Vernieuwend mkb
heeft toekomst
MKB-actieplan
Voortgangsrapportage 2020

Vernieuwend mkb
heeft toekomst
MKB-actieplan
Voortgangsrapportage 2020

MKB-actieplan

Digitalisering

Internationaal
ondernemen
Financiering

Fiscaliteit
Menselijk kapitaal

Toepassing
van innovatie
Regelgeving

Inhoud
Woord vooraf

5

Samenvatting: resultaten voor het mkb

6

Hoofdstuk 1 De balans opgemaakt
1. Inleiding: het brede en innovatieve mkb
2. Onder de motorkap van het mkb
3. Coronacrisis als breuklijn
4. Verbetering infrastructuur van samenwerking 
5. Regionale versterking van het mkb
6. Maatschappelijke betekenis van het mkb
7. Momentum

11
13
13
13
15
20
21
25

Hoofdstuk 2 Voortgang en resultaten
1. Menselijk kapitaal
2. Financiering
3. Digitalisering
4. Toepassing innovatie
5. Internationaal ondernemen
6. Regelgeving
7. Fiscaliteit

27
31
41
53
61
71
77
85

5

Woord vooraf
In dit laatste jaar van het kabinet is de wereld in beroering en leven veel mensen in grote onzekerheid over hun
gezondheid, baan en bestaan. De strijd tegen het virus, waarvan we de naam soms niet meer kunnen hóren, brengt
veel beperkingen met zich mee voor ons normale leven binnens- en buitenshuis. Dit raakt ons allemaal, ook de
ondernemers in de middelgrote en kleine bedrijven die het fundament zijn onder de economie van ons land. Toen de
intelligente lockdown een feit was, heb ik veel ondernemers opgezocht, gesproken en een hart onder de riem gestoken.
En ik ben dat blijven doen. Veel mkb-ondernemers in veel verschillende sectoren hebben het zwaar te verduren,
sommigen kúnnen gewoon geen omzet draaien omdat er geen business is en andere ondernemers hebben door de
crisis een bovengemiddelde omzet gedraaid.
In het voorjaar van 2020 stond de Nederlandse economie er goed voor. Dat gold ook voor de overheidsfinanciën.
Toen de crisis een feit was, heeft het kabinet uit volle overtuiging in hoog tempo omvangrijke steunpakketten voor
ondernemingen uit de grond gestampt, om banen te behouden en om gezonde bedrijven overeind te kunnen houden.
Die miljardensteun heeft het land door de eerste maanden heen geholpen.
We zijn nu ruim een half jaar verder. Niemand kan in de toekomst kijken. Maar ondernemers zouden geen
ondernemers zijn als ze niet denken in kánsen. De overheid sluit daarbij aan met het steun- en herstelplan. Steun,
herstel en helpen met aanpassen en vernieuwen, dat is het mantra van het kabinet. We investeren ons de crisis uit.
Dat is gemakkelijker gezegd dan gedaan, want dat vereist lef: van de overheid om snel te reageren en tegelijkertijd het
zorgvuldig besteden van belastinggeld niet uit het oog te verliezen en van ondernemers om de nieuwe werkelijkheid
in te stappen. De wereld voor ondernemers is aan het veranderen, onherroepelijk. De transities naar een digitale en
duurzame economie gaan nu heel rap. Om te overleven en weer te kunnen groeien moet een ondernemer echt mee in
de vaart van de ontwikkelingen. Op zoek naar kansen voor business.
Drie jaar terug begon ik als staatssecretaris, bijkans in een andere tijd. We hebben niet stilgezeten, integendeel.
De voortgangsrapportages van het MKB-actieplan laten dat mooi zien. Ik ben ongelooflijk trots op iedereen die zich
voor het mkb heeft ingezet: ministeries, uitvoeringsorganisaties, regionale en lokale overheden, samenwerkings­
organisaties, kennisinstellingen, ontwikkelingsmaatschappijen, ondernemersorganisaties en noem maar op.
Het resultaat mag er zijn: we hebben op alle fronten nu een ‘infrastructuur’ staan van samenwerking, wet- en
regelgeving en dienstverlening vanuit de overheid. Dat geeft mij het vertrouwen dat we samen wel een weg uit
de crisis vinden. De titel van de voortgangsrapportage die u nu in handen houdt, luidt: ‘Vernieuwend mkb heeft
toekomst’. En zo is het. Ondernemers moeten het zelf doen, de overheid heeft de taak een klimaat te scheppen voor
ondernemers waardoor zij kunnen doen waar ze goed in zijn. Onder redelijke – zo u wilt eerlijke – condities zeg ik erbij,
want daar is de overheid ook voor.
Natuurlijk is bestaanszekerheid voor ieder van ons belangrijk, maar er is meer. En dat komt in deze voortgangsrapportage ook aan bod: het samen leven, de nabijheid van mensen, of ook de maatschappelijke betekenis van
ondernemers in de steden, dorpen en buurten. Er zal veel veranderen de komende tijd. Misschien zullen er winkels
en andere bedrijven uit de straten verdwijnen, maar ik heb ook veel voorbeelden gezien van herwaardering van het
mkb-om-de-hoek en van #KoopLokaal-initiatieven. Dat vind ik mooi. Dat geeft mij hoop. Alles overziende zeg ik:
wat een tijd is dit waarin we leven!
Mona Keijzer
Staatssecretaris van Economische Zaken en Klimaat

6

Samenvatting: resultaten voor het mkb
Dit is de tweede voortgangsrapportage van het
MKB-actieplan. Hoofdstuk 2 laat op zeven relevante
mkb-thema’s zien, wat er door de overheid is gedaan
en bereikt om het ondernemersklimaat in Nederland
te verbeteren. Vast staat dat het mkb de laatste
jaren meer in de schijnwerpers is komen te staan, de
coronacrisis heeft dat nog meer zichtbaar gemaakt.
Hieronder een samenvatting van de belangrijkste
resultaten voor het mkb sinds juli 2019, toen de eerste
voortgangsrapportage uitkwam. Hoofdstuk 1 geeft
een schets van wat er gedaan en bereikt is voor het
mkb in deze kabinetsperiode, tegen de achtergrond
van een bredere beschouwing over het mkb, de
betekenis van het mkb voor de samenleving en de
kracht van samenwerking.

• Het meest in het oog springen de maatregelen van het

kabinet om de desastreuze gevolgen van de
coronacrisis voor het bedrijfsleven in te dammen.
Op 12 maart ging de intelligente lockdown in en op
17 maart kondigde het kabinet het eerste economische
steunpakket aan, gevolgd door een tweede en derde
steunpakket in mei, respectievelijk augustus. Het
KVK-coronaloket werd voor ondernemers het eerste
loket om informatie te krijgen en verder geholpen te

worden naar de uitvoeringsorganisaties die specifiek
voor hen relevant zijn.
• Onderstaand overzicht met stand van zaken laat zien
dat het mkb volop gebruik maakt van de generieke
steunpakketten en van de mkb-steunmaatregelen.1
• In het derde steun- en herstelpakket kiest het
kabinet er voor om de inzet op een aantal doelen
te intensiveren. Daarmee is de coronacrisis ook een
accelerator van het mkb-beleid. Om groeibedrijven
(startups en scale-ups) te ondersteunen stelt
het kabinet €150 miljoen beschikbaar door
middel van een groot nationaal scale-upfonds.
Ook gaat er €150 miljoen naar de Regionale
Ontwikkelingsmaatschappijen (ROM’s), waarmee zij
innovatieve mkb-bedrijven kunnen ondersteunen.
Er komt €157 miljoen extra beschikbaar voor de
innovatieregeling WBSO, waarmee vooral startups
en mkb-bedrijven meer onderzoek en ontwikkeling
kunnen doen. Daarnaast is er voor mkb-werkgevers
€38 miljoen beschikbaar voor omscholing van
¹ Het overzicht staat in hoofdstuk 1. De toelichting, inclusief de
bronnen van de cijfers, is opgenomen bij de relevante thema’s in
hoofdstuk 2: Menselijk kapitaal, Financiering, Toepassing
Innovatie en Fiscaliteit.

Maatregelen voor
alle ondernemingen

Gebruik in miljard €

Aantal ondernemingen

NOW-1:
werkbehoud

€7,9 miljard, waarvan €5,1
miljard mkb

139.450 ondernemingen, waarvan 99% mkb.
Hiermee worden 2,6 miljoen werknemersbanen ondersteund,
waarvan 65% mkb.

NOW-2:
werkbehoud

€5,3 miljard, waarvan €3,5
miljard mkb

63.125 ondernemingen, waarvan 99% mkb.
NOW-1 en -2: meeste toekenningen naar ondernemingen met minder
dan 10 werknemers (NOW-1: 74%, NOW-2: 68%).

Belastinguitstel

Bijna €13 miljard, waarvan
€7,8 miljard mkb

223.580 bedrijven, waarvan 55,8% ondernemingen met 1 werkzame
persoon en 43,7% mkb met meer dan 1 werkzame persoon. Hiervan
zijn microbedrijven (2-9 werknemers) het grootste aandeel.
Eind augustus staat nog een ‘belastingschuld’ open van €9,8 miljard bij
170.540 bedrijven.

7

Steunmaatregelen voor mkb

Gebruik in miljoen €

Aantal ondernemingen

TOGS:
specifieke sectoren

864

215.953

TVL:
vaste lasten specifieke sectoren

437

32.458

Tozo:
zelfstandige ondernemers (incl. zzp’ers)

Tozo-1: 2.500
Tozo-2: 800

Tozo-1: 364.000
Tozo-2: 103.000

BMKB-C:
ophoging borgstelling mkb

858

4500

GO-C:
borgstelling (middel)grote bedrijven

659

78

Qredits:
overbruggingskrediet
uitstel aflossing en rentekorting

14,9
5,9

1.025
6.533

220

761

42

1.188

COL:
overbruggingslening voor startups, scale-ups, innovatieve
mkb en familiebedrijven
KKC:
garantieregeling kleine bedrijven

personeel. Ook wordt er €300 miljoen gereserveerd
voor een fonds om (middel)grote bedrijven gezond te
houden.
• Naast deze corona steun- en herstelpakketten
is het mkb in het afgelopen jaar ondersteund
met de reguliere financieringsregelingen
en garantstellingen, zoals BMKB, Qredits
microfinanciering, SEED Capital en Vroege Fase
Financiering. Ten aanzien van de SEED Capital regeling
is ook dit jaar extra budget vrijgemaakt. Tijdens
de voorjaarstender is het budget van €32 miljoen
volledig uitgeput en verdeeld over een zestal fondsen.
Met de private inleg opgeteld betekent dit dat er in
totaal voor €67,5 miljoen aan extra kapitaal voor
startups beschikbaar komt. Dit najaar wordt er nog
een reguliere SEED tender gehouden met een EZK
budget van €20 miljoen. Tenslotte zijn sinds 2018 in
het kader van de BMKB (exclusief BMKB-C) ruim 7.000
borgstellingen verstrekt voor een totaalbedrag van
€1,3 miljard.
• Het voornemen om de wettelijke betaaltermijnen
tussen grote afnemers en mkb-toeleveranciers te
verlagen van maximaal 60 naar 30 dagen is in de fase
van internetconsultatie.

• Met de regionale financieringstafels in de meeste

delen van het land, de uitbreiding van het aantal
ROM’s tot een vrijwel landelijk dekkend netwerk, en
de groei en professionalisering van de Stichting MKB
Financiering is voor ondernemers de infrastructuur
voor de toegang tot financiering door banken,
alternatieve financiers en overheid sterk verbeterd.
Met een digitale tool van de ROM’s, een zogeheten
investor readiness voor het ophalen van durfkapitaal, de
inzet van honderden financieringsadviseurs via Qredits
en de Stichting MKB Financiering, en de Gids voor
bedrijfsfinanciering van de KVK, krijgen ondernemers
die dat willen en nodig hebben praktische kennis
en vaardigheden aangereikt bij hun zoektocht naar
financiering.
• Gestart is met het verkleinen van de verschillen in
fiscale behandeling tussen zelfstandigen en
werknemers. Met ingang van 2020 wordt de
zelfstandigenaftrek stapsgewijs afgebouwd. In het
Belastingplan 2021 stelt het kabinet een
tariefsverlaging van de vennootschapsbelasting
voor.

8

• Belangrijk voor veel ondernemers, vooral kleinere

ondernemers, is de uitvoering van het pakket
afspraken dat door SZW is gemaakt met werkgevers
en verzekeraars over de loondoorbetaling bij ziekte.
De uitvoering van het pakket maatregelen is vanaf
1 januari 2020 gestart; hiermee is de komende jaren
een bedrag van €450 miljoen gemoeid. Een van de
eerste maatregelen is een MKB-verzuim-ontzorgverzekering, waardoor kleine werkgevers ontzorgd
worden; deze verzekering vangt het financiële risico
op voor ondernemers en helpt bij de verplichtingen en
taken rond de loondoorbetaling bij ziekte.
• Scholing, bijscholing en omscholing zijn belangrijker
dan ooit: leven lang ontwikkelen. De regeling voor
Praktijkleren is verlengd tot 2023 en het Regionaal
Investeringsfonds (RIF) tot 2022. Per bbl-werkplek2
is maximaal €2.700 beschikbaar, voor erkende
leerbedrijven in landbouw, horeca en recreatie
zelfs meer. Daarbij komt dat OCW in mei 2020
bekendmaakte €500 miljoen extra te investeren in
het onderwijs. Een deel van dit geld is bedoeld om het
praktijkonderwijs op peil te houden.
• Met ingang van 2020 is jaarlijks €48 miljoen
beschikbaar via de SLIM-regeling. Mkb-ondernemers
kunnen subsidie aanvragen om een bedrijfsschool op
te richten, loopbaanadviezen voor hun werknemers
te krijgen of specifieke vaardigheden te verbeteren.
Zij kunnen maximaal €24.999 krijgen. Ook
samenwerkingsverbanden van meerdere organisaties
kunnen een aanvraag indienen voor een subsidie
van maximaal €500.000. Het tweede moment van
aanmelding is begin september gestart.
• Ook het ‘NL leert door’-pakket is populair. Er is
€50 miljoen beschikbaar gesteld voor onder meer
loopbaanadviezen. Op 1 september werd bekend
dat bij de eerste ronde al het maximale aantal van
20.000 ontwikkeladviezen via gekwalificeerde
loopbaanadviseurs is toegekend.
• Met de regeling MKB!dee worden ondernemers zélf
uitgedaagd met creatieve oplossingen te komen voor
de verbetering van de leercultuur en de (om)scholing en
ontwikkeling van werknemers in het mkb.
² BBL staat voor Beroepsbegeleidende Leerweg. Een BBL-studie
betekent een combinatie van werken en leren, waarbij degene die
de opleiding volgt in dienst is van een erkend leerbedrijf.

Speciale aandacht is er voor technische en ICT-banen,
de klimaat- en energietransitie en digitalisering. Een
tweede groep van 47 projecten, waarin ondernemers
en branches deelnemen, is eind 2019 aan de slag
gegaan en zal in voorjaar 2021 resultaten presenteren.
Een nieuwe tender is in oktober 2020 van start gegaan.

• De digitaliseringsambitie van het kabinet is

groot. De coronacrisis heeft de urgentie laten zien
dat digitalisering de wereld van ondernemers
onherroepelijk verandert. Op 11 plaatsen in Nederland
zijn er MKB-werkplaatsen voor digitalisering waar
kleinere ondernemers door studenten en docenten van
onderwijsinstellingen uit de buurt op weg geholpen
worden bij hun online marketing en het benutten
van data in het bedrijf. De KVK ondersteunt dit met
workshops voor ondernemers, waar zogeheten local
heroes inspireren met hun ondernemersverhaal.
Vanuit het Digital Trust Center van EZK zijn nu
nagenoeg landelijk dekkend 29 regionale of sectorale
centra samenwerkingsverbanden actief; bedrijven
kunnen daar advies krijgen over veilig zakendoen
of samen werken aan hun cyberweerbaarheid. Om
te experimenteren met technologie zijn er voor
industriële bedrijven inmiddels 45 fieldlabs in het
land, waarbij 600 bedrijven zijn aangesloten, sinds
2015 bijna 6.000 studenten betrokken zijn geweest
en waaruit 22 nieuwe bedrijven zijn voortgekomen.
Daarnaast is er met 5 Smart Industry Hubs een
landelijke dekking voor de bedrijven in dit segment
waar ze terecht kunnen met vragen over de toepassing
van technologieën. De innovatiegelden voor het mkb,

9

onder andere de MKB Innovatiestimulering Regio en
Topsectoren (MIT), het Innovatiekrediet en SBIR, zijn
goed benut. In 2019 werden via het MIT 1.200 projecten
met bedrijven gefinancierd voor een recordbedrag
van ruim €67 miljoen, met een forse bijdrage vanuit
provincies.
• Eind 2019 is in het kader van de Thematische
Technology Transfer (TTT)-regeling in totaal
€24 miljoen toegekend aan drie consortia van
onderzoekorganisaties. Er is nog eens €24 miljoen
beschikbaar voor een tender die nu loopt en in
het eerste kwartaal van 2021 toegekend wordt. De
TTT-regeling richt zich op stimuleren van thematische
samenwerking door onderzoeksorganisatie voor
kennisoverdracht en stelt risicofinanciering beschikbaar
voor startups in hun vroegste ontwikkelingsfase. De
drie winnende consortia zijn actief op de terreinen
van ‘smart systems’ (denk aan auto’s en thuisrobots),
regeneratieve geneeskunde en (her)gebruik van
materialen en duurzame grondstoffen.
• Voor startups kwam €65 miljoen beschikbaar,
waarvan €15 miljoen ingezet wordt voor de One Single
Hub-regeling, die de nationale en internationale
opschaling van startups met veel groeipotentie
beter faciliteert. Dit najaar wordt de eerste tender
uitgeschreven. Nederland doet het goed op de
startup-ranglijsten – 12e van de wereld en 3e van
Europa – maar investeren in deze startende innovators
is belangrijk om deze goede positie te behouden en te
verbeteren. Bij zes diplomatieke posten zijn Startup
Liaison Officers benoemd om internationale groei te
stimuleren.
• Met de MKB-deals stimuleert EZK initiatieven en
projecten voor het mkb van regionale overheden,
samenwerkingsverbanden en bedrijven in de regio.
De eerste tranche met 9 deelnemers is in juli 2020
gestart, met 13 projecten start begin 2021 de tweede
tranche. In totaal is hiermee circa €7,5 miljoen gemoeid.

• Voor nieuwe regelgeving is het ‘mkb de norm’. De

MKB-toets, een samenwerking van EZK en MKB-NL,
is sinds de invoering in voorjaar 2019 24 keer toegepast
op regelgeving die voor het mkb relevant is. Met de
zogeheten maatwerkaanpak zijn in samenwerking
met brancheorganisaties en bedrijven knelpunten
aangepakt. Zo zijn met de winkelambachten (bakkers,

slagers, kappers en bloemisten) en de metaalsector
problemen opgelost, onder andere voor de regeling
praktijkleren en de hygiëneregels voor werknemers op
de werkvloer. Daarmee zijn de administratieve lasten
voor ondernemers verminderd.
• Binnen de kaders van eerlijke spelregels
zakendoen doet ertoe. De nieuwe franchisewet
die is aangenomen, treedt per 1 januari 2021 in
werking. Doel van deze wet is om de relatie tussen
franchisegever en haar franchisenemers meer in
evenwicht te brengen.
• De actieagenda Beter Aanbesteden is midden 2019
afgerond, waardoor een betere aanbestedingspraktijk
is ontstaan, bijvoorbeeld doordat veel aanbestedende
diensten nu inkoopkalenders publiceren. Met het naar
voren halen van investeringen in het kader van de
coronacrisis neemt het belang van een goede toegang
van mkb-bedrijven tot aanbestedingen alleen maar
toe. Er wordt nu met betrokken partijen gewerkt aan
een vervolgprogramma.
• Op 12 juli 2020 is de EU-verordening
‘Platform-to-Business’ (P2B) in werking getreden.
Die zorgt voor meer duidelijkheid en voor
mogelijkheden voor ondernemers wanneer ze tegen
problemen aanlopen bij het platform waar ze goederen
of diensten op aanbieden. De P2B-verordening draagt
op twee manieren bij aan eerlijke verhoudingen tussen
platforms en ondernemers: via transparantievereisten
voor online platforms en effectieve geschillenbeslechting. Voor ondernemers moet nu direct duidelijk
zijn wat de algemene voorwaarden van een platform
zijn. Daardoor is de ondernemer beter beschermd en
kan hij of zij met vertrouwen online zakendoen – iets
dat zeker tijdens de coronacrisis, waarbij nog meer
ondernemers via platforms hun producten of diensten
zijn gaan verkopen, zeer welkom is.
• Er is gestart met het wetgevingstraject voor sociaal
ondernemerschap. Dat moet er toe leiden dat voor
sociaal ondernemers – inmiddels ‘maatschappelijke
ondernemers’ genoemd – een juridische status, de
maatschappelijke BV, wordt geïntroduceerd. Hierdoor
zijn deze ondernemers en hun ondernemingen beter
herkenbaar.

11

Hoofdstuk 1
De balans opgemaakt

12

13

1. Inleiding: het brede en innovatieve mkb
Het MKB-actieplan brengt de maatregelen en acties
van de overheid voor ondernemers bij elkaar in een
samenhangend overzicht, ook op verzoek van de
Tweede Kamer.1 Daarbij is extra aandacht voor het
zogeheten ‘brede’ mkb, ingegeven door het economisch
potentieel en het maatschappelijk belang van deze groep
ondernemers.
Het mkb-beleid speelt zich af op zeven terreinen:
menselijk kapitaal, financiering, digitalisering, toepassing
innovatie, internationaal ondernemen, regelgeving en
fiscaliteit. Het MKB-actieplan laat zien wat ministeries,
uitvoeringsorganisaties en samenwerkingsorganisaties
allemaal doen en zijn gaan doen voor een Nederlands
mkb dat gezond is, bloeit en een sterke concurrentie­
­­positie heeft. Bij elkaar opgeteld is dat best veel.
Na een reeks bedrijfsbezoeken en gesprekken met
ondernemers en betrokken organisaties werd in juni 2018
het MKB-actieplan gepresenteerd. In juli 2019 verscheen
de eerste voortgangsrapportage, waarin verslag werd
gedaan van de voortgang van de maatregelen en acties.
Nu, ruim een jaar daarna, is de volgende voortgangsrapportage gereed. Omdat het kabinet-Rutte III zijn
laatste jaar is ingegaan, maakt deze rapportage ook
de balans op van drie jaar mkb-beleid. Hoofdstuk 1 is
samenvattend en beschouwend van karakter, hoofdstuk
2 geeft een update van de resultaten van de lopende
acties, waarbij per thema de aanpak van de coronacrisis
aan bod komt.

2. Onder de motorkap van het mkb
Nu eerst even terug naar de start. Bij het aantreden
van het kabinet-Rutte III in oktober 2017 werd ‘het
mkb’ een van de speerpunten in het beleid van het
ministerie van EZK. In november kwam het Comité
voor Ondernemerschap met het Jaarbericht Staat van
het MKB 2017, waarin op basis van CBS-data en trends
een kritische beschouwing werd gegeven over de
productiviteit van het mkb. Het Nederlandse mkb
stond er weliswaar goed voor, maar onder de motorkap
was onderhoud te doen. De productiviteit van het
mkb liep tegen een kritische ondergrens aan, omdat
3

Motie Veldman c.s., Kamerstukken II 2017/18, 34775 XIII, nr. 66.

te veel bedrijven te weinig aandacht besteedden
aan en investeerden in de vernieuwing van hun
verdienmodellen. De ontwikkelingen van digitalisering,
innovatie, inter­­­­­nationalisering en op de arbeidsmarkt
gingen zo snel, dat veel bedrijven moeite hadden om die
ontwikkelingen bij te benen. Het MKB-actieplan wil met
de acties de verhoging van de productiviteit in het mkb
stimuleren. Ondernemers opereren in een omgeving die
complexer en turbulenter is geworden. De coronacrisis
onderstreept dit.

3. Coronacrisis als breuklijn
En toen kwam de coronapandemie. Ongetwijfeld gaat die
een breuklijn zijn voor de economie en de samenleving.
Op 12 maart begon de intelligente lockdown en op
17 maart kondigde het kabinet het eerste economische
steunpakket aan. De overheid is vervolgens met grote
snelheid en met inzet van ongekend veel middelen blijven
bijspringen, uitmondend in het tweede steunpakket van
mei, het derde steun- en herstelpakket van augustus
2020 en de aanvullingen op het steun- en herstelpakket
van oktober 2020. De coronacrisis is een schokgolf die
in de kern gezonde bedrijven treft, maar ook uitvergroot
waar het in de economie, dus ook in het mkb, aan schort.
Inmiddels is duidelijk geworden dat de economische
gevolgen van corona langer zullen gaan duren.2
De steunmaatregelen lijken te werken. Voor dit jaar
voorspelt het CPB een krimp van 5 procent van de
economie en een werkeloosheidspercentage van
4,3 procent. Een dergelijke omslag in de economie in
zo’n korte tijd is ongekend, maar de krimp is minder dan
een paar maanden geleden werd gevreesd. Ook is de
toename in de werkeloosheid minder dan in de meeste
andere westerse landen.3 Voor volgend jaar wordt een
groei voorspeld van 3,5 procent en een werkloosheid die
oploopt tot 5,9 procent.4
De voorspellingen voor de economische gevolgen van
de coronacrisis zijn overigens met grote onzekerheid
omgeven. Deze crisis komt niet, zoals de financiële crisis,

4

5

6

Steun- en herstelpakket, 28 augustus 2020; Aanvullingen op het
steun- en herstelpakket, 27 oktober 2020.
CPB, Arbeidsmarkt: Historische daling werkzame personen,
maar internationaal gezien beperkt (juni 2020).
CPB, Macro Economische Verkenning 2021 (2020).

14

voort uit de economie zelf, maar is het gevolg is van een
nieuw virus dat wereldwijd heerst en waarvoor (nog)
geen vaccin beschikbaar is. Dit brengt een grote mate
van onvoorspelbaarheid en onzekerheid met zich mee.
Volgende golven, zoals de huidige tweede golf, kunnen
leiden tot ingrijpende maatregelen of (gedeeltelijke)
lockdown, met alle gevolgen van dien voor economie en
samenleving.

Impact coronacrisis op mkb is heel divers
Het mkb is een belangrijke pijler onder de economische
veerkracht van Nederland. Het mkb zorgt voor ruim
60 procent van de toegevoegde waarde en ruim
70 procent van de werkgelegenheid in het bedrijfsleven.
De economische crisis raakt het mkb harder dan de rest
van de economie, mede doordat haar financiële buffer
kleiner is. Dit is geen nieuw patroon. Ook in de vorige
financiële crisis van 2008 tot 2012 was er een banenkrimp
van 10 procent in het micro- en kleinbedrijf tegen
7 procent banengroei in het grootbedrijf.5

de Wet Homologatie Onderhands Akkoord (WHOA) is
bespoedigd en op 6 oktober 2020 is deze wet door de
Eerste Kamer aangenomen. De WHOA is bedoeld om het
ondernemingen, die in de kern gezond zijn maar door
hoge schulden failliet dreigen te gaan, gemakkelijker te
maken om tot een onderhands akkoord te komen met
hun schuldeisers en aandeelhouders. Dit moet resulteren
in een zo goed mogelijke afwikkeling van schulden.
Het kabinet verkent daarnaast de mogelijkheden voor
ondersteunend beleid bij de WHOA, het zogenoemde
Time-Out Arrangement.
Momenteel neemt het aantal faillissementen (nog) niet
toe. Het steunpakket van het kabinet om bedrijven de
tijd te geven zich aan te passen lijkt te werken. Daarnaast
spreken ondernemers de bedrijfsreserves aan, stellen ze
investeringen uit en besparen ze op de personeelskosten.
Overigens hoort bij een gezonde economische dynamiek
dat bedrijven met een verouderd businessmodel in zekere
mate plaats maken voor nieuwe bedrijven.

Het ene bedrijf is het andere niet
Goede uitgangspositie
Bepalend voor de impact is in de eerste plaats de
uitgangspositie. Over het geheel genomen stond
het Nederlandse mkb er in 2018 beter voor dan voor
de kredietcrisis.6 Wel bestaan er grote verschillen
in de gemiddelde productiviteit per werknemer van
mkb-bedrijven wat ook een goede indicator is voor de
veerkracht van bedrijven.7 Op basis van een analyse van
de productiviteits- en banengroei in de periode 2015-2017
zit circa 27 procent van de mkb-bedrijven voor beide
indicatoren in het groeisegment, en zo’n 14 procent zit
voor beide indicatoren in het krimpsegment. De overige
bedrijven zitten hier tussenin.8

Voorbereiden op een mogelijke faillissementsgolf
Bedrijven die vooral aan het overleven waren kunnen
door de coronacrisis op termijn het laatste duwtje richting
faillissement krijgen. De parlementaire behandeling van
MKB-Herstelplan van het Comité voor Ondernemerschap,
Investeren in herstel en groei van het mkb (augustus 2020).
8 CPB, Risicorapportage financiële markten (2020).
9 Comité voor Ondernemerschap, Jaarbericht Staat van het MKB
(2019).
10 MKB-Herstelplan van het Comité voor Ondernemerschap,
Investeren in herstel en groei van het mkb (augustus 2020).
7

De economische gevolgen van de overheidsmaatregelen
die noodzakelijk zijn voor de gezondheid van de
Nederlandse bevolking zijn soms grimmig en niet voor
iedereen gelijk. Er zijn sectoren die relatief ongemoeid
zijn gebleven. Andere sectoren zijn voor kortere of
langere tijd flink geraakt of liggen vrijwel stil. De impact
verschilt bovendien tussen bedrijven onderling. Zo
wordt een horecaeigenaar met een klein vloeroppervlak
en zonder terras aanzienlijk harder geraakt door de
anderhalve meter regel dan zijn collega met een groot
vloeroppervlak en een groot terras. Ook werd de grote
verwevenheid tussen bedrijven onderling zichtbaar,
nationaal en internationaal. Veel mkb-bedrijven
zijn toeleverancier van andere bedrijven. Zo werkt
het omzetverlies in de horeca door naar wasserijen,
cateraars, bloemisten, etc. En is bijvoorbeeld de
logistieke sector sterk afhankelijk van de ontwikkeling
van de internationale handel. Voor zzp’ers geldt dat ze
te maken kregen met de bezuinigingen op de flexibele
schil van arbeidskrachten. Dit was voor veel bedrijven
een eerste stap om hun kosten naar beneden te brengen.
Startende bedrijven zijn vooral zzp’ers. Na de afname van
het aantal startende zzp’ers in de maanden maart tot en

15

met mei 2020, herstelde de trend van groei van het aantal
zzp’ers zich weer vanaf juni.9
De omvang van de impact laat zich lastig in cijfers vangen,
vooral ook omdat die verandert met het voortschrijden
van de tijd. Maatregelen ter bescherming van de
gezondheid waren in het begin strenger en de schrik en
somberheid waren groter dan nu, ruim een half jaar later.
Ook heeft de versoepeling van de coronamaatregelen
in juni positief uitgewerkt voor een deel van het
bedrijfsleven. Twee recente onderzoeken op basis van
enquêtes onder ondernemers in juli en augustus 202010
wijzen in dezelfde richting:
• Voor iets minder dan de helft van de ondernemers
staat de onderneming er positief voor. De omzet
is onveranderd, voor een kleine minderheid groeit
deze zelfs. Ze zijn erin geslaagd de kosten omlaag
te brengen, de webshop blijkt goed te lopen of, hoe
wrang ook de omstandigheden, leidt deze periode
tot bezinning, creativiteit en het inslaan van nieuwe
wegen.
• Ruime meer dan de helft van de mkb-ondernemers
ondervindt een negatieve impact op het bedrijf. Denk
hierbij aan de afname van omzet en financiële reserves,
het kwijtraken van klanten en veel stress vanwege
zorgen om het personeel en onzekerheid over de
toekomst.
De meeste ondernemers geven aan positief te zijn over
hun eigen welbevinden als ondernemers. Daarmee zijn de
zorgen voor de toekomst, gegeven ook de onzekerheden
waarmee de coronacrisis omgeven is, beslist nog niet
verdwenen. Het ligt in de aard van ondernemers om
niet bij de pakken te gaan neerzitten en te zoeken
naar oplossingen. Ondernemers geven aan dat ze de
afgelopen periode op verschillende vlakken veel geleerd
hebben, zoals blijven denken in kansen, het belang van
het hebben van financiële reserves, spreiding van klanten
en meer online doen. Ook dat met thuiswerken meer kan
dan verwacht, is een les die zal doorwerken. Daarnaast

heeft bijna de helft van de ondernemers aanpassingen
gedaan van hun product, dienst of verkoopkanaal. Zo
is er hard gewerkt om de (online) zichtbaarheid van
ondernemingen te verbeteren en marketingacties zijn
opgezet om bestaande klanten te behouden en nieuwe
klanten te vinden.11

4. Verbetering infrastructuur van
samenwerking
Uit al de maatregelen en acties die in hoofdstuk 2 zijn
opgenomen, blijkt dat er gestaag is doorgewerkt aan de
verbetering van het ondernemersklimaat. Er zijn veel
resultaten bereikt in het afgelopen jaar en, als we verder
terugblikken, in de afgelopen drie jaar. Het mkb is meer
in de schijnwerpers gekomen. De coronacrisis heeft dit
nog meer zichtbaar gemaakt. Want die heeft laten zien
hoe belangrijk ondernemers, ook kleinere ondernemers,
zijn voor de Nederlandse economie en samenleving.
Misschien nog wel meer dan we met z’n allen dachten.
Naast de resultaten die direct merkbaar zijn voor
ondernemers, wordt er door de overheid veel gedaan
om de infrastructuur van samenwerking tussen allerlei
organisaties, regionaal en nationaal, op te zetten of te
verbeteren. Dit gaat vaak stapsgewijs. Deze activiteiten
leveren resultaten op waarvan ondernemers als
het goed is later de vruchten plukken, in verbeterde
dienstverlening of uitrol van ondersteunende regelingen
en opschaling van proefprojecten.
Hieronder wordt ingegaan op drie thema’s die in de
gesprekken en onderzoeken aan het begin van de
kabinetsperiode voor veel ondernemers van groot belang
waren en die nu alleen maar belangrijker zijn geworden,
zeker nu het herstel uit de crisis allesbeheersend is:
• Financiering om te overleven en te vernieuwen
• (Om)scholen van personeel en leven lang ontwikkelen
• Digitaliseren en innoveren

Financiering om te overleven en te vernieuwen
KVK, Bedrijvendynamiek (augustus 2020).
12 Kantar, Ondernemers en corona. Resultaten per branche en grootteklasse,
onderzoek in opdracht van ministeries van SZW, EZK en Financiën
(september 2020). KVK, Ondernemen in tijden van corona (september
2020). Beide onderzoeken zijn gebaseerd op een steekproef onder
ondernemers. De steekproef van het Kantar onderzoek omvat
bedrijven met personeel, dat van de KVK is inclusief zzp’ers.
11

De afgelopen jaren is ingezet op de verbetering
van de toegang tot financiering van het mkb.
Financieringsregelingen zijn verlengd of opgehoogd,

11

KVK, Ondernemen in tijden van corona (september 2020).

16

denk aan Qredits en Seed Capital en de infrastructuur is
versterkt bijvoorbeeld via de uitbreiding van de ROM’s.
De coronacrisis betekende plotseling alle hens aan dek.
Veel bedrijven in het mkb kwamen in acute geldnood
en konden hun rekeningen niet meer betalen.12 De
steunpakketten zijn ongekend omvangrijk en snel tot
stand gekomen. Uitgangspunten waren de eenvoud en
uitvoerbaarheid van regelingen. Het KVK-Coronaloket
werd voor ondernemers het eerste loket om informatie te
krijgen en verder geholpen te worden naar de uitvoeringsorganisaties die specifiek voor hen relevant zijn.
Een breed scala aan ondernemingen, ook uit het
mkb, maakt volop gebruik van de Noodmaatregel
Overbrugging voor Werkgelegenheid (NOW), die zich
richt op werkbehoud. Tot en met september 2020 is circa
€8,6 miljard uitgekeerd aan mkb-bedrijven, ongeveer
65 procent van het totale toegewezen bedrag. Relatief de
meeste toekenningen, namelijk 74 procent, gingen naar
werkgevers met minder dan 10 werknemers. Onderdeel
van de steunpakketten is ook uitstel van het betalen
van belastingen, een suggestie uit het bedrijfsleven die
in het voorjaar door het kabinet al snel werd omarmd.
Het kabinet heeft een ruimhartig beleid gevoerd om de
betaling van uit te kunnen stellen voor ondernemers
die door de gevolgen van de coronacrisis niet direct aan
hun verplichtingen konden voldoen. Tot nu toe is voor
€7,8 miljard belastinguitstel verleend aan het mkb.
Daarnaast zijn er steunmaatregelen uitgevoerd die zich
richten op specifieke segmenten in het mkb. Doel hiervan
is om de liquiditeit van mkb-bedrijven zo veel mogelijk
op peil te houden. In totaal is via deze maatregelen sinds
de start van de coronacrisis tot en met september 2020
naar schatting circa €6,3 miljard aan mkb-bedrijven
uitgekeerd. Dit betreft voor circa €4,6 miljard subsidies,
en voor het resterende bedrag borgstellingen en
kredieten. Het gaat om:
• Bestaande financieringsinstrumenten zoals de
Borgstelling Midden- en Kleinbedrijf (BMKB) en de
Garantie Ondernemersfinanciering (GO) en Qredits zijn
tijdelijk opgehoogd.
• Daarnaast zijn nieuwe, tijdelijke regelingen tot stand
gekomen om specifieke knelpunten te bestrijden.
Denk hierbij bijvoorbeeld aan de Tegemoetkoming
12

CPB, Risicorapportage financiële markten 2020, stresstest (juni 2020).

Ondernemers Getroffen Sectoren (TOGS) op basis
waarvan ondernemers in specifiek getroffen
sectoren eenmalig een tegemoetkoming kregen
van €4.000 en de Tegemoetkoming Vaste Lasten
(TVL), die voor specifieke sectoren verlichting moet
brengen voor doorlopende vaste lasten. De Tijdelijke
Overbruggingsregeling Zelfstandig Ondernemers
(Tozo) ondersteunt zelfstandige ondernemers,
waaronder zzp’ers. Nieuw is ook de Klein Krediet
Corona (KKC) die bedoeld is voor kleine ondernemers
die vaak moeilijk toegang hebben tot financiële steun
voor relatief kleine bedragen. Deze regeling richt zich
op kredietbedragen van €10.000 tot €50.000 waarvoor
de overheid voor 95% garant staat. Daarnaast
richt de Corona-Overbruggingslening (COL) zich op
bedrijven die niet-bancair gefinancierd zijn. Dit zijn
vooral startups en scale-ups, het innovatieve mkb en
daarnaast familiebedrijven.
Economisch herstel is meer dan overleven, en vraagt
ook om investeren in vernieuwing. Daarmee is de
coronacrisis ook een accelerator van het mkb-beleid.
Om groeibedrijven (startups en scale-ups) te
ondersteunen stelt het kabinet €150 miljoen beschikbaar
voor een nationaal scale-upfonds. Ook gaat er
€150 miljoen naar de ROM’s, waarmee zij innovatieve
mkb-bedrijven kunnen ondersteunen. Er komt
€157 miljoen extra beschikbaar voor de innovatieregeling
WBSO, waarmee vooral mkb-bedrijven meer onderzoek
en ontwikkeling kunnen doen. Daarnaast is er voor
mkb-werkgevers €38 miljoen beschikbaar voor
omscholing van personeel. Ook wordt er €300 miljoen
gereserveerd voor een investeringsfonds om (middel)
grote bedrijven gezond te houden.
In september heeft het Comité voor Ondernemerschap
het ‘Herstel- en groeiplan mkb’ gepubliceerd, met tien
samenhangende maatregelen die erop gericht zijn om
versneld uit de crisis te komen. Deze maatregelen zijn
verwerkt in drie programma’s die het Comité voorstelt:
investeren in innovatie en groei, ondernemende
arbeidsmarkt en productiviteitssprong ondernemers. Het
Comité geeft aan dat een deel van de maatregelen gericht
is op de korte termijn, terwijl andere maatregelen (zoals
de hervorming van de arbeidsmarkt en de persoonlijk
ontwikkelbudgetrekening) eerder op het volgende

17

kabinet gericht zijn. Het kabinet heeft met waardering
kennisgenomen van de analyse en aanbevelingen in dit
plan en deze betrokken bij de herstel- en
begrotingsplannen. Een aantal van deze maatregelen
sluit aan bij de kabinetsbrief over het steun- en
herstelpakket.13 Het Comité adviseert ook om het
digitaliseringsprogramma voor het mkb fors op te
schalen, omdat dit essentieel is om de weerbaarheid en
productiviteit van mkb-bedrijven te vergroten. Ook de
Europese Commissie wil structurele hervormingen
stimuleren. Daarvoor wordt de Recovery and Resilience
Facility (RRF) opgericht. Een van de prioriteiten van de RRF
is het digitaliseren van de economie, waaronder de
digitalisering van het mkb. Om aanspraak te maken op de
13

De vaste commissie voor Economische Zaken en Klimaat vroeg op
1 juli 2020 om, voor de behandeling van de vierde incidentele
suppletoire begroting inzake noodpakket banen en economie,
een kabinetsreactie te doen toekomen op het Tussenbericht Staat
van het mkb, dat op 30 juni werd uitgebracht. Op 26 augustus 2020
publiceerde het Comité voor Ondernemerschap, als vervolg op het
Tussenbericht, het advies Investeren in herstel en groei van het mkb, ook
wel het MKB-herstelplan. Daarop heeft het kabinet gereageerd,
met de brief over het Steun- en herstelpakket, 28 augustus 2020.

€5,6 miljard die voor Nederland bestemd is, zal
Nederland in de loop van 2021 het Nederlandse Recovery
and Resilience Plan indienen bij de Europese Commissie.

(Om)scholen van personeel en leven lang ontwikkelen
Een jaar geleden was de grootste opgave voor het mkb
nog om geschikt personeel te vinden en behouden. Door
de coronacrisis is de arbeidsmarkt drastisch veranderd.
Aan de ene kant zijn er nog steeds tekorten in sectoren
als techniek, ICT, onderwijs en zorg. Aan de andere
kant loopt de werkloosheid snel op. De coronacrisis
bevestigt de noodzaak om te investeren in leren en
ontwikkelen. De afgelopen jaren zijn grote stappen
gezet in het creëren van een permanente leercultuur
in het mkb. Mede dankzij vele kabinetsinitiatieven
zijn veel mkb-ondernemingen een plek geworden
waar ontwikkeling wordt gestimuleerd, waar goed
voorbeeld goed doet volgen en waar mogelijkheden voor

Het Comité voor Ondernemerschap, met onder
anderen voorzitter Harold Goddijn en koningin
Máxima, overhandigt in najaar 2019 in
Nieuwspoort het Jaarbericht Staat van het MKB
2019 aan staatssecretaris Mona Keijzer en
ondernemer Marjolein Boezel van Van Raam,
producent van aangepaste fietsen.

18

scholing actief onder de aandacht worden gebracht via
om- en bijscholingsregelingen. We zitten midden in de
beweging waarin leren en ontwikkelen overal binnen
het mkb de norm wordt. Het steun- en herstelpakket
fungeert hierbij als katalysator. Leren, ontwikkelen en
vernieuwen, op de werkvloer en daarbuiten, doet het
mkb samen met het onderwijs. Via gastlessen, hybride
docenten, leerwerkbedrijven, bedrijfsscholen en veel
meer. De infrastructuur is van hoog niveau en een groot
aantal mkb-ondernemingen maakt hier volop gebruik
van om hun bedrijf hoogwaardiger, innovatiever en
productiever te maken. Ook het uitgebreide aanbod van
ondernemerschapsonderwijs levert daar een belangrijke
bijdrage aan. Samenwerkingsverbanden rondom
scholing en ontwikkeling zijn in alle regio’s van de grond
gekomen. Deze context stimuleert werknemers om hun
vaardigheden te versterken en verbreden.

Digitaliseren en innoveren
Cijfers laten de noodzaak zien voor het mkb om de
kansen van digitalisering te benutten. Het bewustzijn
over het belang hiervan groeide de afgelopen periode
langzaam, maar begin 2020 geeft nog bijna de helft van
de kleine bedrijven aan niet of nauwelijks gedigitaliseerd
te zijn.14 Op Europees niveau blijft het Nederlandse mkb
overigens hiermee niet achter. Integendeel. Op basis van
de online verkoop staat Nederland op de vierde plek in de
Digital Economy and Society Index.15
Via de programma’s Versnelling Digitalisering MKB en
Smart Industry zet het kabinet in op de versnelling van
de toepassing van digitale technologieën door het
mkb. Als eerste stap is in de huidige kabinetsperiode in
samenwerking met regionale partijen eraan gewerkt
om een landelijke infrastructuur te realiseren van
werkplaatsen, fieldlabs en kennisnetwerken. In alle
delen van Nederland zijn er nu al 11 MKB-werkplaatsen
voor digitalisering waar kleinere ondernemers door
studenten en docenten van onderwijsinstellingen uit de
buurt op weg worden geholpen bij het benutten van data,
https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2020/08/kleinere-bedrijvenminder-gedigitaliseerd, 2020. Op Europees niveau heeft 17% van
de mkb-bedrijven succesvol digitale technologieën in het
bedrijfsproces geïntegreerd, tegen 54% van de grote bedrijven.
Bron: EC, An SME strategy for a sustainable and digital Europe (maart
2020).
15 DESI 2020:https://ec.europe.eu/digital-single-market/en/desi.
14

automatisering tools en hun online marketing voor het
bedrijf. De KVK ondersteunt dit met (digitale)workshops
voor ondernemers, waar zogeheten local heroes inspireren
met hun ondernemersverhaal. Vanuit het Digital Trust
Center van EZK zijn landelijk dekkend nu 29 regionale of
sectorale samenwerkingsverbanden actief; bedrijven
kunnen daar advies krijgen over veilig zakendoen
en samen werken aan hun cyberweerbaarheid. Voor
industriële bedrijven die willen experimenteren met
technologie zijn er inmiddels 45 fieldlabs in het land,
waarbij 600 bedrijven zijn aangesloten, sinds 2015 bijna
6.000 studenten betrokken zijn geweest en waaruit 22
nieuwe bedrijven zijn voortgekomen. Daarnaast is er
met 5 Smart Industry Hubs een landelijke dekking, waar
bedrijven in dit segment terecht kunnen met vragen over
de toepassing van technologieën.
Door de coronapandemie is de digitalisering van
de economie in een versnelling geraakt. Zowel
mkb-bedrijven als consumenten zijn zich versterkt
bewust geworden van de noodzaak van digitalisering.
Mkb-bedrijven hebben hierdoor massaal geïnvesteerd
in (de professionalisering van) hun websites en digitaal
klantcontact. Dit helpt hen de huidige crisis te overleven.
Het blijft, zeker voor het kleinere mkb, een uitdaging
om vervolgstappen te zetten en snel genoeg mee te
gaan in nieuwe mogelijkheden; denk aan het benutten
van Artificial Intelligence (AI) toepassingen. En ook
komt versterkt de vraag op wat dit betekent voor de
(ICT-)vaardigheden van henzelf en hun personeel. Het
fundament dat is gelegd met de landelijke infrastructuur,
biedt een goede basis om een schaalsprong te maken en
het bereik te vergroten.
Voor de toepassing van innovatie zijn bij de start van het
kabinet extra innovatiegelden beschikbaar gesteld, onder
andere de MKB Innovatiestimulering Regio en
Topsectoren (MIT), het Innovatiekrediet en SBIR. Deze
zijn goed benut. Ook door de financiële bijdragen vanuit
provincies is het totaalbudget gestegen tot ruim
€67 miljoen; in 2018 en 2019 zijn in totaal 2.600 projecten
toegekend.
Startups en andere innovatieve tech-bedrijven in het
mkb zijn een motor voor vernieuwing. De groei van
het aantal banen bij startups (gemiddeld 8 procent
per jaar) is sinds de start van de coronacrisis vrijwel

19

Staatssecretaris Mona Keijzer met ondernemers in
coronatijd. Met koning Willem Alexander in een
winkel in Beverwijk, op bezoek bij beddenfabrikant
Auping die ook mondkapjes ging maken, vanuit de
auto online bijpraten met ondernemers uit diverse
getroffen sectoren waar ze eerder in het voorjaar
op bezoek was geweest, en pratend in Kennispark
Twente met startups en Techleap.

20

op hetzelfde niveau gebleven.16 De afgelopen jaren
is met netwerkorganisatie Startup Delta en vanaf
2019 met opvolger Techleap de ondersteunende
infrastructuur voor startups aanzienlijk versterkt. Met
special envoy Constantijn van Oranje als nationaal en
internationaal boegbeeld. In 2019 kwam er €65 miljoen
extra beschikbaar voor startups. En recent deed het
kabinet er nog eens €300 miljoen bij, uit te voeren
door Techleap en de ROM’s. Om alle regionale hubs
in Nederland meer aaneen te smeden tot een soort
Nederlandse Silicon Valley is in september 2020 de
One Single Hub-regeling van start gegaan. En via
programma’s als NLgroeit en RISE leren scale-ups van
elkaar hoe nog meer te groeien.

5. Regionale versterking van het mkb
Veel bedrijven zijn niet zonder reden ergens gevestigd.
De bedrijfslocatie kan strategisch gekozen zijn,
bijvoorbeeld vanwege logistieke voordelen, of al van
generatie op generatie dezelfde zijn. Ze werken vaak
samen met bedrijven in de buurt en met (kennis)
instellingen en overheden in hun regio. In veel gevallen
dóet een vestigingsplaats er toe voor een bedrijf.

Veel regionale samenwerking
Het is ook niets voor niets dat de samenwerking tussen
bedrijven, kennisinstellingen en overheden veelal
regionaal is georganiseerd. Want daar op die plaatsen
gebéurt het. Mooie voorbeelden zijn de innovatieclusters,
zoals Brainport Eindhoven, maar ook – en voor veel
ondernemers heel herkenbaar – de regionale netwerken
zoals ondernemersverenigingen en -federaties en
regionale mkb-afdelingen. Er is al veel regionale
samenwerking op allerlei terreinen: menselijk kapitaal,
bedrijfsleven en onderwijs (Techniekpact, Centers of
Expertise, Samenwerkingsorganisatie Bedrijfsleven
en Beroepsonderwijs), innovatie- en kennisdeling
(topsectoren, innovatiemakelaars), internationaal
ondernemen (Trade & Innovate), financiering (ROM’s)
et cetera. De laatste jaren is door de rijksoverheid ook
sterk ingezet op versterking van de samenwerking
in regionale netwerken (ecosystemen) op terreinen
16

Netherlands-employment-2020-dealroom-cbre-techleap,
september 2020.

zoals: digitalisering, cyberveiligheid, smart industry
(sleuteltechnologieën, met voorbeelden zoals
PhontonDelta en de NL AI-coalitie) en circulaire
economie. De regionale samenwerking is divers, en hangt
natuurlijk samen met de veelkleurigheid van het mkb.
Regionale samenwerking, kennisdeling en ontmoeting
is ook belangrijk voor ondernemers onderling. Want
zo kunnen ondernemers zich aan elkaar optrekken en
vraagstukken over bedrijfsvoering met elkaar bespreken.
Voor de overheid is een belangrijk uitgangspunt
dat wendbaarheid, vernieuwing en groei mogelijk
worden waar ondernemers met innovatieve ideeën en
ondernemers in het ’brede mkb’ elkaar treffen.

MKB-deals
Met de MKB-deals van EZK en de kabinetsbrede Regio
Deals, waarin ook mkb-projecten zitten, zijn recent
extra impulsen gegeven aan de lokale versterking
van het mkb. De eerste 9 MKB-deals zijn in juli 2020
van start gegaan, begin 2021 gaat een groep van naar
verwachting 13 MKB-deals van start. Hiermee is in totaal
circa €7,5 miljoen gemoeid. De MKB-deals – met mooie
namen zoals ‘Samen d’ran’ (Achterhoek) en ‘Family Next’
(Overijssel) en ‘BAR Innovatie High Five’ (Barendrecht,
Albrandswaard en Ridderkerk) – richten zich bijvoorbeeld
op het versterken van de samenwerking tussen het mkb
en het regionale beroepsonderwijs, op digitalisering of
het delen van kennis en samenwerken aan innovaties
in familiebedrijven. De MKB-deals worden gesloten
met provincies en gemeenten, maar de deals worden
altijd gedragen door een consortium van bedrijven en
instellingen in een regio.
Het is belangrijk om over de grenzen van de eigen regio
te leren van anderen. Om de kennisdeling te stimuleren is
met ondersteuning van EZK het Kennisnetwerk Regionale
Economie gestart, in samenwerking met MKB-NL,
KVK, VNG, G40 en IPO; Platform31 organiseert dit
netwerk.17 De activiteiten richten zich op het uitwisselen
van ervaringen, op goede praktijkvoorbeelden en
webinars over bijvoorbeeld digitalisering, circulaire
economie en – in deze tijden van crisis heel relevant –
praktijkvoorbeelden die het herstel van de regionale
economie bevorderen. Inmiddels zijn er zo’n 500
deelnemers op dit netwerk aangesloten.
17

www.kennisnetwerkregionaleeconomie.nl.

21

Nauwere samenwerking Rijk en regio

Familiebedrijven

Regionale samenwerking is de sleutel om het voor
ondernemers zo te maken dat die beter kunnen doen
waar ze goed in zijn: ondernemen. Met de huidige
coronacrisis voor ogen is de voor de hand liggende
vraag hoe de rijksoverheid en regionale overheden
samen de schouders er onder kunnen zetten om het
mkb te ondersteunen. In september 2020 hebben de
gezamenlijke provincies onder regie van het IPO het
‘Herstelplan Regionale Economie’ uitgebracht.18 De
provincies willen eendrachtig aan de slag. Het plan omvat
een 10-punten-actieplan voor de periode 2020-2021. In
het herstelplan geven de provincies aan dat ze zelf de
hand aan de ploeg slaan, maar ook dat samenwerking
met de rijksoverheid, de EU, de gemeenten en het
bedrijfsleven hard nodig is.
Met EZK, andere departementen, de provincies
en gemeenten wordt momenteel gesproken hoe
hier invulling aan te geven. Dit is in lijn met de
Tweede-Kamermotie die vraagt om uitwerking van
het Herstelplan Regionale Economie en overleg
met provincies en andere stakeholders.19 Hierbij
wordt gebruik gemaakt van het Economisch
Samenwerkingsplatform dat sinds begin 2020 is
ingericht tussen EZK en de provincies om gezamenlijk de
strategische ontwikkelingen te duiden die relevant zijn
voor mkb-stimulering.20

Die lokale verwevenheid komt goed naar voren
in onderzoeken naar familiebedrijven. Zo leveren
familiebedrijven vaker dan niet-familiebedrijven een
bijdrage aan lokale instellingen zoals sportclubs, kerken
en scholen. Familiebedrijven gaan vaak lange relaties aan
met medewerkers, klanten en leveranciers en zullen niet
snel hun bedrijf verplaatsen omdat de omstandigheden
elders beter zijn. Familiebedrijven bouwen hierdoor
sterke sociale netwerken op, waardoor zij gemiddeld
genomen innovatiever zijn, een betere toegang tot
menselijk kapitaal hebben en minder geneigd zijn om te
handelen uit economisch eigenbelang, maar des te meer
vanuit de belangen van stakeholders.21

6. Maatschappelijke betekenis van het mkb
De economische betekenis van het mkb is evident. Die
krijgt een diepere laag als de maatschappelijke betekenis
wordt meegeteld. Mkb-ondernemers zijn vaak meer
lokaal ingebed, van waaruit ze ook regionaal, landelijk
dan wel internationaal opereren.

IPO, Herstel Regionale Economie na COVID-19 lockdown periode.
Dynamische agenda duurzaam herstel van de economie (2020) - https://
www.bciglobal.nl/uploads/9/artikelen/herstel-regionale-economiena-covid-19-lockdown-periode.pdf.
19 Kamerstukken II, 2019/20, motie nr. 35570, nr. 16, ingediend door
de leden Heerma en Segers.
20 Dit platform is het vervolg op de MKB Samenwerkingsagenda
Rijk-Regio 2018-2019.
18

Maatschappelijke ondernemers
Bedrijven die een expliciete sociaal-maatschappelijke
missie hebben zijn er ook: de zogeheten
maatschappelijke ondernemingen.22 Maatschappelijk
ondernemerschap is sinds enige jaren een groeiend
fenomeen, ook in werkgelegenheid.23 Er is gestart met
het wetgevingstraject dat moet leiden tot een juridische
status, de maatschappelijke BV, om deze categorie
ondernemingen een sterkere positie te geven. Dat is een
erkenning van en waardering voor de maatschappelijke
missie die deze doorgaans kleinere ondernemers hebben.

Op zoek naar data
De maatschappelijke bijdrage wordt geleverd op een
manier die past bij hoe het mkb is: lokaal, informeel en
al ondernemend inspelen op mogelijkheden die zich
voordoen. Zeker veel kleinere ondernemers hebben er
geen weloverwogen strategie voor, ze doen het gewoon.
Onderzoek is nodig om het in beeld te brengen.

Landelijk Expertisecentrum Familiebedrijven, Kenmerken, kansen en
knelpunten in het familiebedrijf (Zwolle 2020).
22 Sociale ondernemers worden nu maatschappelijke ondernemers
genoemd. Dit is in lijn met de kamerbrief ‘Kabinetsinzet Sociaal
Ondernemen’, 10 juli 2020, waarin aangegeven is dat sociale
onderneming een (te) letterlijke vertaling is van het Engelse
social enterprise.
23 Social Enterprise NL, Social Enterprise Monitor 2019.
21

22

23

#innovatie #humancapital #familiebedrijven

MKB-deal Limburg:
innovatie in het kleine familiebedrijf
Het is voor veel kleinere Limburgse
familiebedrijven erop of eronder.
Willen ze een opvolger hebben
vanuit de familie, dan moeten ze
vernieuwen. Dat gaat niet vanzelf.
Met geld uit de MKB-deal van EZK
krijgen ze een steun in de rug.
Monique Princen, voorzitter MKB
Limburg en eigenaar-directeur van
carrosseriebedrijf Tal Techniek,
en Ron Heutz, directeur van Heutz
assurantiën, trekken de kar.
Princen: “Zo’n 80 procent van de
economie in Limburg draait op het
mkb en 70 tot 80 procent daarvan is
een familiebedrijf. Familiebedrijven
zijn voor onze provincie enorm
belangrijk. Hun betekenis gaat verder
dan louter economisch. Zij zijn ook
stevig verankerd in en zeer betrokken
bij de lokale gemeenschappen.”
Heutz: “Uit onderzoek van de
Universiteit van Maastricht blijkt dat,
als er niet snel iets gebeurt, veertig
procent van deze familiebedrijven
over vijf jaar niet meer bestaat. Óf
de ondernemers stoppen omdat zij
geen opvolging hebben gevonden.
Óf ze worden overgenomen. Het
vinden van opvolging is voor veel
familiebedrijven heel moeilijk, zo blijkt

uit onderzoeken. Dat komt omdat veel
van deze bedrijven verouderd zijn.
Voor dochter, zoon of andere familie
zijn zij daarmee minder interessant
voor overname. Innovatie is als het
ware de sleutel voor een succesvolle
bedrijfsoverdracht.”
Princen: “De koplopers hebben
geen hulp nodig. Die weten wel
hoe zij hun bedrijf in de toekomst
interessant moeten houden, ook voor
toekomstige generaties. Maar het
peloton dat daarachter opereert, dat
kan wel wat hulp gebruiken. Denk
aan ondernemingen met twintig
tot veertig medewerkers, die vaak
geen HR-afdeling hebben en hands
on opereren. Deze ondernemers zijn
vaak te druk met de sores van alledag
en hebben nauwelijks ruimte om
ver vooruit te kijken. Laat staan een
jaar of vijf. En dat is wel nodig om te
overleven. En om een levensvatbaar
plan voor de toekomst te maken,
zowel op het gebied van innovatie als
voor de opvolging.”
Meer weten over dit project? Of over de
andere MKB-deals? Ga voor verhalen en
video’s naar het digitaal magazine https://
www.magazine-on-the-spot.nl/mkbdeals/.

24

Zowel MKB-NL als het ministerie van EZK onderkennen
dit en hebben recent verkennende studies laten uitvoeren
naar de maatschappelijke bijdrage van het mkb.1 Deze
studies laten zien op welke aspecten de maatschappelijke

1

Respectievelijk: Erasmus Impact Centre, De maatschappelijke
waarde van ondernemers. Een inventarisatie van de maatschappelijke
waarde die het commerciële mkb creëert (Rotterdam, december 2019)
en Panteia, Sociaal-maatschappelijke bijdrage van het mkb. Verkenning
van dimensies, indicatoren en beschikbare bronnen (Zoetermeer 2020).

Lege panden in winkelstraten kun je opfleuren
zodat het niet zo opvalt, maar echt leuk in zo’n
gevel natuurlijk niet. Niet alleen de retail, het
hele mkb is belangrijker voor ons dan we wel
eens denken, economisch, maatschappelijk en
voor de beleving van onze leefomgeving.
Ondernemers in het mkb geven vaak kleur aan
onze leefomgeving en sponsoren allerlei
culturele en sportieve activiteiten. In coronatijd
komt de beweging op gang van #KoopLokaal,
om het lokale mkb een steun in de rug te
geven. Het Vakcentrum, de brancheorganisatie
voor zelfstandige ondernemers in de retail,
vertaalt dat naar een bewustwordingscampagne met de slogan ‘De zelfstandig winkelier
heeft MEERWAARDE’. Het Vakcentrum heeft
daarbij ook een boek uitgebracht met cijfers,
feiten en fotoverhalen, online te bekijken op
www.vakcentrum.nl/meerwaardeboek.

betekenis van het mkb zichtbaar is te maken en van
onderbouwing te voorzien.
Het onderzoek van het Erasmus Impact Centre in
opdracht van MKB-NL laat zien dat de meeste
mkb-ondernemers maatschappelijke waarde creëren
door het ondersteunen van ‘goede’ doelen, innoveren,
fungeren als opleider, bijdragen bij aan sociale cohesie en
via hun bedrijfsvoering zorgen voor inclusiviteit,
leefbaarheid, duurzaamheid en welzijn.
Het verkennende onderzoek van Panteia dat in opdracht
van het ministerie van EZK werd uitgevoerd geeft een
reeks indicatoren en potentiële databronnen om deze
maatschappelijke bijdrage kwantitatief in beeld te
brengen. Dit blijkt lastig, omdat data schaars zijn of
niet uitgesplitst zijn voor het mkb. De rapporten bieden
een basis voor verder onderzoek, en dus nog niet veel
cijfers. Een gegeven dat wel al wordt genoemd in het
Panteia-onderzoek, is dat kleinere bedrijven doorgaans
meer Wajong- en WGA-arbeidsovereenkomsten per
10.000 contracten hebben dan grote(re) bedrijven.
De onderbouwing van het maatschappelijk belang zal
stapsgewijs nader worden onderzocht. Als eerste zal

25

worden gestart met een nadere kwantificering van het
geven aan goede doelen.

Buy local
De coronacrisis heeft versterkt duidelijk gemaakt hoe
belangrijk het mkb is voor de leefbaarheid van steden,
dorpen en buurten. Op vele plaatsen in het land kwamen
buy local initiatieven op die lokale producenten en
winkeliers ondersteunen en ontstonden initiatieven
waarbij winkeliers samenwerken binnen een digitaal
platform. Gemeenten kunnen hierin een grote rol
spelen. In Drenthe bijvoorbeeld subsidieert de provincie
gemeenten om lokale ondernemers(verenigingen) te
ondersteunen bij het opzetten van Drentse digitale
winkelstraten.2 Want als deze ondernemers het niet
redden, zullen de winkelstraten waar wij als consumenten
zo graag flaneren, sterk veranderen.

Levendigheid van steden en dorpen
De trend is dat het aantal winkels in stadscentra,
dorpskernen en centrumgebieden zienderogen afneemt.
De laatste tien jaar is het aantal fysieke winkelvestigingen
met ruim 11 procent gedaald. Deze afname valt samen
met de groei van het online winkelen.3 Maar is ook het
gevolg van demografische trends als bevolkingskrimp- en
vergrijzing en met andere consumentenvoorkeuren
op het gebied van vrijetijdsbesteding. Met groeiende
leegstand tot gevolg, vooral in middelgrote steden. De
coronacrisis versterkt en versnelt deze ontwikkelingen.
Om enige cijfers te noemen: voor de coronacrisis
oriënteerde 32 procent van de consumenten zich bij
voorkeur online voordat een product werd gekocht.
Sinds de komst van het coronavirus is dit 48 procent.
De online omzet van de detailhandel was in het tweede
kwartaal 54,8 procent hoger dan vorig jaar in dezelfde
periode.4 Waar vóór de coronacrisis de verwachting was
dat een kwart van de winkeliers zou stoppen binnen een
termijn van 5 tot 10 jaar, is nu de verwachting dat dat
al volgend jaar het geval zou kunnen zijn. De retail zal
erop moeten inzetten om digitaal goed vindbaar te zijn

2
3

4

www.provincie.drenthe.nl, mei 2020.
https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2019/51/
in-tien-jaar-tijd-ruim-11-procent-minder-winkelsCBS.
https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2020/32/
coronacrisis-jaagt-online-winkelen-aan-in-het-tweede-kwartaal.

voor consumenten en om nieuwe, innovatieve manieren
te vinden om klanten te binden. De verwachting is
dat binnensteden zich fundamenteel zullen (moeten)
aanpassen om in te spelen op de veranderende wensen
van bewoners en bezoekers om ook in de toekomst vitaal
te zijn. Hiertoe wordt samengewerkt in de Retailagenda,
die momenteel naar aanleiding van de coronacrisis
strategisch herijkt wordt in samenspraak met alle
partners.

7. Momentum
Het MKB-actieplan is het begin van structurele aandacht
van de overheid voor het mkb, met extra aandacht
voor het brede mkb. De coronacrisis heeft vanwege de
grote gevolgen voor het mkb het belang van het mkb
voor economie en samenleving nog meer zichtbaar
gemaakt. Daarbij kunnen het brede en het innovatieve
mkb kunnen niet zonder elkaar. Ze versterken elkaar.
De samenwerking van het mkb met kennisinstellingen en
grote bedrijven om te vernieuwen geeft de Nederlandse
economie de robuustheid die nodig is om sterk te staan in
de wereld van nu.
Er zijn forse stappen gezet voor het mkb. De (regionale)
infrastructuren van samenwerking (ook wel ecosystemen)
zijn inmiddels stevig en van een goed niveau. Dat helpt
enorm om de grote vraagstukken van financiering, leven
lang ontwikkelen, digitaliseren, internationaliseren en
innoveren áán te kunnen.
De coronacrisis is nog niet voorbij. En zoals we allemaal
weten staat de volgende grote opdracht al voor de
deur, namelijk de transities naar de klimaatdoelen, op
een manier die voor iedereen haalbaar en betaalbaar
is. Daarbij staat de regulering van de arbeidsmarkt
voor een grote opgave van vernieuwing. Er zijn genoeg
grote en kleine uitdagingen voor de (nabije) toekomst.
Het is de kunst om voor een sterk en vernieuwend mkb
de samenwerking vast te houden die zichtbaar is in
de aanpak van de coronacrisis. Het momentum is nu.
Het herstelplan van het kabinet geeft daarvoor een
vruchtbare ondergrond.

27

Hoofdstuk 2
Voortgang en
resultaten

28

29

Actielijnen per thema MKB-actieplan
kapitaal
1 Menselijk
•

Verbeteren leercultuur in mkb
• Verbeteren samenwerking en aansluiting mkb en onderwijs
• Omscholing naar andere sectoren in mkb
• Stimuleren van ondernemerschap
• Modernisering wet- en regelgeving arbeidsmarkt

2 Financiering
•

Intensivering bedrijfsfinanciering overheid
• Betere toegang tot financiering en verbetering ondernemersplannen
(vraagzijde)
• Stimuleren alternatieve financiering (werking markt)
• Eerlijk zakendoen: verbeteren betaalbedrag

3 Digitalisering
•

Digitalisering brede mkb
• Digitalisering industrieel mkb (Smart Industry)
• Veilig digitaal zakendoen

4 •Toepassing innovatie

Intensivering innovatie-instrumenten
• Stimuleren startups en scale-ups
• Versterken kennisuitwisseling bedrijven en kennisinstellingen
• Kennisverspreiding naar het brede mkb
• Maatschappelijk ondernemerschap
• Mkb en klimaatopgave

ondernemen
5 Internationaal
•

Voorlichting over Brexit
• Verbetering werking Europese interne markt voor mkb
• Versterking dienstverlening en advies internationaal ondernemen

6 Regelgeving
•

Betere regelgeving met ‘mkb als norm’
• Eerlijk zakendoen: aanbesteden, franchisewetgeving en
platformeconomie
• Modernisering faillissements- en ondernemingsrecht

7 •Fiscaliteit

Fiscale liquiditeitssteun
• Verlaging van administratieve lasten

30

Menselijk kapitaal

31

1. Menselijk kapitaal
Actielijnen:

> Verbeteren leercultuur in mkb
> Verbeteren samenwerking en aansluiting mkb en
onderwijs

> Omscholing naar andere sectoren in mkb
> Stimuleren van ondernemerschap
> Modernisering wet- en regelgeving arbeidsmarkt
1

Wat zien we gebeuren?
Een jaar geleden was de grootste opgave voor het mkb
nog om geschikt personeel te vinden en behouden. Het
ging daarbij om een tekort aan technologisch geschoold
personeel, waaronder vakkrachten. Door de coronacrisis
is de situatie op de arbeidsmarkt drastisch veranderd.
Aan de ene kant zijn er nog steeds tekorten in sectoren
als techniek, ICT, onderwijs en zorg. Aan de andere kant
loopt de werkloosheid snel op. Een belangrijke maatregel
binnen de steunpakketten is de Tijdelijke Noodmaatregel
Overbrugging voor Werkgelegenheid (NOW). Deze is
gericht is op werkbehoud. De NOW staat open voor
werkgevers die als gevolg van de coronacrisis kampen
met een substantieel omzetverlies.
De afgelopen jaren zijn grote stappen gezet in het creëren
van een permanente leercultuur in het mkb. Mede dankzij
een groot aantal recente kabinetsinitiatieven voor leven
lang ontwikkelen zijn veel mkb-ondernemingen nu
bewuster bezig om de ontwikkeling van medewerkers te
1

stimuleren en brengen ze mogelijkheden voor bijscholing
en omscholing actief onder de aandacht van hun
medewerkers. Permanente educatie en ontwikkeling van
werknemers, jong en oud, is inmiddels de norm bij veel
bedrijven in het mkb.
De coronacrisis werkt als een katalysator. Mensen
raken hun baan kwijt, er verdwijnen banen en door
de ontwikkelingen van digitalisering ontstaan nieuwe
banen; de arbeidsmarkt is enorm in beweging.
Het kabinet heeft daarop gereageerd met een
omvangrijk pakket ondersteunende maatregelen voor
omscholing, bijscholing en begeleiding van werk naar
werk in het crisis- en herstelpakket. Daarbij heeft het
kabinet voorstellen overgenomen van het Comité voor
Ondernemerschap, dat medio augustus een ambitieus
plan heeft gelanceerd om honderdduizenden
werknemers om te scholen en duurzaam
inzetbaar te maken in sectoren die structureel met
personeelstekorten kampen. Het Comité constateert
een scheefgroei die over een langere periode op
de arbeidsmarkt is ontstaan. De coronacrisis biedt
volgens het Comité de kans om nu werk daarvan te
maken.
Leren en ontwikkelen, op de werkvloer en daarbuiten,
doet het mkb samen met het onderwijs, in allerlei
publiek-private samenwerkingsconstructies. Met
gastlessen, hybride docenten, leerwerkbedrijven,
bedrijfsscholen en veel meer. De infrastructuur, zowel
regionaal als landelijk, is in Nederland van hoog niveau.
Samenwerkingsverbanden voor scholing en ontwikkeling
zijn in alle regio’s goed van de grond gekomen.

Bron: CBS/UWV, publicatiedatum 2 oktober, peildatum
31 augustus 2020.

Maatregelen voor alle
ondernemingen30

Gebruik in miljard €

Aantal ondernemingen

NOW-1:
werkbehoud

€7,9 miljard, waarvan
€5,1 miljard mkb

139.450 ondernemingen, waarvan 99% mkb.
Hiermee worden 2,6 miljoen werknemersbanen ondersteund,
waarvan 65% mkb.

NOW-2:
werkbehoud

€5,3 miljard, waarvan
€3,5 miljard mkb

63.125 ondernemingen, waarvan 99% mkb.
NOW-1 en -2: meeste toekenningen naar ondernemingen met minder
dan 10 werknemers (NOW-1: 74%, NOW-2: 68%).

32

33

#humancapital #levenlangontwikkelen #vakmanschap

GAP Academy schoolt om naar technische
‘tekortberoepen’
“We weten dat veel bedrijven met technische
beroepen zitten te springen om personeel, met
ons team bij de GAP Academy helpen we hen
aan werknemers die van zichzelf nog niet weten
dat ze technisch talent hebben”, zegt Maarten
van der Vlist, bedrijfsleider Dok4 GAP Academy.
“Dat is de gap, de kloof die we willen dichten.
We doen dat met een speciale methode van
testen, praktijkassessment, omscholing en
matching.”
De GAP Academy bestaat sinds 2017 en heeft
inmiddels vestigingen in Stadskanaal, Drachten
en Marum. Daarmee beslaat het werkgebied de
vier noordelijke provincies. “We hebben al ruim
200 mensen naar een betaalde baan geholpen,
tot nog toe vooral veel mensen met een afstand
tot de arbeidsmarkt en statushouders, maar
nu in coronatijd matchen we ook steeds meer
werknemers met niet-technische beroepen die
geen baan meer hebben of hun baan dreigen te
verliezen. Dat doen we in nauwe samenwerking
met gemeenten en het UWV. Het is van groot
belang dat zij achter onze werkwijze staan en hun
potentiële werknemersbestanden ontsluiten voor
ons. Want zo kunnen wíj doen waar we goed in zijn,
het ontdekken van talenten van mensen. En kunnen
zij hún doelen halen, de inzetbaarheid van mensen
vergroten en mensen weer regie over hun eigen
leven geven.”

Kijken naar verborgen talenten
“Wat we doen is talenten van mensen in kaart
brengen. We maken daarom zeg maar een
omgekeerde selectie. We kijken niet naar een
CV, maar naar wat mensen kunnen of misschien
kunnen. Naar hun talenten dus. We testen
mensen eerst: op hun motivatie en hun gevoel
voor techniek. De praktijk wijst uit dat de helft
doorgaat naar de volgende ronde. Die bestaat uit
een 8-daags praktijkassessment met verschillende
technische modules. Denk aan schilderen, metselen
en installatietechniek. Daarbij wordt door de
praktijkbegeleiders ook gelet op samenwerken en op
werkhouding.”

Opleiding en matching
“Zo’n tweederde van de kandidaten blijft over om
het echte opleidingstraject van 2-8 maanden in te
gaan. Door deze selectie is er aan het eind van de rit
heel weinig uitval. Bij de selectie kijken we natuurlijk
heel sterk naar de vacatures hier in de regio, want dat
geeft de grootste kans op succes. We hebben enorm
geïnvesteerd in de relaties met bedrijven. Daardoor
kunnen alle kandidaten doorstromen naar werk met
vastigheid of naar een (vak)opleiding. Onze methode
van testen en assessment is heel geschikt om toe
te passen in andere regio’s. Daar werken we graag
aan mee.”
Meer info op www.gapacademy.nl.

34

Een groot aantal mkb-ondernemingen maakt volop
gebruik van al die kansen om innovatiever, productiever
en als werkgever aantrekkelijker te worden. Ook het
uitgebreide aanbod van ondernemerschapsonderwijs is
een prikkel voor leerlingen om ondernemer te worden in
de uitdagende tijd van nu.
De coronacrisis maakt duidelijk dat modernisering van
de arbeidsmarkt noodzakelijk is. Dat is ook voor het
mkb uiterst relevant. Het is een bijzonder ingewikkeld
vraagstuk, waarover de Commissie Regulering van Werk
(de Commissie-Borstlap) in januari 2020 na uitgebreide
consultaties een eindrapport uitbracht met de titel
‘In wat voor land willen wij werken’.1 De opdracht aan de
Commissie-Borstlap was om advies uit te brengen
over de regulering van werkenden en arbeids- en
opdrachtrelaties, met als doel deze beter aan te laten
sluiten bij de behoeften en omstandigheden van de
huidige tijd en (voorzover voorzienbaar) de toekomst.
In het rapport worden aanbevelingen gedaan aan het
kabinet om de werking en regulering van de arbeidsmarkt
te moderniseren. De kabinetsreactie op dit rapport
verschijnt spoedig.

Actielijnen
Verbeteren leercultuur in mkb

• Via de regeling MKB!dee kunnen mkb-ondernemers

zelf hun innovatieve oplossingen voor
scholingsvraagstukken uitwerken. Het is een
experimentele regeling die nieuwe inzichten, tools
en samenwerkingsvormen voor leren en ontwikkelen
bevordert. Mede vanwege het grote succes van de
eerste twee tenders (totaal 61 projecten gestart)
worden in 2021 twee nieuwe tenders uitgevoerd.
Op de eerste kan worden ingetekend tot en met
19 januari 2021. Voor deze tender is ruim €10 miljoen
beschikbaar. Net als voorgaande jaren is er speciale
aandacht voor technische en ICT-banen, de klimaat- en
energietransitie en digitalisering. Het is niet meer
nodig dat deelnemende mkb-ondernemingen
onderdeel van die sectoren zijn, maar wel dat de
verwachte projectresultaten een bijdrage leveren aan
de genoemde uitdagingen. De opbrengsten van de

1

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2020/01/23/rapport-in-wat-voor-land-willen-wij-werken.

rondes uit 2018 en 2019 zullen de komende periode
worden ingezet om met vernieuwde expertise aan de
leercultuur binnen mkb-ondernemers te werken.
• Het kabinet heeft de ambitie uitgesproken om een
doorbraak te realiseren op het gebied van Leven
Lang Ontwikkelen (LLO). Dat kan alleen door dit
onderwerp op zoveel mogelijk manieren in ons
beleid terug te laten komen. Zo is LLO sinds 2018 een
prioritair thema in het Techniekpact en een thema in
onder meer de MKB-deals. Het kabinet heeft de SER
gevraagd om een actieagenda op te zetten voor
een positieve leercultuur. De SER verzamelt goede
voorbeelden van plekken waar leren vanzelfsprekend
is. Daarmee kunnen anderen zich laten inspireren en
kunnen nieuwe samenwerkingsvormen ontstaan.
Ook adviseert de SER over mogelijkheden in wet- en
regelgeving. Tot slot werkt de SER aan een online
community waarbinnen ondernemers en werknemers
met elkaar in contact kunnen komen en kennis kunnen
uitwisselen.
• Voorjaar 2020 is de SLIM-regeling van start gegaan.
Daarmee trekt het kabinet structureel €48 miljoen
per jaar uit om leren en ontwikkelen in het mkb
tot de normaalste zaak van de wereld te maken.
Mkb-ondernemers kunnen subsidie aanvragen om een
bedrijfsschool op te richten, loopbaanadviezen voor
hun werknemers te krijgen of specifieke vaardigheden
te verbeteren. Elke mkb-ondernemer kan straks een
subsidieaanvraag indienen. In de landbouw, horeca
en recreatiesector mogen ook grotere bedrijven
meedoen. Zij kunnen maximaal €24.999 krijgen. Ook
samenwerkingsverbanden van meerdere organisaties
kunnen een aanvraag indienen voor een subsidie van
maximaal €500.000. Het geld kan worden ingezet om
een leerrijke werkomgeving in een bedrijf te versterken,
maar ook om werknemers met een kwetsbare positie
op de arbeidsmarkt een beroepsopleiding op maat te
laten doen. Ook kunnen ondernemers subsidie krijgen
voor het aanbieden van een praktijkleerplaats aan
medewerkers die tijdens hun werk een (deel van een)
mbo-opleiding willen volgen. De SLIM-regeling biedt
een tegemoetkoming voor een deel van de kosten voor
het bieden van een praktijkleerplaats van een derde
leerwegtraject.
• Voorjaar 2020 heeft het kabinet als reactie op de
coronacrisis het ‘NL leert door’-pakket gelanceerd.
Daarmee is €50 miljoen beschikbaar gesteld

35

voor ontwikkeladvies en om- en bijscholing. De
ontwikkeladviezen zijn essentieel om werknemers
inzicht in hun talenten te geven en te motiveren
om over hun vaardigheden en hun carrière na te
denken. Op 1 september 2020 werd bekend dat maar
liefst 20.000 ontwikkeladviezen via gekwalificeerde
loopbaanadviseurs al zijn toegekend. In 2021 volgt
een nieuwe tranche van €30 miljoen voor zowel
ontwikkeladviezen als om- en bijscholing. Dat betekent
onder andere dat er 50.000 ontwikkeladviezen
beschikbaar komen.

Verbeteren samenwerking en aansluiting mkb
en onderwijs

• Om- en bijscholing kan alleen vorm krijgen

wanneer onderwijsaanbieders en werkgevers goed
samenwerken, zodat opleidingen aansluiten bij de
behoeften in de arbeidsmarkt. Deze samenwerking
krijgt op tal van manieren vorm: met gastlessen,
hybride docenten, leerwerkbedrijven, bedrijfsscholen
enzovoort. Via de Samenwerkingsorganisatie
Beroepsonderwijs Bedrijfsleven (SBB) wordt het
beroepsonderwijs in Nederland door onderwijs en
bedrijfsleven samen ingevuld. De infrastructuur voor
aansluiting onderwijs en arbeidsmarkt is van een
hoog niveau; niettemin is het nodig om alert te zijn en
is het een uitdaging om de kwaliteit hoog te houden.
• In dat kader was er eind 2019 een
MKB-Ondernemersberaad bij een ondernemersvereniging in Alphen aan den Rijn, met staatssecretaris
Mona Keijzer, MKB-Nederland voorzitter Jacco Vonhof,
lokale ondernemers en onderwijsvertegenwoordigers.2
Centrale thema was de uitdaging om elkaars werelden
te begrijpen: verdiep je in het perspectief van de
ander! Dit bepaalt het succes van investeringen
in menselijk kapitaal. Zóveel partijen zijn vanuit
verschillende invalshoeken betrokken, de medewerker
of student die vaardigheden (bij)leert, de werkgever,
scholingsaanbieders, overheden, sectororganisaties,
HR-dienstverleners en meer. Niemand kan
vaardigheden van personeel in z’n eentje naar een
hoger niveau brengen.

2

https://www.magazine-on-the-spot.nl/mkb-ondernemers­
beraad-02/daarom-mkb-ondernemersberaad/

• Het kabinet investeert al jaren in het identificeren

en oplossen van knelpunten in de samenwerking
tussen onderwijs en bedrijfsleven. Dat gebeurt via het
Katapult programma, uitgevoerd door het Platform
Talent voor Technologie. Begin dit kalender jaar is
aan Katapult een aanvullende subsidieopdracht
gegeven om in twee jaar 1.000 nieuwe mkb-bedrijven
zich duurzaam te laten aansluiten bij publiek-private
samenwerkingsverbanden (PPS). Speciale aandacht
is hierbij voor de tekortsectoren techniek, ICT en
bouw. De PPS’en zijn veelal regionale en sectorale
samenwerkingsverbanden tussen onderwijs en
bedrijfsleven. Het is belangrijk dat afzonderlijke
mkb-ondernemers zich aansluiten bij verbanden om
van alle ontwikkelingen op de hoogte te blijven en met
één stem met het onderwijs te spreken.
• De snelwegen van de onderwijs-arbeidsmarkt
infrastructuur zijn de leerwerk-studenten die het
grootste deel van hun opleiding binnen een bedrijf
genieten. Daarom investeert het kabinet extra in deze
studenten. Met de subsidieregeling praktijkleren
komt het kabinet tegemoet in de kosten die een
werkgever maakt voor de begeleiding van deze
studenten. Deze regeling is verlengd tot 2023. Een
extra subsidiebedrag is beschikbaar gesteld voor de
sectoren landbouw, horeca en recreatie en als gevolg
van de corona-crisis eveneens voor sectoren die veel
effect hebben ondervonden van de corona-crisis en
waarbij de arbeidsmarktperspectieven goed zijn. Ook
samenwerkingsvormen worden financieel ondersteund
en wel via het Regionaal investeringsfonds mbo (RIF).
Het RIF is verlengd tot 2022. In mei maakte het kabinet
bekend dat het €500 miljoen extra in het onderwijs
investeert om de gevolgen van de coronacrisis te
verzachten. Een deel van dit geld is bedoeld om het
praktijkonderwijs op peil te houden.
• Samenwerking tussen het mkb en het hoger
beroepsonderwijs (hbo) biedt veel voordelen voor
zowel bedrijven in het mkb als voor studenten en
hogescholen. Bedrijven kunnen hoogopgeleide
mensen binnenhalen en daarmee nieuwe kennis.
Studenten krijgen de kans om te ervaren dat het mkb
een interessante leer- en werkomgeving biedt, om
een interessante baan in het mkb te bemachtigen en
zich optimaal voor te bereiden op de arbeidsmarkt.
Hbo-opleidingen hebben zo de gelegenheid de relaties

36

met de bedrijven in het mkb te intensiveren, waardoor
de opleidingen kunnen blijven innoveren. Dat is de
reden voor de ministeries van EZK en OCW om samen
met VNO-NCW en MKB-Nederland het initiatief nemen
voor de mkb-route in het hbo. Het gaat hierbij om
werkend-lerentrajecten die te vergelijken zijn met
(beroepsbegeleidende leerweg) bbl-trajecten in het
mbo. De mkb-route wordt breed uitgerold in diverse
sectoren, zoals techniek, bouw en logistiek. Inmiddels
zijn er zeven pilots, verspreid over het land. Eind 2020
worden de pilots verenigd in een meerjarig programma
‘De mkb route in het hbo’.

Omscholing naar andere sectoren in mkb

• Op 28 augustus heeft het kabinet een

omscholingsregeling gepresenteerd. EZK trekt
€38 miljoen uit om mensen om te scholen naar
tekortberoepen in het mkb. Het gaat om een
omscholingssubsidie uit het crisis- en herstelpakket.
De subsidie komt beschikbaar voor mkb-werkgevers

of samenwerkingsverbanden van mkb-werkgevers
en O&O-fondsen in kraptesectoren. De subsidie kan
gebruikt worden om de kosten te vergoeden van een
(omscholings)opleiding van een nieuw aan te nemen
medewerker. De overheid zal 50% van de kosten voor
de intersectorale scholing vergoeden. De werkgever
draagt zelf zorg voor de rest, uit eigen middelen,
sectorale opleidings- en ontwikkelingsfondsen
(O&O) of andere samenwerkingsverbanden. De
verwachting is dat van dat bedrag ongeveer 9.000
trajecten met een gemiddeld subsidiebedrag van
€3.750,- per stuk kunnen worden gesubsidieerd, zijnde
50% van de verwachte gemiddelde kosten van een
omscholingstraject van €7.500,- per individu. Met
deze regeling wil de overheid mkb-werkgevers het
vertrouwen geven om te investeren in scholing voor
nieuwe medewerkers.
• Als onderdeel van het crisis- en herstelpakket
presenteerde het kabinet op 23 september de invulling
van het sociaal pakket waarmee ruim €850 miljoen

37

#humancapital #digitalisering

MKB!dee ‘All in the game’
Wat als je een groeiend bedrijf hebt in de betontechniek
maar je kunt moeilijk aan nieuwe werknemers komen?
Wat als je het geluk hebt dat je mbo-leerlingen kunt
aantrekken, maar je komt er achter dat leren uit boeken
niet echt hun ding is? Breng het als een game! Een
MKB!dee uit de lichting 2019, geïnitieerd en uitgevoerd
door Gerthé Klaassens, directeur bedrijfsvoering van
SealteQ.
“Door de krapte op de arbeidsmarkt hebben bedrijven in de
betonsector grote moeite om technisch personeel te vinden
én te binden. De vraag is groter dan het aanbod en de sector
is niet populair bij jongeren. Bedrijven als SealteQ moeten
daarom soms mensen aannemen die niet voldoende
gekwalificeerd zijn. Maar het is lastig te zien welke mensen
het juiste potentieel hebben.
Ook is er geen goed instroomprogramma. De nieuwe
medewerkers moeten met de basistheorie beginnen, maar
ze leren niet graag uit boeken …”

Het idee
“Gamification biedt interessante mogelijkheden voor
onboarding met eigentijdse selectietools en leermiddelen.
Dat maakt de kennismaking en het leren leuker. En het
laat zien dat de sector met de tijd meegaat. In fase 1, de
start, maakt een nieuwe medewerker in twintig dagen
tijd kennis met het bedrijf. Na succesvolle afronding
volgt fase 2, een persoonlijke leerroute. Die bestaat
uit een serie vakinhoudelijke lesmodules. We doen dat

allemaal met een personeelsapp-op-maat. Daarin zitten
­gamification-elementen, scores, doelen en interactie met
voorlieden. De opzet is taakgericht, zodat medewerkers
snel inzetbaar zijn op de werkplek.”
“Ook teamvorming is voor ons heel belangrijk. Kunnen
samenwerken. Daarom gaan leerlingen met ervaren
medewerkers en voorlieden een speciaal ontwikkelde
escaperoom in. De games en gametechnieken sluiten aan
op de mbo-opleidingen beton – niveau 2 en 3. Het project
wordt nu uitgewerkt en medio 2021 opgeleverd. Het
eindresultaat stellen we beschikbaar aan iedereen die er
belangstelling voor heeft.”

Met wie doen we het?
“Wij van SealteQ zijn een snelgroeiend bedrijf in de
betonsector, met zeven vestigingen in Nederland en een
hoofdkantoor in Stadskanaal. We leveren onderhouds­
oplossingen voor beton, staal en gevels aan uiteenlopende
opdrachtgevers in de industrie, de infrastructuur en
de bouw. Voor ‘All in the game’ werken we samen met
TriamFloat, dat gespecialiseerd is in de ontwikkeling van
leerprogramma’s. En met Up to Us, een bedrijf dat is
gespecialiseerd in het samenbrengen van bedrijven, hun
medewerkers en jongeren. Regionaal werken we natuurlijk
samen met de ROC’s in de buurt.”
Ga voor deze en tientallen andere slimme MKB!deeën van
ondernemers voor scholing, bijscholing en omscholing naar
www.mkbideenetwerk.nl.

38

wordt geïnvesteerd in werk en scholing. Het kabinet
ondersteunt werkzoekenden waar dat nodig is naar
ander werk. Hierbij wordt maatwerk verleend. Het
kabinet investeert in de dienstverlening door het UWV
en door gemeenten en in regionale mobiliteitsteams.
Daarnaast is er speciaal aandacht heeft voor
zelfstandigen en kwetsbaren op de arbeidsmarkt.
Om een nieuwe toekomst te zoeken, of je aan te
passen aan de nieuwe omstandigheden, moeten veel
mensen zich oriënteren op nieuw werk en soms hun
expertise aanpassen of hun competenties uitbreiden.
Daarom wordt geïnvesteerd in (om)scholing en
ontwikkeladviezen. De ondersteuning verloopt direct
via het individu, de (toekomstige) werkgever of via
sectoraal maatwerk. Ook de regionale teams kunnen
werkzoekenden wijzen op en ondersteunen bij de
aanvraag van deze scholingsinstrumenten.

• Op initiatief van het Comité voor Ondernemerschap

is in 2019 door EZK en met steun van OCW het
programma O2Lab gestart, om ondernemerschap en
ondernemendheid in het onderwijs te verankeren
en versterken. Samen met studenten, onderwijsinstellingen en bedrijfsleven zet het programma
in op het versterken van de eigen leercultuur en
van mkb’ers via onderzoek en kennisuitwisseling.
Inmiddels is een studiegids gemaakt die het initieel
en post-initieel ondernemerschapsonderwijs ontsluit.
In 2020 is een extra impuls gegeven aan vijf bewezen
regionale samenwerkingen tussen kennisinstellingen
(HBO, WO en MBO) en mkb-bedrijven. Daarnaast
is en wordt geïnvesteerd in het versterken van
(wetenschappelijk) onderzoek naar ondernemerschap
en ondernemende vaardigheden door middel van circa
7 themagerichte expertmeetings per jaar. Dit jaar is een
segmentatie-model ontwikkeld dat meer inzicht geeft
in de drijfveren en motivatie van jongeren (12-24 jaar)
voor ondernemerschap. Daarnaast wordt in januari
2021 een bloemlezing gepubliceerd met de laatste
wetenschappelijke inzichten over ondernemerschaps­
onderwijs. Ook is een hackaton georganiseerd om
ondernemendheid in het mbo corona-proof te maken
en is een onderzoek gestart naar de vraag welke
ondernemende vaardigheden het verschil maken in
tijden van corona. De uitkomsten komen dit najaar
beschikbaar.

Stimuleren van ondernemerschap

• NLgroeit is gericht op het wegnemen van

belemmeringen voor groei. Het bereik van de
doelgroep is flink vergroot door de samenwerking
met Businessboost voor het jaarlijkse congres, waar
in oktober voor de tweede keer 6.000 ondernemers
bijeenkwamen in Ahoy. Na ruim vier jaar is er veel
gerealiseerd. Zo zijn totaal 1.600 1-op-1 matches tot
stand gekomen, waar een ondernemer circa drie
gesprekken voert met een ervaren ondernemer
(mentor) over zijn groeivraag gedurende een jaar. En
er zijn 2.000 matches in peer-2-sessies gerealiseerd.
Dit gaat om eenmalige gesprekken, waar een
ervaren mentor spreekt over groei met een achttal
ondernemers. NLgroeit realiseerde in 2020 een
verdubbeling van de matches ten opzichte van
2019. De verdere regionalisering van het programma
kreeg vorm door in zeven regio’s meerdere regionale
bijeenkomsten per jaar te organiseren. Daarnaast is er
sinds 2019 een Potential-programma voor scale-ups
met potentie, waarin ondernemers met een omzet
vanaf een half miljoen euro worden geselecteerd
om deel te nemen aan het mentorprogramma en
NLgroeit-bijeenkomsten. Inmiddels hebben 100
bedrijven hiervan gebruik gemaakt. In coronatijd
organiseert NLgroeit digitale bijeenkomsten voor
ondernemers over specifieke thema’s in coronatijd.

Modernisering wet- en regelgeving arbeidsmarkt

• Loondoorbetaling bij ziekte wordt voor kleine

ondernemers makkelijker en goedkoper. De minister
van Sociale Zaken en Werkgelegenheid en werkgeversorganisaties hebben met elkaar afspraken gemaakt
over loondoorbetaling bij ziekte, en met het Verbond
van Verzekeraars is in december 2018 een convenant
getekend3. Dit zijn de belangrijkste afspraken die op dit
moment worden uitgevoerd:
- Per 1 januari 2020 is er een MKB-verzuimontzorg-verzekering beschikbaar, waardoor kleine
werkgevers optimaal ontzorgd worden. Deze
verzekering vangt het financiële risico op en helpt bij

3

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/­
kamerstukken/2018/12/20/
kamerbrief-maatregelen-­­­­­loondoorbetaling-bij-ziekte.

39

de verplichtingen en taken rond de loondoorbetaling
bij ziekte.
- Per 1 januari 2022 wordt de premie voor het
Arbeidsongeschiktheidsfonds (Aof) gedifferentieerd
naar een lagere premie voor kleine werkgevers
en een hogere premie voor middelgrote en grote
werkgevers. De financiële tegemoetkoming voor
kleine werkgevers bedraagt €450 miljoen.
- Naar verwachting wordt per 1 januari 2021 het
medisch advies van de bedrijfsarts bij de toets op
re-integratie-inspanningen (RIV-toets) leidend. Op
basis van dit advies richten werkgever en werknemer
het re-integratietraject in. Om te stimuleren dat het
medisch advies van de bedrijfsarts en het medisch
oordeel van de verzekeringsarts gebaseerd zijn op
gelijke uitgangspunten investeert het kabinet €10
miljoen in een kwaliteitsverbetering. ZonMw4 heeft
hiervoor een opdracht gekregen. Het programma
loopt tot 2025.
- De transparantie rondom loondoorbetaling
wordt verder verbeterd. Het wordt voor kleine
werkgevers helderder waar het UWV hen op
beoordeelt bij de re-integratie van zieke werknemers
(RIV-toets). Het programma “Verbetering kwaliteit
poortwachters­­­­proces” loopt van 2020 tot en met
2025.5 Dit programma moet ertoe leiden dat mensen
weer sneller aan het werk komen en de druk op
werkgevers verlaagd wordt.
- Werkgevers krijgen meer grip op het zogeheten
‘tweede spoor’. Dit betekent dat zieke werknemers
niet terugkeren op de oude werkplek maar bij een
andere werkgever. Door bovenstaande maatregelen
krijgen werkgevers meer zekerheid over de inzet van
het ‘tweede spoor’ en kunnen ze dan samen met
de medewerker een plan maken. Daarbij krijgt de
medewerker een grotere rol dan nu.
• De Wet Arbeidsmarkt in Balans (WAB) is per
1 januari 2020 ingevoerd. Maatregelen rondom premie­­­­
differentiatie in de Werkloosheidswet, oproepkrachten
en ontslag zijn hiermee van kracht geworden.

4

5

ZonMw is de Nederlandse organisatie voor gezondheids­
onderzoek en zorginnovatie.
https://www.zonmw.nl/fileadmin/zonmw/documenten/
Preventie/Poortwachter/Verbetering_kwaliteit_poortwachtersproces_.pdf

• Het kabinet wil schijnzelfstandigheid en concurrentie

op arbeidsvoorwaarden tegengaan. De beoogde
maatregelen dienen zekerheid te geven aan
zelfstandigen (zzp’ers) en hun opdrachtgevers dat er
geen sprake is van een dienstbetrekking. Zoals in de
vijfde voortgangsrapportage over de maatregelen
betreffende zzp’ers is aangegeven6, worden de
verschillen tussen zelfstandigen en werknemers reeds
verkleind door de afbouw van de zelfstandigenaftrek
met ingang van 2020 en door de inzet op een
arbeidsongeschiktheidsverzekering en een pensioen
voor zzp’ers. Daarnaast gaat de webmodule een
volgende fase in waarbij opdrachtgevers gebruik
kunnen maken van dit instrument in de vorm van een
pilot. De webmodule wil opdrachtgevers duidelijkheid
en waar mogelijk zekerheid geven over de kwalificatie
van de arbeidsrelatie voor de loonheffingen.
• Verder bekijkt het kabinet hoe de arbeidsmarktpositie
van werkenden in de platformeconomie versterkt
kan worden en denkt daarom concreet na over
maatregelen waarvoor naar verwachting nieuwe
regelgeving nodig is. Op deze manier wil het kabinet
eraan bijdragen dat een komend kabinet desgewenst
snel stappen kan zetten om deze problematiek aan
te pakken.

6

Kamerstukken II, 2019/20, 35074, nr. T.

40

Financiering

41

2. Financiering
Actielijnen:

> Intensivering bedrijfsfinanciering overheid
> Betere toegang tot financiering en verbetering
ondernemersplannen (vraagzijde)

> Stimuleren alternatieve financiering (werking markt)
> Eerlijk zakendoen: verbeteren betaalbedrag
Wat zien we gebeuren?
Voor veel bedrijven in het mkb is goede toegang tot
financiering één van de belangrijkste uitdagingen. Hoe
kom je als ondernemer aan voldoende kapitaal voor het
runnen en laten groeien van je bedrijf? Die uitdaging is
alleen maar pregnanter geworden door de coronacrisis.
Hoe overleef je als ondernemers? Doordat vanwege de
coronacrisis de omzet bij veel bedrijven plots wegviel,
raakten veel bedrijven in acute geldnood. Het is voor veel
ondernemers nog steeds een moeilijke tijd en, zolang er
geen vaccin is, een kunst om het hoofd boven water te
houden.
In een open markteconomie is de markt aan zet om
financieringsoplossingen te bieden, maar hiermee is
niet alles gezegd. Juist in crisistijd en voor bepaalde
groepen mkb’ers, vooral kleinere en innovatieve
ondernemers, is het extra moeilijk om financiering aan te
trekken. Deze crisis laat zien dat ondernemers schokken
moeten absorberen en moeten omgaan met veel
risico’s. Dat heeft gevolgen voor de financierbaarheid
van het mkb. Ook legt dit extra druk op financiers. De
coronacrisis is van zo’n omvang, en de noodzakelijke
gezondheidsmaatregelen van de overheid zijn zo
ingrijpend voor de economie en ondernemers, dat de
overheid eigenlijk niet anders kon dan interveniëren
met financiële en fiscale steunmaatregelen. Naast de
omvangrijke steunpakketten die de overheid in hoog
tempo ter overbrugging beschikbaar heeft gesteld aan
het mkb in de vorm van subsidies, leningen en garanties,
zijn ook banken ingesprongen. Zij hebben op grote schaal
aflossingen en rente tijdelijk opgeschort ter waarde van
€3 miljard en nieuw krediet(ruimte) verstrekt ter waarde
van €23,7 miljard, waarvan €1,6 miljard met overheidsre-

gelingen.1 Hiermee zijn uiteraard niet alle ondernemingen
geholpen. Het overheidsinstrumentarium ondersteunt
juist die groepen ondernemers die moeilijker aan
financiering komen, zoals ondernemers die nog geen
klant zijn bij een bank. Uitgangspunt hierbij blijft dat
in de kern gezonde bedrijven worden ondersteund.
Immers, in een gezonde markteconomie is sprake
van bedrijvendynamiek, waarbij minder productieve
bedrijven verdwijnen en nieuwe, innovatieve en
productieve bedrijven de kans hebben om te groeien.
Er is een groep ondernemingen waarvoor externe
financiering niet de juiste oplossing is, bijvoorbeeld
omdat hun verdienmodel zijn langste tijd heeft gehad en
niet meer voldoende rendabel is.
De Nederlandse economie en kapitaalmarkt staan niet
op zichzelf. De Nederlandse economie opereert als open
economie bij uitstek in een Europese context, ook al is
het zo dat veel mkb’ers zich vooral op de binnenlandse
markt richten. Echter hebben veel van hen indirect wel te
maken met bedrijven in het buitenland voor aanvoer van
grondstoffen of onderdelen, en afname van producten.
Kapitaalmarkten zijn internationaal georiënteerd. Er
is daarom Europese wetgeving over bankentoezicht,
over alternatieve financieringsvormen en over de
risicokapitaalmarkt, die de regels voor banken en andere
financiële spelers bepaalt. Evenals in Nederland is in
Europa het aandeel markt- of equity-financiering beperkt.
Mede hierom wordt in Europees verband gewerkt aan het
verder versterken van de Europese kapitaalmarktunie.
Op 24 september 2020 heeft de Europese Commissie
haar nieuwe Actieplan voor de kapitaalmarktunie
gepresenteerd dat langs drie doestellingen vormgegeven
is.2 Naast het zorgen voor een betere toegang tot
financiering voor Europese bedrijven (ter ondersteuning
van economisch herstel) heeft het actieplan tot doel om
sparen en investeren voor de lange termijn te stimuleren
en de Europese kapitaalmarkten te integreren tot een
echte interne markt. Deze doelstellingen komen sterk
overeen met de prioriteiten van het kabinet, waaronder
de prioriteit om voor betere toegang tot kapitaalmarkten
1

2

NVB, Coronamonitor, (4 september 2020). Dit betreft het totaal
van de BMKB-C en de GO-C.
COM (2020) 590.

42

voor bedrijven (vooral in het mkb) te zorgen.3 De acties
zullen de komende jaren verder worden uitgewerkt.
In november 2019, een aantal maanden voordat de
coronacrisis uitbrak, is de beleidsvisie mkb-financiering
gepresenteerd.4 Deze visie omvat een beleidskader en
een actieplan voor de vraag- en de aanbodzijde van de
mkb-financieringsmarkt, evenals op een gezonde
werking van de markt. Doel is om het mkb een optimale
toegang mkb tot financiering te verschaffen. De
coronacrisis is er weliswaar tussendoor gekomen, maar
deze beleidsvisie is nog steeds relevant. De uitvoering is
vertraagd, omdat de tijdelijke regelingen voor de
coronacrisis begrijpelijkerwijs veel tijd en aandacht
hebben opgeëist.5

Intensivering bedrijfsfinanciering overheid

• De coronacrisis heeft in 2020 een intensivering

Kamerstukken II, 2019/20, 22112, nr. 2829.
Kamerstukken II, 32 637 nr. 386.

noodzakelijk gemaakt die ongekend is qua omvang
en snelheid van totstandkoming. Tijdens de eerste
twee kwartalen dat de coronacrisis de economie in zijn
greep hield, waren de steunmaatregelen vanwege de
acute geldnood vooral gericht op de onmiddellijke
en grootschalige versterking van de liquiditeit
van het hele mkb. Extra overbruggingskredieten
werden beschikbaar gesteld via verruiming van de
microfinanciering (Qredits), van de borgstelling voor
mkb-kredieten (BMKB-C) en van de Garantstelling
Ondernemingsfinanciering (GO-C). Vervolgens is
daar de Kleine kredietregeling corona (KKC) voor het
kleine mkb met een geringe financieringsbehoefte
en de COL-regeling bijgekomen. Voor de COL-regeling
geldt dat de ROM’s een overbruggingslening kunnen

Steunmaatregelen voor mkb41

Gebruik in miljoen €

Aantal ondernemingen

TOGS:
specifieke sectoren

864

215.953

TVL:
vaste lasten specifieke sectoren

437

32.458

Tozo:
zelfstandige ondernemers (incl. zzp’ers)

Tozo-1: 2.500
Tozo-2: 800

Tozo-1: 364.000
Tozo-2: 103.000

BMKB-C:
ophoging borgstelling mkb

858

4500

GO-C
borgstelling (middel)grote bedrijven

659

78

Qredits:
overbruggingskrediet
uitstel aflossing en rentekorting

14,9
5,9

1.025
6.533

220

761

42

1.188

3
4

COL:
overbruggingslening voor startups, scale-ups, innovatieve mkb
en familiebedrijven
KKC:
garantieregeling kleine bedrijven
41

Bronnen: TOGS: RVO, peildatum 6 oktober 2020; TVL: RVO, peildatum 6 oktober 2020; TOZO: SZW/UWV/CBS, peildatum begin september
2020. De getallen bij het aantal ondernemingen betreffen aanvragen en nog geen definitieve toekenningen. Het zijn voorlopige cijfers
vanwege de decentrale uitvoering en administratieve vertraging in de verwerking door gemeenten en CBS. SZW heeft een schatting
gemaakt van het aantal aanvragen op basis van een steekproef van ongeveer 150 gemeenten. Opgemerkt dat aanvragers meerdere
ondernemingen kunnen hebben. Naast deze schattingen rapporteert het CBS voorlopige cijfers op basis van registratiebestanden.
De cijfers zijn uit de antwoorden op de Kamervragen bij de 4e incidentele Suppletoire Begroting inzake het steun- en herstelpakket, die op
21 september 2020 naar de Kamer zijn gestuurd. BMKB-C, GO-C en KKC: Coronamonitor Nederlandse Vereniging van Banken, peildatum
29 september 2020, publicatiedatum 2 oktober 2020; de cijfers zijn inclusief de reguliere bedragen voor deze regelingen. Qredits: Qredits,
peildatum 2 oktober 2020. COL: Techleap (live dashboard-airtable), peildatum 1 oktober 2020.

43

verstrekken aan bedrijven die niet bancair gefinancierd
zijn. Dit zijn vooral startups/scale-ups, innovatieve
mkb-bedrijven en daarnaast familiebedrijven.
• Nu in de herstelfase begint de focus te verschuiven
van herstel van liquiditeit naar maatregelen die
verbetering van de solvabiliteit (de verhouding
tussen eigen en vreemd vermogen) van het mkb wil
bewerkstelligen. Zo heeft het kabinet aangekondigd
€300 miljoen te reserveren voor een herkapitalisatiefonds van het bedrijfsleven dat (middel)grote
bedrijven moet helpen te herkapitaliseren. Dit sluit aan
bij het advies van het Comité voor Ondernemerschap
in het MKB-herstelplan. Definitieve besluitvorming
vindt plaats in het najaar op basis van de nadere
uitwerking van dit fonds voor de private partijen. Ook
stelt het kabinet €150 miljoen beschikbaar om het
fondsvermogen van de ROM’s te versterken en wordt
gewerkt aan een nationale scale-up faciliteit. Met deze
faciliteit worden investeringen in het eigen vermogen
van scale-ups gedaan, zodat hun solvabiliteitspositie
verbetert en deze bedrijven kunnen doorgroeien.6
• Los van deze corona steun- en herstelpakketten
is het mkb in het afgelopen jaar ondersteund
met de reguliere financieringsregelingen
en garantstellingen, zoals BMKB, Qredits
microfinanciering, SEED Capital en Vroege Fase
Financiering. De beschikbare budgetten voor de
SEED Capital zijn opgehoogd en de financiering van
Qredits is voor de lange termijn beschikbaar gemaakt
doordat de afgelopen jaren verschillende nieuwe
financiers zijn toegetreden. Sinds 2018 heeft Qredits
in totaal ruim 10.000 kredieten verstrekt voor een
totaalbedrag van €231,6 miljoen (sinds de oprichting
zijn dit er ruim 20.000). Het aantal verstrekte kredieten
neemt de afgelopen jaren toe. Ten aanzien van de
SEED Capital regeling is ook dit jaar extra budget
vrijgemaakt. Tijdens de voorjaarstender is het budget
van €32 miljoen volledig uitgeput en verdeeld over een
zestal fondsen. Met de private inleg opgeteld betekent
dit dat er in totaal voor €67,5 miljoen aan extra kapitaal
voor startups beschikbaar komt. Dit najaar wordt er
nog een reguliere SEED-tender gehouden met een EZK
budget van €20 miljoen. Tenslotte zijn sinds 2018 in
6

Kamerstukken II, 2019/20, 35420, nr. 105 (Steun- en herstel­
pakket, 28 augustus 2020).

het kader van de BMKB (exclusief BMKB-C) ruim 7.000
borgstellingen verstrekt voor een totaalbedrag van
€1,3 miljard.
• Met de oprichting van twee nieuwe ROM’s, in Utrecht
en Flevoland, is inmiddels een vrijwel landelijk
dekkend netwerk van ROM’s gerealiseerd. Deze
regionale ontwikkelingsmaatschappijen verstrekken
via hun fondsen risicokapitaal. ROM’s investeren in
verschillende ondernemingen via diverse fondsen
gericht op de verschillende fases waarin een bedrijf
zich kan bevinden. Ook ondersteunen de ROM’s
ondernemers in tijden van crisis, zoals nu bij de
gevolgen van de corona-crisis.
• Het onderzoek naar durfkapitaal in de vroege
fase (uitgevoerd door onderzoeksbureau KplusV)
wordt momenteel afgerond en zal dit najaar aan
de Kamer worden aangeboden. Met dit onderzoek
wordt tevens invulling gegeven aan de motie van de
leden Amhaouch, Bruins, Aartsen en Verhoeven die
hebben verzocht te onderzoeken hoe het doel van de
zogeheten Tante Agaath-regeling op niet-fiscale wijze
kan worden bereikt.

44

#innovatie # digitalisering #financiering #internationaalondernemen #humancapital #toerisme

Delfts blauw van oer-Hollands naar modern design
Het wegblijven van internationale toeristen is
een enorme dreun voor Heinen Delfts Blauw, het
oer-Hollandse bedrijf dat we allemaal wel kennen van
onze opa’s en oma’s. Directeur Jorrit Heinen: “We zijn
voor 85 procent afhankelijk van toeristen die onze
traditionele toeristische souvenirtjes, zoals molens
en klompen, zo mooi vinden. Het roer moet om. We
hebben inmiddels trendy producten ontwikkeld voor
de Nederlandse markt. En we zetten nu vol in op online
marketing en verkoop.”
“Gelukkig waren we voor corona al bezig met het
ontwikkelen van nieuwe producten met hedendaagse
vormgevers, zoals de inmiddels populaire serviezen Blauw
Vouw en Blauw Bloesem. Dat gaat nu versneld. We moeten
wel. In maart zagen we het al gebeuren. We hadden in
onze vestiging in Delft, waar jaarlijks 80.000 bezoekers
komen, recent de tentoonstelling ‘Delfts Blauw is Hot’.
Maar de bezoekers bleven massaal weg. We hebben de
tentoonstelling na twee weken afgeblazen. In de zomer
kwamen nog wat Duitsers en Belgen, maar de Amerikanen
en Russen hebben we niet gezien. En zij zijn de toeristen die
de portemonnee trekken voor een dure impulsaankoop,
als herinnering aan hun bezoek aan Holland. Het ziet er
naar uit dat ook de komende zomer de toeristen niet zullen
komen. We hebben de afgelopen tijd aan het ‘infuus’ van
de overheid gehangen, gebruik gemaakt van alle regelingen
zoals de NOW, de TOGS enzo. Toch hebben we nu voor onze
vestiging in Delft/Rijswijk faillissement moeten aanvragen.”

Vernieuwen is hard werken
“Het roer moet dus om. Creatief denken en nieuwe
producten ontwikkelen. Het vernieuwen van je bedrijf
doe je niet van de ene op de andere dag. Denk alleen al
aan de productie in het lagere prijssegment waarvoor
we behoorlijk afhankelijk zijn van het Verre Oosten, van

logistiek en transport over zee. Maar denk ook aan het
imago. Veel mensen kennen Delfts blauw van wat bij opa
en oma op de kast staat. Het is hard werken om dat imago
te veranderen. We gebruiken daarbij de slogan ‘Creating
new traditions’. In goed Nederlands: ‘Creëren van nieuwe
tradities’.”

Zelf het atelier in
“Zelf ben ik na jaren ook weer het atelier ingedoken.
Om de Waterval collectie te maken. Dat is Delfts blauw
met echt een modern karakter. En daarnaast hebben we de
Made-Lief collectie razendsnel opgezet. Echt handgemaakt
en handbeschilderd Delfts blauw aardewerk, dat volledig
in Nederland gemaakt is en dat ook nog eens tegen
fabrieksprijzen in ons land aangeboden wordt. Delfts blauw
is Nederlands cultuurgoed. Dat moeten we levend houden.
Om dit historische ambacht niet verloren te laten gaan,
zijn we begonnen met masterclasses. Want kijk, je kunt het
vak Delftsblauwschilderen nergens op een opleiding leren,
alleen van een ervaren meester-schilder.”

Meer omzet via online kanalen
“Creativiteit zit in het DNA van ons bedrijf. We zullen ook
creatief moeten zijn in het opzetten van onze distributie
en marketing. We leggen nu veel contacten met kleinere
kadowinkels overal in Nederland en met distributiepunten
over de grens. En we investeren in online marketing,
mensen moeten ons weten te vinden en wij moeten bij
onze doelgroepen op het scherm langskomen. Dat doen
we met campagnes, online vooral. Internationaal was het
tot nog toe schieten met hagel, het is de kunst beter onze
doelgroepen te vinden en te verleiden. Maar ja, Delfts
blauw kopen als mensen niet in Holland zijn geweest, dat
doen ze niet zo snel hè. We merken dat nationaal onze
omzet via online kanalen stijgt: voor corona was dat 5
procent, nu wel zo’n 40 procent. Dat geeft perspectief.”

45

46

#innovatie #toerisme

Delfts hotel wordt ‘groen en zo’
Van de ene op de andere dag werd het stil in
Hotel De Emauspoort in Delft. Door corona.
De eigenaren zaten intussen niet stil. Na een
verloren zomer gooiden ze het roer om en
begonnen een plantenwinkel in de lobby van
het hotel: ‘Emauspoort Groen & zo’.
Maart 2020. Het familiehotel, dat 75% van zijn
omzet haalde uit Amerikaanse toeristen, was
die markt ineens helemaal kwijt. En het lukte
in de zomer niet om dat weer vlot te trekken,
omdat het toeristisch en zakelijk vliegverkeer
van over de oceaan nauwelijks herstelde. De
verwachting is dat dit voorlopig zo zal blijven.
Hotelier Jeroen Struyk: “De harde realiteit is dat
ik vijf medewerkers met 0-urencontracten heb
moeten ontslaan. Ik heb drie personeelsleden
over, waarvan er twee al heel lang bij het
bedrijf werken. Ik heb gebruikgemaakt van de
steunregelingen van de overheid. Van NOW-1 en
NOW-2, en ik ga ook gebruikmaken van NOW-3.
Verder heb ik de TOGS, de eenmalige steun van
4.000 euro ontvangen, en de Tegemoetkoming
Vaste Lasten. Dit was enorm belangrijk voor
mijn bedrijf. Anders was het snel bergafwaarts
gegaan. Dit houdt de meesten overeind.”

Zoeken naar alternatieven
“Een plantenwinkel in de lobby, dat leek
ons een goed, alternatief idee. Je moet
toch wat! Voordeel was dat het pand al een
winkelbestemming had, omdat de oorsprong
van het familiebedrijf een banketbakkerij is. De
planten kopen we bij lokale kwekers. De naam
van deze tijdelijke winkel is zo gekozen dat de
uitbreiding met: ‘& zo’ van de koopwaar zonder
problemen in het hotel-concept past.”
“De omzet die deze tijdelijke winkel oplevert,
is een druppel op de gloeiende plaat, maar
daar is het ons niet om te doen. Wij vinden dit
leuk. Dit geeft ons en het personeel heel veel
energie. En daar gaat het ons in deze fase om.
We hebben weer wat te doen. De stad reageert
bovendien heel goed op ons. Dat helpt.”
“Natuurlijk denken we al verder na over de
toekomst, want die ziet er niet al te best uit. We
verhuren de hotelkamers nu ook als werkplek,
met eigen toilet en wifi, voor als mensen het zat
zijn om thuis te werken. En we zijn bezig met
een plan B, maar het is te vroeg om daar nu al
iets over te zeggen. Wordt vervolgd, dat zeker.”

47

• Het aanbod van risicokapitaal kan mogelijk verder

worden verbeterd door de betrokkenheid te
vergroten van financiers die niet of nog weinig
actief zijn in deze markt, zoals pensioenfondsen
en andere institutionele beleggers. Eerder heeft
het adviesbureau AF Advisors, in opdracht van EZK,
gesprekken gevoerd met institutionele beleggers en
andere relevante (internationale) stakeholders om
kansen en belemmeringen in kaart te brengen. Uit deze
gesprekken blijkt dat er ondanks initiatieven om te
beleggen in mkb-financiering ook belemmeringen zijn.
Ten eerste is de risico-rendementsverhouding, mede
dankzij de kosten, minder gunstig. Verder hebben
institutionele beleggers geen of beperkte kennis en
ervaring met het beleggen in mkb-financiering en
is het inrichten hiervan bij de beperkte omvang van
deze beleggingscategorie een kosten-batenafweging.
Tot slot zijn de beschikbare beleggingen in
mkb-financiering vaak geografisch beperkt tot het
Nederlandse mkb, terwijl institutionele beleggers een
voorkeur hebben voor spreiding over het Europese
mkb. Maar er zijn ook kansen. Zo staat het financieren
van het mkb het institutionele beleggers toe hun
gelden te spreiden over additionele risicobronnen
en is er een maatschappelijke bijdrage. De groei van
de beleggingscategorie en de ontwikkeling van een
trackrecord van zowel de beleggingscategorie als van
de aanbieders van beleggingsstrategieën zullen vanzelf
een aantal knelpunten wegnemen. Deze inzichten zijn
van belang voor het bedrijfsfinancieringsbeleid. Een
mogelijke oplossingsrichting om deze belemmeringen
te slechten, is dat de overheid meefinanciert (in
bijvoorbeeld een fonds) en zo vertrouwen kan
laten zien aan de institutionele beleggers, en zij
hun kennis en ervaring vergroten. In dit kader is het
eerdergenoemde initiatief van VNO-NCW om samen
met institutionele beleggers een investeringsfonds op
te richten dat Nederlandse (middel)grote bedrijven zou
kunnen herkapitaliseren, een reële optie. Het kabinet
heeft middelen gereserveerd om eventueel te kunnen
participeren in dit fonds; besluitvorming daarover vindt
later dit najaar plaatst.1 Overigens bevat het nieuwe
Actieplan voor versterking van de kapitaalmarktunie

1

Kamerstukken II, 2019/20, nr. 105. (Steun- en herstelpakket,
28 augustus 2020).

van de Commissie eveneens enkele acties om het
aanbod van kapitaal door institutionele beleggers te
stimuleren.
• Tot slot is de Tweede Kamer 2 geïnformeerd over de
eerste inzichten met betrekking tot een (gedeeltelijke)
verkoop van de DVI-I en DVI-II fondsen (Dutch
Venture Initiative) via de zogenaamde ‘secundaire
markten’. In overeenstemming met het advies van het
adviesbureau Lazard wordt het besluit tot verkoop van
de fondsen uitgesteld tot de marktomstandigheden
verbeterd zijn en wordt op dat moment de
opportuniteit opnieuw bekeken.

Betere toegang tot financiering en verbetering
ondernemersplannen (vraagzijde)

• Om ondernemers te ondersteunen in hun zoektocht

naar financiering worden regionaal financieringstafels
georganiseerd. Na een aantal succesvolle pilots in
Brabant in 2019 is de aanpak van deze regionale
financieringstafels opgeschaald naar andere regio’s.
Dit zijn Friesland, Noord-Holland, Zuid-Holland,
Drenthe, Zeeland, West-Brabant, Overijssel en
Flevoland. De regionale financieringstafel is een
effectieve manier om ondernemers met een
financieringsbehoefte op hetzelfde moment in contact
te brengen met verschillende financiers en regionale
financieringsnetwerken te versterken. Vaak gaat het
om ondernemers die in hun zoektocht naar financiering
zijn vastgelopen. De infrastructuur staat en het is nu
aan de regio’s om hier mee verder te gaan.
• Intermediairs kunnen een belangrijke rol vervullen
in de zoektocht en verkrijgen van financiering. De
Stichting MKB Financiering werkt als vervolgstap op
het onderzoek naar de behoefte aan certificering
van mkb financieringsadviseurs (verwijzing
toevoegen) met een aantal partijen aan een keurmerk
voor Financieringsadviseurs mkb. Dit omvat een
gedragscode, een klachtenregeling, toelating en
educatie van adviseurs. Doel van de Stichting is te
komen tot één krachtige beroepsgroep van een paar
honderd financieringsadviseurs. Het moet leiden
tot accreditatie van organisaties en van individuele
adviseurs.

2

Kamerstukken II, 32637 nr. 400.

48

49

#internationaalondernemen #financiering #digitalisering #retail

Magioni rukt op met gezonde pizza
Ruim 13.000 gezonde pizza’s van Magioni
vinden dagelijks hun weg naar consumenten
in Nederland, Engeland, België, Denemarken
en Spanje. Wat ondernemer Manon van
Essen betreft blijft het daar niet bij. Haar
ambities zijn groot: “Over vijf jaar willen we
marktleider zijn in Europa. Ik hoop dat we
dan ook vaste voet aan de grond hebben in
Amerika.”
“Magioni heeft het tij mee. Onze gezonde
pizza’s – wij zeggen ook wel ‘guilt free’
pizza’s – hebben van begin af aan heel veel
media-aandacht gekregen. Belangrijk voor het
succes was dat Albert Heijn al snel enthousiast
reageerde op het door ons ontwikkelde sample.
Daardoor hadden we een belangrijke ingang
naar de consument. Het is onze ambitie om
met gezonde pizza’s marktleider te worden
in Europa. Dit doen we in samenwerking met
onze partners in de retail en de foodservice.
Recentelijk hebben we hier onze eigen
foodtruck aan toegevoegd. Inmiddels zijn we
aanwezig in vijf landen en blijven we onze
grenzen verkennen. De marketingactiviteiten
die we doen zijn vooral online georiënteerd,
dat is waar onze doelgroep is. Daarnaast kiezen
we voor aanwezigheid op festivals om onze
naamsbekendheid onder de doelgroep te
vergroten. Door niet te kiezen voor traditionele
kanalen houden we de kosten laag.”

Onderzoek exportkansen met voucher overheid
“Nu maken we met een klein team van tien
personen zo’n 13.000 pizza’s per dag. Om
verder te groeien is export nodig, eerst binnen
Europa. Wij zijn daar aanvankelijk vrij blue
ingestapt. Wij hebben namelijk niet veel tijd
en geduld en liever ‘doen’ we het gewoon. We
hebben ons nooit geschaamd om tegenover
andere partijen om eerlijk toe te geven dat we
er eigenlijk geen verstand van hadden. Maar
we gaven ook steeds aan dat we wel bereid
waren om te leren. Dankzij een voucher van
de overheid kregen wij de kans om low key

onze exportkansen te onderzoeken. Daarvoor
hebben wij een specialistisch bedrijf in de arm
genomen. Dat bedrijf heeft een marktanalyse
gemaakt. Tijdens dat onderzoek hadden we
direct al een aantal leads. Daaruit bleek dat er
in het buitenland zeker potentie is voor onze
producten.”

‘Versvakken’ van de supers
“Inmiddels hebben we een pragmatische
groeistrategie ontwikkeld die werkt.
Basisprincipe is dat we zoveel mogelijk
meeliften op de verkoopkanalen van retailers,
in binnen- en buitenland. Uitbreiding in het
buitenland doen we vervolgens eerst in die
landen waar een ‘versvak’ in supermarkten
gebruikelijk is. In Duitsland is dat bijvoorbeeld
niet het geval. We starten nu met Scandinavië.
Vervolgens benaderen we per land de retailer
met de beste fit met onze producten, om op
die manier voet aan de grond te krijgen. We
zeggen dan: ‘Onze producten doen het goed in
Nederland. Wat is er nodig om ze ook bij jullie
tot een succes te maken?’ Vervolgens tweaken
we de producten waar nodig en zetten we onze
digitale kanalen aan.”

Expertise
“Belangrijk is natuurlijk dat we een bekend
merk gaan worden. In Nederland lukt dat al
aardig, met de slogan ‘Pizza: jouw favoriete
groente’, maar in het buitenland zijn we
daarvoor afhankelijk van partijen die ons
kunnen helpen, die ons verhaal dáár goed
kunnen branden. Dat wiel gaan we namelijk
niet zelf uitvinden. Daar in het buitenland
de goede partners en media voor vinden
kost veel tijd en energie. Gelukkig hebben
we een goed team van adviseurs om ons
heen. Mensen die op deelgebieden expertise
hebben, die wij goed kunnen gebruiken.
Dat helpt.” Recent is Magioni in zee gegaan
met het Duitse bedrijf Oetker, om met de
internationale ervaring van dit bedrijf in
andere landen te kunnen groeien.

50

• Daarnaast hebben ROM’s met steun van EZK het

investor readiness programma ontwikkeld voor
bedrijven die risicokapitaal willen ophalen. Dit is
een succes. Tot op heden hebben 174 bedrijven
deelgenomen aan het programma, waarbij bedrijven
worden geholpen om hun groeistrategie te bepalen en
financierbaar te worden. De ROM’s werken momenteel
gezamenlijk aan een opzet om te komen tot een
landelijke dekking van dit programma en het in te
bedden in de regionale ecosystemen.
• Het versterken van kennis en vaardigheden van
ondernemers om een goede financieringsaanvraag
te kunnen doen is van essentieel belang. De
KVK heeft tijdens de coronacrisis een grote rol
gespeeld in de voorlichting van ondernemers over
het steunpakket, met het KVK-coronaloket, het
eerste loket voor ondernemers. Daarnaast, in
de reguliere dienstverlening, heeft de KVK met
de Financieringsdesk veel ondernemers verder
geholpen; er is een KVK Gids voor bedrijfs­­
financiering ontwikkeld. Deze gids laat zien hoe je
een financieringsaanvraag voorbereidt en waarop
financiers een ondernemersplan beoordelen. Ook geeft
de gids een overzicht van financieringsvormen.1

Stimuleren alternatieve financiering (werking
markt)

• In oktober 2018 is de Stichting MKB Financiering

opgericht, het platform voor alternatieve financiers.
EZK steunt de Stichting MKB Financiering om de
markt voor alternatieve financiering verder te
professionaliseren en een gelijk speelveld te creëren.
In april 2019 is een Gedragscode MKB Financiers
gepubliceerd waaraan de deelnemers zich dienen
te houden. De deelnemers ondergaan een audit en
ontvangen na goedkeuring het keurmerk ‘Erkend mkb
financier’. De Stichting heeft inmiddels 16 partijen
die voldoen aan de Gedragscode. Jaarlijks worden
alle partijen opnieuw geaudit. De leden betalen
een bijdrage aan de Stichting voor hun activiteiten.
Daarnaast werkt deze stichting vanaf de start aan
de vergroting van de bekendheid van alternatieve
financieringsvormen. Ondernemers met een klacht

1

https://www.kvk.nl/advies-en-informatie/financiering/
kvk-gids-voor-bedrijfsfinanciering/

over de alternatieve financiers die zijn aangesloten
bij de Stichting, kunnen terecht bij het onafhankelijke
klachtenloket Kifid (Klachteninstituut Financiële
Dienstverlening).
• Ten behoeve van een goede werking van de mkb
financieringsmarkt is een aantal onderzoeken gestart
naar mogelijke belemmeringen op deze markt en
oplossingen daarvoor. Ten eerste heeft het ministerie
van EZK in samenwerking met De Nederlandsche Bank
en het ministerie van Financiën dit jaar een onderzoek
laten uitvoeren naar nut en noodzaak van een
kredietregister. Een kredietregister kan bijdragen aan
een verbeterde toegang van nieuwe kredietverleners
tot de markt voor mkb-kredieten en aan een
verbeterde toegang van mkb’ers tot krediet. Daarnaast
kan een kredietregister de kosten voor financiers en
mkb’ers verlagen. Het onderzoek bevindt zich in een
afrondende fase. De Kamer wordt uiterlijk in het eerste
kwartaal van 2021 geïnformeerd over de uitkomsten
van het onderzoek.
• Daarnaast is onderzoek naar de zekerhedenpraktijk
gedaan naar aanleiding van de motie van de
Kamerleden Aartsen (VVD) en Amhaouch (CDA), en
de motie Wörsdörfer (VVD) en Sneller (D66) over
onderzoek naar de praktijk van zekerheidsstelling bij
mkb-financiering.2 Tijdens het VAO van 4 februari
2020 is reeds toegelicht dat het mogelijk is om
middels deelverpanding vervolgfinanciering aan te
trekken. Dat wil niet zeggen dat er geen obstakels
zijn. Het onderzoeksbureau BDO heeft aan de hand
van een aantal casus dieper gekeken naar de praktijk
van zekerhedenvestiging. Alhoewel de praktijk van
het delen van zekerheden beperkt lijkt doordat veel
ondernemers eerder geneigd zijn te kiezen voor
uitbreiding van bestaande kredieten met onderpand
dan om een tweede nieuwe financiering bij een andere
aanbieder af te sluiten, zijn er wel aandachtspunten
ter verbetering naar voren gekomen. Deze betreffen
vooral het verbeteren van informatie tussen financier
en ondernemer. Het onderzoek wordt binnenkort met
de Tweede Kamer gedeeld.
• Het CBS heeft op verzoek van EZK en OCW in de
Financieringsmonitor 2019 een speciaal onderdeel
opgenomen over vrouwen en hun zoektocht
2

Kamerstukken 32637, nr. 405 en 35200XIII12.

51

naar financiering. CBS zal dit onderzoek de
komende twee jaar herhalen. De resultaten van dit
onderzoek gaan expliciet over gemengde teams
die ondernemingen leiden, waarin de meerderheid
vrouw is. Uit het onderzoek blijkt dat (gemengde)
teams die geleid worden door een vrouw vaker
afvallen in hun zoektocht naar financiering dan teams
(voornamelijk) geleid door mannen. Dit betekent
dat (teams van) vrouwelijke ondernemers met een
externe financieringsbehoefte er minder vaak in
slagen in die behoefte te voorzien dan mannelijke
ondernemers; namelijk 37 procent tegenover 52
procent. Een financieringsaanvraag wordt vaker door
(teams van) mannelijke ondernemers gedaan met een
financieringsbehoefte: 68 procent ten opzichte van 61
procent onder (teams van) vrouwelijke ondernemers
met een financieringsbehoefte. Vrouwelijke
ondernemers verwachten vaker geen succes of dat de
financiering te duur is. Als mannelijke en vrouwelijke
ondernemers eenmaal een aanvraag doen, dan zijn ze
wel even succesvol.
• De rijksoverheid heeft maximaal ingezet op een
evenwichtiger man/vrouw-verhouding in de
beoordelingscommissies van de financieringsregelingen. Dat heeft ertoe geleid dat het percentage
vrouwen in deze commissies afgelopen jaar is gestegen
tot 38 procent; de stijging zal worden doorgezet in het
komende jaar. Het gaat om de regelingen BMKB, VFF,
GO, SEED, GF en, IK. De nieuwe Financieringsmonitor
van het CBS kan mogelijk aanleiding geven tot andere
acties op dit vlak.
• In de beleidsvisie MKB-financieringsmarkt
is aangegeven dat er aanvullend op de
Financieringsmonitor een Marktmonitor zal worden
opgezet, gericht op de jaarlijkse monitoring van de
ontwikkelingen op de bancaire en non-bancaire
markt voor mkb-financiering. Dit gebeurt in 2021
in afstemming met het ministerie van Financiën, de
Autoriteit Financiële Markten (AFM), De Nederlandse
Bank (DNB) en de Autoriteit Consument en Markt
(ACM). De uitkomsten worden met relevante partijen
besproken.

Eerlijk zakendoen: verbeteren betaalbedrag

• Overheden zijn wettelijk verplicht binnen 30 dagen

hun leveranciers te betalen. EZK rapporteert jaarlijks
de cijfers over het betaalgedrag van rijksoverheid,
provincies en gemeenten. Op 10 juli is de jaarlijkse
monitor betaaltermijnen overheden naar de Tweede
Kamer gestuurd.3 Het beeld over het jaar 2019 geeft
aan dat er nog steeds ruimte is voor verbetering.
De Rijksoverheid haalt over het geheel genomen
de streefwaarde van 95 procent betaald binnen 30
dagen. Van de Nederlandse gemeenten slaagt ruim
een kwart er ook in 2020 niet in om gegevens over
het afgeronde begrotingsjaar aan te leveren. De helft
van de gemeenten slaagt er nog niet in om 90 procent
of meer van de ingekomen facturen binnen 30 dagen
te betalen. Zowel de gemeenten als de leveranciers
kunnen verdere stappen zetten om te zorgen dat
facturen op tijd betaald worden. De provincies betalen
gemiddeld 93 procent van hun facturen binnen 30
dagen.
• De wet die bedrijven bindt aan de betalingstermijn
van maximaal 60 dagen is geëvalueerd. De rapportage
hierover is op 8 juni aan de TK gestuurd.4
• Op 1 oktober 2020 is het wetsvoorstel voor verkorting
van de maximaal toelaatbare betaaltermijn van grote
afnemers aan mkb-toeleveranciers van 60 naar
30 dagen voor internetconsultatie gepubliceerd.
Gezien het voornemen tot wettelijke regulering zal
zelfregulering via betaalme.nu op termijn aan belang
inboeten. Parallel met de aanscherping van de wet
wordt ook een voorlopig meldpunt bij ACM ingericht.
Op basis van de ervaringen met dit meldpunt zal
worden bezien of ACM structureel met een wettelijke
taak op dit terrein zal worden belast.
• Het wetsvoorstel voor de afschaffing van het
verpandingsverbod is op 29 mei 2020 door de
minister voor Rechtsbescherming bij de Tweede Kamer
ingediend. De Tweede Kamer heeft op 22 september
2020 verslag uitgebracht.

3
4

Kamerstukken II, 2019/20, 31490, nr. 283.
Kamerstukken II, 2019/20, 32637, nr. 421 TK 2020.

52

Digitalisering

53

3. Digitalisering
Actielijnen:

> Digitalisering brede mkb
> Digitalisering industrieel mkb (Smart Industry)
> Veilig digitaal zakendoen
Wat zien we gebeuren?
Nederland staat op de vierde plek in de Digital Economy
and Society Index (DESI-index), een positie net boven
het Europese gemiddelde.1 Iedereen ziet wel dat een
overgrote meerderheid van de Nederlanders een
mobiele telefoon heeft en daar van alles mee doet. Veel
consumenten in Nederland betalen en bestellen online,
en dat kan ook bij heel veel bedrijven. Het is daarom
opmerkelijk dat bijna de helft van de kleine bedrijven
aangeeft nog niet of nauwelijks te zijn gedigitaliseerd2.
Digitalisering omvat veel aspecten: online marketing,
e-commerce, werken met big data, robotisering,
automatisering van bedrijfsprocessen, cybersecurity en
digitaal thuis werken. Een kapper in een middelgrote
gemeente die zijn bedrijf runt, en zelfs groei realiseert
door het slimme gebruik van data, zover zijn veel
ondernemers in het mkb nog niet. Er is nog een wereld
te winnen, voor grotere maar zeker voor veel kleinere
bedrijven, in het brede en in het industriële mkb.
Door de coronapandemie is de digitalisering van de
economie in een versnelling geraakt. Door de lockdown
in het voorjaar raakte online kopen enorm in de lift.
Voor de coronacrisis oriënteerde 32 procent van de
consumenten in de retailsector zich bij voorkeur
online voordat een product werd gekocht. Sinds de
komst van het coronavirus is de rol van online in het
oriëntatieproces nog dominanter geworden, namelijk
48 procent. Voor de coronacrisis gaf 16 procent van
de consumenten gemiddeld de voorkeur aan kopen
via het onlinekanaal; dat aandeel is gestegen naar
35 procent.3 Bij de helft van de bedrijven is de omzet sterk
afgenomen. Nieuwe of meer klanten aantrekken is voor

veel mkb-bedrijven (ongeveer een op de drie) dan ook
het belangrijkste doel voor de komende zes maanden.
Uit onderzoek van de KVK blijkt dat bedrijven in het mkb
massaal hebben geïnvesteerd in (de professionalisering
van) hun websites, in hun online marketing en digitaal
klantcontact.4 Ze moeten wel om de crisis te overleven.
Door deze verschuiving naar het digitale domein en door
het massale thuiswerken wordt cybersecurity ook steeds
meer een punt van aandacht.
In de maakindustrie zijn de kleinere bedrijven cruciaal
voor de samenwerking in de (internationale) keten
en voor de innovatiekracht van de technologische
industrie. De coronacrisis heeft de kwetsbaarheid
van internationale ketens van bedrijvigheid en handel
blootgelegd. Verdere digitalisering van deze ketens is
daardoor urgenter geworden. Beter (digitaal) data delen
maakt ketens robuuster en verdere automatisering
maakt productie flexibeler. Ook kunnen bedrijven zich
beter aanpassen aan wisselende omstandigheden als
de monitoring en controle van productieprocessen op
afstand gebeurt.
Digitalisering is in veel bedrijven in plaats van een
marathon een sprint geworden. Om de kansen die
digitalisering biedt te benutten, is het noodzakelijk
dat het mkb in de volle breedte digitale technologieën
toepast. De ambities van dit kabinet voor de
digitalisering van Nederland zijn dan ook groot, getuige
de Nederlandse Digitaliseringsstrategie.5 In aansluiting
hierop adviseert het Comité voor Ondernemerschap
grootschaliger te investeren in de digitalisering van het
mkb.6
Door het stimuleringsbeleid in de afgelopen jaren is
al veel gerealiseerd. In samenwerking met regionale
partijen is er in heel veel regio’s een infrastructuur
gekomen van werkplaatsen, fieldlabs, smart industry
hubs, cybersecurity centers en kennisnetwerken.
Hiermee is een fundament gelegd, die het mogelijk maakt
om veel ondernemers te verleiden mee te doen en zo in

4
1
2

3

DESI 2020: https://ec.europa.eu/digital-single-market/en/desi.
https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2020/08/kleinere-bedrijven-mindergedigitaliseerd, 2020.
Q&A Consultancy, Retail postcorona. Impactanalyse (juli 2020).

5

6

KVK, Ondernemen in tijden van corona (september 2020).
Kamerstukken II, 2017/18, 26643, nr. 541. Voor een update van de
digitaliseringsstrategie zie: Kamerstukken II, 26664, nr. 709.
Comité voor Ondernemerschap, Investeren in herstel en groei van het
mkb (augustus 2020).

54

Locaties voor advies & support bij digitalisering mkb

Zie voor meer gedetailleerde informatie over de projecten en locaties:

55

Nederland een schaalsprong te maken in de digitalisering
van het mkb.
Ook de Europese Commissie wil structurele
hervormingen stimuleren. Daarvoor wordt de Recovery
and Resilience Facility (RRF) opgericht. Een van de
prioriteiten van de RRF is het digitaliseren van de
economie, waaronder de digitalisering van het mkb.
Om aanspraak te maken op de €5,6 miljard die voor
Nederland bestemd is, zal Nederland in de loop van 2021
het Nederlandse Recovery and Resilience Plan indienen bij
de Europese Commissie.

Actielijnen
Digitalisering brede mkb

• Om MKB-bedrijven te ondersteunen bij het maken

van een digitaliseringsslag is in 2018 het programma
Versnelling Digitalisering MKB gestart dat zich richt
op kleine bedrijven (2-50 werknemers). De focus
ligt op de toepassing van digitale technologieën
die bijdragen aan het concurrentievermogen en
productiviteitsgroei: gebruik van big data, online sales
& marketing en automatisering van het bedrijfsproces.
In een MKB-werkplaats werken onderwijsinstellingen,
(regionale) overheden en bedrijfsleven samen met
als doel dat studenten het kleine mkb helpen met het
maken van een digitaliseringsslag. Hierdoor kunnen
studenten ook leren en oefenen in de beroepspraktijk.
In 2019 en 2020 zijn in totaal 11 MKB-werkplaatsen
gestart, verspreid over het land. In november van dit
jaar wordt de subsidieregeling opnieuw opengesteld
om zo verder toe te werken naar een landelijk
dekkend netwerk van werkplaatsen. De doelstelling
van de werkplaatsen is om samen in drie jaar tijd
zo’n 50.000 bedrijven te bereiken via voorlichting
en bijna 3.500 bedrijven te helpen bij het maken van
een digitaliseringsslag. Een jaar na start worden de
eerste zes werkplaatsen geëvalueerd, op basis hiervan
wordt gekeken of extra inzet of middelen nodig zijn.
De evaluatie zal voor de zomer van 2021 worden
afgerond.7

• Om de werkplaatsen te ondersteunen en te zorgen

dat ondernemers de werkplaatsen weten te vinden,
zet EZK samen met KVK extra in op goede landelijke
informatievoorziening en kennisdeling. Zo worden
ondernemers die via de werkplaatsen succesvol
digitaliseren, zogeheten local heroes, door de KVK
ingezet om ook andere ondernemers digitaal
wegwijs te maken. Zij werken daarbij nauw samen met
verschillende brancheorganisaties om de informatie
en kennis zo goed mogelijk aan te laten sluiten
op sectorale verschillen. Vanwege de coronacrisis
experimenteert de KVK met online varianten van deze
bijeenkomsten.
• Het bieden van goede lokale informatievoorziening en
kennisdeling over digitalisering heeft sinds de start van
de coronacrisis ook lokaal prioriteit gekregen. Dit blijkt
uit het grote aantal voorstellen voor digitaliseringprojecten ingediend die door regionale overheden in
de tweede ronde van de MKB Deals.
• In oktober zijn de ROM’s in Zuid-Holland (IQ) en
Oost-Nederland (Oost NL) met een pilot gestart om
bedrijven aan te sporen na hun deelname aan de
werkplaats te blijven investeren in digitalisering.
Het leggen van de verbinding met marktpartijen is
hierbij essentieel. Denk hierbij bijvoorbeeld aan lokale
softwareleveranciers. De ROM’s zetten hiervoor hun
bedrijvennetwerk en expertise in.8 Het voornemen is
om bij succes met de overige ROM’s na te gaan wat de
mogelijkheden tot opschaling zijn.
• In september 2020 heeft MKB-NL, in samenwerking
met EZK, de Rabobank en branche­­­organisatie
Transport en Logistiek Nederland een innovatieexperiment in de vorm van een datahackathon
georganiseerd. Uitgangspunt daarbij was om het
bestaande aanbod van digitalisering beter aan te laten
sluiten op de behoeften van kleine bedrijven9. Dat is
nodig omdat veel digitale oplossingen (nog) niet
geschikt zijn voor kleinere ondernemers en ook om
kostentechnische redenen vaak niet door kleinere
8

9

7

Conform motie Amhaouch (35300 XIII, nr. 44).

Conform amendement 35300 XIII, nr. 18 Amhaouch/Verhoeven
over middelen voor ROM’s - Vaststelling begroting Economische
Zaken en Klimaat 2020.
ICT-experts worden in de hackaton uitgedaagd een digitale
toepassing te ontwikkelen voor een prangend probleem in de
transport- en logistieksector, een initiatief van EZK, TLN,
Rabobank en MKB-NL.

56

#digitalisering #winkelambacht

Een crisis-lente, een nieuw begin
In crisistijd als ondernemer opnieuw beginnen:
de Amsterdamse kapster Joyce William deed het.
Vanwege de coronacrisis moesten in het voorjaar
alle kapperszaken dicht. Ze kreeg zo de tijd om
na te denken en een plan te maken van wat ik
echt wilde. Niet veel later betrok ze een nieuw
pand, in een heel ander deel van de stad. “Het is
een mooi monumentaal pand, met drie stoelen.
Eén voor mijzelf, de andere twee voor kapsters
die een stoel bij mij huren. Het financieel verlies
in het voorjaar was er ja, maar – en ik durf het
bijna niet te zeggen – het was voor mij OK.
Ze heeft haar zaak de naam J. gegeven.”
“Ik ben al twintig jaar kapper. De laatste zes jaar
werk ik voor mezelf als freelancer of zzp’er. Ik huurde
een tijd een stoel in een kapperszaak voor een dag
of een dagdeel. Zo gaat het in de grote steden wel
vaker in de kappersbranche. De laatste anderhalf
jaar huurde ik een paar vierkante meters in een
conceptstore; daar zaten allemaal kleine bedrijven, in
kleding en kunst enzo, ik was de kapper in het pand.”

Zelf stoelen verhuren
“Het was niet mogelijk daar om mijn zaak uit te
bouwen en mijn omzet te vergroten. Het was
te krap. Anderhalve meter afstand houden was
moeilijk. Nu in het nieuwe pand dat ik vanaf begin
september heb gehuurd, kan dat wel. Er is ruimte
genoeg voor drie stoelen. Natuurlijk is het spannend
om deze stap te zetten in coronatijd. Maar het voelt
goed. Met twee meiden erbij die een stoel bij mij
huren kan ik mijn omzet vergroten. Samen zijn we
sterk. Ik heb de hoop en de verwachting dat als
het zo goed blijft draaien als nu, dat ik dan op een
gegeven moment een stap terug kan doen. Want
mijn grootste uitdaging als zzp’er is om de winkel
gaande te houden én een betere balans tussen werk
en privé te krijgen. Als zzp’er moet je eigenlijk ook
niet ziek worden, want dan duurt het niet heel lang
of je hebt een probleem. Om dat te ondervangen
doe ik mee met een ‘broodfonds’ voor zzp’ers.”

Online vindbaar zijn
“Het gaat goed. Afspraken genoeg. Als klanten niet
kunnen, zeggen ze op tijd af. Dat komt omdat ik
met mijn klanten een goede band heb. Ik ben wel
vijf keer van plek veranderd in de jaren, maar ze
blijven bij me komen. Ik gebruik ook goed de online
mogelijkheden van nu.” Als je googelt op ‘Joyce
kapper’ of ‘J kapper’, staat bovenaan de pagina de
kapsalon van Joyce. Direct opvallend, met meer
dan 500 reviews. Een recente review: ‘We komen al
jaren bij Joyce. Altijd fijn om weer bij haar langs
te gaan. Ze knipt en kleurt uitstekend. En wat een
fijne nieuwe locatie heeft ze!’ Joyce zelf daarover:
“Natuurlijk krijg ik klanten via via, mond-op-mond
reclame. Maar het is zo belangrijk ook online goed
vindbaar te zijn! Die reviews op internet zijn voor mij
heel belangrijk. Ik ben dus van Amsterdam-West
naar het centrum gegaan. Een héél andere buurt,
kilometers verder. Maar de meeste klanten zijn
meegegaan. Ze komen uit heel Amsterdam en zelfs
van daarbuiten. De band met mijn klanten is heel
persoonlijk. Ze willen dat ík hun haar doe. Een van
mijn klanten ging een keer naar een andere kapper,
maar ze was er echt niet tevreden over – om niet te
zeggen dat het een beetje was misgegaan; dus kwam
ze bij mij terug.”

57

ondernemers ontwikkeld kunnen worden. Ook andere
brancheorganisaties hebben interesse getoond voor
deze innovatieve wijze van productontwikkeling voor
een brede groep ondernemers.

Digitalisering industrieel mkb (Smart Industry)

• Sinds 2014 loopt de implementatieagenda Smart

Industry gericht op industriële bedrijven. Het doel van
dit programma is om Nederland tot het meest flexibele
en het best digitaal geïntegreerde productienetwerk
van Europa te maken met de best lerende omgeving.
• Inmiddels is er een uitgebreid ecosysteem
gerealiseerd met 45 fieldlabs. In de fieldlabs kunnen
bedrijven uit de maakindustrie terecht om met radicale
innovaties te experimenten en deze bij succes te
implementeren. Met privaat en publiek geld is er sinds
2015 in totaal €314 miljoen geïnvesteerd in de fieldlabs,
zijn er circa 600 bedrijven actief, en zijn 22 nieuwe
bedrijven (spin-offs) voortgekomen uit de fieldlabs.
Naast bedrijven zijn ook 5.800 studenten en 66 PhD’s
bij de fieldlabs betrokken, en zijn er circa 25.000
deelnemers bereikt via bijeenkomsten en presentaties.
• Onderdeel van het ecosysteem zijn ook de Smart
Industry Hubs waarvoor met 5 SI Hubs een landelijk
dekkend netwerk gerealiseerd is. Deze hubs zijn de
loketten voor het bedrijfsleven. Ze ondersteunen
bedrijven met kennis, workshops en leggen de
verbinding met de Smart Industry fieldlabs. Hierbij
verspreiden ze ook de kennis die wordt opgedaan
tussen fieldlabs en met bedrijven. De Smart Industry
Hubs vormen daarmee een belangrijke basis voor
kennisdeling en kruisbestuiving van ideeën. Om dit
nog verder te ondersteunen zal in het najaar van 2020
het digitale kennisontsluitingsplatform live gaan,
een digitaal expertisecentrum dat de kennis van de
verschillende partners nog beter ontsluit op basis van
de vraag van bedrijven. Dit maakt het voor bedrijven
nog makkelijker de juiste informatie ontvangen om aan
de slag te gaan.
• Tot slot is met Duitsland een structurele
samenwerking opgezet. Er wordt regelmatig overlegd
over Smart Industry (industrie 4.0) en er worden
gezamenlijke fieldlabs opgezet.

• De Europese Commissie wil met een netwerk van

European Digital Innovation Hubs (EDIH’s) naar
brede regionale ondersteuning voor het versnellen
van digitale transformatie. Dat moet het industrieel
MKB versterken door vragen over technologie te
kunnen beantwoorden. Dit netwerk sluit goed aan
op de doelen van het Nederlandse Smart Industry
programma. Een aantal consortia hebben zich hiervoor
bij RVO aangemeld. Als de voorstellen goed genoeg
worden bevonden, dan worden ze voorgedragen om
mee te doen aan de Europese oproep voor voorstellen.

Veilig digitaal zakendoen

• In 2018 is ook het programma Digital Trust Center

(DTC) opgezet, dat ondernemers ondersteunt bij hun
cyberweerbaarheid. Dat doet het DTC door informatie
en advies te geven over cyberdreigingen via de website
www.digitaltrustcenter.nl. Het bereik via deze website
is in de periode 2018-2020 gestegen tot een totaal van
180.000 bezoeken aan de website.
• Via het DTC wordt daarnaast subsidie beschikbaar
gesteld voor regionale, sectorale of ketenpartners om
kennisnetwerken op te bouwen. Deze infrastructuur
voor kennisdeling is de afgelopen twee en half jaar flink
gegroeid tot inmiddels 29 samenwerkingsverbanden.
Een landelijk dekkend netwerk komt hiermee
dichterbij. De komende jaren zal het bereik en de
dienstverlening van het DTC verder worden vergroot.

58

#digitalisering #humancapital #retail

Bakker met datahygiëne en een praatje
“Klanten genoeg: via Facebook, telefoon, sms,
WhatsApp, zelfs m’n vrouw bellen ze nu!”
Bezorgbakker Bart van de Weerdt levert brood
en banket aan meer dan achthonderd klanten
in de omgeving van Maastricht. Gronsveld,
Eckelrade, Cadier aan Keer, hij kent de streek
op z’n duim. “Vroeger kon ik alles zelf, maar
nu er anderen bij betrokken zijn lukt dat niet
meer. Het kost zoveel tijd om de administratie
bij te houden: betalingen van contant, pinnen,
tot Tikkies van 5 euro, het is bijna niet meer te
doen.” Elianne Demollin, projectleider van het
MKB Datalab Limburg, hielp hem uit de brand.

datahygiëne. Vervolgens pakken expertbedrijven
het over. We bouwen aan een open netwerk van
IT-experts die juist mkb’ers verder helpen met dit
soort cases.”
Bart: “Het zijn nog studenten, maar ik vertrouw erop
dat ze voldoende kennis in huis hebben om dit te
kunnen. We richten ons nu op het ontwikkelen van
een applicatie waarmee klanten heel gemakkelijk
kunnen bestellen en waarbij achter de schermen
direct alle administratie wordt afgehandeld.
De bakkerij waarmee ik samenwerk, wordt
overgenomen door een jonge kerel, die zag het al
helemaal zitten.”

Op zaterdag maakt Bart tijdens zijn ronde altijd
een praatje met Elianne Demollin. Ze wijst hem
tijdens één van die gesprekken op de voordelen
van digitalisering voor zijn bedrijf: “Niet alleen het
automatiseren van de administratie levert winst,
maar Bart kan bijvoorbeeld ook zijn data inzetten
om beter te voorspellen hoeveel en welke producten
hij moet maken.” Bart knikt: “Er blijft vaak van alles
over, dat is gewoon zonde.”

Meer dan bezorgen

Datahygiëne
Elianne: “Ondernemers van kleine bedrijven
weten vaak niet waar ze moeten beginnen met
digitaliseren. Studenten kunnen hen op weg
helpen. Dát is wat onze MKB-werkplaats doet voor
ondernemers hier in de buurt. Het waren overigens
ook Barts jonge medewerkers die hem uiteindelijk
hebben overgehaald om mee te doen. Die zagen
dat hij na een tien-urige werkdag ook nog eens de
bonnetjes op orde moest brengen. Het is goed dat
hij aan dit traject met ons is begonnen. Studenten
brengen nu eerst in kaart hoe Bart het beste kan
digitaliseren en gaan dan aan de slag met het
stroomlijnen van de data van zijn bedrijf. Zeg maar

Elianne: “Ik vind het mooi dat we hardwerkende
ondernemers zoals Bart met het MKB Datalab
kunnen helpen. Bart doet veel meer dan bezorgen,
er zit een grote sociale component aan zijn werk.
In veel dorpen zijn de kleine winkels waar je elkaar
vroeger tegenkwam, verdwenen. Bart is er nog, hij
kent iedereen en maakt met iedereen een praatje,
soms wel drie keer per week. Dat is heel waardevol.
Veel van zijn klanten zijn wat ouder; voor hen zijn
dit echt momenten waar ze naar uitkijken.” Bart:
“Dat klopt, zeker tijdens die lange weken van de
lockdown. Feit is dat mensen elkaar sowieso minder
opzoeken voor een praatje. Ik bezorg bij buren die
heel veel gemeen hebben, echt, maar die elkaar al
jaren nauwelijks spreken. Soms kan ik de verbinding
maken, en dan zijn ze achteraf ontzettend blij.
Geloof me, zonder al die administratie heb ik echt
ontzettend leuk werk.” Klantenbinding met jonge
mensen is lastig, vindt Bart. “Die halen hun brood
bij de supermarkt – de zelfscankassa, lekker snel.
Maar goed, ik denk dat ik met zo’n nieuwe app voor
mijn bedrijf meer jonge klanten kan bereiken en
verleiden. Dat zou natuurlijk prachtig zijn.”

59

60

Toepassing innovatie

61

4. Toepassing innovatie
Actielijnen

> Intensivering innovatie-instrumenten
> Stimuleren startups en scale-ups
> Versterken kennisuitwisseling bedrijven en
kennisinstellingen

> Kennisverspreiding naar het brede mkb
> Maatschappelijk ondernemerschap
> Mkb en klimaatopgave
Wat zien we gebeuren?
Innovatieve bedrijven zijn een aanjager van vernieuwing
en dynamiek in de Nederlandse economie. Zij zijn
hoog-productief, flexibel, vindingrijk, zorgen voor de
banen van de toekomst en zijn daarmee en belangrijke
factor in het oplossen van grote maatschappelijke
problemen, zoals het klimaatvraagstuk. Startups en
succesvolle scale-ups maken dat bij uitstek zichtbaar.
Nederland is een klein land, maar door groot te denken
kunnen we ver reiken. In de Startup Genome Ranking
is het Nederlandse ecosysteem van startups gestegen
naar de derde plaats in Europa en naar twaalfde plaats
wereldwijd.1 Cijfers vertaald in voorbeelden: we zijn trots
dat een Nederlands bedrijf uit Leiden een wereldspeler is
in de ontwikkeling van een vaccin tegen COVID-19 en we
vinden het mooi dat een startend bedrijf apparaten levert
aan ziekenhuizen en zorginstellingen die razendsnel
medische apparatuur desinfecteert met behulp van
hoogenergetisch UV-C licht. Dat is toepassing van kennis
en innovatie! En dan te bedenken dat het bedrijf van die
desinfectiemethode nog maar drie jaar bestaat en dat dit
apparaat het eerste product is dat het aflevert.
Deze voorbeelden laten zien wat we kunnen in
Nederland, maar ook dat het niet vanzelf gaat. Innovatie,
het opbouwen van een bedrijf met slimme mensen en
een briljant idee, het kost veel tijd en geld. De coronacrisis
komt hard aan maar is tegelijk ook een uitdaging. De
coronacrisis dwingt veel ondernemers scherpe keuzes
te maken waarin ze willen blijven investeren. Ook
budgetten voor (toepassing van) innovatie worden
opnieuw tegen het licht gehouden. Tegelijkertijd beseffen
1

Startup Genome, The Global Startup Ecosystem Report (juni 2020).

ondernemers dat investeren in innovatie kan helpen
om concurrentievoordelen te behalen. Het aantal
ingediende WBSO-aanvragen is een goede indicator
voor de innovatiebereidheid van bedrijven. Tot nu toe
ziet RVO geen daling in het aantal WBSO-aanvragen in
2020. Bijna 97 procent van alle aanvragen is afkomstig
uit het mkb; deze aanvragen zijn goed voor ongeveer
tweederde van het WBSO-budget. Dit is in lijn met de
analyse van WBSO-data uit het verleden, namelijk dat
in de loop van de financiële crises meer geïnvesteerd
werd in innovatie en er meer nieuwe bedrijven zich
meldden om gebruik te maken van de WBSO.2 Wel
blijkt uit een eerste inventarisatie van RVO dat vooral
kleinere innovatieve bedrijven verwachten op kortere
termijn hun innovatiebudget naar beneden bij te stellen.
Hierbij maakt het natuurlijk uit of een ondernemer al
dan niet actief is in een zwaar getroffen sector. Met
het herstelplan van het kabinet wordt ook fors ingezet
op versterking van het innovatieve mkb, zoals het
ondersteunen van startups en scale-ups in hun groei naar
succes.

Actielijnen
Intensivering innovatie-instrumenten

• Deze kabinetsperiode wordt fors geïnvesteerd

in de innovatie-instrumenten MIT, SBIR en het
Innovatiekrediet. Bij de uitvoering van deze
instrumenten wordt samengewerkt met regio’s en
branches. Het totaalbudget van de MIT is gestegen tot
maar liefst €67,55 miljoen, het hoogste bedrag ooit.
Hiervan komt €40 miljoen van EZK, €1,75 miljoen van
LNV en €25,65 miljoen van verschillende provincies.
• De MIT-regeling blijft een zeer populaire en succesvolle
regeling. Nadat in 2018 1.400 MIT-projecten waren
toegekend zijn in 2019 bijna 1.200 projecten
gehonoreerd. Ook is in 2020 het toetsingskader voor
projecten voor het eerst deels geënt geweest op het
Missiegedreven Topsectoren Innovatiebeleid (MTIB).

2

Zie https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2020/09/15/kamerbrief-over-ondersteuningspercentages-inwbso-2021, figuur 8 en 9, pag. 23, 24 waaruit blijkt dat vooral in
de jaren 2009 t/m 2012, midden in de krediet- en eurocrisis, het
aantal S&O-bedrijven en -arbeidsjaren het hardst steeg.

62

Hierdoor zijn de maatschappelijke uitdagingen van het
MTIB leidend geweest voor de selectie van projecten.
• Sinds afgelopen jaar zijn zes nieuwe SBIR-trajecten
gestart met financiële ondersteuning van EZK. Zo zijn
in samenwerking met de kennisorganisatie ZonMw
twee SBIR-trajecten gestart die gericht zijn op het veilig
organiseren van grote sportevenementen en op het
veilig en volledig kunnen opstellen van binnensportaccommodaties voor sporters en publiek tijdens de
COVID-19 crisis. Daarnaast is er met de gemeente
Amsterdam een SBIR-traject gestart om beter en
sneller bruggen en kademuren te kunnen monitoren.
• Bij het Innovatiekrediet gaat het om de ontwikkeling
van nieuwe technische producten en processen en
klinische medicijnen en apparaten. In 2019 is in totaal
€51 miljoen besteed, waarmee 21 projecten gestart
zijn. Er zijn mooie resultaten uit voortgekomen.
Onder andere een preventief middel in de strijd tegen
Diabetes Mellitus type 2 (DM2) en een manier om
deuren te openen met een telefoon in plaats van met
gewone sleutels.
• Het kabinet wil ondernemers beter in staat stellen om
hun kennis te beschermen en te benutten. De
kabinetsreactie op de beleidsevaluatie Intellectueel
Eigendom is in november 2018 naar de Tweede Kamer
gestuurd.3 Aandachtspunten zijn onder andere het
mkb-vriendelijker maken van de Rijksoctrooiwet en
het verbeteren van de kennisverspreiding en
-voorlichting. Over de Rijksoctrooiwet is in 2020 een
consultatie en een serie webinars gehouden onder
gebruikers van het octrooisysteem. De inbreng daaruit
wordt verwerkt tot concrete beleidsvoorstellen. In
2020 zal tevens een stakeholderconsultatie gehouden
worden met het oog op de verbetering van de
kennisverspreiding en voorlichting.4

3
4

Stimuleren startups en scale-ups

• Na het uitbreken van de coronacrisis werd de

Corona-overbruggingslening (COL) in het leven
geroepen voor steun aan bedrijven die niet-bancair
gefinancierd zijn. Het gaat hierbij om startups,
scale-ups, innovatieve mkb’ers of familiebedrijven.
Deze regeling wordt uitgevoerd door de ROM’s.
• Economisch herstel is meer dan overleven, en
vraagt ook om investeren in vernieuwing. Om
groeibedrijven (startups en scale-ups) te ondersteunen
heeft het kabinet €300 miljoen beschikbaar
gesteld: €150 miljoen voor een speciaal nationaal
scale-upfonds en €150 miljoen voor ondersteuning
van innovatieve bedrijven in het mkb via de ROM’s,
Ook komt er €157 miljoen extra beschikbaar voor
de innovatieregeling WBSO, waarmee vooral
mkb-bedrijven meer onderzoek en ontwikkeling
kunnen doen. Daarnaast trekt Invest-NL via de
TOPPS-regeling €100 miljoen uit voor innovatieve
startups en scale-ups met een gezond perspectief
die vanwege de COVID-19 crisis geremd worden
in het versnellen van hun groei in of het vinden
van financiering voor hun plannen als gevolg van
terughoudendheid bij financiers. De COL-regeling is
voor bedragen tussen de €50.000 en €2 miljoen. De
TOPSS-regeling is voor bedragen vanaf €2 miljoen en is
per 1 oktober gesloten voor nieuwe aanvragen. Er zijn
inmiddels 2 projecten toegekend, voor een bedrag van
circa €8 miljoen. Daarnaast zijn er op dit moment nog
8 TOPPS-aanvragen in behandeling.
• Veelbelovende startups en scale-ups helpen om
versneld te groeien met inzet van bestaande
overheidsinstrumenten en -middelen, daarvoor heeft
RVO in opdracht van EZK in 2019 het programma
FastLane geïntroduceerd. Adviseurs van FastLane
benaderen pro-actief een startup of scale-up die klant

Steunmaatregelen voor mkb61

Gebruik in miljoen €

Aantal ondernemingen

COL:
overbruggingslening

220

761

Kamerstukken II, 2018/19, 30635, nr. 5.
Techleap portal, september 2020.

63

is (geweest) bij RVO en gaan bij een go aan de slag.
Ze spreken met het bedrijf over ambities en doelen,
adviseren over financiering, internationalisering en
talent- en kennisontwikkeling en over oplossingen
bij knelpunten die wet- en regelgeving kunnen
veroorzaken. Vervolgens worden de mogelijkheden
voor steun vanuit de overheid besproken. Inmiddels
heeft FastLane 188 potentiële kandidaten verder
geholpen. Daarnaast begeleidt FastLane 44 ambitieuze
startups en potentiële scale-ups (zogeheten ‘high
potentials’) in een langer lopend traject. Uit een
gehouden klanttevredenheidsonderzoek blijkt dat de
meeste startups die benaderd zijn, heel positief zijn
over het initiatief en deze verbeterde dienstverlening
via het programma FastLane.
• In 2019 is het programma Startup in Residence
Intergov gestart. Daarin gaan startups en
opdrachtgevers voor overheidsprojecten de slag om
met innovatieve ideeën maatschappelijke vraagstukken
op te lossen. Inmiddels zijn 32 startups aan hun klus
begonnen. Vier startups zijn vraagstukken aan het
oplossen die gerelateerd zijn aan de coronapandemie;
denk daarbij aan hoe je conferenties corona-proof
organiseert en aan hoe desinformatie die online wordt
verspreid ontmanteld en aangepakt kan worden.
• Techleap is in het voorjaar van 2020 gestart met het
RISE-programma. Dit programma ondersteunt elk
kwartaal groepsgewijs tien tot vijftien veelbelovende
Nederlandse scale-ups en helpt ze om uit te groeien tot
internationale ‘succesverhalen’.
• In september 2020 heeft EZK de One Single Hub
regeling gestart. Deze nieuwe regeling is erop gericht
om van alle regionale ecosystemen voor startups meer
één nationaal ecosysteem te maken. Dat is effectiever
in de grote internationale concurrentieslag. De nieuwe
regeling moet meer kansen bieden voor startups met
grote potentie om eerder nationaal en internationaal
door te breken dan nu gebeurt. De One Single Hub
regeling loopt van 2020 tot en met 2022. Er zal jaarlijks
een tender worden opengesteld. Voor de eerste
ronde in 2020 is €2,5 miljoen beschikbaar; in totaal
€15 miljoen.
• CoSta is een community van innovatieve grote
bedrijven en grote mkb-bedrijven waar deelnemers
via een maatwerkprogramma succesvol leren
samenwerken met startups en scale-ups. Het

programma wordt uitgevoerd vanuit VNO-NCW /
MKB-NL. De CoSta community werkt aan het verhogen
van de effectiviteit en impact van de samenwerking en
aan het verhogen van de kwaliteit van de innovaties.
Door middel van een zelf-assessment wordt
vooruitgang via de zogenoemde “CoSta Progressie
Matrix” in kaart gebracht. Goede voorbeelden worden
gedeeld om de samenwerking verder te verbeteren.
• Voor het versterken van de concurrentiepositie van
het innovatieve mkb werkt het kabinet aan een
wijziging van de fiscale regeling voor aandelen­­
optierechten voor werknemers. Deze aanpassing
kan de kansen van dit soort bedrijven vergroten om
talentvolle medewerkers te boeien en te binden. In de
aanbiedingsbrief bij het Belastingplan 2021 heeft de
staatssecretaris van Financiën aangegeven dat deze
regeling dit najaar samen met EZK en stakeholders
wordt uitgewerkt en gepresenteerd wordt in het
Belastingplan 2022, in september 2021. Bij de opzet
wordt rekening gehouden met de uitkomsten van
een internationale vergelijking van regelingen voor
aandelenopties die het kabinet laat uitvoeren naar
aanleiding van een motie in de Kamer.5
• Nederland heeft grote maatschappelijke uitdagingen,
zoals de energietransitie, digitalisering en de (door)
ontwikkeling van sleuteltechnologieën. Daarvoor is het
belangrijk dat innovatieve bedrijven internationale
kenniswerkers naar Nederland kunnen halen
en ze ook hier kunnen houden. In opdracht van
EZK werkt RVO samen met een aantal regio’s en
nationale partners, de zogeheten Talent Coalition,
aan het uitleggen van de rode loper voor deze groep
kenniswerkers. Daarvoor wordt in het najaar van 2020
een (internationale) ‘Netherlands Branding’-campagne
gelanceerd.
• De hotspot voor consumentenelektronica is CES
Unveiled. Hier komen jaarlijks wisselend in Las Vegas
en Amsterdam kennisinstellingen, startups, scale-ups
en andere innovatieve bedrijven bij elkaar om hun
nieuw ontwikkelde producten te showen, kennis te
delen en zich te presenteren aan potentiële
investeerders. Het ministerie van EZK heeft op
15 en 16 oktober 2020 samen met de Amerikaanse
5

Kamerstukken II, 2019/20, 33 009, nr. 86, motie van de leden
Amhaouch en Van Eijs.

64

#innovatie #digitalisering #startups

Smart Distance Lab: wat is anderhalve meter voor jou?
Anderhalvemeter. Of 1,5 meter. Je hoeft het maar te
zeggen of ergens te zien staan, en je weet: afstand
houden! “Anderhalve meter is best veel. Je kunt de
vraag stellen of Nederlanders wel beseffen of ze echt
anderhalve meter afstand houden. In andere landen
hanteren ze de maat van 1 meter. Wat werkt het beste?
Dat is ook voer voor gedragswetenschappers”, vindt
Maya van de Steenhoven, actief in de energietransitie.
Ze richtte het Smart Distance Lab op.

tijd duizend bezoekers geweest. Ze kregen de opdracht mee
om de corona-regels in acht te nemen. We hebben ze daarbij
geholpen met nudges, zoals aangegeven éénrichtingsverkeer
en tweerichtingsverkeer, we hebben gekeken hoe het werkt
met vooraf aangegeven timeslots bij aankomst, we hebben
de bezoekers buzzers meegegeven die afgingen als ze te
dicht bij anderen kwamen en we hebben onderzocht of het
dragen van mondkapjes verschil maakt in hoe mensen zich
gedragen. Bezoekers zijn ondervraagd, getagd en gefilmd.
Het is grappig, maar mensen vergeten heel snel dat ze
gefilmd worden.”

Andere inzichten

“Al snel na de corona-uitbraak in het voorjaar dacht ik:
virologen hebben hun expertise, maar ze hebben minder
verstand van het gedrag van mensen. Je kunt er lang en
breed over praten, maar je moet gewoon gaan onderzoeken
wat wérkt bij mensen. Ik kwam toevallig in contact met
gedragswetenschappers van de Universiteit van Amsterdam
die met een onderzoeksvoorstel hierover bezig waren en
met het ministerie van EZK die graag startups wilde inzetten
bij het oplossen van maatschappelijke vraagstukken,
met het programma ‘Startup-in-Residence’. Nou, we
hebben de handen inéén geslagen, samen met een aantal
startup-bedrijven. Zonder de inzet van het ministerie van
EZK was dit allemaal niet zo van de grond gekomen.”

‘Art Fair’ als proeftuin
“In augustus hebben we in de Kromhouthal in
Amsterdam de ‘Art Fair’ georganiseerd, een foto- en
kunsttentoonstelling. Daarmee wilden we kunstenaars een
hart onder de riem steken, maar natuurlijk ook een situatie
creëren om praktijkonderzoek te doen. Er zijn in drie dagen

“We hebben veel geleerd. Anderhalve meter is meer dan de
meeste mensen denken. Ze kunnen zich meer voorstellen
bij 1 meter dan bij 1,5 meter. Als we 1 meter zouden
communiceren, is de kans veel groter dat mensen zich er
aan houden dan aan de 1,5 meter die we nu communiceren.
Dat is een gedragswetenschappelijke uitkomst waar we
graag een advies van maken als we nog meer onderzocht
hebben.”
“Een andere les is het effect van duidelijk richting aangeven.
Mensen vinden éénrichtingsverkeer in zo’n binnenruimte
best prettig, want dan hoeven ze niet na te denken.
We kregen mee dat dit ook in supermarkten ingevoerd zou
moeten worden als het ‘nieuwe normaal’. Ons onderzoek
naar het dragen van mondkapjes, waar zoveel over is
te doen, heeft opgeleverd dat ze wérken voor mensen.
Er gaat een appellerende werking van uit: mensen worden
herinnerd aan het feit dat ze in een pandemie zitten. Nog
een uitkomst van het onderzoek: we denken dat we met
timeslots voor aankomst mensen spreiden, maar het blijkt
dat de meeste mensen in één timeslot aankomen net voor
de aangegeven eindtijd. Dus is het risico groter dat mensen
samenklonteren bij de ingang.”

We beginnen pas
“We gaan door met dit Smart Distance Lab, samen met
het ministerie van EZK. Er staan nieuwe events op de rol
om als proeftuin te fungeren, zodra het kan natuurlijk.
We gaan ook samenwerken met de KNVB en met profclubs
in binnen- en buitenland. In dat project willen we verder
onderzoeken hoe dat zit met het verschil tussen die ene en
die anderhalve meter.”

65

organisatie CTA het grote evenement CES Unveiled
Europe georganiseerd, door corona online uitgevoerd.
Het is de aanloop naar CES Las Vegas in januari 2021. De
tweede dag van het event werd gedoopt tot eerste
European Entrepreneurship Summit. Het werd een
boeiende ontmoeting van decisionmakers en innovatieve
ondernemers om op Europees niveau te bespreken hoe
tech-bedrijven, ook in tijden van crisis zoals nu, als een
vliegwiel de economie kunnen aanjagen. Thema’s
daarbij waren financiering van groeibedrijven,
partnerschap VS-Europa, mensgerichte aanpak van
Artificial Intelligence en soevereiniteit.

Versterken kennisuitwisseling bedrijven en
kennisinstellingen

• Evenals in 2019 is dit jaar door de VSNU, Techleap

en AcTI de Academische Startup Competitie
georganiseerd. De winnaars krijgen in najaar 2020 van
EZK een prijs. Vorig jaar mochten de tien winnaars een
bezoek brengen aan Silicon Valley, helaas is dat nu
niet mogelijk. De prijs bestaat nu uit het bieden van
een podium op events en van een ondersteuningsprogramma voor verdere groei. Op 20 januari 2021
zullen de winnaars aanwezig zijn op het Impactfestival,
dat de VSNU met EZK en OCW organiseert over de
ambities voor valorisatie.
• Eind 2019 is in het kader van de Thematische
Technology Transfer (TTT) regeling in totaal €24
miljoen toegekend aan drie consortia van onderzoekorganisaties. Elk consortium ontving €8 miljoen. De
TTT-regeling ondersteunt thematische samenwerking
door onderzoeksorganisaties op het gebied van
kennisoverdracht (valorisatie) en stelt voor een periode
van maximaal 15 jaar risicofinanciering beschikbaar
voor startups in hun vroegste ontwikkelingsfase. De
drie winnende consortia zijn actief op de terreinen van
‘smart systems’ (bijvoorbeeld in auto’s, thuisrobots),
regeneratieve geneeskunde en (her)gebruik van
materialen en duurzame grondstoffen. Inmiddels is
in drie startups geïnvesteerd voor bijna 9 ton. Op 1 juli
is een tweede tender met opnieuw een budget van
€24 miljoen gestart die eind dit jaar sluit.
• Het kabinet heeft in 2019 voor het missiegedreven
topsectoren- en innovatiebeleid 25 missies vastgesteld
en een aanpak voor sleuteltechnologieën. De
missies zijn gericht op de thema’s energietransitie

en duurzaamheid, landbouw, water en voedsel,
gezondheid en zorg en veiligheid. Op basis daarvan
zijn de nieuwe kennis- en innovatieagenda’s (KIA’s)
opgesteld, die uitgevoerd worden door de topsectoren.
De agenda’s richten zich op het versterken van het
maatschappelijke verdienvermogen, mede door
valorisatie van kennis, door het stimuleren van de
marktvraag naar innovatieve producten, bijvoorbeeld
via de inzet van startups, en door samenwerking die
kennisverspreiding naar het mkb stimuleert. Daarbij
kan gebruik worden gemaakt van het instrumentarium
van de nationale en regionale overheden, en van
EU-programma’s zoals Horizon Europe.
• In het kader van het missiegedreven topsectoren- en
innovatiebeleid wordt in november 2020 de regeling
gepubliceerd en in februari 2021 gestart met de pilot
innovatietraineeship hbo-mkb. De pilot eindigt in
september 2022. Hbo-trainees en mkb-bedrijven
krijgen zo samen de kans om praktijkgericht
onderzoek doen, elkaar beter te leren kennen en
het innovatievermogen van het mkb te versterken.
De vraag vanuit mkb-bedrijven is leidend voor het
onderzoek, de hogeschool doet de begeleiding. Het
Regieorgaan SIA organiseert de pilot, in afstemming
met diverse topsectoren, hogescholen, NWO, EZK, en
met steun van MKB-Nederland.
• Een van de nieuwe mogelijkheden binnen de
MIT-regeling is dat mkb’ers gebruik kunnen maken
van een innovatiemakelaar. Deze geven voor de
KIA-thema’s advies over innovatie van producten,
processen of diensten. Daarnaast verwijst de
innovatiemakelaar naar mogelijke samenwerkings­­
­partners om te komen tot een gemeenschappelijke
innovatievraag, nieuwe afzetmarkten of beschikbare
financieringsbronnen. Het cofinancieringspercentage
van de subsidie voor de innovatiemakelaar
is in 2020 verhoogd van 50 naar 100 procent,
waardoor ondernemers het gehele bedrag dat een
innovatiemakelaar kost kunnen terugkrijgen via de MIT.
• De organisaties voor Toegepast Onderzoek (TO2)
gaan meer samenwerken met het mkb, zodat het
mkb meer en beter profiteert van de kennis van
deze organisaties. Bij de samenwerking kan het
gaan om individuele bedrijven, om branches en om
Publiek-Private Samenwerkingsprojecten. Hiervoor
is een budget beschikbaar oplopend tot structureel

66

€7,5 miljoen. De TO2 instellingen hebben in 2020 het
budget opgehoogd tot ruim €10 miljoen. In overleg
met MKB-Nederland en de topsectoren hebben de
TO2 instellingen invulling gegeven aan het MKB-TO2
programma. Marin betrekt mkb-bedrijven intensiever
bij de verdere ontwikkeling van de MARIN’s modular
Autonomous Underwater Vehicle (MAUV); NLR geeft
mkb-bedrijven toegang tot faciliteiten en Deltares
heeft vanaf deze zomer kennisvouchers beschikbaar
gesteld voor het mkb. Wageningen Research heeft een
nieuw programma ontwikkeld ‘Kennis op Maat’, dat
kennisoverdracht aan het mkb ondersteunt. En TNO
biedt ondersteuning met technologische kennis aan
brancheverenigingen en mkb-bedrijven.

Kennisverspreiding naar het brede mkb

• De KVK Business Challenge brengt innovatieve

bedrijven in het mkb en grote bedrijven samen om
nieuwe business te ontwikkelen. Grote bedrijven
presenteren via een online platform uitdagingen
(challenges), waarop mkb-ondernemers kunnen
inschrijven. In 2019 werden in zeven rondes zo’n 66
challenges uitgezet met 6.000 deelnemers. Voor
2020 wordt ingezet op 10 rondes met in totaal 100
challenges; uiteraard komen dan ook gezondheidsvraagstukken en COVID-19 aan de orde.
• De KVK ontwikkelt de KVK Informatie-assistent,
een lerend systeem die het mogelijk maakt dat
onder­­­­­­­nemers via eigen gebruik en dat van anderen
steeds beter toegespitste informatie te ontvangen. De
applicatie is ontwikkeld en getest met ondernemers. Op
basis hiervan wordt deze momenteel doorontwikkeld.
• De retail is een van de sectoren die de meeste
werkgelegenheid biedt in Nederland. Al langer heeft
de retail te maken met ingrijpende transities, die
ook gevolgen hebben voor de vitaliteit van steden
en kernen. Daarom is op initiatief van EZK in 2015
gestart met de Retailagenda, die in 2018 een vervolg
kreeg. De Retailagenda verenigt op landelijk niveau
de belangenbehartigers, zoals vastgoed, gemeenten,
provincies en Rijk. De partners geven aan deze
samenwerking waardevol te vinden. Belangrijke
thema’s in de Retailagenda zijn innovatie, de
bestrijding van leegstand en welke opgave hiermee
ontstaat om ook op lange termijn de vitaliteit van
binnensteden te waarborgen. Dit moet uiteindelijk

op lokaal niveau zijn beslag krijgen, waarbij telkens
sprake zal zijn van maatwerk. Andere activiteiten
richten zich onder meer op het laten aansluiten van
de competenties van iedereen die werkzaam is in
de retail van de toekomst. Ook werd begin 2019
het kennisplatform Retail insiders gelanceerd, dat
beschikbare retail informatie bundelt en er duiding aan
geeft om zo de kennisbasis te versterken.6 Begin 2020
is besloten de Retailagenda met vier jaar te verlengen
en de samenstelling te verbreden. Denk aan
vakbonden en kennisinstellingen. De coronacrisis heeft
veel impact op de retail en dwingt partijen om nog
eens goed te kijken naar de te realiseren strategische
doelen. Dat proces is in volle gang.
• Het ministerie van EZK heeft samen met MKB-NL
en de KVK in najaar 2019 via een quickscan de visie
van een reeks brancheorganisaties op de toekomst­­
bestendigheid van bedrijven in beeld laten brengen.
Hieruit kwam naar voren dat veel ondernemers, in het
bijzonder kleinere bedrijven en oudere ondernemers,
vooral bezig zijn met het uitoefenen van hun vak
en minder met strategisch vooruitkijken en het
innoveren van hun bedrijfsvoeringprocessen. Dit kan
– bijvoorbeeld gezien de doorgaande maatschappelijke
trend van digitalisering – de levensvatbaarheid van
die ondernemingen op kortere of langere termijn
bedreigen.7

Maatschappelijk ondernemerschap

• Het kabinet onderschrijft het belang van

maatschappelijke ondernemingen en wil de
ontwikkeling hiervan stimuleren en faciliteren.
Daarbij houdt het kabinet oog voor het behoud van
een gelijk speelveld. Om de herkenbaarheid van
maatschappelijke ondernemingen te bevorderen
wordt een wettelijke regeling ontworpen die
ondernemers de mogelijkheid biedt te kiezen voor
een ‘maatschappelijke BV’.8 Het streven is om vóór

6
7

8

Kamerstukken II, 2018/19, 27838, nr. 27.
VerenigingsMakelaar, Hoe branches naar de toekomst van hun
bedrijven kijken: een quickscan (februari 2020).
De term ‘maatschappelijke onderneming’ of ‘maatschappelijke
BV’ komt in plaats van de term ‘sociale onderneming’ die tot op
heden werd gebruikt. Dat is beter dan de (te) letterlijke vertaling
van de Engelse term social enterprise. Kamerstukken II, 2019/20,
32637 nr. 426.

67

maart 2021 met de consultatie van het wetsvoorstel te
starten. Ondertussen start eind 2020 de ontwikkeling
van een Impactpad, van een handleiding nu tot een
meetinstrument straks. Ook krijgt de website voor
maatschappelijke ondernemingen een transformatie,
want die wordt interactief gemaakt. Daardoor krijgen
ondernemers makkelijk inzicht in de maatschappelijke
impact die ze voor elkaar boksen en kunnen ze
zich meten met hun concullega’s. Het ecosysteem
voor maatschappelijke ondernemingen krijgt in
2020 ook een impuls door de introductie van een
‘verbindingsofficier’. Die gaat maatschappelijke
ondernemers begeleiden bij het vinden van de juiste
experts in de zoektocht naar antwoorden op hun
vragen over wet- en regelgeving, over financiering
en over de ontwikkeling van (ondernemerschaps-)
vaardigheden.

Mkb en klimaatopgave

• De transities voor klimaat en energie grijpen de

komende decennia in op alle onderdelen van
de economie. Ze vergen forse investeringen van
ondernemers in innovatie en doen een groot beroep
op hun aanpassingsvermogen. De urgentie om het
klimaat- en energievraagstuk aan te pakken is door
de coronacrisis niet verminderd. Het kabinet wil graag
dat de transities die nodig zijn om de klimaatdoelen
te halen voor iedereen haalbaar en betaalbaar zijn,
dus ook voor ondernemers in het mkb. Dat is geen
geringe opgave.
• Uit het onderzoek dat het kabinet liet doen naar
de impact van het klimaatakkoord op het mkb, de
MKB-impacttoets9, is gebleken dat de komende
decennia forse investeringen van mkb-bedrijven
gevergd worden.10 De impacttoets biedt
aanknopingspunten om het mkb te ontzorgen bij het
realiseren van de klimaatopgave. Bij de uitwerking
zullen ondernemers en brancheorganisaties betrokken
worden. Ook de betrokkenheid van Invest-NL wordt
onderzocht. De minister van EZK informeert de Tweede
Kamer najaar 2020 over de uitkomsten.
9
10

Kamerstukken II 2019/20, 32 637, nr. 423.
Investeringen in utiliteitsbouw tot 2050: €8,5 tot €25,7 miljard.
Kostenstijging in duurzamere mobiliteit: €73 tot €161 miljoen
vanaf 2026.

• Ondernemers vinden het moeilijk om in te schatten

wat het Klimaatakkoord van hen vraagt. Het is niet
onlogisch om bijvoorbeeld natuurlijke investerings- en
vervangingsmomenten in bedrijven te benutten.
Daarover zijn gesprekken gevoerd met private partijen
en mkb-organisaties. Als een paal boven water staat
dat de informatievoorziening naar ondernemers
verbeterd moet worden. Een eerste stap is de
presentatie van een digitale tool voor ondernemer
door EZK tijdens de Nationale Klimaatweken (eind
oktober). Met die tool kunnen bedrijven in het
mkb zelf checken wat de overheid adviseert over
verplichte, mogelijke en haalbare maatregelen en
welke ondersteuning daarbij door de overheid wordt
geboden. De KVK lanceerde eind 2019 het Loket
Klimaat en Duurzaamheid waar ondernemers terecht
kunnen met duurzaamheidsvragen. Op basis van
de ervaringen bundelt de KVK de kennis in tools en
artikelen op de website.
• Kleine ondernemers ontbreekt het vaak aan de
capaciteit en kennis om zich goed te oriënteren op
energiebesparingsmaatregelen en andere maatregelen
om hun CO2-uitstoot terug te dringen. De minister van
EZK laat vouchers ontwikkelen, die mkb’ers helpen
om extern advies in te winnen over de maatregelen die
ze het beste kunnen nemen en over de ondersteuning
die de overheid biedt, zoals subsidies. Deze vouchers
moeten begin 2021 beschikbaar zijn.
• De staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat
komt ondernemers financieel tegemoet in de hogere
aanschafkosten van een emissieloze bestel- en
vrachtauto. In de aanloop tot de invoering van
zero-emissiezones voor stadslogistiek vanaf 2025,
kunnen ondernemers hiervoor gebruik maken van een
milieu-investeringsaftrek en aanschafsubsidie.
• De Europese Commissie zet via de Europese Green
Deal-aanpak ambitieus in op verduurzaming.
Onderdeel van de aanpak is een pilot van de
Europese Innovatieraad die startups en innovatieve
mkb-ondernemingen gaat steunen, die bijdragen
aan de doelen van de Europese Green Deal. Alleen al
in 2020 wil de Europese Commissie in het kader van
het programma Horizon 2020 minstens €300 miljoen
toekennen om baanbrekende innovaties te stimuleren.

68

#innovatie #financiering #startups

Het coronavirus te lijf gaan met UV-C licht
In 25 seconden desinfecteren met
hoogenergetisch UV-C licht, dat is wat
het apparaat van het piepjonge bedrijf UV
Smart uit Delft doet. Door de coronacrisis is
deze zogeheten D-25 versneld op de markt
gekomen. Een zegen voor de ziekenhuizen
nu. Het begon ongeveer drie jaar terug, met
een idee van Daan Hoek, in een vliegtuig. Hij
zag mensen hun mobiele telefoon poetsten
en poetsten om schoon te krijgen en dacht:
“Dat moet sneller en beter kunnen. Maar
hoe? Ik ben geen techneut.” Bellen dus met
vriend Thijs Kea, want die had gestudeerd
aan de TU Delft. En zo ging het balletje rollen.
“Thijs heeft verstand van uv-licht. Daar zat de
technische oplossing! We gingen met ons idee
langs ziekenhuizen, maar die gaven de feedback
om ons idee te richten op de desinfectie van
medische apparatuur. Daar konden we wel
wat mee! Niet lang na de start werden we een
medisch bedrijf. Dat brengt allerlei regelgeving
mee waar je aan moet voldoen. Heb je het
CE-keurmerk, dan kun je in heel Europa terecht.”

mee bezig waren. We zaten nog volop in de
fase van research & development, we maakten
nog niks. Ons werd gevraagd of we medische
mondmaskers konden desinfecteren.”
“Nou, na een aantal klinische testen met een
‘noodversie’ van ons product-in-ontwikkeling
bleek dat te kunnen. Dat werd dus ons eerste
desinfectie-apparaat, de D25. Een apparaat
met de omvang van een grote printer,
dat met hoogenergetisch UV-C licht alle
micro-organismen doodt. Ook corona-virussen.
Het is heel gaaf dat we als bedrijf in deze
coronacrisis kunnen helpen. Dat geeft een
enorme kick!”
“We zijn nu al weer bezig met een tweede
product, de D60. Dit product kan binnen 60
seconden medische apparatuur desinfecteren
die bij patiënten naar binnen gaat, invasief
apparatuur. De eisen van veiligheid zijn daarvoor
natuurlijk hoger dan bij de D25 die voor
uitwendige medische apparaten wordt gebruikt.
De lancering van de D60 staat gepland voor
volgend jaar.”

Financiering redelijk soepel
In stroomversnelling
“We zijn nog maar zo’n drie jaar een bedrijf. We
begonnen met 5 medewerkers, maar hebben
er nu al 12. In Nederland leveren we nu aan 12
ziekenhuizen, we exporteren naar 8 landen over
de hele wereld en daar komen er binnenkort
12 landen bij. In het buitenland werken we
met distributeurs die we online trainen vanuit
Nederland. Van startup naar scale-up dus. Nou
ja, ik weet niet precies wanneer je wat bent. We
zijn een beginnend bedrijf.”
“De hectiek is groot nu, met media-aandacht
en alles. In het voorjaar waren we met het hele
team zeven dagen per week aan het werk.
Maar het is goed te doen. Toen de coronacrisis
in Nederland uitbrak in maart, zochten
ziekenhuizen ons op omdat ze wisten waar we

“Bij een startend bedrijf zoals het onze is
financiering natuurlijk wel een uitdaging. Je
hebt een idee, je doet onderzoek, maar je maakt
nog geen omzet. En toen we opeens versneld
gingen produceren, maak je kosten: voor de
productie, voor verscheping en transport, en
je moet op betaling van facturen wachten. In
de fase van drie jaar ontwikkelen hebben we
gebruik gemaakt van diverse subsidies van de
overheid: het MIT, vooral met bijdragen van de
provincie, en de WBSO. We hebben daarbij hulp
gehad van een gespecialiseerd bureau en RVO.
Dit jaar hebben we krediet gekregen van een
bank met behulp van de BMKB-regeling waarbij
de overheid voor 75 procent garant staat.
Terugkijkend is het allemaal redelijk soepel
gegaan.”

69

70

Internationaal
ondernemen

71

5. Internationaal ondernemen
Actielijnen:

> Voorlichting over Brexit
> Versterking werking Europese interne markt voor mkb
> Versterking dienstverlening en advies internationaal
ondernemen

Wat zien we gebeuren?
Ondernemen wordt steeds internationaler, mede
door de online mogelijkheden. Dat biedt kansen en
nieuwe afzetmarkten, maar de concurrentie wordt
ook steviger. Consumenten shoppen net zo makkelijk
bij een bedrijf elders in de wereld als in Nederland. De
overheid ondersteunt ondernemers bij het internationaal
ondernemen, en maakt het voor hen makkelijker.
Nederland staat bekend als een handelsland. Voor de
coronacrisis deed een derde van het mkb (inclusief zzp)
zaken over de grens, vooral met de buurlanden België en
Duitsland.
De crisis heeft de internationale handel flink geraakt.
Productie, vervoer en levering van grondstoffen,
materialen en goederen zijn tegenwoordig zo strak
gepland, dat als er een kink in de kabel komt het hele
raderwerk moeite heeft om te blijven draaien. In het
tweede kwartaal van 2020 was de dienstenexport 12
procent lager dan in dezelfde periode in 2019. De import
van diensten daalde met 17 procent. Ruim 9 op de 10
handelaren in diensten zijn zelfstandige mkb’ers, maar
multinationals vertegenwoordigen de grootste waarde.
De grootste daling voor zowel de import als de export
was te zien bij de diensten in relatie tot reisverkeer en
vervoersdiensten. Computer- en telecommunicatie­
­diensten lieten een groei zien.1 De export van goederen
geeft hetzelfde beeld; in het tweede kwartaal daalde die
met 17 procent vergeleken met dezelfde periode in 2019.2
Ondanks de coronacrisis blijft de overheid zich
inzetten om ondernemers te helpen met zakendoen
over de grens. De realiteit is natuurlijk dat voor
handelsmissies het roer omgegooid moest worden,

het ministerie van Buitenlandse Zaken heeft ze
kunnen laten doorgaan op digitale wijze, dankzij
de inzet van RVO in samenwerking met partners
zoals het Enterprise Europe Network (EEN). Het
gaat hierbij om missies van Nederlandse bedrijven
naar een specifiek land of naar meerdere landen,
en vice versa. Via een centraal platform worden
webinars georganiseerd, gesprekken opgezet
met sector­­­­specialisten en bedrijven en vinden er
matchmakingsessies plaats.
Door het MKB-actieplan van het kabinet en de
activiteiten van het Comité voor Ondernemerschap
kwam in Nederland steeds meer aandacht voor het mkb.
In andere landen waren vergelijkbare ontwikkelingen
te zien, zo bleek in het SME-network van EU-landen.
De OESO had in zijn onderzoeken eveneens veel
aandacht voor het mkb en publiceerde het afgelopen
jaar rapporten over het vergroten van de productiviteit3
en over mkb-financiering4. Daarnaast publiceerde
de Europese Commissie in maart 2020 haar nieuwe
Europese mkb-strategie. Die heeft tot doel Europa de
meest aantrekkelijke plaats te maken om een kleine
onderneming op te richten.5 De Europese Commissie
zet in op het ondersteunen van het mkb in de transitie
naar duurzaamheid en digitalisering, op het verminderen
van de regeldruk en verbetering van de markttoegang
en op het bevorderen van de toegang tot financiering.
Daarnaast is er ook vanuit het zogeheten Comité van
de Regio’s aandacht voor het toekomstig mkb-beleid in
Europa. De uit Nederland afkomstige mkb-rapporteur
Eddy van Hijum schreef voor dit Comité recent een reactie
op de mkb-strategie van de Europese Commissie.6 Hij
pleitte er onder andere voor gebruik te maken van de
bestaande regionale ecosystemen, een schaal van werken
en samenwerken die Europees beleid effectief kan laten
3

4

5

1

2

CBS, Internationaliseringsmonitor 2020, derde kwartaal,
­internationale handel in diensten en R&D.
CBS, Ibidem..

6

M. Marchese e.a., ‘Enhancing SME productivity: Policy highlights
on the role of managerial skills, workforce skills and business
linkages’, in: OECD SME and Entrepreneurship Papers, No. 16 (OECD
Publishing, Paris 2019) – https://doi.org/10.1787/825bd8a8-en.
OECD, Financing SMEs and Entrepreneurs 2020:
An OECD Scoreboard, OECD Publishing (Paris 2020) –
https://doi.org/10.1787/061fe03d-en.
European Commission, An SME Strategy for a sustainable and digital
Europe (maart 2020).
Advies Comité van de Regio’s t.a.v. EU SME Strategy –
https://webapi2016.COR.europa.eu/v1/documents/cor-202001373-02-00-tcd-ref-en.docx/content.

72

landen bij de ondernemers die er van moeten kunnen
profiteren.

Actielijnen
Voorlichting over Brexit

• Zoals het er nu naar uitziet loopt op 31 december

2020 de Brexit-overgangsperiode tussen de EU
en het VK af. Dan zullen circa 35.000 Nederlandse
mkb-ondernemers die nu zakendoen met bedrijven
in het Verenigd Koninkrijk voor het eerst te maken
krijgen met zaken doen buiten de Europese interne
markt. Er zijn meer Nederlandse ondernemers die
regelmatig zakendoen met bedrijven in het VK, in
totaal zo’n 76.000. Voor al deze bedrijven heeft de
Brexit, in welke vorm dan ook, een grote impact.
EZK heeft, samen met het ministerie van
Buitenlandse Zaken en andere overheidsdiensten
en private partners dit jaar en afgelopen jaren,
ondanks de coronacrisis, veel acties ondernomen
om ondernemers te stimuleren zich tijdig voor te
bereiden. Onderzoek van Kantar Public (juli 2020)
laat zien dat er, ook door de coronacrisis, nog werk
te doen is. Op het moment van peilen gaf circa 60
procent van de ondervraagde ondernemers aan ‘een
beetje’ tot ‘in zeer grote mate’ voorbereid te zijn.
EZK blijft zich, samen met andere overheidsdiensten,
inzetten om zoveel mogelijk ondernemers te
stimuleren zich voor te bereiden op Brexit. Met de
Brexitvoucher kunnen bedrijven een subsidie voor
advies over alternatieve markten of de concrete
gevolgen van Brexit aanvragen. Dit is met name
interessant voor mkb-bedrijven. De voorlichting
en communicatie naar ondernemers in de laatste
maanden van 2020 borduurt voort op de al eerder
gestarte campagne ‘Zorg dat Brexit jouw bedrijf
niet in de weg zit’ en de voorlichting via het
Brexitloket via onder andere de Brexit Impact Scan
en Brexit webinars.

Versterking werking Europese interne markt
voor mkb

• Op 10 maart 2020 heeft de Europese Commissie

een rapport over belemmeringen op de interne
markt gepresenteerd en een actieplan handhaving
interne markt.7 Beide rapporten sporen goed met
de Nederlandse inzet, maar het is cruciaal om ze te
vertalen naar concrete acties en doelstellingen voor
ondernemers en consumenten in Nederland. De
coronacrisis onderstreept het belang van een sterke
en goed functionerende Europese interne markt.
Nederland zet zich actief in om de urgentie voor de
interne marktagenda vast te houden. Nu al is bekend
dat de Europese Commissie voor 15 januari 2021 een
volgend strategisch rapport over de interne markt
zal presenteren. Dit moet de basis vormen voor
een actieagenda, die voor zowel de lidstaten als de
Commissie concreet maakt wat het herstellen en
versterken van de interne markt impliceert.
• Een van de speerpunten uit het actieplan handhaving
interne markt is al uitgevoerd, met de oprichting
van de Taskforce interne-markthandhaving
(SMET). De SMET heeft tijdens de crisis al gewerkt
aan het wegnemen van belemmeringen voor
vrij handelsverkeer. De taskforce zal zich nu
verder gaan richten op het oplossen van concrete
belemmeringen op de interne markt, het voorkomen
van protectionistische maatregelen en een betere
implementatie en handhaving van regelgeving. Het
kabinet beoogt om zowel binnen SMET als bij het
vormgeven van het strategisch rapport de komende
maanden een actieve rol te spelen, door herhaaldelijk
in contact te treden met de Commissie en nauw
samen te werken met lidstaten. Ook wil Nederland de
SME-Envoys en het SME-Envoy Network betrekken
bij het vormgeven van het strategische rapport. De
Nederlandse prioriteiten hierin zijn het wegnemen en
voorkomen van belemmeringen, meer maatwerk en
een sectorale aanpak, en een gelijk speelveld tussen
EU-ondernemers en bedrijven uit derde landen.
7

Voor actieplan handhaving: https://eur-lex.europa.eu/legalcontent/NL/TXT/?qid=1584523781773&uri= CELEX:52020DC0094.
Voor rapport over belemmeringen: https://ec.europa.eu/
transparency/regdoc/ rep/1/2020/NL/ COM-2020-93-F1-NL-MAINPART-1.PDF

73

Versterking dienstverlening en advies
internationaal ondernemen

• Om de Nederlandse concurrentiepositie verder te

versterken en meer mkb-ondernemers te bereiken
en te ondersteunen bij hun internationale activiteiten
zoals handel en innovatiesamenwerking, zet het
kabinet in op sterkere samenwerking tussen publieke
en private partners. Hiervoor heeft het kabinet het
Internationaal Strategisch Overleg Nederland
(ISO NL) ingesteld. Het overleg binnen ISO NL richt
zich op het behouden van de sterke positie van
Nederland op bestaande markten en het vergroten
hiervan op opkomende markten. Het missiegedreven
innovatiebeleid en aansluiting bij de Duurzame
Ontwikkelingsdoelstellingen (SDG’s) zijn daarbij
belangrijke speerpunten. Belangrijke partners zijn: NL
International Business (NLIB, private organisaties),
Trade & Innovate NL (publieke partners, waaronder
BHOS en EZK) en NL International Works (voorheen
De Werkplaats). Deze laatste organisatie is ingesteld
voor de uitvoering van de complexe, meerjarige
internationale programma’s en projecten.
• NL International Works heeft inmiddels dertien
internationale projecten lopen. Daarnaast wordt
aan 14 kansrijke projecten gewerkt. Participatie
van het mkb in deze projecten is een belangrijke
voorwaarde. Voorbeelden zijn een project waarin
varkensboerderijen in China worden verduurzaamd en
het ‘Waste to Value’-project aan de Hindon-rivier in
India, een bijdrage aan het grote Indiase ‘Cleaning the
Ganga’-project.
• NLIB helpt het mkb dat nog niet internationaal actief
is in Nederland maar ook ter plaatse in verre landen,
in steden met veel groeipotentieel en op plekken
waar aan advisering behoefte is. NLIB werkt aan een
netwerk van 40 ‘Cities of Opportunity’, van Antwerpen
tot Tokio, waar mkb-ondernemers snel in contact
gebracht kunnen worden met goed ontwikkelde lokale
netwerken en kundige adviseurs.
• Trade & Innovate NL bundelt en stroomlijnt de
nationale en regionale inzet op handel en innovatie­
samenwerking in het buitenland.
• In 2019 zijn BZ, EZK, NLIB, NL International Works
en RVO gaan samenwerken op het grensvlak van
handel en innovatiesamenwerking, onder de titel
Strategische Meerjarige Marktbewerking. In 2019 is

gestart met twee pilotprogramma’s: Duitsland-Smart
Industry en ASEAN5-Life Sciences and Health. Het is
de bedoeling om in 2020 nog op te schalen naar vier
pilot-programma’s en in 2021 naar zeven.
• Invest International is een nieuw op te richten
investeringsloket voor ondernemers naast Invest-NL.
Invest International wordt een instelling die vanuit een
éénloket-gedachte het Nederlandse bedrijfsleven helpt
projecten buiten de eigen landsgrenzen te ontwikkelen
en te financieren.
• In 2019 kregen startups en scale-ups vanuit BHOS een
impuls. Naast de organisatie van een aantal missies
naar belangrijke beurzen voor startups en scale-ups
is bij zes diplomatieke posten de capaciteit voor
startups vergroot via de instelling van Startup Liaison
Officers (SLO’s). Ook zijn de eerste kleinschalige
startup-hub-missies georganiseerd naar Berlijn
en Singapore. Op deze wijze helpen informatie en
contacten de Nederlandse startups en scale-ups om
meer en soepeler internationaal te ondernemen. Ook
spelen de SLO’s een rol om buitenlands talent door te
verwijzen naar Nederlandse startups en scale-ups.
• BHOS heeft de voorwaarden en mogelijkheden van
een aantal (financierings)regelingen die op het mkb
zijn toegesneden verder verruimd. Zo kan met ingang
van januari 2020 na het Dutch Good Growth Fund
(DGGF) ook via het Dutch Trade and Investment
Fund (DTIF) werkkapitaal gefinancierd worden en
is in navolging van het DGGF binnen het DTIF een
speciaal starterssegment geïntroduceerd. Hierdoor
kunnen (innovatieve) starters een groter deel van hun
investeringen financieren.
• Ook is de subsidieregeling voor
‘Demonstratieprojecten, Haalbaarheids- en
Investeringsvoorbereidingsprojecten’ (DHI)
aangepast om het mkb nog beter te kunnen bedienen.
Denk aan verdere verruiming en vereenvoudiging
van demonstratieprojecten, optimalisering van de
aansluiting met innovatietrajecten en ondersteuning
van scale-ups.
• De RVO stelt kickstartvouchers beschikbaar
voor internationale mkb-ondernemers die hun
internationale activiteiten willen uitbouwen. Tot een
maximum van €2.500 per voucher krijgen ondernemers
korting op een zelfgekozen externe adviseur. Inmiddels
zijn 55 kickstartvouchers toegewezen.

74

#innovatie #internationaalondernemen #humancapital #startups

De Woman Innovator van Brainport Eindhoven
Spreken met ondernemer Jalila Essaïdi is als springen
in een bad vol enthousiasme en bevlogenheid. In de
wereld van de textiel is ze wereldwijd een bekende
naam. Het gaat al snel over kogelwerende huid en
kleding maken uit koeienmest. “Ik ben een commerciële
ondernemer én een sociale ondernemer. Met een
startup-bedrijf, Inspidere. En met stichting Bio Art
Laboratories, die per jaar tientallen jonge mensen van
over de hele wereld aantrekt en weer met inspiratie aan
de wereld teruggeeft. Je kunt mij niet in hokjes plaatsen,
want daar geloof ik niet in.”
De innovatieve producten waarmee ze vanuit Brainport
Eindhoven de wereld wil veroveren, zitten nog in de
ontwikkelfase. Toch heeft ze al tal van onderscheidingen
gewonnen, waaronder de Global Change Award van H&M. In
2019 was ze finalist voor de EU Prize for Women Innovators.

Rioolkaarsen
“Het begon allemaal in 2009, met een octrooi voor
kogelwerende huid. Ik heb er in 2012 een boek over
geschreven, Bulletproof skin: exploring boundaries by piercing
barriers. Dat leverde enorm veel media-aandacht op uit
binnen- en buitenland. Kort gezegd is die kogelwerende
huid een innovatief project waarbij we spinnenzijde,
gewonnen uit gemodificeerde organismen zoals geiten,
in combinatie met menselijke huid gebruiken om een high
performance leer te ontwikkelen dat kogels kan stoppen.
Een materiaal dat extreem slagvast, flexibel en lichtgewicht
is. Doordat het ook een in vitro levende huid is, zou het
zelfs in de toekomst patiënten met brandwonden en
doorligplekken kunnen helpen.”
“Het tweede grote project waar we mee bezig zijn,
transformeert twee van de meest vervuilende industrieën
met één enkel idee: het produceren van kleding uit
koeienmest. Tussendoor doen we andere, kleinere
projecten. Zoals het maken van kaarsen uit rioolvet.
Zeg maar rioolkaarsen. Dat is een opdracht van waterschap
De Dommel. Wat we doen is niets anders dan afvalstoffen
zien als kostbare grondstoffen die hergebruikt kunnen
worden, in plaats van ze te vernietigen.”

Eigen tempo
“Dat octrooi is de basis voor mijn verdienmodel. Dat heb ik
geleerd in het ondernemersnest waar ik uit kom. Eigenlijk

ben ik zo het ondernemerschap ingerold. Ik weet heel
goed wat ik doe. Maar ik doe het op mijn manier en in
mijn tempo. Ik verbind bio-kunst met bio-tech. Dat levert
onconventionele ideeën op.”
“Voor mijn twee grote projecten zitten we nog in de
onderzoeksfase. Ik had gehoopt op marktintroducties
over een jaar of vijf, maar door de coronacrisis wordt dat
later. Maar goed, ik laat me niet uit het veld slaan. De
belangstelling voor mijn vindingen vanuit landen zoals
India, China en Rusland is onverminderd groot.”
“Bij mijn bedrijf Inspidere werken we met ongeveer drie
fte’s. We bedruipen onszelf door kleinere opdrachten te
doen, zoals voor het waterschap, en door het prijzengeld in
het bedrijf te steken. Ik kies er bewust voor om niet in zee te
gaan met grote investeerders. Of om met overheidsgeld aan
de slag te gaan; want al die hokjes bij de overheid, dat kost
me te veel tijd en energie. Ik wil een duurzaam bedrijf en
dat gaat eenmaal langzamer. Met stakeholders en boeren
samenwerken. Niet gaan voor het ‘snelle geld’ en de druk
voelen om te groeien. Dan wordt je bedrijf een plofkip, en
daar pas ik voor.”

Zoek ‘mogelijk-makers’
“Naast het bedrijf heb ik een stichting, BioArt Laboratories.
Daar werken zo’n zes tot acht man. We hebben in de bossen
bij Eindhoven een paar bunkers omgebouwd tot labs. Hier
ontvangen we elk jaar veertig jongeren uit de hele wereld,
van Rusland tot Zuid-Afrika en van India tot Brazilië. Ze
zijn talentvol en hebben ideeën, over klimaat, water en
natuur, maar weten er geen richting aan te geven. Wij
bieden ze begeleiding op maat, wakkeren hun inspiratie
aan en brengen ze in contact met mensen en netwerken.
Ik geef ze mee: doe het, durf het, start gewoon, ontmoet
‘mogelijk-makers’, ga buiten gebaande paden! Voor mij is
Neelie Kroes, toen van StartupDelta, het rolmodel waar ik
me aan optrek.”
“Twee van de tien jongeren gáán het inderdaad doen,
zien we, en zíjn bedrijven begonnen toen ze terugkeerden
naar hun land. Een uit Brazilië maakt nu van plastic afval
horloges, en een uit India zet waterhyacinten via cellulose
om naar producten. Geweldig toch? Zo zie ik sociaal
ondernemerschap: maatschappelijke problemen oplossen,
mensen met elkaar in contact brengen, talentvolle jongeren
motiveren, wereldwijd kennis delen, en zo samen de wereld
een beetje beter maken.”

75

• BHOS stimuleert en ondersteunt, in afstemming met

EZK, RVO, OCW en VNO-NCW/MKB-NL, Nederlandse
vrouwelijke ondernemers die internationaal willen
zakendoen. Hierbij wordt extra ingezet op het
optimaliseren van toegang voor vrouwelijke
ondernemers tot (internationale) financiering,
netwerken en kennis, en op het zichtbaar maken van
rolmodellen. Belangrijke stappen zijn het verhogen van
de vrouwelijke deelname aan het handelsinstrumentarium (met focus op handelsmissies) en het

lanceren van een online campagne ‘Groei over grenzen’
(uitgevoerd door RVO), waarin rolmodellen en
kwartiermakers andere vrouwelijke ondernemers
inspireren om ook internationaal zaken te gaan doen.
• Regeldruk en administratieve lasten zijn een
drempel voor ondernemers. In opdracht van EZK is
onderzoek gedaan naar het merkbaar verminderen
van regeldruk en administratieve lasten. Dat is gedaan
met mkb-ondernemers die betrokken zijn bij het life
event internationaal zakendoen buiten de Europese
Unie.8 Dat heeft geleid tot de Exportwijzer van RVO.
Met deze digitale regelhulp worden ondernemers
geïnformeerd over de diensten van de RVO die voor
hen relevant zijn, zoals informatie over de beoogde
exportmarkt, financiering en andere vormen van
ondersteuning. Tegelijkertijd werkt de RVO aan
het Informatiehuis Internationaal Ondernemen
(IIO) waarbinnen informatie over 150 landen wordt
gestandaardiseerd. Hiermee wordt bewerkstelligd dat
de (overheids)organisaties die van IIO gebruikmaken
eenduidige informatie verschaffen over internationaal
ondernemen.
• Ook het onderzoek life event exporteren op de interne
markt leverde informatie op over knelpunten die
ondernemers ervaren in het beginstadium van het
exporteren. Het kabinet heeft de uitkomsten van dit
onderzoek verwerkt in zijn nieuwe aanpak voor de
interne markt, en werkt aan oplossingen op maat
voor de genoemde problemen. Onderdeel hiervan is
het Actieplan Implementatie en Handhaving, dat
is gericht op concrete problemen in de naleving van
interne-marktregels en waarover de Minister van
Buitenlandse Zaken de Kamer bij brief van 17 april
20209 heeft geïnformeerd. Verder zijn sectorgerichte
oplossingen voor handelsbelemmeringen en, waar
gepast, regionale oplossingen voor belemmeringen
onderdeel van de nieuwe aanpak voor de
interne markt.

8

9

SIRA Consulting, Klantreis internationaal zakendoen buiten de Europese
Unie (juli 2019).
Kamerstukken II, 2019/20, 22112 nr. 2865.

76

Regelgeving

77

6. Regelgeving
Actielijnen

> Betere regelgeving met ‘mkb als norm’
> Eerlijk zakendoen; aanbesteden, franchisewetgeving
en platformeconomie

> Modernisering faillissements- en ondernemingsrecht
Wat zien we gebeuren?
Regelgeving van de overheid wordt door veel
ondernemers als lastig en complex ervaren en dat zal
ook wel zo blijven. Immers de economie en samenleving
zijn complex. Het is niet voor niets dat in gesprekken
met werkgeversorganisaties en branches het punt van
regeldruk standaard terugkomt. In de afgelopen jaren
is het accent in de aanpak van de vermindering van
regeldruk verschoven: van kwantiteit naar kwaliteit.
Voorheen was het doel om vooral de kosten van
regelgeving te verminderen. De werkwijze nu is om in
samenspraak met ondernemers bestaande en nieuwe
wet- en regelgeving tegen het licht te houden, om per
branche met ondernemers samen regelgeving door
te nemen, knelpunten te traceren en aan te pakken,
en om met ondernemers ‘klantreizen’ te maken door
regelgeving heen. Deze kwalitatieve benadering levert
praktische verbeterpunten op, lijkt effectiever te zijn
en tot meer tevredenheid te leiden bij de betrokken
branches en ondernemers. In nauwe samenwerking
van ministeries met ondernemers en betrokken
brancheorganisaties zijn tot nu toe ongeveer vijftig
knelpunten opgelost en afgerond, zo blijkt uit de
Voortgangsrapportage ‘Merkbaar betere regelgeving
en dienstverlening voor bedrijven 2018-2021’ die in juni
2020 aan de Tweede Kamer is verstuurd.10 Het gaat dan
om het behapbaar en uitvoerbaar maken van nieuwe
regelgeving en het wegnemen van belemmeringen in
bestaande regels, variërend van de vereenvoudiging van
wet- en regelgeving en het aanpakken van procedures
bij toezichthouders en uitvoeringsorganisaties tot
het verbeteren van de informatievoorziening voor
ondernemers.

10

Kamerstukken II, 2019/20, 29515 nr. 446.

Voor eerlijk zakendoen is het belangrijk om het gelijke
speelveld in de platformeconomie te versterken. De
afgelopen jaren is de rol van digitale platforms in de
economie en samenleving sterk gegroeid. Platforms zijn
populair bij gebruikers omdat ze er gemakkelijk kunnen
vinden wat ze zoeken, en bij ondernemers omdat ze hun
bereik kunnen vergroten. Maar de platformeconomie
heeft ook negatieve kanten. De grote platformbedrijven
kunnen dominante posities verkrijgen in markten.
Dat kan ten koste kan gaan van consumenten en
ondernemers, en gezonde concurrentieverhoudingen
verstoren. De coronacrisis zet het zoeklicht op beide
aspecten. Zonder partijen als Deliveroo, Uber Eats of
Thuisbezorgd was het voor restaurants niet mogelijk
geweest om zo snel over te schakelen naar het thuis
bezorgen van maaltijden en zo toch enige omzet te
draaien. De keerzijde is dat dit tot (terechte) discussies
leidt over de afhankelijkheid van (horeca)ondernemers
en de redelijkheid van het percentage dat ze voor
afhaaldiensten moeten betalen. Platformbedrijven
opereren vaak internationaal; het is daarom niet
verwonderlijk dat regelgeving op Europees niveau
gestalte krijgt.

Actielijnen
Betere regelgeving met ‘mkb als norm’

• Per 1 mei 2019 is de MKB-toets van toepassing

op nieuwe wetgevingstrajecten met substantiële
regeldrukgevolgen voor het mkb. Via een panelgesprek
praten mkb-ondernemers al in een vroeg stadium
mee over nieuwe wetten en regels die het mkb raken.
Inmiddels zijn er 24 MKB-toetsen uitgevoerd.
Bij de uitwerking van voorgenomen wet- en
regelgeving wordt inhoudelijk rekening gehouden
met de uitkomsten van de toets. Veruit de meeste
toetsen hebben een duidelijke meerwaarde gehad
voor zowel de deelnemende ondernemers als de
departementen in kwestie. Het heeft in enkele situaties
zelfs geleid tot het heroverwegen van maatregelen,
zoals de voorgenomen verplichte vermelding van de
thuiskopieheffing op facturen van gegevensdragers.
Het voornemen is 16 nieuwe MKB-toetsen uit te
voeren, maar door de corona-uitbraak is er hierin enige
vertraging ontstaan. Door alternatieve overlegvormen

78

toe te passen, zoals videobellen, het leveren van
input per email of een discussie op een gesloten
discussieforum, is de uitvoering van MKB-toetsen
inmiddels weer op gang gebracht. Medio 2021 zal het
instrument MKB-toets worden geëvalueerd.
• De Strategische commissie betere regelgeving
bedrijven adviseert het kabinet over de verbetering
van bestaande regelgeving. De commissie bestaat
uit ondernemers en experts van de overheid. Het
secretariaat wordt gevoerd door EZK en MKB-NL.
Sinds 2018 heeft de commissie een viertal adviezen
uitgebracht, waaronder een advies over de
vermindering van regeldruk die ondernemers ervaren
bij de risico-inventarisatie en evaluatie (RI&E) op het
beleidsterrein arbeidsveiligheid en een advies aan het
CBS om ondernemers minder te belasten met enquêtes.
• Met de zogeheten maatwerkaanpak werkt de
overheid samen met ondernemers uit branches
en sectoren aan het opsporen en verbeteren van
knelpunten in de wet- en regelgeving. In 2018 startte
de Rijksoverheid samen met de winkelsector
een maatwerktraject. In het Adviesrapport
maatwerkaanpak winkelambachten 2.0 dat in april
2019 is opgeleverd staan de grootste knelpunten
en oplossingen. Inmiddels is voor 12 knelpunten
een oplossing gevonden. Zo wordt bijvoorbeeld
de aanvraagprocedure voor de subsidieregeling
praktijkleren gedigitaliseerd en vereenvoudigd door
een wijziging in de Wet Register Onderwijsdeelnemers
(WRO) en in het Besluit Register Onderwijsdeelnemers
(BRO). Ook wordt de indieningstermijn in september
met twee weken verlengd; dit sluit beter aan bij het
moment dat de scholen weer begonnen zijn. Ten slotte
zijn er twee formats opgeleverd om de uren en de
begeleiding van de BBL-student te verantwoorden.
Hierdoor kan de ondernemer de subsidieaanvraag op
een eenvoudige manier zelfstandig invullen.
• Het kabinet werkt sinds 2019 ook met de metaalsector
een maatwerkaanpak uit. Een goed voorbeeld hiervan
is het verbeteren van de informatie over blootstellings­
­­niveaus en grenswaarden van gevaarlijke stoffen.
Samen met de verantwoordelijke departementen
IenW en SZW is er gewerkt aan een factsheet waarin
duidelijke voorlichting wordt gegeven wanneer een
specifieke norm van toepassing is en waar men de
bijbehorende waarde kan terugvinden. Hier zijn al een

aantal stappen gezet: zo heeft IenW haar navigator
gevaarlijke stoffen verhelderd en hebben SZW en
IenW inmiddels verwijzingen naar elkaars databanken
opgenomen. Hierdoor ontstaat globaal overzicht met
duidelijke uitleg over soorten gevaarlijke stoffen en
hun vindplaats.
• Elke ondernemer krijgt in de levenscyclus van zijn
onderneming te maken met één of meer grote
veranderingen waarvoor overheidsdiensten nodig
zijn, zogenoemde levensgebeurtenissen. De Life
event-aanpak geeft aan de hand van klantreizen
inzicht in hoe ondernemers in de praktijk handelen
wanneer deze levensgebeurtenis zich voordoet.
Voorbeelden zijn: internationaal zakendoen buiten
de EU, het starten en stoppen van een onderneming
en het aannemen van een eerste werknemer. De
belangrijkste uitkomsten van deze onderzoeken
worden samen met de betrokken departementen
en uitvoerings­organisaties de komende maanden
omgezet in praktisch implementeerbare oplossingen.
In september 2020 is een klantreisonderzoek gestart
in het kader van vestiging van een buitenlandse
onderneming in Nederland.
• Een observatie die in alle acties voor verbetering
van regelgeving terugkomt, heeft te maken met
communicatie en voorlichting. Ondernemers
ervaren de voorlichting over verplichtingen uit wet- en
regelgeving vaak als onduidelijk en onoverzichtelijk en
voelen zich onzeker of ze wel goed aan de regelgeving
voldoen en of de handelswijzen van uitvoeringsinstanties terecht is. Dit ondanks inspanningen
van kanalen zoals het Ondernemersplein, de KVK
en brancheorganisaties. Het mes snijdt aan twee
kanten. Reden is dat zeker kleinere ondernemers
niet de tijd hebben of nemen om dit allemaal te
volgen. De overheid is het aan zijn stand verplicht
de dienstverlening en communicatie betrouwbaar,
overzichtelijk en begrijpelijk bij ondernemers te
brengen. Opgezet vanuit de vraagpatronen van
ondernemers en niet gedicteerd door de systematiek
van regelgeving en wetten. En ondernemers moeten
soms een stapje extra zetten om informatie die
voor hen relevant is tot zich te nemen, via de
brancheorganisatie of ondernemersvereniging,
via hun accountant of via een speciale medewerker in
het eigen bedrijf.

79

Eerlijk zakendoen: aanbesteden,
franchisewetgeving en platformeconomie

• De actieagenda Beter Aanbesteden kende 23 acties, die
zijn uitgevoerd. De actieagenda is afgesloten
halverwege 2019. Beter Aanbesteden heeft ervoor
gezorgd dat er meer dialoog is tussen ondernemers en
overheden in het kader van aanbesteden. Ook hebben
acties bijgedragen aan een betere aanbestedingspraktijk. Zo is er samen met ondernemers,
aanbestedende diensten, belangen­­organisaties en de
wetenschap een Handreiking Tenderkosten­
vergoedingen gemaakt en gepubliceerd. Er zijn
dialoogsessies met de markt georganiseerd. Daarnaast
publiceren veel aanbestedende diensten tegenwoordig
inkoopkalenders. Het resultaat van alle 23 acties zijn
opgenomen in het overzicht acties Beter Aanbesteden.
Voorbeelden zijn: het organiseren van zogeheten
marktdagen en het opzetten van regionale
steunpunten.11. De agenda heeft zijn vruchten

11

https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/aanbesteden/
beter-aanbesteden.

#regelgeving #humancapital

Subsidieregeling
praktijkleren
eenvoudiger gemaakt
“De subsidieregeling voor praktijkleren wordt
eenvoudiger gemaakt. En ook laagdrempeliger
voor ondernemers met bbl’ers”, stelt Wiepkje
Colijn-Toering van de Nederlandse Brood- en
banketbakkers Ondernemers Vereniging
(NBOV) vast. “Toen we eens goed bekeken
hoe het geregeld was, kwamen we samen met
ambtenaren tot de conclusie wat er anders
kon. De overheid gaat werken met een nieuw,
simpeler verantwoordingsformat. Hierdoor
kunnen ondernemers makkelijker hun gegevens
bij controle aanleveren. Na de wetswijziging van
de subsidieregeling komt er een vereenvoudiging
voor het aanvragen en een verlening van twee
weken voor het indienen van de aanvraag Dit
betekent dat niet begin september, maar iets
later de aanvragen opgestuurd kunnen worden.
Dat geeft scholen die begin september pas weer
beginnen de lucht die ze nodig hebben.”

80

#regelgeving #humancapital

“Speciaal iemand
aangenomen voor
dit soort dingen”
“Gemiddeld laten we vijf leerlingen per jaar
stagelopen binnen ons installatiebedrijf. We
maken veel gebruik van landelijke regelingen.
Wat mij betreft een fenomenaal systeem,
vindt Rob de Kloet, directeur Ponsioen
Installatietechniek. Het kost serieus tijd om
het allemaal uit te zoeken, maar als het balletje
eenmaal rolt, dan rolt het goed. Ik heb er speciaal
iemand voor aangenomen om al die regelingen
af te speuren. Die betaalt zich dubbel en dwars
terug.”
Uit: https://www.magazine-on-the-spot.
nl/mkb-ondernemersberaad-02/
interviews-met-ondernemers-en-onderwijs/

afgeworpen, maar de verbetering van de
aanbestedingspraktijk vergt doorlopende aandacht.
Samen met stakeholders is daarom geconcludeerd dat
de actieagenda Beter Aanbesteden een vervolg
verdient. De voorbereiding van een meerjarig
programma is gestart.
• De nieuwe franchisewet is aangenomen en treedt per
1 januari 2021 in werking. Doel van deze wet is om de
relatie tussen franchisegever en haar franchisenemers
meer in evenwicht te brengen: eerlijker ondernemen en
beter samenwerken.
• Het kabinet hecht eraan dat bedrijven eerlijk en
met vertrouwen zaken kunnen doen. In sectoren
kan sprake zijn van onevenwichtige verhoudingen,
waar problemen uit kunnen voortkomen. EZK heeft
onderzocht of er sprake is van onevenwichtige
verhoudingen. In verschillende gesprekken zijn
vooral onderwerpen naar voren gekomen waar het
kabinet reeds specifiek beleid op voert, zoals de
Agro & Food sector, platformeconomie, franchise

81

en betaaltermijnen. In april 2018 heeft de Europese
Commissie de Europese richtlijn voor oneerlijke
handelspraktijken in de voedselvoorzieningsketen
gepubliceerd. Uit onderzoek12 blijkt dat ondernemers
de toegang tot de rechter in geschilsituaties als
onvoldoende ervaren. Dit is een aandachtspunt waar
in lopende en nieuwe initiatieven waar mogelijk
oplossingen voor worden meegenomen. Onder andere
onderstreept dit het belang van transparantieverplichtingen in B2B relaties, omdat daarmee conflicten
kunnen worden voorkomen.
• Op 12 juli 2020 is de EU-verordening
‘Platform-to-Business’ (P2B) in werking getreden,
die zorgt voor meer duidelijkheid en mogelijkheden
voor ondernemers wanneer ze tegen problemen
aanlopen bij het platform waar ze goederen of
diensten op aanbieden. De P2B-verordening draagt
op twee manieren bij aan eerlijke verhoudingen
tussen (internationaal opererende) platforms
en ondernemers: via transparantievereisten voor
online platforms en effectieve geschillenbeslechting.
Voor ondernemers moet nu direct duidelijk zijn wat
de algemene voorwaarden van een platform zijn.
Daardoor is de ondernemer beter beschermd en kan
deze met vertrouwen online zakendoen – iets dat zeker
tijdens de coronacrisis, waarbij nog meer ondernemers
via platforms hun producten of diensten zijn gaan
verkopen, zeer welkom is. Daarnaast moeten platforms
bijvoorbeeld transparant zijn over de volgorde van
zoekresultaten, en moet voor een ondernemer
duidelijk zijn hoe zijn producten op het platform
worden behandeld, ten opzichte van producten die
het platform zelf online aanbiedt. Tot slot kunnen
ondernemers voortaan bij een geschil kosteloos
terecht bij het platform voor een snelle afhandeling
van de klacht.
• Het kabinet vindt het belangrijk dat markten waarop
platforms actief zijn competitief blijven, zodat
ondernemers mogelijkheden hebben om toe te treden
tot markten en een keuze hebben via welke kanalen ze
hun product of dienst aanbieden. Daarnaast moeten
ondernemers die afhankelijk zijn van platforms worden
beschermd tegen de negatieve gevolgen hiervan. In

12

https://www.wodc.nl/wodc-nieuws/mkb.aspx.

mei 2019 en april 202013 heeft het kabinet een brief
naar de Kamer gestuurd met beleidsvoorstellen
over de toekomst van het mededingingsbeleid in
relatie tot digitalisering. Het kabinet pleit onder
andere voor een instrument waarbij een Europese
toezichthouder verplichtingen kan opleggen aan
grote platforms met een poortwachtersfunctie.
Het kabinet heeft de beleidsinzet actief uitgedragen
in Europa, bij de Europese Commissie en andere
lidstaten. De Nederlandse inzet is positief ontvangen.
De verwachting is dat de Commissie eind 2020 met
regelgeving voor poortwachtersplatforms komt.

Modernisering faillissements- en
ondernemingsrecht

• De parlementaire behandeling van de Wet

Homologatie Onderhands Akkoord (WHOA) is
bespoedigd. De WHOA is bedoeld als instrument voor
ondernemingen die in de kern gezond zijn, maar die
door hoge schulden failliet dreigen te gaan. Op basis
van de WHOA kan de rechtbank een onderhands
akkoord tussen een onderneming en zijn schuldeisers
en aandeelhouders over de herstructurering van
schulden homologeren. De homologatie leidt
ertoe dat het akkoord bindend is voor alle bij het
akkoord betrokken schuldeisers en aandeelhouders.
Schuldeisers of aandeelhouders die niet met het
akkoord hebben ingestemd, kunnen toch aan het
akkoord worden gebonden als de besluitvorming
over en de inhoud van het akkoord aan bepaalde
eisen voldoet. Het voorstel is op 6 oktober 2020 (als
hamerstuk) door de Eerste Kamer aangenomen.
• Het kabinet verkent de mogelijkheden voor
ondersteunend beleid bij de WHOA, het zogenoemde
Time-out arrangement (TOA), dat beoogt om
ondernemers die in zwaar weer verkeren te
ondersteunen in hun zoektocht naar private
oplossingen bij het voorzetten van hun bedrijf.
Eventueel na een tijdelijke sluiting, of het geheel of
gedeeltelijk stopzetten van hun bedrijfsactiviteiten.
Bij ondernemers die helemaal stoppen met hun bedrijf
is het doel om te voorkomen dat zij met een restschuld
achterblijven.

13

Kamerstukken II, 2029/20, 27879, nr. 71 en 35134, nr. 13.

82

83

Winkelier krijgt vrijheid om ‘s zondags niet open te zijn
Al jaren is het een heet hangijzer of een kleine winkelier verplicht kan worden om ‘s zondags open te zijn. De
economische en ook sociale druk van de omgeving is er. Maar lang niet alle kleine winkeliers kunnen of willen
ook die dag nog eens open zijn. Daarom is ter bescherming van deze winkeliers op 9 juli 2020 een wetswijziging
ingediend. Staatssecretaris Mona Keijzer van Economische Zaken en Klimaat: “Ik hecht grote waarde aan een
goede balans tussen vrijheid van ondernemerschap én gezamenlijke afspraken gericht op de aantrekkelijkheid
van een winkelgebied. Met deze wetswijziging kunnen winkeliers straks niet meer gedwongen worden op
bepaalde momenten open te zijn, als ze daar niet mee hebben ingestemd. Daarmee garanderen we dat die
ondernemersvrijheid niet wordt beperkt door eenzijdige wijziging van openingstijden.”
Zie verder: https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2020/07/09/
wetswijziging-regelt-wijzigingen-in-openingstijden-winkel-is-eigen-keus-ondernemer

• De KVK heeft het programma Zwaar Weer opgezet

om ondernemers die door de coronacrisis in lastige en
nieuwe situaties terecht zijn gekomen van informatie
en advies te voorzien. KVK biedt informatie over
regelingen en stappenplannen op maat. Ook geven de
experts bij de KVK Advieslijn persoonlijk advies, of
bieden gewoon een luisterend oor. De KVK Zwaar Weer
Routewijzer geeft ondernemers een eerste diagnose
van hoe het bedrijf ervoor staat en wat mogelijke
vervolgstappen zijn. Vanuit de routewijzer en de
persoonlijke maatwerkgesprekken wordt
doorverwezen naar partners in de
ondersteuningsketen.
• In reactie op de coronacrisis en op verzoek van het
Nederlandse Comité voor Ondernemerschap wordt
nagegaan of er daarnaast een online diagnosetool
beschikbaar kan komen, die ondernemers op basis
van onder meer (financiële) data een meer diepgaand
inzicht kan geven in de staat van hun bedrijf.

• Modernisering ondernemersrecht: het onderzoek

naar de mogelijkheid en wenselijkheid van
de oprichting van een BV via registratie in het
Handelsregister is dit jaar gepubliceerd. Onder andere
op basis van dit rapport ‘Oprichten zonder Omwegen’
zal een notitie worden opgesteld door het ministerie
van EZK in afstemming met het ministerie van J&V
waarin een mogelijk scenario voor vereenvoudiging,
lastenverlichting en toezicht bij de oprichting van
vennootschappen wordt geschetst. Dit zal voor
openbare consultatie worden gepubliceerd, ter
voorbereiding van verdere besluitvorming.

84

Fiscaliteit

85

7. Fiscaliteit
Actielijnen

> Fiscale liquiditeitssteun
> Verlaging van administratieve lasten
Wat zien we gebeuren?
Onderdeel van de steunpakketten is ook uitstel van het
betalen van belastingen, een suggestie uit het
bedrijfsleven die in het voorjaar door het kabinet al snel
werd omarmd. Het kabinet heeft ter ondersteuning van
het bedrijfsleven een ruimhartig beleid gevoerd om de
betaling van de belangrijkste belastingmiddelen uit te
kunnen stellen voor ondernemers die door de gevolgen
van de COVID-19 crisis niet direct aan hun verplichtingen
konden voldoen. Doel hiervan was om de liquiditeit bij
ondernemers op peil te houden, banen te behouden en
ondernemers in staat te stellen te blijven investeren.14

Vanaf 1 juli 2021 start een betalingsregeling van
36 maanden voor de opgebouwde belastingschuld.
• Daarnaast is de werkkostenregeling eenmalig
verhoogd in 2020. Via de werkkostenregeling kunnen
werkgevers onbelaste vergoedingen aan werknemers
geven. De vrije ruimte die werkgevers hebben om
deze onbelaste vergoedingen te geven wordt eenmalig
verhoogd van 1,7% naar 3% voor de eerste €400.000
van de loonsom per werkgever. Werkgevers die daar
ruimte voor hebben kunnen hun werknemers in deze
moeilijke tijd extra tegemoet te komen, bijvoorbeeld
door het verstrekken van een bloemetje of een
cadeaubon. Dit kan ook een boost geven aan sectoren
die sterk getroffen zijn door de COVID-19 crisis.
• Voor ondernemers die belastingplichtig zijn voor
de vennootschapsbelasting is het in beginsel
mogelijk om (in 2019) een fiscale coronareserve te
vormen. Om ervoor te zorgen dat zo veel mogelijk
geld bij de bedrijven blijft, wordt het mogelijk om
verliezen, die bedrijven die belastingplichtig zijn voor

Maatregelen voor alle Gebruik in miljard €
ondernemingen81

Aantal ondernemingen

Belastinguitstel

223.580 bedrijven, waarvan 55,8% naar bedrijven met 1 werkzame
persoon en 43,7% naar mkb met meer dan 1 werkzame persoon.
Hiervan zijn micro-bedrijven (2-9 werknemers) het grootste aandeel.
Eind augustus staat nog een ‘belastingschuld’ open van €9,8 miljard bij
170.540 bedrijven.

Bijna €13 miljard, waarvan
€7,8 miljard door mkb

Actielijnen
Fiscale liquiditeitssteun

• Naast het verlenen van uitstel van het betalen

van belasting vanwege de coronacrisis is ook de
belastingrente en invorderingsrente verlaagd
naar 0.01%. De verlaagde belastingrente geldt tot 1
oktober 2020, de verlaagde invorderingsrente tot en
met 31 december 2021. Uiterlijk tot 1 oktober 2020
kon een aanvraag worden ingediend voor uitstel van
betaling. Per 1 januari 2021 moeten ondernemers aan
nieuw opgekomen betalingsverplichtingen voldoen.

14

Bron: Tweede kamerbrief Ministerie van Financiën, afbouw
tijdelijke versoepeling uitstel van betaling in verband met
COVID-19, 28 augustus 2020 en CBS, Belastingdienst,
2 oktober 2020.

de vennootschapsbelasting dit jaar door de COVID-19
crisis verwachten te lijden, alvast in aanmerking
te nemen bij het bepalen van de winst van 2019.
Normaal kan dit ‘verrekenen’ pas plaatsvinden bij
het doen van de aangifte vennootschapsbelasting
2020, wat niet eerder dan begin 2021 of later zal zijn.
Het kabinet vindt het onwenselijk als bedrijven zo
lang moeten wachten op die mogelijkheid. Daarom
zal het kabinet het voor deze bedrijven mogelijk
maken om voor de vennootschapsbelasting het
verwachte corona-gerelateerde verlies voor het
jaar 2020 als fiscale coronareserve ten laste van de
winst van het jaar 2019 te brengen. Hierbij geldt dat
deze coronareserve niet hoger mag zijn dan de winst
van 2019. Gemiddeld bespaart een vennootschaps­
belastingplichtig lichaam daardoor €25.000 al in 2020

86

in plaats van in 2021. Naar verwachting hebben circa
125.000 bedrijven profijt van deze maatregel.
• Het wetsvoorstel ‘Wet excessief lenen bij eigen
vennootschap’ wordt één jaar uitgesteld. Het
wetsvoorstel heeft als doel belastingontwijking als
gevolg van het langdurig uitstellen van belastingheffing
in excessieve gevallen tegen te gaan. Doordat het
wetsvoorstel met één jaar wordt uitgesteld, hebben
directeuren-grootaandeelhouders (dga’s) meer tijd
om de leenbedragen terug te brengen tot maximaal
€500.000. Circa 11.000 ondernemers hebben profijt
van het uitstel van de maatregel.
• Met betrekking tot de minimale arbeidsbeloning
die dga’s in aanmerking moeten nemen geldt het
volgende. Onder andere in het mkb zijn er veel dga’s
die zelf meewerken in de vennootschap waarin zij
een zogenaamd aanmerkelijk belang (globaal gezegd
een belang van ten minste 5%) hebben. Zij moeten
loonheffingen betalen over een loon dat passend is bij
de arbeid die ze verrichten. Ook als de onderneming
minder of geen omzet behaalt, moet deze belasting
nog steeds worden betaald. Daar er door de COVID-19
crisis veel omzetverlies kan zijn, is in het Besluit
noodmaatregelen coronacrisis15 opgenomen dat
deze dga’s met hun vennootschap tijdelijk van
een lager loon mogen uitgaan, in verhouding tot
de omzetdaling van het bedrijf. Dit leidt ertoe dat
er ook tijdelijk minder belasting en minder premies
hoeven te worden betaald. De vormgeving hiervan
is vergelijkbaar met eenzelfde regeling als die tijdens
de kredietcrisis in 2009 is getroffen. Dit betekent een
voordeel van €6.200 voor een gemiddelde dga met
zijn vennootschap. Naar verwachting zullen rond de
135.000 dga’s met hun vennootschap hiervan gebruik
maken.
• In het Belastingplan 2021 dat op Prinsjesdag door het
kabinet is gepresenteerd is voor een groot deel van
het mkb de voorgenomen tariefsverlaging van de
vennootschapsbelasting van belang. Met ingang
van 2021 is het tarief 15% voor de eerste €245.000
winst. Met ingang van 2022 wordt dit drempelbedrag
verhoogd naar €395.000. Daarentegen gaat de eerder

15

Besluit noodmaatregelen coronacrisis van 6 mei 2020,
nr. 2020-9594.

aangekondigde verlaging van het hoge vennootschapsbelastingtarief niet door en dit tarief blijft 25%.
• Het kabinet heeft een voorstel gedaan voor een
tijdelijke baan-gerelateerde investeringskorting
(BIK). Deze regeling is ook van toepassing op het mkb.
Eind oktober is de parlementaire behandeling van dit
voorstel.

Verlaging van administratieve lasten

• De pilot van de Belastingdienst ‘Betalen, boekhouden

en belastingaangifte (BBB) doen in één’ is onderdeel
geworden van een meerjarig programma dat
zich richt op het voorkomen van fouten in de
gehele administratieve keten van transacties van
ondernemers tot en met aangifte doen en de betaling
van de daaruit voortvloeiende belasting. Een eerste
onderdeel van de pilot BBB is inmiddels succesvol
afgerond. De Belastingdienst heeft aan externe
softwareontwikkelaars de betaalfunctionaliteit
iDEAL beschikbaar gesteld voor de aangifte
omzetbelasting. Hiermee worden fouten in de
betaling en betaalkenmerk voorkomen. Een pilot met
de iDEAL-betaalfunctionaliteit voor de aangifte van de
loonheffing met softwareontwikkelaars is opgestart.
• De Belastingdienst overlegt met softwareleveranciers
over het vroegtijdig beschikbaar stellen van
fiscale hulp, in de vorm van boekhoudhulpen/
content-kaarten. Door op het moment van
administreren hulp aan te bieden aan ondernemers
wordt het aangifte doen voor de ondernemer
gemakkelijker. Daarnaast verbetert de kwaliteit van
de aangifte zodat arbeidsintensief foutherstel wordt
voorkomen.
• Een pilot met de automatische winstaangifte (AWA)
is per 1 juni jongstleden van start gegaan. Door
rechtstreeks vanuit de boekhouding de winstgegevens
2019 via het portaal van de Belastingdienst
(MBD zakelijk) in te dienen, worden fouten door
ondernemers bij het doen van aangifte voor de
inkomstenbelasting voorkomen.
• Al deze initiatieven en projecten hebben een gunstig
effect op de administratieve lasten voor ondernemers.

87

89

Redactie:
Chris Sol, Ministerie van EZK
Vormgeving en productie:
Xerox | OSAGE
Fotoverantwoording:
Mediatheek Rijksoverheid
Nationale Beeldbank
WentWerkt
Platform Talent voor Techniek
Ministerie van EZK
SealteQ

GAP Academy
Jeroen Struyk
UV Smart
NBOV
Heinen Delfts Blauw
Mike Roelofs
Jenny Ngyen

Deze brochure is een uitgave van:
Ministerie van Economische Zaken en Klimaat
Samenvatting met nuttige links voor mkb-ondernemers op:
www.ondernemersplein.kvk.nl/mkb-actieplan
Rijksoverheid
Postbus 20401 | 2500 ek Den Haag
T 070-379 89 11
Oktober 2020