Risicofactoren voor introductie van laagpathogeen aviaire influenza virus op
legpluimveebedrijven met vrije uitloop in
Nederland

Jeanet van der Goot1, Armin Elbers1, Ruth Bouwstra1,Teun Fabri3, Maudia van WijheKiezebrink 2, Thea van Niekerk 2
1 Central Veterinary Institute (CVI), Wageningen UR
2 Wageningen UR, Livestock Research
3 Gezondheidsdienst voor Dieren (GD)

Dit onderzoek is uitgevoerd door Central Veterinary Institute (CVI), onderdeel van Wageningen UR, in opdracht
van en gefinancierd door het Ministerie van Economische Zaken, in het kader van het programma Wettelijke
Onderzoekstaken (WOT), projectnummer WOT-01-003-060.
Central Veterinary Institute, onderdeel van Wageningen UR
Lelystad, 24 maart 2015
CVI Rapport 15/CVI0078

© 2015 Central Veterinary Institute, Postbus 65, 8200 AB Lelystad, T 0320 23 82 38, E
info.cvi@wur.nl http://www.wageningenUR.nl/cvi". CVI is onderdeel van Wageningen UR (University &
Research centre).
Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden vermenigvuldigd en/of openbaar
gemaakt worden door middel van druk, fotokopie, microfilm of op welke wijze dan ook zonder
voorafgaande toestemming van de uitgever of auteur.

Inhoud

Woord vooraf

2

Samenvatting

3

1

Inleiding

4

1.1

Achtergrond/aanleiding

4

1.2

Probleemstelling

4

1.3

Doelstelling

5

2

Materiaal en Methode

6

2.1

Opzet van het onderzoek

6

2.2

Selectie van de bedrijven

6

2.3

Vragenlijst

6

2.4

Het bezoeken van de bedrijven

6

2.5

Statistische analyse

7

3

Resultaten

8

4

Discussie en conclusie

9

5

Aanbevelingen

12

Literatuur

13

Verspreiding en aantallen van een aantal watervogels in Nederland

14

1| CVI Rapport 15/CVI0078

Woord vooraf

In opdracht van het ministerie van Economische Zaken werd een case-control onderzoek uitgevoerd
naar mogelijke risicofactoren voor introductie van laag-pathogene aviaire influenza virus op
pluimveelegbedrijven met vrije uitloop.
We willen hierbij alle betrokken pluimveehouders bedanken voor hun bereidheid om mee te werken
aan dit onderzoek. Het invullen van de vragenlijsten gebeurde op basis van vertrouwen en we zijn
heel blij dat we dat vertrouwen gekregen hebben. Zonder medewerking van de pluimveehouders was
dit onderzoek niet mogelijk geweest!
Berry Reuvekamp, Henk Gunnink, Joop van der Werf, Wim Houwers en Harm Wemmenhove van
Wageningen UR, Livestock Research worden bedankt voor het bezoeken van de pluimveebedrijven en
het afnemen van de vragenlijsten. Suzanne Nierop van de Gezondheidsdienst voor Dieren wordt
bedankt voor haar hulp met de databases. Gert-Jan Boender van het Central Veterinary Institute
wordt bedankt voor het maken van de informatieve kaart.

2 | CVI Rapport 15/CVI0078

Samenvatting

Door middel van een case-control studie is onderzoek gedaan naar veronderstelde risicofactoren voor
introductie van laag-pathogene aviaire influenza (LPAI) virus op pluimveelegbedrijven met vrije
uitloop. Onder een LPAI virus werd in dit onderzoek verstaan: een aviair influenza virus van elk
subtype (H1 tm H16), met uitzondering van de hoog pathogene aviaire influenza (HPAI) virussen.
Veertig bedrijven met een LPAI virus introductie in het verleden (cases) zijn vergeleken met 81
bedrijven waar geen introductie heeft plaats gevonden (controls) om te onderzoeken of potentiële
risicofactoren voor een besmetting met een LPAI virus geïdentificeerd kunnen worden. Vragen over
aanwezigheid van potentiële risicofactoren zijn door middel van enquêtes voorgelegd aan de
pluimveehouders. De vragenlijsten werden door de onderzoekers afgenomen op het bedrijf en tijdens
dit bezoek werd de uitloop bekeken door de onderzoekers.
Uit de analyse van de verschillende factoren komt naar voren dat het risico op introductie van LPAI
virus op legbedrijven met vrije uitloop 3.3 (95% BI: 1.2-9.7) keer hoger is als wilde eenden tenminste
een keer per week door de pluimveehouder in de vrije uitloop worden gesignaleerd in vergelijking met
legbedrijven met vrije uitloop waar wilde eenden een keer per maand of minder in de vrije uitloop
worden gezien door de pluimveehouder.
Het lijkt logisch dat de regelmatige aanwezigheid van wilde eenden in de vrije uitloop de kans op
blootstelling van de kippen aan LPAI virus verhoogt, aangezien wilde watervogels het natuurlijke
reservoir van aviaire influenza virussen zijn.
Ook komt naar voren dat legpluimveebedrijven met vrije uitloop op kleigrond een 5.8 (95% BI: 2.215.1) keer hoger risico hebben op introductie van LPAI virus dan legpluimveebedrijven met vrije
uitloop op zandgrond of een grondsoort anders dan klei. De grondsoort werd niet door de
onderzoekers bepaald maar werd gevraagd aan de pluimveehouders.
De grondsoort waarop het pluimveebedrijf met vrije uitloop is gesitueerd, is waarschijnlijk een
indirecte risicofactor, een zogenaamde associatie en geen oorzakelijk verband: kleigrond bevindt zich
met name in de nabijheid van de kust of rivieren. Uit de resultaten van vogeltellingen blijkt in het
algemeen dat in deze gebieden meer wilde watervogels voorkomen dan in gebieden met zandgrond.
Het lijkt daarom logisch te veronderstellen dat pluimveebedrijven met vrije uitloop in gebieden op
kleigrond een grotere kans hebben op blootstelling aan en bezoek van wilde watervogels dan
bedrijven die op andere grondsoorten zijn gevestigd. Om deze aanname te onderbouwen is er
aanvullend onderzoek nodig. Zo zouden nauwkeurige, fijnmazige gegevens van vogeltellingen gelinkt
kunnen worden aan de aanwezigheid van kleigrond en aan de aanwezigheid van bedrijven waar LPAI
virus introductie heeft plaatsgevonden.
In de multivariate analyse werden geen andere risicofactoren gevonden die geassocieerd konden
worden met introductie van LPAI virus op legpluimveebedrijven met vrije uitloop.
Om de gevonden associaties in dit onderzoek te onderbouwen is er aanvullend onderzoek nodig naar
het voorkomen van en het gedrag van wilde (water)vogels in de nabije omgeving van
pluimveebedrijven. Deze kennis is nodig om te bepalen welke maatregelen zinvol zijn om de risico’s
op introductie van LPAI te verkleinen.

CVI Rapport 15/CVI0078

|3

1 Inleiding
1.1 Achtergrond/aanleiding
Aviaire Influenza (AI) is een aandoening bij pluimvee die wordt veroorzaakt door aviaire influenza
virussen van de subtypes H1 tot en met H16. Onder een LPAI virus wordt in dit onderzoek verstaan:
een aviair influenza virus van elk subtype (H1 tm H16), met uitzondering van de hoog pathogene
aviaire influenza (HPAI) virussen. In het algemeen geven LPAI virussen milde verschijnselen in de
koppels, zoals eilegproductiedaling, en soms verloopt de infectie subklinisch. Wilde vogels worden
beschouwd als het reservoir van influenza virussen. LPAI virussen van het subtype H5 of H7 kunnen
overgaan in Hoog Pathogene Aviaire Influenza virussen die hoge sterfte in pluimvee kunnen
veroorzaken en die ook voor mensen een gevaar kunnen zijn. Daarom is LPAI veroorzaakt door
virussen van de subtypes H5 en H7 sinds 2005 een meldings- en bestrijdingsplichtige aandoening.
Sinds de HPAI H7N7 uitbraak in Nederland in 2003 zijn er enkele wettelijk verplichte meld- en
waarschuwingssystemen ingesteld om een AI-besmetting zo snel mogelijk te detecteren: de
serologische monitoring en de zogenaamde ‘early warning’. De serologische monitoring bestaat uit
verplicht bloedonderzoek op antistoffen tegen AI (ten minste 1 keer per jaar bij elk koppel of bedrijf,
bij bedrijven met vrije uitloop moet dit onderzoek 4 keer per jaar worden uitgevoerd). De ‘early
warning’ bestaat uit: 1. alertheid ten aanzien van de reguliere meldingsplicht; 2. verplichte melding
van verhoogde uitval, daling in voer/wateropname of productiedaling; 3. bij niet direct AI verdachte
aandoeningen onderzoek door middel van ‘uitsluitingsswabs’ (onderzoek op AI om deze aandoening
uit te sluiten).
Er worden zeer regelmatig serologisch- of virus-positieve bedrijven gevonden en op een aantal van
die bedrijven worden ook antistoffen tegen H5 of H7 of LPAI virussen van het subtype H5 of H7
gevonden. Het gaat hierbij opvallend vaak om leghenbedrijven met vrije uitloop en uit onderzoek blijkt
dat in Nederland leghenbedrijven met vrije uitloop een 7.7 (95% BI:5.9 -10.1) keer hoger risico
hadden om geïnfecteerd te raken dan leghenbedrijven zonder vrije uitloop in de periode 2007-2013
(Bouwstra en Elbers, 2014).
Omdat uitbraken met LPAI virus van het subtype H5 en H7 meldings- en bestrijdingsplichtig zijn,
kunnen deze uitbraken grote consequenties hebben voor de hele pluimvee sector.

1.2 Probleemstelling
Omdat leghenbedrijven met vrije uitloop een duidelijk hoger risico hebben op introductie van LPAI
virussen dan leghenbedrijven zonder vrije uitloop (Gonzales et al., 2013; Elbers en Bouwstra, 2014),
is het belangrijk om te onderzoeken welke factoren de kans op introductie op deze bedrijven verlagen
of verhogen.
In de literatuur is nog weinig beschreven over de factoren die op bedrijfsniveau een rol zouden kunnen
spelen bij de kans op introductie van LPAI virussen, zoals: de inrichting van de vrije uitloopruimte
(wel/geen begroeiing, type begroeiing ), directe toegang tot open water, het aantal uren uitloop,
bedrijfsgrootte en factoren in de directe omgeving van het bedrijf zoals de directe nabijheid van water,
bomen, grasland, andere begroeiing etc.
Watervogels werden in kleine aantallen op of in de directe omgeving van pluimveehouderijen met vrije
uitloop gezien (Voslamber, 2005, 2006). Bij het Erasmus Medisch Centrum is onderzoek gedaan naar
de relatie tussen de aanwezigheid van water en watervogelpopulaties in de buurt van
pluimveebedrijven en het risico op introductie (Verhagen et al.). Uit onderzoek in België blijkt dat het
buiten voeren van pluimvee een risicofactor voor het aantal bezoeken van wilde vogels aan pluimvee
is (Welby 2010), en ook in Nederland waren wilde vogels aanwezig tussen de waargenomen
watervogelcollecties bij pluimveebedrijven en aten mee van het voer (Voslamber, 2006).
Een epidemiologische onderzoeksmethode om risicofactoren te vinden voor de aanwezigheid van een
ziekte in een populatie, in een situatie waarin relatief weinig ziektegevallen bekend zijn (zoals bij
LPAI), is het case-control onderzoek. Hierbij wordt een groep bedrijven die geïnfecteerd zijn geweest
vergeleken met een groep niet-geïnfecteerde bedrijven. Dergelijk onderzoek zal associaties opleveren
(geen causale relaties) en hypothese vormend zijn. Om aan te tonen dat een ziektegeval

4 |CVI Rapport 15/CVI0078

daadwerkelijk wordt veroorzaakt door de aanwezigheid van een vermeende risicofactor is nader
onderzoek nodig (longitudinaal cohort of experimenteel onderzoek).

1.3 Doelstelling
Het doel van het onderzoek is het identificeren van vermeende risicofactoren voor introductie van
LPAI-virussen op bedrijven met vrije uitloop. Het onderzoek richt zich hierbij op primaire
besmettingen, dit zijn besmettingen die niet afkomstig zijn van een ander pluimveebedrijf. Kennis van
deze risicofactoren kan leiden tot het opstellen van richtlijnen voor leghenbedrijven met vrije uitloop
om het risico op introductie van LPAI virussen te verminderen.

CVI Rapport 15/CVI0078

|5

2 Materiaal en Methode
2.1 Opzet van het onderzoek
Een case-control studie werd uitgevoerd om mogelijke risicofactoren voor een besmetting met laag
pathogene aviaire influenza te identificeren. Het onderzoek is uitgevoerd bij leghenbedrijven met vrije
uitloop (regulier of biologisch). Veertig bedrijven met een LPAI virus introductie in het verleden
(cases) zijn vergeleken met 81 bedrijven waar geen introductie heeft plaats gevonden (controls).

2.2 Selectie van de bedrijven
Als cases zijn 40 bedrijven met vrije uitloop geselecteerd, die in de periode 2009-2014 minimaal één
primaire LPAI virus besmetting gehad hebben. Een bedrijf werd als geïnfecteerd beschouwd als er
influenza virus was aangetoond (door middel van de PCR en/of virusisolatie), of als er antilichamen
tegen een bepaald subtype influenza virus waren aangetoond. Hierbij gaat het om alle LPAI virus
subtypes (H1 tot en met H16), en niet alleen om de subtypes H5 en H7. Er werden alleen bedrijven
geselecteerd waarvan we op basis van bepaalde criteria aan hebben genomen dat ze een primaire
introductie van virus mee hadden gemaakt; dit zijn bedrijven die niet door ander bedrijven
(secundair) zijn besmet.
Uitgaande van 40 positieve bedrijven werd op basis van powerberekeningen besloten om 80
controlebedrijven met vrije uitloop te selecteren. Met power wordt het onderscheidingsvermogen
bedoeld: als er werkelijk een verschil is tussen de cases en controls, in hoeveel procent van de
gevallen zal dit dan worden aangetoond.
Uit eerder onderzoek was gebleken dat er geen duidelijke ruimtelijke clustering was van de positieve
bedrijven, daarom werd het uitgangspunt voor de selectie van controlebedrijven dat ze evenredig over
de Nederlandse bedrijven met vrije uitloop verdeeld moesten zijn, dat wil zeggen meer
controlebedrijven uit gebieden met veel pluimveebedrijven en minder controlebedrijven uit gebieden
met weinig bedrijven.

2.3 Vragenlijst
Er werd een vragenlijst opgesteld met behulp van epidemiologen, pluimveedeskundigen,
vertegenwoordigers van de pluimveesector en een pluimveehouder.
De vragenlijst bestond uit de volgende onderdelen:


Algemeen, bedrijfstype en kenmerken



Bedrijfsvoering



Bezoekers



Aanvoer van hennen en materiaal



Materialen voor hergebruik



Afvoer van pluimveeproducten, mest en andere materialen



Vrije uitloop



De omgeving van het bedrijf

2.4 Het bezoeken van de bedrijven
Tijdens het bedrijfsbezoek werd de vragenlijst afgenomen, en de vrije uitloop werd vanaf het erf
bekeken. De onderzoekers zijn niet in de stallen of in de vrije uitloop geweest.
Voor de bedrijven die een besmetting met LPAI virus doorgemaakt hadden (cases), werd de lijst
ingevuld voor de bedrijfssituatie en het koppel waarin de besmetting geconstateerd was. Voor de nietbesmette bedrijven (controls) werden de vragen voor het huidige koppel beantwoord.

6 |CVI Rapport 15/CVI0078

2.5 Statistische analyse
Eerst werd een univariate analyse uitgevoerd met alle variabelen om de potentiële risicofactoren
geassocieerd met introductie van LPAI virus te identificeren. Alle variabelen die in de univariate
analyse een p waarde hadden van < 0.15 (significantie), die biologisch plausibel waren en waarvoor
informatie beschikbaar was voor alle bedrijven werden geselecteerd voor de multivariate analyse.
Vervolgens werd een multivariate analyse (logistische regressie analyse) uitgevoerd waarbij de
geselecteerde potentiële risicofactoren in één model worden getoetst. Omdat de ene potentiële
risicofactor sterker kan zijn dan de andere, en sommige potentiële risicofactoren met elkaar verweven
kunnen zijn, komen in de multivariate analyse alleen de onderling sterkste factoren boven.

CVI Rapport 15/CVI0078

|7

3 Resultaten
Uit de analyse komt naar voren dat het risico op introductie van LPAI virus op legbedrijven met vrije
uitloop ruim drie keer groter is als wilde eenden tenminste een keer per week in de uitloop zijn
gesignaleerd in vergelijking met legbedrijven waar wilde eenden een keer per maand of minder in de
vrije uitloop zijn gezien.
Ook blijkt dat legpluimveebedrijven met vrije uitloop op kleigrond een zes keer hoger risico hebben op
introductie van LPAI virus ten opzichte van legpluimveebedrijven met vrije uitloop op zandgrond of
een grondsoort anders dan klei (tabel 1).

Tabel 1. Odds ratios (OR) met bijbehorend 95 % betrouwbaarheidsinterval voor
introductie van LPAI virus infecties op legpluimveebedrijven met vrije uitloop in
Nederland
Variabele

OR

95% btbha

p

1.2 – 9.7

0.02

2.2 – 15.1

0.0004

Wilde eenden hoe vaak in de vrije uitloop gezien
1x per maand of minder

1.0b

1x per week of vaker

3.3

Grondsoort van de vrije uitloop

a

Zand of anders dan klei

1.0b

Klei

5.8

95% btbh: 95% betrouwbaarheidsinterval; b Referentie categorie.

8 |CVI Rapport 15/CVI0078

4 Discussie en conclusie
Het doel van dit onderzoek was het identificeren van vermeende risicofactoren die geassocieerd
kunnen worden met het voorkomen van besmettingen met LPAI virus op legpluimveebedrijven met
vrije uitloop in de periode 2009-2014. Er is vooral gekeken naar potentiele factoren die te maken
hebben met management en algehele hygiëne en naar factoren die te maken hebben met de vrije
uitloop en de directe omgeving van het bedrijf.
Er kwamen twee significante, vermeende risicofactoren naar voren: de regelmatige aanwezigheid van
wilde eenden in de vrije uitloop (1x per week of vaker) en klei als grondsoort waarop het
pluimveebedrijf is gevestigd.
Beide risicofactoren lijken in verband te staan met het feit dat wilde watervogels het reservoir voor
Laag Pathogene Aviaire Influenza virussen zijn. De regelmatige aanwezigheid van eenden in de vrije
uitloop kan zorgen voor een directe insleep van virus op het bedrijf: de uitwerpselen van de eenden
komen in de vrije uitloop terecht en kunnen door de kippen worden opgepikt.
Het zou kunnen dat pluimveehouders die een LPAI-introductie hebben meegemaakt, hier alerter door
zijn geworden en meer op watervogelbezoek zijn gaan letten. Echter het feit dat er geen verschillen
zijn gevonden tussen cases en controls voor wat betreft gerapporteerd bezoek van ganzen, zwanen en
meeuwen, geeft ondersteuning aan de validiteit van bezoek van wilde eenden als potentiele
risicofactor.
Dat er geen associatie wordt gevonden met aanwezigheid van ganzen komt niet overeen met de
bevindingen van Verhagen et al. (2014) dat de LPAI virussen die bij kippen worden gevonden het
meest lijken op virussen die bij ganzen worden gevonden. Overigens kan dit worden veroorzaakt door
de plaats waar ganzen en eenden worden bemonsterd en verschillen tussen ganzen en eenden (en
watervogels in het algemeen) in migratie binnen Nederland. Er zou meer onderzoek gedaan moeten
worden naar de verschillende watervogels in en rond de uitloop om meer inzicht te krijgen in de rol en
het gedrag van de eenden en de andere watervogels.
De aanwezigheid van kleigrond in Nederland is gekoppeld aan de aanwezigheid van water, (zie figuur
1), dit zijn ook de gebieden waar watervogels het meest voorkomen (zie bijlage). Hierdoor zullen in
gebieden met kleigrond vaak meer watervogels aanwezig zijn en dus ook in de omgeving van de daar
gelegen pluimveebedrijven.
Er is tevens een aanvullende analyse gedaan: met behulp van het software programma ArcGIS®
(ArcGIS®) werd een kaart met de grondsoorten in Nederland gecombineerd met een kaart met
daarop alle legbedrijven met vrije uitloop in Nederland (data 2007) en de cases uit deze studie. De
analyse wees uit dat 18 van de 40 cases (45%) op kleigrond lagen en 69 van de 327 leghenbedrijven
met vrije uitloop (21%) lagen op kleigrond. Uit toetsing blijkt dat deze fracties significant van elkaar
verschillen: de cases liggen significant vaker op kleigrond dan alle legpluimveebedrijven met vrije
uitloop (p<0.001). Hiermee worden de resultaten uit deze case control studie en de validiteit
bevestigd.
De inrichting van de vrije uitloop kwam niet als risicofactor uit de multivariate analyse. Bij de
inrichting van de vrije uitloop werd oa gekeken naar de begroeiing in de vrije uitloop en de begrenzing
van de uitloop. Het zou kunnen zijn dat factoren die te maken hebben met de inrichting van de uitloop
verweven zijn met sterkere risicofactoren, zoals de aanwezigheid van wilde eenden, waardoor deze
factoren zelf niet meer naar boven zijn gekomen in de analyse. Bovendien is het aantal bedrijven in dit
onderzoek relatief laag waardoor alleen hele sterke riscofactoren gevonden konden worden.
Bij een introductie van het virus op een bedrijf vanuit de wilde vogels zou een relatie met de inrichting
van de vrije uitloop mogelijk wel te verwachten zijn, zeker gezien het feit dat de aanwezigheid van
eenden wel een risicofactor was. De verwachting is immers dat eenden of algemener wilde
watervogels door bepaalde inrichtingselementen eerder afgestoten of aangetrokken worden. Met name
open plekken (plekken zonder opgaande begroeiing of bouwsels) worden vaak genoemd in relatie tot
de aanwezigheid van watervogels in de vrije uitloop. Als watervogels via de lucht de uitloop
binnenkomen hebben ze immers ruimte nodig om te landen en op te stijgen. Als watervogels de

CVI Rapport 15/CVI0078

|9

uitloop bereiken via aangrenzend water of land is de begrenzing van de vrije uitloop juist een
belangrijke factor. Het is dus belangrijk om te onderzoeken hoe watervogels de vrije uitloop
binnenkomen: via de lucht of via aangrenzend water of land.
In de multivariate analyse werden geen significante risicofactoren gevonden die te maken hebben met
management of bedrijfshygiëne. Dit kan ook te maken hebben met de selectie van de positieve
bedrijven, er zijn alleen bedrijven geselecteerd waarvan is aangenomen dat ze niet besmet zijn
geraakt door een ander bedrijf. Hierdoor lag het in de lijn der verwachting dat een aantal factoren, die
van belang zijn bij insleep vanuit andere bedrijven niet significant verschilden tussen cases en
controls. Ook hiervoor geldt dat het aantal bedrijven in dit onderzoek relatief laag is waardoor alleen
hele sterke riscofactoren gevonden konden worden.

Figuur 1: Verspreiding van de bedrijven uit het onderzoek over Nederland, verdeeld in cases en
controls, met indicatie van de grondsoort

Een belangrijk item bij interview-onderzoek is recall-bias. De cases hebben allemaal een LPAI virus
besmetting doorgemaakt. Dit kan variëren van een niet opgemerkte besmetting met bijvoorbeeld een
H2 die pas achteraf tijdens het bloedonderzoek werd aangetoond, tot een infectie met H5 of H7
waarbij er een kans was dat het bedrijf zelfs werd geruimd. Deze besmetting kan het bewustzijn
verhoogd hebben om alert te zijn op insleep-risico's van het virus en kan zodoende effect gehad
hebben op de bedrijfsvoering van deze bedrijven. Het kan daardoor zijn dat deze bedrijven sinds de
besmetting een strikter management zijn gaan voeren ten aanzien van bijvoorbeeld bezoekers,

10 |CVI Rapport 15/CVI0078

aanvoer van voer, strooisel e.d. en eisen dat de vrachtwagens niet op andere bedrijven geweest zijn
op die dag. Besmette bedrijven kunnen zich vanwege de negatieve ervaring en de impact daarvan zich
vaak beter herinneren of er een of meerdere risicofactoren aanwezig waren dan control bedrijven die
niet besmet zijn geweest. Dit wordt in vragenlijst-onderzoek de zogenaamde 'recall bias' genoemd.

CVI Rapport 15/CVI0078

| 11

5 Aanbevelingen
De regelmatige aanwezigheid van wilde eenden in de uitloop lijkt een potentiele risicofactor te zijn
voor LPAI virus infecties. Voor het nemen van maatregelen om wilde eenden uit de uitloop te weren, is
het belangrijk om te weten hoe deze vogels de uitloop binnenkomen.
Vogels kunnen op verschillende manieren de vrije uitloop binnenkomen: via een aangrenzende sloot of
land of rechtsreeks vanuit de lucht. Afhankelijk van de manier waarop wilde vogels binnenkomen,
zullen maatregelen moeten worden toegepast: als vogels vanuit het water of over land de uitloop
binnenkomen lijkt hekwerk de beste oplossing. Als vogels eerst moeten landen in de vrije uitloop, lijkt
bijvoorbeeld begroeiing en het verminderen van open plekken een betere oplossing.
Het gedrag van wilde eenden (en andere wilde watervogels) in de uitloop zou door middel van
observaties bestudeerd moeten worden door vogelkenners. In dit onderzoek kan ook onderzocht
worden hoe de uitloop minder aantrekkelijk gemaakt kan worden voor foeragerende vogels tijdens de
migratie. Er zou onderzocht kunnen worden of bepaalde watervogels minder vaak in de uitloop komen
als er minder te eten is door bijvoorbeeld in de uitloop wekelijks het gras te maaien. Hierbij kan
eventueel de nadruk worden gelegd op bedrijven met kleigrond.
Een interventie die in Australië wordt gebruikt op sommige pluimveebedrijven met vrije uitloop om het
risico op blootstelling te minimaliseren is het inzetten van een (getrainde) hond in de uitloop (AGDAFF,
2009). Honden kunnen worden getraind in het verjagen van andere dieren (waaronder “vreemde”
vogels maar ook b.v. vossen) die de vrije uitloop betreden of willen betreden. Deze
interventiemethode zou ook in Nederland uitgeprobeerd kunnen worden in een demonstratieproject
waarbij gedurende een bepaalde tijd een aantal bedrijven wordt vergeleken met en zonder getrainde
hond (bedrijven met vrije uitloop die in het verleden regelmatig door wilde watervogels in de vrije
uitloop werden bezocht).
In dit onderzoek is aan de pluimveehouders gevraagd naar de aanwezigheid van wilde vogels in de
uitloop op basis van herinneringen. Om meer feitelijke gegevens te verkrijgen over de aanwezigheid
van wilde vogels in de vrije uitloop is verder onderzoek nodig. Dit kan gedaan worden op de manier
zoals SOVON dat enkele keren heeft gedaan: door een aantal bedrijven gedurende een bepaalde tijd
te observeren en vogels te tellen (Voslamber, 2005, 2006). Een andere manier om meer gegevens te
krijgen is om alle pluimveehouders te vragen om een inventarisatie te maken (overdag en ’s nachts)
van de aanwezige vogels species gedurende het jaar.
De aanwezigheid van kleigrond waarop het pluimveebedrijf is gevestigd blijkt een risicofactor te zijn.
De kleigrond zelf verhoogt het risico op een introductie niet, maar zeer waarschijnlijk een andere
factor die daarmee geassocieerd is, hoogstwaarschijnlijk de aanwezigheid van wilde watervogels. Om
dit verband verder te onderzoeken zouden nauwkeurige, fijnmazige gegevens van vogeltellingen
gelinkt kunnen worden aan de aanwezigheid van kleigrond en aan de aanwezigheid van positieve
bedrijven.
Als deze associatie duidelijker is kan deze, in combinatie met de kennis van het gedrag van de wilde
watervogels uit de observationele studies, gebruikt worden om te bepalen welke maatregelen zinvol
zijn om op een bedrijf te nemen.

12 |CVI Rapport 15/CVI0078

Literatuur

AGDAFF (The Australian Government Department of Agriculture, Fisheries and Forestry (AGDAFF)),
2009. National Farm Biosecurity Manual, poultry production.
http://www.daff.gov.au/__data/assets/pdf_file/0009/1147554/poultry-biosecurity-manual.pdf.
ArcGIS®, Software by Esri.
Bouwstra R en Elbers ARW, 2014. Relatieve risico’s van introductie van laag-pathogene aviaire
influenza virus infecties op verschillende typen pluimveebedrijven in Nederland, 2007-2013. 6 Maart
2014.
Van der Goot JA, Verhagen J, Gonzales JL, Backer J, Bongers J, G.J. B and Koch G (CVI), 2012. Laag
Pathogene Aviaire Influenza Infecties op pluimveebedrijven in Nederland. CVI rapport 12/CVI0036.
Rapport 12/CVI0036.
Verhagen JH, Lexmond P, Vuong O, Schutten M, Guldemeester J, Osterhaus ADME, Elbers ARW,
Slaterus R, Hornman M, Koch G and Fouchier RAM, 2014. Linking low pathogenic avian influenza
viruses in wild birds with outbreaks in poultry (in preparation).
Voslamber B 2005. Wilde Vogels op en rond pluimveebedrijven. SOVON-informatierapport 2005/18.
Voslamber B 2006. Wilde Vogels op en rond pluimveebedrijven, juli/augustus 2006. SOVONinformatierapport 2006/08.

CVI Rapport 15/CVI0078

| 13

Verspreiding en aantallen van een aantal
watervogels in Nederland
(bron: www.SOVON.nl)

14 |CVI Rapport 15/CVI0078

CVI Rapport 15/CVI0078

| 15