ook is begonnen met de uitvoeringsstrategie voor de rijksbufferzones in Noord-Holland en ondertekenden de ministers van VROM en LNV
met 46 organisaties het Akkoord van Apeldoorn (Landschapsmanifest).
Effectindicatoren begroting 2008:
Gegevens over doelstellingen van beleid in 2008 komen in de tweede
meting in 2010 beschikbaar. De meest actuele cijfers uit de Monitor Nota
Ruimte, over de tevredenheid van Nederlanders met het landschap, zijn
gebaseerd op data uit 2006. In de Monitor Nota Ruimte van 2009 zal specifiek aandacht worden besteed aan de doelstellingen van Mooi Nederland.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

13

B. Beleidsverslag: Beleidsprioriteiten

Prestaties 2008 voor het behouden en versterken van de openheid van het landschap
Besluit over de uitbreiding van het
aantal en de omvang van de rijksbufferzones en een passend planologisch regime voor bouwen in rijksbufferzones

Gerealiseerd
Het besluit over de uitbreiding van de rijksbufferzones is onderdeel van de Agenda Landschap
zoals die aan de Tweede Kamer is aangeboden. Er komt een nieuwe rijksbufferzone tussen
Arnhem en Nijmegen en de bestaande zone Midden-Delfland wordt uitgebreid. Voor de
gebieden Breda-Tilburg en Eindhoven-Helmond wordt gekeken of een aanwijzing als rijksbufferzone zinvol is en of de uitbreiding van de rijksbufferzone Oost-IJsselmonde meerwaarde heeft (besluit medio 2009).
Het passend planologisch regime voor de rijksbufferzones wordt uitgewerkt in de AMvB
Ruimte. De ontwerp-AMvB wordt medio 2009 aan de Tweede Kamer aangeboden.

Voorbereiden van voorstellen om
sanering van ongewenste bestemmingen aan te pakken

Gerealiseerd
In 2008 is onderzoek begonnen naar de sanering van glastuinbouw. Dit wordt begin 2009
afgerond. Tevens zijn vanuit de Agenda Landschap voorbereidingen getroffen om in overleg
met de sector te komen tot een aantal projecten om glastuinbouw te saneren. Het saneringsprogramma bestaat uit een aantal onderdelen waaronder Ruimte voor Ruimterregeling, inzet
in bestaande projecten.

Verdere ontwikkeling van het planologisch regime voor bouwen in Nationale Landschappen als garantie van
de kwaliteit van ruimtelijke plannen
van andere overheden

Gerealiseerd
In 2008 is het pilotproject Operationaliseren kernkwaliteiten Nationale Landschappen gestart,
zoals ook aangekondigd in de Agenda Landschap. Hiertoe starten in drie Nationale Landschappen pilotprojecten om de kernkwaliteiten zo te operationaliseren dat deze betekenis
krijgen op bestemmingsplanniveau. Voor het Groene Hart wordt tevens een kwaliteitsatlas
uitgebracht.

Aanwijzing van 10 snelweg-panorama’s binnen de Ruimtelijke Hoofdstructuur en ontwikkeling van een
planologisch instrumentarium

Gerealiseerd
Op 10 oktober heeft het kabinet de structuurvisie voor de snelweg-omgeving «Zicht op mooi
Nederland» aan de Tweede Kamer aangeboden (Kamerstukken II, 2008–2009, 31 500, nr. 5).
Deze structuurvisie heeft tot doel de ruimtelijke kwaliteit van de snelwegomgeving te verbeteren. In de structuurvisie zijn onder meer negen Nationale Snelwegpanorama’s (binnen een
Nationaal Landschap) geselecteerd. Voor deze snelweg-panorama’s wordt binnen het ruimtelijke beleid voor Nationale Landschappen het kenmerkende zicht beschermd door middel van
de AMvB Ruimte.

Beleidsconclusie
Het beleid voor openheid landschap ligt op schema. Voor het saneren van
ongewenste bestemmingen zijn voorbereidingen getroffen. De doelstellingen worden in 2009 en 2010 bereikt.
Thema 3: Realiseren van een klimaatbestendige inrichting van
Nederland (doelstelling 26)
Beoogd doel in periode 2007–2011
Het kabinet stelt zich ten doel te komen tot een klimaatbestendige inrichting van Nederland. Risicobeheersing en het herstel van natuurlijke
processen zijn belangrijke leidende principes voor aanpassing van de
ruimtelijke inrichting. Uiterlijk in 2015 is deze inrichting in alle ruimtelijke
plannen verankerd. Herijking van het ruimtelijk beleid en aanpassing van
wet- en regelgeving is uiterlijk in 2011 klaar. In de begroting 2010 komen
hiervoor relevante indicatoren beschikbaar.
Doelbereik 2008
Dit beleidsveld is volop in ontwikkeling en verschillende overheden
nemen zeer veel initiatieven op het gebied van klimaatadaptatie. VROM
leverde in 2008 een bijdrage door met de ARK-partijen (programma Adaptatie Ruimte en Klimaat) regionale impulsbijeenkomsten te organiseren.
VROM coördineert ook het onderzoeksprogramma «Kennis voor Klimaat»
dat in 2008 startte. Kenmerkend voor dit programma is de regionale
aanpak in de zogenaamde «hotspots» (klimaatverandering kwetsbare
gebieden). Op nationaal niveau is gestart met een lange termijn verken-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

14

B. Beleidsverslag: Beleidsprioriteiten

ning naar een klimaatbestendige inrichting van Nederland. In 2008 is
bekeken in hoeverre de MER en de Watertoets beter kunnen worden benut
in de ruimtelijke afweging en is begonnen met de ontwikkeling van een
«klimaatwijzer» voor de klimaatbestendige inrichting van gebieden.
Pilotprojecten zorgen voor de nodige ervaring met het inzetten van
natuurlijke processen voor klimaatadaptatie (klimaatbuffers) en het vroegtijdig gebruiken van water in het planvormingsproces («ruimtelijk ontwerpen met water»).
Prestaties 2008 voor het realiseren van een klimaatbestendige inrichting van Nederland
Kennis gebruiken bij het maken van
ruimtelijke afwegingen, onder andere
bij een aantal grootschalige verstedelijkingslocaties (zoals Haarlemmermeer, Almere, Stadshavens en Zuidplaspolder)

Gerealiseerd
De minister van VROM heeft deskundigen gevraagd voor zestien NR- en UPR-projecten – in
samenwerking met vertegenwoordigers van de projecten – te kijken of én hoe rekening wordt
gehouden met de gevolgen van klimaatverandering in de ruimtelijke planvorming. De
inzichten die bij deze samenwerking zijn opgedaan, worden samen met de aanbevelingen in
2009 ingezet. Dit wordt aangevuld met actuele uitkomsten uit de kennisprogramma’s. De
voorlopige uitkomsten uit de samenwerking leidden in 2008 al tot nieuwe initiatieven en
aandachtspunten bij de uitwerking van de plannen.

Met de andere overheden worden
afspraken gemaakt over een klimaatbestendige ruimtelijke inrichting. De
Nationale Adaptatiestrategie (ARK) en
de reactie op de motie Bochove/Depla
over klimaat-bestendige inrichting
worden gebruikt

Gerealiseerd
Eind 2007 heeft VROM samen met VenW, LNV, EZ, IPO, VNG en UvW de Nationale Adaptatiestrategie vastgesteld (Kamerstukken II, 2007–2008, 31 269, nr. 1). Met de andere overheden
zijn vervolgens afspraken over een klimaatbestendige ruimtelijke inrichting gemaakt (met
gemeenten: ondertekend eind 2007, met provincies: ondertekend in 2008). Met de waterschappen is de ondertekening gepland in de loop van 2009.

Het verder uitbouwen van en delen
van kennis over klimaatverandering
en de gevolgen voor de ruimtelijke
inrichting; lange termijn verkenningen
en herziening van wet- en regelgeving
dragen bij aan steviger verankeren
van het klimaatbestendig denken en
handelen

Gerealiseerd
In 2008 heeft de Deltacommissie haar advies gegeven over hoe Nederland zich kan aanpassen
aan de gevolgen van klimaatverandering. De studie richt zich met name op waterveiligheid en
de watervoorziening. Om ook de relatie te leggen met verstedelijking, landbouw, natuur,
recreatie en andere grondgebruiksfuncties is in 2008 een lange termijn verkenning gestart
naar de klimaatbestendige inrichting van Nederland. Deze studie wordt uitgevoerd door het
Planbureau voor de Leefomgeving.
Daarnaast zijn studies uitgevoerd naar de MER-wetgeving en de Watertoets. Uit deze studies
komt naar voren dat de MER en Watertoets in hun huidige vorm goed bruikbaar zijn voor een
klimaatbestendige ruimtelijke afweging.

Opstellen en coördineren van de
uitvoering van de nationale adaptatiestrategie en -agenda. De Nationale
Agenda zal in de vorm van een
bestuurlijke intentieverklaring of
bestuursovereenkomst worden opgesteld

Niet gerealiseerd
In 2008 is een aantal acties uit de nationale adaptatiestrategie uitgevoerd. Ter vergroting van
de betrokkenheid van decentrale overheden en bedrijfsleven zijn onder meer 10 regionale
impulsbijeenkomsten georganiseerd, ongeveer 10 gesprekken gevoerd met bedrijven (koplopers en brancheorganisaties), is samen met de andere ARK-organisaties een website opgezet
en is een inventarisatie opgestart naar lopende adaptatieprojecten op gemeentelijk en provinciaal niveau («toolkit»). Een aantal onderzoeken is uitgevoerd om de potentiële bijdrage van
wet- en regelgeving aan het klimaatbestendig maken van Nederland in kaart te brengen.
Bovenstaande projecten worden gebruikt voor de ontwikkeling van de Uitvoeringsagenda
«Maak ruimte voor klimaat» bij de nationale Adaptatie-strategie.

Opstellen van een afwegingskader
voor locatiekeuze en -inrichting van
grootschalige projecten, gebiedsontwikkelingen en investeringsprogramma’s

Gerealiseerd
In 2008 is gestart met het opstellen van een zogenaamde «klimaatwijzer». Deze biedt een
handreiking voor een klimaatbestendiger ontwikkeling en inrichting van gebieden, locaties en
gebouwen. In de eerste helft van 2009 wordt de klimaatwijzer gepubliceerd.

Uitvoering Kennis voor Klimaat: een
praktijkgericht onderzoeksprogramma
voor een klimaatbestendige inrichting
van Nederland, op te zetten door de
departementen van VROM, LNV en
VenW, een aantal kennisinstituten en
regionale partijen. Interactie tussen
wetenschap en concrete regionale
projecten (denken en doen) staat
daarbij centraal

Gerealiseerd
Voor de uitvoering van het onderzoeksprogramma is in maart 2008 de Stichting Kennis voor
Klimaat opgericht. In deze stichting werken de betrokken universiteiten en kennisinstellingen
gezamenlijk aan de uitvoering van het programma, dat doorloopt tot eind 2013. In het voorjaar van 2008 is de concept beschikking voor notificatie aangemeld bij de Europese Commissie. Op 14 november 2008 is het programma formeel goedgekeurd. Op het startcongres «Naar
een klimaatbestendige samenleving in Nederland» op 27 november 2008 te Rotterdam heeft
de minister van VROM het startschot gegeven voor de daadwerkelijke uitvoering van het
programma.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

15

B. Beleidsverslag: Beleidsprioriteiten

Prestaties 2008 voor het realiseren van een klimaatbestendige inrichting van Nederland

Uitvoering van pilots «Ruimtelijk
Ontwerpen met Water»

Gerealiseerd
Ruimtelijk ontwerpen met water geschiedt in het kader van het interdepartementaal Actieprogramma Ruimte en Cultuur. Van de zeven gestarte pilotprojecten zijn er eind 2008 vier
afgerond. De pilot Venster Bodegraven–Woerden is in september 2008 begonnen en stopt
naar verwachting in maart 2009. Elk pilotproject moet een voorbeeldfunctie vervullen voor het
betreffende watersysteem en/of schaalniveau.
De resultaten en ervaringen van de verschillende pilots tonen het belang aan van een vroegtijdig ontwerp, toepassing van een methodiek van onderzoekend ontwerpen en het koppelen
van de wateropgaven met andere ruimtelijke opgaven en hun culturele dimensie (Kamerstukken II, 2008–2009, 31 535, nr. 4). De resultaten blijken ook relevant voor andere decentrale
partijen die niet hebben deelgenomen aan de pilots.

Uitvoering van pilots «Klimaatbuffers» Gerealiseerd
Alle vijf pilots «natuurlijke klimaatbuffers» liggen op schema. Vier van de vijf zijn in de uitvoeringsfase. Er wordt grond aangekocht en/of ingericht. Afronding vindt plaats in 2009 of in
2010, afhankelijk van het project. Voor de pilot Harger- en Pettemerpolder is realisatie van de
pilot afhankelijk van de uitkomst van een MER-procedure en de aan de hand daarvan door de
provincie Noord-Holland gekozen uitvoeringsvariant. Deze keuze wordt in 2009 gemaakt. In
2009 wordt daarom ook bepaald of met deze pilot kan worden doorgegaan. Bij afronding van
de pilots kan nader worden aangegeven tot welke verbetering van de klimaatbestendigheid
(doelbereik) deze pilots hebben geleid.
Opstellen van uitgangspunten voor
een klimaatbestendige ontwikkeling,
op basis van een lange termijn onderzoek naar de kwetsbaarheid van de
Ruimtelijke Hoofdstructuur («systeemanalyse»)

Niet gerealiseerd
Dit onderzoek is in 2008 in opdracht van VROM begonnen en wordt uitgevoerd door het Planbureau voor de Leefomgeving. In dit onderzoek wordt een integrale ruimtelijke analyse uitgevoerd van de kwetsbaarheid van Nederland voor klimaatverandering, worden ruimtelijke
beleidsopgaven geïnventariseerd en worden samenhangende handelingsopties voor specifieke gebieden opgesteld. In de studie wordt vervolgens nagegaan hoe kwetsbaar (de huidige
beleidsuitgangspunten van) de ruimtelijke hoofdstructuur is (zijn). Een eerste voorstudie van
de belangrijkste ruimtelijke opgaven is begin 2009 opgeleverd. Het rapport is in 2010 klaar.

Beleidsconclusie
Gezien de prestaties in 2008 zullen de inspanningen onverkort worden
voortgezet. De nadruk gaat meer liggen op verdere concretisering en
integratie van adaptatie in andere beleidsvelden, bijvoorbeeld in de
verstedelijkingsafspraken én op het koppelen van adaptatie aan mitigatiedoelen en verbetering van de leefomgevingskwaliteit.
Thema 4: Realiseren van complexe ruimtelijke opgaven
Beoogd doel in periode 2007–2011
Het realiseren van een beperkt aantal complexe, samenhangende ruimtelijke opgaven van nationale betekenis (doelstelling 29, beleidsprogramma
Balkenende IV).

1
Noordelijke IJ-oevers, Greenports, Klavertje
4 Venlo, Den Bosch, Apeldoorn Kanaalzone,
Nijmegen Waalfront en Nieuwe Hollandse
Waterlinie. Scheveningen Boulevard. en Eindhoven A2 zone volgen in 2009.

Doelbereik 2008
Met de bijdragen uit het Nota Ruimtebudget kan de uitvoering van de
projecten beginnen. De besluitvorming in de Ministerraad over de bijdragen uit het Nota Ruimte-budget ligt voor op schema. Het gaat om
23 projecten. In 2008 zijn 7 projecten doorgegaan naar de uitvoeringsfase,
in 2007 waren al 2 projecten doorgegaan naar de uitvoeringsfase. Voor 7
van deze 9 projecten zijn de werkzaamheden ook begonnen.1 De uitvoering van de bestuurlijke contracten voor Randstad Urgent (5 projecten) ligt
goed op schema.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

16

B. Beleidsverslag: Beleidsprioriteiten

Prestaties 2008 voor het realiseren van complexe ruimtelijke opgaven
Uitvoering 5 complexe projecten
conform de in 2007 afgesloten
bestuurlijke contracten (Randstad
Urgent)

Gerealiseerd
In 2008 zijn voor de projecten Randstad 2040, Duurzaam Bouwen in de Noordvleugel Utrecht
Oude Rijnzone, Zuidplaspolder en Stadshavens Rotterdam, de bestuurlijke afspraken uit 2007
uitgevoerd. Voor Randstad 2040 is de structuurvisie vastgesteld en zijn twee uitvoeringsprojecten: Verkenning Sleutelprojecten & Uitvoeringsallianties opgestart. Voor Duurzaam
bouwen is de concept ontwikkelingsvisie opgesteld en zijn nieuwe afspraken gemaakt voor
2009. Voor het project Oude Rijnzone is een samenwerkingsovereenkomst afgesloten. Voor de
Zuidplaspolder is gestart met de planstudie parallelstructuur A12/A20 Gouwknoop/
Moordrechtboog waarbij de afspraak is gemaakt 50%-50% financiering regio-Rijk met een
maximale rijksbijdrage van € 100 mln. Voor Stadshavens Rotterdam is een aantal producten
vastgesteld: Koers 2025, intentieverklaring Rotterdam Climate Institute, Uitvoeringsprogramma.

Besluitvorming over rijksbijdrage aan
de versnellingsprojecten in verband
met NR-budget (IJ-oevers, greenports,
Klavertje 4 Venlo)

Gerealiseerd
In 2008 zijn, conform het jaarplan, de bijdragen uit het Nota Ruimtebudget vastgesteld voor
de projecten IJ-oevers, greenports en Klavertje 4 bij Venlo. Voor IJ-oevers en het grootste deel
van Greenports, die gepland stonden voor 2008, was dit al in 2007 gedaan.
Daarnaast is de bijdrage vastgesteld voor de zuidelijke aansluiting van het projecten Eindhoven A2 zone. De besluitvorming over de noordelijke aansluiting loopt mee in het besluitvormingsproces over Brainport Eindhoven. De bijdragen zijn ook vastgesteld voor Scheveningen Boulevard (onderdeel Den Haag Internationale Stad, Den Bosch Spoorzone, Apeldoorn Kanaalzone, Nijmegen Waalfront en Nieuwe Hollandse Waterlinie.

De helft van de geselecteerde projec- Gerealiseerd
ten uit het NR-budget krijgt een MKBA De doelstelling is ruimschoots gehaald. Van de 23 geselecteerde projecten is voor 16 (deel)en een toetsing door de planbureaus
projecten de MKBA opgesteld en getoetst door de planbureaus.
Ingebruikname van een verbeterde
MKBA-systematiek voor integrale
gebiedsopgaven

Niet gerealiseerd
De planbureaus hebben tot het voorjaar 2009 extra tijd nodig om de onderzoeksvragen goed
te kunnen beantwoorden. Het verbeteren van de MKBA-systematiek is essentieel in het kader
van MIRT: langere looptijd draagt bij aan een kwalitatief goed eindproduct.

Beleidsconclusie
Het thema ligt vóór op schema voor het bereiken van doelstelling 29 uit
het beleidsprogramma Balkenende IV, ondanks dat de publicatie van de
MKBA-handleiding enige vertraging heeft opgelopen.
Thema 5: Verhogen van de kwaliteit in ruimtelijke planvorming
Beoogd doel in periode 2007–2011
Het kabinet wil dat in 2011 burgers meer tevreden zijn over hun woon- en
leefomgeving. Het is daarom belangrijk dat overheden, marktpartijen en
belangenorganisaties ruimtelijke kwaliteit expliciet borgen in de planvorming, het ontwerp en de doorwerking daarvan in de uitvoering, het
onderhoud en beheer. Met dit prioritaire thema wil VROM hen daarin
faciliteren en stimuleren.
Doelbereik 2008
Het debat over ruimtelijke kwaliteit en verrommeling is goed op gang
gekomen. De borging van ruimtelijke kwaliteit is daarmee een stap verder
gekomen. De Visie Architectuur en Ruimtelijk Ontwerp (VARO) en het
Innovatieprogramma Mooi Nederland sluiten hier goed op aan. In
november is het budget en de thema’s van de eerste tender van het Innovatieprogramma Mooi Nederland bekendgemaakt, waarmee projecten
gefaciliteerd kunnen worden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

17

B. Beleidsverslag: Beleidsprioriteiten

Relevante (prestatie- en/of) effect-indicatoren voor dit thema
Gegevens over het bereiken van de beleidsdoelstellingen in 2008 zijn niet
beschikbaar. In 2009 zal het Planbureau voor de Leefomgeving in de
eerste vervolgmeting van de Belevingswaardemonitor rapporteren over
de tevredenheid van de burger met het landschap. Daarnaast wordt nog
een apart onderzoek uitgevoerd naar de beleving van infrastructuur en het
gebied daar om heen.
Prestaties 2008 voor het verhogen van de kwaliteit in ruimtelijke planvorming
VROM en OCW brengen samen met
LNV, VenW, BuZa, EZ en Defensie een
visie uit op het ruimtelijke kwaliteitsbeleid en het ruimtelijk ontwerp

Gerealiseerd
Op 8 juli 2008 heeft het kabinet de visie «Een Cultuur van Ontwerpen – visie architectuur en
ruimtelijk ontwerp» aangeboden aan de Tweede Kamer. Het kabinet kiest in de nota voor drie
speerpunten, gericht op een structurele versterking van de architectuur en het ruimtelijk
ontwerp in de inrichting van Nederland. De speerpunten zijn: het verankeren van het ontwerp
in rijksprojecten en -programma’s, het versterken van de stedenbouw en het regionaal
ontwerp en het bevorderen van herbestemming en herontwikkeling van waardevolle gebouwen en gebieden die hun functie verliezen. Het tweede speerpunt vindt onder andere uitwerking in het Innovatieprogramma Mooi Nederland. Eind 2008 is de Uitwerkingsbrief van de
nieuwe speerpunten uit de visie afgerond. Deze is begin 2009 naar de Tweede Kamer
gestuurd.

Ontwikkeling en invoering van een
stimuleringsprogramma ruimtelijke
kwaliteit

Niet gerealiseerd
In 2008 is de basis gelegd voor het Innovatieprogramma Mooi Nederland. Het biedt met
€ 16,2 mln (dit was € 20 mln, maar als gevolg van het amendement Wiegman, Kamerstukken
II, 2008–2009, 31 700 XI, nr. 15, waarin financiële ondersteuning van totaal € 3,8 mln is toegekend aan vier voorbeeldprojecten, resteert € 16,2 mln) ondersteuning aan ideeën, plannen en
projecten die oplossingen bieden voor opgaven rond zuinig ruimtegebruik, verrommeling en
ruimtelijke kwaliteit. De tenderregeling staat open voor deelname van overheden, maatschappelijke organisaties en marktpartijen.
Het programma start in maart 2009 en gaat gepaard met een kennis- en leertraject, waarmee
de kennis en ervaringen uit de projecten breder verspreid worden.

Stimulering van de inzet van kwaliteitsteams door de provincies in de
verschillende fasen van plan- en
uitvoeringsprocessen van ruimtelijke
projecten

Gerealiseerd
Veel provincies hebben in 2008 gebruik gemaakt van een kwaliteitsteam of, zoals bijvoorbeeld
in Noord-Holland, van een provinciaal adviseur ruimtelijke kwaliteit. Er blijkt bij nader inzien
weinig behoefte te bestaan aan het oprichten van een kwaliteitsteam door het Rijk.

Beleidsconclusie
Het thema ligt grotendeels op schema: de visie op architectuur en ruimtelijk ontwerp is conform planning gerealiseerd. Het stimuleringsprogramma is voorbereid.
Thema 6: Opstellen Langetermijnvisie Randstad
Beoogd doel 2008
De tweede motie Lemstra (januari 2006, Kamerstukken I, 2005–2006,
29 435, nr. D) vraagt van VROM om, in aansluiting op de Nota Ruimte, een
integrale langetermijnvisie op te stellen en een daaraan gekoppelde strategie. Hierin moeten de lange termijnopgaven voor de nationale stedelijke
netwerken en de Randstad in het bijzonder worden opgenomen. VROM
heeft dit als prioriteit opgepakt. De beperkte ruimte in de Randstad vraagt
voor de lange termijn om slimme en duurzame combinaties van wonen,
werken, groen, recreatie en verkeer. Welvaart en groei moeten worden
verenigd met sociale, culturele en ecologische behoeften van de huidige
en toekomstige bewoners. De Randstad heeft potenties uit te groeien tot
een duurzame en concurrerende Europese topregio.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

18

B. Beleidsverslag: Beleidsprioriteiten

Doelbereik 2008
Op 5 september 2008 heeft het kabinet de Structuurvisie Randstad 2040
aan de Kamer aangeboden (Kamerstukken II, 2007–2008, 31 089, nr. 21).
De Structuurvisie biedt een integrale lange termijnvisie, gericht op het
streven naar een duurzame, concurrerende Randstad. Ook de ter inzage
legging van de structuurvisie en het planMER heeft in 2008 plaatsgevonden. Begin 2009 heeft de Minister van VROM (mede namens de
bewindslieden van EZ, LNV en EZ en die voor WWI) gereageerd op de
resultaten van deze ter inzage legging (Kamerstukken II, 2008–2009,
31 089, nr. 26).
Prestaties 2008 voor het opstellen van een langetermijnvisie Randstad
Organiseren van een samenwerking
om draagvlak te verkrijgen bij de
diverse stakeholders

Gerealiseerd
Voor de samenwerking zijn diverse acties ondernomen en resultaten bereikt, onder andere in
de georganiseerde «week van de dialoog» (Randstad-tafels met stakeholders en burgers) in
februari 2008, een burgerpanel (2000 deelnemers), tentoonstellingen in 6 steden in de Randstad en online toets (april 2008, 13 500 deelnemers). Zie Kamerstukken II, 2007–2008, 31 089,
nr. 16 en de internetsite www.vrom.nl/randstad2040

Begin van studies voor een betere
onderbouwing van de te maken
keuzen

Gerealiseerd
Verschillende studies (Kamerstukken II, 2007–2008, 31 089, nr. 20), adviezen en een voorafgaande toets zijn begonnen en geven de gewenste onderbouwing voor de gemaakte keuzes
in de Structuurvisie. Gezamenlijk met de Structuurvisie is de PlanMer vastgesteld (Kamerstukken II, 2007–2008, 31 089, nr. 21).

Uitwerking van de gemaakte keuzen in Gerealiseerd
een ruimtelijk ontwikkelingsperspecDe discussie over de toekomst van de Randstad is gevoed met beelden uit een ontwerptief voor de Randstad
onderzoek (drie ontwerpateliers onder leiding van drie gerenommeerde ateliermeesters en
een integratieatelier onder leiding van rijksadviseur Jan Brouwer).
De beelden waren input voor de week van de dialoog en voor de werkconferentie op 27 mei
2008. De beelden zijn tentoongesteld op verschillende locaties in de Randstad. Mede op basis
van de georganiseerde ateliers zijn de kaarten voor de Structuurvisie Randstad 2040 opgesteld.
Inzicht verwerven in relevante interventies en knelpunten, om allianties
en ideeën te krijgen voor de uitvoering van het lange termijn perspectief

Gerealiseerd
Al voor de vaststelling van de Structuurvisie Randstad 2040 zijn potentiële allianties en mogelijke onderwerpen en ideeën verkend. Op basis hiervan is een aantal allianties gesmeed.
Belanghebbende partijen zoals overheden, marktpartijen en maatschappelijke organisaties
werken hierin samen aan de uitvoering van de Structuurvisie Randstad 2040 voor specifieke
onderwerpen.
Uitvoeringsallianties:
– Metropolitane parken;
– Centrum- en knooppuntontwikkeling;
– Stedelijke transformatie;
– Samenwerking havens;
– Stad van recht, vrede en veiligheid.
Twee allianties zijn in oprichting: Structuurversterking Rotterdam en Klimaatbestendige
steden. Zie ook Kamerstukken II, 2008–2009, 31 089, nr. 26.

Aansluiting zoeken bij andere relevante projecten en programma’s van
Rijk en regio

Gerealiseerd
Het structuurvisietraject is onder andere afgestemd met de volgende rijkstrajecten: Mobiliteitsaanpak (VenW), Nationaal Waterplan (VenW), advies Deltacommissie en Agenda Landschap (LNV/VROM). De structuurvisie bevat de ruimtelijke hoofdlijnen voor uitwerkingen.
Voor de op te stellen Structuurvisie Schiphol geldt de Structuurvisie Randstad 2040 als ruimtelijke basis (Kamerstukken II, 2008–2009, 31 089, nr. 27).
Vanuit de regio zijn bouwstenen aangeleverd voor de structuurvisie. Dat geldt met name voor
de gezamenlijke Randstadprovincies, de Noordvleugel (metropoolregio Amsterdam) en de
Zuidvleugel. Voor de provinciale structuurvisies die momenteel worden opgesteld is de
Structuurvisie Randstad 2040 de ruimtelijke basis op hoofdlijnen.

Beleidsconclusie
Nu de structuurvisie Randstad 2040 is vastgesteld, is de minister van
VROM erop gericht de kabinetskeuzen uit de Structuurvisie te laten door-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

19

B. Beleidsverslag: Beleidsprioriteiten

werken in rijksbeleid en in decentraal beleid, en de in de structuurvisie
benoemde acties op te (laten) pakken zodat de uitvoering van het beleid
succesvol verloopt. De doorwerking vindt plaats in onder meer de MIRTverkenning Randstad Sleutelprojecten en de Randstad 2040 Uitvoeringsallianties.
2. Klimaat en Energie: Schoon en Zuinig
Bijdrage aan realisatie kabinetsprioriteiten
Het programma Schoon en Zuinig draagt bij aan de realisatie van
kabinetsprioriteit 3.1 in pijler 3 Duurzame Leefomgeving. Het kabinet wil
deze periode maatregelen nemen waarmee in 2011 zal blijken dat de
duurzame energiedoelen – zoals gesteld voor 2020 – gehaald kunnen
worden. Invoering van nieuwe energie-efficiënte technologie is nodig,
evenals het smeden van (inter)nationale coalities, de introductie van
marktprikkels en wet- en regelgeving. Het geheel aan maatregelen gericht
op het bereiken van de doelstellingen is op basis van kosteneffectiviteit
samengesteld. De minister van VROM is coördinerend minister van
Schoon en Zuinig en bewaakt de voortgang van de doelen, het
programma en brengt verslag uit aan de Kamer.
De vakdepartementen zijn primair verantwoordelijk voor de uitvoering
van de verschillende acties uit het programma en de doelen die sectorspecifiek zijn vastgesteld. In deze verantwoording wordt daarom bij de
subdoelen verwezen naar de relevante jaarverantwoordingen van de
betrokken departementen.
De concrete doelen van Schoon en Zuinig luiden: In 2020 één van de
meest efficiënte en schone energievoorzieningen van Europa. Met daarbij:
+ reductie van de uitstoot van broeikasgassen, bij voorkeur in
EU-verband, van 30% in 2020 ten opzichte van 1990;
+ verhoging van het aandeel duurzame energie tot 20% in 2020;
+ verbetering van de energie-efficiëntie van 2% per jaar na verloop van
tijd.
Tot 2011 zijn de doelen:

Energiebesparing

Tussendoelen voor de kabinetsperiode 2007–2011

Resultaat 2008

29–61Pj per jaar in 2011

Berekend effect van in 2008 genomen maatregelen is
voor 2011: 35–140 per jaar
10 000

500 000 woningen energiezuiniger in 2011
Duurzame energie

Broeikasgassen

9% duurzame elektriciteit in 2010
2 285 MW gecommitteerd vermogen duurzame
elektriciteit in 2011
100 000 bestaande woningen voorzien van
hernieuwbare energievoorzieningen
4% biobrandstoffen in 2010

7,5%
214 MW

6% reductie in 2012 ten opzichte van 1990

4% reductie (2007)

9 300
2,8% (2007)

Doelbereik 2008
Om de doelen in 2011 en 2020 te halen, zijn er in 2008 veel maatregelen
genomen. Hierbij kan worden gedacht aan het starten met een groot
woningisolatieprogramma (meer met minder), maar ook aan het sluiten
van diverse sectorakkoorden. De ruim 80 genomen maatregelen zijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

20

B. Beleidsverslag: Beleidsprioriteiten

beschreven in het programma Schoon en Zuinig. Op 3 november 2008 is
een voortgangsrapportage naar de Kamer gestuurd (Kamerstukken II,
2008–2009, 31 209, nr. 42) waarin per sector vermeld is welke acties zijn
afgesproken en wat de status is.
Zichtbaar is dat er op vele terreinen in de samenleving wordt gewerkt aan
het verminderen van de CO2-uitstoot, aan het vergroten van het aandeel
duurzame energie en aan energiebesparing. In 2008 zijn bijvoorbeeld
9 sectorakkoorden gesloten waarin de Schoon en Zuinig-doelen door de
samenleving zijn overgenomen.
Ook internationaal zijn goede stappen gezet in 2008 richting betere
mondiale samenwerking. Allereerst met het akkoord in Bali, maar daarnaast ook met het energie- en klimaatakkoord van de EU en het goede
voorbereidende werk te Poznan (zie ook prioriteit 5). Het klimaatprobleem
en de duurzame energie staan echt op de kaart.
De resultaten van deze acties uit het programma worden pas in de loop
der jaren zichtbaar. In 2010 wordt geëvalueerd of met de huidige inzet de
doelen van 2011 en 2020 worden gehaald.
Prestaties 2008 voor Schoon en Zuinig
Dit is een illustratieve opsomming, in de jaarverantwoordingen van de verschillende ministeries staat per sector het
uitgebreide overzicht.
Voortgangsrapportage over uitvoering Gerealiseerd
werkprogramma Schoon en Zuinig
Brief is naar de Kamer gezonden op 27 oktober 2008 (Kamerstukken II, 2008–2009, 31 209,
nr. 42). In de voortgangsbrief is verslag gedaan van de stand van zaken, waarbij van de
88 acties die in het werkprogramma zijn genoemd meer dan 95% in daden is omgezet en
10 convenanten zijn afgesloten.
Gebouwde omgeving:
Start programma Meer met Minder
met als doel 500 000 woningen
energiezuiniger in 2011

Energie:
3021 Mw gecommitteerd vermogen
duurzame elektriciteit in 2011

Gerealiseerd
Het convenant Meer met Minder is met de relevante partijen op 23 januari 2008 gesloten. Het
kwantitatieve doel van 10 000 woningen voor 2008 is gehaald.
Het nieuwbouwsectorconvenant is met partijen op 22 april 2008 gesloten en de eerste
stappen in de richting van het lange termijndoel van energieneutraal bouwen in 2020 zijn
gezet. Per 1 januari 2009 gelden aangescherpte energieprestatie-eisen voor de meeste
gebruiksfuncties in de utiliteitsbouw. Daarnaast is een tripartiete overeenkomst met Aedes en
Woonbond gesloten en zijn najaar 2008 meerjarenafspraken energiebesparing gesloten met
een deel van de dienstensectoren, te weten HBO en WO. Zie hiervoor ook de jaarverantwoording van WWI.

Gerealiseerd
De stimuleringsregeling duurzame energie (SDE) is vanaf 1 april 2008 opengesteld voor
subsidieaanvragen. Verwachte realisatie aan committeringen in SDE in 2008 is 214 MW.
Daarmee was sprake van een onderuitputting van de beschikbare middelen, met name wind
bleef achter. Belangrijkste oorzaak: het feit dat 2008 een opstartjaar was, waarbij de markt
weer op gang moest komen. Bovendien was voor wind-op-land vertraging bij de aanvraag
van vergunningen problematisch. Met de inwerkingtreding van de Rijkscoördinatieregeling
wordt getracht dit proces te versnellen. De vrijvallende middelen blijven beschikbaar voor de
SDE. Jaarlijks worden subsidiabele categorieën vastgesteld. Zie hiervoor ook de jaarverantwoording van EZ.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

21

B. Beleidsverslag: Beleidsprioriteiten

Brief aan de Tweede Kamer over
uitwerking van het nationaal beleid
ten aanzien van CO2-afvang en
-opslag. Het samen met bedrijven en
samen met EZ voorbereiden van
Nederlandse projecten in het kader
van het Europese demonstratieprogramma en het maken van
afspraken over de bijdrage van de
overheid daaraan

Niet gerealiseerd
November 2008 is door de minister van VROM € 59,5 mln toegezegd voor twee kleinschalige
demonstratieprojecten voor onshore CO2-opslag (Barendrecht en Geleen).
Regio’s Rijnmond en Noord Nederland hebben voorstellen voorbereid voor grootschalige,
geïntegreerde demonstratieprojecten die in de periode 2013–2015 operationeel zullen
worden. De voorstellen van Rijnmond zijn in de zomer 2008 gepresenteerd en de voorstellen
van Noord Nederland zijn in februari 2009 openbaar gemaakt. De plannen worden nu nader
bestudeerd.
Tijdens de ER van december 2008 is besloten dat er 10 à 12 grootschalige Europese demonstratieprojecten voor CCS door de Europese Commissie zullen worden geselecteerd en dat
daarvoor (gedeeltelijk) Europese financiering beschikbaar zal worden gesteld. Nederland zet
in op selectie van minimaal twee grootschalige Nederlandse demonstratieprojecten door de
Europese Commissie. In dat verband zal het Kabinet in 2009 de mogelijkheid bezien om –
vooruitlopend op de selectie door de Europese Commissie – gedeeltelijke financiering toe te
kennen voor de aanleg van delen van de benodigde CO2-infrastructuur van de twee grootschalige demonstratieprojecten.

100 000 bestaande woningen voorzien Gerealiseerd
van hernieuwbare energievoorzienin- In september is een regeling ingegaan voor kleinschalige duurzame energieopties (warmtegen in 2011
pomp, zonneboilers, HRE-ketel). Daarnaast is in de SDE-regeling van start gegaan waarbij
subsidie beschikbaar is voor zon-pv. Circa 18 MW is in 2008 gecommitteerd. Er zijn geen
jaarlijkse tussendoelen vastgesteld. Zie hiervoor ook de jaarverantwoording van EZ.
De belemmeringen, kansen en consequenties in kaart brengen ten aanzien
van het (kunnen) plaatsen van de
nieuwe windturbines

Gerealiseerd
In 2008 zijn de belemmeringen en kansen voor windenergie in kaart gebracht. Veel genoemde
belemmeringen zijn: geluid, radar, natuur, veiligheid, ecologie, SDE en draagvlak. Na deze
algemene inventarisatie is eind 2008 op projectniveau gekeken naar rijksregelgeving. Hieruit
blijkt dat rijksregelgeving en -beleid op het gebied van geluid, landschap, natuur en externe
veiligheid geen onoverkomelijke belemmering hoeven te zijn, mits er voldoende duidelijkheid
wordt gegeven over de ruimte die rijksregelgeving biedt en over de wijze waarop hiermee kan
worden omgegaan door initiatiefnemers, gemeenten en provincies. Ook is belangrijk dat deze
duidelijkheid er in een vroeg stadium van planontwikkeling en besluitvorming is. De rijksoverheid moet nog wel de radarproblematiek oplossen. Verder kan het ontbreken van draagvlak
bij de lokale bevolking een belemmering zijn.

In 2008 implementeren van de Landelijke Uitwerking Ruimte voor Windenergie

Niet gerealiseerd
In 2008 heeft het Rijk, samen met provincies, gemeenten, bedrijfsleven en maatschappelijke
organisaties een eerste verkenning uitgevoerd naar doorgroeimogelijkheden van windenergie
na 2011. Naar aanleiding van deze verkenning is een gezamenlijk Plan van Aanpak opgesteld.
Besluitvorming hierover heeft plaatsgevonden in februari 2009. Hierin is afgesproken verkenning uit te voeren naar doorgroei in de vorm van energielandschappen en doorgroei door
bundeling van windmolens met infrastructuur en bedrijventerreinen.

Uitvoeren afspraken met andere overheden in het kader van het nationaal
plan van aanpak windenergie

Gerealiseerd
De acties die waren afgesproken in het kader van het nationaal plan van aanpak windenergie
(januari 2008) zijn voor het merendeel afgerond (verkenning naar belemmeringen en kansen
windmolens, manieren om draagvlak voor windenergie te vergroten en verkenningen naar
doorgroeimogelijkheden en stimulering van projecten). Naar aanleiding hiervan is afgesproken dat provincies en gemeenten doorgaan met het zo mogelijk versneld realiseren van
projecten in de pijplijn en dat het Rijk er voor zorgt dat een aantal knelpunten wordt opgelost
(radar, SDE en meer informatie in een vroegtijdig stadium over beleid en regelgeving en of
deze belemmerend is op die locatie).
Ook is afgesproken dat het Rijk ondersteuning geeft bij de realisatie van projecten in de vorm
van een helpdesk (www.windenergie.nl) en windteams. Voor wat betreft de langetermijnvisie
wordt door IPO, VNG en Rijk gewerkt aan een Ruimtelijk Perspectief.
De afspraken met gemeenten en provincies over windenergie zijn vastgelegd in klimaatakkoorden in het kader van Schoon en Zuinig. Verdere uitwerking van de afspraken vindt
plaats in het kader van de Samenwerkingsagenda Mooi Nederland.

Industrie:
Sectorakkoord met industrie en MKB
afsluiten over verbeteren van energie
efficiency.

Gerealiseerd
Afspraken zijn gemaakt met Energiecentrum over intensivering aanpak MKB. Op 1 juli 2008 is
de Meerjarenafspraak 3 (MJA3) afgesloten. In de MJA3 zijn met de middelgrote bedrijven
afspraken vastgelegd om de energie efficiency met 30% te verbeteren in de periode 2005–
2020. Ook zal per sector een lange termijn visie worden ontwikkeld op het gebied van innovatie en energiebesparing.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

22

B. Beleidsverslag: Beleidsprioriteiten

Agrosector:
Sectorakkoord afsluiten over verbeteren van energie efficiency

Verkeer en vervoer:
Hogere inzet duurzame biobrandstoffen in EU-kader

Overheid:
Een subsidieregeling ter stimulering
en intensivering van klimaatbeleid op
lokaal en regionaal niveau voor de
periode 2008–2011

Visie op innovatiebeleid voor duurzame energie

Gerealiseerd
In 2008 zijn de ambities van Schoon en Zuinig geconcretiseerd en vastgelegd in een sectorconvenant met agrosectoren, ondertekend op 10 juni 2008. De voedings- en genotsmiddelenindustrie ondertekende in juli 2008 de Meerjarenafspraak 3. Verdere uitwerking van de
afspraken vindt plaats in de jaarwerkprogramma’s. In 2008 zijn de regeling Marktintroductie
Energie-innovatie (MEI) en de investeringsregeling (IRE) opengesteld waarbij verplichtingen
zijn aangegaan voor een bedrag van € 22,41 mln. In samenwerking met het Productschap
Tuinbouw is een versnellingsprogramma implementatie semi-gesloten kas van start gegaan.
Zie hiervoor ook de jaarverantwoording van LNV.

Gerealiseerd
In 2008 is 2% verplicht bijgemengd aan biobrandstoffen. Voorts is de doelstelling voor 2010
verlaagd naar 4% (Kamerstukken II, 2008–2009, 29 575, nr. 23). Dit met het oog op de duurzaamheid van de biobrandstoffen (zie voorts prioriteit 5 van VROM).

Gerealiseerd
Subsidieregeling Stimulering Lokale Klimaatinitiatieven (SLOK) is gestart als opvolger van de
BANS-regeling. Voor gemeenten en provincies is € 35 mln beschikbaar via gemeentefonds en
provinciefonds voor de uitvoering van lokaal en regionaal duurzame energie- en klimaatbeleid en ter ondersteuning van het Klimaatakkoord (VNG) en het in januari 2009 gesloten
IPO-akkoord met de provincies.
Gerealiseerd
Op 14 juli 2008 is de Innovatieagenda Energie naar de Kamer gestuurd (Kamerstukken II,
2007–2008, 31 530, nr. 1) en wordt er gewerkt aan de implementatie ervan. Met de agenda
wordt versterkte focus gecreëerd en worden de randvoorwaarden voor innovatiepaden verbeterd.

Beleidsconclusie
2008 was het eerste volle jaar van het programma. Met de 88 extra acties
heeft dit kabinet echt werk gemaakt van zijn duurzame energie- en
klimaatambities. Het merendeel van de acties leidt tot investeringen
waarvan de resultaten pas na verloop van tijd zichtbaar worden. In dat
opzicht is 2008 vooral een jaar waarin belangrijke processen in gang zijn
gezet en waarin grootschalig draagvlak is gevonden in alle geledingen
van de maatschappij.
3. Markten voor duurzame producten
Deze VROM-prioriteit realiseert voor een deel kabinetsprioriteit 21 (De
overheid wil uiterlijk in 2010 duurzaamheid als zwaarwegend criterium
meenemen in al haar inkopen) en draagt bij aan de realisatie van kabinetsprioriteit 22 (Het stimuleren van duurzame productie en consumptie door
fiscale vergroening).
Bij deze VROM-prioriteit zijn twee thema’s aan de orde: duurzaam inkopen
en fiscale vergroening.
Thema 1: Duurzaam inkopen
Beoogd doel 2007–2011
De rijksoverheid heeft als doel om uiterlijk in 2010 voor 100% duurzaam in
te kopen. Ook worden afspraken gemaakt met provincies, gemeenten en
waterschappen. Met deze inkoopcombinatie wil het kabinet het bedrijfsleven stimuleren duurzame en betaalbare producten te maken. In 2008 is
tussentijds de voortgang van het proces gemonitord.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

23

B. Beleidsverslag: Beleidsprioriteiten

Doelbereik 2008
Het programma Duurzaam Inkopen ligt op schema. De duurzaamheidcriteria nodig om in 2010 voor 100% duurzaam in te kopen, zijn voor meer
dan de helft klaar en worden in toenemende mate toegepast. De controle,
die eind 2008 plaatsvond, levert in het eerste kwartaal van 2009 cijfers op.
Met andere overheden zijn afspraken gemaakt over de door hen te halen
doelen voor duurzame inkoop en hoe die tot stand kunnen komen.
Instructiebijeenkomsten voor inkopers hebben daar invulling aan gegeven. Inmiddels heeft een groot deel van de andere overheden zich via een
deelnemersverklaring formeel aan het programma verbonden.
Relevante (prestatie- en/of) effect-indicatoren
Voor Duurzaam Inkopen zijn de volgende indicatoren van toepassing:
+ indeling overheidsaankopen in 80 productgroepen. Deze indeling is in
januari 2008 afgerond;
+ percentage uitgerolde criteriasets voor de 80 productgroepen.
Conform de streefwaarde was dit medio 2008 25% en eind 2008 50%;
+ percentage duurzame inkoop overheden in 2010. Deze ambitie is vastgelegd voor 2010. De tussenstand wordt duidelijk na verwerking van
de resultaten van de monitoring 2008.
Prestaties 2008 voor Duurzaam inkopen
Vaststellen van de duurzaamheidcriteria voor circa 40 productgroepen.
Het kabinet wil ambitieuze criteria.
Voor zover dit juridisch en financieel
mogelijk is. Hierdoor neemt voor
bedrijven die innovatieve duurzame
producten leveren de kans op
overheidsopdrachten toe

Gerealiseerd
Uiterlijk 2008 zijn door de Stuurgroep Duurzame Bedrijfsvoering rond de 40 criteria voor
productgroepen vastgesteld. De nog resterende 40 zijn voor het grootste deel voorbereid en
worden in het eerste kwartaal van 2009 vastgesteld. De ambitieuze duurzaamheidcriteria
moeten innovatie bevorderen. De criteria worden geregeld herzien en aangescherpt. Voorts
zijn zogenoemde cradle-to-cradle criteria geïntroduceerd voor een aantal productgroepen.
Voor enkele productgroepen bleken de ambities onhaalbaar vanwege juridische (Europese)
belemmeringen.

Afspraken met de aan de overheid
gelieerde organisaties en met het
bedrijfsleven, om de reikwijdte van
duurzaam inkopen verder te vergroten

Gerealiseerd
Het aantal deelnemende instanties kon in 2008 verder worden uitgebreid. Met name uit de
onderwijssector hebben HBO en de universiteiten zich bereid getoond zich bij het duurzaam
inkoopprogramma aan te sluiten. Met hen is een convenant gesloten. Met andere (semi-)overheidsorganisaties wordt nader overleg gevoerd. Via consultaties en stakeholderbijeenkomsten wordt het bedrijfsleven meer en meer bij het programma betrokken.

Uitvoering van de tweejaarlijkse moni- Gerealiseerd
toring over de voortgang van duurDe controle is uitgevoerd in 2008. De resultaten worden bewerkt en eind eerste kwartaal 2009
zaam inkopen (najaar 2008)
openbaar gemaakt via een voortgangsrapportage aan de Kamer.

Beleidsconclusie
Het beleid voor de ontwikkeling van duurzaam inkopen ligt op schema. De
ontwikkeling van ambitieuze duurzaamheidcriteria en het aantal aan duurzaam inkopen deelnemende organisaties vordert gestaag en zal het vastgestelde aantal op de gewenste tijd bereiken. Dit beleid wordt in 2009
voortgezet.
Thema 2: Fiscale vergroening
Beoogd doel 2007–2011
De overheid wil via belastingmaatregelen in het jaarlijkse belastingplan
een prijsverschil tussen een aantal gewone en duurzame producten
opheffen of verkleinen. Dit werkt als een prikkel voor bedrijven om duurzame producten en technieken te ontwikkelen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

24

B. Beleidsverslag: Beleidsprioriteiten

Doelbereik 2008
De onderstaande maatregelen hebben geleid tot duidelijke vermindering
van de aankoop van milieuonvriendelijke producten en hebben daarmee
bijgedragen aan de CO2 reductiedoelstellingen. De maatregelen voor het
autopark hebben geleid tot een toename van het aandeel zeer zuinige
auto’s. In 2007 zijn er 24 000 zeer zuinige nieuwe personenauto’s gekocht,
in 2008 is dit toegenomen tot 41 000. Ook is het aandeel van relatief
zuinige personenauto’s in de nieuw verkopen toegenomen. Het aandeel
auto’s met een A/B-label is toegenomen van 23% in 2007 naar 44% in
2008. Deze toename is overigens voor een deel veroorzaakt door het
bevriezen van de labelindeling. Tenslotte is het aandeel dieselpersonenauto’s met roetfilter affabriek in de nieuw verkopen van dieselpersonenauto’s in 2008 substantieel gestegen tot meer dan 90%.
Prestaties 2008 voor fiscale vergroening
In samenwerking met het ministerie
van Financiën invoeren van de
verpakkingenbelasting

Gerealiseerd
De verpakkingbelasting is per 1 januari 2008 ingevoerd. In de loop van het jaar bleken
onduidelijkheden die medio 2008 door Financiën zijn opgelost.

In samenwerking met de ministeries
van Financiën en VenW invoeren van
de vliegticketbelasting (vliegtax)

Gerealiseerd
De vliegticketbelasting is per 1 juli 2008 ingevoerd.

Milieudifferentiatie BPM Schoon en
Zuinig. De intensivering van de
milieudifferentiatie BPM bestaat enerzijds uit een versterking van de
bestaande BPM differentiatie, die
gekoppeld is aan het energielabel, en
anderzijds wordt mede in het licht van
de motie Huizinga-Heringa c.s.
(Kamerstukken II, 2006–2007, 30 800
XI, nr. 61) een verhoging van de BPM
voor personenauto’s met een hoge
absolute uitstoot CO2 doorgevoerd.
Daarnaast wordt de BPM aangepast
met het oog op het terugdringen van
de uitstoot van fijnstof.

Gerealiseerd
Intensivering Belasting voor Personenauto’s en Motorrijwielen (BPM)-differentiatie naar
CO2-uitstoot:
In de BPM bestaan nu al energielabels voor personenauto’s. Deze regeling is op 1 februari
2008 geïntensiveerd, zowel korting (bonus) als toeslag (malus) zijn verhoogd. De bonus voor
zeer energiezuinige auto’s (label A) is omhoog van € 1 000 naar € 1 400. De malus van zeer
onzuinige auto’s (label G) is verhoogd van € 540 naar € 1 600. Het verschil tussen de maximale bonus en de maximale malus wordt zo verhoogd van € 1 540 naar € 3 000.
Motorrijtuigenbelasting (MRB) en CO2-uitstoot:
De MRB is op 1 februari 2008 met 50% verlaagd voor:
– benzineauto’s die minder dan 110 gr/km CO2 uitstoten;
– dieselauto’s die minder dan 95 gr/km uitstoten.
«Slurptax» (motie Huizinga/Heringa):
Op 1 februari 2008 is een CO2-toeslag ingevoerd van € 110 per gram uitstoot boven:
– 240 gram voor benzine (en overige brandstoffen, niet zijnde diesel):
– 200 gram voor diesel. Bestelauto’s zijn uitgezonderd van deze maatregel.
Differentiatie naar fijnstof:
Dit wordt verantwoord bij thema 1 van prioriteit 4 (Luchtkwaliteit).

Taakstellende accijnsverhoging van
milieuonvriendelijke energie en
brandstof die 1 januari 2008 in
werking zullen treden

Gerealiseerd
Verhoging accijns per 1 juli 2008:
– diesel: € 0,03
– LPG : € 0,015
Met ingang van 1 juli 2008 is (net als voor andere motorbrandstoffen) ook een indexatie voor
LPG ingevoerd.

In 2008 onderzoekt het kabinet de
mogelijkheden voor vergroeningsmaatregelen voor 2009 en verder

Gerealiseerd
Het kabinet heeft in 2008 onderzoek laten verrichten door CE Delft naar de vergroeningsmogelijkheden voor 2009. Van de 14 vergroeningsopties zijn 7 uitgewerkt in het Belastingplan
2009.

Overige gerealiseerde prestaties

+ In 2008 heeft het kabinet nieuwe vergroeningsmaatregelen aangekondigd in het Belastingplan 2009 (BP 2009).
+ In 2008 heeft het kabinet ingestemd met de motie Sap (Kamerstukken II, 2008–2009, 31 704,
nr. 48) om een nieuwe vergroeningsbrief op te stellen uiterlijk in mei 2009 ten behoeve van
het BP 2010.
+ Verhoging van de accijns op rode en blanke diesel.
+ Differentiatie van de bijtelling van de zakelijke auto (14%).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

25

B. Beleidsverslag: Beleidsprioriteiten

Beleidsconclusie
Mede gezien de behaalde beleidsresultaten 2008 is de verwachting dat in
de komende jaren de introductie van onder andere nieuwe CO2-gerelateerde onderwerpen onder druk komt te staan. Hieraan liggen twee
oorzaken ten grondslag:
a. de meest voor de hand liggende onderwerpen zijn inmiddels al
meegenomen;
b. vergroeningsmaatregelen leveren een bijdrage aan het creëren van
markten voor duurzame producten. Echter, criteria als fiscale inpasbaarheid en verminderen van administratieve lastendruk beperken
voor een groot aantal duurzame producten de mogelijkheden om het
fiscale instrument in te zetten.
4. Burgers in een gezonde en veilige leefomgeving
Er zijn drie thema’s bij de VROM-prioriteit Burgers in een gezonde en
veilige leefomgeving:
1. luchtkwaliteit;
2. geluid;
3. bodemsanering.
Thema 1: Luchtkwaliteit
Beoogd doel in periode 2007–2011
Voldoen aan de herziene Europese richtlijn luchtkwaliteit door een Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit (NSL) op te stellen. In dit
plan zijn maatregelen opgenomen die door alle overheden worden uitgevoerd om te voldoen aan de normen voor fijnstof en stikstofdioxide in
2010 respectievelijk 2015 (in plaats van in 2005 respectievelijk 2010). Het
doel van het NSL is om derogatie te verkrijgen voor de luchtkwaliteitsnormen en om snel maatregelen te nemen teneinde de luchtkwaliteit te verbeteren.
Doelbereik 2008
Het NSL is door het kabinet medio 2008 vastgesteld en naar de Europese
Commissie verzonden (Kamerstukken II, 2007–2008, 30 175, nr. 55). Nederland heeft als eerste van vele lidstaten dit plan ingediend.
De landelijke, generieke maatregelen die in dit plan zijn opgenomen zijn
voortgezet of in werking gezet. De lokale maatregelen die door andere
overheden genomen moeten worden, zijn gefaciliteerd door innovaties te
testen, geld beschikbaar te stellen, praktische ondersteuning te bieden en
randvoorwaarden te creëren om lokale maatregelen mogelijk te maken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

26

B. Beleidsverslag: Beleidsprioriteiten

Prestaties 2008 voor luchtkwaliteit
In 2008 stelt het kabinet het NSL vast
en legt dit voor aan de EU om dit
uitstel in 2009 te verkrijgen. Het NSL
bevat alle nationale en regionale
maatregelen die nodig zijn om de
overschrijdingen te compenseren
zodat er overal en tijdig aan de Europese luchtkwaliteitseisen (2010 voor
fijnstof en 2015 voor NO2) zal worden
voldaan

Gerealiseerd
Op 27 juni 2008 heeft de Ministerraad het Kabinetsstandpunt voor het NSL vastgesteld. Op
10 juli 2008 is het NSL naar de Europese Commissie verzonden om het verzoek voor derogatie voor het voldoen aan de grenswaarden voor fijn stof en stikstofdioxide te onderbouwen.
In september is een delegatie van de Europese Commissie in Den Haag langs gekomen voor
uitleg over het Nederlandse derogatieverzoek. Vervolgens ontving VROM een brief met
aanvullende vragen die binnen de antwoordtermijn is beantwoord. Naar verwachting wordt
in april 2009 uitsluitsel verkregen over het derogatieverzoek.

Generieke maatregelen treffen, die
zich voor een belangrijk deel richten
op het stimuleren van de toepassing
van roetfilters voor diverse voertuigtypen

Gerealiseerd
In 2008 is de uitvoering voortgezet van de subsidieregelingen voor retrofit roetfilters op
personenauto’s en bestelwagens en voor vrachtwagens en bussen, voor affabriek roetfilters
op taxi’s en bestelwagens en voor vrachtwagens en bussen die aan de Euro 5-norm of de
EEV-norm (EEV = Enhanced Environmentally Friendly Vehicles) voldoen. In december 2008 is
het 100 000e retrofit roetfilter geplaatst sinds de start van het stimuleringsbeleid in 2006.
Alleen de aanschaf van bestelwagens met affabriek roetfilter loopt sterk achter op de in 2006
gestelde doelen. In verband hiermede zijn in het najaar onderhandelingen met de transportsector gevoerd die hebben geleid tot ondertekening in januari 2009 van het fijnstofconvenant
bestelwagens. Hiermee zal de sector zich verplichten dat het aandeel van bestelwagens met
affabriek roetfilter versneld toeneemt tot 100% in 2012.
In april 2008 is begonnen met een stimuleringsregeling voor roetfilters op mobiele werktuigen. De belangstelling hiervoor komt langzamer dan gepland op gang. Op basis van een
tussentijdse evaluatie zullen in 2009 acties van partijen aan vraag- en aanbodzijde worden
bevorderd.

Lokale maatregelen stimuleren, die
uiteen lopen van schermen langs
snelwegen tot milieuzones in de
grotere steden in ons land

Gerealiseerd
In het NSL zijn alle lokale maatregelen van Rijk, gemeenten en provincies opgenomen. Het
uitvoeren van deze maatregelen wordt op de volgende manieren gestimuleerd:
+ voor alle in het NSL opgenomen maatregelen geldt een uitvoeringsplicht;
+ via het Solve-programma van CROW (Centrum voor Regelgeving en Onderzoek in de
Grond-, Weg- en Waterbouw en de Verkeerstechniek) is ondersteuning geboden aan de
steden bij het vinden van oplossingen voor hardnekkige luchtkwaliteitsknelpunten;
+ in het Innovatieprogramma Luchtkwaliteit is verder gewerkt aan het testen en implementatiegereed maken van oplossingen op en rondom snelwegen, zoals toepassing van speciale
schermen en aanpak van overschrijdingen bij tunnelmonden;
+ In 2008 is het aantal steden met milieuzones voor vrachtverkeer uitgebreid naar 9, door de
opening van de milieuzones in Den Haag en Amsterdam. Het aantal steden dat het milieuzoneconvenant heeft ondertekend en daarmee de toepassing van dit instrument serieus
onderzoekt is verdubbeld naar 20. Uit een evaluatie van het eerste jaar milieuzones blijkt
dat de maatregel effectief is, maar dat het effect door het lange opstartproces nog niet
volledig is. De onderhandelingen over een milieuzone-convenant voor bestelauto’s namen
meer tijd in beslag dan verwacht door aanvullende eisen van een deel van de beoogde
ondertekenaars. Naar verwachting zullen de gesprekken in het voorjaar van 2009 afgerond
kunnen worden. Over milieuzones voor personenauto’s is een kabinetsstandpunt opgesteld
en heeft de Tweede Kamer zich uitgesproken voor toepassing van dit instrument onder
strikte voorwaarden.

Via de fiscale vergroening van de
mobiliteitsbelastingen, zoals verhoging dieselaccijns, differentiatie van
autobelastingen naar vervuilende
uitstoot, wordt de luchtkwaliteit nog
verder verbeterd. Daarnaast wordt
aan de verbetering van de luchtkwaliteit een extra impuls gegeven
door lokale overheden de mogelijkheid te geven de parkeertarieven te
differentiëren naar vervuilende
uitstoot

Gerealiseerd
In april 2008 is de fijnstofdifferentiatie in de BPM voor personenauto’s ingevoerd. Hierna is in
enkele maanden het percentage nieuwe personenauto’s met affabriek roetfilter gestegen van
65% naar meer dan 95%.
Op 14 oktober 2008 heeft het Gerechtshof in Den Haag deze maatregel onmiskenbaar onverbindend verklaard. Onmiddellijk daarna is de bonus/malusregeling afgeschaft en is het
Belastingplan 2009 gewijzigd, waardoor in 2009 het oude stimuleringsregime is hersteld dat
voorziet in 600 euro BPM-korting voor auto’s met affabriek roetfilter.
Per 1 juli 2008 is de dieselaccijns met 3 eurocent per liter verhoogd.
De totstandkoming van de wettelijke mogelijkheid parkeertarieven te differentiëren is
vertraagd. De hiervoor voorziene Experimenteerwet zal naar verwachting in het voorjaar 2010
in werking kunnen treden. Hieraan voorafgaand is een aanpassing van de Wegenverkeerswet
nodig. Deze aanpassing is in concept gereed en met stakeholders besproken. Voorts is, onder
meer voor dit doel, in 2009 een ingrijpende verandering van het registratiesysteem van de
Rijksdienst voor het Wegverkeer (RDW) nodig. De hiervoor benodigde uitvoeringstoets door
de RDW is in 2008 gereedgekomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

27

B. Beleidsverslag: Beleidsprioriteiten

Beleidsconclusie
Op basis van het in 2008 opgestelde NSL, ligt de realisatie van de verbetering van de luchtkwaliteit, zodat deze voldoet aan de Europese normen
voor fijn stof en stikstofdioxide, op schema. De voorgenomen uitvoering
van het NSL zal de luchtkwaliteit moeten verbeteren.
Thema 2: Geluid
Beoogd doel in periode 2007–2011
Verbeteren uitvoering geluidbeleid ten behoeve van verminderen van
(ernstige) hinder/gezondheidseffecten:
– vereenvoudigen/verbeteren regelgeving;
– versterken bronbeleid (onder meer stille banden en stille wegdekken).
Doelbereik 2008
Er is nadrukkelijk vooruitgang geboekt in het geluiddossier. Door
complexiteit van de materie en de veelheid aan partners gaan sommige
onderwerpen, zoals het tot stand komen van een verbeterde wet, langzamer dan oorspronkelijk gepland.
Relevante (prestatie- en/of) effect-indicatoren
Indicatoren voor wegverkeerslawaai geven een extra inzicht in de voortgang van de saneringsopgave.
Prestatie-indicator voortgang sanering verkeerslawaai: aantal woningen vallend onder
urgente deel van de sanering
prognose

65–70dB

>70db

Totaal

Totaal te saneren (per 1-3-1986)
Uitgevoerd per 31-12-2007
Gepland 2008
Restant per 31-12-2008

290 000
160 150
2 800
127 050

16 500
8 550
800
7 150

306 500
168 700
3 600
134 200

realisatie

65–70dB

>70db

Totaal

totaal te saneren (per 1-3-1986)
uitgevoerd per 31-12-2007
Gerealiseerd 2008
Restant per 31-12-2008

290 000
160 150
4 050
125 800

16 500
8 550
850
7 100

306 500
168 700
4 900
132 900

Bron: opgave Bureau Sanering Verkeerslawaai van 19-02-2009

Er zijn meer woningen gesaneerd als gevolg van:
1. een nieuwe inschatting van de voortgang van de A-lijst, waarbij onder
andere het kosteneffectief toepassen van stil wegdek is meegenomen;
2. een lichte toename in afhandelde woningen bij projectsubsidies;
3. de opname van woningen die in het kader van reconstructies en
spoorwegwijzigingen worden gesaneerd (met name de Zeeuwse Lijn).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

28

B. Beleidsverslag: Beleidsprioriteiten

Prestatie-indicatoren voortgang geluidsaneringsprojecten
aantal woningen1

aantal projecten

prognose

realisatie

prognose

realisatie

in voorbereiding eind 2007
in voorbereiding genomen 2008
in uitvoering genomen 2008
totaal in voorbereiding eind 2008
in uitvoering eind 2007
in uitvoering genomen 2008
afgehandeld 20082
totaal in uitvoering eind 2008

5 497
1 345
2 134
4 708
10 689
2 134
880
11 943

6 134
1 065
1 997
5 202
10 972
1 997
993
11 976

31
6
18
19
54
18
9
63

43
17
19
41
54
19
10
63

totaal in voorbereiding en uitvoering

16 651

17 178

82

104

afgewezen projecten

4 229

3 662

25

27

Bron: opgave Bureau Sanering Verkeerslawaai van 19–02–2009
1
een school is als 1 woning geteld
2
in de begroting 2008 is voor de categorie «afgehandeld in 2008» abusievelijk het cijfer «3 600» opgenomen. In bovenstaande cijfers is hiervoor
gecorrigeerd.

Toelichting aantal projecten in voorbereiding en uitvoering
Het aantal projecten dat ultimo 2008 in voorbereiding en uitvoering is,
blijkt circa 25% meer te zijn dan geprognosticeerd. Het aantal woningen
dat in voorbereiding en uitvoering is, blijkt echter slechts 3% hoger te zijn
dan de prognose. Dit wordt vooral veroorzaakt door het omvangrijke
saneringsproject in Overijssel (Na-NOV). Dit project is opgeknipt in een
aantal deelprojecten.
Prestaties 2008 voor geluidbeleid
In 2008 zal een wijziging van de Wet
geluidhinder voor de Rijksinfrastructuur bij de Tweede Kamer worden
ingediend. In dit wetsvoorstel zal met
behulp van het instrument van de
geluidsproductieplafonds de handhaving van de vastgestelde geluidsniveaus worden verbeterd, waarmee de
rechtszekerheid in de richting van
burgers zal worden hersteld. Daarbij
zal ook een vereenvoudigingsslag van
de normstelling worden doorgevoerd

Niet gerealiseerd
In 2008 is het wetsvoorstel voor advies voorgelegd aan de Raad van State en is advies
ontvangen. Momenteel wordt gewerkt aan het Nader Rapport. Naar verwachting zal het wetsvoorstel in het voorjaar van 2009 aan de Tweede Kamer worden aangeboden.

In 2008 zullen de doelstellingen op het Niet gerealiseerd
gebied van geluid worden herijkt en
Een onderzoek naar herijking van doelstellingen op gebied van geluid is in 2008 gestart.
verder in de tijd doorgetrokken, zodat
de sturende werking ervan verbeterd
wordt
In het kader van de modernisering van
de APK wordt bezien of de APK kan
worden uitgebreid met een controle
op de geluidemissies van voertuigen.
Het gaat hier bijvoorbeeld om een
check op de aanwezigheid van illegale, lawaaiige uitlaatsystemen bij
auto’s, brommers en motoren

Gerealiseerd
Er is onderzoek verricht naar de manier waarop geluid in de APK zou kunnen worden opgenomen. Hieruit is een aantal varianten naar voren gekomen, die verschillen in de mate van
detail en diepgang en daarmee ook van de door de keuringsstations te leveren inspanning.
Thans wordt een nader voorstel uitgewerkt. In het voorjaar van 2009 is dit gereed zijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

29

B. Beleidsverslag: Beleidsprioriteiten

Prestaties 2008 voor geluidbeleid
In de EU wordt ingezet op aanscherping van de geluidsnorm voor bandenlawaai met 3db(A). In de tussentijd
wordt de promotie van de aanschaf
van stille banden voortgezet als
onderdeel van Het Nieuwe Rijden

Gerealiseerd
De aanscherping van de Bandenrichtlijn staat thans op de agenda van het Europees Parlement. Bij de stimulering van stille banden in Nederland is goede voortgang geboekt. Er is
overeenstemming met de brancheorganisaties over een bredere aanpak, waarbij stille,
zuinige en veilige banden worden gepromoot.

In toenemende mate worden bij de
aanleg en onderhoud van Rijkswegen
(zeer) stille wegdekken toegepast

Gerealiseerd
Beleid van VenW is dat bij vervanging van wegdekken tenminste ZOAB als stil wegdek wordt
aangelegd. De Meerjaren Programmering Verhardingen geeft daar een beeld van. Daarnaast
blijkt uit ondermeer Tracébesluiten dat in geluidknelpuntensituaties steeds vaker dubbellaags
ZOAB (zeer stil) wordt toegepast.

Voor het spoorverkeer wordt een
systeem van naar geluid gedifferentieerde gebruiksvergoedingen vastgesteld ten einde de inzet van meer dan
7db(A) stillere treinen te bevorderen.
Verder wordt het gebruik van raildempers als reductiemaatregel erkend

Niet gerealiseerd
Een systeem van naar geluid gedifferentieerde gebruiksvergoedingen zal per 2011 ingaan.
Naar verwachting is het dan in 2013 volledig operationeel, inclusief invulling van een malus.
Vooruitlopend hierop is in 2008 een Prestatieregeling stil materieel van kracht geworden, op
basis waarvan vervoerders van ProRail een premie per wagon-km kunnen krijgen wanneer zij
stil materieel inzetten. De Prestatieregeling van ProRail wordt via de beheersconcessie gefinancierd door VenW uit budget van het Innovatie Programma Geluid (IPG). Het gebruik van
raildempers als reductiemaatregel is onderdeel van de saneringsmaatregelen.

Voor het urgente deel van de sanering
is de uitvoering gericht op afronding
in 2023. Met de introductie van de
gewijzigde Wet geluidhinder zullen
alle woningen met een toegenomen
belasting van 5 db(A) eveneens voor
sanering in aanmerking komen

Gerealiseerd
In 2008 is gewerkt aan de uitvoering van het urgente deel van de sanering. In de tabel van de
realisatie prestatie indicatoren is dit opgenomen. Gegevens worden gemonitord. De aanvullende sanering is gekoppeld aan de wijziging van de Wet geluidhinder en zal dan pas formeel
van start kunnen gaan.

Er wordt een beslissing genomen over
de vraag of en, zo ja, hoe de saneringsoperaties voor de Rijksinfrastructuur van VROM en VenW kunnen
worden samengevoegd

Gerealiseerd
Er zijn op bestuurlijk niveau afspraken met Verkeer en Waterstaat gemaakt over samenvoeging van de geldstromen voor de geluidsanering en de uitvoering van de saneringsoperatie
rijksinfrastructuur met ingang van 2011.

Beleidsconclusie
Het (staande) beleid verkeert in de uitvoeringsfase en wordt voortgezet in
2009. Tegelijkertijd wordt de wetgeving verbeterd en vindt er een verschuiving in het beleid plaats naar bronmaatregelen.
Thema 3: Bodemsanering
Beoogd doel in periode 2007–2011
Versnellen van de aanpak van spoedlocaties en afspraken maken met
andere overheden. Deze afspraken worden zodanig gemaakt dat de
verantwoordelijkheid voor de prioriteitstelling, planning en uitvoering
overgedragen wordt aan deze overheden. In 2011 zal door een «midtermreview» gerapporteerd worden hoe de doelstelling om in 2015 alle locaties met volksgezondheidsrisico’s aangepakt te hebben, gehaald zal
worden.
Doelbereik 2008
Het bevoegd gezag Wet bodembescherming (Wbb) onderschrijft het
uitgangspunt voorrang te geven aan de aanpak van bodemsaneringslocaties met gevaren voor de volksgezondheid en bodemsaneringslocaties
met zodanige verspreidingsrisico’s en/of ernstige ecologische gevaren dat
met spoed maatregelen genomen moeten worden. Uit de jaarverslagen
bodemsanering over de jaren 2006 tot en met 2008 blijkt dat de andere

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

30

B. Beleidsverslag: Beleidsprioriteiten

overheden zich fors inspannen om de locaties en de risico’s in kaart te
brengen. Ook is een toename te zien in het aantal gesaneerde locaties. De
afspraken met de andere overheden worden vastgelegd in een convenant
dat vervolgens dient als uitvoeringskader voor het behalen van de
gemaakte afspraken per 2015 en de tussentijdse midtermreview in 2011.
Relevante (prestatie- en/of) effect-indicatoren
De In onderstaande tabel opgenomen streefwaarde voor 2030 is gebaseerd op bestaand beleid zoals opgenomen in de brief aan de Tweede
Kamer van 13 april 2006 (Kamerstukken II, 2005–2006, 30 015, nr. 7).
Prestatie-indicat oren bodemonderzoeken en bodemsaneringen
Prestatie-indicator:

– Oriënterende onderzoeken in stedelijk gebied
(uitgaven overheid)
– Oriënterende onderzoeken in landelijk gebied
(uitgaven overheid)
– Oriënterende onderzoeken in eigen beheer
– Nadere onderzoeken in stedelijk gebied (uitgaven
overheid)
– Nadere onderzoeken in landelijk gebied (uitgaven
overheid)
– Nadere onderzoeken in eigen beheer
– Saneringen in stedelijk gebied (uitgaven overheid)
– Saneringen in landelijk gebied (uitgaven overheid)
– Saneringen in eigen beheer

Werkvoorraad

Peildatum

Te realiseren
productie

Periode

Gerealiseerd
2008

Periode
afronding

30 000

1-1-2005

500

2008

3 913

2030

30 000
100 000

1-1-2005
1-1-2005

400
600

2008
2008

525
1 045

2030
2030

7 500

1-1-2005

130

2008

689

2030

7 500
60 000
3 000
3 000
54 000

1-1-2005
1-1-2005
1-1-2005
1-1-2005
1-1-2005

100
1 100
50
30
1 000

2008
2008
2008
2008
2008

182
750
728
216
721

2030
2030
2030
2030
2030

Opgave RIVM/Bodem+ (19-02-2009)

Toelichting
Het hoger aantal Oriënterende onderzoeken dan gepland is het gevolg van
de systematische aanpak van het onderzoek naar spoedlocaties op basis
van het Landsdekkend beeld bodemverontreiniging (project Focus). Bij het
aantal Oriënterende onderzoeken in stedelijk gebied is de veel hogere
realisatie ten opzichte van de onderzoeken in landelijk gebied het gevolg
van de grotere dynamiek in het stedelijk gebied. Daarnaast is het aantal
gerealiseerde saneringen groter dan begroot omdat er relatief meer
eenvoudige (lees: goedkopere) saneringen zijn uitgevoerd. In die zin werpt
het Besluit Uniforme Saneringen (BUS) vruchten af. Beide effecten traden
ook vorig jaar op en hebben geleid tot een doorstroming van hogere
aantallen locaties in het traject van onderzoek en sanering. Het streven
naar een relatief hogere bijdrage van saneringen in eigen beheer is landelijk gezien niet gerealiseerd, maar wel op deelgebieden, zoals bedrijventerreinen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

31

B. Beleidsverslag: Beleidsprioriteiten

Prestaties 2008 voor bodemsanering
In 2008 maakt de minister, op basis
van de inventarisatie door provincies
en gemeenten van locaties met
bodemverontreiniging, waar met het
oog op gezondheidsrisico’s maatregelen genomen moeten worden,
afspraken met de provincies en
gemeenten over welke maatregelen
zullen worden getroffen

Gerealiseerd
Op 21 mei 2008 heeft de minister samen met IPO, VNG en UvW een intentieverklaring ondertekend, waarin het voornemen is opgenomen om voor de spoedeisende locaties met gevaar
voor de volksgezondheid per 2010 de inventarisatie te hebben voltooid alsmede saneringsen/of beheersingsmaatregelen te hebben getroffen, dan wel duidelijk te hebben welke maatregelen gaan worden getroffen. Deze afspraken worden vastgelegd in een convenant dat in
maart 2009 wordt ondertekend. Dit zijn de afspraken voor de periode 2010–2015.

Voor het nemen van definitieve maatregelen (daadwerkelijk saneren) ligt
tot 2015 de prioriteit bij situaties waar
sprake is van gezondheidsrisico’s en
bij herstructurering binnen stedelijk
gebied

Gerealiseerd
Afspraken over de doelen maken zowel deel uit van de artikelen in de intentieverklaring als in
het concept convenant.

De aanpak van bodemverontreiniging
wordt zo veel mogelijk gecombineerd
met andere werkzaamheden in het
kader van de verbetering van de leefomgeving

Gerealiseerd
Met de andere overheden is de afspraak gemaakt dat het bodemsaneringsbeleid (uitgezonderd spoedlocaties) deel gaat uitmaken van een beleid voor de ordening en het gebruik van
de ondergrond, waarbij vanuit efficiencydoelstellingen en duurzaamheidsdoelstellingen de
beleidsterreinen bodemsanering, duurzame energie (uit de bodem), waterbeleid, klimaatbeleid en ondergronds bouwen bij elkaar worden gebracht en op elkaar worden afgestemd.

Beleidsconclusie
Er is bestuurlijk overeenstemming over het bereiken van de doelstellingen. Het kabinet informeert de Tweede Kamer met de midtermreview
over de voortgang en het bereiken van de doelstellingen voor spoedlocaties in 2015.
5. Proactief opereren in de internationale arena
De inspanningen voor deze VROM-prioriteit dragen bij aan de realisatie
van de door het kabinet Balkenende IV in het beleidsprogramma 2007–
2011 «Samen werken, samen leven» gestelde doelstelling 1.5 «Op kop
voor een ambitieus internationaal milieubeleid», en meer in het bijzonder
aan de realisatie van de daarbinnen in prioriteit 8 «Actief bijdragen aan
het tot stand komen van nieuwe ambitieuze internationale klimaatdoelstellingen voor na 2012» geformuleerde doelen.
Beoogd doel in periode 2007–2011
Het kabinet wil dat Nederland in de strijd tegen wereldwijde milieuproblemen, zoals klimaatverandering en biodiversiteitverlies, een voortrekkersrol speelt. We willen andere landen, zoals de VS, China, Brazilië en India,
ervan overtuigen dat gezamenlijk optreden nodig is voor de periode na
2012, wanneer het Kyoto-protocol afloopt. Nieuwe doelstellingen zijn
nodig. Om zo’n brede coalitie te smeden, is een actief internationaal
optreden van de Europese Unie vereist. Nederland zal nadrukkelijk bijdragen aan deze klimaatdiplomatie met het ambitieuze streven CO2 met 30
procent te verminderen. Ook geven we steun aan ontwikkelingslanden om
hen toegang tot (duurzame) energie te leveren.
Om afwenteling van onze milieuproblemen op andere landen te voorkomen, moeten we wereldwijd verantwoord omgaan met biodiversiteit en
natuurlijke hulpbronnen. Behoud van biodiversiteit vereist een effectieve
wereldwijde bescherming van waardevolle gebieden en realisatie van
ecologische netwerken. Wat aan de natuur wordt onttrokken, moet
worden gecompenseerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

32

B. Beleidsverslag: Beleidsprioriteiten

In de context van genoemde prioriteit 8 van het beleidsprogramma van
het kabinet heeft VROM in de Beleidsagenda 2008 doelen gesteld op vier
centrale thema’s:
1. Versterkte inzet op klimaat:
+ bijdragen aan het tot stand komen van een ambitieus Europees
energie- en klimaatplan voor na Kyoto;
+ bijdragen aan nieuwe ambitieuze internationale klimaatdoelen, in
2009 vast te stellen in Kopenhagen;
2. Versterkte inzet op biodiversiteit en duurzame producten:
+ bijdragen voor het keren van biodiversiteitverlies;
+ het opzetten van een wetenschappelijk panel inzake natuurlijke
hulpbronnen en biodiversiteit;
+ lobbyen voor meer internationale consensus over duurzaamheidcriteria voor productketens (waaronder biobrandstoffen);
+ in een aantal landen demonstratieprojecten opzetten voor verduurzaming van biomassaproductie;
3. Verbetering internationale naleving en handhaving van regels:
+ bijdragen aan de verbetering van de naleving van internationale
milieuovereenkomsten, inclusief de EU-milieuregelgeving;
+ het stimuleren van gecoördineerde handhavingacties in de EU;
4. Verbetering van het proces richting Europa:
+ verhoging van de effectiviteit van de voorbereiding van Europees
beleid in Den Haag (professionalisering dossierteams).
Doelbereik 2008
1. Versterkte inzet op klimaat
In 2008 was Nederland zeer actief in de onderhandelingen over internationaal klimaatbeleid in de verschillende Europese en internationale/multilaterale/VN gremia. De bijdrage van Nederland is in 2008 in verschillende
gremia geleverd. De belangrijkste hiervan waren vier formele
onderhandelingsrondes onder auspiciën van de VN, met als belangrijkste
de bijeenkomst in Poznan in december, en een aantal informele bijeenkomsten op ministerieel niveau, waaronder in El Calafate (Argentinië) en
Warschau. Het belangrijkste doel van de VN-klimaatconferentie in Poznan
– de omslag naar werkelijke onderhandelingen in het kader van het Bali
Actieplan – is bereikt. Er is in Poznan afgesproken dat een
onderhandelingstekst wordt samengesteld die de basis vormt voor de
onderhandelingen van een akkoord in december 2009 in Kopenhagen.
Poznan zag ook een voorzichtige toenadering tussen ontwikkelde landen
en ontwikkelingslanden ten aanzien van het aanpakken van emissies.
Meer gevorderde ontwikkelingslanden lijken te aanvaarden dat de ontwikkeling van hun emissies substantieel zal moeten afwijken van business-asusual en ontwikkelde landen worden steeds explicieter over lange en
middellange termijndoelstellingen.
De inspanning van Nederland in de EU en in multilateraal verband, om als
speerpunt van onze inzet de internationale financiële architectuur van
klimaatbeleid te versterken en om de uitgangspunten van effectiviteit,
eerlijkheid en efficiëntie op te nemen en uit te werken, heeft in Poznan zijn
vruchten geworpen. Deze principes zijn internationaal omarmd en worden
het komende jaar uitgewerkt. Daarnaast is in Poznan inhoudelijke voortgang geboekt op belangrijke terreinen als het voorkomen van emissies
door ontbossing, technologieontwikkeling en -overdracht en adaptatie aan
klimaatverandering. Ook de doelstelling om bij voorkeur eind 2008 overeenstemming te bereiken tussen de Europese Raad en het Europees Parlement over het EU-klimaat- en energiepakket is gehaald. Met de overeenstemming over dit pakket heeft de EU invulling gegeven aan de ambitie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

33

B. Beleidsverslag: Beleidsprioriteiten

om de uitstoot van broeikasgassen in 2020 met 20% te verminderen en
om een aandeel van 20% hernieuwbare energie te bereiken. In het
bereikte compromis zijn twee voor Nederland belangrijke uitgangspunten
gerealiseerd: het eerder gestelde ambitieniveau voor kwantitatieve
emissiereducties is volledig overeind gebleven, en de systematiek van het
Commissievoorstel is gehandhaafd. In het pakket is ook de ambitie van
Europa vastgelegd om bij een goed internationaal akkoord in Kopenhagen
eind 2009 naar 30% emissiereductie te gaan. Hiermee bevestigt de EU
haar voortrekkersrol in het internationale klimaatbeleid.
2. Versterkte inzet op biodiversiteit en duurzame producten (waaronder
biobrandstoffen)
a. Biodiversiteit:
In april 2002 hebben de partijen van de VN Biodiversiteitconventie zich ten
doel gesteld om in 2010 het tempo van mondiaal verlies aan biodiversiteit
significant te hebben teruggebracht. Belangrijke ecosysteemdiensten die
we aan biodiversiteit ontlenen kunnen worden gezien als «commons» of
als publieke goederen. In internationaal perspectief betekent dit veelal dat
de kosten voor behoud en beheer van deze diensten in een ander land
moeten worden gemaakt. Het is onzeker of het tempo van mondiaal biodiversiteitsverlies in 2010 significant zal zijn teruggebracht. Nederland heeft
in 2008 intensief bijgedragen aan de beleidsontwikkeling op het terrein
van internationaal betalen voor biodiversiteit en ecosysteemdiensten.
VROM is trekker van het thema «Betalen voor Biodiversiteit» in het interdepartementale beleidsprogramma Biodiversiteit.
VROM participeerde in 2008 in het door UNEP opgerichte Natuurlijke
Hulpbronnen Panel. Het Panel heeft een werkprogramma opgesteld met
twee hoofdelementen: de ontwikkeling van een visie op de hoofdlijnen
van een duurzaam beheer van biodiversiteit, en van een specifieke visie
op het gebruik van onder meer biomassa en strategische metalen. VROM
draagt bij aan de activiteiten van het panel, met name dat daarin de noodzaak van een duurzaam beheer van natuurlijke hulpbronnen geloofwaardig en aansprekend wordt gemotiveerd. VROM heeft in het Panel het
initiatief genomen voor het samenstellen van een overzicht van de
bestaande kennis over ons huidige gebruik van natuurlijke hulpbronnen
en de consequenties. Daarnaast probeert het Panel een systematiek te
ontwikkelen waarmee prioritaire natuurlijke hulpbronnen kunnen worden
geïdentificeerd. De VROM inbreng is met name gericht op het evenwichtig
meewegen van de gevolgen voor biodiversiteit en vernieuwbare hulpbronnen bij het gebruik van biomassa.
b. Duurzame producten:
In 2008 heeft de Europese Commissie het Europese Actieprogramma
Duurzame Productie- en Duurzame Consumptie/ Duurzaam Industriebeleid gepubliceerd. De ministers van VROM en EZ hebben in de consultatiefase de Nederlandse visie actief ingebracht, in het bijzonder door – met
succes – het belang te benadrukken van het bevorderen van de koplopers
en het versterken van de richtlijn eco-design. De kern van het actieprogramma is stimulering van een energie- en milieuefficiëntere productie (aanbodzijde) en bewustmaking van een energie- en milieuvriendelijkere consumptie (vraagzijde). Het vaststellen van Europese standaarden voor producten
en het stimuleren van innovatie dient ertoe dat energiegebruikende en
energiegerelateerde producten gedurende hun hele levenscyclus energieen milieuefficiënter worden. Verder zal duurzaam aanbesteden en eco-labeling bijdragen aan stimulering van betere producten en productietechnologieën en de consument ondersteunen een milieubewuste keuze te
maken bij de aanschaf van producten. De samenhang tussen deze verschillende beleidsinstrumenten en de mogelijkheid van benchmarks maakt het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

34

B. Beleidsverslag: Beleidsprioriteiten

mogelijk om pro-actief op de ontwikkelingen in de markt in te spelen.
Nederland heeft zich in deze context in 2008 in de EU met succes hard
gemaakt voor een versnelde uitfasering van gloeilampen: gloeilampen
zullen in plaats van in 2015 al vanaf 2012 worden verboden. Het verbod
wordt geleidelijk ingevoerd. De milieucommissie van het Europees Parlement heeft inmiddels in februari 2009 ingestemd met het verbod.
c. Biobrandstoffen:
In 2008 is in Europees kader een aantal stappen gezet die een belangrijke
bijdrage leveren aan het realiseren van duurzame productie en gebruik
van biobrandstoffen. Het toetsingskader van de Commissie Cramer is
hierbij overal als uitgangspunt genomen. Het gaat om de volgende
stappen:
Richtlijn Hernieuwbare Energie: het feit dat op Europees niveau overeenstemming is bereikt over duurzaamheidcriteria voor de inzet van biobrandstoffen is een belangrijke mijlpaal. Nederland heeft met succes ingezet op
het opnemen van alle zogenoemde Cramercriteria in de Richtlijn.
Daarmee voorziet de Richtlijn in een breed scala aan duurzaamheidseisen,
deels in de vorm van bindende criteria (zoals CO2-prestatie, behoud van
biodiversiteit en koolstofvoorraden) en deels in de vorm van rapportageverplichtingen (onder andere over milieueffecten, effect op voedselprijzen
en over landgebruiksrechten);
Richtlijn Brandstofkwaliteit: Nederland heeft zich met succes ingezet om in
de richtlijn de doelstelling op te nemen van een CO2-emissiereductie van
6–10% over de hele brandstofketen. Dit doel kan onder andere gerealiseerd worden door de inzet van biobrandstoffen, mits er wordt voldaan
aan de in de Richtlijn Hernieuwbare Energie gestelde duurzaamheidcriteria. Verder is in lijn met de Nederlandse inzet in de Richtlijn Brandstofkwaliteit de maximaal mogelijke ruimte gecreëerd voor bijmenging;
Europese Centre Europeén de Normalisation (CEN) norm: een belangrijke
stap voor de implementatie van de duurzaamheidcriteria voor de inzet van
biobrandstoffen is het uitwerken van certificeerbare indicatoren met een
onafhankelijke normalisatieprocedure. Het Nederlands Centrum van
Normalisatie (NEN) heeft in het afgelopen jaar, met ondersteuning vanuit
VROM, in Europees kader de procedure in gang gezet voor de ontwikkeling van de Europese CEN norm «CEN/TC 383 Sustainable criteria for
biomass»;
Bilaterale verdragen: naast een bijdrage aan bovenstaande Europese
ontwikkelingen heeft Nederland stappen gezet op het mondiale speelveld,
met het sluiten van bilaterale overeenkomsten. Met Brazilië en Indonesië
zijn respectievelijk een Memorandum of Understanding (MoU) en een
Letter of Intent (LoI) getekend met als doel de productie van biomassa
voor energiedoeleinden in deze twee belangrijke producentenlanden te
verduurzamen. Met Maleisië is Nederland een vijfjarig onderzoeksprogramma begonnen dat gericht is op het in kaart brengen van de
CO2-balans en de indirecte effecten van palmolieproductie op veengronden. Tenslotte heeft Nederland een actieve bijdrage geleverd het
Global Bio-Energy Partnership (GBEP) waarin wordt onderhandeld over
een set internationale duurzaamheidcriteria voor de productie van
biobrandstoffen en een checklist voor het bepalen van de CO2-balans.
3. Verbetering internationale naleving en handhaving van regels
De VROM Inspectie zette zich in 2008 in voor betere naleving van internationale milieubepalingen. In januari 2008 is begonnen met een meerjarig
programma «Versterking Internationale Milieuhandhaving». Het programma wil op het gebied van milieuhandhaving nieuwe ontwikkelingen
initiëren, bestaande activiteiten uitbreiden en door middel van een highlevel-inzet in internationale netwerken en bilaterale contacten commit-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

35

B. Beleidsverslag: Beleidsprioriteiten

ment en daadkracht vergroten. Er wordt samengewerkt met autoriteiten in
binnen- en buitenland, met internationale organisaties zoals Interpol en
Europol, diverse niet-gouvermentale organisaties (NGO’s), brancheorganisaties en de Europese Commissie. Op Europees, mondiaal en bilateraal niveau zijn activiteiten ontplooid met als doel een betere naleving
en een gelijk speelveld. Voorbeelden van de uitgevoerde activiteiten zijn:
intensivering van de activiteiten van de onafhankelijke Europese milieuhandhavingsvereniging (Implementation and Enforcement of Environmental Law, IMPEL) en de oprichting van een wereldwijd zeehavennetwerk (International Network on Environmental Compliance and
Enforcement, INECE Seaport Environmental Security Network). Er is een
aantal overeenkomsten gesloten en samenwerkingsprojecten gestart op
het gebied van milieuhandhaving met prioritaire landen zoals China,
Ghana, het Verenigd Koninkrijk, Georgië, Portugal en Bulgarije. Ook heeft
de VROM Inspectie diverse internationale handhavingsacties georganiseerd en praktische informatie met collega’s in het buitenland gedeeld
teneinde de milieuhandhaving en naleving af te stemmen en te verbeteren.
Wat internationale milieuverdragen betreft heeft VROM in 2008 bereikt dat
twee Nederlanders zitting kregen in zogenoemde nalevingscomités
(gremia die de naleving bij internationale verdragen controleren en
zonodig maatregelen nemen). Het gaat om de comités bij het Verdrag van
Aarhus (over toegang tot informatie, inspraak en de rechter in milieuaangelegenheden) en het Bioveiligheidsprotocol (Cartagena-protocol).
4. Verbetering van het proces richting Europa
VROM is in 2008 gestart met het project «professionalisering dossierteams». Het project verbetert de Nederlandse inbreng in de beleidsontwikkeling van dossiers op het terrein van VROM en WWI in Brussel
door de zogenoemde dossierteams (de ambtelijke overleggremia over
Europese beleidsonderwerpen in Den Haag) eerder, effectiever en beter
onderbouwd te laten opereren. Het gaat om tijdige beoordeling (quick
scan) van met name milieueffecten, ruimtelijke effecten, juridische
effecten en uitvoerings- en handhavingseffecten van voorgenomen
EU-maatregelen. Indien de resultaten van de quick scan een verdere en
meer diepgaande beoordeling rechtvaardigen, wordt een impact assessment of soms een maatschappelijke kosten-baten-analyse (MKBA) toegepast. Doel van de assessment is tweeërlei: enerzijds het nationale belang
inzichtelijker maken, anderzijds de effectbeoordeling inzetten bij onderhandelingen in Brussel. Vooralsnog is gestart met deze aanpak bij de
beleidsontwikkeling voor door het kabinet aangewezen prioritaire dossiers
die gezien de te verwachten politieke, financiële of strategische gevolgen
van groot belang zijn voor Nederland.
Begrotingsprestaties 2008 voor proactief opereren in de internationale milieuarena
Bijdragen aan een ambitieus Europees Gerealiseerd
energie- en klimaatplan voor de post- Eind december 2008 is overeenstemming bereikt over een EU-pakket (Europese Commissie,
Kyoto periode
Europese Raad, Europarlement); de beleids-inspanningen lopen door in 2009.
Bijdragen aan nieuwe ambitieuze
internationale klimaatdoelen, in 2009
vast te stellen in Kopenhagen

Gerealiseerd
In december 2008 is in Poznan belangrijke voortgang geboekt op weg naar het nemen van
besluiten in Kopenhagen eind 2009; de beleids-inspanningen lopen door in 2009.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

36

B. Beleidsverslag: Beleidsprioriteiten

Begrotingsprestaties 2008 voor proactief opereren in de internationale milieuarena
Uitfasering gloeilampen, als onderdeel van implementatie richtlijn
Ecodesign

Gerealiseerd
Nederland heeft zich in de EU hard gemaakt voor een versnelde uitfasering van gloeilampen.
In plaats van 2015 worden gloeilampen al vanaf 2012 verboden; het verbod wordt geleidelijk
ingevoerd. Ook de milieucommissie van het Europees Parlement heeft inmiddels ingestemd
met het verbod.

Bijdragen aan het keren van biodiversiteitsverlies

Gerealiseerd
Nederland heeft in 2008 intensief bijgedragen aan de beleidsontwikkeling op het terrein van
internationaal betalen voor biodiversiteit en ecosysteemdiensten. VROM is trekker van het
thema «Betalen voor Biodiversiteit» in het interdepartementale beleidsprogramma Biodiversiteit.

Het opzetten van een wetenschappelijk panel inzake natuurlijke hulpbronnen en biodiversiteit

Gerealiseerd
VROM participeert in het UNEP-panel Natuurlijke Hulpbronnen.

Lobbyen voor meer internationale
consensus over duurzaamheidcriteria
voor productketens (waaronder
biobrandstoffen)

Gerealiseerd
VROM heeft bijgedragen aan de in het najaar 2008 gepubliceerde Europese Actieprogramma
Duurzame Productie en Consumptie/ Duurzaam Industriebeleid. De Raad (EU) heeft het Actieprogramma in december onderschreven.
Het toetsingskader van de Commissie Cramer voor duurzame productie en gebruik van
biobrandstoffen is als uitgangspunt gekozen voor de in 2008 gepubliceerde Europese Richtlijnen voor Hernieuwbare Energie, Brandstofkwaliteit en in de Europese CEN norm.
Nederland (VROM) heeft actief bijgedragen aan de het Global Bio-Energy Partnership.

In een aantal landen demonstratieprojecten opzetten voor verduurzaming van biomassaproductie

Gerealiseerd
Nederland heeft bilaterale overeenkomsten gesloten met Brazilië en Indonesië; met Maleisië
is een vijfjarig onderzoeksprogramma gestart.
In Mozambique zijn demonstratieprojecten opgezet, onder andere gericht op het identificeren
van sociaal-economische en milieueffecten van de productie van biobrandstoffen.

Bijdragen aan de verbetering van de
naleving van internationale milieuovereenkomsten, inclusief de EUmilieuregelgeving

Gerealiseerd
Twee Nederlanders hebben zitting genomen in de nalevingscomités van het Verdrag van
Aarhus respectievelijk en van het Bioveiligheidsprotocol (Cartagenaprotocol).
In 2008 is het internationale project Versterking Internationale Milieuhandhaving begonnen.
In 2008 zijn samenwerkingsprojecten gestart met China, Ghana, Verenigd Koninkrijk, Georgië,
Polen en Bulgarije.
De beleidsinspanningen lopen door in 2009.

Het stimuleren van gecoördineerde
handhavingsacties in de EU

Gerealiseerd
In 2008 is op initiatief van VROM het werk van de Europese milieu-handhavingsvereniging
(IMPEL) geïntensiveerd, onder andere door het starten van samenwerkingsprojecten met het
Verenigd Koninkrijk en Portugal. De beleidsinspanningen lopen door in 2009.

Verhoging van de effectiviteit van de
voorbereiding van Europees beleid in
Den Haag (professionalisering
dossierteams)

Gerealiseerd
In 2008 is het project professionalisering dossierteams gestart; de beleidsinspanningen lopen
door in 2009.

Beleidsconclusie
In 2008 is een aantal belangrijke stappen gezet op weg naar de realisatie
van de ambities van het kabinet voor het opereren in de internationale
milieubeleidsarena. Mede op basis van de voortgang in de beleidsontwikkeling in de eerste maanden van 2009, wordt met vertrouwen uitgekeken
naar het bereiken van de voor het einde van de kabinetsperiode gestelde
doelen. Hard werken blijft het devies voor de komende jaren.
6. Minder regeldruk
Draagt bij aan realisatie kabinetsprioriteit 16 (Minder regels, minder
instrumenten, minder loketten) en kabinetsprioriteit 69 (Het oplossen van
de 10 meest gevoelde knelpunten bij administratieve lasten).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

37

B. Beleidsverslag: Beleidsprioriteiten

Minder regeldruk bij VROM gaat over de merkbare vermindering van
regeldruk voor bedrijven, burgers en andere overheden. Hierbij is het
begrip regeldruk een stuk breder dan administratieve lasten en de
hoeveelheid regels. Verbetering van de uitvoering, het terugdringen van
de toezichtlasten, de inzet van ICT, het verminderen van de nalevingkosten
en het oplossen van problemen bij de uitvoering zijn eveneens belangrijk.
Minder regeldruk kent 3 thema’s:
1. slimmere regels, betere uitvoering, minder lasten;
2. kwaliteitsimpuls vergunningverlening en toezicht;
3. project Vermindering Toezichtslasten VROM-Inspectie.
Thema 1: Slimmere regels, betere uitvoering, minder lasten (SBM)
Beoogd doel in periode 2007–2011
Het Meerjarenprogramma modernisering VROM-regelgeving (periode
2003–2007) beoogde de wet- en regelgeving van VROM te verminderen, te
vereenvoudigen en de effectiviteit ervan te verhogen. Op 17 april 2008 is
dit programma met een brief (Kamerstukken II, 2007–2008, 29 383, nr. 102)
aan de Tweede Kamer afgesloten. Nog lopende projecten zijn ondergebracht in het nieuwe programma Slimmere regels, betere uitvoering en
minder lasten (SBM). De scope van het programma SBM is breder dan het
programma Modernisering VROM-regelgeving. Laatstgenoemd programma was vooral gericht op het terugdringen van het aantal regelingen en
het reduceren van administratieve lasten. In 2008 is met het Werkprogramma Regeldruk 2008–2011, dat op 5 november 2008 aangeboden is aan de
Tweede Kamer, een nieuwe impuls gegeven aan het verminderen van de
regeldruk als gevolg van VROM/WWI-regelgeving (Kamerstukken II, 2008–
2009, 29 383, nr. 117). De belangrijkste doelen voor de periode 2007–2011
zijn:
+ de administratieve lasten voor bedrijven zijn per eind 2011 met
minstens 25% verminderd en de administratieve lasten voor burgers
zijn per eind 2011 44,2% in uren (1 158 927) en 32,1% in geld
(€ 36 576 655) verminderd;
+ in 2011 is het aantal vergunningen voor burgers en bedrijven met 30%
verminderd en is voor drie vergunningstelsels het systeem van Lex
Silencio ingevoerd;
+ de door overheden, burgers en bedrijven aangedragen knelpunten en
irritaties worden beoordeeld en van een adequate reactie of actie voorzien. De Gemengde Commissie Regeldruk VROM vervult hierin een
adviserende rol. De doelstelling van VROM en WWI is om 50% van de
irritaties/knelpunten binnen 6 maanden, 90% binnen 12 maanden en
100% binnen 18 maanden aan te pakken, en zo mogelijk op te lossen.
Doelbereik 2008
Eind 2008 heeft VROM/WWI de administratieve lasten voor bedrijven met
20,6% verminderd. Dit is een reductie van € 250 mln ten opzichte van de
nulmeting per 1 maart 2007. De administratieve lasten voor burgers zijn in
2008 gestegen met 2,2% in uren (57 000) en 23,6% in geld (€ 26 822 000).
Dit is veroorzaakt door de inwerkingtreding van het Besluit Energieprestatie gebouwen (Europese implementatie van de energielabel gebouwen).
De totale administratieve lastenreductie voor burgers per eind 2008 is, ten
opzichte van de nulmeting per 31 december 2002, 43,8% in uren
(1 148 327) en 21,8% in geld (€ 24 876 655).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

38

B. Beleidsverslag: Beleidsprioriteiten

Met de inwerkingtreding van het Activiteitenbesluit per 1 januari 2008 is
veel geld bespaard (€ 198,7 mln/jaar1 aan administratieve lasten). Het
aantal milieuvergunningen is met 37 000 verminderd.
Door de nieuwe Wet op de ruimtelijke ordening en het Besluit op de ruimtelijke ordening wordt voorzien in een efficiëntere besluitvorming en
verkorting van de procedures voor het bestemmingsplan. De wijzigingen
besparen € 23,3 mln.
Op verschillende andere terreinen, zoals het Besluit bodemkwaliteit (per
1 januari 2008 circa € 15 mln/jaar besparing op inhoudelijke nalevingskosten) en de Omgevingsvergunning, worden de vereenvoudigingen
afgerond die in gang zijn gezet onder het Meerjarenprogramma 2002–
2007.
Met fase 1 van het Gebruiksbesluit (1 november 2008 in werking getreden)
zijn de voorschriften brandveilig gebruik uit de bouwverordeningen van
gemeenten overgeheveld naar landelijke regelgeving. Daarmee komt er
een eind aan onnodig lokale verschillen en besparen bedrijven € 26,3
miljoen administratieve lasten en € 6,4 miljoen aan verschuldigde leges.
Begin januari 2008 is een circulaire gestuurd aan B&W van gemeenten en
Gedeputeerde Staten van de provincies over de exploitatiefase van de
milieuvergunning. In de circulaire zijn tien onderwerpen aangereikt
waarbij het bevoegd gezag bij nieuwe vergunningen of een voorgenomen
wijziging kan bijdragen aan de realisatie van een lastenreductie voor
vergunning-plichtige ondernemers. In 2008 bespaarde dit € 5 mln, dit
loopt de komende jaren op tot € 35 mln per jaar.
Prestaties 2008 voor programma SBM
Parlementaire behandeling van wetsvoorstel Algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo, omgevingsvergunning) met bijbehorende uitvoeringsbesluiten en, na goedkeuring, publicatie en eerste stappen implementatie

Niet gerealiseerd
De Wabo is op 4 november 2008 in de Eerste Kamer aangenomen (Stb. 2008, 496). De
volgende stap is een invoeringswet en een uit- en invoeringsbesluit om invoering van het
wetsvoorstel op de richtdatum van 1 januari 2010 mogelijk te maken. Het halen van de richtdatum is onder meer afhankelijk van de voortgang van parlementaire behandeling van het
wetsvoorstel en het besluit (voorhang).

Cosmetica Voorbij: de doorlichting
van twee afgebakende domeinen en
het bepalen van een aantal beleidsterreinen die kunnen worden doorgelicht. Het doel is om in beeld te
brengen waar vermindering van de
regeldruk en administratieve lasten
nog meer mogelijk is

Gerealiseerd
De regelgeving op het gebied van warmte/koude-opslag en financiële zekerheid bij milieumaatregelen is doorgelicht. Nieuwe beleidsterreinen voor een fundamentele doorlichting in
2009–2010 zijn gevonden in de vorm van het doorlichten van meet-, keurings-, registratie- en
rapportageverplichtingen.

Beleidsconclusie
VROM ligt op schema voor het behalen van de kabinetsdoelstelling van
het verminderden van de regeldruk van burgers en bedrijven, waaronder
de administratieve lastenvermindering voor bedrijven met minstens 25%.
Naast het staande en in gang gezette beleid, zijn geen aanvullende maatregelen nodig.
Thema 2: Kwaliteitsimpuls vergunningverlening en toezicht

1
Met de nieuwe nulmeting zijn ook alle
reductiebedragen opnieuw gemeten of geïndexeerd.

Beoogd doel in periode 2007–2011
Doelstelling is dat binnen deze kabinetsperiode de organisaties die zijn
belast met vergunningverlening en toezicht, over voldoende kritische
massa beschikken om hun taken op een adequate wijze uit te voeren.
Regionale bundeling van expertise wordt overwogen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

39

B. Beleidsverslag: Beleidsprioriteiten

Doelbereik 2008
In 2008 heeft de VROM-Inspectie (VI) de systematische onderzoeken bij
gemeenten en provincies naar de uitvoering van VROM-regelgeving afgerond. Daaruit bleek dat er met name bij gemeenten nog veel moet verbeteren. In het Algemeen Overleg met de Tweede Kamercommissie op
23 januari 2008 heeft de minister met de Strategische Uitvoeringsnotitie
Handhaving aangekondigd een commissie van deskundigen (Commissie
Mans) te belasten met een onderzoek naar de toekomstbestendigheid van
het handhavingsstelsel van VROM-regels.
De commissie Mans heeft zich voornamelijk gericht op de kwaliteit van
toezicht en handhaving bij bedrijven. De gemeente- en provincieonderzoeken van de VI tonen aan dat zeker op de terreinen Ruimtelijke Ordening en
Bouwen een verbeterslag nodig is, zowel in toezicht als uitvoering. Voor
de milieuhandhaving heeft het Besluit kwaliteitseisen milieuhandhaving
(Professionalisering) voor enige verbetering gezorgd. Dit bleek uit de
voortgangsrapportages van de provincies over de gemeenten aan de
VROM-Inspectie. De komst van de Wabo zorgt voor enige verbreding naar
ruimte en bouwen terreinen en een verdieping naar vergunningverlening
en uitvoering.
In het kader van de Wabo heeft de minister VNG en IPO gevraagd te
komen met een visie op de mogelijke verbetering van de kwaliteit van de
uitvoering. De verantwoordelijkheid voor de kwaliteitsimpuls die is gestart
met de ontwikkeling van milieumaatlatten door VROM, is hiermee voor
een deel terecht gekomen bij IPO en VNG die de kwaliteitscriteria zullen
verbreden en verdiepen.
Prestaties 2008 voor de kwaliteitsimpuls
Parlementaire behandeling Strategische uitvoeringsnotitie Handhaving

Gerealiseerd
Besproken in AO Handhaving van 23 januari 2008 (Kamerstukken II, 2007–2008, 29 383, nr. 83).
De notitie is aangenomen en besloten is een commissie (Mans) te vragen om te adviseren
over een toekomst-bestendig handhavingsstelsel.

Parlementaire behandeling kabinetsreactie op advies commissie Mans

Gerealiseerd
Het advies van de commissie Mans is op 23 juli 2008 aan de Tweede Kamer aangeboden
(Kamerstukken II, 2007–2008, 22 343, nr. 201). Op 6 november 2008 is een brief met de
kabinetsreactie op advies Mans en eindbeeld Wabo naar de Kamer gestuurd (Kamerstukken II,
2008–2009, 22 343, nr. 215). In het AO Handhavingstructuur op 3 december 2008 is het
kabinetsstandpunt besproken. IPO, VNG en UvW is gevraagd te komen met een visie op de
kwaliteitsverbetering van de uitvoering.

Aanbieding aan Tweede Kamer van
Landelijke eindrapportage VROMbrede gemeente-onderzoeken en
Landelijke rapportage provincieonderzoeken

Gerealiseerd
Aanbiedingsbrief van 13 oktober 2008 (Kamerstukken II, 2008–2009, 29 383, nr. 115). Behandeld op het AO Handhavingstructuur van 3 december 2008. Er waren geen vragen van de
Tweede Kamer bij de rapportages.

Beleidsconclusie
De doelen voor 2008 zijn bereikt. Het beleid wordt in 2009 gecontinueerd,
er worden geen (beleids)intensiveringen voorzien.
Thema 3: Vermindering toezichtslasten
Beoogd doel in periode 2007–2011
Het kabinet zet in op de vermindering van de toezichtslast voor bedrijven
en overheden en het verhogen van de doelmatigheid van toezicht. Om dat
doel te bereiken is het programma Vernieuwing Toezicht (VT) opgezet. Een
belangrijk principe bij de uitvoering van dit programma is dat de toezicht-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

40

B. Beleidsverslag: Beleidsprioriteiten

last voor bedrijven wordt verminderd in kwalitatieve zin en in kwantitatieve zin.
Doelbereik 2008
Vanuit het bedrijfsleven is aangegeven dat er in de domeinen vooral
behoefte is aan kwaliteitsverbetering van het toezicht. Onder die algemene noemer vallen zowel incidentele verbeteringen als vernieuwingen
die structureel ingebed gaan worden bij de rijksinspecties.
Belangrijk aandachtspunt bij het verwezenlijken van de vermindering van
de toezichtslast in kwantitatieve en kwalitatieve zin is de medewerking van
de provincies daarbij. Met het realiseren van coördinatiepunten en de
intentieverklaring is hiermee een grote stap gezet.
Prestaties 2008 voor Vermindering toezichtslasten
Samenwerking toezichthouders

Gerealiseerd
+ Gestreefd is naar één coördinatiepunt bij de overheid voor ieder groot chemiebedrijf. In de
provincie Zuid-Holland is dit gerealiseerd.
+ Intentieverlaring van de belangrijkste handhavingspartners (VI, Arbeidsinspectie, Unie van
Waterschappen, provincies, Voedsel- en Waren Autoriteit, Inspectie Verkeer en Waterstaat,
Nederlandse Emissieautoriteit en Rijkswaterstaat).
+ Tussen Arbeidsinspectie, Voedsel- en Waren Autoriteit en VROM-Inspectie zijn afspraken
gemaakt over het voor elkaar controleren van taken in de context van EU-REACH regelgeving (Registratie, Evaluatie en Autorisatie CHemische stoffen).
+ Nucleaire industrie: De front office Petten geeft vorm aan de samenwerking tussen toezichthouders (onder coördinatie van betrokken milieudienst).
+ Buisleidingen: Het toezichtsarrangement voor dit domein is gereed en voorziet in samenwerking tussen met de toezichthouders en de toepassing van systeemtoezicht.
+ Voor de domeinen afval, chemie en buisleidingexploitanten zijn in 2008 eindbeelden opgesteld die richting geven aan de activiteiten vanaf 2009.

Uitvoeren van pilots

Gerealiseerd
+ Uitvoering van diverse pilots bij grote bedrijven (Thermphos, Akzo, Chemelot, Essent, VAR,
ATM, Twence), waarin aandacht voor systeemtoezicht, uitwisseling van kennis en informatie, (signaal)toezicht door de betrokken toezichthoudende instanties, uitvoeren risicoanalyses, opstellen van toezichtsplannen, ICT voorzieningen etc.
+ Voor het Limburgse bedrijventerrein Chemelot (54 chemische bedrijven) stemmen de
toezichthouders hun werkzaamheden onderling af. Het inspectieloket wordt bemenst door
de provincie en zorgt voor coördinatie met de Arbeidsinspectie (AI), VI, de gemeente en het
waterschap. De toezichtlast is 16% gedaald.

Risicogericht toezicht, systeemtoezicht, deskundigheid toezichthouders

Gerealiseerd
+ Analyse van kansen en knelpunten.
+ Afwegingskader voor toezichthouders.
+ Groeimodel voor de inzet van systeemtoezicht afhankelijk van de mate waarin een bedrijf
de regelgeving zelf bewaakt.
+ Checklist op internet waarmee bedrijven zelf kunnen nagaan in hoeverre hun eigen
kwaliteitsbewaking geschikt is als basis voor systeemtoezicht.

Interbestuurlijk toezicht

Gerealiseerd
De VI stopt met de uitvoering van systematische onderzoeken naar de uitvoering bij
gemeenten en provincies.

Beleidsconclusie
In 2008 zijn de doelstellingen gerealiseerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

41

B. Beleidsverslag: Beleidsprioriteiten

B. Budgettaire en financiële consequenties van de beleidsprioriteiten 2008
Nr.

Omschrijving

Nr. Beleidsartikel

Financieel
belang
(x € 1 000)

Pijler 1: Een actieve internationale en Europese rol
8
Actief bijdragen aan het tot stand komen van nieuwe ambitieuze internationale klimaatdoelstellingen voor na 2012

7

*

Pijler 2: Een innovatieve, concurrerende en ondernemende economie
16
Minder regels, minder instrumenten, minder loketten
Project
Urgentieprogramma Randstad

9
2

1 465**

7
3 t/m 7

1 780

2

914

2

555

8

4 336

1 en 2

5 641

3

142

Pijler 3: Een duurzame leefomgeving
21
De overheid wil uiterlijk in 2010 duurzaamheid als zwaarwegend criterium meenemen in al haar aankopen
22
Het stimuleren van duurzame consumptie en productie
23
Het bevorderen van een tijdig en op de vraag afgestemd
aanbod van ruimte voor kwalitatief goed ingepaste bedrijfslocaties en 80 000 tot 100 000 nieuwe woningen per jaar
24
In 2011 moeten Nederlanders meer tevreden zijn over het
landschap, zijn groene gebieden gerealiseerd, is het platteland vitaler en dynamischer en wordt geïnvesteerd in natuurgebieden
26
Klimaatbestendige inrichting van Nederland waarbij water
een meer bepalende factor is bij ruimtelijke afwegingen,
inclusief locatiekeuzes. Meer ruimte voor herstel van natuurlijke processen (bodem, water en natuur)
29
Het realiseren van een beperkt aantal complexe, samenhangende ruimtelijke opgaven van nationale betekenis
Project
De doelstellingen van Schoon en Zuinig zijn:
Schoon & + Verhogen aandeel hernieuwbare energiebronnen gaat van
Zuinig
2 à 3% in 2007 naar 20% in 2020;
+ Het energiebesparingspercentage gaat na verloop van tijd
van 1% naar 2% per jaar;
+ Een reductie van de uitstoot van broeikasgassen van 30%
in 2020 ten opzichte van 1990. De broeikasgassen omvatten zowel CO2 die bij de verbranding van fossiele brandstoffen vrijkomt, alsook de overige broeikasgassen zoals
lachgas en methaan.

Relevante
Beleidsnota’s

Nota Ruimte

* Aan het realiseren van dit kabinetsdoel hebben 17 medewerkers van VROM gewerkt.
** Naast het bedrag van € 1 465 000 is er een bedrag van € 15 000 000 overgedragen aan het Gemeentefonds als bijdrage van VROM aan de
WABO-kosten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

42

B. Beleidsverslag: Beleidsartikel 1

BELEIDSARTIKELEN
Artikel 1. Optimalisering van de ruimtelijke afweging
1.1 Tabel budgettaire gevolgen van beleid
Artikel 1. Optimalisering van de ruimtelijke afweging
(x € 1 000)
Realisatie
2004

Realisatie
2005

Realisatie
2006

Realisatie
2007

Realisatie
2008

Vastgestelde
begroting
2008

Verschil
2008

Verplichtingen:

27 292

1 144

8 488

12 536

18 103

11 224

6 879

Uitgaven:

10 016

15 218

14 706

19 772

19 434

21 817

– 2 383

Programma:
Ruimtelijk instrumentarium ontwikkelen en beheren:
FES projecten
Monitoring Nota Ruimte
Subsidies algemeen
Overige instrumenten algemeen
Interreg

10 016

15 218

14 706

19 772

19 434

21 817

– 2 383

10 016
2 068
448
857
4 178
2 465

15 218
6 940
1 302
936
3 217
2 823

14 706
5 807
931
1 326
4 263
2 379

19 772
9 200
1 057
891
6 135
2 489

19 434
10 541
1 303
1 083
4 092
2 415

21 817
13 026
1 347
769
3 161
3 514

– 2 383
– 2 485
– 44
314
931
– 1 099

0

23 424

5 807

9 200

10 572

13 000

– 2 428

Ontvangsten:

Toelichting
Verplichtingen
Dit betreft een toename van € 4,8 mln voor Interreg, een bedrag van € 0,4
mln voor FES middelen Klimaat voor Ruimte. Tevens is er sprake van een
extra bedrag van € 1,1 mln voor het project Wet kenbaarheid publiekrechtelijke beperkingen. De hogere verplichtingenrealisatie is verder veroorzaakt door de implementatie van de nieuwe Wet ruimtelijke ordening.
Uitgaven
FES projecten
Door een gecombineerd effect van doorgeschoven betalingen uit 2007 en
vertragingen bij bestedingen in 2008 nemen de uitgaven toe met € 0,4
mln voor het project Klimaat voor Ruimte. Het betreft een saldo van doorgeschoven budget uit 2007 van € 5,3 mln en vertragingen in 2008 van
€ 4,9 mln.De resterende vertraging in de uitgaven van € 2,9 mln wordt
veroorzaakt door Habiforum. De zekerheidstelling voor het betalen van
meer voorschot dan 80% kon niet tijdig worden geboden.
Interreg
Voor de RijksCofinancieringsregeling Europese Territoriale Samenwerking
Interreg (CETSI)-regeling komen de aanvragen sneller binnen dan eerder
voorzien. Het gaat om een bedrag van € 1,26 mln voor het Interreg
A-programma. Bij Nederlandse projecten is zowel BTW geclaimd bij de EC
als uit het BTW compensatiefonds. Daarom zal er een bedrag van € 4,6
mln moeten worden terugbetaald aan de EC.
Ontvangsten
Gecombineerd effect van FES projecten Klimaat voor Ruimte (€ 0,4 mln)
en de bijdrage voor het project Wet kenbaarheid publiekrechtelijke beperkingen (€ 1,1 mln).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

43

B. Beleidsverslag: Beleidsartikel 1

Slotwet
(Bedragen x € 1 000)
Artikel 1. Optimalisering van de ruimtelijke afweging

Verplichtingen

Uitgaven

Ontvangsten

18 185
– 82
18 103

29 349
– 9 915
19 434

14 491
– 3 919
10 572

Stand 2e suppletore begroting 2008
Mutaties Slotwet 2008
Stand Slotwet 2008 (realisatie)

Toelichting:
Bij de uitgaven wordt € 4,0 mln van het verschil verklaard door het nog
niet kunnen betalen van B.T.W. aan buitenlandse partijen. Daarnaast heeft
een vertraging plaatsgevonden bij Habiforum. De zekerheidstelling voor
het betalen van meer voorschot dan 80% kon niet tijdig worden geboden.
De overige onderuitputting is het gevolg van een onjuiste inschatting van
het betalingsritme van deze middelen.
1.2 Overzicht afgeronde onderzoeken
Type

Onderwerp

Algemeen
Doel of
Operationeel Doel

Start

Afgerond

Effecten onderzoek ex post

Monitor Nota Ruimte (voorheen Monitoren doelbereiking) – 1e vervolgmeting
Evaluatie werkwijze preventief toezicht
Evaluatie doorwerking ruimtelijk beleid
Evaluatie grondbeleidinstrumentarium

OD 1.2.1.

2007

2008

OD 1.2.1.

2007

2008

1

OD 1.2.1.

2007

2008

2

OD 1.2.1.

2008

2008

Overig evaluatieonderzoek

1
2

Vindplaats

Dit onderzoek heeft geen doorgang gevonden.
Dit onderzoek is gestart als monitor Wro, waarvan de nulmeting plaats zal vinden in 2009.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

44

B. Beleidsverslag: Beleidsartikel 2

Artikel 2. Gebiedsontwikkeling en realisatie Nationale Ruimtelijke Hoofdstructuur
2.1. Tabel budgettaire gevolgen van beleid
Artikel 2. Gebiedsontwikkeling en realisatie Nationale Ruimtelijke Hoofdstructuur
(x € 1 000)
Realisatie
2004

Realisatie
2005

Realisatie
2006

Realisatie
2007

Realisatie
2008

Vastgestelde
begroting
2008

Verschil
2008

Verplichtingen:

147 800

172 187

174 735

197 694

100 757

46 226

54 531

Uitgaven:

22 260

91 411

52 462

73 605

196 556

194 104

2 452

Programma:
Stedelijke gebieden van nationaal
belang verder ontwikkelen:
FES Projecten gebiedsontwikkeling
FES BIRK
FES Mooi Nederland
FES nieuwe sleutelprojecten
Onderzoek stedelijk gebied
Subsidies stedelijk gebied
Overige instrumenten stedelijk
gebied

22 260

91 411

52 462

73 605

196 556

194 104

2 452

14 859
0
3 973
0
6 000
102
4 410

83 483
0
70 086
0
9 000
29
3 636

50 151
0
21 223
0
22 300
169
5 120

31 298
0
13 305
0
3 417
82
12 905

152 905
5 641
53 029
1 830
76 164
0
11 657

151 077
0
100 609
0
35 332
100
14 024

1 828
5 641
– 47 580
1 830
40 832
– 100
– 2 367

374

732

1 339

1 589

4 584

1 012

3 572

7 401
0
0
536

7 928
0
0
453

2 311
0
0
86

42 307
0
0
1 266

41 651
0
0
446

43 027
0
0
522

– 1 376
0
0
– 76

1 065
5 800
0
0

930
6 545
0
0

845
1 380
0
0

1 256
5 907
0
33 878

1 228
6 099
0
33 878

402
6 099
2 126
33 878

826
0
– 2 126
0

0

0

0

0

2 000

0

2 000

0

0

0

0

2 000

0

2 000

12 052

62 612

43 007

16 651

136 649

138 141

– 1 492

Landelijke gebieden van nationaal
belang verder ontwikkelen:
FES BIRK
Onderzoek landelijk gebied
Subsidies landelijk gebied
Overige instrumenten landelijk
gebied
Bufferzones
Belverdere
Het Waddenfonds
Stimuleren architectonische kwaliteit
voor het interdepartementale
architectuurbeleid:
Stimuleren architectonische kwaliteit voor het interdepartementale
architectuurbeleid
Ontvangsten:

Toelichting
Verplichtingen
De overschrijding van € 54,5 mln bestaat onder andere uit:
Voor de BIRK projecten zijn extra verplichtingen ter hoogte van € 11,7 mln
aangegaan. Voor de Nota Ruimte budget projecten Den Bosch en
Nijmegen Waalfront zijn naar aanleiding van de MR besluitvorming
verplichtingen aangegaan voor € 28,0 mln. Voor de planontwikkelingskosten Nota Ruimte budget zijn verplichtingen aangegaan
ter hoogte van € 7,4 mln. Voor de uitvoering van het programma Mooi
Nederland is een extra bedrag beschikbaar gekomen van € 3,0 mln. Bij
het aantreden van de ministers Cramer en Vogelaar is afgesproken dat
minister Cramer verantwoordelijk is voor het ruimtelijk beleid inclusief het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

45

B. Beleidsverslag: Beleidsartikel 2

architectuurbeleid zoals dat is ondergebracht bij het atelier Rijksbouwmeester. In 2008 is daarom € 2,6 mln aan middelen overgeboekt van de
WWI-begroting (hoofdstuk XVIII).
Uitgaven
1. FES projecten gebiedsontwikkeling:
Voor de voorfinanciering van de planvormingskosten voor het Nota
Ruimte project Schaalsprong Almere is een extra uitgave gerealiseerd
van € 4,8 mln. De overige extra uitgaven zijn gedaan voor de algemene planvormingskosten voor de Nota Ruimte budget projecten.
2. FES BIRK:
De onderuitputting van € 47 mln wordt veroorzaakt door vertraging,
latere realisatie, van projecten en deels doordat de planvorming bij
diverse projecten meer tijd kost dan verwacht. Een exacte inschatting
van tevoren is moeilijk te maken.
3. FES Nieuwe Sleutelprojecten:
Een combinatie van versnellingen en vertragingen in de uitvoering van
NSP projecten in 2008 resulteren per saldo in een versnelling in de
uitgaven van bijna € 41 mln. Dit betreft versnellingen voor NSP
Rotterdam (€ 53 mln) en NSP Utrecht (€ 22 mln). Daar tegenover staan
vertragingen bij de projecten NSP Den Haag (– € 17 mln), Arnhem
(– € 10 mln) en Breda (– € 7 mln).
4. Subsidies stedelijk gebied:
De onderuitputting bedraagt € 2,4 mln. Zie de toelichting bij FES BIRK.
5. Overige instrumenten stedelijk gebied:
De belangrijkste oorzaken voor de overschrijding betreft extra uitgaven
voor het Gemeenschappelijk Ontwikkelbedrijf (€ 1,6 mln), stedelijke
netwerken (€ 0,4 mln) en saneren bedrijventerreinen (€ 0,5 mln).
Ontvangsten
Zie motivatie uitgaven FES BIRK en FES nieuwe sleutelprojecten.
Slotwet
(Bedragen x € 1 000)
Artikel 2. Gebiedsontwikkeling en realisatie Nationale Ruimtelijke Hoofdstructuur
Stand 2e suppletore begroting 2008
Mutaties Slotwet 2008
Stand Slotwet 2008 (realisatie)

Verplichtingen

Uitgaven

Ontvangsten

73 911
26 846
100 757

202 448
– 5 892
196 556

149 996
– 13 347
136 649

Toelichting:
De versnelling in de verplichting wordt veroorzaakt door het Nota Ruimte
budget project Nijmegen Waal-front.
De vertraging in de uitgaven wordt veroorzaakt door het nog niet uitbetaalde voorschot voor het Nota Ruimte budget project Noordelijke
IJ-oevers.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

46

B. Beleidsverslag: Beleidsartikel 2

2.2 Overzicht afgeronde onderzoeken
Type

Onderwerp

Algemeen
Doel of
Operationeel Doel

Start

Afgerond

Beleidsdoorlichting
Effecten onderzoek ex post

Beleidsdoorlichting operationeel
doel 2.2.1
Monitor Nota Ruimte (voorheen
Monitoren doelbereiking) – 1e
vervolgmeting
Monitor Nationale Landschappen,
nulmeting kernkwaliteiten
Evaluatie nationale landschappen
Evaluatie doelbereiking ruimtelijke
kwaliteit stedelijk gebied
Evaluatie doelbereiking ruimtelijke
kwaliteit landelijk gebied
Evaluatie doorwerking ruimtelijk
beleid
Evaluatie werelderfgoed
Evaluatie functiemenging

OD 2.2.1.

2008

2009

OD 2.2.1.

2007

Overig evaluatieonderzoek

1
2
3
4
5
6
7
8

Vindplaats

afgerond1

OD 2.2.1. en
2.2.2.
OD 2.2.2.
OD 2.2.1.

2008

afgerond2

2008
2008

3

OD 2.2.2.

2008

5

OD 2.2.1. en
2.2.2.
OD 2.2.2.
OD 2.2.1.

2008

6

2008

4

7
8

Dit onderzoek is afgerond in juni 2008, vindplaats www.monitornotaruimte.nl
Dit onderzoek is afgerond en wordt geplaatst op website www.monitornotaruimte.nl
Dit onderzoek is door geschoven naar 2010.
De evaluatie van het Nota Ruimte budget is gereed, in uitvoering zijn nog de evaluaties BIRK en NSP.
De evaluaties recreatiewoningen en de monitors glas en verstening zijn uitgevoerd.
Dit is in uitvoering als monitor Wro, waarvan de nulmeting plaatsvindt in 2009.
Onderzoek verkeert in de afrondende fase.
Dit onderzoek maakt deel uit van de monitor Nota Ruimte.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

47

B. Beleidsverslag: Beleidsartikel 3

Artikel 3. Beperken van klimaatverandering en grootschalige
luchtverontreiniging
3.1 Tabel budgettaire gevolgen van beleid
Artikel 3. Beperken van klimaatverandering en grootschalige luchtverontreiniging
(x € 1 000)
Realisatie
2004

Realisatie
2005

Realisatie
2006

Realisatie
2007

Realisatie
2008

Vastgestelde
begroting
2008

Verschil
2008

Verplichtingen:

134 503

124 880

89 587

49 581

23 573

90 368

– 66 795

Uitgaven:

40 021

55 135

64 080

50 733

59 633

94 189

– 34 556

Programma:
Realisatie Kyoto klimaatverplichtingen:
Binnenlandse klimaatinstrumenten
Clean Development Mechanism

40 021

55 135

64 080

50 733

59 633

94 189

– 34 556

30 040
28 559
1 481

42 159
25 646
16 513

46 045
23 516
22 529

42 510
21 360
21 150

55 983
15 859
40 124

83 197
21 167
62 030

– 27 214
– 5 308
– 21 906

4 000

9 675

12 047

2 824

242

4 246

– 4 004

4 000

9 675

12 047

2 824

242

4 246

– 4 004

0

0

57

88

271

250

21

0

0

57

88

271

250

21

5 981

3 301

5 931

5 311

3 137

6 496

– 3 359

5 981

3 301

5 931

5 311

3 137

6 496

– 3 359

2000

8 000

9 261

1 382

927

250

677

Beperken klimaatverandering door
post-Kyoto afspraken:
Beperken klimaatverandering door
post-Kyoto afspraken
Beperken aantasting van de ozonlaag:
Beperken aantasting van de ozonlaag
Beperken van verzuring en grootschalige luchtverontreiniging:
Beperken van verzuring en grootschalige luchtverontreiniging
Ontvangsten:

Toelichting:
Verplichtingen
De onderuitputting bij de verplichtingen ter hoogte van € 66,8 mln ten
opzichte van de oorspronkelijk vastgestelde begroting kan worden
verklaard door:
De belangrijkste oorzaak van de onderputting betreft het doorschuiven
van FES-projecten voor CO2-opslagbeleid die niet in 2008 zijn gebruikt
(– € 56,3 mln).
Door overige mutaties bij beperking van klimaatverandering door postKyoto afspraken is de verplichtingenrealisatie verlaagd met € 1,9 mln en
door overige mutaties bij maatregelen tegen grootschalige luchtverontreiniging en verzuring met nogmaals met € 1,0 mln. Daarnaast is een bedrag
van € 1,0 mln overgeboekt naar artikel 7 als bijdrage in de apparaatskosten van SenterNovem in 2009 en een lagere realisatie van € 1,5 mln
vanwege het later dan gepland doen van betalingen voor Clean Development Mechanism (CDM). Tegenover deze verlagingen staat een bedrag
van € 1,1 mln aan extra kosten voor beleid inzake reductie overige
broeikasgassen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

48

B. Beleidsverslag: Beleidsartikel 3

Uitgaven
De onderuitputting bij de uitgaven ter hoogte van € 34,6 mln ten opzichte
van de oorspronkelijk vastgestelde begroting kan worden verklaard door:
Voor CDM is per saldo een bedrag aan extra uitgaven gerealiseerd van
€ 9,2 mln door het doorschuiven van betalingen uit projecten uit 2007.
Door vertragingen in de betalingen voor de uitvoering van CDM in 2008
schuift een bedrag van € 31,5 door naar 2009.
De realisatie van de uitgaven is met € 2 mln verhoogd door eerder dan
gepland doe van betalingen voor het beleid met betrekking tot de bestrijding van verzuring. Op binnenlandse klimaatinstrumenten is een verlaging van de uitgaven opgestreden van € 3,6 mln. Door overige mutaties
bij de beperking van klimaatverandering door post-Kyoto afspraken is de
uitgavenrealisatie verlaagd met € 2,7 mln en door overige mutaties bij
maatregelen tegen grootschalige luchtverontreiniging en verzuring met
nogmaals met € 1,0 mln. Diverse mutaties in het programma voor
beperken van grootschalige luchtverontreiniging en verzuring hebben
geleid tot een daling van de uitgaven met € 4,2 mln.
Slotwet
(Bedragen x € 1 000)
Artikel 3. Beperken van klimaatverandering en grootschalige luchtverontreiniging
Stand 2e suppletore begroting 2008
Mutaties Slotwet 2008
Stand Slotwet 2008 (realisatie)

Verplichtingen

Uitgaven

Ontvangsten

81 971
– 58 398
23 573

91 368
– 31 735
59 633

297
630
927

Toelichting:
Verplichtingen:
De lagere realisatie betreft overwegend (– € 56,3 mln) FES- middelen ten
behoeve van het CO2-opslagbeleid die niet in 2008 zijn gebruikt; dit zal
worden doorgeschoven naar 2009.
Uitgaven:
De lagere uitgaven zijn het gevolg van verschillende over- en onderuitputtingen. De belangrijkste onderschrijding betreft een onderschrijding van
€ 31,5 mln op Clean Development Mechanism (CDM). Het betreft vertraging in de betalingen voor de uitvoering met betrekking tot CDM, die
doorschuift naar 2009.
De overige verschillen betreffen (afgeronde bedragen):
+ uitvoeringskosten met betrekking tot post Kyoto afspraken (– € 1 mln);
+ eerdere dan geplande betalingen met betrekking tot het beleid inzake
de bestrijding van verzuring (+ € 2 mln).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

49

B. Beleidsverslag: Beleidsartikel 3

3.2 Realisatie van de nationale Kyoto-klimaatverplichtingen
(2008–2012) en van de klimaat- en energiedoelen van het Coalitieakkoord voor 2020
De lagere uitgaven worden voor het grootste deel (€ 31,5 mln) veroorzaakt door het Clean Development Mechanism (CDM), één van de instrumenten voor realisatie van de klimaatverplichtingen. Onderstaand wordt
daarom uitsluitend op dit onderdeel ingegaan.
Doel
Nederland kent in het kader van het Kyoto-Protocol een verplichting om
de nationale broeikasgasemissies in de periode 2008–2012 met 6% ten
opzichte van 1990 te reduceren. Daarnaast is in het Coalitieakkoord opgenomen, dat Nederland de komende kabinetsperiode grote stappen zet in
de transitie naar een van de schoonste en efficiëntste energievoorzieningen in Europa in 2020. Deze energietransitie moet worden bereikt door
energiebesparing (naar 2% per jaar), een toename van het gebruik van
hernieuwbare energie (naar 20% in 2020) en de afvang en opslag van CO2.
Samen met andere maatregelen moet dat leiden tot een reductie van de
uitstoot van broeikasgassen, bij voorkeur in Europees verband, van 30%
in 2020 ten opzichte van 1990. Op grond van de meest recente inzichten
wordt verwacht dat Nederland de Kyoto-doelstelling gaat halen. De uitdaging is daarom nu vooral gelegen in het realiseren van de ambities voor
de periode tot 2020.
Doelbereiking 2008
Het belangrijkste doel van CDM is het daadwerkelijk gerealiseerd krijgen
van de gecontracteerde emissiereductie. De doelbereiking wordt in onderstaande tabel cijfermatig toegelicht.
Realisatie instrumenten
Voorzover de nationale emissies het niveau van 200,5 Mton CO2-eq. overschrijden, wordt het verschil gecompenseerd door de aankoop van
emissierechten via CDM en JI. De inschatting is dat hiervoor over de
gehele periode 2008–2012 gerekend circa 75 Mton aan rechten nodig is.
Naar aanleiding van motie Samson (Kamerstukken II, 2007–2008, 31 239,
nr. 16) is in 2008 de hoeveelheid benodigde rechten via CDM en JI voor de
gehele Kyoto-periode verlaagd van 75 Mton naar 65 Mton.
Prestaties 2008 voor Realisatie van de nationale Kyoto-klimaatverplichtingen (2008–2012) en van de klimaat- en energiedoelen van het
Coalitieakkoord voor 2020
Het daadwerkelijk gerealiseerd krijgen Gerealiseerd
van de gecontracteerde emissieVoor nadere toelichting wordt verwezen naar tabel 3.2
reductie.
In stand houden van de kennisbasis
en het netwerk op het gebied van
CDM en Joint Implementation (JI) om
aankopen na 2012 mogelijk te maken

Gerealiseerd
De in «Schoon en zuinig» opgenomen reservering van € 10 mln. voor het in stand houden
van kennis en expertise op het terrein van CDM en JI is (nog) niet aan de begrotingen van
VROM en EZ toegevoegd

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

50

B. Beleidsverslag: Beleidsartikel 3

Tabel 3.2 De stand van zaken op 31 december 2008 bij het realiseren van gecontracteerde emissiereductie in Mton:
Gecontracteerd

Verwachte leveringen

Geleverd per

Tot en met
2012

Na 2012

Totaal

Tot en met
2012

Na 2012

Totaal

31-12-2008

CDM
JI/GIS

50,9
26,1

2,3
0,0

53,2
26,1

45,0
20,0

2,3
0,0

47,3
20,0

7,8
0,0

Totaal

77,0

2,3

79,3

65,0

2,3

67,3

7,8

3.3 Overzicht afgeronde onderzoeken

1

2

Type

Onderwerp

Algemeen
Doel of
Operationeel Doel

Start

Afgerond

Vindplaats

Overig evaluatieonderzoek

Toetsing toereikendheid
voor NL van heavy metal en
POP-protocollen (UN/ECE)
Beleidsgericht onderzoekprogramma fijnstof (terugdringen onzekerheden rond
fijnstof)
Beleidsgericht onderzoeksprogramma Lucht & Klimaat
(onderzoek effecten lucht- en
klimaatmaatregelen op
elkaar)

OD 3.2.4.

2008

2010

1

OD 3.2.4.

2007

2009

2

OD 3.2.4.

2008

2009

Toetsing toereikendheid voor NL van heavy metal en POP-protocollen (UN/ECE). De dossiers Heavy Metal en POP-protocollen zijn geüpdatet met
het oog op herziening van de ECE-protocollen. Deze herziening is vertraagd en staat nu voor 2010 op de agenda.
Beleidsgericht onderzoekprogramma fijnstof (terugdringen onzekerheden rond fijnstof). Het onderzoekprogramma is nog niet afgerond. Naar
verwachting zal dit medio 2009 het geval zijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

51

B. Beleidsverslag: Beleidsartikel 4

Artikel 4. Verbeteren milieukwaliteit van water en bodem
4.1 Tabel budgettaire gevolgen van beleid
Artikel 4. Verbeteren milieukwaliteit van water en bodem
(x € 1 000)
Realisatie
2004

Realisatie
2005

Realisatie
2006

Realisatie
2007

Realisatie
2008

Vastgestelde
begroting
2008

Verschil
2008

Verplichtingen:

54 414

632 057

59 407

84 002

50 579

103 892

– 53 313

Uitgaven:

171 521

174 450

155 085

154 842

161 219

171 362

– 10 143

Programma:
Verbeteren van de milieukwaliteit
van de bodem:
Verbeteren van de milieukwaliteit
van de bodem

171 521

174 450

155 085

154 842

161 219

171 362

– 10 143

1 154

1 360

3 426

2 988

3 182

1 634

1 548

1 154

1 360

3 426

2 988

3 182

1 634

1 548

165 527

167 647

148 214

146 567

139 813

142 359

– 2 546

165 527

167 647

148 214

146 567

139 813

142 359

– 2 546

510

514

1 495

1 911

2 086

13 164

– 11 078

510

514

1 495

1 911

2 086

13 164

– 11 078

510

514

909

1 229

14 756

9 872

4 884

510
0

514
0

909
0

1 229
0

8 720
6 036

9 872
0

– 1 152
6 036

3 820

4 415

1 041

2 147

1 382

4 333

– 2 951

3 820

4 415

1 041

2 147

1 382

4 333

– 2 951

24 803

39 145

23 827

20 471

16 172

23 200

– 7 028

Saneren van verontreinigde bodems:
Saneren van verontreinigde
bodems
Verbeteren van de milieukwaliteit
van water:
Verbeteren van de milieukwaliteit
van water
Bevorderen van gebiedsspecifieke
milieumaatregelen in het landelijke
gebied:
Bevorderen via ruimtelijke maatregelen
Bevorderen via milieu maatregelen
Bevorderen van duurzame landbouw:
Bevorderen van duurzame landbouw
Ontvangsten:

Toelichting
Vaststellen subsidies bodemsanering 2002–2004
In het verslagjaar is besloten de bodemsaneringbudgetten 2002–2004
mede vast te stellen op basis van verantwoordingsinformatie van de
bevoegde overheden. Daarbij is tevens een contra onderzoek betrokken,
waarin de prestatieverantwoordingen van de bevoegde gezagen opnieuw
zijn beoordeeld. De onderzoekers hebben veelal bij de onderzochte saneringslocaties aanzienlijke afwijkingen geconstateerd. Ook hebben zij
aangegeven dat de (her)beoordeling om diverse redenen omgeven is met
een bepaalde mate van onzekerheid. Derhalve achtten de onderzoekers
een bandbreedte van 20% tot 25% acceptabel. VROM heeft de afwijkingsmarge van 20% overgenomen en toegepast bij de geconstateerde afwijkingen tussen de uitkomsten van het contra onderzoek en de gehele
prestatieverantwoording van het bevoegde gezag. Vervolgens is de beslisboom c.q. het sanctietraject toegepast die eerder aan de budgethouders is

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

52

B. Beleidsverslag: Beleidsartikel 4

gecommuniceerd. In de meeste gevallen heeft dit geleid tot aanvullende
prestatieverplichtingen voor de volgende periode.
Verplichtingen
De onderuitputting bij de verplichtingen ter hoogte van € 53,3 mln ten
opzichte van de oorspronkelijk vastgestelde begroting kan worden
verklaard door:
De belangrijkste oorzaak van de onderuitputting betreft het geringe
beroep dat op de garantieregeling bodemsaneringskredieten Midden en
Klein Bedrijf is gedaan (€ 65 mln)
Voor het verbeteren van de milieukwaliteit van de bodem is onder andere
ten behoeve van de uitvoering van de Toekomstagenda van het Milieu het
budget verhoogd met in totaal € 8,1 mln. Als gevolg van verschuivingen
in realisatie van FES projecten 2007 verhaal bodemsanering en vertragingen in de uitvoering 2008 is per saldo een extra bedrag aan verplichtingen gerealiseerd van € 7,3 mln. Voor het bevorderen van gebiedsspecifieke milieumaatregelen in het landelijk gebied is voor luchtwassers
een extra bedrag aan verplichtingen gerealiseerd van € 1,3 mln. Door
vertragingen in 2008 is daarna een verlaging opgetreden van € 2,4 mln.
Voor het bevorderen van duurzame landbouw is onder andere een extra
bedrag aan verplichtingen gerealiseerd van € 2,7 mln. Voor het bevorderen van de milieukwaliteit via ruimtelijke maatregelen is een extra
bedrag beschikbaar gekomen van € 8,7 mln door verschuivingen binnen
de VROM organisatiestructuur.
Voor de uitvoering van projecten uit de Toekomstagenda Milieu en
verschuivingen naar artikel 5, 6 en 7 is het verplichtingenbudget voor
verbeteren milieukwaliteit van het water verlaagd met € 10,9 mln. Door
diverse overige verschuivingen binnen de organisatiestructuur binnen
VROM is per saldo nogmaals de realisatie verlaagd met € 0,6 mln. Voor
de jaarlijkse bijdrage aan onderzoekswerkzaamheden van het RIVM is een
bedrag van € 3,1 mln overgeboekt naar artikel 7.
Uitgaven
De onderuitputting bij de uitgaven ter hoogte van € 10,1 mln ten opzichte
van de oorspronkelijk vastgestelde begroting kan worden verklaard door:
Voor het verbeteren van de milieukwaliteit van de bodem is onder andere
ten behoeve van de uitvoering van de Toekomstagenda van het Milieu het
budget verhoogd met € 2,7 mln. De uitvoering verliep echter trager dan
vooraf gepland, waardoor de realisatie € 1,4 mln lager uitviel. Voor het
bevorderen van gebiedsspecifieke milieumaatregelen in het landelijk
gebied is een extra bedrag aan uitgaven gerealiseerd van € 1,3 mln. Voor
het bevorderen van duurzame landbouw is onder andere voor luchtwassers een extra bedrag aan uitgaven gerealiseerd van € 2,7 mln. Daarnaast
is door vertragingen in 2008 de realisatie verlaagd met € 6,3 mln. Voor het
bevorderen van de milieukwaliteit via ruimtelijke maatregelen is een extra
bedrag beschikbaar gekomen van € 8,7 mln door verschuivingen binnen
de VROM organisatiestructuur.
Als gevolg van verschuivingen in realisatie van FES projecten 2007
verhaal bodemsanering en vertragingen in de uitvoering 2008 is per saldo
de uitgavenrealisatie verlaagd met € 2,3 mln. Voor de uitvoering van
projecten uit de Toekomstagenda Milieu en verschuivingen naar artikel 5,
6 en 7 is de uitgavenrealisatie voor verbeteren milieukwaliteit van het
water verlaagd met € 10,9 mln. Door diverse overige verschuivingen
binnen de organisatiestructuur binnen VROM is per saldo nogmaals de
realisatie verlaagd met € 0,9 mln. De realisatie viel € 1,4 hoger uit door
een niet voorziene schadevergoeding van € 1,4 mln.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

53

B. Beleidsverslag: Beleidsartikel 4

Ontvangsten
Het achterblijven van de ontvangsten met € 7,0 mln kan worden verklaard
door:
De ontvangsten voor FES projecten bodemsanering zijn verhoogd door
doorschuiven uit projecten 2007 met € 7,2 mln en verlaagd door vertragingen van projecten in 2008 met € 11,5 mln. Per saldo resulteert dit in
een verlaging van de ontvangsten met € 4,3 mln.
Slotwet
(Bedragen x € 1 000)
Artikel 4. Verbeteren milieukwaliteit van water en bodem
Stand 2e suppletore begroting 2008
Mutaties Slotwet 2008
Stand Slotwet 2008 (realisatie)

Verplichtingen

Uitgaven

Ontvangsten

119 879
– 69 300
50 579

170 134
– 8 915
161 219

19 452
– 3 280
16 172

Toelichting:
Verplichtingen
+ Er is een gering beroep gedaan op de garantieregeling bodemsaneringskredieten MKB (– € 65 mln).
+ Een overboeking naar artikel 7 ten behoeve van de jaarlijkse bijdrage
aan de onderzoekswerkzaamheden van het RIVM (– € 3,1 mln).
+ Niet bestede FES middelen ten behoeve van de subsidie voor luchtwassers die worden doorgeschoven naar 2009 (– € 2,4 mln).
Uitgaven
De lagere uitgaven worden vooral veroorzaakt door:
+ Hogere uitvoeringskosten bodemsanering (€ 1,8 mln).
+ De uitvoering van de toekomst agenda Milieu, onderwerp Water, liep
langzamer dan ingeschat (– € 1,4 mln).
+ Het toekennen van budgettair niet voorziene schadevergoedingen
(€ 1,4 mln).
+ Niet bestede FES middelen ten behoeve van de subsidie voor luchtwassers die worden doorgeschoven naar 2009 (– € 6,3 mln).
+ Betalingen in het kader van SMOM (Subsidieregeling maatschappelijke
organisaties en milieu) die uiteindelijk op artikel 7 zijn verantwoord
(€ 4,3 mln).
Op dit artikel zijn de volgende incidentele subsidies verstrekt:
Toetsingscommissie Inkoop Duurzaam Hout (5050081095)
Aan de Stichting Milieukeur (SMK) te Den Haag wordt voor het jaar 2009
een subsidie toegekend van € 351 494,10 voor de uitvoering van de werkzaamheden verband houdend met de uitvoering van het Werkplan
Toetsingscommissie Inkoop Hout 2009.
Europees Ecolabel 2009 (5050081110)
Aan de Stichting Milieukeur (SMK) te Den Haag wordt voor het jaar 2009
een subsidie toegekend van € 243 820,– voor de uitvoering van de werkzaamheden verband houdend met de uitvoering van het Werkplan Europees Ecolabel 2009.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

54

B. Beleidsverslag: Beleidsartikel 4

Ontwikkeling Proefprojecten Ecobalans (5050071093)
Aan CREM B.V. te Amsterdam is een aanvullende subsidie toegekend ten
bedrage van € 5 000,– voor de uitvoering en afronding van het werkplan
Ontwikkeling Proefprojecten Ecobalans in 2009.
Project gemeenteambassadeurs Water
Aan de VNG te Den Haag is een subsidie toegekend ten bedrage van
€ 305 235,– voor de uitvoering van het project gemeenteambassadeurs
Water in 2009.
Project Investing in biodiversity and ecosystem services – making it work
Aan Nyenrode Business Universiteit B.V. te Breukelen is een subsidie
toegekend ten bedrage van € 115 192,– voor de uitvoering van het project
Investing in biodiversity and ecosystem services – making it work.
Project vernieuwing website Samenwerkenaanwater.nl
Aan de VEWIN te Rijswijk is een subsidie toegekend ten bedrage van
€ 14 125,– voor de uitvoering van het project samenwerkenaanwater.nl in
2009.
European Learning Network on Functional Agro Biodiversity
Aan ECNE te Tilburg is een subsidie toegekend ten bedrage van
€ 238 511,70 voor de uitvoering van het project European Learning
Network on Functional Agro Biodiversity
Aan Syntens te Nieuwegein, een stichting van het ministerie van Economische Zaken, is een subsidie van € 634 000 verstrekt voor het pilotproject duurzame innovatie milieu, energie en economie dat is gericht op het
MKB. Deze subsidie is in de 2e Suppletore Begrotingswet 2008 abusievelijk vermeld bij artikel 7. Het juiste artikel is artikel 4.
4.2 Overzicht afgeronde onderzoeken
Type

1
2

3

Onderwerp

Algemeen
Doel of
Operationeel Doel

Start

Afgerond

Vindplaats

Effectenonderzoek Verbeteren milieukwaliteit
ex post
water: onderdeel Waterketen
Verbeteren milieukwaliteit
water: onderdeel Watersystemen (normen)
Overig evaluatie- Resultaten van uitgevoerde
onderzoek
bodemsaneringen 2007

OD 4.2.3.

2008

2011

1

OD 4.2.3.

2008

2009

2

OD 4.2.2.

2007

2008

3

De tussentijdse evaluatie waterketenbeleid start in 2009.
Voor het onderdeel watersystemen (normen) geldt dat het onderzoek is uitgevoerd. De resultaten zijn opgenomen in de amvb doelstellingen die
op 10 oktober door het kabinet is goedgekeurd en aan de Tweede Kamer is gezonden. Voor het onderdeel watersystemen (maatregelenprogramma’s) geldt dat het onderzoek nog niet is gestart.
Het evaluatieonderzoek bodemsanering is in mei 2009 aangeboden aan de Tweede Kamer en zal gelijktijdig met dit jaarverslag worden behandeld in een Algemeen Overleg.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

55

B. Beleidsverslag: Beleidsartikel 5

Artikel 5. Verbeteren milieukwaliteit in de bebouwde leefomgeving
5.1. Tabel budgettaire gevolgen van beleid
Artikel 5. Verbeteren milieukwaliteit in de bebouwde leefomgeving
(x € 1 000)
Realisatie
2004

Realisatie
2005

Realisatie
2006

Realisatie
2007

Realisatie
2008

Vastgestelde
begroting
2008

Verschil
2008

Verplichtingen:

45 996

32 335

74 974

281 807

104 302

93 378

10 924

Uitgaven:

42 656

42 797

78 531

258 638

106 100

171 504

– 65 404

Programma:
Verbeteren van de lokale luchtkwaliteit:
Verbeteren van de lokale luchtkwaliteit

42 656

42 797

78 531

258 638

106 100

171 504

– 65 404

0

0

0

169

1 305

40 000

– 38 695

0

0

0

169

1 305

40 000

– 38 695

Verminderen van geluidhinder:
Verminderen van geluidhinder

36 765
36 765

34 447
34 447

32 190
32 190

43 502
43 502

24 406
24 406

27 110
27 110

– 2 704
– 2 704

0

0

1 561

154 761

75 026

100 100

– 25 074

0

0

1 561

154 761

75 026

100 100

– 25 074

5 891

8 350

44 780

60 206

5 363

4 294

1 069

5 891
0

8 350
0

44 780
0

60 206
0

3 031
2 332

4 294
0

– 1 263
2 332

2 667

3 797

40 015

197 938

77 098

140 100

– 63 002

Bevorderen van duurzame mobiliteit:
Bevorderen van duurzame mobiliteit
Geïntegreerd milieubeleid voor
andere overheden:
Integratie via ruimtelijke maatregelen
Integratie via milieu maatregelen
Ontvangsten:

Toelichting:
Verplichtingen
De overschrijding bij de verplichtingen ter hoogte van € 10,9 mln ten
opzichte van de oorspronkelijk vastgestelde begroting kan worden
verklaard door:
Het verplichtingenbudget voor het instrument verbeteren van de lokale
luchtkwaliteit is verhoogd met € 146,0 mln omdat de toekenningen pas
worden gedaan nadat de subsidieregeling is gepubliceerd, welke publicatie in 2008 heeft plaatsgevonden. Daarna is vanwege een zorgvuldige
beoordeling van de aanvragen de toekenning van de volgende tranche
Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit (NSL) besloten deze
door te schuiven van 2008 naar 2009, waardoor de realisatie € 146,0 mln
lager uitvalt.
Op hetzelfde instrument wordt € 4,3 mln aan verplichtingen naar voren
gehaald als gevolg van de verlenging van het contract met Bureau Sanering Verkeerslawaai. De verplichtingenrealisatie op het instrument bevorderen duurzame mobiliteit is per saldo verhoogd met € 3,8 mln. Dit is het
saldo van een verlaging vanwege een kasschuif met 2007 vanwege de
overschrijding van het FES project luchtkwaliteit verkeer (roetfilters) en
een verhoging van het budget 2008 voor roetfilters op zware voertuigen.
Daarna is door vertragingen in de uitvoering 2008 van FES-projecten met

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

56

B. Beleidsverslag: Beleidsartikel 5

betrekking tot verkeersmaatregelen een lagere realisatie opgetreden van
€ 3,0 mln.
Door diverse mutaties is de verplichtingenrealisatie op het instrument
geïntegreerd milieubeleid voor andere overheden verlaagd met € 1,7 mln.
Door organisatorische verschuivingen binnen de VROM organisatie is het
een bedrag van € 2,0 mln overgeheveld van het instrument «Integratie via
milieumaatregelen» naar het instrument «Integratie via ruimtelijke maatregelen». Per saldo heeft dit geen effect op de verplichtingenrealisatie op
dit artikel.
Uitgaven
De onderuitputting bij de uitgaven ter hoogte van € 65,4 mln ten opzichte
van de oorspronkelijk vastgestelde begroting kan worden verklaard door:
De belangrijkste twee oorzaken van de lagere realisatie van uitgaven
betreft het besluit om de toekenning van de volgende tranche voor NSL
door te schuiven naar 2009 (– € 39,6 mln) en vertraging in de realisatie
van FES-projecten met betrekking tot verbetering van de luchtkwaliteit
(– € 35,0 mln).
Naast deze twee oorzaken is het budget verhoogd met € 9,8 mln. Dit is
een saldo van een kasschuif door versnelling in 2007 en een tussentijdse
verhoging budget roetfilters zware voertuigen en enkele kleinere mutaties.
Ontvangsten
De lager dan geraamde ontvangsten ter hoogte van € 63,0 mln ten
opzichte van de oorspronkelijk vastgestelde begroting kan worden
verklaard door:
Zie toelichting bij de uitgaven.
Slotwet
(Bedragen x € 1 000)
Artikel 5. Verbeteren milieukwaliteit in de bebouwde leefomgeving
Stand 2e suppletore begroting 2008
Mutaties Slotwet 2008
Stand Slotwet 2008 (realisatie)

Verplichtingen

Uitgaven

Ontvangsten

252 241
– 147 939
104 302

181 362
– 75 262
106 100

152 425
– 75 327
77 098

Toelichting:
De onderuitputting op verplichtingen en uitgaven zijn vooral ontstaan
door het nog niet toekennen van de derde tranche NSL-subsidies aan
andere overheden (Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit).
Deze budgetten worden doorgeschoven naar 2009. Daarnaast wordt een
gedeelte van de onderuitputting veroorzaakt door een later dan voorziene
start van regelingen met betrekking tot verkeersmaatregelen en luchtkwaliteit. Dit betreft eveneens FES-middelen die worden doorgeschoven
naar 2009.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

57

B. Beleidsverslag: Beleidsartikel 5

5.2. Overzicht afgeronde onderzoeken
Type

Onderwerp

Effectenonderzoek Evaluatie energielabel
ex post
personenauto’s
Evaluatie verplichtstelling
biobrandstoffen
Stimulering aanschaf roetfilters
Overig evaluatie- Monitoring uitgevoerde
onderzoek
NSL-plannen 2007
Evaluatie meerjarenprogramma PIEK
Beleidsdoelstellingen geluid
1

2
3
4

Algemeen
Doel of
Operationeel Doel

Start

Afgerond

Vindplaats

OD 5.2.3.

2007

2008

OD 5.2.3.

2008

2008

Kamerstukken II, 2007–2008,
30 800, nr. 60
Kamerstukken II, 2007–2008,
31 209, nr. 40

OD 5.2.3.

2008

2009

1

OD 5.2.1.

2007

2008

2

OD 5.2.2.

2008

2008

3

OD 5.2.2.

2007

2008

4

Het subsidieprogramma voor affabriek roetfilters op taxi’s en bestelwagens is geëvalueerd. De resultaten zijn opgenomen in de Eindrapportage
VROM van september 2008.
Regionale Plannen (RSL), als onderdeel van het NSL zijn getoetst, op basis waarvan subsidiebijdragen worden vastgesteld.
De evaluatie meerjarenprogramma PIEK is nog niet uitgevoerd.
Het onderzoek naar de beleidsdoelstellingen geluid is nog niet uitgevoerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

58

B. Beleidsverslag: Beleidsartikel 6

Artikel 6. Verminderen van risico’s van stoffen, afval, straling en
GGO’s
6.1 Tabel budgettaire gevolgen van beleid
Artikel 6. Verminderen van risico’s van stoffen, afval, straling en GGO’s
(x € 1 000)
Realisatie
2004

Realisatie
2005

Realisatie
2006

Realisatie
2007

Realisatie
2008

Vastgestelde
begroting
2008

Verschil
2008

Verplichtingen:

95 219

54 995

42 072

22 756

88 770

135 597

– 46 827

Uitgaven:

82 385

28 806

38 998

27 129

92 087

146 624

– 54 537

Programma:
Veilig gebruik van chemische stoffen:
Veilig gebruik van chemische
stoffen

82 385
4 171

28 806
2 770

38 998
14 970

27 129
4 113

92 087
9 586

146 624
7 582

– 54 537
2004

4 171

2 770

14 970

4 113

9 586

7 582

2004

64 763

23 543

21 011

18 715

75 397

128 428

– 53 031

64 763

23 543

21 011

18 715

75 397

128 428

– 53 031

814
814

1 541
1 541

2 537
2 537

2 737
2 737

4 251
4 251

5 954
5 954

– 1 703
– 1 703

12 637

952

480

1 564

2 853

4 660

– 1 807

12 637

952

480

1 564

2 853

4 660

– 1 807

2 502

0

1 347

1 950

3 718

2 400

1 318

Reductie van milieubelasting door
afvalstoffen:
Reductie van milieubelasting door
afvalstoffen
Bescherming tegen straling:
Bescherming tegen straling
Verantwoorde toepassing van ggo’s:
Verantwoorde toepassing van
ggo’s
Ontvangsten:

Toelichting:
Verplichtingen
De lagere realisatie van de verplichtingen ter hoogte van € 46,8 mln ten
opzichte van de oorspronkelijk vastgestelde begroting kan worden
verklaard door:
De belangrijkste oorzaak van de onderuitputting betreft de vertraging in
de oprichting van de stichting die het afvalstoffenfonds gaat beheren,
waardoor de realisatie € 51,8 mln lager uitvalt.
Het beschikbare budget voor het instrument veilig gebruik van chemische
stoffen is verhoogd door een overheveling van € 2,0 mln vanuit artikel 4
voor de uitvoering van de Toekomstagenda milieu. In december is nog
een opdracht verstrekt aan Dienst Landelijk Gebied (DLG) voor PBA Sanas
3 (sanering asbestwegen 3e fase) voor een bedrag van € 8,9 mln, waardoor de realisatie hoger uitviel. Ook het uitbesteden van de uitvoering met
betrekking tot het afvalstoffenbeleid en de introductie van nieuwe
systemen daarvoor heeft tot een hogere verplichtingenrealisatie geleid
(€ 8,4 mln).
Het verplichtingenbudget voor 2008 is verlaagd met € 6,3 mln op het
instrument reductie van milieubelasting door afvalstoffen ter dekking van
een voor een in 2007 aangegane verplichting voor 2008 bij SenterNovem.
Daarnaast is er een overboeking naar artikel 7 plaatsgevonden in verband

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

59

B. Beleidsverslag: Beleidsartikel 6

met de jaarlijkse bijdrage aan de uitvoeringskosten bij SenterNovem
(– € 8,6 mln).
Uitgaven
De onderuitputting bij de uitgaven ter hoogte van € 54,5 mln ten opzichte
van de oorspronkelijk vastgestelde begroting kan worden verklaard door:
De belangrijkste oorzaak van de onderuitputting betreft de vertraging in
de oprichting van de stichting die het afvalstoffenfonds gaat beheren,
waardoor de realisatie € 51,8 mln lager uitvalt.
Het beschikbare budget voor het instrument veilig gebruik van chemische
stoffen is verhoogd door een overheveling van € 2,0 mln vanuit artikel 4
voor de uitvoering van de Toekomstagenda milieu en met € 3,1 mln door
het doorschuiven van budgetten voor asbestsanering als gevolg van
vertragingen in de uitvoering in 2007. Ook het uitbesteden van de uitvoering met betrekking tot het afvalstoffenbeleid en de introductie van
nieuwe systemen daarvoor heeft tot een hogere verplichtingenrealisatie
geleid (€ 7 mln).
Het budget is met € 1,7 mln verlaagd door een interne overboeking naar
artikel 7 ter dekking van de jaarlijkse onderzoeksopdracht aan het RIVM.
De uitgaven zijn € 1,8 mln lager uitgevallen doordat het budget voor
Cogem nog niet is overgeboekt naar de coördinerend opdrachtgever voor
RIVM. Een vertraging in de uitgaven met betrekking tot de tweede fase
sanering asbestwegen heeft geleid tot een lagere realisatie van € 1,8 mln.
De uitvoeringskosten met betrekking tot het stralingsbeleid zorgden voor
een lagere realisatie van € 1,9 mln.
Slotwet
(Bedragen x € 1 000)
Artikel 6. Verminderen van risico’s van stoffen, afval, straling en GGO’s
Stand 2e suppletore begroting 2008
Mutaties Slotwet 2008
Stand Slotwet 2008 (realisatie)

Verplichtingen

Uitgaven

Ontvangsten

78 386
10 384
88 770

87 169
4 918
92 087

2 765
953
3 718

Toelichting:
Verplichtingen
De belangrijkste verschillen zijn:
+ Een overboeking naar artikel 7 in verband met de reguliere bijdrage
aan het RIVM (– € 1,9 mln).
+ Meer uitvoeringskosten bij het chemische stoffenbeleid (€ 1,8 mln).
+ Het uitvoeringscontract met DLG (Dienst Landelijk Gebied) ten
behoeve van de uitvoering van de 3e fase asbestwegensanering moest
sneller dan verwacht worden toegekend. Dit zal in 2009 en latere jaren
worden gecompenseerd (€ 8,9 mln).
+ Een verhoging van verplichtingen die voortvloeien uit de afspraken
met betrekking tot het zwerfafvalbeleid (€ 1,7 mln).
+ Een overboeking naar artikel 7 in verband met de jaarlijkse bijdrage
aan de uitvoeringskosten bij SenterNovem (– € 8,6 mln).
+ Het uitbesteden van de uitvoering met betrekking tot het afvalstoffenbeleid en de introductie van nieuwe systemen daarvoor heeft tot meer
kosten geleid (€ 8,4 mln).
+ Uitvoeringskosten van het stralingsbeleid (€ 1,6 mln).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

60

B. Beleidsverslag: Beleidsartikel 6

+ Een overboeking van € 2,5 mln naar artikel 7 voor de jaarlijkse
bijdrage aan de inspanningen van SenterNovem met betrekking tot
uitvoering van het risicobeleid.
Uitgaven
Dit betreft overwegend:
+ Vertraging van de uitgaven met betrekking tot de 2e fase asbestwegen
(– € 1,8 mln).
+ Het uitbesteden van de uitvoering met betrekking tot het afvalstoffenbeleid en de introductie van nieuwe systemen daarvoor heeft tot meer
kosten geleid (€ 7 mln).
+ De uitvoeringskosten met betrekking tot het stralingsbeleid zijn lager
begroot (€ 1,9 mln).
6.2 Reductie van milieubelasting door afvalstoffen
Doelstelling 2008
De doelstelling van het afvalbeleid is om afvalstoffen zodanig te beheren
dat het milieu zo min mogelijk belast wordt. Dit door het voorkomen dat
afval ontstaat en het afval dat ontstaat lekvrij te beheren. Het afvalbeleid
draagt bij aan de volgende speerpunten van het VROM-beleid: een
gezonde en veilige samenleving, voorkomen van klimaatverandering,
kwaliteit van de leefomgeving en duurzaam consumeren en produceren.
Doelbereiking 2008
De jaarlijkse productie aan afval in Nederland (exclusief verontreinigde
grond, baggerspecie en mest) is vanaf 1985 gestegen van 47 miljoen ton
(Mton) naar 63 Mton in 2000, om vervolgens te dalen naar 60 Mton in
2006. Tussen 1985 en 2006 is dit een stijging van zo’n 27%. Deze toename
blijft achter bij de ontwikkeling van het Bruto Binnenlands Product (BBP),
dat in dezelfde periode met zo’n 73% is gestegen.
De cijfers tonen aan dat er tot 2000 sprake is van een relatieve ontkoppeling tussen het totale afvalaanbod in Nederland en de economische groei,
want het afvalaanbod is minder snel gegroeid dan het BBP. Vanaf 2000 is
zelfs sprake van een absolute ontkoppeling, gezien de toename van het
BBP en de afname van het afvalaanbod.
Tussen 1985 en 2006 heeft binnen het afvalbeheer een duidelijke verschuiving plaatsgevonden van verwijdering naar nuttige toepassing, wat geresulteerd heeft in een stijging van het aandeel nuttige toepassing van 50%
naar 83%. Het percentage storten, de minst gewenste wijze van afvalbeheer, is in die periode gedaald van bijna 35% naar ongeveer 4%.
Realisatie instrumenten
In 2008 is het Afvalfonds ten behoeve van de producentenverantwoordelijkheid verpakkingsafval nog niet opgericht. Wel is de adviesprocedure bij
de Algemene Rekenkamer afgerond en goedkeuring van de Ministerraad
verkregen. In december 2008 zijn de stukken voor het voornemen tot doen
oprichten van de stichting naar beide Kamers van de Staten-Generaal
gezonden (Kamerstukken II, 2008–2009, 31 802, nr. 1). Conform de Voorhangprocedure hebben beide Kamers 30 dagen de tijd om te reageren op de
toegezonden stukken.
Omdat de stichting in 2008 niet is opgericht, kon niet het gehele bedrag
van € 115 mln. worden gestort in het Afvalfonds. Vooruitlopend op de
oprichting van de stichting (begin 2009) zijn subsidies verstrekt aan de
betrokken partners (VNG € 27,7 mln, de stichting Nedvang € 23,8 mln en
de stichting Nederland Schoon € 9,8 mln) bij de uitvoering van de Raamovereenkomst inzake de aanpak van verpakkingen en van zwerfafval om

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

61

B. Beleidsverslag: Beleidsartikel 6

betalingen conform de Raamovereenkomst te doen (in totaal een bedrag
van € 61,3 mln).
Realisatie prestaties/meetbare gegevens
Vernieuwen landelijk afvalbeleid:
vaststellen van LAP II (2008–2018)

Gerealiseerd
Het ontwerp LAP 2009–2021 is gereed, wordt in december 2008 voor inspraak ter inzage
gelegd. Vaststelling nieuwe LAP in voorjaar 2009.

Beleidsontwikkeling ten aanzien van
preventie en nuttige toepassing afval:
onder andere met betrekking tot het
instrument producentenverantwoordelijkheid, ketenbeleid (integraal
productenbeleid), energie uit afval,
biomassa en zwerfafval

Gerealiseerd
Het ontwerp LAP bevat het nieuwe beleidskader voor totale afvalbeheer. In het ontwerp LAP
is onder meer een hoofdstuk Ketengericht afvalbeleid opgenomen. Verder zijn 83 sectorplannen opgesteld, onder meer voor organisch afval en zwerfafval. In ontwerp LAP wordt ook
ingegaan op preventiebeleid en energie uit afval (meer warmte afzet bij afvalverbranding).
Instrument producentenverantwoordelijkheid wordt behandeld in de hoofdstukken
«Uitgangspunten» en «Ketengericht afvalbeleid».

Beleidsontwikkeling ten aanzien van
afvalverwijdering wat betreft storten
en verbranden

Gerealiseerd
Het ontwerp LAP 2009–2021 bevat beleidskader voor storten en verbranden.
Onder meer: in 2009 beziet VROM de bijzondere verantwoordelijkheid voor de stortsector,
capaciteitsregulering voor storten blijft in stand, nieuw beleid voor bergen van afval in de
diepe ondergrond, streven naar meer warmteafzet bij afvalverbranding en geen extra sturing
op het gebied van afvalverbranding.

Wijzigen en uitvoeren regelgeving
afvalbeleid, daarbij ook de ervaringen
op het gebied van handhaving onder
andere implementeren EU-richtlijnen
en opstellen algemene regels voor
afvalverwerking

Gerealiseerd
Zo is de tweede tranche van de tweede fase van het Activiteitenbesluit (algemene regels)
gestart. Hierin wordt een aantal afvalactiviteiten meegenomen.
Nieuw besluit batterijen en accu’s is in 2008 in werking getreden.
Wijziging hoofdstuk Afvalstoffen van de Wet milieubeheer is afgerond (betreft onder meer
inzameling gft-afval en afstemming met diervoeder wetgeving).
Ontwerp LAP 2009–2021 geeft aan in 2009 te gaan bezien of/hoe deregulering voor nuttige
toepassing kan plaatsvinden.

Voorbereiden en ontwikkelen van
internationaal beleid, onder andere
voorbereiden EU-afvalstrategie, kaderrichtlijn en EU-richtlijnen, gelijkwaardig speelveld in Europa

Gerealiseerd
Nieuwe Kaderrichtlijn afvalstoffen is door milieuraad vastgesteld en op 19-11-2008 gepubliceerd. Lidstaten moeten de richtlijn binnen 2 jaar hebben geïmplementeerd.
Herziening van de Richtlijn elektr(on)ische apparatuur (WEEE) en de regeling gevaarlijke
stoffen in apparaten (ROHS) is gestart.

Uitwerken Toekomstagenda Milieu en
Toekomstig Afvalbeleid met betrekking tot afvalbeleid

Gerealiseerd
Betreffende documenten hebben neerslag gekregen in ontwerp LAP 2009–2021 (onder meer
via hoofdstuk Ketengericht afvalbeleid) en het programma «Schoon en zuinig».

Aansturen uitvoeringsorganisaties op
het gebied van afvalbeheer

Gerealiseerd
Continue activiteit. Loopt.

Aanscherping bestaande energieefficiencynormen voor huishoudelijke
apparaten, rekening houdend met
EU-richtlijn Ecodesign.

Gerealiseerd
In het kader van de Richtlijn Ecodesign zijn in 2008 eisen vastgesteld voor de volgende
producten: huishoudelijke verlichting (oa uitfasering gloeilamp in 2012), straat- en kantoorverlichting, externe voedingen (batterij-opladers) standby-verbruik en set-top boxen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

62

B. Beleidsverslag: Beleidsartikel 6

6.3 Overzicht afgeronde onderzoeken

1

2
3

Type

Onderwerp

Algemeen
Doel of
Operationeel Doel

Start

Afgerond

Vindplaats

Beleidsdoorlichting
Overig evaluatieonderzoek

Doorlichting Stoffen, Afvalstoffen, Straling en GGO’s
Landelijk Afvalbeheerplan II
(LAP II)
Jaarlijkse monitoring LAP II
Straling in de woningen
(standstill woning)

AD 6.1.

2008

2008

1

OD 6.2.2.

2007

2008

2

OD 6.2.2.
OD 6.2.3.

2008
2004

2008
2015

3

De beleidsdoorlichting voor het operationele doel Afvalstoffen zal medio 2009 naar de Tweede Kamer worden gezonden (na inwerkingtreding
van het LAP II). Voor de onderdelen stoffen, straling en GGO’s zal geen beleidsdoorlichting plaatsvinden.
Het ontwerp LAP II is aan de Tweede Kamer toegezonden (Kamerstukken II, 2008–2009, 30 872, nr. 11).
De jaarlijkse monitoring LAP is aan de Tweede Kamer toegezonden (Kamerstukken II, 2008–2009, 30 872, nr. 2, 27 664, nr. 30 en 27 664, nr. 41).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

63

B. Beleidsverslag: Beleidsartikel 7

Artikel 7. Versterken van het (inter)nationale milieubeleid
7.1 Tabel budgettaire gevolgen van beleid
Artikel 7. Versterken van het (inter)nationale milieubeleid
(x € 1 000)
Realisatie
2004

Realisatie
2005

Realisatie
2006

Realisatie
2007

Realisatie
2008

Vastgestelde
begroting
2008

Verschil
2008

Verplichtingen:

96 486

75 473

153 709

87 752

104 072

44 807

59 265

Uitgaven:

96 744

101 528

88 853

103 171

108 536

78 463

30 073

Programma:
Strategieontwikkeling en adequaat
generiek instrumentarium:
Adequaat generiek via ruimtelijke
maatregelen
Adequaat generiek milieuinstrumentarium
Adequaat generiek instrumentarium

96 744

101 528

88 853

103 171

108 536

78 463

30 073

83 010

90 353

77 731

91 747

97 444

65 525

31 919

0

0

0

0

3 540

0

3 540

83 010

90 353

77 731

91 747

91 105

65 525

25 580

0

0

0

0

2 799

0

2 799

Internationaal milieubeleid:
Internationaal milieubeleid (HGISdeel)
Internationaal milieubeleid (niet
HGIS-deel)

5 718

4 780

5 375

5 201

5 620

5 662

– 42

5 718

4 780

4 643

3 802

4 481

3 813

668

732

1 399

1 139

1 849

– 710

Gecoördineerd milieubeleid voor
industrie en MKB:
Gecoördineerd milieubeleid voor
industrie en MKB
Ontvangsten:

0

8 016

6 395

5 747

6 223

5 472

7 276

– 1 804

8 016

6 395

5 747

6 223

5 472

7 276

– 1 804

8 428

5 517

7 039

6 341

7 978

2000

5 978

Toelichting:
Verplichtingen
De hogere realisatie van de verplichtingen van € 59,3 mln ten opzichte
van de oorspronkelijk vastgestelde begroting kan worden verklaard door:
In de eerste en tweede suppletore begroting 2008 is het verplichtingenbudget voor in totaal met € 4,9 mln verhoogd. Voor een toelichting wordt
verwezen naar deze begrotingen.
Naast de ophoging uit de eerste en tweede suppletore begroting kan de
overschrijding van de stand ontwerpbegroting worden verklaard door
bijdragen die vanuit diverse artikelen zijn ontvangen als bijdrage aan de
uitvoeringskosten van SenterNovem (€ 29,7 mln). Daarnaast door
bijdragen van andere VROM-artikelen ten behoeve van het onderzoeksprogramma van het RIVM (€ 9,6 mln). Tevens is op dit artikel een bedrag
gerealiseerd van € 8,1 mln voor de SMOM toekenning. Doordat er een
toename is in het aantal adviesaanvragen van de Commissie MER is de
verplichtingen realisatie gestegen met € 1,3 mln.
Uitgaven
De overschrijding bij de uitgaven ter hoogte van € 30,1 mln ten opzichte
van de oorspronkelijk vastgestelde begroting kan worden verklaard door:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

64

B. Beleidsverslag: Beleidsartikel 7

In de eerste en tweede suppletore begroting 2008 is het uitgavenbudget
voor in totaal met € 27 mln opgehoogd. Voor een toelichting wordt
verwezen naar deze begrotingen. Naast deze ophoging is de uitgavenrealisatie gedaald door vertraging in de uitgaven voor de Commissie MER
van € 2,9 mln en gestegen door betalingen in het kader van de SMOMregeling met circa € 4 mln.
Ontvangsten
Op het instrument ontvangsten FES is een extra ontvangst opgenomen
van € 5,3 ml voor het doorschuiven uit 2007 van realisatie op het project
ProMT. Samen met kleinere mutaties is zijn de ontvangsten hierdoor € 5,9
mln hoger uitgevallen.
Slotwet
(Bedragen x € 1 000)
Artikel 7. Versterken van het (inter)nationale milieubeleid
Stand 2e suppletore begroting 2008
Mutaties Slotwet 2008
Stand Slotwet 2008 (realisatie)

Verplichtingen

Uitgaven

Ontvangsten

49 692
54 380
104 072

105 510
3 026
108 536

7 652
326
7 978

Toelichting:
Verplichtingen
De belangrijkste verschillen zijn:
+ Een groot aantal overboekingen vanuit andere artikelen ten behoeve
van de werkzaamheden van SenterNovem (uitvoering van beleid) voor
29,7 mln en RIVM (onderzoek) voor € 9,6 mln.
+ Verplichtingen in het Kader van de SMOM-regeling (circa 8 mln).
+ Toename van adviesaanvragen Commissie MER (€ 1,3 mln).
Uitgaven
De belangrijkste verschillen zijn:
+ Vertraging uitgaven Commissie MER (– € 2,9 mln)
+ Betalingen in het kader van de SMOM-regeling (circa € 4 mln).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

65

B. Beleidsverslag: Beleidsartikel 7

7.2 Overzicht afgeronde onderzoeken
Type

Onderwerp

Algemeen
Doel of
Operationeel Doel

Start

Afgerond

Programma Slimmere
regels, betere uitvoering,
minder lasten: fundamentele
doorlichting van de regelgeving van tenminste twee
regelgevingsdomeinen
(domeinen worden rond
september 2007 vastgesteld)
Effectenonderzoek Tweejaarlijkse monitoring
ex post
(2007–2008) voortgang
duurzaam inkopen
Overig evaluatie- Systematiek duurzaam
onderzoek
geproduceerd hout
Evaluatie organisatorische
inbedding duurzaamheidscriteria voor duurzaam
inkopen
Structuele evaluatie Milieuwetgeving (STEM). Het
jaarprogramma hiervoor
wordt jaarlijks vastgesteld

OD 7.2.1.

2008

2009

OD 7.2.3.

2008

2009

OD 7.2.3.

2006

2008

OD 7.2.3.

2008

2009

OD 7.2.1.

doorlopend

Beleidsdoorlichting

Vindplaats

Kamerstukken II, 2007–2008,
30 196, nr. 35.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

66

B. Beleidsverslag: Beleidsartikel 8

Artikel 8. Vergroten van de externe veiligheid
8.1 Tabel budgettaire gevolgen van beleid
Artikel 8. Vergroten van de externe veiligheid
(x € 1 000)
Realisatie
2004

Realisatie
2005

Realisatie
2006

Realisatie
2007

Realisatie
2008

Vastgestelde
begroting
2008

Verschil
2008

Verplichtingen:

24 765

6 282

140 383

24 430

55 429

24 066

31 363

Uitgaven:

48 987

19 833

44 248

44 679

25 460

48 859

– 23 399

Programma:
Bepalen van de aanvaardbaarheid
van risicovolle situaties:
Bepalen van de aanvaardbaarheid
van risicovolle situaties

48 987

19 833

44 248

44 679

25 460

48 859

– 23 399

2 162

383

910

671

1 201

1 307

– 106

2 162

383

910

671

1 201

1 307

– 106

44 463

16 966

16 296

22 679

2 963

7 239

– 4 276

44 463

16 966

16 296

22 679

2 963

7 239

– 4 276

2 162

383

21 536

20 482

16 645

25 200

– 8 555

2 162

383

21 536

20 482

16 645

25 200

– 8 555

200
0

2 101
0

5 506
0

847
0

4 651
3 200

15 113
10 000

– 10 462
– 6 800

171
0
29

200
0
1 901

223
93
5 190

669
178
0

843
55
553

5 113
0
0

– 4 270
55
553

25 320

0

1 370

6

3 244

10 000

– 6 756

Oplossen van niet-aanvaardbare
risicovolle situaties:
Oplossen van niet-aanvaardbare
risicovolle situaties
Preventie tegen nieuwe risicovolle
situaties:
Preventie tegen nieuwe risicovolle
situaties
Milieu en veiligheidsaspecten in
ruimtelijke planvorming betrekken:
FES Kennis voor Klimaat
Overige instrumenten en milieu en
veiligheid
Onderzoek externe veiligheid
Schadeclaims
Ontvangsten:

Toelichting:
Verplichtingen
De hogere realisatie van de verplichtingen van € 31,4 mln ten opzichte
van de oorspronkelijk vastgestelde begroting kan als volgt worden
verklaard door:
In 2008 is voor € 46 mln subsidie toegezegd voor het kennisprogramma
Kennis voor Klimaat. In 2008 is een klein deel tot betaling gekomen. De
overige betalingen worden voorzien in de resterende looptijd van het
programma (2009–2012). Op het instrument Oplossen van niet-aanvaardbare risicovolle situaties is het verplichtingenbudget verhoogd vanwege
het bijstellen van de eerder geraamde kasverwachting voor het FES-project Sanering van LPG-stations. De budgetten voor dit project zijn van
2007 naar 2008 overgeheveld (€ 5,0 mln). Aangezien het beschikbare
bedrag niet in die omvang benodigd was voor het saneren van LPG-stations, is het budget van € 5,0 mln teruggeboekt naar het BIRK instrument
op artikel 2. Het budget op dit instrument is verlaagd met € 2,0 mln voor
een bijdrage aan VROM-brede inspanningen op het gebied van veiligheid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

67

B. Beleidsverslag: Beleidsartikel 8

Daarnaast was nog sprake van diverse kleinere mutaties van € 1,5 mln.
Per saldo is het budget hierdoor gedaald met € 3,5 mln.
Voor het instrument FES Kennis voor Klimaat zijn in 2008 de voorbereidingskosten en niet-staatssteungevoelige onderdelen van het programma
Kennis voor Klimaat gesubsidieerd. In afwachting van de uitkomst van de
staatssteuntoets kan het volledige bedrag van € 10,0 mln voor 2008 niet
toegekend worden aan de stichting Kennis voor Klimaat. Het resterende
bedrag (€ 6,6 mln) wordt doorgeschoven naar 2009. Voor het instrument
Overige instrumenten milieu en veiligheid is en deel van de voorschotten
voor de eerste fase van het project Natuurlijke Klimaatbuffers, waarvoor
de Kamer bij de begrotingsvoorbereiding 2007 bij amendement € 5,0 mln
beschikbaar heeft gesteld, vertraging opgetreden. Hierdoor is € 4,0 mln
nodig in 2009 in plaats van in 2008. Per saldo is het budget hierdoor
gedaald met € 10,6 mln.
De kosten voor de sanering van LPG-stations zijn € 1,3 mln lager uitgevallen dan geraamd. Bij de programmafinanciering externe veiligheid zijn
dit jaar niet alle toekenningen gerealiseerd, waardoor de verplichtingenrealisatie € 0,9 mln lager is uitgevallen.
Uitgaven
De onderuitputting bij de uitgaven ter hoogte van € 23,4 mln ten opzichte
van de oorspronkelijk vastgestelde begroting kan worden verklaard door:
Voor de toelichting wordt verwezen naar de toelichtingen bij de verplichtingenrealisatie. Afwijkingen zijn er bij de uitgaven voor de sanering van
LPG-stations die zijn € 0,9 mln lager uitgevallen dan geraamd. Bij de
programmafinanciering externe veiligheid zijn dit jaar niet alle toekenningen gerealiseerd, waardoor de uitgavenrealisatie € 3,2 mln lager is
uitgevallen. Daarnaast is sprake van € 1,2 lager uitgaven aan Klimaatbuffers dan gepland.
Ontvangsten
De lagere realisatie van de ontvangsten van € 6,8 mln ten opzichte van de
oorspronkelijk vastgestelde begroting kan worden verklaard door: Zie
toelichting verplichtingen over FES project sanering LPG-stations en FES
kennis voor Klimaat.
Slotwet
(Bedragen x € 1 000)
Artikel 8. Vergroten van de externe veiligheid
Stand 2e suppletore begroting 2008
Mutaties Slotwet 2008
Stand Slotwet 2008 (realisatie)

Verplichtingen

Uitgaven

Ontvangsten

12 046
43 383
55 429

31 527
– 6 067
25 460

3 376
– 132
3 244

Toelichting:
Verplichtingen
De belangrijkste verschillen zijn:
+ Lagere kosten bij de sanering LPG-stations (– € 1,3 mln);
+ Bij de programmafinanciering externe veiligheid zijn dit jaar niet alle
toekenningen gerealiseerd (– € 0,9 mln);
+ In 2008 is voor € 50 mln subsidie toegezegd voor het kennisprogramma Kennis voor Klimaat. In 2008 is een klein deel tot betaling

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

68

B. Beleidsverslag: Beleidsartikel 8

gekomen. De overige betalingen worden voorzien in de resterende
looptijd van het programma (2009–2012).
Uitgaven
De belangrijkste verschillen zijn:
+ Lagere kosten bij de sanering LPG-stations (– € 0,9 mln).
+ Bij de programmafinanciering externe veiligheid zijn dit jaar niet alle
toekenningen gerealiseerd (– € 3,2 mln).
+ Een vertraging bij klimaatbuffers (– 1,2 mln).
8.2 Overzicht afgeronde onderzoeken

1

Type

Onderwerp

Algemeen
Doel of
Operationeel Doel

Start

Afgerond

Vindplaats

Effecten onderzoek ex post
Overig evaluatieonderzoek:

Monitor Nota Ruimte, 1e
vervolgmeting
Evaluatie doorwerking ruimtelijk beleid

OD 8.2.4.

2007

2008

www.monitornotaruimte.nl

2008

1

OD 8.2.4.

Dit onderzoek is doorgeschoven naar 2009–2010.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

69

B. Beleidsverslag: Beleidsartikel 9

Artikel 9. Handhaving en toezicht
9.1 Tabel budgettaire gevolgen van beleid
Artikel 9. Handhaving en toezicht
(x € 1 000)
Realisatie
2004

Realisatie
2005

Realisatie
2006

Realisatie
2007

Realisatie
2008

Vastgestelde
begroting
2008

Verschil
2008

Verplichtingen:

65 131

58 502

61 044

60 961

62 172

62 491

– 319

Uitgaven:

65 300

60 827

57 479

61 693

63 183

62 459

724

Programma:
Bevorderen naleving wetgeving voor
Wonen, Wijken en Integratie:
Bevorderen naleving wetgeving
voor Wonen, Wijken en Integratie

18 183

19 121

17 801

20 441

21 394

20 878

516

6 636

7 540

9 410

11 719

1 177

731

446

6 636

7 540

9 410

11 719

1 177

731

446

3 963

3 103

1 296

1 066

10 131

8 517

1 614

3 963

3 103

1 296

1 066

10 131

8 517

1 614

2 370

2 570

909

1 578

1 556

2 683

– 1 127

2 370

2 570

909

1 578

1 556

2 683

– 1 127

4 576
4 576

5 210
5 210

5 774
5 774

5 388
5 388

7 059
7 059

7 768
7 768

– 709
– 709

638
638

698
698

412
412

690
690

1 471
1 471

1 179
1 179

292
292

47 117

41 706

39 678

41 252

41 789

41 581

208

715

2 686

2 214

1 739

1 881

882

999

Bevorderen naleving wetgeving voor
Milieu en Ruimte:
Bevorderen naleving wetgeving
voor Milieu en Ruimte
Bevorderen samenwerking methodiek en strategie:
Bevorderen samenwerking methodiek en strategie
Crisismanagement organiseren:
Crisismanagement organiseren
Opsporen en bestrijden van fraude:
Opsporen en bestrijden van fraude
Apparaat art 9 (IG)
Ontvangsten:

Toelichting:
Verplichtingen
Het verplichtingenbudget op het instrument bevorderen naleving wetgeving voor Milieu en Ruimte is met € 2,0 mln verhoogd door een bijdrage
van het DG Milieu aan VROM-brede inspanningen op het gebied van
veiligheid. Van het instrument Bevorderen samenwerking methodiek en
strategie is een bedrag van € 1,2 mln overgeheveld naar apparaat op
artikel 91. Dit betreft de kosten van inhuur externen die gerealiseerd zijn
bij de Gemeenschappelijke Dienst van VROM en voor rekening zijn van de
VROM-Inspectie.
Uitgaven
De VROM-Inspectie heeft het beschikbare uitgavenbudget per saldo met
€ 0,7 mln. overschreden. Het merendeel van de budgetmutaties op zowel
het programma- als het apparaatbudget zijn reeds door middel van
suppletore wetten toegelicht en verwerkt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

70

B. Beleidsverslag: Beleidsartikel 9

Ontvangsten
Bij de ontvangsten is circa € 1,0 mln meer gerealiseerd dan geraamd
doordat de leges van twee kalenderjaren in 2008 zijn ontvangen.
Slotwet
(Bedragen x € 1 000)
Artikel 9. Handhaving en toezicht
Stand 2e suppletore begroting 2008
Mutaties Slotwet 2008
Stand Slotwet 2008 (realisatie)

Verplichtingen

Uitgaven

Ontvangsten

63 059
– 887
62 172

63 281
– 98
63 183

882
999
1 881

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

71

B. Beleidsverslag: Niet-beleidsartikel 91

NIET-BELEIDSARTIKELEN
Artikel 91. Algemeen
Tabel 91.1. Budgettaire gevolgen van beleid
Artikel 91. Algemeen
(x € 1 000)
Realisatie
2004

Realisatie
2005

Realisatie
2006

Realisatie
2007

Realisatie
2008

Vastgestelde
begroting
2008

Verschil
2008

Verplichtingen:

460 487

366 069

377 320

392 357

408 977

293 640

115 337

Uitgaven:

327 097

339 861

363 330

373 558

383 868

311 941

71 927

Programma:
Communicatie-instrumenten
Stichting Advisering Bestuursrechtspraak (StaB)
Overige vastgoedinformatievoorziening
Onderzoek DGM
Ruimtelijk Planbureau
Programma/onderzoek Milieu en
Natuur Planbureau (MNP)
Programma/onderzoek Gemeenschappelijk Ontwikkelingsbedrijf
(GOB)

14 534
6 494

16 382
5 513

15 508
6 612

23 943
7 577

30 398
7 475

34 120
7 431

– 3 722
44

4 917

5 145

4 782

5 063

5 117

5 017

100

1 140
43
1 940

4 370
0
1 354

2 966
0
1 148

8 390
0
1 192

13 276
0
1 098

16 223
0
1 279

– 2 947
0
– 181

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

1 721

3 432

4 170

– 738

Apparaat:
Beleidsartikelen XI
Apparaat artikel 1 (DGR)
Apparaat artikel 2 (DGR)
Apparaat artikel 3 (DGM)
Apparaat artikel 4 (DGM)
Apparaat artikel 5 (DGM)
Apparaat artikel 6 (DGM)
Apparaat artikel 7 (DGM)
Apparaat artikel 7 Internationale
Zaken (IZ)
Apparaat artikel 8 (DGR)
Apparaat artikel 8 (DGM)

312 562
47 258
6 388
6 743
5 906
4 873
5 844
5 940
8 276

323 479
42 956
4 408
6 237
4 733
5 054
4 886
5 254
9 186

347 822
42 937
8 375
2 332
4 523
4 697
4 368
5 134
5 025

349 615
44 810
9 758
1 060
5 054
4 653
4 604
5 262
5 432

353 470
47 482
10 239
3 229
6 527
6 226
1 141
6 499
1 315

277 821
46 010
8 849
2 905
4 556
4 804
4 766
5 421
5 275

75 649
1 472
1 390
324
1 971
1 422
– 3 625
1 078
– 3 960

0
793
2 495

0
831
2 367

4 783
675
3 025

5 242
591
3 154

6 000
5 308
998

5 945
798
2 691

55
4 510
– 1 693

Beleidsartkelen XVIII
Apparaat artikel 1 (DGWWI)
Apparaat artikel 2 (DGWWI)
Apparaat artikel 3 (DGWWI)
Uitvoering huursubsidie
Apparaat artikel 4 (DGWWI)
Apparaat artikel 5 (DGWWI)

71 242
0
10 318
17 748
40 200
0
2 976

71 650
0
11 031
16 828
41 936
0
1 855

47 762
0
8 295
13 973
21 315
0
4 179

45 024
0
9 127
13 507
14 219
3 642
4 529

45 852
4 160
5 155
18 294
3 887
9 519
4 837

39 575
1 495
9 932
18 112
2 300
5 745
1 991

6 277
2 665
– 4 777
182
1 587
3 774
2 846

64 290
0
11 344
5 515
7 710
88

44 766
0
6 739
12 897
4 462
1 116

63 866
0
2 852
6 572
2 358
0

67 876
257
5 472
5 336
2 112
0

43 443
302
877
1 009
1 509
0

62 210
0
0
3 826
2 103
0

– 18 767
302
877
– 2 817
– 594
0

35 415

14 334

14 325

14 834

0

19 436

– 19 436

4 218

5 218

5 563

5 579

4 881

5 486

– 605

Departementsleiding, control,
expertdiensten en overige staf:
Apparaat projecten VROM
Apparaat DGWWI
Apparaat DGR
Apparaat DGM
Apparaat Inspectie
Apparaat departementsleiding,
control en overig staf
Apparaat Ruimtelijk Planbureau
(RPB)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

72

B. Beleidsverslag: Niet-beleidsartikel 91

Artikel 91. Algemeen
(x € 1 000)
Realisatie
2004

Realisatie
2005

Realisatie
2006

Realisatie
2007

Realisatie
2008

Vastgestelde
begroting
2008

Verschil
2008

0

0

32 196

34 286

34 865

31 359

3 506

Raden:
VROM-Raad
Raad voor Ruimtelijk, Milieu- en
Natuuronderzoek (RMNO)
Waddenadviesraad (WAR)
Kenniscentrum Aanbesteding
bouw (KCAB)
Nederlandse Emissie Autoriteit
(NEA)
Adviesraad Gevaarlijke Stoffen
(AGS)
Technische Commissie Bodembescherming (TCB)
Gemeenschappelijk OntwikkelingsBedrijf (GOB)

5 196
1 910

9 527
1 905

6 661
1 835

7 491
2 077

6 797
1 672

6 631
2 118

166
– 446

1 784
492

1 471
712

1 390
605

1 532
592

1 209
646

531
628

678
18

0

161

0

0

0

0

0

0

4 394

0

0

0

0

0

1 010

884

1 014

1 082

980

0

980

0

0

619

574

644

636

8

0

0

1 198

1 634

1 646

2 718

– 1 072

Postactieven:
Postactieven DGWWI
Postactieven DGR
Postactieven DGM
Postactieven Inspectie
Postactieven RPB
Postactieven GD/CSt

5 655
2 397
335
1 286
0
40
1 597

7 396
2 263
613
1 214
0
31
3 275

10 038
2 456
577
1 577
1 548
64
3 816

10 032
2 317
584
1 543
1 594
76
3 918

9 770
0
0
0
0
0
9 770

10 531
3 034
389
1 311
1 546
63
4 188

– 761
– 3 034
– 389
– 1 311
– 1 546
– 63
5 582

118 921

147 184

176 558

174 382

200 126

118 735

81 391

91 615
27 306

121 569
25 615

151 497
25 061

149 051
25 331

175 242
24 884

93 587
25 148

81 655
– 264

0
0

0
0

0
0

0
0

0

– 5 871
– 5 871

5 871
5 871

77 995

72 824

57 798

47 748

198 345

42 638

155 707

Apparaat Milieu en Natuur Planbureau (MNP)

Gemeenschappelijke voorzieningen:
Gemeenschappelijke voorzieningen
Huurbijdrage aan RGD
Taakstellingen:
Rijksbrede taakstelling apparaat
Ontvangsten:

Toelichting:
Verplichtingen
De hogere verplichtingenrealisatie van € 115,3 mln kan voor € 35,2 mln
worden verklaard door mutaties uit de eerste en tweede suppletore begroting 2008. Voor een nadere toelichting wordt verwezen naar deze suppletore begrotingen.
Daarnaast zijn de belangrijkste verschillen te verklaren door:
In het kader van de verlenging van het contract met Getronics Pink
Roccade (GPR), heeft GPR in het najaar van 2008 een «Offer you can’t
refuse» afgegeven voor de periode 2009/2010. Aangezien GPR bij het
opstellen van haar offerte ook weer afhankelijk was van andere leveranciers die op hun beurt aantrekkelijke aanbieding met een deadline
aanboden (bijvoorbeeld: Xerox bood printers aan met korting, maar dan
moest GPR wel voor bepaalde datum reageren) heeft de afdeling
I-Services snel gereageerd. De Bestuursraad (BR) van VROM is in oktober
ingelicht en heeft toen ook besloten op de aanbieding in te gaan. Hierdoor
is de verplichtingenrealisatie met circa € 40 mln gestegen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

73

B. Beleidsverslag: Niet-beleidsartikel 91

Naar voren halen van verplichtingenbudget uit 2009 in verband met het
aangaan van een verplichting aan het Kadaster. De betalingen vinden
plaats vanaf 2009. Het Kadaster heeft al vanaf 1 januari 2009 kosten
gemaakt voor de basisregistratie Topografie. Voor het verstrekken van een
voorschot moest verplichtingenbudget naar voren worden gehaald
(€ 15,5 mln).
Een doorbelasting van inhuur uitzendkrachten via Flexchange. Deze
uitzendkrachten werden ingehuurd via de voormalige Gemeenschappelijke Dienst en worden aan het eind van het jaar in rekening gebracht bij
de betreffende Dienst (€ 7 mln).
Een herschikking van middelen van WWI naar de portefeuille pSG in
verband met de overkomst van medewerkers als gevolg van de herschikking vooruitlopend op de reorganisatie (€ 1,3 mln).
Een onderuitputting als gevolg van doorbelasting van uitgaven aan Diensten, een juiste artikel belasting en vertragingen met betrekking tot de aan
te gane verplichtingen als gevolg van de herschikking en conversie vooruitlopend op de reorganisatie (– € 15 mln).
Een lagere realisatie bij GOB (Gemeenschappelijk Ontwikkelingsbedrijf)
van – € 2,7 mln.
Minder medewerkers hebben gebruik gemaakt van bestaande regelingen
voor postactieven dan verwacht. De middelen zijn derhalve overgeheveld
naar het apparaatartikel ter dekking van uitgaven extra uitgaven als
gevolg van de herschikking en conversie (– € 1,5 mln).
Uitgaven
De hogere uitgavenrealisatie van € 71,9 mln kan voor € 45,3 mln worden
verklaard door mutaties uit de eerste en tweede suppletore begroting
2008. Voor een nadere toelichting wordt verwezen naar deze suppletore
begrotingen.
Daarnaast zijn de belangrijkste verschillende te verklaren door:
Een doorbelasting van inhuur uitzendkrachten via Flexchange. Deze
uitzendkrachten werden ingehuurd via de voormalige Gemeenschappelijke Dienst en worden aan het eind van het jaar in rekening gebracht bij
de betreffende Dienst (€ 7 mln).
Een herschikking van middelen van WWI naar de portefeuille pSG in
verband met de overkomst van medewerkers als gevolg van de herschikking vooruitlopend op de reorganisatie (€ 1,3 mln).
Een onderuitputting als gevolg van doorbelasting van uitgaven aan Diensten, een juiste artikel belasting en vertragingen met betrekking tot de aan
te gane verplichtingen als gevolg van de herschikking en conversie vooruitlopend op de reorganisatie (– € 2,3 mln).
Een lagere realisatie bij GOB (Gemeenschappelijk Ontwikkelingsbedrijf)
van – € 4,7 mln.
Minder medewerkers hebben gebruik gemaakt van bestaande regelingen
voor postactieven dan verwacht. De middelen zijn derhalve overgeheveld
naar het apparaatartikel ter dekking van uitgaven extra uitgaven als
gevolg van de herschikking en conversie (– € 1,5 mln).
Ontvangsten
De hogere realisatie van de ontvangsten van € 155,7 mln ten opzichte van
de oorspronkelijk vastgestelde begroting kan worden verklaard door:
Er is een extra ontvangst verkregen van het MNP ter hoogte van € 2,0
mln. Door vertragingen in de uitvoering van het BAG-project (Basisadministratie Adressen en Gebouwen) zijn de ontvangsten van het
Kadaster verlaagd met € 1,7 mln.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

74

B. Beleidsverslag: Niet-beleidsartikel 91

Door een technische vrijval van Rgd middelen is op de VROM begroting
een bedrag ontvangen van € 153,0 mln. Het planmatig onderhoud in het
rijkshuisvestingsstelsel wordt vanaf 1 januari 2008 via een omslagsystematiek gefinancierd. De voorziening Planmatig Onderhoud die tot die tijd op
de balans van de baten-lastendienst rijksgebouwendienst stond, is
derhalve per ultimo 2007 opgeheven. Een bedrag van € 153,0 mln uit de
vrijvallende voorziening wordt omgezet in een lening aan de Rijksgebouwendienst.
Het pakket van diensten dat de Rijksgebouwendienst (Rgd) afneemt van
de Gemeenschappelijke Dienst (GD) is duurder dan de beschikbare € 21
mln dat de Rgd beschikbaar heeft. Het inflatieresultaat van de Rgd ad
€ 6,9 mln wordt daarom ingezet als dekking van een deel van dit tekort.
Slotwet
(Bedragen x € 1 000)
Artikel 91. Algemeen
Stand 2e suppletore begroting 2008
Mutaties Slotwet 2008
Stand Slotwet 2008 (realisatie)

Verplichtingen

Uitgaven

Ontvangsten

328 869
80 108
408 977

357 209
26 659
383 868

201 920
– 3 575
198 345

Toelichting:
Verplichtingen
In het kader van de verlenging van het contract met GPR, heeft GPR in het
najaar van 2008 een «Offer you can’t refuse» afgegeven voor de periode
2009/2010. Aangezien GPR bij het opstellen van haar offerte ook weer
afhankelijk was van andere leveranciers die op hun beurt aantrekkelijke
aanbieding met een deadline aanboden (voorbeeld: Xerox bood printers
aan met korting, maar dan moest GPR wel voor bepaalde datum
reageren) heet de afdeling I-Services snel gereageerd. De BR is in oktober
ingelicht en heeft toen ook besloten op de aanbieding in te gaan. Hierdoor
is de verplichtingenrealisatie met circa € 40 mln gestegen.
Naar voren halen van verplichtingenbudget uit 2009 in verband met het
aangaan van een verplichting aan het Kadaster. De betalingen vinden
plaats vanaf 2009. Het Kadaster heeft al vanaf 1 januari 2009 kosten
gemaakt voor de basisregistratie Topografie. Voor het verstrekken van een
voorschot moest verplichtingenbudget naar voren worden gehaald
(€ 15,5 mln verplichtingen).
Een doorbelasting van inhuur uitzendkrachten via Flexchange. Deze
uitzendkrachten werden ingehuurd via de voormalige Gemeenschappelijke Dienst en worden aan het eind van het jaar in rekening gebracht bij
de betreffende Dienst (€ 7 mln).
Een herschikking van middelen van WWI naar de portefeuille pSG in
verband met de overkomst van medewerkers als gevolg van de herschikking vooruitlopend op de reorganisatie (€ 1,3 mln).
Een onderuitputting als gevolg van doorbelasting van uitgaven aan Diensten, een juiste artikel belasting en vertragingen met betrekking tot de aan
te gane verplichtingen als gevolg van de herschikking en conversie vooruitlopend op de reorganisatie (– € 15 mln).
Een lagere realisatie bij GOB (Gemeenschappelijk Ontwikkelingsbedrijf)
van – € 2,7 mln.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

75

B. Beleidsverslag: Niet-beleidsartikel 91

Minder medewerkers hebben gebruik gemaakt van bestaande regelingen
voor postactieven dan verwacht. De middelen zijn derhalve overgeheveld
naar het apparaatartikel ter dekking van uitgaven extra uitgaven als
gevolg van de herschikking en conversie (– € 1,5).
Uitgaven
Een doorbelasting van inhuur uitzendkrachten via Flexchange. Deze
uitzendkrachten werden ingehuurd via de voormalige Gemeenschappelijke Dienst en worden aan het eind van het jaar in rekening gebracht bij
de betreffende Dienst (€ 7 mln).
Een herschikking van middelen van WWI naar de portefeuille pSG in
verband met de overkomst van medewerkers als gevolg van de herschikking vooruitlopend op de reorganisatie (€ 1,3 mln).
Een onderuitputting als gevolg van doorbelasting van uitgaven aan Diensten, een juiste artikel belasting en vertragingen met betrekking tot de aan
te gane verplichtingen als gevolg van de herschikking en conversie vooruitlopend op de reorganisatie (– € 2,3 mln).
Een lagere realisatie bij GOB (Gemeenschappelijk Ontwikkelingsbedrijf)
van – € 4,7 mln.
Minder medewerkers hebben gebruik gemaakt van bestaande regelingen
voor postactieven dan verwacht. De middelen zijn derhalve overgeheveld
naar het apparaatartikel ter dekking van uitgaven extra uitgaven als
gevolg van de herschikking en conversie (– € 1,5 mln).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

76

B. Beleidsverslag: Niet-beleidsartikel 92

Artikel 92. Nominaal en onvoorzien
92.1. Tabel budgettaire gevolgen van beleid
Artikel 92. Nominaal en onvoorzien
(x € 1 000)
Realisatie
2004

Realisatie
2005

Realisatie
2006

Realisatie
2007

Realisatie
2008

Vastgestelde
begroting
2008

Verschil
2008

Verplichtingen:

0

0

0

0

0

802

– 802

Uitgaven:

0

0

0

0

0

802

– 802

Programma:
Loonbijstelling:
Loonbijstelling

0
0
0

0
0
0

0
0
0

0
0
0

0
0
0

802
0
0

– 802
0
0

Prijsbijstelling:
Prijsbijstelling

0
0

0
0

0
0

0
0

0
0

0
0

0
0

Onvoorzien:
Onvoorzien

0
0

0
0

0
0

0
0

0
0

2 142
2 142

– 2 142
– 2 142

Nog te verdelen:
Nog nader te verdelen taakstellingen

0

0

0

0

0

– 1 340

1 340

0

0

0

0

0

– 1 340

1 340

Toelichting:
Dit artikel is een administratief artikel hetgeen betekent dat er geen daadwerkelijke uitgaven ten laste van dit artikel worden gedaan.
Slotwet
(Bedragen x € 1 000)
Artikel 92. Nominaal en onvoorzien

Verplichtingen

Uitgaven

Ontvangsten

Stand 2e suppletore begroting 2008
Mutaties Slotwet 2008
Stand Slotwet 2008 (realisatie)

– 237
237
0

– 159
159
0

0
0
0

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

77

B. Beleidsverslag: Bedrijfsvoeringsparagraaf

BEDRIJFSVOERINGSPARAGRAAF
De Ministers van VROM en voor WWI verklaren hierbij als volgt:
In het begrotingsjaar 2008 heeft het managementcontrolsysteem van
VROM naar behoren gefunctioneerd. Dat betekent dat:
+ de uitkomsten van de financiële processen zodanig zijn dat binnen de
tolerantiegrenzen van wet- en regelgeving is gebleven, met uitzondering van
– de huurtoeslag waarover in begrotingshoofdstuk 18 (Rijksjaarverslag Wonen, Wijken en Integratie) in het onderdeel «rechtmatigheid» de hoofdlijnen uit de bedrijfsvoeringsparagraaf uit het Jaarverslag van het Ministerie van Financiën worden vermeld; en
– de uitgaven van het Waddenfonds;
+ de beleids- en financiële informatie in dit jaarverslag voldoet aan de
wettelijke rapportage-eisen;
+ sturing en beheersing heeft plaatsgevonden, afgeleid van begrotingsdoelstellingen;
+ risico-afwegingen bepalend zijn geweest voor beheersingsmaatregelen;
+ voortgangsbewaking van begrotingsrealisatie heeft plaatsgevonden
door portefeuillehouders van de Bestuursraad en gemandateerde
budgethouders;
+ toezicht op kwaliteitsborging van bedrijfsvoeringsprocessen heeft
plaatsgevonden onder meer via het Audit Committee.
Daarbij horen de volgende kanttekeningen:
+ Gedurende het jaar is de financiële informatievoorziening aan budgethouders beperkt tot de meest essentiële processen, zoals de begrotings- en verantwoordingsprocessen, door de veranderingen in verantwoordelijkheden en processen als gevolg van de reorganisatie en door
het besluit om slechts beperkt te investeren in het (verouderde) financiële systeem. Door middel van het verbeterplan financiële functie zal
verdere sturing worden gegeven aan wensen voor verbeteringen in de
kwaliteit van de financiële informatievoorziening.
+ De doelstelling om te komen tot een goede en tijdige jaarafsluiting
heeft in het verslagjaar hoge prioriteit gekregen. Er zijn in dit traject
goede verbeteringen bereikt vergeleken bij het vorige jaar. Toch blijven
er een aantal zaken over die ook in de afronding 2008 blijken nog
verbetering te behoeven. In structurele zin zal de vormgeving van de
financiële functie in 2009 verder worden ingevuld.
+ In 2009 wordt VROM geconfronteerd met de afronding van een hele
grote organisatorische verandering (Duidelijk VROM!) waarin ook de
financiële functie ingrijpend wordt gereorganiseerd. In structurele zin
zullen veel zaken de komende tijd verder vorm krijgen. Daartoe is een
ambitieus verbeterplan gemaakt, waarvan realisatie doorloopt in 2009.
Tevens doen zich nieuwe ontwikkelingen voor in het komende jaar die
wederom zwaar zullen ingrijpen op de financiële functie (zoals voorbereidingen treffen om een nieuw financieel systeem in een jaar na 2009
in gebruik te kunnen nemen).
Op deze wijze is gestructureerde aandacht besteed aan de bedrijfsprocessen van het ministerie van VROM. De relevante actoren binnen VROM
hebben gezorgd voor de checks & balances, zodat de bedrijfsprocessen
voldoende beheerst zijn uitgevoerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

78

B. Beleidsverslag: Bedrijfsvoeringsparagraaf

De begrotingen van VROM en WWI omvatten mede de baten- en lastendiensten Rijksgebouwendienst en Nederlandse Emissie-autoriteit en het
begrotingsfonds Waddenfonds.
Het Audit Committee van VROM (leden Bestuursraad, Rijksauditdienst,
directie Financiële en Economische Zaken en een extern lid) heeft de
bedrijfsvoeringsparagraaf (uitzonderingsrapportage) besproken in haar
overleg van 6 maart 2009 en adviseert akkoord te gaan met de uitspraak
dat het managementcontrolsysteem naar behoren heeft gefunctioneerd
voor de begrotingen van VROM en WWI. Dit betekent niet dat er geen
fouten/tekortkomingen kunnen optreden. Indien deze dienen te worden
opgenomen in de VROM/WWI-verantwoording volgens de rijksbegrotingsvoorschriften of criteria1 vastgesteld door het Audit Committee, worden
ze hieronder toegelicht, onderverdeeld naar de totstandkoming van de
beleidsinformatie, de rechtmatigheid van de begrotingsuitvoering, het
gevoerde financieel en materieel beheer en overige aspecten van de
bedrijfsvoering. Fouten/tekortkomingen in de totstandkoming van de
beleidsinformatie en rechtmatigheid betreffende de WWI begroting (inclusief Rijksgebouwendienst) zijn in begrotingshoofdstuk 18 van de WWI
programmaverantwoording opgenomen.
1. Totstandkoming beleidsinformatie
De focus op de beleidsprioriteiten in deze jaarverantwoording van VROM
is een gevolg van de deelname aan het experiment waardoor in principe
alleen de beleidsprioriteiten worden toegelicht. Twee operationele doelen
worden tevens beleidsmatig toegelicht: 3.2.1 Realisatie van de nationale
Kyoto-klimaatversplichtingen (2008–2012) en van de klimaat- en energiedoelen uit het Coalitieakkoord voor 2020 en 6.2.2 Reductie van milieubelasting door afvalstoffen (afvalstoffenfonds) vanwege het financiële
belang. De rapportagewijziging is erop gericht om de politieke discussie
meer op de hoofdlijnen (beleidsprioriteiten) te voeren. Voor de behandeling van het jaarverslag 2008 kunnen publicaties van het planbureau voor
de leefomgeving de politieke discussie ondersteunen, bijvoorbeeld de
publicaties: «effecten van de kredietcrisis op klimaat en energiebeleid»,
«tussenstand van een aantal onderdelen uit het werkprogramma schoon
en zuinig» en «Ruimte in cijfers 2008». De VROM Inspectie is de trekker
van het front office afval en geeft in haar jaarrapportage onder meer
inzicht in de naleving van de afvalregelgeving.
Voor de behandeling van het jaarverslag 2008 met de Kamer zorgt VROM
dat het vernieuwde indicatorrapport realisatie milieudoelstellingen
beschikbaar is. Deze zal voor de behandeling van het jaarverslag separaat
aan de Tweede Kamer worden aangeboden.
2. Rechtmatigheid

1
Financieel belang, belang voor de burger,
(kans op)tolerantie-overschrijding en rechtmatigheid (AR belangstelling) en imago/publicitair risico.

Waddenfonds
Over boekjaar 2008 is de rapporteringstolerantie 10% voor het totaal van
de uitgaven (€ 445 300) van de verantwoording als geheel van het
Waddenfonds overschreden. Door het fonds is tot 100% bevoorschot aan
een subsidieontvanger met een beroep op de regelgeving inzake het
schatkistbankieren. In de subsidieregelgeving van het Waddenfonds is
bepaald dat slechts tot een percentage van 80% bevoorschot mag
worden, waardoor 20% in strijd met deze regelgeving is bevoorschot en
daarmee een bedrag van €480 000 euro onrechtmatig is.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

79

B. Beleidsverslag: Bedrijfsvoeringsparagraaf

VROM
Onder rechtmatigheid wordt conform de rijksbegrotingsvoorschriften
verstaan comptabele rechtmatigheid. Dit houdt dit dat een financiële
transactie waarvan de uitkomst in het departementale jaarverslag dient te
worden verantwoord in overeenstemming is met de begrotingswetten en
met de in internationale regelgeving, Nederlandse wetten, algemene
maatregelen van bestuur en ministeriële regelingen opgenomen bepalingen die de uitkomst van die financiële transactie beïnvloeden.
In dit onderdeel wordt gerapporteerd als de overeengekomen tolerantiegrenzen voor zowel fouten als onzekerheden die betrekking hebben op, de
rechtmatigheid en de getrouwheid, uit de rijksbegrotingsvoorschriften,
voortkomend uit het experiment1 worden overschreden.
Nu er in 2008 een apart begrotingshoofdstuk 18 is voor de WWI verantwoording is de rapporteringstolerantie op begrotingshoofdstukniveau
kleiner geworden waardoor er eerder sprake kan zijn van een tolerantieoverschrijding op begrotingshoofdstukniveau.
Europese aanbestedingen
In 2008 is voor een bedrag groot circa € 0,7 miljoen ten onrechte niet
Europees aanbesteed. In 2009 zal bij afwijkingen van adviezen van de staf
verantwoording door de portefeuillehouder aan de Bestuursraad plaatsvinden.
3. Financieel en materieel beheer
Onderhoud subsidieregelgeving
De uitkomsten van het Rijksbrede subsidiekader zullen worden benut om
de regelgeving voor een aantal subsidieregelingen VROM-breed te harmoniseren. Daarnaast zullen interne procedures zodanig worden aangepast
dat er toereikende toetsing van subsidieverzoeken en documentatie
daarvan zal plaatsvinden. Tenslotte zullen procedures worden aangepast
waardoor fouten betreffende verplichtingen- en voorschottenadministratie
worden voorkomen.
Gevolgde werkwijze bij diverse beleidsterreinen
Afvalfonds:
Met betrekking tot de invoering van het Afvalfonds heeft overleg plaatsgevonden met alle relevante partijen vanuit de optiek dat 2008 geen verloren
jaar mocht en kon zijn. Daarom is besloten dat, zolang het fonds nog niet
formeel opgericht was – in volledige overeenstemming met de partijen
die het fonds zullen vormen en gaan beheren – VROM de benodigde
toekenningen zou verrichten. Alles conform de afgesproken procedures
van het fonds in oprichting. Deze aanpak is in de 2e suppletore begroting
2008 ook richting de Kamer expliciet verwoord en toegelicht. De minister
van VROM heeft de Tweede Kamer hierover geïnformeerd bij brief van
11 december 2008 (Kamerstukken II, 2008–2009, 31 820, nr. 1).

1
Brief van de minister van Financiën van
20 december 2007 aan de Tweede Kamer,
Kamerstukken II, 2007–2008, 31 031, nr. 19.

NSL:
VROM heeft besloten om de derde tranche subsidies in het kader van het
Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit niet in 2008, maar
begin 2009 toe te kennen. De reden hiervoor was dat een subsidieregeling
moest worden uitgewerkt, waardoor inmiddels een degelijke juridische
basis is gelegd voor toekomstige toekenningen. Vervolgens is extra tijd
benodigd geweest om de ingediende aanvragen op basis van die regeling
zorgvuldig te kunnen beoordelen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

80

B. Beleidsverslag: Bedrijfsvoeringsparagraaf

Vaststellen subsidies bodemsanering 2002–2004:
In het verslagjaar is besloten de bodemsaneringbudgetten 2002–2004
mede vast te stellen op basis van verantwoordingsinformatie van de
bevoegde overheden. Daarbij is tevens een contra onderzoek betrokken,
waarin de prestatieverantwoordingen van de bevoegde gezagen opnieuw
zijn beoordeeld. De onderzoekers hebben veelal bij de onderzochte saneringslocaties aanzienlijke afwijkingen geconstateerd. Ook hebben zij
aangegeven dat de (her)beoordeling om diverse redenen omgeven is met
een bepaalde mate van onzekerheid. Derhalve achtten de onderzoekers
een bandbreedte van 20% tot 25% acceptabel. VROM heeft de afwijkingsmarge van 20% overgenomen en toegepast bij de geconstateerde afwijkingen tussen de uitkomsten van het contra onderzoek en de gehele
prestatieverantwoording van het bevoegde gezag. Vervolgens is de beslisboom c.q. het sanctietraject toegepast die eerder aan de budgethouders is
gecommuniceerd. In de meeste gevallen heeft dit geleid tot aanvullende
prestatieverplichtingen voor de volgende periode.
Verbeterplan financiële functie & jaarverantwoording:
De Algemene Rekenkamer heeft, in het Rapport bij het Jaarverslag 2007,
VROM een ernstige onvolkomenheid voor de jaarafsluiting en een onvolkomenheid voor de financiële functie toegekend. Naar aanleiding hiervan
is het Verbeterplan financiële functie & jaarverantwoording opgesteld.
Doel van het verbeterplan is tweeledig: een, ten opzichte van de jaarverantwoording 2007, sterk verbeterd proces van totstandkoming van de
jaarverantwoording 2008 en het op orde brengen van de financiële functie
van VROM.
Verbeteren proces jaarverantwoording:
Om de ernstige onvolkomenheid bij de totstandkoming van de jaarverantwoording weg te werken is een onafhankelijke evaluatie uitgevoerd. Op
basis van de aanbevelingen uit deze evaluatie is een verbeterplan opgesteld voor het proces van de jaarverantwoording. De belangrijkste aanbevelingen waren:
+ het uitvoeren van een proefafsluiting;
+ goede werkafspraken maken met de uitvoeringsorganisatie voor het
tijdpad en de wijze waarop gegevens worden aangeleverd;
+ extra capaciteit inzetten op coördinatie van het proces;
+ nadrukkelijker inschakelen van IC gedurende het proces;
+ duidelijke scheiding aanbrengen tussen de rol van VROM en RAD in
het proces van de totstandkoming van de jaarverantwoording.
Aan al deze aanbevelingen is invulling gegeven. Het proces van de verbetering is bewaakt door een stuurgroep onder voorzitterschap van de SG.
De doorgevoerde verbeteringen hebben vooraf het risico beperkt dat de
jaarverantwoording niet tijdig gereed komt.
Verbetering financiële functie:
De Algemene Rekenkamer heeft, in het Rapport bij het Jaarverslag 2007
VROM, de financiële functie van VROM als een onvolkomenheid bestempeld. Deze onvolkomenheid was aanleiding voor de Algemene Rekenkamer om aan te bevelen om de interne controle te versterken en de naleving van interne procedures te verbeteren. In de bedrijfsvoeringsparagraaf 2007 werd al toegezegd dat de werking van de interne controle
mede in het kader van de organisatieontwikkeling van Duidelijk VROM op
een hoger plan zal worden gebracht. In reactie op de aanbevelingen van
de Algemene Rekenkamer is de noodzaak onderschreven om de bedrijfsvoering op een hoger niveau te brengen. In haar samenvatting in het
rapport bij het jaarverslag wijst de Algemene Rekenkamer erop dat de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

81

B. Beleidsverslag: Bedrijfsvoeringsparagraaf

reorganisatie kansen en aangrijpingspunten biedt om de onvolkomenheden aan te pakken, maar brengt ook risico’s met zich mee zoals het
beslag dat dergelijke processen doorgaans leggen op ieders tijd en
energie.
Resultaat van het Verbeterplan financiële functie & jaarverantwoording is
inmiddels:
Interne control: binnen de nieuwe directie Financieel Economische Zaken
wordt een aparte VROM-brede interne controle cluster ingericht, die
conform de opzet zoals uitgedacht in het programma verbetering financiële processen gaat functioneren. Dit cluster is al gestart met de werkzaamheden ten tijde van de proefafsluiting 2008 (in de periode oktober
2008 – december 2008) en voerde ook de noodzakelijke controles uit
tijdens de jaarafsluiting 2008.
Om de werkzaamheden van het nieuwe cluster voor 2009 te bepalen is er
een, op risico’s gebaseerd, interne controle plan opgesteld. Dit plan is
afgestemd binnen de VROM organisatie alsmede met de RAD.
Ten aanzien van het niet naleven van de interne procedures zijn en
worden eveneens diverse maatregelen getroffen. Enerzijds wordt er volop
gewerkt aan het voorbereiden van de invoering van de nieuwe financieel
administratieve procedures. Deze nieuwe procedures moeten zowel de
uniformiteit, de efficiency alsook de effectiviteit verbeteren. Anderzijds
loopt er een traject om het management en de medewerkers van VROM te
wijzen op het belang van de interne procedures en de noodzaak van naleving ervan. Tezamen moeten deze maatregelen er toe leiden dat de naleving van de interne procedures bij VROM sterk verbetert.
De verbetering van het financieel beheer van VROM zal met een nieuw
financieel systeem een extra impuls krijgen. Er loopt een onderzoek naar
de mogelijkheden voor samenwerking met een ander departement om
hun financieel systeem te delen.
4. Overige aspecten van bedrijfsvoering
ICT-beheer en informatiebeveiliging
Op 28 augustus 2007 heeft de Minister in een brief aan de Tweede Kamer
(Kamerstukken II, 2006–2007, 31 031 XI, nr. 12) toegezegd aan het einde
van 2008 het ICT-beheer en de informatiebeveiliging op orde te hebben.
Deze toezeggingen zijn op de hieronder beschreven wijze gestand gedaan.
Voor wat betreft het ICT-beheer is het proces van kwaliteitsbewaking bij
VROM ICT Beheer en de externe leverancier ingericht. Door de afdeling
ICT-Beheer is hier verder invulling aan gegeven door sturing op het proces
en op de kwaliteitseisen aan de TPM in te richten. De door de leverancier
afgegeven goedkeurende Third Party Mededeling (TPM) en het ISO
20000-1 certificaat van VROM ICT Beheer zijn hier het directe gevolg van.
De VROM ICT Beheer organisatie is als eerste overheidsorganisatie in
Nederland gecertificeerd op basis van de ISO 20000–1-normen voor ICT-serviceorganisaties.
Informatiebeveiliging is het proces van vaststellen van de vereiste
betrouwbaarheid van informatiesystemen in termen van vertrouwelijkheid, beschikbaarheid en integriteit alsmede het treffen, onderhouden en
controleren van een samenhangend pakket van bijbehorende maatregelen. Het afgelopen jaar zijn de nog resterende onderdelen van dat
proces ingericht, waarmee voldaan is aan de eisen van het VIR 2007 (Voorschrift Informatiebeveiliging Rijksdienst) en het VIR-Bijzondere Informatie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

82

B. Beleidsverslag: Bedrijfsvoeringsparagraaf

Over het jaar 2008 heeft het lijnmanagement expliciet verklaard in control
te zijn ten aanzien van informatiebeveiliging voor hun specifieke directie.
De conclusie is dat beide onderwerpen, ICT beheer en informatiebeveiliging, op orde zijn gebracht. Hierbij hoort de kanttekening dat ICT
beheer en informatiebeveiliging nooit «af» zijn. Het ministerie blijft dan
ook voortdurend via iteratieslagen, plateauplanning en een gestructureerde risicomanagementproces aan verbetering op deze onderwerpen
werken.
Integriteit
VROM beschouwt integriteit als een kernwaarde zodanig dat het
vertrouwen van de burger in het handelen van VROM centraal staat. Ten
behoeve van deze betrouwbaarheid heeft VROM kwetsbare handelingen/
functies in beeld gebracht, kent zij integriteit als een kerncompetentie van
VROMmers en hanteert zij sinds 2004 een risicoanalyse Integriteit als
onderdeel van de P&C-cyclus. Als er sprake is van een integriteitsvoorval
dient de medewerker de leidinggevende in beginsel te informeren tenzij
naar de mening van de medewerker aanleiding bestaat om hier van af te
wijken. Er kan voor worden gekozen om een beroep te doen op de vertrouwenspersoon integriteit die zowel een klankbord en adviesfunctie als
een meldpuntfunctie heeft. VROM kent voor de rechtsgelijkheid bij
plichtsverzuimgevallen de bevoegdheid bij één centraal punt. Daardoor is
consequentie en consistentie mogelijk in de behandeling van de gemelde
gevallen. Ook wordt nadrukkelijker dan voorheen in dergelijke gevallen
gerefereerd welk onderdeel van de VROM-gedragscode in het geding is.
Voor een betere registratie en begeleiding van leidinggevenden bij
meldingen integriteitvoorvallen kent VROM een centraal meldpunt en
registratie voor het ministerie uitgezonderd de RGD. In samenhang met
de ontvlechting en tegen de achtergrond van de verantwoordelijkheden
heeft de Rijksgebouwendienst verschillende eigen meldpunten ingericht
voor integriteitschendingen.
In 2007/2008 is ten behoeve van het versterken integer gedrag en het
bewust worden van mogelijke risico’s in het dagelijks werken door VROMmers een speciaal programma versterking integriteit VROM onder
aansturing van een Stuurgroep Integriteit VROM gestart. Hierbij ligt het
accent op het integreren van betrouwbaar handelen/zijn in het professioneel handelen. In 2008 is de aangegeven lijn doorgezet en een succesvolle
aanvang gemaakt met het meer transparant maken van betrouwbaar
handelen door cases op dit gebied via een «barometer» voor meningsvorming en discussie via het intranet aan te bieden. Ook hebben vertrouwenspersonen ongewenst gedrag voor het eerst een jaarverslag opgesteld welke is voorgelegd aan de BR. De verplichting tot het maken van
een jaarverslag geldt ook voor de vertrouwenspersonen integriteit binnen
VROM. Over het jaar 2007–2008 heeft de vertrouwenspersoon integriteit
van de Rijksgebouwendienst een jaarverslag gemaakt. VROM heeft eveneens actief geparticipeerd in de Rijksbreed gehouden integriteitsdag met
medewerking van het Bureau Integriteit Amsterdam voor een meerjarenaanpak van de verhoging van de kwaliteit van het integriteitzorgsysteem
rijksbreed en ministeriespecifiek.
In het verslagjaar is eveneens nadrukkelijk aansluiting gezocht met het
organisatie- en cultuurveranderingsprogramma Duidelijk VROM (DV!) om
betrouwbaar handelen onderdeel te laten zijn van de verschillende activiteiten en opleidingstrajecten gericht op de gewenste veranderingen.
VROM kent langzaam maar zeker een grotere eigen verantwoordelijkheid
toe aan de ambtenaar. In dat kader heeft VROM in het verslagjaar gelijk-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

83

B. Beleidsverslag: Bedrijfsvoeringsparagraaf

tijdig met de eerste introductie van een P&O-zelfbedieningsproces een
zelfstandig P&O-sanctiebeleid P&O-processen ontwikkeld, ingevoerd en
transparant gemaakt. Hierdoor weten de VROMmers in beginsel welk
risico wordt gelopen als zij zich aan bepaalde gebleken handelingen
schuldig maakt.
VROM heeft ter versterking van een eenduidige registratie in 2008 de
gestarte pilot omgeving van het Rijksregistratiesysteemintegriteit actief
voortgezet Ook is een handvat/instructie voor de leidinggevenden op het
intranet beschikbaar gesteld hoe zij met meldingen integriteitsvoorvallen
om moeten gaan.
In het verslagjaar 2008 zijn er 21 meldingen van inbreuken op de integriteit, waarvan 18 geconstateerde integriteitschendingen zijn. Van deze 18
geconstateerde integriteitschendingen hadden 12 betrekking op diefstal/
fraude. Deze gevallen worden beoordeeld om nader de opzet en de
werking van de administratieve organisatie te bezien. De genoemde
aantallen zullen ook in het sociaal jaarverslag 2008 worden gerapporteerd,
als onderdeel van een rijksbrede rapportage.
Op basis van de gemelde diefstal-/fraudegevallen is het risico dat de
departementale jaarrekening materieel afwijkt gering.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

84

293 640
802

Niet-beleidsartikelen
Algemeen
Nominaal en onvoorzien

312 743
311 941
802

146 624
78 463
48 859
62 459

171 504

93 378
135 597
44 807
24 066
62 491

94 189
171 362

194 104

46 226
90 368
103 892

989 381
21 817

1 302 124

uitgaven

11 224

Beleidsartikelen
Optimalisering van de ruimtelijke afweging
Gebiedsontwikkeling en realisatie Nationale
Ruimtelijke Hoofdstructuur
Beperken van klimaatverandering en grootschalige luchtverontreiniging
Verbeteren milieukwaliteit van water en bodem
Verbeteren milieukwaliteit in de bebouwde leefomgeving
Verminderen van risico’s van stoffen, afval,
straling en GGO’s
Versterken van het (inter)nationale milieubeleid
Vergroten van de externe veiligheid
Handhaving en toezicht

verplichtingen

42 638
42 638
0

2 400
2000
10 000
882

140 100

250
23 200

138 141

329 973
13 000

372 611

ontvangsten

Oorspronkelijk vastgestelde
begroting 2008

408 975
0

88 770
104 072
55 429
62 172

104 302

23 573
50 579

100 757

18 103

verplichtingen

383 868
383 868
0

92 087
108 536
25 460
63 183

106 100

59 633
161 219

196 556

832 208
19 434

1 216 076

uitgaven

198 345
198 345
0

3 718
7 978
3 244
1 881

77 098

927
16 172

136 649

258 239
10 572

456 584

ontvangsten

Realisatie 2008*

(2)

(3)=(2)-(1)

+ 115 335
– 802

– 46 827
+ 59 265
+ 31 363
– 319

+ 10 924

– 66 795
– 53 313

+ 54 531

+ 6 879

verplichtingen

+ 71 125
+ 71 927
– 802

– 54 537
+ 30 073
– 23 399
+ 724

– 65 404

– 34 556
– 10 143

+ 2 452

– 157 173
– 2 383

– 86 048

uitgaven

+ 155 707
+ 155 707
0

+ 1 318
+ 5 978
– 6 756
+ 999

– 63 002

+ 677
– 7 028

– 1 492

– 71 734
– 2 428

+ 83 973

ontvangsten

Verschil realisatie en oorspronkelijk
vastgestelde begroting 2008

* Door het per artikel afronden op duizendtallen van de realisaties wijkt het totaal aan gerealiseerde verplichtingen en uitgaven af van de bij de saldibalans vermelde realisaties.

91
92

07
08
09

06

04
05

03

01
02

Totaal

Omschrijving

(1)

De departementale verantwoordingsstaat 2008 van het Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (XI)
(x € 1 000)

De departementale verantwoordingsstaat 2008 van het Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (XI)

C. JAARREKENING

C. Jaarrekening: Saldibalans

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

85

C. Jaarrekening: Saldibalans

De departementale saldibalans 2008
De departementale saldibalans 2008 van het Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (XI) per
31 december 2008
(x € 1 000)
31-12-2008
1.

3.

6.

Uitgaven ten laste van de
begroting
– Begroting 2007
– Begroting 2008
Liquide middelen

Uitgaven buiten begrotingsverband
Subtotaal

8.

9.

Extra-comptabele vorderingen
Voorschotten

10a. Tegenrekening extracomptabele schulden
11a. Tegenrekening openstaande
verplichtingen
12a. Tegenrekening garantieverplichtingen
Totaal-generaal

31-12-2007

31-12-2008
2.

Ontvangsten ten gunste van de
begroting
– Begroting 2007
– Begroting 2008

456 584

4.

Rekening-courant RHB

750 576

850 928

5.

Rekening-courant fonds LUVO
(DGM)

2 336

2 319

Ontvangsten buiten
begrotingsverband

10 286

11 011

1 219 782

1 167 684

44 532

45 578

9a. Tegenrekening voorschotten

2 056 164

1 980 729

10. Extra-comptabele schulden

4 735

5 347

1 673 590

1 909 185

67

166

4 998 870

5 108 689

1 167 820
1 216 071
10

14

7.
3 701

– 150

1 219 782

1 167 684

44 532

45 578

2 056 164

1 980 729

4 735

5 347

1 673 590

1 909 185

67

166

4 998 870

5 108 689

31-12-2007

Subtotaal
8a. Tegenrekening extracomptabele vorderingen

303 426

11. Openstaande verplichtingen

12. Garantieverplichtingen

Totaal-generaal

Om een vergelijking tussen stand ultimo 2007 en 2008 mogelijk te maken
zijn uit de stand per 31 december 2007 de standen gehaald die betrekking
hebben op het begrotingshoofdstuk Wonen, Wijken en Integratie (XVIII).
Deze bedragen zijn vervolgens opgenomen in de stand per 31 december
2007 in de saldibalans 2008 van Begrotingshoofdstuk Wonen, Wijken en
Integratie (XVIII).
De toelichting op de saldibalans
Ad 1. Uitgaven ten laste van de begroting (€ 1 216 071)
Deze post bevat de nog niet met het ministerie van Financiën verrekende
begrotingsuitgaven. Verrekening van de begrotingsuitgaven 2008 vindt
plaats nadat de Slotwet door de Staten-Generaal is vastgesteld.
Ad 2. Ontvangsten ten gunste van de begroting (€ 456 584)
Deze post bevat de nog niet met het ministerie van Financiën verrekende
begrotingsontvangsten. Verrekening van de begrotingsontvangsten 2008
vindt plaats nadat de Slotwet door de Staten-Generaal is vastgesteld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

86

C. Jaarrekening: Saldibalans

Ad 4. Rekening-courant Rijks Hoofdboekhouding (R.H.B.)
(€ 750 576)
Onder deze balanspost is de rekening-courant van de R.H.B. opgenomen.
Het saldo per 31 december 2008 bedraagt volgens het saldobiljet van het
ministerie van Financiën van 17 februari 2009 € 750 575 874,70.
Ad 5. Rekening-courant Fonds Luchtverontreiniging LUVO (DGM)
(€ 2 336)
Onder deze balansrekening is de «schuld» (inclusief de rente over 2007)
van het Rijk aan het fonds LUVO opgenomen. Het jaarverslag en de bijbehorende jaarrekening 2008 van het fonds moeten nog worden goedgekeurd, waarna de rente over 2008 bij het Ministerie van Financiën kan
worden bijgeschreven.
Ad 6. Uitgaven buiten begrotingsverband (€ 3 701)
Onder de uitgaven buiten begrotingsverband zijn posten opgenomen, die
met derden moeten worden verrekend. Het bedrag is als volgt opgebouwd:
Opbouw van de uitgaven buiten begrotingsverband (x € 1 000)
A Te verrekenen met andere departementen
B Te verrekenen met lagere overheden/overige derden

1 205
2 496

Totaal

3 701

In het bedrag ad € 3 701 te verrekenen met de departementen/lagere
overheden/overige derden is geen bedrag opgenomen betreffende Europese geldstromen.
In het bedrag te verrekenen met lagere overheden/overige derden is een
bedrag begrepen van € 0,992 mln van de op een depositorekening
gestorte waarborgsommen voor afvaltransporten in het kader van de van
de EVOA-regeling (EG-Verordening Overbrenging Afvalstoffen) en het
Besluit detectie radioactief Besmet Schroot (BBS). Op grond van de EVOAregeling is een bedrijf dat afvalstoffen wil transporteren over de landsgrenzen heen, verplicht een deposito te storten of een bankgarantie af te
geven aan de bevoegde autoriteit (in casu VROM). Op grond van het BBS
moeten bedrijven die radioactief besmet schroot hebben, een financiële
zekerheid afgeven ten aanzien van de bestrijding van kosten van een
eventueel noodzakelijke verwijdering.
Ad 7. Ontvangsten buiten begrotingsverband (€ 10 286)
Onder de ontvangsten buiten begrotingsverband zijn de posten opgenomen, die aan derden moeten worden betaald. Het bedrag heeft betrekking op inhoudingen op het salaris, die aan derden dienen te worden
afgedragen, zoals onder andere loonheffing, pensioenpremies, WAO-premies en zorgverzekeringswet, voor een totaalbedrag van € 10,286 mln.
Bankgaranties
In totaal zijn per ultimo 31 december 2008 € 136,094 mln aan bankgaranties ontvangen. De bankgaranties zijn ontvangen in het kader van de
uitvoering van een drietal besluiten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

87

C. Jaarrekening: Saldibalans

EVOA-regeling
Het bedrag van de bankgaranties voor afvaltransporten in het kader van
de EVOA-regeling is per 31 december 2008 € 131,851 mln.
Radioactief besmet schroot
Onderdeel van het Besluit detectie radioactief besmet schroot (Staatsblad
2002, 565) is een borgstellingregeling. Het Besluit strekt tot het verplicht
stellen van het gebruik van apparatuur voor de detectie van radioactief
besmet metaalschroot door bedrijven. Doel van deze verplichting is het
voorkomen van incidenten in Nederland door radioactiviteit in schroot en
de daaruit voortkomende stralingsbelasting zoveel mogelijk te beperken.
Om te verzekeren dat bedrijven de kosten van de verwijdering van radioactief besmet schroot kunnen betalen, is de verplichting tot het stellen van
financiële zekerheid opgenomen in het besluit. Ultimo 2008 zijn hiervoor
voor een totaalbedrag van € 3,630 mln aan bankgaranties en overige
borgstellingen in bewaring gegeven.
Stralingsbescherming
Tenslotte is er nog € 0,612 mln aan borgstelling in bewaring in verband
met het Besluit Stralingsbescherming.
Ad 8. Extra-comptabele vorderingen (€ 44 532)
Ad 8a. Tegenrekening Extra-comptabele vorderingen (€ 44 532)
Bij ontvangst worden deze vorderingen ten gunste van de ontvangstenbegroting geboekt.
Verloop van de vorderingen in 2008 (x € 1 000)
Stand vorderingen per 31-12-2007
Af: Overgedragen vorderingen aan de WWI-begroting (hoofdstuk XVIII)
Bij: Overgedragen vorderingen van: niet van toepassing

102 396
56 818
0

Stand vorderingen per 01-01-2008

45 578

Bij: In 2008 ontstane vorderingen

525 127
570 705

Af: Ontvangen/verrekend
Ingetrokken
Definitief buiten invorderingstelling c.q. kwijtschelding

455 713
68 900
1 560
526 173

Stand vorderingen per 31–12–2008

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

44 532

88

C. Jaarrekening: Saldibalans

Vorderingen op artikelniveau gerubriceerd naar ouderdom per 31 december 2008 (x € 1 000)
Artikel

Omschrijving

01
02

Optimalisering van de ruimtelijke omgeving
Gebiedsontwikkeling en realisatie Nationale Ruimtelijke Hoofdstructuur
Beperken van klimaatverandering en grootschalige luchtverontreiniging
Verbeteren milieukwaliteit van water en bodem
Verbeteren milieukwaliteit in de bebouwde leefomgeving
Verminderen van risico’s van stoffen, afval, straling en GGO’s
Versterken van het (inter)nationale milieubeleid
Vergroten van externe veiligheid
Handhaving en toezicht
Algemeen

03
04
05
06
07
08
09
91
Totaal

vóór 2007

2007

2008

Totaal

1

0

68

69

3 063

0

31

3 094

35
8 669
1 443
18 231
36
0
658
4 588

120
0
182
2
147
0
28
109

37
613
5 254
31
141
0
221
824

192
9 282
6 879
18 264
324
0
907
5 521

36 724

588

7 220

44 532

Toelichting:
Ten opzichte van ultimo 2007 is het vorderingensaldo met 2,3% (€ 1,1
mln) gedaald van € 45,6 mln naar € 44,5 mln. Van het bedrag ad € 68,9
mln aan intrekkingen in 2008 heeft € 64,8 mln betrekking op het hanteren
van een verkeerde boekingssystematiek in de vorderingenadministratie.
Als gevolg van de reorganisatie Duidelijk VROM heeft er een herschikking
van beleidsterreinen over de VROM-organisatieonderdelen plaatsgevonden. Deze herschikking is ook vertaald in de financiële administratie,
waarbij € 64,8 mln aan vorderingen zijn herschikt. Per abuis is daarbij de
boekingssystematiek gebruikt van «intrekking» bij het weggevende
organisatieonderdeel en «ontstane vordering» bij het ontvangende
organisatieonderdeel. Het bedrag ad € 525,1 mln aan in 2008 ontstane
vorderingen is derhalve hierdoor ook € 64,8 mln te hoog.
Omvangrijke vorderingen
Artikel 2
De vordering ad € 3 mln (vóór 2007) op dit artikel betreft een uitgekeerde
subsidie in het kader van BIRK. Het betreffende bedrijf is echter failliet
gegaan. VROM is in overleg met de provincie Zuid-Holland en de
gemeente Schoonhoven deze problematiek aan het afronden. De wettelijke procedures waaronder het wijzigen van het bestemmingsplan maken
afronding pas in 2010 mogelijk. De voorgestelde oplossing gaat vooralsnog niet uit van uiteindelijke inning van deze vordering.
Artikel 4
Het bedrag uit de jaarlaag voor 2007 heeft betrekking op circa € 8,7 mln
aan geconditioneerde vorderingen voortkomend uit het kostenverhaal
bodemsanering. De meeste vorderingen stammen uit de periode van vóór
2005 en hebben een doorlooptijd, die kan oplopen tot enkele jaren aangezien invordering vaak via gerechtelijke weg moet worden afgedwongen.
Daarnaast kan ook de vermogenspositie van de debiteur een negatieve
uitwerking hebben op de termijn waarbinnen de vordering kan worden
voldaan. De afwikkeling van deze vorderingen is uitbesteed aan
SenterNovem met betrokkenheid van de Landsadvocaat. Voor het
verhalen van deze kosten zijn vaak langlopende juridische procedures
nodig.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

89

C. Jaarrekening: Saldibalans

Artikel 5
Het bedrag aan vorderingen betreft voor circa € 5,6 mln vorderingen die
zijn ingesteld op het instrument «Verminderen van geluidshinder» (waaronder voor € 4,6 mln aan de provincie Zuid-Holland en € 0,5 mln aan de
provincie Limburg).
Artikel 6
De omvang van het vorderingensaldo op artikel 6 bestaat voornamelijk uit
een verstrekte achtergestelde lening van € 18 mln aan de Centrale Organisatie voor Radioactief Afval (COVRA). Aan de achtergestelde lening is de
voorwaarde verbonden dat deze lening in 2016 aan VROM wordt terugbetaald, tenzij een andere wijze van afwikkelen wordt overeengekomen.
Deze vordering is op termijn opeisbaar.
Artikel 9
Het openstaande saldo op artikel 9 is verlaagd door het intrekken van een
vordering (€ 0,3 mln) en het definitief buiten invordering stellen van drie
vorderingen (€ 0,8 mln). Voor een vordering uit 2006 (€ 0,6 mln) is een
betalingsregeling getroffen.
Artikel 91
Het openstaand vorderingenbedrag ad € 5,5 mln bestaat voor ruim 83%
(€ 4,6 mln) uit vorderingen van vóór 2007. Deze «oude» vorderingen
bestaan voor het grootste gedeelte uit:
+ een in 2006 ingestelde vordering (bedrag per ultimo 2008 € 1,56 mln)
als uitvloeisel van de boedelscheiding bij de verzelfstandiging van het
MNP;
+ een in 2003 ingestelde vordering (bedrag per ultimo 2008 € 2,89 mln)
bij een Duitse bank. Deze vordering betreft rentegelden op de EFRO
bijdragen van het Interreg 2C IRMA programma. Dit programma is nog
niet afgesloten omdat de EC een deel van de subsidie terug wil eisen.
In afwachting van de definitieve korting blijven de middelen bij deze
bank staan om (een deel van) de korting te kunnen opvangen.
Ad 9 Voorschotten (€ 2 056 164)
Ad 9a. Tegenrekening Voorschotten (€ 2 056 164)
Op deze rekening staat het saldo gebaseerd op de Regeling Departementale Begrotingsadministratie (voorschotten, vooruitbetalingen en voorlopige betalingen). De definitieve vaststelling dan wel de afwikkeling vindt
plaats na indiening van de einddeclaratie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

90

C. Jaarrekening: Saldibalans

Verloop van de voorschotten in 2008 (x € 1 000)
Stand voorschotten per 31-12-2007
Af: Overgedragen voorschotten aan de WWI-begroting (hoofdstuk XVIII)
Bij: Overgedragen voorschotten van: niet van toepassing

6 106 365
4 125 636
0

Stand voorschotten per 01-01-2008
Af: Overgedragen voorschotten aan de WWI-begroting (hoofdstuk XVIII)
per 01-07-2008

1 980 729
98 763
1 881 966

Bij: In 2008 verleende voorschotten

2 084 455
3 966 421

Af: Afgerekende voorschotten

1 910 257

Stand voorschotten binnen en buiten begrotingsverband per 31-12-2008

2 056 164

Voorschotten op artikelniveau gerubriceerd naar ouderdom per 31 december 2008 (x € 1 000)
Artikel

Omschrijving

vóór 2007

2007

2008

Totaal

01
02

Optimalisering van de ruimtelijke omgeving
Gebiedsontwikkeling en realisatie Nationale Ruimtelijke Hoofdstructuur
Beperken van klimaatverandering en grootschalige luchtverontreiniging
Verbeteren milieukwaliteit van water en bodem
Verbeteren milieukwaliteit in de bebouwde leefomgeving
Verminderen van risico’s van stoffen, afval, straling en GGO’s
Versterken van het (inter)nationale milieubeleid
Vergroten van externe veiligheid
Handhaving en toezicht
Algemeen

36 187

12 534

14 300

63 022

281 033

35 611

180 285

496 929

95 363
306 117
50 722
25 388
57 454
25 771
158
12 223

34 796
153 208
88 057
18 511
80 954
37 791
105
9 577

56 803
161 326
28 099
87 589
97 584
20 881
10 412
29 713

186 962
620 651
166 877
131 488
235 993
84 442
10 675
51 513

890 417

471 143

686 992

2 048 552

Departementen
Derden

920
54

1 158
0

2 540
2 940

4 619
2 994

Totaal buiten begrotingsverband

974

1 158

5 480

7 612

891 391

472 301

692 472

2 056 164

03
04
05
06
07
08
09
91

Totaal binnen begrotingsverband

Totaal binnen en buiten begrotingsverband

Toelichting
In 2008 is het voorschottensaldo gestegen met bijna 4% (€ 75 mln) van
€ 1 981 mln tot € 2 056 mln (ultimo 2008). Voor zover van toepassing
wordt hieronder bij de opsomming van de omvangrijke voorschotten per
artikel een toelichting gegeven van een eventuele toename van de stand.
Omvangrijke voorschotten
Artikel 1
Het saldo van voorschotten op artikel 1 wordt hoofdzakelijk verklaard door
voorschotten voor enerzijds een subsidie ad € 24 mln aan Habiforum,
waarvoor in 2009 de eindafrekening wordt verwacht. Anderzijds staat voor
€ 28,6 mln aan voorschotten open met betrekking tot de subsidie voor het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

91

C. Jaarrekening: Saldibalans

onderzoeksprogramma Klimaat en Ruimte dat in 2011 afloopt. Daarnaast
staat er nog een bedrag van € 5,6 mln open aan voorschotten voor
diverse subsidies in het kader van het programma Interreg. Voorts enkele
kleine voorschotten met betrekking tot het project de Nieuwe Kaart (circa
€ 2 mln) en RO-online (circa € 1,2 mln).
Artikel 2
De voorschotten voor de bufferzones bedragen € 140,1 mln, de voorschotten voor Budget Investeringen Ruimtelijke Kwaliteit (BIRK) bedragen
€ 201,6 mln, de voorschotten voor Investeringsbijdragen Nieuwe Sleutel
Projecten (NSP) bedragen € 118,3 mln en het voorschot voor het budget
Nota Ruimte bedraagt € 4,8 mln. Deze vier projecten vormen samen 94%
(€ 464,8 mln) van de openstaande voorschotten van in totaal € 496 mln
op artikel 2. Overige voorschotten hebben betrekking op diverse incidentele bijdragen en onderzoeken.
Artikel 3
Op artikel 3 staat onder meer een voorschot van € 22,2 mln voor Bestuursakkoord Nieuwe Stijl (BANS), dat wordt uitgevoerd door SenterNovem en
waarvan de volledige afwikkeling pas in 2011 zal plaatsvinden. Daarnaast
wordt € 108,0 mln aan voorschotten verklaard door het Clean Development Mechanism (CDM). Deze voorschotten worden zoveel mogelijk
tussentijds afgewikkeld, maar gezien de looptijd van de individuele
CDM-projecten kunnen ze veelal pas in latere jaren worden afgewikkeld.
Daarnaast staan en nog voorschotten open voor Energie in de milieuvergunning (circa € 10,0 mln), NIRIS (circa € 6,7 mln) en diverse kleine
projecten.
Artikel 4
Het grootste deel van de openstaande voorschotten op artikel 4 heeft
betrekking op uitvoering bodemsanering (circa € 581 mln aan subsidiemiddelen en apparaatskosten van de bevoegd gezagen). De toekenning
van subsidiebudgetten op grond van de Wet bodembescherming vindt
plaats voor een periode van vijf jaar op grond van door de bevoegd
gezagen ingediende programma’s. Daarna vindt op basis van de financiële verantwoordingen over de gehele periode afrekening van de
verstrekte voorschotten plaats Er wordt dus niet tussentijds afgerekend.
De eerste meerjarige toekenning stamt uit 2002 (voor een periode van drie
jaar), de tweede uit 2005 (voor een periode van vijf jaar). De eerste
programmaperiode is in 2008 afgewikkeld. Hierdoor daalden de openstaande voorschotten met in totaal € 322 mln. Tegenover deze daling als
gevolg van afrekening van de eerste meerjarige toekenning staat een
bedrag van € 161 mln aan nieuwe voorschotten die in 2008 zijn verstrekt
als voorschot in het kader van de tweede meerjarige toekenning.
Artikel 5
De voorschottenstand op artikel 5 is met € 35,8 mln gedaald van € 202,7
mln naar € 166,9 mln. De openstaande voorschotten hebben grotendeels
betrekking op het Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit
(NSL) 1e tranche (circa € 38,4 mln), 2e tranche (circa € 47,6 mln) en het
uitvoeren van het saneringsprogramma wegverkeerslawaai (circa € 59,2
mln).
Artikel 6
De voorschottenstand op dit artikel is met € 78,0 mln gestegen van €
53,5 mln naar € 131,5 mln. De openstaande voorschotten hebben onder
andere betrekking op de regeling sanering asbestwegen 2e fase (circa

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

92

C. Jaarrekening: Saldibalans

€ 20,4 mln) waarvoor voorschotten zijn verstrekt aan desbetreffende
provincies, de uitvoering van de regelingen SAM en PREDO, milieudrukcompensatie (circa € 1,2 mln), het afvalbeheerplan uitvoering door
SenterNovem (circa € 10,6 mln), bekostiging van het Afval Overleg
Orgaan (circa € 2,7 mln), uitvoering Stichting scheepvaartafval binnenvaart (circa € 8,6 mln) en openstaande onderzoeksopdrachten (circa € 8,2
mln). In 2008 zijn tevens toezeggingen gedaan vooruitlopend op de
oprichting van het Afvalfonds aan de VNG (€ 29,2 mln), Nedvang (€ 23,7
mln) en de Stichting Nederland Schoon (€ 10,2 mln).
Artikel 7
Op artikel 7 staat een bedrag aan voorschotten open van € 236 mln in
2008. Dit wordt mede veroorzaakt door een meerjarige toekenning
apparaatskosten voor SenterNovem. De toekenning SenterNovem betreft
daarvoor € 31,5 mln en voor programmagelden circa € 61 mln. De meerjarige RIVM-toekenning 2007–2009 betreft € 89,6 mln. Verder is voor nog
zo’n € 6,8 mln door onder andere voorschotten aan NGO’s en € 7,7 mln
voor diverse projecten gecoördineerd milieubeleid voor industrie en MKB.
Voor de subsidie aan de Commissie Milieu Effect Rapportage (MER) staat
een bedrag aan voorschotten open van € 11,1 mln uit 2007 en 2008 en
voor subsidies aan gemeenten in het kader van het programma Modernisering Instrumentarium Geluidbeleid nog een bedrag van € 10,9 mln.
Afwikkeling is voorzien in 2009.
Artikel 8
Op dit artikel staat een bedrag aan voorschotten open van € 84,4 mln.
Voor het oplossen van niet-aanvaardbare risicovolle situaties staat een
bedrag aan voorschotten open van € 35,1 mln. De belangrijkste voorschotten die hier onder vallen zijn: spoorzone Drechtsteden (€ 16,7 mln)
en Yara Sluiskil (€ 13,1 mln). Voor de preventie van nieuwe risicovolle
situaties staat een bedrag aan voorschotten open van € 48,2 mln van
subsidies die zijn verstrekt aan diverse provincies die de uitvoering voor
hun rekening nemen.
Artikel 9
Ieder jaar wordt er ten behoeve van het Meerjarig activiteitenprogramma
RIVM (MAP) en het Meerjarig Investeringsprogramma RIVM (MIP) een
opdracht verstrekt waarbij de betalingen als voorschot worden vastgelegd. In 2008 is een voorschot verleend van ca. € 6,5 mln ten behoeve van
het MAP en € 1,8 mln ten behoeve van het MIP. Deze voorschotten
worden in 2009 afgerekend.
Artikel 91
Door de opsplitsing van het algemene artikel in een VROM en een
WWI-deel is vergelijking met de stand per ultimo 2007 niet mogelijk. Hieronder volg een opsomming van de belangrijkste openstaande voorschotten per ultimo 2008. Er staat nog een bedrag open voor subsidies
aan de Stichting Advisering Bestuursrechtspraak (STAB) 2008 van € 5,1
mln. Voor de ontwikkeling van vastgoed informatievoorziening (stichting
GEO-novum) staat nog een bedrag van € 16,3 mln aan voorschotten open
en voor diverse projecten van het Gemeenschappelijk Ontwikkelingsbedrijf (GOB) een bedrag van € 4,1 mln. Ook staat er voor wachtgelden
nog een bedrag aan voorschotten open van € 7,5 mln en voor enkele
voorschotten in verband met de bedrijfsvoering nog € 9,0 mln.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

93

C. Jaarrekening: Saldibalans

Ad 10. Extra-comptabele schulden (€ 4 735)
Ad 10a. Tegenrekening extra-comptabele schulden (€ 4 735)
Het saldo is bepaald aan de hand van de openstaande facturen met een
factuurdatum tot en met 31 december 2008 en geregistreerd tot en met
11 januari 2009 waarvoor het «verplichtingen = kas beginsel» geldt.
Hierop zijn de nog niet verrekende creditnota’s die betrekking hebben op
facturen uit deze categorie in mindering gebracht.
Ad 11.Openstaande verplichtingen (€ 1 673 590)
Ad 11a. Tegenrekening openstaande verplichtingen (€ 1 673 590)
Verloop van de verplichtingen in 2008 (x € 1 000)
Stand verplichtingen per 31-12-2007
Af: Overgedragen verplichtingen aan de WWI-begroting (hoofdstuk XVIII)
Bij: Overgedragen verplichtingen van: niet van toepassing

5 779 326
3 870 141
0

Stand verplichtingen per 01-01-2008

1 909 185

Bij: Aangegane verplichtingen/verhogingen

1 016 727
2 925 912

Af: Betalingen

1 216 071

Af: Verlagingen/intrekkingen voorgaande jaren

36 251

Stand verplichtingen binnen en buiten begrotingsverband per 31-12-2008

1 673 590

Verplichtingen op artikelniveau gerubriceerd naar ouderdom per 31-12-2008 (x € 1 000)
Artikel

Omschrijving

vóór 2007

2007

2008

Totaal

01
02

Optimalisering van de ruimtelijke omgeving
Gebiedsontwikkeling en realisatie Nationale Ruimtelijke Hoofdstructuur
Beperken van klimaatverandering en grootschalige luchtverontreiniging
Verbeteren milieukwaliteit van water en bodem
Verbeteren milieukwaliteit in de bebouwde leefomgeving
Verminderen van risico’s van stoffen, afval, straling en GGO’s
Versterken van het (inter)nationale milieubeleid
Vergroten van externe veiligheid
Handhaving en toezicht
Algemeen

20 736

3 399

14 173

38 308

324 019

73 789

46 826

444 634

358 710
166 371
24 197
48 934
45 586
63 221
509
45 617

3 312
46 406
42 737
13 599
10 091
5 129
2 438
14 783

11 938
29 395
19 456
12 375
68 682
48 698
10 314
93 461

373 960
242 172
86 390
74 908
124 359
117 048
13 261
153 861

1 097 900

215 683

355 318

1 668 901

Departementen
Derden

1 677
573

142
1 726

536
35

2 355
2 334

Totaal buiten begrotingsverband

2 250

1 868

571

4 689

1 100 150

217 551

355 889

1 673 590

03
04
05
06
07
08
09
91

Totaal binnen begrotingsverband

Totaal binnen en buiten begrotingsverband

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

94

C. Jaarrekening: Saldibalans

Toelichting
Ten opzichte van ultimo 2007 is het saldo van de openstaande verplichtingen gedaald met € 235 mln (12%) van € 1 909 mln naar € 1 674 mln.
De daling wordt grotendeels veroorzaakt doordat bij de artikelen 2
«Gebiedsontwikkeling en realisatie Nationale Ruimtelijke Hoofdstructuur»
en 4 «Verbeteren milieukwaliteit van water en bodem» er in 2008 meer
betalingen ad € 96 mln respectievelijk € 111 mln hebben plaatsgevonden
dan er nieuwe verplichtingen zijn aangegaan.
Omvangrijke openstaande verplichtingen
Artikel 2
Op dit artikel worden, naast subsidies in het kader van het verder ontwikkelen van het stedelijk en landelijk gebied, voornamelijk de volgende uit
het Fonds Economische Structuurversterking (FES) gefinancierde onderwerpen verantwoord:
+ gebiedsontwikkelingsprojecten in het kader van het budget Nota
Ruimte (stand ultimo 2008: € 74 mln). Het betreft verplichtingen voor
de eerste projecten op de begroting van VROM die een subsidietoekenning hebben ontvangen;
+ nieuwe sleutelprojecten (NSP) voor circa € 236 mln. Het betreft subsidies aan zes gebiedsontwikkelingen van stationslocaties;
+ budget investeringen ruimtelijke kwaliteit (circa € 105 mln). Het betreft
hier subsidies aan circa 40 verschillende gebiedsontwikkelingsprojecten die tot doel hebben de ruimtelijke kwaliteit te verhogen.
Al deze meerjarige gebiedsontwikkelingsprojecten vragen op verschillende tijdstippen voorschotten aan en komen na afronding van de werkzaamheden met een eindafrekening, waarna de subsidie definitief wordt
vastgesteld.
Artikel 3
Het saldo op artikel 3 bestaat voor het grootste deel (circa € 341 mln, 91%)
uit openstaande verplichtingen die zijn aangegaan in het kader van het
Clean Development Mechanism (CDM). De afgelopen jaren zijn met (internationale) CDM – uitvoeringsorganisaties (onder andere de Wereldbank,
Intern Finance Corporation, SenterNovem en de Rabobank) overeenkomsten voor de aankoop van CO2-kredieten afgesloten. Het betreft omvangrijke verplichtingen die de afgelopen jaren zijn aangegaan en die de
komende jaren tot uitgaven leiden (tot en met 2012).
Artikel 4
Het saldo van de openstaande verplichtingen op dit artikel bestaat voornamelijk uit bijdragen in de kosten van sanering van verontreinigde bodems
(€ 208 mln). Dit bedrag betreft voornamelijk openstaande verplichtingen
met betrekking tot het meerjarenprogramma 2005–2009 en toekenningen
in het kader van de bedrijvenregeling bodemsanering. Daarnaast staan er
nog bedragen open van € 10 mln en € 17 mln (ten behoeve van de verbetering van de milieukwaliteit van de bodem respectievelijk het bevorderen
van gebiedsspecifieke milieumaatregelen).
Artikel 5
Bijna 60% (€ 51 mln) van het totale openstaande saldo betreft meerjarige
verplichtingen in het kader van de geluidssanering. Daarnaast bestaat het
openstaande slado voor € 28 mln uit de meerjarige verplichting die is
aangegaan voor de leefbaarheidprojecten Bestaand Rotterdams Gebied.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

95

C. Jaarrekening: Saldibalans

Artikel 6
De specificatie van het openstaand saldo naar beleidsonderwerpen is als
volgt:
+ Veilig gebruik van chemische stoffen (€ 12 mln);
+ Reductie van milieubelasting door afvalstoffen (€ 17 mln);
+ Bescherming tegen straling (€ 19 mln);
+ Verantwoorde toepassing van GGO’s (€ 6 mln);
+ Sanering asbestwegen 2e fase (€ 18 mln).
Artikel 7
Voor het overgrote deel (80%) betreft het openstaand saldo van € 124 mln
verplichtingen in het kader van het inzetten van een adequaat generiek
milieubeleid. Ultimo 2008 bedroeg de openstaande stand hierop € 101
mln bestaande uit overwegend verplichtingen met een meerjarig karakter.
Artikel 8
In 2008 is voor € 46 mln subsidie toegezegd voor het kennisprogramma
Kennis voor Klimaat. In 2008 is een klein deel tot betaling gekomen. De
overige betalingen worden voorzien in de resterende looptijd van het
programma (2009–2012).
Op dit artikel staat in het kader van het oplossen van niet-aanvaardbare
risicovolle situaties voor de spoorzone Drechtsteden € 6 mln aan verplichtingen open.
In het kader van de preventie tegen nieuwe risicovolle situaties zijn ten
behoeve van de programmafinanciering aan provincies en gemeenten
subsidies verstrekt voor de opbouw van een apparaat in de periode tot
2010 om Externe Veiligheid beleid uit te voeren. Ultimo 2008 staat hiervan
nog ruim € 57 mln aan verplichtingen open.
Artikel 91
Het saldo van de openstaande verplichtingen van € 153,9 mln bestaat
voornamelijk uit meerjarige verplichtingen, die in 2004 en later zijn aangegaan op ondere andere het gebied van de bedrijfsvoering bij het ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer.
In het kader van de verlenging van het contract met GPR, heeft GPR in het
najaar van 2008 een «Offer you can’t refuse» afgegeven voor de periode
2009/2010. Aangezien GPR bij het opstellen van haar offerte ook weer
afhankelijk was van andere leveranciers die op hun beurt aantrekkelijke
aanbieding met een deadline aanboden (voorbeeld: Xerox bood printers
aan met korting, maar dan moest GPR wel voor bepaalde datum
reageren) heet de afdeling I-Services snel gereageerd. De BR is in oktober
ingelicht en heeft toen ook besloten op de aanbieding in te gaan. Hierdoor
is de verplichtingenrealisatie met circa € 40 mln gestegen.
Specifieke aangelegenheden
In algemene zin wordt de stand van de openstaande verplichtingen beïnvloed door het feit, dat VROM veel gebruik maakt van uitvoeringsorganisaties (bijvoorbeeld SenterNovem en RIVM) om (subsidie)regelingen uit te
voeren en dat opdrachtverstrekking aan dergelijke organisaties meestal
voor een langere periode plaatsvindt. De stand van de openstaande
verplichtingen is hierdoor hoger dan deze bij jaargebonden opdrachtverstrekking zou zijn.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

96

C. Jaarrekening: Saldibalans

Ad 12. Garantieverplichtingen (€ 67)
Ad 12a. Tegenrekening garantieverplichtingen (€ 67)
Dit betreft de garantieverplichtingen die door VROM zijn aangegaan. Ten
opzichte van ultimo 2007 zijn de garantieverplichtingen met € 0,049 mln
afgenomen.
De per 31 december 2008 nog lopende garanties (x € 1 000)
Artikel

Omschrijving soort regeling

A.

100% deelname van het Rijk

Maximaal garantiebedrag

Stand per 31-12-2008

Niet van toepassing
B.

Specifieke garanties

1. 04

Garantieregeling m.b.t. bodemsaneringkredieten

2. 06
3. 06

College voor de Toelating van Bestrijdingsmiddelen
(CTB)
Garanties HABOG participanten COVRA

4. 91

Natuurcollege

Volgens borgstellingovereenkomst
P.M.

67

Geldelijke aansprakelijkheid
voor onvoorziene Rijksbesluitvorming na 2014
P.M.

0

Totaal

0

0
67

Toelichting
Specifieke garanties
1. Garantieregeling met betrekking tot bodemsaneringkredieten
De garanties betreffen een regeling met betrekking tot kredieten ten
behoeve van de bodemsanering van bedrijfsterreinen, te weten het
Besluit Borgstelling Midden en Klein Bedrijfskredieten (MKB). Vooralsnog
wordt uitgegaan van een eventueel geringe betaling op de openstaande
garanties. In dit kader zijn in 2008 geen nieuwe kredieten verstrekt.
2. College voor de Toelating van Gewasbeschermingsmiddelen en
Biociden (CTGB)
De geldelijke aansprakelijkheid van het Rijk voor het beheer van het CTGB
geldt voor eventuele schadeclaims van derden. Deze garantstelling is pro
memorie opgenomen. Er is momenteel geen aanleiding te veronderstellen dat het Rijk hierbij financiële risico’s loopt.
Er is in 2008 een schadeclaim ontvangen, waarbij de inzet is een rechterlijke procedure te voorkomen en onderling tot een vergelijk te komen. Het
CTGB is voor deze schadeclaim niet verzekerd en mag daarvoor ook geen
voorzieningen treffen. Een eventuele uitkering wordt gedragen door vier
departementen. Het financieel risico voor VROM is van een dermate
omvang dat deze bij binnen de begroting kan worden opgelost.
3. Centrale Organisatie Voor Radioactief Afval (COVRA)
De producenten van hoog radioactief afval zullen gezamenlijk een opslagfaciliteit voor hoog radioactief afval, het HABOG (Hoog radio-actief
AfvalBehandelings- en OpslagGebouw) opzetten en deze overdragen aan
de COVRA. De totale kosten voor het HABOG bedragen € 97 mln. De
HABOG-participanten zullen dit zelf financieren. Om de participanten te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

97

C. Jaarrekening: Saldibalans

vrijwaren van onvoorziene financiële consequenties, voor zover die
althans het gevolg zijn van onvoorziene Rijksbesluitvorming na 2014 met
betrekking tot de passieve exploitatiefase respectievelijk de eindbergingsfase, is in de overeenkomst tussen de HABOG participanten vastgelegd
dat de Staat zich hiervoor garant stelt. Aan de geldelijke aansprakelijkheid
van de Staat kan derhalve geen bedrag worden gekoppeld.
4. Natuurcollege
De garantie van € 50 000, afgegeven in november 2007 aan de voorzitter
van het Natuurcollege voor het symposium «De binnenkant van duurzaamheid» is komen te vervallen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

98

C. Jaarrekening: Baten-lastendiensten

Baten-lastendienst: Nederlandse Emissieautoriteit (NEa)
Informatie over de doelmatigheid van de NEa
De Nederlandse Emissieautoriteit heeft één opdrachtgever, de directie
Klimaat en Luchtkwaliteit (K&L), onderdeel van het ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer. De eigenaar van de
Nederlandse Emissieautoriteit is de plaatsvervangend Secretaris-Generaal
van het ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer.
Naast de reguliere werkzaamheden is in 2008 het project Toetsing en
Vergunningverlening 2009 (ToVer NOx) uitgevoerd en is het project Proces
Automatisering NEa (project PAN) van start gegaan.
Als gevolg van het groeiende aantal vergunningplichtige bedrijven en de
toename van het aantal taken is de werklast in 2008 verder toegenomen.
Door de beperkte formatieruimte werd een deel van de reguliere werkzaamheden uitgevoerd door ingehuurde krachten. De materiële kosten
vielen lager uit, met name door een lagere afname van facilitaire diensten
van het moederdepartement en lagere kosten voor het project ToVer NOx.
In de loop van het kalenderjaar 2009 zal de status van zelfstandig
bestuursorgaan (zbo) voor de NEa worden geëffectueerd. Er is gekozen
voor een model waarbij het bestuur het zelfstandig bestuursorgaan vormt
en verantwoordelijk is voor de uitvoering van de wettelijke taken en
waarbij de directeur van de baten-lastendienst NEa verantwoordelijk is
voor de uitvoering van de niet wettelijke taken en voor de bedrijfsvoering.
De huidige planning is dat er in de loop van de zomer een bestuur is
geworven en dat tegen het eind van 2009 het bestuur formeel zal
aantreden. Dan zullen ook de werkprocessen binnen de NEa moeten zijn
aangepast aan die nieuwe situatie.
Prestaties ten aanzien van kwaliteitsindicatoren in 2008
Indicator
Validatie en Vergunningverlening: % vergunningen verleend binnen wettelijke
termijn
Validatie en Vergunningverlening: % meldingen afgehandeld binnen wettelijke
termijn
Validatie en Vergunningverlening: aantal dossiers van bedrijven in onderhoud
Registratie Emissiehandel: % rekening voor bedrijven geopend binnen wettelijke termijn
Registratie emissiehandel: % register EU/UN online
Registratie emissiehandel: % registers NOx online
Toezicht en handhaving: aantal uitgevoerde audits bij bedrijven
Toezicht en handhaving: aantal uitgevoerde ad-hoc onderzoeken bij bedrijven
Algemeen: aantal klachten over uitoefening taken NEa
Tarieven:
Laag
Midden
Hoog
Directe uren/totaal aantal gewerkte uren
1

2

Prestatie 2008

Prestatie 2007

Prestatie 2006

86%

64%

93%

82%
416

60%
295

90%
293

100%
91%
99%
86
78
0

100%
100%
100%
104
65
0

100%
> 99%
> 99%
88
73
0

€ 75
€ 131
€ 144
56%

€ 75
€ 120
€ 142
50%1

€ 119
€ 143
€ 160
–2

Dit is berekend door de uren die medewerkers maken voor een declarabel product of dienst (primair proces) te delen door alle gewerkte uren die
alle medewerkers maken (primair en secundair proces). Gewerkte uren is gelijkgesteld aan 1270 uur per fte per jaar (2008) conform de tarievennotitie.
In 2006 was deze indicator niet opgenomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

99

C. Jaarrekening: Baten-lastendiensten

In zijn algemeenheid kan worden vastgesteld dat de NEa op een doelmatige wijze haar rol als bevoegd gezag voor emissiehandel binnen Nederland vervult. De prestatie-indicatoren in de bovenstaande tabel laten in
veel gevallen verbeteringen ten opzichte van 2007 zien. Ter toelichting
daarop nog het volgende.
De stijging in het tijdig verlenen van vergunningen en het afhandelen van
meldingen is vooral te danken aan het verbeteren van de werkprocessen
binnen de afdeling Validatie en Vergunningen en het beschikbaar komen
van meer capaciteit voor de verwerking van meldingen en voor het afhandelen van reguliere vergunningaanvragen. Begin 2008 is besloten prioriteit te geven aan meldingen en reguliere vergunningen. Alle meldingen en
reguliere vergunningaanvragen die in 2008 zijn binnengekomen zijn tijdig
(binnen de wettelijke termijn) afgehandeld. Ook is de achterstand uit 2007
weggewerkt.
De afgenomen beschikbaarheid van het EU/UN-register is grotendeels toe
te schrijven aan de ingeroosterde weken waarin alle Europese Landenregisters uit de lucht waren voor de technische koppeling aan het
UN-register, waarmee de koppeling onder het Kyoto-verdrag mogelijk is
gemaakt.
Het achterblijven van het aantal audits is veroorzaakt door een onvoorziene daling van de capaciteit. Door de afname van het aantal audits te
laten plaatsvinden in de categorie bedrijven met het laagste risicoprofiel
(kleine emittenten en eenvoudige brandstofstromen) is de verwachting
dat er maar een heel beperkt aanvullend risico op niet naleving wordt
geïntroduceerd.
Overzicht producten die in aantallen worden afgerekend (exclusief ToVer NOx)
Product

Audits
Diepte-onderzoeken
Ad-hoc onderzoeken
Controle emissiejaarverslagen1
Vergunningsaanvragen
Onderhoud dossier
Helpdesk en registeradministratie
1

Realisatie 2008

Kostprijs per
eenheid 2008 in €

Realisatie 2007

Kostprijs per eenheid
2007 in €

86
4
78

6 535,68
37 599,12
6 667,36

30
416
771

11 288,37
1 609,37
901,50

104
4
65
76
30
295
607

7 532,35
39 214,89
4 445,10
1 228,28
12 246,13
1 827,25
1 001,68

In 2008 zijn de controle emissiejaarverslagen opgenomen in de ad-hoc onderzoeken en is een vergelijking met voorgaande jaren niet meer mogelijk.

De NEa heeft 2008 afgesloten met een positief resultaat van € 0,4 mln.
Ten opzichte van de oorspronkelijke begroting is het resultaat opgebouwd
uit minder opbrengsten opdrachtgever (€ 0,7 mln), hogere personele
kosten (€ 0,3 mln), lagere materiële kosten (€ 1,2 mln), lagere afschrijvingskosten (€ 0,1 mln) en meer rentebaten (€ 0,1 mln)
Algemeen
Deze jaarrekening is opgesteld volgens de voorschriften van de Comptabiliteitswet (CW) en de nadere uitwerking hiervan in de Rijksbegrotingvoorschriften (RBV), de Regeling Departementale Begrotingsadministratie
(RDB) en de Regeling Baten-lastendiensten 2007. In deze jaarrekening is
een correctie doorgevoerd betreffende voorgaande jaren. Deze correctie

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

100

C. Jaarrekening: Baten-lastendiensten

heeft louter invloed op de samenstelling van het eigen vermogen. De
vergelijkende cijfers betreffende het boekjaar 2007 zijn aangepast.
Samenvattende verantwoordingsstaat 2008 inzake baten-lastendienst Nederlandse Emissieautoriteit van het Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer (XI)
(x € 1 000)

Omschrijving

Nederlandse Emissieautoriteit
Totale baten
Totale lasten
Saldo van baten en lasten
Totale kapitaalontvangsten
Totale kapitaaluitgaven

(1)

(2)

(3)=(2)-(1)

Oorspronkelijk vastgestelde begroting

Realisatie

Verschil realisatie en
oorspronkelijk vastgestelde begroting

6 119
6 119
0

5 541
5 138
403

– 578
– 981
403

313
578

0
248

– 313
– 330

Slotwet
(Bedragen x € 1 000)
Nederlandse Emissieautoriteit

Stand oorspronkelijke begroting

Mutaties
Slotwet 2008

Stand Slotwet
2008 (realisatie)

Totale baten
Totale lasten
Saldo van baten en lasten

6 119
6 119
0

– 578
– 981
403

5 541
5 138
403

Totale kapitaalontvangsten
Totale kapitaaluitgaven

313
578

– 313
– 330

0
248

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

101

C. Jaarrekening: Baten-lastendiensten

Balans voor resultaatverwerking van de baten-lastendienst Nederlandse Emissieautoriteit per 31 december 2008 x € 1 000
31 december
2008

31 december
2007

314
18

565
16

332

581

1
562
1

1
869
8

564

878

Liquide middelen

1 860

1 293

TOTAAL ACTIVA

2 756

2 752

PASSIVA
Eigen vermogen
Exploitatiereserve
Onverdeeld resultaat
Wettelijke reserve immateriële vaste activa

– 218
911
289

– 445
508
516

982

579

144

529

84
1 546

90
1 554

1 630

1 644

2 756

2 752

ACTIVA
Vaste activa
Immateriële vaste activa
Materiële vaste activa: Inventaris

Vlottende activa
Voorraden
Overige vorderingen
Overlopende activa

Langlopende schulden
Leenfaciliteit Financiën
Kortlopende schulden
Crediteuren
Overige schulden en overlopende passiva

TOTAAL PASSIVA

Toelichting op de opmerkelijke verschillen
Overige vorderingen
Deze post bestaat uit een vordering op het moederdepartement.
Liquide middelen
De liquide middelen worden gewaardeerd tegen de nominale waarde. De
post bestaat uit het saldo van de rekening courant RHB ten bedrage van
€ 1 859 763,40, zoals overeenkomt met het saldobiljet van het ministerie
van Financiën van 17 februari 2009.
Eigen vermogen
De NEa is per 1 januari 2006 van start gegaan en had op deze ingangsdatum geen eigen vermogen. De immateriële vaste activa in de openingsbalans per 1-1-2006 zou voor het grootste deel een wettelijke reserve als
dekking moeten hebben. Met terugwerkende kracht is in 2008 een
correctie op de jaarrekening toegepast, zodat de standen per 1 januari

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

102

C. Jaarrekening: Baten-lastendiensten

2008 een juist beeld geven in relatie tot de in eigen beheer ontwikkelde
immateriële vaste activa.
Mutaties eigen vermogen in 2008 (inclusief wettelijke reserves)
x € 1 000
Omschrijving

Exploitatiereserve
Onverdeeld resultaat
Wettelijke reserve
Totaal

Stand per 1-1-2008

Vrijval wettelijke
reserve

– 445
508
516

227
– 227

579

0

Resultaat 2008

Stand per 31-12-2008

403

– 218
911
289

403

982

Het effect van deze correctie is dat de exploitatiereserve negatief is
geworden door de opvoering van de verplichte wettelijke reserve. De
omvang van het eigen vermogen blijft per saldo gelijk. Bij de bepaling van
het maximale eigen vermogen (5% norm) telt de wettelijke reserve niet
mee. In de regeling baten-lastendiensten 2007 is aangegeven dat er de
mogelijkheid is voor de dienst om een exploitatiereserve op te bouwen.
De maximale exploitatiereserve bedraagt 5% van de gemiddelde omzet
van de afgelopen 3 jaar. Het maximale eigen vermogen (exclusief wettelijke reserve) in 2008 bedraagt daarmee € 264 239. Met de eigenaar zullen
afspraken worden gemaakt over de bestemming van het overschot van
circa € 429 000.
Leenfaciliteit Financiën
In 2007 is er geen beroep gedaan op de leenfaciliteit van het ministerie
van Financiën. Vanwege het niet gelijk lopen van de aflossing van de
leningen met de economische levensduur van de activa heeft er een
correctie van de aflossing plaatsgevonden over 2006/2007 en 2008.
Kortlopende schulden
De post crediteuren is iets lager dan in voorgaand jaar. De post overlopende schulden en passiva bestaat met name uit de afrekening met de
opdrachtgever voor de reguliere producten en diensten over 2008 (€ 0,5
mln), de afrekening van het project ToVer NOx (€ 0,5 mln), nog te betalen
inhuurkrachten (€ 0,2 mln), reservering vakantiegeld (€ 0,1 mln) en het
kortlopende deel van de leenfaciliteit (€ 0,1 mln).
Niet uit de balans blijkende verplichtingen
De huisvesting van de NEa maakt onderdeel uit van de leveringsovereenkomst met de Gemeenschappelijke Dienst van het ministerie van
VROM. Ten behoeve van de NEa is een onderverhuurovereenkomst getekend tussen het ministerie van LNV en het ministerie van VROM. Deze
overeenkomst is per 1 augustus 2005 aangegaan voor een periode van 36
maanden. Na afloop van deze periode wordt de overeenkomst telkenmale
stilzwijgend verlengd voor de duur van 1 jaar. De gebruiksvergoeding
bedroeg in 2008 € 261 605 per jaar, inclusief de facilitaire voorzieningen,
het inbouwpakket en vijf parkeerplaatsen. De gebruiksvergoeding zal
jaarlijks per 1 januari worden aangepast, conform de Consumentenprijsindex.
Volgens de regeling baten-lastendiensten 2008 geldt er voor de omvang
van het eigen vermogen een norm van maximaal 5% van de gemiddelde

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

103

C. Jaarrekening: Baten-lastendiensten

jaaromzet over de afgelopen drie jaren. De overschrijding van de 5% norm
van het eigen vermogen in 2008 dient in overleg met het moederdepartement in haar rol als eigenaar nog besproken en gemuteerd te worden.
Met Getronics PinkRoccade is op 18 april 2006 een tweejarig contract
afgesloten, met als ingangsdatum 1 mei 2006, voor applicatie- en technisch beheer van de NEa systemen. Het contract kan jaarlijks stilzwijgend
worden verlengd met een jaar. Het huidige contract loopt tot 1 mei 2009.
De kosten bedragen € 371 921 per 12 maanden. Het contract is jaarlijks
opzegbaar.
Met DEFRA is een overeenkomst aangegaan die de «service» van het
GREA-systeem regelt. Voor deze service wordt £ 55 600 per jaar berekend.
Gespecificeerde Staat van baten en lasten 2008 van de Nederlandse Emissieautoriteit
x € 1 000
(1)

(2)

(3)=(2)-(1)

Oorspronkelijk vastgestelde begroting

Realisatie

Verschil realisatie en
oorspronkelijk vastgestelde begroting

Baten
Opbrengsten moederdepartement
Opbrengsten derden
Rentebaten
Buitengewone baten

6 119
0
0
0

5 477
0
64
0

– 642
0
64
0

Totaal baten

6 119

5 541

– 578

3 183
2 586
32

3 469
1 394
18

286
– 1 192
– 14

10
308

6
251

–4
– 57

6 119

5 138

– 981

0

403

403

Omschrijving

Lasten
Apparaatskosten:
– personele kosten
– materiële kosten
Rentelasten
Afschrijvingskosten:
– materieel
– immaterieel
Totaal lasten
Saldo van baten en lasten

Toelichting op de Gespecificeerde Staat van baten en lasten
Opbrengsten moederdepartement
De uiteindelijke realisatie over 2008 was € 0,7 mln lager dan oorspronkelijk begroot. Dit komt enerzijds door het niet halen van de geoffreerde
aantallen producten en diensten (€ 1,0 mln) en anderzijds door de meeropbrengst van het project ToVer NOx (€ 0,3 mln).
Apparaatskosten NEa
De personele kosten komen € 0,3 mln hoger uit dan oorspronkelijk
begroot. In de oorspronkelijke begroting waren alle kosten voor het
project ToVer NOx als materiële kosten opgenomen. De realisatie is echter
€ 0,5 mln personeelskosten voor ToVEr NOx.
De inhuur voor reguliere werkzaamheden is € 0,2 mln voordeliger uitgekomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

104

C. Jaarrekening: Baten-lastendiensten

De materiële kosten zijn € 1,2 mln lager dan oorspronkelijk begroot. De
volgende posten veroorzaken grotendeels het verschil. Minder afname
facilitaire diensten (€ 0,7 mln), lagere communicatiekosten (€ 0,1 mln),
minder kosten ToVer NOx (€ 0,4 mln).
Rentelasten
De correctie voor de rentelasten als gevolg van de extra aflossingen 2006/
2007 en 2008, zijn met het ministerie van Financiën verrekend en in deze
cijfers meegenomen.
Kasstroomoverzicht voor het jaar 2008
x € 1 000

Omschrijving

(1)

(2)

(3)=(2)-(1)

Oorspronkelijk vastgestelde begroting

Realisatie

Verschil realisatie en
oorspronkelijk vastgestelde begroting

1.

Rekening-courant RHB 1 januari 2008

109

1 293

1 184

2.

Totaal operationele kasstroom

318

815

497

3a -/- Totaal investeringen
3b +/+ Totaal boekwaarde desinvesteringen

– 313
0

–8
0

305
0

3.

– 313

–8

305

0
0
– 265
313

0
0
–240
0

0
0
25
– 313

Totaal investeringskasstroom

4a -/- Eenmalige uitkering aan moederdepartement
4b +/+ Eenmalige storting door moederdepartement
4c -/- Aflossingen op leningen
4d +/+ Beroep op leenfaciliteit
4.

Totaal financieringskasstroom

48

– 240

– 288

5.

Rekening courant RHB 31 december 2008
(=1+2+3+4)
(maximale roodstand 0,5 mln euro)

162

1 860

1 698

Operationele kasstroom
Bij het bepalen van de operationele kasstroom is uitgegaan van het saldo
van baten en lasten, dat is gecorrigeerd voor de afschrijvingen en de
mutaties in de balansposten kortlopende activa en passiva.
Investeringskasstroom
Onder de investeringskasstroom vallen de investeringen in materiële
vaste activa (€ 8 000).
Financieringskasstroom
Dit betreft de aflossing op de leenfaciliteit bij het ministerie van Financiën
inclusief de extra aflossing over de jaren 2006/2007 en 2008.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

105

D . B i j l a g e n : J a a r v e r s l a g Wa d d e n f o n d s

D. BIJLAGEN
BIJLAGE 1: WADDENFONDS
Beleidsartikelen
Artikel 1. Waddenfonds
1.1 Algemene beleidsdoelstelling
De doelen van het Waddenfonds zijn als volgt in vier operationele doelen
vertaald:
+ het vergroten en versterken van de natuur- en landschapswaarden van
het Waddengebied;
+ het verminderen of wegnemen van externe bedreigingen van de
natuurlijke rijkdom van de Waddenzee;
+ een duurzame economische ontwikkeling in het waddengebied en een
substantiële transitie naar een duurzame energiehuishouding in het
waddengebied en de direct aangrenzende gebieden;
+ het ontwikkelen van duurzame kennishuishouding ten aanzien van het
waddengebied.
Deze doelen gelden voor het waddengebied als geheel: door middel van
subsidies voor investeringen uit het Waddenfonds zal aan deze doelen
worden bijgedragen.
Doelbereiking en maatschappelijke effecten
In antwoord op één van de schriftelijke vragen bij de begrotingsbehandeling is aangegeven dat in de begroting 2010 effectindicatoren zullen
worden opgenomen. In de Natuurbalans 2008 wordt door het Planbureau
voor de Leefomgeving wel een indicatie gegeven hoe het waddengebied
zich ontwikkelt. Dit kan echter niet worden gerelateerd aan de doelstellingen en toegekende subsidies. Daarom beperkt dit beleidsverslag zich
tot een kwalitatieve beschrijving van hoe de 19 toegekende projecten
bijdragen aan de vier operationele doelen en de daarbij benoemde prestaties tot en met 2030.
Tendersysteem
De selectie van investeringsvoorstellen voor subsidie uit het Waddenfonds en in het waddengebied verlopen via een zogenaamd tendersysteem: gedurende een bepaalde periode in het jaar kunnen projectvoorstellen worden ingediend, die door een onafhankelijke adviescommissie
worden beoordeeld. Van tevoren is bekend gemaakt hoeveel financiële
middelen er voor de tender beschikbaar zijn. Door middel van dit systeem
worden alleen de allerbeste projectvoorstellen gehonoreerd.
1e tender 2007
De 1e tender is in september 2007 gestart en heeft in mei 2008 geleid tot
de definitieve toekenning van totaal € 40,5 mln aan 19 projecten.
Vanwege de aanmelding en beoordeling van aspecten van verboden
staatssteun, konden bij de 1e tender alleen projectvoorstellen worden
ingediend door lagere overheden, niet-gouvernementele organisaties en
particulieren. Er zijn in totaal 106 projecten ingediend, waarvan er 67
ontvankelijk zijn verklaard en door de adviescommissie zijn beoordeeld.
Hiervan zijn uiteindelijk 19 projectvoorstellen gehonoreerd voor een totaal
bedrag van € 40,5 mln, terwijl er oorspronkelijk € 33 mln beschikbaar is
gesteld. Tot deze ophoging kon worden besloten omdat het extra benodigde geld in het Waddenfonds aanwezig was, doordat er in 2007 geen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

106

D . B i j l a g e n : J a a r v e r s l a g Wa d d e n f o n d s

bijdragen aan projecten zijn toegekend. Hierdoor is er een forsere impuls
gegeven aan investeringen in het Waddengebied.
Tien van de 19 gehonoreerde projectvoorstellen zijn natuur- en landschapsprojecten. Bij de 1e tender is er € 20,2 mln uit het Waddenfonds
geïnvesteerd in ecologie en € 20,3 mln in economie en kennis. Het totale
investeringsbedrag van deze projecten bedraagt € 70 mln. De beoogde
vliegwielfunctie van het Waddenfonds werkt dus.
Externe factoren
Het succes van een subsidieregeling wordt mede bepaald door de
hoeveelheid en kwaliteit van de ingediende projectvoorstellen. Met 106
aanvragen uit de 1e tender en de 75 aanvragen uit de 2e tender die het
totale beschikbare budget verre overstijgen en gegeven het feit dat de
subsidieregeling slechts gedeeltelijk van kracht is, zal deze succesfactor
naar verwachting voor het Waddenfonds positief uitpakken.
Een andere succesfactor is het draagvlak in de regio. Hierin wordt voorzien doordat het draagvlak in de regio als één van de toetsingscriteria van
de regeling geldt. Daarnaast zal een commissie bestaande uit regionale
vertegenwoordigers zich mogen uitspreken over het voorgenomen besluit
van de minister van VROM.
Realisatie meetbare gegevens bij algemene doelstelling
Op weg naar de begroting 2010 wordt langs drie wegen de meetbaarheid
en daarmee de afrekenbaarheid van de begroting van het Waddenfonds
verder vergroot.
1. Er zullen indicatoren worden ontwikkeld, waarmee de realisatie van de
vier doelen van het Waddenfonds kunnen worden gemonitord;
2. In mei 2009 zullen de iconen voor het Waddenfonds beschikbaar
komen. De iconen zijn doelen die op korte termijn gerealiseerd zullen
worden. Door middel van deze iconen kunnen de prestaties in de
begroting nauwkeuriger worden omschreven, waardoor beter zichtbaar kan worden gemaakt in hoeverre de doelen op de kortere termijn
worden gerealiseerd;
3. Bij de beleidsevaluatie (eens in de vier jaar) zal zichtbaar worden
gemaakt in hoeverre de gehonoreerde projecten hebben bijgedragen
aan de vier doelen van het Waddenfonds.
Bij de operationele doelstellingen is de mate van doelbereiking dan ook
niet opgenomen. Wel is bij de verantwoording over de operationele doelstellingen weergegeven welke in de 1e (beperkte) tender gehonoreerde
projecten bijdragen aan welke prestatie. Bij volledige openstelling van de
derde tender wordt verwacht dat er te zijner tijd aan iedere prestatie
projecten kunnen worden toegeschreven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

107

D . B i j l a g e n : J a a r v e r s l a g Wa d d e n f o n d s

1.2 Budgettaire gevolgen van het beleid
(x € 1 000)
Realisatie
2004

Realisatie
2005

Realisatie
2006

Realisatie
2007

Realisatie
2008

Vastgestelde
begroting
2008

Verschil
2008

Verplichtingen:

0

2 275

41 079

33 878

7 201

Uitgaven:

0

146

4 453

33 878

– 29 425

Programma:
Vergroten/versterken van natuur- en
landschapswaarden van het Wad:
Vergroten/versterken van natuuren landschapswaarden van het
Wad

0

0

2 760

33 000

– 30 240

0

0

0

14 850

– 14 850

0

0

0

14 850

– 14 850

0

0

0

1 980

– 1 980

0

0

0

1 980

– 1 980

0

0

2 400

14 850

– 12 450

0

0

2 400

14 850

– 12 450

0

0

360

1 320

– 960

0

0

360

1 320

– 960

Apparaat:
Apparaat en beheerskosten:
Apparaat en beheerskosten

0

146

1 693

878

815

0

146

1 693

878

815

Ontvangsten:

0

33 878

33 878

33 878

0

Verminderen externe bedreigingen
van de rijkdom van de Waddenzee:
Verminderen externe bedreigingen
van de rijkdom van de Waddenzee
Duurzame economische ontwikkeling en energiehuishouding:
Duurzame economische ontwikkeling en energiehuishouding
Ontwikkelen duurzame kennishuishouding waddengebied:
Ontwikkelen duurzame kennishuishouding waddengebied

Toelichting
Verplichtingen
In 2008 is voor een bedrag van € 40,5 mln aan programmagelden toegekend in de eerste tender. Deze verhoging ten opzichte van het begrote
bedrag is conform de besluitvorming bij Slotwet 2007, waar is besloten
om het voordelig saldo 2007 overeenkomstig artikel 3, lid 3 van de Wet op
het Waddenfonds als ontvangst toe te voegen aan de begroting 2008.
Uitgaven
Niet voor alle doelen zijn projecten toegekend. Voor een aantal categorieën wacht het Waddenfonds nog op toestemming van de Europese
Commissie in het kader van een uitgevoerde toets of niet sprake is van
staatssteun.
Per 1 mei 2008 is aan 19 projecten subsidie toegekend voor in totaal
€ 40,5 mln. Op deze projecten is voor in totaal € 2,8 mln aan voorschot
verzoeken gehonoreerd. Vanwege het feit dat een aantal projecten nog
niet in de uitvoeringsfase zijn, is op die projecten geen voorschot verzoek
gedaan. Dit verklaart de lager dan geraamde uitgaven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

108

D . B i j l a g e n : J a a r v e r s l a g Wa d d e n f o n d s

Op apparaat zijn de uitgaven hoger uitgevallen doordat een verplichting
over 2007 gedeeltelijk in 2008 tot betaling is gekomen. Daarnaast waren
de apparaatuitgaven hoger doordat bij aanvang van het Fonds een te
positieve inschatting is gemaakt. Extra kosten in het besluitvormingsproces rond de toekenningen zijn gemaakt.
Slotwet
(Bedragen x € 1 000)
Artikel 1. Waddenfonds
Stand 2e suppletore begroting 2008
Mutaties Slotwet 2008
Stand Slotwet 2008 (realisatie)

Verplichtingen

Uitgaven

Ontvangsten

33 878
7 201
41 079

33 878
– 29 425
4 453

33 878
0
33 378

Toelichting
Verplichtingen
Voor het programma is circa € 7,5 mln meer aan verplichtingen aangegaan dan de vastgestelde begroting 2008 (stand 2e suppletore begroting)
ten behoeve van de eerste tender projecten. Dit om het verplichtingenoverschot van € 33 mln op het programmabudget in te lopen (in 2007 was
geen tender toegekend).
Uitgaven
Per 1 mei 2008 is aan 19 projecten subsidie toegekend voor in totaal
€ 40,5 mln. Op deze projecten zijn voor in totaal € 2,8 mln aan voorschotverzoeken gehonoreerd. Vanwege het feit dat een aantal projecten nog
niet in de uitvoeringsfase zijn, is op die projecten geen voorschot verzoek
gedaan. Dit verklaard de lagere realisatie.
1.3 Operationele doelstellingen
1.3.1. Het vergroten en versterken van de natuur- en landschapswaarden van het waddengebied
Instrumenten
Jaarlijkse subsidieverstrekking door middel van een tendersysteem.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

109

D . B i j l a g e n : J a a r v e r s l a g Wa d d e n f o n d s

Realisatie meetbare gegevens bij operationele doelstelling
De gehonoreerde projecten uit de 1e tender dragen bij aan de volgende
prestaties:
Prestatie 2008

Gehonoreerde projecten

Bevorderen van innovaties die bodemverstoringen of negatieve ecologische effecten ten gevolge
van menselijke activiteiten mitigeren of voorkomen en bijdragen aan het tot stand brengen of
herstellen van ongestoorde ecologische en fysische processen

–

Herstel van zoet-zout-overgangen, waarbij waterlopen in het binnenland op een meer natuurlijke
wijze met de Waddenzee worden verbonden en
die tevens kansen bieden voor combinaties met
andere functies zoals waterberging en recreatie

Hallumer Ryt – Wetterskip Fryslân (2010): Realisatie nieuw vijzelgemaal ten
behoeve van een zoet-zout gradiënt en het aanleggen van een vispassage.

Stimuleren van een gevarieerder kwelderbeheer
en kwelderontwikkeling, passend binnen de voor
de kwelders geldende (natuur)doelstellingen

Kwelderherstelprogramma Groningen – Stichting het Groninger Landschap
(2012): Herinrichting van kwelders en waar nodig het ontwikkelen van een beheerplan voor de instandhouding en verbetering van vegetatie door beweiding.
Verkweldering Bildtpôlen – It Fryske Gea (2012): Verkwelderen van het plan
gebied Bildtpôlen door herinrichting, teneinde zoveel mogelijk plant- en diersoorten die van nature op de kwelders voorkomen te realiseren.
Biodiversiteit en natuurbeheer van vastelandkwelders – It Fryske Gea (2013):
Beweidingsexperiment waarbij 6 beheerregimes met elkaar worden vergeleken.

Stimuleren van ontwikkeling van zeegrasvelden
en stabiele mosselbanken

–

Behoud en herstel van jonge duinlandschappen
op de eilanden

–

Stimuleren van vormen van dynamisch kustbeheer op de eilanden

–

Bevorderen van de migratie van vissoorten

Hallumer Ryt – Wetterskip Fryslân (2010): Realisatie nieuw vijzelgemaal ten
behoeve van een zoet-zout gradiënt en het aanleggen van een vispassage.
Noordelijke elfstedenvaarroute – Gemeente Leeuwarderadeel (2010): Beter
bevaarbaar maken van de vaarroute en verbetering van de visintrek.

Behoud en herstel van voor de Wadden karakteristieke landschappelijke en cultuurhistorische
elementen, patronen en ensembles in combinatie
met duurzame economische ontwikkelingen,
waterbeheer en recreatieve toegankelijkheid

Waddenparels Wieringen- en Keizerspoeldijk – Gemeente Wieringen (2009):
Inrichten van de Keizerspoeldijkpolder als natuurgebied en kleinschalig
waterbergingsgebied.
Ecologisch herstel en natuurvriendelijke inrichting Pieterbuurstermaar –
Gemeente De Marne (2009): Aanleg van een plas/dras in verbrede taluds en
aanleg wandelpad teneinde de natuurlijke migratie van diadrome soorten te
bevorderen.
Landmerken – Stichting Oude Groninger Kerken (2010): Herstel van acht kerken
aan de waddenkust De gouden driehoek op Texel – Stichting.
Texels Museum en Maritiem & Jutters Museum (2010): Realisatie nieuwe vleugel
van museum en onderhoud van in de omgeving gelegen fiets- en wandelroutes
en verblijfsvoorzieningen voor dagrecreatie.
Gouden driehoek – Vereniging Natuurmonumenten (2009): Herstel van de steunforten Redoute en Lunette.

Toelichting:
+ Genoemde jaartal is jaartal van voltooiing van het project.
+ Sommige projecten dragen bij tot de realisatie van meerdere prestaties en zijn in de budgettaire tabel geboekt onder het operationele doel
waaraan het project het meest ex-ante bijdraagt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

110

D . B i j l a g e n : J a a r v e r s l a g Wa d d e n f o n d s

1.3.2. Het verminderen of wegnemen van externe bedreigingen
van de rijkdom van de Waddenzee
Instrumenten
Jaarlijkse subsidieverstrekking door middel van een tendersysteem
Realisatie meetbare gegevens bij operationele doelstelling
De gehonoreerde projecten uit de 1e tender dragen bij aan de volgende
prestaties:
Prestatie 2008

Gehonoreerde projecten

Stimuleren van kwelderontwikkeling, met als doel Kwelderherstelprogramma Groningen – Stichting het Groninger Landschap
het tegengaan van overstromingen als gevolg van (2012): Herinrichting van kwelders en waar nodig het ontwikkelen van een beheerde zeespiegelstijging
plan voor de instandhouding en verbetering van vegetatie door beweiding.
Verkweldering Bildtpôlen – It Fryske Gea (2012): Verkwelderen van het plan
gebied Bildtpôlen door herinrichting, teneinde zoveel mogelijk plant- en diersoorten die van nature op de kwelders voorkomen te realiseren.
Stimuleren van innovatieve projecten die zijn
–
gericht op het verhogen van de veiligheid boven
het niveau dat met behulp van het reguliere beleid
wordt gegarandeerd
Toelichting:
+ Genoemde jaartal is jaartal van voltooiing van het project
+ Sommige projecten dragen bij tot de realisatie van meerdere prestaties en zijn in de budgettaire tabel geboekt onder het operationele doel
waaraan het project het meest ex-ante bijdraagt.

1.3.3. Een duurzame economische ontwikkeling in het waddengebied en een substantiële transitie naar een duurzame energiehuishouding in het waddengebied en de direct aangrenzende
gebieden
Instrumenten
Jaarlijkse subsidieverstrekking door middel van een tendersysteem

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

111

D . B i j l a g e n : J a a r v e r s l a g Wa d d e n f o n d s

Realisatie meetbare gegevens bij operationele doelstelling
De gehonoreerde projecten uit de 1e tender dragen bij aan de volgende
prestaties:
Prestatie 2008

Gehonoreerde projecten

Bevorderen van duurzaam toerisme en recreatie
die tevens draagvlak voor natuur en natuurbeleid
creëren

Kwaliteitsverbetering Noordpolderzijl – Gemeente Eemsmond (2009): Realisatie
kleinschalig accommodatiegebouw voor bezoekers aan Noordpolderzijl, voor
wadlopers en voor museumbezoekers.
Bezoekerscentrum nieuwe stijl Schiermonnikoog – Stichting Promenade (2009):
Een aantal bestaande gebouwen worden met elkaar verbonden.
Waddenparels Wieringen- en Keizerspoeldijk – Gemeente Wieringen (2009):
Inrichten van de Keizerspoeldijkpolder als natuurgebied en kleinschalig
waterbergingsgebied.

Verbeteren van promotie, marketing en branding
van het Waddengebied als toeristisch product
Verbreden van het toerisme als duurzame economische drager van het Waddengebied

Kwaliteitsverbetering Noordpolderzijl – Gemeente Eemsmond (2009): Realisatie
kleinschalig accommodatiegebouw voor bezoekers aan Noordpolderzijl, voor
wadlopers en voor museumbezoekers.
Bezoekerscentrum nieuwe stijl Schiermonnikoog – Stichting Promenade (2009):
Een aantal bestaande gebouwen worden met elkaar verbonden.
Noordelijke elfstedenvaarroute – Gemeente Leeuwarderadeel (2010): Beter
bevaarbaar maken van de vaarroute en verbetering van de visintrek.
De gouden driehoek op Texel – Stichting Texels Museum en Maritiem & Jutters
Museum (2010): Realisatie nieuwe vleugel van museum en onderhoud van in de
omgeving gelegen fiets- en wandelroutes en verblijfsvoorzieningen voor dagrecreatie.
Waddenwandelpaden – Stichting Landschapsbeheer Groningen (2013): Realiseren van een netwerk van wandelpaden.
Gouden driehoek- Vereniging Natuurmonumenten (2009): Herstel van de steunforten Redoute en Lunette.

Bevorderen van innovatieve binnendijkse vormen
van duurzame landbouw, passend binnen het
gebied
Stimuleren van kansrijke combinaties tussen
landbouw en natuurherstel, natuurontwikkeling en
natuurbeleving
Stimuleren van initiatieven die vergroting en
verbreding mogelijk maken van de productie en
verspreiding van streekgebonden producten
Bevorderen van een verduurzaming van de
visserijsector
Aanpassen en innoveren van de haven- en
Havengebied Termunterzijl- Gemeente Delfzijl (2010):
bedrijfsomgeving aan de eisen van nieuwe haven- Herinrichting van het gebied.
functies
Ondersteunen van innovatieve projecten die
bijdragen aan een duurzame economische ontwikkeling van het Waddengebied
Bevorderen van kunst- en cultuurvoorstellen die
bijdragen aan de toeristische aantrekkingskracht
van het Waddengebied
Stimuleren van snel uitvoerbare projectvoorstellen, die aantoonbaar bijdragen aan de
transitie naar een duurzame energiehuishouding.
Doorontwikkeling, grootschalige toepassing en
verbreding zijn van belang

5 MW getijdencentrale Texel fase 1 – Gemeente Texel (2009): Voorbereidende
werkzaamheden ten behoeve van de installatie van de getijdencentrale.
Vlieland bespaart energie- Gemeente Vlieland (2009): Duurzame energieopwekking, besparing van water en energieverbruik, reductie CO2-uitstoot en
beperking lichtuitstoot.

Mogelijk maken van (door)ontwikkeling, grootschalige toepassing of een verbreding van de
toepassing van groene grondstoffen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

112

D . B i j l a g e n : J a a r v e r s l a g Wa d d e n f o n d s

Toelichting:
+ Genoemde jaartal is jaartal van voltooiing van het project
+ Sommige projecten dragen bij tot de realisatie van meerdere prestaties en zijn in de budgettaire tabel geboekt onder het operationele doel
waaraan het project het meest ex-ante bijdraagt.

1.3.4. Het ontwikkelen van een duurzame kennishuishouding ten
aanzien van het waddengebied
Instrumenten
Jaarlijkse subsidieverstrekking door middel van een tendersysteem
Realisatie meetbare gegevens bij operationele doelstelling
De gehonoreerde projecten uit de 1e tender dragen bij aan de volgende
prestaties:
Prestatie 2008

Gehonoreerde projecten

Formulering en opvulling van de grootste kennislacunes over het Waddengebied

Waddenacademie – Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen
(2009): Ontwikkelen van een duurzame kennishuishouding ten aanzien van het
Waddengebied en het in beeld brengen van kennislacunes.

Stimuleren van een betere ontwikkeling en benutting van toegepaste kennis over het Waddengebied

Waddenacademie – Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen
(2009): Ontwikkelen van een duurzame kennishuishouding ten aanzien van het
Waddengebied en het in beeld brengen van kennislacunes.

Bewerkstelligen van een goed functionerende
Waddenacademie

Waddenacademie – Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen
(2009): Ontwikkelen van een duurzame kennishuishouding ten aanzien van het
Waddengebied en het in beeld brengen van kennislacunes.

Stimuleren van projecten die door kennisoverdracht bijdragen aan het vergroten van draagvlak
en kennis over het Waddengebied, het waddenbeleid en het herstel en de ontwikkeling van landschap en cultuurhistorie

Historische basiskaart Groninger kustgebied – Fryske Akademy (2009): Ontwikkeling van een historische GIS-kaart van het Groninger kustgebied en beschikbaar
stellen via internet.
Waddenzeeschool – Stichting Waddencentra (2014):Opzetten van een
Waddenzeeschool en ontwikkelen van een lespakket.

Toelichting:
+ Genoemde jaartal is jaartal van voltooiing van het project
+ Sommige projecten dragen bij tot de realisatie van meerdere prestaties en zijn in de budgettaire tabel geboekt onder het operationele doel
waaraan het project het meest ex-ante bijdraagt.

1.4 Overzicht afgeronde onderzoeken
Conform de begroting 2008 zijn er in 2008 geen onderzoeken afgerond.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

113

33 878

verplichtingen

33 878
0
33 878
0
33 878

33 878

uitgaven

33 878
0
33 878
0
33 878

33 878

ontvangsten

Oorspronkelijk vastgestelde
begroting 2008

(1)

41 079

verplichtingen

4 453
33 732
38 185
29 425
67 610

4 453

uitgaven

33 878
33 732
67 610
0
67 610

33 878

ontvangsten

Realisatie 2008

(2)

+ 7 201

verplichtingen

– 29 425
+ 33 732
+ 4 307
+ 29 425
+ 33 732

– 29 425

uitgaven

0
+ 33 732
+ 33 732
0
+ 33 732

0

ontvangsten

Verschil realisatie en oorspronkelijk
vastgestelde begroting 2008

(3)=(2)-(1)

* Overeenkomstig artikel 3, lid 3 van de Wet op het Waddenfonds is het gerealiseerde batig saldo van het fonds over 2007 ad € 33 732 toegevoegd als ontvangst aan de begroting 2008. Dit
batig saldo is vastgesteld en goedgekeurd bij Slotwet 2007 door de Staten-Generaal.

Sub-totaal
Voordelig eindsaldo 2007*
Sub-totaal
Voordelig eindsaldo 2008
Totaal

Beleidsartikel 01
Waddenfonds

Omschrijving

De verantwoordingsstaat 2008 van het Waddenfonds (x € 1 000)

De verantwoordingsstaat 2008 van het Waddenfonds

2. Jaarrekening

D . B i j l a g e n : J a a r v e r s l a g Wa d d e n f o n d s

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

114

D . B i j l a g e n : J a a r v e r s l a g Wa d d e n f o n d s

De Saldibalans 2008 van het Waddenfonds (x € 1 000)
31-12-2008
1.

4.

31-12-2007

Uitgaven ten laste van de
begroting
– begroting 2007
– Begroting 2008

4 453

Rekening-courant RHB

63 157

33 732

Subtotaal

67 610

33 878

4 102

146

38 756

Subtotaal
Totaal-generaal

10. Voorschotten
12a. Tegenrekening openstaande
verplichtingen

2.
146

Ontvangsten ten gunste van de
begroting
– Begroting 2007 (eindsaldo)
– Begroting 2008

31-12-2008

31-12-2007

33 732
33 878

33 878

–
Subtotaal

67 610

33 878

4 102

146

2 129

38 756

2 129

42 858

2 275

42 858

2 275

110 468

36 153

110 468

36 153

10a. Tegenrekening voorschotten
12. Openstaande verplichtingen

Totaal-generaal

Toelichting op de saldibalans
Ad 1.Uitgaven ten laste van de begroting (€ 4 453)
Deze post bevat de nog niet met het ministerie van VROM verrekende
begrotingsuitgaven. Verrekening van de begrotingsuitgaven 2008 vindt
plaats nadat de Slotwet door de Staten-Generaal is vastgesteld.
Ad 2.Ontvangsten ten gunste van de begroting (€ 67 610)
Deze post bevat de nog niet met het ministerie van VROM (via de zogenaamde FES-brug) verrekende begrotingsontvangsten. Verrekening van
de begrotingsontvangsten 2008 vindt plaats nadat de Slotwet door de
Staten-Generaal is vastgesteld. De bij Slotwet 2007 vastgestelde
begrotingsontvangst van € 33 732 is ook meegenomen.
Ad 4. Rekening-courant Rijks Hoofdboekhouding (R.H.B.)
(€ 63 157)
Onder deze balanspost is de rekening-courant van de R.H.B. opgenomen.
Het saldo, volgens het saldobiljet van de R.H.B. van 17 februari 2009,
bedraagt € 63 157 180,88.
Ad 10. Voorschotten (€ 4 102)
Op deze rekening staat het saldo gebaseerd op de Regeling Departementale Begrotingsadministratie (voorschotten, vooruitbetalingen en voorlopige betalingen). De definitieve vaststelling dan wel de afwikkeling vindt
plaats na indiening van de einddeclaratie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

115

D . B i j l a g e n : J a a r v e r s l a g Wa d d e n f o n d s

Verloop van de voorschotten binnen en buiten begrotingsverband in 2008 (x € 1 000)
Stand voorschotten per 01-01-2008
Bij: In 2008 verleende voorschotten

146
3 956

Af: Afgerekende voorschotten

4 102
0

Stand voorschotten per 31-12-2008

4 102

Voorschotten op artikelniveau en organisatieonderdeel gerubriceerd naar ouderdom
per 31-12-2008 (x € 1 000)
Artikel

Omschrijving

vóór
2007

2007

2008

Totaal

01
Waddenfonds
Totaal binnen begrotingsverband
Derden
Totaal buiten begrotingsverband
Totaal-generaal

0
0
0
0
0

146
146
0
0
146

3 956
3 956
0
0
3 956

4 102
4 102
0
0
4 102

Toelichting
De stand van de voorschotten ultimo 2008 bedraagt € 4,1 mln. Er is in
2008 voor € 2,8 mln aan voorschotten betaald op toegekende subsidies.
Het resterende bedrag heeft betrekking op nog niet afgewikkelde voorschotten voor de uitvoeringsorganisatie Dienst Landelijk Gebied (DLG).
Ad 12. Openstaande verplichtingen (€ 38 756)
Verloop van de verplichtingen binnen begrotingsverband in 2008 (x € 1 000)
Stand verplichtingen per 01–01–2008
Bij: Aangegane verplichtingen/verhogingen

2 129
41 080
43 209

Af: Betalingen
Verlagingen/intrekkingen voorgaande jaren

4 453
0
4 453

Stand verplichtingen binnen en buiten begrotingsverband per 31-12-2008

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

38 756

116

D . B i j l a g e n : J a a r v e r s l a g Wa d d e n f o n d s

Verplichtingen op artikelniveau en organisatieonderdeel gerubriceerd naar ouderdom
per 31-12-2008 (x € 1 000)
Artikel

Omschrijving

vóór
2007

2007

2008

Totaal

21

Waddenfonds

0

1 052

37 704

38 756

Totaal binnen begrotingsverband

0

1 052

37 704

38 756

Departementen
Derden

0
0

0
0

0
0

0
0

Totaal buiten begrotingsverband
Totaal generaal

0
0

0
1 052

0
37 704

0
38 756

Toelichting
De stand van de verplichtingen ultimo 2008 bedraagt € 38,8 mln. In 2008
is voor een bedrag van € 40,5 mln aan subsidies toegekend aan 19
projecten. Op deze subsidies is een bedrag van € 2,8 mln aan voorschotten betaald. De resterende openstaande verplichtingen hebben
betrekking op verplichtingen die zijn aangegaan voor apparaat die nog
niet volledig tot betaling zijn gekomen.
Ad 12a. Tegenrekening openstaande verplichtingen (€38 756)
Betreft het saldo van de rekeningen verplichtingen binnen begrotingsverband en buiten begrotingsverband.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

117

D . B i j l a g e n : To e z i c h t r e l a t i e s e n Z B O ’s / RW T ’s

Bijlage 2: Toezichtrelaties en ZBO’s/RWT’s
Binnen VROM houdt de afdeling TopZO (Toezicht op Zelfstandige
Organen) toezicht namens de minister van VROM op de continuïteit van
de bedrijfsvoering en de kwaliteit van de taakuitoefening van de zelfstandige organen VROM. Binnen VROM is een strikte scheiding tussen enerzijds beleidssturing en anderzijds toezicht op de zelfstandige organen
doorgevoerd. Het toezicht wordt ingevuld op basis van de toezichtsvisie
van TopZO met als titel «toezicht op basis van vertrouwen». Met deze visie
is aansluiting gezocht bij de Kaderwet ZBO’s (Staatsblad 2006, nr. 576) en
de vernieuwde Kaderstellende Visie op Toezicht (Kamerstukken II, 2005–
2006, 27 831, nr. 15), tevens zijn de uitkomsten van het onderzoek «Verantwoording en toezicht bij rechtspersonen met een wettelijke taak, deel 5»
(Kamerstukken II, 2006–2007, 30 850, nr. 9) van de Algemene Rekenkamer
in deze visie verwerkt. Ter concretisering van de verantwoordings- en
toezichtrelatie tussen VROM en de zelfstandige bestuursorganen (ZBO) en
rechtspersonen met een wettelijke taak (RWT) zijn actuele toezichtarrangementen, inclusief een Informatie- en Controleprotocol beschikbaar.
Jaarlijks voert TopZO voor ieder ZBO/RWT een risico-analyse uit. In deze
risico-analyse wordt gekeken naar het presteren van ieder afzonderlijk
ZBO/RWT op vier aandachtsgebieden: kwaliteit taakuitoefening, continuïteit bedrijfsvoering, stabiliteit beleidsterrein en kwaliteit sturingsrelatie.
Aandachtspunten uit de risico-analyse bepalen in belangrijke mate de
inhoud van het toezicht. Daarnaast vinden reguliere activiteiten plaats als
advisering benoeming bestuursleden, beoordeling van de begroting,
jaarstukken en in voorkomende gevallen tariefsvoorstellen en andere
taken en bevoegdheden zoals in instellingswetten bepaald. De intensiteit
van het toezicht wordt gerelateerd aan de maatschappelijke betekenis
(bijdrage aan publieke taken) en omvang (in geld en mensen) van een
zelfstandig orgaan. De risico-analyse is een methodiek die VROM helpt bij
invulling van selectief toezicht op de ZBO’s/RWT’s.
Het Kadaster werd in 2008 geconfronteerd met een terugval van het werkaanbod ten gevolge van de ontwikkelingen op de vastgoedmarkt. De
opbrengsten bleven daardoor achter bij de raming. Daarnaast was het
kostenniveau in 2008 hoog in verband met investeringen in nieuwe taken
en de organisatie-ontwikkeling. Deze omstandigheden hebben ertoe
geleid dat tussentijds een tariefsverhoging is doorgevoerd (vanaf 1 juli).
Daarna is over het tariefbeleid gecommuniceerd met de Tweede Kamer.
Met de beantwoording van kamervragen (Kamerstukken II, 2008–2009,
Aanhangsel van de Handelingen, nr. 962) is de tariefsontwikkeling sinds
de verzelfstandiging alsmede de tariefswijziging per 1 januari 2009 toegelicht. Dankzij de tariefsverhoging in 2008 heeft het Kadaster het boekjaar
met een gering positief eigen vermogen kunnen afsluiten.
Toezichtbevindingen omtrent doeltreffendheid en doelmatigheid van de
geleverde prestaties, inclusief de constatering dat de jaarcijfers een
getrouw en rechtmatig beeld weergeven, worden gerapporteerd aan de
minister. Deze bevindingen vormen een vast onderdeel van het bestuurlijk
overleg tussen minister en bestuur van een ZBO/RWT. Jaarlijks stelt
TopZO een toezichtrapportage op, met daarin een overzicht van de
toezichtbevindingen in het verslagjaar, inclusief verrichte activiteiten. De
Tweede Kamer ontvangt reeds een afschrift van de jaarverslagen van de
meeste ZBO’s/RWT’s, met daarin een uitgebreide beschrijving van de
wettelijke taak, het feitelijk presteren op de te onderscheiden operationele
doelstellingen en informatie over de bedrijfsvoering, governance

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

118

D . B i j l a g e n : To e z i c h t r e l a t i e s e n Z B O ’s / RW T ’s

aspecten, relatie met belanghebbenden en bezoldiging van het bestuur.
Daarnaast staan de jaarverslagen van de betreffende organisaties op
internet.
Hieronder volgt een overzicht van de ZBO’s en RWT’s die onder de verantwoordelijkheid van de minister van VROM vallen per 31 december 2008.
Hierbij wordt tevens aangegeven aan welke beleidsdoelstellingen van
VROM deze organisaties een bijdrage hebben geleverd.
Naam organisatie

RWT

ZBO

Wettelijke Taak

Begrotingsartikel(en)

Raming (x
1 000)

Realisatie
(x 1 000)

URL

Dienst voor het
Kadaster en de
openbare registers

x

x

Het bijhouden van de
openbare registers en
kadastrale registratie en
het cartografisch weergeven van geografische
basisgegevens. Het
verstrekken van inlichtingen aan belanghebbenden.

Artikel 91
Algemeen

€ 16 233

€ 13 267

www.kadaster.nl

College voor
toelating van
gewasbeschermingsmiddelen
en biociden

x

x

Besluitvorming omtrent
de toelating van bestrijdingsmiddelen in Nederland.

Artikel 4
Verbeteren milieukwaliteit van water
en bodem

€ 360

€ 253

www.ctbwageningen.nl

Stichting Advisering Bestuursrechtspraak

x

Het op verzoek van de
bestuursrechter uitbrengen van onafhankelijke
deskundigenberichten
op het gebied van
milieu, ruimtelijke ordening, water, bouw en
schade.

Artikel 91
Algemeen

€ 5 017

€ 5 180

www.stab.nl

Stichting Bureau
Architectenregister

x

Beheren van het
architectenregister

Artikel 13
Rijkshuisvesting en
architectuur

N.v.t.

N.v.t.

www.architectenregister.nl

Fonds Luchtverontreiniging

x

Uitvoeren van een
schadevergoedingsregeling voor nietverhaalbare schade als
gevolg van luchtverontreiniging.

Artikel 6
Beperken van
klimaatverandering en grootschalige luchtverontreiniging

N.v.t.

N.v.t.

N.v.t.

x

Door middel van de publicatie in het Staatsblad van 20 januari 2009 van het Koninklijk Besluit van 19 december 2008 is het Fonds luchtverontreiniging op 21 januari 2009 opgeheven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

119

D . B i j l a g e n : To e z e g g i n g e n ( a a n b e v e l i n g e n ) A l g e m e n e
Rekenkamer
Bijlage 3: Toezeggingen (aanbevelingen) Algemene Rekenkamer
De Algemene Rekenkamer heeft in haar rapport bij het Jaarverslag 2007 in
haar Audit Actielijst aanbevelingen gedaan. Naar aanleiding hiervan
hebben de bewindslieden toezeggingen gedaan. Hieronder wordt mededeling van de voortgang van deze toezeggingen gedaan. In de bedrijfsvoeringsparagraaf wordt melding gemaakt van acties in 2009, indien daartoe
aanleiding is.
Aanbeveling Algemene Rekenkamer betreffende de financiële
functie VROM-breed
Verbeter de interne controle en verbeter de naleving van interne procedures.
Toezegging VROM
Aanbeveling wordt opgevolgd binnen kader VROM-reorganisatie
Voortgang toezegging
In het verslagjaar is een herkenbare eenheid «interne controle» ingericht
die zichtbare activiteiten heeft verricht in onder meer het jaarrekeningtraject. Vanaf 2009 zal deze eenheid werken volgens een jaarlijks vast te
stellen plan. Aan de verbetering van de naleving van de interne procedures is in het verslagjaar gestart onder leiding van een VROM brede
stuurgroep. In 2009 zal hier in het kader van de VROM reorganisatie
verder aan worden gewerkt.
Aanbeveling Algemene Rekenkamer betreffende ICT-beheer en
informatiebeveiliging
Voer verbetermaatregelen in 2008 tijdig uit.
Toezegging VROM
Aanbeveling wordt opgevolgd. In 2008 op orde.
Voortgang toezegging
Volgens VROM is het op orde. Daarom worden er in de bedrijfsvoeringsparagraaf geen knelpunten genoemd betreffende ICT-beheer en
informatiebeveiliging.
Aanbeveling Algemene Rekenkamer betreffende jaarafsluiting
Stuur strakker aan op tijdige en betrouwbare informatie voor de afsluiting.
Toezegging VROM
Aanbeveling wordt opgevolgd. Via externe evaluatie komen tot instrumenten voor tijdige en betrouwbare financiële informatie.
Voortgang toezegging
De aanbeveling is opgevolgd. Indien er zich ernstige knelpunten hebben
voorgedaan kunt u deze nalezen in de bedrijfsvoeringsparagraaf van
VROM.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

120

D . B i j l a g e n : To e z e g g i n g e n ( a a n b e v e l i n g e n ) A l g e m e n e
Rekenkamer
Aanbeveling Algemene Rekenkamer betreffende financieel
beheer lokale maatregelen Luchtkwaliteit
Bereid volgende tranches beter voor. Stel tijdig regels vast voor verantwoording en eindafrekening.
Toezegging VROM
Aanbeveling wordt opgevolgd. Kwaliteitseisen stellen aan verstrekking
subsidies en toepassen.
Voortgang toezegging
In de bedrijfsvoeringsparagraaf van VROM wordt de voortgang toegelicht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

121

D. Bijlagen: Inkoop van adviseurs en tijdelijk personeel

Bijlage 4: Inkoop van adviseurs en tijdelijk personeel (inhuur
externen)
Uitgaven voor inkoop van adviseurs en tijdelijk personeel (inhuur
externen) conform definitie Informatiestatuut 2008
Ministerie: Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer
Verslagjaar: 2008
Uitgaven in 2008 (x € 1 000)
Programma- en apparaatskosten
1. Interim-management
2. Organisatie- en Formatieadvies
3. Beleidsadvies
4. Communicatieadvisering

1 984
245
4 889
1 194

Beleidsgevoelig (som 1 t/m 4)
5. Juridisch Advies
6. Advisering opdrachtgevers automatisering
7. Accountancy, financiën en adminstratieve organisatie

8 312
1 123
9 155
2 319

(Beleids)ondersteunend (som 5 t/m 7)
8. Uitzendkrachten (formatie & piek)

12 597
33 912

Ondersteuning bedrijfsvoering

33 912

Totaal uitgaven inhuur externen

54 821

Toelichting:
De inkoop van adviseurs en tijdelijk personeel (inhuur externen)
Van het totaal van € 54,8 mln is € 15,5 mln voor rekening van de batenlastendiensten en het planbureau en € 39,3 voor het departement.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

122

Directeur/
plaatsvervangend
directeurgeneraal Milieu
Afdelingshoofd
Inspectie
Afdelingshoofd
bedrijfsvoering

Functie

Bedragen in EUR

17 272
18 317

74 338

81 346

99 663

91 610

136 736

Totaal 2007

87 725

72 550

107 268

Belastbaar
jaarloon 2008

19 400

115 868

454 321

Pensioenafdrachten en
overige voorzieningen
betaalbaar op
termijn 2008

198 000

–

59 554

Ontslagvergoeding

305 125

188 418

621 143

Totaal 2008

3

2

1

Motivatie

Ad 3
Motivatie – ontslag op grond van ARAR artikel 99.
Opmerking – Met de ontslaguitkering is functionaris 100% aandeelhouder van een stamrecht-BV geworden.

Ad 2
Motivatie – vrijwillig ontslag vanwege organisatieontwikkelingen bij VROM.
Opmerking – Bij Loyalis is een kapitaalverzekering afgesloten, die gebruikt kan worden voor de aankoop van
een stamrechtverzekering.

3

2

1

Opmerkingen

Ad 1
Motivatie – FPU-ontslag vanwege organisatieontwikkelingen bij VROM.
Opmerking – Bij Loyalis is een overeenkomst voor aanvulling FPU en aanvullend pensioen afgesloten.

25 482

Pensioenafdrachten en
overige voorzieningen
betaalbaar op
termijn 2007

111 254

Belastbaar
jaarloon 2007

Op grond van artikel 6 van de Wet openbaarmaking uit publieke middelen gefinancierde topinkomens (Stb.
2006, 95) is een overzicht opgenomen van medewerkers die in het verslagjaar meer verdiend hebben dan het
gemiddelde belastbare loon van de ministers. Dit gemiddelde belastbare jaarloon is voor 2008 vastgesteld
op € 181 000,–. Voor het ministerie van VROM heeft de publicatieplicht betrekking op de navolgende functionarissen:

Bijlage 5: Publicatie Personele Topinkomens

D. Bijlagen: Inkoop van adviseurs en tijdelijk personeel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 31 924 XI, nr. 3

123