Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

35 420

Noodpakket banen en economie

35 570 B

Vaststelling van de begrotingsstaat van het
gemeentefonds voor het jaar 2021

Nr. 207

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN
KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 16 december 2020
Sinds maart dit jaar heeft het kabinet gemeenten, provincies en waterschappen gecompenseerd voor de extra kosten en inkomstenderving als
gevolg van de coronacrisis. Deze compensatie was nodig om medeoverheden in staat te stellen hun dienstverlening aan inwoners en ondernemers te continueren. De reeds verleende steun aan medeoverheden
heeft zijn werk goed gedaan: de zorg is gecontinueerd, de bijstand wordt
waar nodig verleend, het ov is beschikbaar, en de GGD-en dragen bij aan
de bestrijding van verspreiding van het virus. Verder bemonsteren de
waterschappen al het rioolwater op zijn minst wekelijks op deeltjes van
het coronavirus. Daarnaast is er extra steun gegaan naar buurthuizen,
sportverenigingen, de cultuursector en vrijwilligersorganisaties als de
scouting en speeltuinen.
Echter, de opleving van het virus na de zomer, de daaropvolgende
aanvullende maatregelen en het recente besluit tot verstrekkende
lockdown maatregelen de komende weken, hebben ook zijn weerslag op
de medeoverheden. De signalen van een mogelijk vaccin zijn hoopvol,
maar daarmee zijn de extra uitgaven en de derving van de inkomsten van
medeoverheden nog niet verdwenen.
Het kabinet wil in deze moeilijke en financieel onzekere tijden de medeoverheden blijven ondersteunen. Medeoverheden en Rijk hebben vanaf
het begin van de coronacrisis laten zien schouder aan schouder te staan.
Er is veel erkenning voor de inzet van de gemeenten, provincies en
waterschappen. Bij gemeenten, provincies en waterschappen wordt nog
steeds door iedereen hard gewerkt om te doen wat nodig is. Het is
immers belangrijk dat de dienstverlening aan inwoners en ondernemers
ook in 2021 op peil blijft, van zorg tot ov, begeleiding naar werk en
toezicht en handhaving, tot het in stand houden van sport en cultuurvoorzieningen en het bemonsteren van het rioolwater.

kst-35420-207
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 420, nr. 207

1

Het kabinet is zich ervan bewust dat gemeenten, niet alleen door de
coronacrisis, financiële druk ervaren. De financiële positie van gemeenten
heeft dan ook de afgelopen periode de aandacht van het kabinet gehad en
heeft nog steeds de aandacht van het kabinet, zoals verderop in deze brief
wordt toegelicht.
Compensatie van inkomstenderving en uitgaven van medeoverheden
Door de gevolgen van het coronavirus ontvangen medeoverheden minder
inkomsten en hebben ze extra uitgaven. Rijk en medeoverheden hebben
daarom afspraken gemaakt over reële compensatie van medeoverheden
voor door hun gederfde inkomsten en door hen gemaakte kosten. Hierbij
nemen alle overheden samen hun verantwoordelijkheid om hun
inkomsten en uitgaven zoveel mogelijk beheersbaar te houden in de
nieuwe situatie.
Bij de vormgeving van het nieuwe pakket coronamaatregelen is wederom
een balans gevonden tussen het gericht verstrekken van middelen en het
beperken van de administratieve lasten. Hierbij wordt zoveel als mogelijk
aangesloten bij de reguliere financierings- en bekostigingssystematiek.
Op 31 augustus jl. heeft het kabinet uw Kamer geïnformeerd over een
aanvullend compensatiepakket voor medeoverheden1. In de afgelopen
periode zijn er door het kabinet aanvullende afspraken gemaakt voor 2020
en 2021, zie bijlage 1.
Inkomstenderving
De verwachting is dat de inkomstenderving van gemeenten verder zal
oplopen dan de in mijn brief van 31 augustus jl. genoemde gereserveerde
€ 100 miljoen2. Daarom heeft het kabinet besloten de reservering te
verhogen met € 150 miljoen tot in totaal € 250 miljoen3. Voor het bepalen
van de definitieve compensatie van de inkomstenderving over 2020 van
gemeenten, provincies en waterschappen blijft de afspraak gelden dat dit
in 2021 gebeurt op basis van de vastgestelde jaarrekeningcijfers 2020.
Meerkosten jeugdzorg en Wmo
Afrekening meerkosten 2020 Jeugdwet en Wmo 2015
De VNG en het Rijk hebben in maart afspraken gemaakt over het bieden
van financiële zekerheid en ruimte aan zorgorganisaties en professionals
binnen de Jeugdwet en Wmo 2015. De afspraken zijn gericht op het zo
goed mogelijk organiseren van continuïteit van zorg voor cliënten en het
borgen van het zorgstelsel voor de langere termijn.
Onderdeel van deze afspraken met gemeenten is onder meer dat
meerkosten als gevolg van de coronacrisis door het Rijk worden vergoed
aan gemeenten. Op 28 mei jl. heeft het kabinet uw Kamer geïnformeerd
over een compensatiepakket voor medeoverheden waaronder een
voorschot voor gemeenten van € 144 miljoen voor de meerkosten en
inhaalzorg van de Jeugdwet en Wmo 20154. Daarnaast is in opdracht van
het Rijk en de VNG een onderzoek naar de omvang van de totale
meerkosten in het sociaal domein in 2020 uitgevoerd. Op basis van dit
1

Kamerstuk 35 420, nr. 104.
Kamerstuk 35 420, nr. 104.
3
Kamerstuk 35 420, nr. 193.
4
Kamerstuk 35 420, nr. 43.
2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 420, nr. 207

2

onderzoek is de totale hoogte van de compensatie met betrekking tot de
Jeugdwet en Wmo 2015 in het bestuurlijk overleg van 23 september jl.
gezamenlijk vastgesteld op € 170 miljoen5. Dit betreft een afrondende
afspraak voor de meerkosten (inclusief mogelijke inhaalzorg) in het
sociaal domein over 2020. Er vindt na afloop van 2020 dan ook geen
nacalculatie meer plaats.
Afspraken meerkosten 2021 Jeugdwet en Wmo 2015
Duidelijk is dat zorgaanbieders binnen de Jeugdwet en Wmo 2015 ook in
2021 meerkosten moeten maken om zorg binnen de maatregelen van de
COVID-19-pandemie te kunnen organiseren. Om deze reden is besloten de
afspraken tussen het Rijk en de VNG te verlengen tot 1 januari 2022.
Hiermee wordt de einddatum van de meerkostenregeling in het sociaal
domein gelijkgetrokken met de Wlz. Uw Kamer is hier op 17 november jl.
over geïnformeerd6. Gemeenten worden voor deze meerkosten gecompenseerd door het Rijk. Hiertoe wordt in de loop van 2021 op macroniveau
de omvang van de meerkosten bepaald voor heel 2021. Dit bedrag wordt
in principe via de gebruikelijke verdeelmodellen voor de verschillende
uitkeringen uit het gemeentefonds verdeeld over gemeenten.
Compensatie Quarantainekosten
Het kabinet heeft met gemeenten afgesproken dat zij een rol vervullen bij
het ondersteunen van mensen die in quarantaine moeten. Ter compensatie van mogelijke extra kosten is in 2020 eenmalig € 4 miljoen
toegevoegd.
Sport
Zwembaden en ijsbanen
In de Kamerbrief van 31 augustus jl.7 over het eerdere steunpakket aan de
gemeenten heb ik aangegeven dat de schade bij de exploitaties van
zwembaden en ijsbanen nog nader onderzocht moest worden. Op basis
van nader onderzoek stelt het kabinet voor de exploitanten van
zwembaden en ijsbanen via een specifieke uitkering aan gemeenten € 100
miljoen beschikbaar. Deze regeling wordt in nauw overleg met de sector
nader uitgewerkt.
Verlenging steun aan sportverenigingen
Toen de sport eerder dit jaar flink geraakt werd door de coronamaatregelen zijn verenigingen die hun accommodatie huren, gecompenseerd
voor hun vaste lasten via de regeling Tegemoetkoming Verhuurders
Sportaccommodaties (TVS). De verenigingen die de accommodatie in
eigen bezit hebben zijn toen gecompenseerd via de regeling Tegemoetkoming Amateursportorganisaties (TASO). Op 27 oktober jl. heeft het
kabinet laten weten dat met het oog op de aanscherping van de coronamaatregelen, die de sport hard treffen, het sport-specifieke pakket is
aangepast en opnieuw is opengesteld voor de periode van 1 oktober t/m
31 december, met een uitvoering die erop is gericht om de nieuw ontstane
financiële schade van amateursportverenigingen te compenseren.
Hiervoor wordt € 60 miljoen ingezet8.

5

Kamerstuk 25 295, nr. 656.
Kamerstuk 25 295, nr. 713.
7
Kamerstuk 35 420, nr. 104.
8
Kamerstuk 35 420, nr. 193.
6

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 420, nr. 207

3

Verkiezingen
Om gemeenten te compenseren voor de extra kosten bij de herindelingsverkiezingen in november 2020 en de Tweede Kamerverkiezing in 2021 als
gevolg van de coronamaatregelen heeft het kabinet € 30 miljoen ter
beschikking gesteld9. De maatregelen die aanvullend noodzakelijk zijn
voor de Tweede Kamerverkiezing op basis van het wetsvoorstel tot
wijziging van de Tijdelijke wet verkiezing covid-19 brengen ook kosten
voor de gemeenten mee. In overleg met de VNG is besloten tot een
aanvullende compensatie van € 26,9 miljoen, waarvan € 22 miljoen wordt
uitgekeerd als compensatie voor gemeenten via het gemeentefonds. Deze
compensatie is bedoeld voor gemeenten voor onder meer de extra
organisatie, het inrichten van stemlokalen en instellen van stembureaus
voor vervroegd stemmen, het drukken, opslaan en beveiligen van
stembescheiden, de portokosten van briefstembescheiden, het instellen
van afgiftepunten en van briefstembureaus. Het resterende bedrag van
€ 4,9 miljoen is bestemd voor activiteiten voor communicatie/
voorlichting, ondersteuning voor gemeenten en evaluatie10.
Afvalinzameling
Door de corona hebben gemeenten zowel extra kosten gemaakt als
inkomsten gemist met betrekking tot afvalinzameling. Met name het
restafval is, door o.a. het thuiswerken, in hoeveelheid gegroeid. Veel
gemeenten hebben contracten gesloten met een variabele prijs voor de
verwerking hiervan. Deze prijs is door de brede toestroom, gestegen.
Tegelijkertijd ontvangen de gemeenten voor andere afvalstromen een
vergoeding. Maar omdat deze stromen zijn toegenomen, is de vergoeding
hiervoor gedaald. In overleg met de VNG is besloten deze kosten ad € 32
miljoen voor 2020 te vergoeden.
Verdeling middelen lokale culturele voorzieningen: o.a. bibliotheken,
muziekscholen, musea, stadsschouwburgen, filmhuizen
In de Kamerbrief Uitwerking maatregelen tweede specifieke pakket voor
de culturele en creatieve sector van 16 november jl.11 gaat de Minister van
Onderwijs, Cultuur en Wetenschap in op de verdeling van de reeds eerder
toegekende € 149,7 ter ondersteuning van de lokale culturele infrastructuur12. Veel van de culturele instellingen die door gemeenten worden
ondersteund, komen door de coronacrisis in de problemen omdat
activiteiten niet kunnen doorgaan en eigen inkomsten dalen. Met deze
extra middelen worden gemeenten in staat gesteld om deze belangrijke
instellingen te ondersteunen en zo de lokale culturele infrastructuur in
stand te houden.
Toezicht en handhaving
Toezicht- en handhavingsorganisaties hebben er met de coronamaatregelen een flinke opdracht bij gekregen bovenop de reguliere werkzaamheden. Extra politiemensen en buitengewoon opsporingsambtenaren zijn
vanwege de hoge bekwaamheidseisen niet op korte termijn te realiseren.
Gemeentelijke toezicht- en handhavings-organisaties zijn echter wel
geholpen met toezichthouders die fungeren als gastheer/vrouw om
bijvoorbeeld de weg te wijzen, aan te spreken, voorlichting te geven, of
mondkapjes uit te delen. Daarnaast kan gedacht worden aan de inzet van
9

Kamerstuk 35 420, nr. 104.
Kamerstuk 35 654, nrs. 2 en 3.
11
Kamerstukken 32 820 en 35 420, nr. 400.
12
Kamerstuk 35 420, nr. 105.
10

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 420, nr. 207

4

tijdelijk extra mensen voor bestuursrechtelijk handhaven van relatief
eenvoudige taken zoals het verwijderen van fietsen of huisvuilzakkencontrole. Gemeenten zetten zich ook al in op dit gebied en hebben functies
zoals hierboven beschreven gecreëerd. Om toezicht- en handhavingsorganisaties te ondersteunen stelt het kabinet € 60 miljoen voor tijdelijke
coronabanen beschikbaar aan gemeenten. Hiermee kunnen ongeveer
3800 voltijds fte extra tijdelijke coronabanen in het toezicht en de
handhaving gecreëerd worden. De middelen worden middels een
specifieke uitkering uitgekeerd aan gemeenten13.
Sociaal domein
Flankerend beleid sociaal domein: algemeen
Voor het Flankerend beleid zijn middelen gereserveerd voor 2020, 2021 en
2022. Over de toekenning en precieze verdeling van de middelen van 2022
vindt nog nader gesprek plaats. Hierover worden gemeenten in de loop
van 2021 nader geïnformeerd. Hieronder is de verdeling van de middelen
voor 2020 en 2021 toegelicht.
Flankerend beleid: Re-integratie van bijstandsgerechtigden
Als onderdeel van het steun- en herstelpakket stelt het kabinet in 2020 en
2021 extra middelen voor de re-integratie van bijstandsgerechtigden
beschikbaar (€ 40 miljoen in 2020; € 90 miljoen in 2021 inclusief afdracht
aan het BTW-Compensatiefonds). Gemeenten ontvangen deze extra
middelen zodat zij de reguliere dienstverlening op peil kunnen houden nu
de instroom in de bijstand toeneemt. Daarnaast ontvangen gemeenten in
2021 een tijdelijk impuls voor re-integratie (€ 50 miljoen inclusief afdracht
aan het BTW Compensatiefonds) die gemeenten in staat stelt om de
dienstverlening aan mensen die nu als gevolg van de crisis de bijstand
instromen te intensiveren. Persoonlijk contact is belangrijk om hen vanuit
een uitkeringssituatie naar werk te begeleiden. Zie ook de brief van de
Minister en Staatssecretaris van SZW van 30 november jl. over de
voortgang uitwerking aanvullend sociaal pakket14.
Flankerend beleid: Gemeentelijk schuldenbeleid en bijzondere bijstand
Als onderdeel van het steun- en herstelpakket stelt het kabinet in 2020 en
2021 extra middelen voor het gemeentelijk schuldenbeleid (€ 15 miljoen
in 2020; € 30 miljoen in 2021) en de bijzondere bijstand (€ 5 miljoen in
2020; € 10 miljoen in 2021) beschikbaar, gelet op de voorziene toename
van de armoede- en schuldenproblematiek. Deze extra middelen stellen
gemeenten in staat om hun inwoners waar nodig van dichtbij te blijven
ondersteunen. Meer informatie is te vinden in de brief van de Staatssecretaris van SZW van 28 september jl. over de intensivering armoede- en
schuldenaanpak15.
Flankerend beleid: Crisisdienstverlening
Het kabinet stelt middelen beschikbaar aan de 35 arbeidsmarktregio’s om
werkloosheid te bestrijden (€ 16,04 miljoen in 2020 en € 48,46 miljoen in
2021)16.

13

Brief d.d. 14 december 2020.
Brief d.d. 14 december 2020.
15
Kamerstuk 24 515, nr. 569.
16
Kamerstuk 35 420, nr. 13.
14

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 420, nr. 207

5

De Tijdelijke overbruggingsregeling zelfstandig ondernemers (Tozo)
Eind september heeft het kabinet vanwege de invoering van de landelijke
corona-maatregelen besloten de invoering van de beperkte vermogenstoets in de Tozo uit te stellen tot 1 april 202117. Tozo 3 loopt daarmee van
1 oktober 2020 tot 1 april 2021 en bevat geen wijzigingen ten opzichte van
Tozo 2. Per 1 januari 2021 ondersteunt het kabinet daarnaast waar nodig
zelfstandig ondernemers om zich voor te bereiden op een nieuwe
toekomst. Gemeenten zullen samen met zelfstandig ondernemers
inventariseren of en welke ondersteuning nodig is. Dit kan bijvoorbeeld
gaan om coaching, advies, bij- of omscholing en heroriëntatie18.
Tijdelijke Ondersteuning Noodzakelijke Kosten (TONK)
Huishoudens kunnen door de economische crisis te maken hebben met
een onvoorzienbare, onvermijdelijke en plotselinge terugval in hun
inkomen. Zij kunnen daardoor in problemen raken met de betaling van
noodzakelijke kosten, waaronder woonlasten. Het bestaande stelsel van
sociale zekerheid en de maatregelen uit de steunpakketten bieden voor
deze problemen niet altijd soelaas. Deze huishoudens dreigen daardoor
tussen de wal en het schip te vallen. Het kabinet creëert daarom een
Tijdelijke Ondersteuning Noodzakelijke Kosten (TONK) voor huishoudens
die door omstandigheden in ernstige financiële problemen dreigen te
komen. Voor deze tijdelijke ondersteuning wordt het bestaande
instrument van de bijzondere bijstand gebruikt. Bijzondere bijstand kan
door gemeenten in individuele gevallen verstrekt worden als het door
bijzondere omstandigheden niet meer mogelijk is om de noodzakelijke
kosten te betalen. Gemeenten voeren de bijzondere bijstand uit en hebben
daarbij eigen beleidsruimte. De inzet is tevens om bij de aanvraag voor
bijzondere bijstand aandacht te besteden aan eventuele armoede- en
schuldenproblematiek, zodat gemeenten hierin preventief op kunnen
treden en via omscholings- en re-integratiemogelijkheden de arbeidsmarktpositie van aanvragers kunnen verbeteren. In totaal is een bedrag
van maximaal € 130 miljoen gereserveerd voor het eerste halfjaar van
2021. Voor het eerste kwartaal komt € 65 miljoen beschikbaar. Aan het
einde van het eerste kwartaal van 2021 zal op basis van de dan geldende
situatie rondom de maatregelen tegen het coronavirus de inzet voor het
tweede kwartaal van 2021 worden gewogen. De afspraken over de
beleidsinzet zullen, net als de lopende steunpakketten, gelden tot 1 juli
202119.
Gevolgen van corona voor het welbevinden van jongeren (0–27 jaar)
Jeugd aan zet
Vanuit het programma maatschappelijke diensttijd (MTD) ontvangen
gemeenten tot 60.000 inwoners een bijdrage van in totaal € 470.000.
Hiermee kunnen gemeenten in deze coronatijd jongeren ondersteunen en
tegelijkertijd kunnen jongeren een maatschappelijke bijdrage leveren waar
deze nu nodig is.
Perspectief Jeugd en jongeren
Voor jongeren is het essentieel om elkaar fysiek te kunnen ontmoeten.
Met een Jeugdpakket van € 58,5 miljoen wil het kabinet een gerichte
(financiële) impuls aan gemeenten geven om samen met jongeren, lokale
17

Kamerstuk 35 420, nr. 141.
Brief d.d. 9 december 2020.
19
Brief d.d. 9 december 2020.
18

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 420, nr. 207

6

organisaties en evenementensector volledig coronaproof kleinschalige
activiteiten te programmeren op het gebied van cultuur, sport en andere
zinvolle vrijetijdsbesteding. Ook is met gemeenten afgesproken om met
het geld extra inzet van jongerenwerkers in achterstandswijken met
kwetsbare jongeren te organiseren. Zij kunnen gericht deze jongeren uit
risicogroepen bereiken en passende hulp en ondersteuning bieden. Een
deel van het Jeugdpakket (€ 3,5 miljoen) zet het kabinet in op laagdrempelige preventieve ondersteuning van jongeren op het gebied van
mentale gezondheid20. Deze middelen zullen deels (€ 40 miljoen) via het
gemeentefonds verdeeld worden.
Maatregelen 2021
De afspraken met betrekking tot de reële compensatie van de extra
uitgaven en van de inkomstenderving zullen voor de reeds in kaart
gebrachte dossiers ook in ieder geval in het eerste kwartaal van 2021
gelden. Voor de periode na het eerste kwartaal 2021 zal tijdig met de
medeoverheden overlegd worden met betrekking tot de reële
compensatie.
Op sommige terreinen zijn al meer specifieke afspraken voor 2021
gemaakt. Zo is ten aanzien van de extra kosten van GGD-en en veiligheidsregio’s voor geheel 2021 volledige compensatie afgesproken op
basis van declaratie van de daadwerkelijke uitgaven.
Voor het ov is afgesproken om de beschikbaarheidsvergoeding te
verlengen tot 1 juli 202121.
Voor de extra kosten voortkomend uit de Tijdelijke Wet COVID-19 onder
andere op het gebied van Toezicht en Handhaving is besloten dat de
kosten in 2021 worden vergoed.
Overig: Noodmaatregel Overbrugging Werkgelegenheid (Now)
Ook is de afgelopen periode gewerkt aan een verduidelijking van het
omzetbegrip binnen de NOW. Over de berekening hiervan zijn veel vragen
gesteld. Daarbij is de centrale vraag steeds: wat is nu wel of geen omzet
voor de NOW? In bijlage III van de brief «Aanpassingen in het economische steun- en herstelpakket als gevolg van de ontwikkeling in de
bestrijding van het coronavirus» van 9 december jl. is nader ingegaan op
dit omzetbegrip voor de NOW. Met deze brief is ook invulling gegeven aan
de gewijzigde motie van de leden Van den Hul en Belhaj22.
De corona-gerelateerde subsidies zijn een aparte categorie inkomsten. In
eerdere communicatie is gezegd dat «alle corona-gerelateerde subsidies
meegerekend moeten worden in de omzet voor de NOW». Dit geldt voor
vijf corona-gerelateerde subsidies, namelijk de TVL, TOGS, Regeling
continuïteitsbijdrage zorg, beschikbaarheidsvergoeding OV-bedrijven en
Tegemoetkoming sierteelt en voedingstuinbouw. Deze subsidies worden
als omzet gezien voor de NOW omdat dit anders tot dubbelfinanciering
vanuit het Rijk kan leiden23.

20

Kamerstuk 25 295, nr. 771.
Kamerstuk 23 645, nr. 726.
Kamerstuk 35 570 VIII, nr. 136.
23
https://www.rijksoverheid.nl/ministeries/ministerie-van-sociale-zaken-en-werkgelegenheid/
documenten/kamerstukken/2020/12/09/kamerbrief-aanpassingen-steun--en-herstelpakket.
21
22

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 420, nr. 207

7

Financiële positie van medeoverheden
De afgelopen maanden ben ik intensief in gesprek geweest met uw
Kamer, gemeenten en provincies over de financiële positie van
gemeenten. In deze gesprekken vind ik een gedeeld beeld in de zorg die er
is over deze financiële positie en dat alle partijen het belang zien van
gezonde gemeentefinanciën. Het is noodzakelijk dat gemeenten de
belangrijke voorzieningen die zij inwoners bieden, kunnen blijven
realiseren. Vanuit dit perspectief heeft uw Kamer een aantal moties
aangenomen:
1. Motie van het lid Van der Molen24 die vraagt om voorstellen te doen
om de informatie die provincies hebben over de financiële positie van
gemeenten in beeld te krijgen.
2. Motie van het lid Özütok25 die vraagt om met gemeenten in gesprek te
gaan over de financiële positie en de begroting 2021.
3. Motie van het lid Özütok26 die vraagt om samen met gemeenten te
bezien of een duidelijk beeld gegeven kan worden of middelen
voldoende waren om taken uit te voeren.
Laat ik vooropstellen dat de financiële positie van gemeenten mijn
volledige aandacht heeft. Het kabinet heeft zich ingespannen om
gemeenten financieel te ondersteunen bij de uitvoering van hun taken.
Met betrekking tot de financiële impact van de coronacrisis heeft het
kabinet compensatiemaatregelen getroffen voor de extra kosten en
gederfde inkomsten. Daarnaast zijn extra middelen beschikbaar gekomen
voor Veilig Thuis, Vrouwenopvang, Dak- en Thuislozen en schuldenaanpak. Ook is vooruitlopend op de resultaten van het onderzoek naar de
jeugdzorg de reeks van de tijdelijke extra middelen voor jeugd ad € 300
miljoen verlengd naar 2022. De uitkomst van het onderzoek, dat in
gezamenlijk opdrachtgeverschap van het Rijk en de VNG is uitgevoerd, zal
nog dit jaar gepubliceerd worden op basis waarvan een volgend kabinet
een besluit moet nemen over de structurele middelen voor jeugdzorg.
Vanwege de toegenomen financiële druk bij gemeenten is besloten het
accres te bevriezen voor 2020 en 202127 en is de oploop in de opschalingskorting voor gemeenten in de jaren 2020 en 2021 incidenteel geschrapt.
Dat betekent niet dat het vraagstuk van de financiële positie van
gemeenten daarmee van tafel is. Gemeenten hadden in 2019 een macro
tekort van € 775 miljoen. De eerste begrotingscijfers 2021 van
gemeenten28laten daarnaast zien dat het begrotingstekort in 2021 circa
€ 200 miljoen hoger is dan het geraamde tekort in 2020. Het is nog
onduidelijk of de geraamde tekorten ook uiteindelijk gerealiseerd worden.
In 2019 was het gerealiseerde tekort in de jaarrekening circa € 300 miljoen
lager dan het tekort in de begroting.
Ik blijf continu in gesprek met gemeenten, provincies en de koepels over
hun financiële positie. Onder andere in het Bestuurlijk Overleg Financiële
verhoudingen (BOFv) en in een ambtelijke werkgroep financiële positie en
tijdens werkbezoeken en bijeenkomsten. Daarnaast heeft de DirecteurGeneraal Bestuur, Ruimte, Wonen (DG BRW) dit najaar werkbezoeken
afgelegd en met veertien gemeenten gesproken over de financiële positie
en de begroting 2021.

24

Kamerstuk 35 570 VII, nr. 18.
Kamerstuk 35 300 B, nr. 23.
Kamerstuk 35 470 B, nr. 7.
27
Kamerstuk 35 420, nr. 43.
28
Dit betreft cijfers uit de eerste plaatsing van IV3 gegevens van 95% van de gemeenten.
25
26

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 420, nr. 207

8

Over het financieel toezicht en informatie rond de begroting 2021 heb ik
dit najaar afspraken gemaakt met de VNG, IPO en de provinciale toezichthouders. In het BOFv van 14 december zijn de uitkomsten van al deze
gesprekken, zoals ik deze ook met uw Kamer deel, besproken. Hiermee
heb ik invulling gegeven aan de motie van het lid Özütok om met
gemeenten in gesprek te gaan over de financiële positie en de begroting
2021 en de motie Van der Molen. Hieronder zal ik in meer detail ingaan op
hoe ik uitvoering heb gegeven aan de drie eerdergenoemde moties.
Motie Van der Molen over inzicht in de financiële positie van gemeenten
Op 14 december jl. heb ik in het bestuurlijk overleg met IPO en VNG
gesproken over de uitwerking van de motie van het lid Van der Molen.
Wettelijk is het financieel toezicht op gemeenten een bevoegdheid van de
provincie. Het opstellen van een eenmalige nadere beschouwing past,
gezien de specifieke omstandigheden van 2020, bij de toezichtrol die de
provincies ter zake hebben. De provincies stellen in februari een
beschouwing op over «het verhaal achter de cijfers», oftewel een
kwalitatief beeld vanuit het perspectief van de provincies. Deze
beschouwing wordt gebaseerd op de gemeentelijke begrotingen over
2021, die aan de provincies ter beoordeling zijn voorgelegd, de informatie
waar de provincies in het kader van het toezichtproces over beschikken en
op basis van specifieke onderzoeken ter zake die in bepaalde provincies
hebben plaatsgevonden. Dit is aanvullend op de kwantitatieve gegevens
die de provincies jaarlijks aanleveren aan het Ministerie van BZK over het
aantal gemeenten dat onder preventief toezicht valt en het toezichtsverslag dat jaarlijks door provincies wordt opgesteld en aan de Tweede
Kamer wordt gestuurd.
Motie Özütok over gesprekken met gemeenten over de begroting 2021
In de gesprekken die de DG BRW met gemeenten heeft gehad, geven zij
aan dat ze de incidentele maatregelen waarderen, bijvoorbeeld met
betrekking tot het tijdelijk schrappen van de oploop in de opschalingskorting en de compensatie voor de extra kosten en de inkomstenderving
als gevolg van de coronacrisis. Hoewel is voorkomen dat overhaast extra
structurele bezuinigingen doorgevoerd moesten worden is wel helder dat
de extra middelen voornamelijk incidentele middelen betreffen. Bij
gemeenten en toezichthouders blijven er dan ook grote zorgen over de
structurele financiële problemen die gemeenten ervaren en de druk die dit
legt op het voorzieningenniveau. Alle gesproken gemeenten gaven het
signaal af dat zij te maken hebben met bezuinigingen en belastingverhogingen en minder mogelijkheden hebben tot investeringen in onderhoud
en nieuw beleid, zoals de energietransitie en de woningbouwopgave.
Hierbij zijn wel verschillen zichtbaar tussen gemeenten. Met name
gemeenten met een minder gunstig eigen vermogen zien zich nu al
gedwongen te bezuinigen en lokale lasten te verhogen tot niveaus die zij
zelf zorgelijk achten. Nieuwe ambities kunnen hierin nauwelijks worden
waargemaakt. Gemeenten met een relatief groot eigen vermogen door
structurele overschotten of financiële meevallers uit het verleden hebben
nu nog wel de ruimte om deze reserves in te zetten en hoeven hierdoor
nog niet al te veel te kijken naar bezuinigingen. Bij elkaar is het
gezamenlijk eigen vermogen van gemeenten in de periode tussen 2009 en
2019 dan ook met 14 procent gedaald. Omdat interen op de reserves niet
structureel houdbaar is, ziet ook deze groep gemeenten belastingverhogingen en bezuinigingen als onvermijdelijk op zich af komen als het
structurele beeld niet verbetert.
In den brede geven gemeenten aan dat gekeken moet worden hoe
structurele inkomsten en uitgaven weer in balans gebracht kunnen
worden. Hierbij noemen zij het volledig afschaffen van de opschalings-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 420, nr. 207

9

korting en met name compensatie voor de kosten in het sociaal domein.
Gemeenten ervaren veel financiële druk door oplopende kosten in het
sociaal domein met name in de jeugdzorg en de Wmo. De mate waarin
gemeenten zelf maatregelen hebben genomen om grip te krijgen op de
uitgaven in het sociaal domein verschilt. Zowel gemeenten die al relatief
veel maatregelen hebben genomen, als gemeenten die minder maatregelen hebben genomen geven aan dat zij op deze twee beleidsterreinen
binnen het huidige wettelijk kader ook mogelijkheden zien om zelf (meer)
grip te krijgen en te sturen op de uitgaven. Tegelijkertijd geven gemeenten
aan dat binnen de huidige regels de bevoegdheden van gemeenten
onvoldoende zijn. De ontstane tekorten kunnen dan ook niet worden
weggewerkt zonder aanvullende financiële tegemoetkoming. Daarbij
worden met name de volumeontwikkeling jeugdzorg en het abonnementstarief Wmo genoemd. Daarnaast geven zij aan dat ook gekeken moet
worden naar oplossingen op het gebied van passende regelgeving die
voldoende bevoegdheden geeft om te kunnen sturen en lokaal beleid te
kunnen maken.
Nader onderzoek naar financiële positie en ontwikkeling monitor en Motie
Özütok om in beeld te brengen of middelen voldoende waren om taken uit
te voeren.
Op dit moment laat ik in overleg met gemeenten en provincies onderzoek
doen naar de financiële positie van gemeenten, de effecten op het
voorzieningenniveau en de mogelijkheid om meer actuele cijfers over de
financiële positie van gemeenten te ontvangen. In dat onderzoek wordt
ook gekeken naar de mogelijkheden om op dit terrein een monitor te
ontwikkelen om zo de informatiepositie op dit terrein te verbeteren en
uitvoering te geven aan de motie van het lid Özütok hoe via monitoring
een duidelijk beeld gegeven kan worden of middelen voldoende waren
om taken uit te voeren. De uitkomsten verwacht ik begin 2021.
Tot slot
Naar de toekomst toe acht ik het van groot belang om ook in breder
perspectief naar de interbestuurlijke en financiële verhoudingen tussen
het Rijk en medeoverheden, en in het bijzonder gemeenten, te kijken.
Hoewel gemeenten op korte termijn enige lucht hebben gekregen in hun
begroting liggen er voor de komende jaren grote uitdagingen en opgaven
voor ons.
Ik deel het belang van medeoverheden om te komen tot structurele
oplossingen op het gebied van bestuur, financiën en wetgeving zodat
medeoverheden voldoende middelen en bevoegdheden hebben om hun
taken uit te voeren en in staat zullen zijn een bijdrage te leveren aan de
maatschappelijke opgaven. Conform motie van het lid Özütok29 trek ik
samen met gemeenten, provincies en waterschappen op.
Ook de voorbereiding op het volgende kabinet gebeurt in overleg met de
medeoverheden. Interbestuurlijke en financiële besluitvorming kunnen
niet los van elkaar worden gezien, het is dan ook wenselijk dat een
volgend kabinet hierover een integraal besluit neemt.
Ten slotte: normaliter wordt nieuw beleid in uitvoering genomen nadat de
Staten-Generaal de begrotingswetten heeft geautoriseerd. Aangezien
uitstel van uitvoering van deze spoedeisende maatregelen die in het
belang van het Rijk zijn, niet kunnen wachten tot formele autorisatie van
beide Kamers der Staten-Generaal, zal het kabinet de uitvoering van de

29

Kamerstuk 35 570 VII, nr. 12.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 420, nr. 207

10

maatregelen eerder starten. In dat geval worden incidentele suppletoire
begrotingswetten aan u voorgelegd. Hiermee wordt gehandeld conform
lid 2 van artikel 2.27 van de Comptabiliteitswet 2016.
Mede namens de Staatssecretaris van Financiën – Fiscaliteit en
Belastingdienst,
de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
K.H. Ollongren

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 420, nr. 207

11

Bijlage 1

Overzicht compensatie medeoverheden

(in mln.)

2020

Voor 28 mei jl.
Lokale media tot 1 juni
Sport: regeling Tegemoetkoming Verhuurders Sportaccommodaties
Eigen bijdrage Wmo
Peuter, SMI, VE
Brief 28 mei jl.
Parkeer- en toeristenbelasting tot 1 juni
Jeugd en Wmo voorschot 144 eindafrekening 170
Noodopvang kinderen
Sw-bedrijven tot 1 juni
Lokale culturele voorzieningen tot 1 juni
Lokale media na 1 juni
Cultuur gemeenten matchingsgeld OCW
Brief 28 augustus en 31 augustus jl.
OV beschikbaarheidsvergoeding
Meerkosten GGD’s
Vergoeding Veiligheidsregio’s
Inkomstenderving tot 1 juni
Inkomstenderving na 1 juni (indicatief)
Lokale culturele voorzieningen gemeenten na 1 juni en provincies tot 1 juni
Lokale culturele gemeentelijke infrastructuur
Buurt- en dorpshuizen
Toezicht en handhaving
Vrijwilligersorganisaties Jeugd (scouting, speeltuin)
Verkiezingen
Sw-bedrijven na 1 juni
Opschalingskorting gemeenten
SZW flankerend beleid
Bijzondere bijstand
Gemeentelijk schuldenbeleid
Re-integratie
Additionele impuls re-integratie
Crisisdienstverlening
Brief 27 oktober jl.
Inkomstenderving na 1 juni (indicatief)
Opnieuw openstelling regeling TVS
Cultuur theaterproducenten
Overige brieven
Verkiezingen stemmen per post etc.
Welbevinden van Jeugd: Jeugd aan Zet (0,47) en Jeugdpakket (58,5)
Tijdelijke Ondersteuning Noodzakelijke kosten
Compensatie quarantainekosten
Brief 15 december
IJsbanen en zwembaden
Afvalverwerking

2021

11
90
18
8
225
Eindafrekening 170
23
90
60
24
49

Verlengd tot 2021

Verlengd tot 1 juli 2021
350
15
20
100
68

Dekking obv nacalculatie

150
17
50
7
30
50
70
5
15
40
16

Artikel 2 Fvw

160
10
30
90
50
48,5

150
40

21,5

27
37,5
130

4
100
32

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 35 420, nr. 207

12