Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2009–2010

32 360 IXA

Jaarverslag en slotwet van Nationale Schuld
2009

Nr. 1

JAARVERSLAG VAN NATIONALE SCHULD (IXA)
Aangeboden 19 mei 2010

KST139630
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2010

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 IXA, nr. 1

1

Aandeel in uitgaven IXA van de beleidsartikelen (x € 1000)

Kasbeheer
17.996.032

Financiering Staatsschuld
44.979.939
Aandeel in ontvangsten IXA van de beleidsartikelen (x € 1000)

Kasbeheer
6.981.189

Financiering Staatsschuld
60.531.556

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 IXA, nr. 1

2

Inhoudsopgave
A
1

4

2

Algemeen
Aanbieding van het jaarverslag en verzoek tot dechargeverlening
Leeswijzer

B
3
4
4.1
4.2
5
6

Beleidsverslag
Beleidsprioriteiten
Beleidsartikelen
Financiering Staatsschuld
Kasbeheer
Niet-beleidsartikel
Bedrijfsvoeringsparagraaf

8
8
11
11
23
28
29

C
7
8
8.1

Jaarrekening
Verantwoordingsstaat van Nationale Schuld
Saldibalans
Toelichting op de saldibalans

30
30
31
31

D
9.1
9.2

Bijlage
Lijst met afkortingen
Begrippenlijst

35
35
36

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 IXA, nr. 1

4
7

3

A. ALGEMEEN
1. Aanbieding van het jaarverslag en verzoek tot dechargeverlening van de Minister van Financiën aan de Voorzitters van de
Eerste en de Tweede Kamer van de Staten-Generaal.
Hierbij bied ik het jaarverslag van Nationale Schuld over het jaar 2009 aan.
Onder verwijzing naar de artikelen 63 en 64 van de Comptabiliteitswet
2001 verzoek ik de beide Kamers van de Staten-Generaal de Minister van
Financiën decharge te verlenen over het in het jaar 2009 gevoerde financiële beheer met betrekking tot de uitvoering van de begroting van Nationale Schuld en met betrekking tot het financieel beheer over de centrale
kassen van ’s Rijks schatkist.
Ten behoeve van de oordeelsvorming van de Staten-Generaal over dit
verzoek tot dechargeverlening is door de Algemene Rekenkamer als
externe controleur op grond van artikel 82 van de Comptabiliteitswet 2001
een rapport opgesteld. Dit rapport wordt separaat door de Algemene
Rekenkamer aan de Staten-Generaal aangeboden. Het rapport bevat de
bevindingen en het oordeel van de Rekenkamer met betrekking tot:
a. het gevoerde financieel beheer en materieelbeheer;
b. de ten behoeve van dat beheer bijgehouden administraties;
c. de financiële informatie in het jaarverslag;
d. de betrokken saldibalans;
e. de totstandkoming van de informatie over het gevoerde beleid en de
bedrijfsvoering;
f. de in het jaarverslag opgenomen informatie over het gevoerde beleid
en de bedrijfsvoering.
Bij het besluit tot dechargeverlening dienen verder de volgende, wettelijk
voorgeschreven, stukken te worden betrokken:
a. het Financieel jaarverslag van het Rijk over 2009;
b. het voorstel van de slotwet over het jaar 2009 die met het onderhavige
jaarverslag samenhangt;
c. het rapport van de Algemene Rekenkamer over het jaar 2009 met
betrekking tot het onderzoek van de centrale administratie van ’s Rijks
schatkist en van het Financieel jaarverslag van het Rijk;
d. de verklaring van goedkeuring van de Algemene Rekenkamer met
betrekking tot de in het Financieel jaarverslag van het Rijk over 2009
opgenomen rekening van uitgaven en ontvangsten van het Rijk over
2009, alsmede met betrekking tot de saldibalans van het Rijk over 2009
(de verklaring van goedkeuring, bedoeld in artikel 83, derde lid, van de
Comptabiliteitswet 2001).
Het besluit tot dechargeverlening kan niet worden genomen, voordat de
betrokken slotwet is aangenomen en voordat de verklaring van goedkeuring van de Algemene Rekenkamer is ontvangen.
De minister van Financiën,
J. C. de Jager

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 IXA, nr. 1

4

Dechargeverlening door de Tweede Kamer
Onder verwijzing naar artikel 64 van de Comptabiliteitswet 2001 verklaart de voorzitter van
de Tweede Kamer der Staten-Generaal dat de Tweede Kamer aan het hiervoor gedane
verzoek tot dechargeverlening tegemoet is gekomen door een daartoe strekkend besluit,
genomen in de vergadering van

De Voorzitter van de Tweede Kamer,

Handtekening:

Datum:

Op grond van artikel 64, tweede lid, van de Comptabiliteitswet 2001 wordt
dit originele exemplaar van het onderhavige jaarverslag, na ondertekening van de hierboven opgenomen verklaring, ter behandeling doorgezonden aan de voorzitter van de Eerste Kamer.
Dechargeverlening door de Eerste Kamer
Onder verwijzing naar artikel 64 van de Comptabiliteitswet 2001 verklaart de voorzitter van
de Eerste Kamer der Staten-Generaal dat de Eerste Kamer aan het hiervoor gedane
verzoek tot dechargeverlening tegemoet is gekomen door een daartoe strekkend besluit,
genomen in de vergadering van

De Voorzitter van de Eerste Kamer,

Handtekening:

Datum:

Op grond van artikel 64, derde lid, van de Comptabiliteitswet 2001 wordt
dit originele exemplaar van het onderhavige jaarverslag, na ondertekening van de hierboven opgenomen verklaring, doorgezonden aan de
Minister van Financiën.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 IXA, nr. 1

5

2. LEESWIJZER
Algemeen
In het jaarverslag Nationale Schuld (IXA) worden de gerealiseerde
beleidsdoelen, beleidsprestaties en de ingezette middelen ten opzichte
van de begroting 2009 verantwoord. In de begroting wordt onderscheid
gemaakt tussen schuld die extern wordt gefinancierd en de schulden of
tegoeden die verschillende aan de schatkist gelieerde instellingen hebben
bij het ministerie van Financiën. Het jaarverslag IXA is daarom opgebouwd uit twee beleidsartikelen:
1. Financiering staatsschuld
2. Kasbeheer
Opbouw jaarverslag
De kern van het verslag bestaat uit het beleidsverslag. In het beleidsverslag wordt allereerst een overzicht van enkele kerncijfers met toelichting
gegeven (rentekosten, staatsschuld en opbouw en dekking financieringsbehoefte). Daarna volgt een overzicht met bereikte resultaten van de
beleidsprioriteiten uit de begroting 2009. Daarna worden per beleidsartikel
de volgende onderdelen behandeld:
– Algemene doelstelling;
– Budgettaire gevolgen van beleid met een toelichting. Op grond van de
Comptabiliteitswet 2001 zijn voor de Nationale Schuld de verplichtingen gelijkgesteld aan de uitgaven. Daarom zijn de verplichtingen
hierin niet meegenomen. Tevens wordt er, gezien de totale omvang
van de uitgaven en ontvangsten op begroting IXA, afgerond in
miljoenen;
– Operationele doelstellingen. Hierbij wordt een toelichting gegeven op
de doelbereiking en de gebruikte instrumenten en activiteiten. Waar
relevant is een tabel met prestatiegegevens toegevoegd;
– Overzicht afgeronde onderzoeken.
Tot slot bevat het beleidsverslag het niet-beleidsartikel en de bedrijfsvoeringsparagraaf.
Het jaarverslag bevat naast het beleidsverslag de Jaarrekening en bijlage.
De Jaarrekening bevat de verantwoordingsstaat en de saldibalans met
een toelichting daarop. De bijlage bevat een begrippenlijst.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 IXA, nr. 1

7

Beleidsverslag

B. BELEIDSVERSLAG
3. BELEIDSPRIORITEITEN
3.1 Algemeen
Staatsschuld
De Staatsschuld die hier behandeld wordt is exclusief het deel dat betrekking heeft op de Illiquid Assets Back-up Facility (IABF). Dit deel wordt
verantwoord in hoofdstuk IXB. De staatsschuld is aanzienlijk groter dan in
de begroting geraamd en komt uit op € 302 mld. ultimo 2009. De reden
voor de hogere schuld is dat de begroting 2009 is opgesteld in de zomer
van 2008. Er is dus geen rekening gehouden met de maatregelen die
genomen zijn in het kader van de kredietcrisis.
Schuldverhouding Fortis Bank Nederland
Een van de maatregelen die getroffen zijn in het kader van de kredietcrisis
is de overname van diverse onderdelen van het Fortis consortium. Bij de
overname zijn ook leningen overgenomen. Hierdoor is een schuldverhouding met Fortis Bank Nederland ontstaan. Deze vordering van de Nederlandse Staat bedraagt per ultimo 2009 € 7,8 mld.
Interne schuldverhouding
Vanwege deelname aan het schatkistbankieren van publieke instellingen
is er sprake van een schuldverhouding tussen de Staat en de deelnemende instellingen. Deze interne schuldverhouding is negatief per ultimo
2009. Dit houdt in dat de Staat per saldo een vordering heeft op de deelnemers. Deze schuldverhouding wordt met name veroorzaakt door de
ontwikkeling bij de sociale fondsen. De rekening-courant saldi van de
sociale fondsen zijn aanzienlijk gedaald en eind 2009 negatief geworden.
Tabel 1: Kerncijfers ontwerpbegroting en realisaties 2009 (in mld. euro’s)

EMU-schuld
Staatsschuld conform EMU-definitie
Staatsschuld excl IABF
Schuldverhouding met Fortis Bank
Nederland
Interne schuldverhouding1
Rentekosten staatsschuld (artikel 1 IXA)
Rentekosten schuldverhouding Fortis
Bank Nederland (artikel 1 IXA)
Rentekosten interne schuldverhoudingen (artikel 2 IXA)1
Rentekosten AOW-spaarfonds (artikel 2
IXA)
Totaal
1

Realisatie
2009

Vastgestelde
begroting
2009

Verschil

347
302
286

246
203
203

101
99
83

– 7,8
– 9,2

0
2,8

– 7,8
– 12,0

9,7

9,8

– 0,1

– 0,7

0

– 0,7

– 0,3

0,2

– 0,5

1,6

1,6

0

10,3

11,6

– 1,3

Exclusief AOW-spaarfonds.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 IXA, nr. 1

8

Beleidsverslag

Rentekosten
Ondanks de hogere schuld zijn de rentekosten (rentelasten minus rentebaten) gedaald. De belangrijkste reden hiervoor is dat bij het opstellen van
de begroting is geraamd met een rekenrente die aanzienlijk hoger is dan
de rente waartegen in 2009 de financieringsbehoefte is gefinancierd. Ook
speelt mee dat de rentebaten hoger zijn dan geraamd bij de begroting. Dit
wordt veroorzaakt door de overname van delen van het Fortis consortium.
Dit ging gepaard met overname van leningen, waardoor er vorderingen
van de Staat op Fortis Bank Nederland zijn. Vanwege de vorderingen
betaalt Fortis Bank Nederland rente aan de Staat.
Opbouw en dekking financieringsbehoefte
In 2009 was financiering nodig van € 130,9 mld; € 34,8 mld vanwege
aflossingen van langlopende leningen (DSL’s) en € 96,1 mld vanwege
uitstaande leningen op de geldmarkt per ultimo 2008. Dit is gedekt door
uitgifte van lange leningen (werkelijke opbrengst € 49,0 mld, nominaal
€ 48,1 mld), herfinanciering op de geldmarkt (€ 70,9 mld) en een kasoverschot van € 9,7 mld.
Tabel 2. Opbouw en dekking van de financieringsbehoefte van het Rijk in
2009, inclusief de geldmarkt (in mld. euro’s) op kasbasis1
Realisatie
Opbouw:
Aflossingen kapitaalmarkt
Geldmarkt ultimo 2008

1

34,8
96,1

Totaal
Dekking door:
Kapitaalmarktuitgifte
Geldmarkt ultimo 2009
Overige (oa mutatie cash collateral)
Kasoverschot

130,9

Totaal

130,9

49,0
70,9
1,3
9,7

In tegenstelling tot de overige tabellen worden in deze tabel cijfers op kasbasis weergegeven.
De realisatiecijfers op transactiebasis en de ramingen in de ontwerpbegroting staan in tabel
3: Budgettaire gevolgen van beleid. Als gevolg van afronding kan de som der delen afwijken
van het totaal.

Het kasoverschot wordt veroorzaakt door de aflossingen van Fortis Bank
Nederland van € 36,5 mld. Exclusief deze aflossingen zou het Rijk een
kastekort realiseren van € 26,8 mld.
3.2 Financieringsbeleid en risicomanagement 2009
Beleidsprioriteit

Hoofddoelstelling

Prestaties in 2009

Hoofddoelstelling behaald?

Invoeren van de benchmark
voor de staatsschuld

Schuldfinanciering tegen zo
laag mogelijke rentekosten
onder acceptabel risico voor
de begroting.

Met ingang van 2008 wordt
gewerkt met een benchmark
voor de staatsschuld. De
benchmark is een 7-jaars
gecentreerde portefeuille.
Resultaten in de werkelijke
portefeuille (in termen van
kosten en risico) worden per
1 januari 2010 afgezet tegen
die van deze benchmark.

Ja

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 IXA, nr. 1

9

Beleidsverslag

3.3 Kasbeheer en beleidsprioriteiten 2009
Het beheer van publieke middelen dient efficiënt en veilig te gebeuren.
Een belangrijk instrument daartoe is geïntegreerd middelenbeheer, ook
wel schatkistbankieren genoemd. Schatkistbankieren houdt in dat deelnemers al hun publieke middelen aanhouden in de schatkist. Publiek geld
wordt dan gebundeld en verlaat de schatkist pas als het echt nodig is.
Deelnemers aan het schatkistbankieren zijn ministeries, baten-lastendiensten, begrotingsfondsen, sociale fondsen, een aantal rechtspersonen met
een wettelijke taak (RWT’s) en een aantal subsidieregelingen.
In 2009 is voor het eerst naast integrale deelname ook partieel schatkistbankieren als optie aangeboden. Partieel schatkistbankieren houdt in dat
deposito’s bij de schatkist kunnen worden aangehouden zonder de eis om
integraal met alle middelen deel te nemen (alle publieke middelen van de
deelnemer worden dan in de schatkist aangehouden).
Het succes van het schatkistbankieren wordt afgemeten aan het aantal
deelnemende RWT’s en het budgettaire effect voor de Staat en de deelnemers.
Het aantal integraal deelnemende RWT’s is in 2009 toegenomen met 23 en
komt per ultimo 2009 uit op 169. Drie publieke instellingen hebben alleen
deposito’s aangehouden bij de schatkist (partieel schatkistbankieren).
Zowel de Staat als de deelnemers hebben voordeel bij het schatkistbankieren. De Staat hoeft minder te lenen op de geld- en kapitaalmarkt en de
deelnemers profiteren van gunstige tarieven die de Staat hanteert. De
budgettaire baten van het schatkistbankieren voor het Rijk bedragen € 89
mln. Overigens reflecteren deze baten een vergoeding voor het renterisico
dat het Rijk met schatkistbankieren loopt. Deelnemers realiseren ook
financiële baten. Voor de RWT’s bedroeg het financiële voordeel in 2009
€ 32 mln1.
Naast een efficiënt en veilig beheer van de middelen streeft de Rijksoverheid naar een efficiënte en betrouwbare afwikkeling van haar betalingsverkeer. De basis hiervoor vormen contracten met het bankwezen. Als
prestatiemeting wordt jaarlijks gekeken naar de gemiddelde stukstarieven
(absoluut en in vergelijking met het markttarief). Het gemiddeld stukstarief
komt in 2009 uit op 3,0 eurocent. Dit is gelijk aan het gemiddelde van de
voorliggende jaren 2006, 2007 en 2008. Het stukstarief van 3,0 eurocent
komt neer op 37% van het vergelijkbare gemiddelde markttarief. Dit is iets
hoger dan in de jaren 2007 en 2008. De reden hiervoor is dat de referentie
tarieven op de markt zijn gedaald. Ook speelt mee dat het effect van het
nieuwe contract met RBS voor het betalingsverkeer van de departementen nog niet volledig zichtbaar is, omdat migratie naar het nieuwe
systeem geleidelijk heeft plaatsgevonden en het nieuwe contract is ingegaan per 1 mei 2009.
Beleidsprioriteit

Hoofddoelstelling

Prestaties in 2009

Hoofddoelstelling behaald?

Toename aantal deelnemers
geïntegreerd middelenbeheer
Betrouwbaar en efficiënt betalingsverkeer van de Rijksoverheid

180 deelnemers aan het eind
van het jaar
Stukstarief gelijk aan 35% van
het markttarief

In 2009 is het aantal deelnemers uitgekomen op 169
Gemiddeld stukstarief
bedraagt 37% van marktgemiddelde

Nee
Nee

1

Zie voor de berekeningsmethode hoofdstuk
4 van de Beleidsdoorlichting, Kamerstukken II
2009/10, 31 395, nr. 3.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 IXA, nr. 1

10

Beleidsartikelen

4. BELEIDSARTIKELEN
4.1 Financiering Staatsschuld
4.1.1 Algemene beleidsdoelstelling
Schuldfinanciering tegen zo laag mogelijke rentekosten onder acceptabel
risico voor de begroting.
Doelbereik en maatschappelijke effecten
Het risicobeleid is gebaseerd op een zo efficiënt mogelijke financiering
van de staatsschuld. Efficiënt wil zeggen tegen zo laag mogelijke kosten,
gegeven een aanvaardbaar risico voor de begroting. Voor het meten van
prestaties wordt per 2008 gebruik gemaakt van een benchmark. Gebruik
van de benchmark als stuurvariabele is eenduidig en transparant en prikkelt tot slimme inzet van financieringsinstrumenten. Uit modelanalyse
blijkt dat gecentreerde portefeuilles efficiënt zijn1. Voor de periode 2008–
2011 is een 7-jaars gecentreerde portefeuille als benchmark vastgesteld.
De benchmark schrijft precies voor hoe en tegen welk rendement in
theorie zou moeten worden gefinancierd. De rendementen waartegen in
theorie in enig jaar gefinancierd moet worden zijn gebaseerd op marktrendementen in dat jaar. Kosten voor de benchmark zijn daarom niet ex-ante
vast te stellen. In de praktijk wijkt de financiering af van wat de benchmark
voorschrijft. De invulling van de werkelijke financiering is een combinatie
van gecontinueerd uitgiftebeleid en het gebruik van renteswaps.
De prestatiemeting komt neer op het beoordelen van de mate waarin de
schuldmanager erin slaagt de benchmark te benaderen. Het gaat dan om
zowel de kosten als het risico van de benchmark. Over de prestatie van de
schuldmanager wordt ex-post gerapporteerd. Dit jaarverslag is de tweede
keer dat hierover wordt gerapporteerd.
Succesfactoren
Fluctuaties in het renteniveau bepalen mede de rentekosten en het risico
op mogelijke mee- of tegenvallers daarin. Door het financieringsbeleid en
het risicomanagement wordt geprobeerd dit risico en de omvang van de
rentekosten te beperken. Als gevolg van het algemene budgettaire beleid
en de conjunctuur kunnen via het begrotingssaldo veranderingen optreden in de financieringsbehoefte van de Staat. Net als in 2008 was in 2009
door de crisis sprake van een hoge financieringsbehoefte in vergelijking
met voorgaande jaren. In 2008 is initieel de extra financieringsbehoefte
voor het grootste deel opgevangen op de geldmarkt2. In 2009 is een deel
doorgeplaatst naar de kapitaalmarkt waardoor de gemiddelde looptijd van
de schuldfinanciering is toegenomen. Zo lag de uitgifte op de kapitaalmarkt met € 48 miljard (nominaal) hoger dan de aflossingen op staatsobligaties (€ 34,8 miljard). Ook is door de terugbetalingen door Fortis Bank
Nederland, ING, Aegon en SNS (zie begrotingshoofdstuk IXB) het beroep
op geldmarkt eind 2009 kleiner dan eind 2008. Desondanks blijft het
beroep op de geldmarkt ook in 2009 hoger dan voor de crisis.

1

Het evaluatierapport is te vinden op
www.dsta.nl.
2
Zie de Outlook 2009 van het Agentschap.

Risicokader, kredietcrisis en interventies op de financiële markten
Het huidige risicokader, de beoogde afruil tussen kosten en risico, is afgestemd op begrotingsbeleid dat gericht is op voorkomen van een overschrijding van de 3% BBP-grens voor EMU-tekorten en uitgaat van een
structureel overschot per 2011. De grens die is gesteld aan het tekort,
impliceert dat fluctuaties in de rentelasten niet dusdanig groot mogen zijn
dat een solide budgettaire positie in gevaar komt. Anderzijds helpt
inperken van de gemiddelde kosten van schuldfinanciering bij het reali-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 IXA, nr. 1

11

Beleidsartikelen

seren van een begrotingsoverschot. Een tweede uitgangspunt was dat het
risicokader ook in de meest onwaarschijnlijke (economische) situaties
effectief moet zijn. De huidige begrotingssituatie is extremer dan de meest
onwaarschijnlijke scenario’s die zijn doorgerekend. Dit roept de vraag op
of het risicokader, vormgegeven in een 7-jaars gecentreerde portefeuille,
nog aansluit bij de huidige situatie. Op dit moment worden de gevolgen
voor het risicokader in kaart gebracht.
4.1.2 Budgettaire gevolgen artikel 1 Financiering Staatsschuld
Tabel 3: Budgettaire gevolgen van beleid art.1 Financiering staatsschuld (x € 1 mln.)1
2005

2006

2007

2008

Realisatie
2009

Vastgestelde
begroting
2009

Verschil
2009

Uitgaven

41 689

37 245

36 319

31 471

44 980

42 292

2 688

Programma-uitgaven
Totaal rentelasten schuld
Rentelasten vaste schuld
Rentelasten vlottende schuld
Uitgaven voortijdige beëindiging

41 670
9 662
9 013
504
145

37 234
9 312
8 444
762
106

36 307
9 341
8 093
1 246
2

31 458
10 079
8 338
1 740
0

44 959
10 114
8 842
1 271
1

42 271
10 026
8 306
1 720
0

2 688
88
536
– 449
1

Aflossing vaste schuld
Mutatie vlottende schuld

26 862
5 146

27 922
0

26 966
0

21 379
0

34 845
0

32 245
0

2 600
0

19
4
15

11
4
7

12
4
8

13
4
9

21
6
15

21
4
18

0
2
-3

Ontvangsten

32 337

25 126

27 277

62 200

60 532

29 001

31 531

Programma-ontvangsten
Totaal rentebaten schuld
Rentebaten vaste schuld
Rentebaten vlottende schuld
Ontvangsten voortijdige beëindiging

32 337
197
88
102
7

25 126
237
136
96
5

27 277
247
109
138
0

62 200
806
106
701
0

60 532
1 109
0
1 109
0

29 001
203
154
49
0

31 531
906
-154
1 060
0

Uitgifte vaste schuld
Mutatie vlottende schuld

32 111
0

23 220
1 669

21 569
5 461

29 092
32 302

48 097
11 325

28 798
0

19 299
11 325

29

0

0

0

0

0

0

Apparaatuitgaven
Personeel en materieel
Overige kosten schulduitgifte

Openingsbalans
1

Als gevolg van afronding in miljoenen kan de som der delen afwijken van het totaal.

4.1.3 Toelichting tabel budgettaire gevolgen van beleid
De realisaties wijken vooral aan de ontvangstenzijde aanzienlijk af van de
begroting. De reden hiervoor is dat de begroting is opgesteld voordat de
kredietcrisis ook voor Nederland merkbaar werd. Er is daarom in de
begroting 2009 geen rekening gehouden met de maatregelen die vanaf
het najaar 2008 zijn genomen.
Uitgifte vaste schuld en mutatie vlottende schuld
Bij deze resultaten spelen een aantal effecten. Van belang is dat de aflossingen door Fortis bank Nederland (FBN) wel leiden tot een kaseffect,
maar niet tot een mutatie van de schuld, omdat de leningen aan Fortis
Bank Nederland netto worden geboekt (tegenover de vordering op FBN
staat een schuld van de Staat). Bruto is de schuld daarom gedaald, maar
netto niet. Voor de verklaring van de netto mutatie moet gekeken worden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 IXA, nr. 1

12

Beleidsartikelen

naar het kassaldo exclusief de aflossingen van FBN. Dit kassaldo is negatief terwijl bij de begroting (voor de kredietcrisis dus ook exclusief FBN) is
uitgegaan van een positief kassaldo. Dit verklaart dat de netto schuld is
toegenomen. Ook is van belang dat meer afgelost moest worden op vaste
schuld omdat in het najaar van 2008 leningen zijn heropend die in 2009
afliepen. Hier is in de begroting geen rekening mee gehouden.
Rentelasten vaste schuld
De rentelasten vaste schuld bestaan uit de rentelasten vanwege uitgegeven lange leningen en rentelasten vanwege het afsluiten van euriborswaps (dit zijn overeenkomsten tussen twee partijen waarbij een euriborrente wordt geruild tegen een vaste rente). Beide zijn hoger dan
geraamd.
De rentelasten zijn hoger geworden door de hogere schuld. De gerealiseerde rente was weliswaar lager dan de rekenrente, maar dit effect weegt
niet op tegen het effect van de hogere schuld.
Er is in 2009 sprake van rentelasten vanwege de euriborswaps. In andere
jaren waren er juist baten op de euriborswaps. De reden voor deze verandering is gelegen in het hoge tekort van het Rijk ultimo 2008. Het tekort
wordt in eerste instantie opgevangen op de geldmarkt en later worden de
korte tarieven in het kader van de benchmark omgezet in lange tarieven.
In tijden van hoge tekorten wordt er via de euriborswaps per saldo lang
betaald en kort ontvangen. Hiermee wordt het renterisico teruggebracht
op het niveau van de benchmark. Omdat de lange rente hoger is dan de
korte rente betaalt de Staat per saldo voor de reductie van het renterisico.
Rentelasten vlottende schuld
De rentelasten zijn lager dan geraamd, omdat de gerealiseerde rente lager
was dan de rekenrente waarmee in de begroting geraamd is. Dit neerwaartse effect is groter dan de hogere rentelasten verbonden aan de
leningen die overgenomen zijn in het kader van de verwerving van delen
van het Fortis consortium. Met deze overname is bij de opstelling van de
begroting geen rekening gehouden.
Rentebaten vaste schuld
Er zijn geen rentebaten gerelateerd aan de vaste schuld. Geraamd waren
rentebaten vanwege de euriborswaps, maar bij de euriborswaps was in
2009 per saldo sprake van rentelasten (zie rentelasten vaste schuld).
Rentebaten vlottende schuld
De rentebaten vlottende schuld zijn fors hoger dan geraamd. Hiervoor zijn
twee oorzaken.
De eerste oorzaak is dat er rentebaten zijn vanwege vorderingen op Fortis
Bank Nederland, die niet in de begroting 2009 waren opgenomen.
De tweede oorzaak is dat er rentebaten waren bij de eoniaswaps. De Staat
financiert op de geldmarkt in principe tegen eonia-tarief. Daarom sluit de
Staat eoniaswaps af om de tarieven op schatkistpapier (tot en met 1 jaar)
te ruilen tegen het eonia-tarief. Omdat gedurende 2009 de eonia-tarieven
zijn gedaald was er sprake van rentebaten op de eoniaswaps.
Fortis Bank Nederland (FBN)
Zowel de schuldpositie als de rentelasten en rentebaten maken onderdeel
uit van hoofdstuk IXA van de Rijksbegroting. De financiering en leningen
van FBN zijn daarom onderdeel van de uitkomsten van tabel 3. In het
eerste halfjaar van 2009 zijn alle kortlopend leningen door FBN afgelost. In
het tweede halfjaar zijn twee langlopende (gedeeltelijk) afgelost.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 IXA, nr. 1

13

Beleidsartikelen

Vanwege aflossingen door Fortis Bank Nederland is de omvang van de
uitstaande leningen aan FORTIS gedaald van € 44,3 mld eind 2008 naar
€ 7,8 mld eind 2009.
4.1.4 Operationele doelstelling
Benaderen van de resultaten van de benchmark door zo efficiënt mogelijk
te voorzien in de financieringsbehoefte van de Staat.
Doelbereik
Om de staatsschuld zo goedkoop mogelijk te financiering bij een acceptabel niveau van risico voor de rijksbegroting is voor de periode 2008–
2011 een 7-jaars gecentreerde portefeuille als benchmark gedefinieerd.
Een benchmark prikkelt om zo scherp mogelijk te opereren zowel vanuit
de beleidsvorming als de executie. Dit behelst niet alleen het realiseren
van zo laag mogelijke kosten door juiste financieringskeuzen en scherpe
executie, maar ook het zo optimaal mogelijk afdekken van risico’s ten
opzichte van de benchmark. Het resultaat van schuldfinanciering en risicomanagement wordt inzichtelijk gemaakt door deze af te zetten tegen de
benchmark. Het gaat dan om zowel de kosten als het risico. Het resultaat
laat zien in welke mate de schuldmanager erin is geslaagd de benchmark
te benaderen.
Instrumenten/activiteiten
Voor het realiseren van de doelstelling kan het Agentschap een aantal
instrumenten inzetten:
+ uitgifte van leningen op de kapitaalmarkt (DSLs);
+ inkoop van leningen op de kapitaalmarkt;
+ (de strip-) en repofaciliteit
+ uitgifte van leningen op de geldmarkt (DTCs);
+ uitgifte van commercial paper (CP);
+ geldmarktdeposito’s en
+ renteswaps (euribor- en eoniaswaps)
Elk jaar wordt vastgesteld wat de optimale inzet van instrumenten is. Op
de kapitaalmarkt wordt uitgegeven in leningen met looptijden tot 30 jaar.
Geprobeerd wordt het kapitaalmarktberoep zo stabiel mogelijk te houden.
Om schommelingen in de financieringsbehoefte te kunnen opvangen
fungeert de geldmarkt als buffer. Daartoe moet de geldmarkt voldoende
groot zijn. Het betreft zowel regulering van het schatkistsaldo als opvangen van fluctuaties in kasstromen als gevolg van uitgifte en aflossing van
kapitaalmarktleningen. Ook met inkoop van kapitaalmarktleningen kunnen
onvoorziene fluctuaties in de financieringsbehoefte worden opgevangen.
Bij de schuldfinanciering spelen overwegingen ten aanzien van de markt –
die indirect bijdragen aan reputatie en lagere kosten – een belangrijke rol.
+ Vanuit liquiditeitsoverwegingen is het belangrijk om leningen in
voldoende omvang uit te geven.
+ Een strip- en destripfaciliteit en ook een repofaciliteit dragen bij aan
verhandelbaarheid en liquiditeit van staatsleningen.
+ Daarnaast is jaarlijkse uitgifte van een nieuwe eurolening in het
10-jaars segment wenselijk om een volledige rentecurve tot 10 jaar te
handhaven.
+ Een transparant en consistent uitgiftebeleid wordt door de markt op
prijs gesteld.
+ Voor de plaatsing van leningen op de markt en het onderhouden van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 IXA, nr. 1

14

Beleidsartikelen

de markt voor staatsleningen wordt nauw samengewerkt met banken
(primary dealers en single market specialists).
+ Door roadshows, presentaties, persberichten en publicaties (o.a. jaarbericht en kwartaalbericht) worden beleggers geïnformeerd (transparant en tijdig).
+ Actuele informatie wordt geplaatst op de website www.dsta.nl.
Mede door deze overwegingen zal in de praktijk de financiering afwijken
van wat de benchmark voorschrijft.
Benchmark: benadering en risicoprofiel
De benchmark is een 7-jaars gecentreerde portefeuille. In de benchmark
wordt de schuld als het ware gefinancierd door dagelijks een deel uit te
geven tegen het effectieve rendement van een 7-jaars lening. Het feitelijk
tekort op kasbasis (kassaldo), dat jaarlijks zorgt voor fluctuaties in de
schuldomvang, is onderdeel van de benchmark. In de benchmark wordt
het tekort in enig jaar gefinancierd tegen daggeldtarief (EONIA). In het
daaropvolgende jaar wordt dit tekort verwerkt in de benchmark.
De benchmark schrijft precies voor hoe en tegen welke rendement in
theorie zou moeten worden gefinancierd. In praktijk wordt de benchmark
benaderd door een combinatie van schulduitgifte en swaps. De keuze van
instrumenten is een afweging van kosten en risico. Elke keuze zal aanvankelijk resulteren in een afwijking ten opzichte van de benchmark met
gevolgen voor de kosten en/of het risico van schuldfinanciering. Uitgifte
van een 7-jaars lening is niet hetzelfde als uitgifte van een 10-jaars lening
en de rente swappen van 10 naar 7 jaar, aangezien swaprentes afwijken
van rentes op staatsleningen. Dit wordt nader toegelicht in de resultatenparagraaf.
Risicoprofiel
Het risicoprofiel is een weergave van het deel van de schuld waarover in
enig jaar de rente opnieuw moet worden vastgesteld. Figuur 1 geeft het
risicoprofiel van de benchmark aan het eind van 2008.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 IXA, nr. 1

15

Beleidsartikelen

Figuur 1: Risicoprofiel van de benchmark per ultimo 2008 (in % van de schuld)1

50%
45%
40%
35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%
-5%
-10%
-15%
-20%
-25%
2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020

Aflossing door FBN van (korte) BM-leningen uit 2008 aan FBN
Aflossing BM-geldmarktleningen uit 2008 t.b.v leningen aan FBN
Aflossing BM-geldmarktleningen uit 2008 (kassaldo 2008 excl. FBN)
Aflossing BM-kapitaalmarktleningen uitgegeven vóór 1-1-2009
1

De verticale as geeft het percentage van de schuld weer en de horizontale as het jaar.

In de benchmark wordt in elk jaar uit de periode 2009 tot en met 2015
éénzevende deel van de schuld per ultimo 2007 (ca. € 210 mld.) gefinancierd door gespreide, dagelijkse uitgifte tegen het effectieve rendement
van een 7-jaars lening. Dat is ieder jaar ongeveer 10% van de schuld per
eind 2008 (€ 210 mld. plus het feitelijk tekort op kasbasis in 2008 van ca.
€ 86 mld.). Dit kassaldo van € 86 mld. in 2008 is dat jaar in de benchmark
op de geldmarkt gefinancierd. Voor ca. € 44 mld bestond dit uit geldmarktberoep t.b.v. leningen aan FBN.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 IXA, nr. 1

16

Beleidsartikelen

Figuur 2: Risicoprofiel van de benchmark per ultimo 2009 (in % van de schuld)1

50%
45%
40%
35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%
-5%
-10%
-15%
-20%
-25%
2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020

Aflossing door FBN van (korte) BM-leningen uit 2009 aan FBN
Aflossing BM-geldmarktleningen uit 2009 t.b.v leningen aan FBN
Aflossing BM-geldmarktleningen uit 2009 (kassaldo 2009 excl. FBN)
Aflossing BM-kapitaalmarktleningen uitgegeven in 2009
(financiering kassaldo 2008)
Aflossing BM-kapitaalmarktleningen uitgegeven in 2009
(herfinanciering aflossing 2009)
Aflossing BM-kapitaalmarktleningen uitgegeven vóór 1-1-2009
1

De verticale as geeft het percentage van de schuld weer en de horizontale as het jaar.

Figuur 2 geeft het risicoprofiel van de benchmark aan het eind van 2009.
Door verdeling in 2009 van het kassaldo (exclusief «FBN») ultimo 2008 is
over de periode 2010 tot en met 2016 in de benchmark opnieuw sprake
van een 7-jaars gecentreerde portefeuille, maar nu met betrekking tot de
schuld per ultimo 2008 (ca. € 252 mld. excl. «FBN»)1. Over de periode
2010 tot en met 2016 wordt nu jaarlijks in de benchmark ongeveer € 36
mld. gefinancierd door gespreide, dagelijkse uitgifte tegen het effectieve
rendement van een 7-jaars lening. Dat komt overeen met ca. 12% van de
schuld per ultimo 2009 (ca. € 287 mld.). De afname van de schuld in 2009
ten opzichte van 2008 wordt veroorzaakt doordat in 2009 de aflossing van
leningen aan FBN (voor ca. € 37 mld.) het feitelijk tekort op kasbasis excl.
«FBN» (ca. € 28 mld.) ruim overtrof. Dit kassaldo van € 28 mld. per eind
2009 zal in de benchmark in 2010 verdeeld worden over de periode 2011
tot en met 2017.

1

Het geldmarktberoep t.b.v. leningen aan
FBN wordt niet omgezet in kapitaalmarktleningen omdat hierbij voor een ALM-benadering
(«asset-liability management») is gekozen:
tegenover het geldmarktberoep staan vordering op FBN van dezelfde omvang en looptijd.

Benadering van de benchmark
Het Agentschap neemt niet actief posities in ten opzichte van de benchmark. De benchmark wordt zoveel mogelijk benaderd. Het risicoprofiel
van de schuldportefeuille komt daardoor ultimo 2008 nagenoeg overeen
met dat van de benchmark (zie figuur 1 en 3). Wel zijn er wat grotere
verschillen tussen benchmark en werkelijke portefeuille bij de lange
leningen in de segmenten 2023, 2028 en 2037 (niet opgenomen in figuur
3). In het verleden zijn daarbij namelijk receiverswaps afgesloten in omliggende, meer liquide segmenten, terwijl in de benchmark wordt uitgegaan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 IXA, nr. 1

17

Beleidsartikelen

van receiverswaps in precies dezelfde segmenten als de corresponderende leningen.
Figuur 3: Risicoprofiel van de staatsschuld per ultimo 2008 (in % van de
schuld)1

50%
45%
40%
35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%
-5%
-10%
-15%
-20%
-25%
2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020

Aflossing door FBN van (korte) leningen uit 2008 aan FBN
Aflossing geldmarktleningen uit 2008 t.b.v leningen aan FBN
Aflossing geldmarktleningen uit 2008 (excl. t.b.v leningen aan FBN)
Risicoprofiel floating legs swaps afgesloten vóór 1-1-2009
Risicoprofiel fixed legs swaps afgesloten vóór 1-1-2009
Aflossing kapitaalmarktleningen uitgegeven vóór 1-1-2009

1

De verticale as geeft het percentage van de schuld weer en de horizontale as het jaar.

Per eind 2009 komt het risicoprofiel van de staatsschuldportefeuille (figuur
4) opnieuw nagenoeg overeen met dat van de benchmark (figuur 2).
Tegenover de uitgifte in 2009 van de in 2018 en 2019 aflossende DSL’s zijn
receiverswaps afgesloten, zodat het risicoprofiel in 2018 en 2019 weer
gelijk is aan nul.
Per eind 2008 was het risicoprofiel in 2016 gelijk aan nul. In 2009 heeft de
heruitgifte van de 2016-lening ca. € 2 mld. opgebracht. Daardoor steeg
ook het risicoprofiel in 2016 naar € 2 mld. In aanvulling hierop is met
behulp van payerswaps het risicoprofiel in 2016 ongeveer op gelijke
hoogte gebracht als het risicoprofiel van ca. € 36 mld. van de benchmark.
Voor de jaren 2011 tot en met 2015 is het risicoprofiel per ultimo 2008 plus
de mutaties daarop als gevolg van DSL-uitgiftes in 2009 in overeenstemming gebracht met het risicoprofiel van de benchmark (€ 36 mld. per jaar)
door middel van receivers en payerswaps.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 IXA, nr. 1

18

Beleidsartikelen

Figuur 4: Risicoprofiel van de staatsschuld per ultimo 2009 (in % van de schuld)
1

50%
45%
40%
35%
30%
25%
20%
15%
10%
5%
0%
-5%
-10%
-15%
-20%
-25%
2009 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020

Aflossing door FBN van (korte) leningen uit 2009 aan FBN
Aflossing geldmarktleningen uit 2009 t.b.v leningen aan FBN
Aflossing geldmarktleningen uit 2009 (excl. t.b.v leningen aan FBN)
Risicoprofiel floating legs swaps afgesloten in 2009
Risicoprofiel floating legs swaps afgesloten vóór 1-1-2009
Risicoprofiel fixed legs swaps afgesloten in 2009
Aflossing kapitaalmarktleningen uitgegeven in 2009
Risicoprofiel fixed legs swaps afgesloten vóór 1-1-2009
Aflossing kapitaalmarktleningen uitgegeven vóór 1-1-2009
1

De verticale as geeft het percentage van de schuld weer en de horizontale as het jaar.

Ten slotte staat tegenover het bedrag in 2010 van ca. € 104 mld. (exclusief
«FBN»), waarover de te betalen rente opnieuw moet worden vastgesteld
(bestaande uit € 23 mld. aflossing DSL’s, € 68 mld. aflossing geldmarktleningen en € 13 mld. uit hoofde van de fixed legs van euriborswaps) een
bedrag van ca. € 42 mrd., waarover de te ontvangen rente opnieuw moet
worden vastgesteld (uit hoofde van de floating legs van euriborswaps).
Daarmee komt per ultimo 2009 het risicoprofiel van de staatsschuld in
2010 uit op ca. € 62 mld. (ongeveer 22% van de schuld). Dat is vrijwel
gelijk aan het risicoprofiel per ultimo 2009 van de benchmark in 2010.
Risicoparagraaf
Renterisico
Met renteswaps kan het renterisico van de uitgifte op kapitaal- en geldmarkt worden bijgestuurd tot dat van de beoogde 7-jaars gecentreerde
portefeuille. Bij uitgiftes op de kapitaalmarkt worden daarvoor euriborswaps gebruikt en bij geldmarkttransacties eoniaswaps. In 2009 zijn
€ 62 mld. euribor payerswaps en € 38 mld. euribor receiverswaps afgesloten. Payerswaps zijn swaps waarbij de Staat een vaste rente betaalt en
een variabele rente ontvangt. Bij receiverswaps betaalt de Staat een variabele en ontvangt een vaste rente. Door het nieuwe risicokader zijn de
volumes in de euriborswapportefeuille toegenomen (tot ca. € 324 mld.
eind 2009). In de eoniaswapportefeuille was altijd al sprake van relatief

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 IXA, nr. 1

19

Beleidsartikelen

hoge volumes door de kortere looptijden (tot maximaal één jaar). Ter
illustratie: in 2009 zijn er voor € 323 mld. eoniaswaps afgesloten. Het
grootste deel daarvan (ca. 3⁄4 deel) is binnen het jaar afgelopen.
Valutarisico
Het Agentschap geeft sinds 2007 Commercial Paper uit in euro en
vreemde valuta met in principe looptijden tot maximaal drie maanden,
maar langer is ook mogelijk. Door uitgifte in vreemde valuta wordt een
grotere markt en goedkopere funding bereikt. Hierdoor zou de Staat
echter wel valutarisico lopen. Om dit risico op te heffen worden valutaswaps afgesloten (£ 3,5 mld., $ 85,4 mld. en CHF 0,03 mld. in 2009). De
gemiddelde looptijd van de valutaswaps varieert van enkele dagen tot een
half jaar.
Renteswaps en valutaswaps vormen een integraal onderdeel van het
risicobeleid. De swaps worden ingezet om het rente- en valutarisico te
beheersen. Door het gebruik van swaps loopt de Staat echter wel
kredietrisico.
Kredietrisico
Het Agentschap sluit swaps af onder een standaard contract (ISDA Master
Agreement). Het Agentschap sluit in principe alleen de meest voorkomende (plain vanilla) renteswaps en valutaswaps af en gebruikt geen
complexere derivaten. Een credit support annex bij het ISDA contract
helpt het kredietrisico op tegenpartijen limiteren. In deze annex is voorzien dat de tegenpartijen onderpand (cash of overheidspapier) moeten
storten wanneer een verplichting aan de Staat ontstaat. De annex vereist
niet dat de Staat onderpand stort bij tegenpartijen. Onderpand wordt in
een aantal gevallen bijgestort op basis van wekelijkse waardering van de
swaps. Het is de bedoeling om het kredietrisico op swaps nog verder te
beperken door dagelijkse waardering, maar dit is nog niet voor alle tegenpartijen geïmplementeerd.
In principe worden swaps alleen afgesloten met Primary Dealers (PD) of
Single Market Specialist (SMS) die zeer kredietwaardig zijn (tenminste
twee van de drie ratings minimaal AA- van S&P/Fitch of Aa3 van
Moody’s). Voor (nieuwe) partijen met lagere rating (A of A+) wordt upfront
onderpand vereist voordat swaps kunnen worden afgesloten. Als één van
de ratings wordt verlaagd naar A (S&P/Fitch) of A2 (Moody’s) dan heeft
het Agentschap de mogelijkheid tot onmiddellijke afwikkeling (unwinden)
van de swaps. Het limietsysteem helpt om kredietrisico op tegenpartijen
te beperken en heeft de continue aandacht van het Agentschap.
Benchmark en prestatiemeting
De prestatiemeting in termen van kosten is gebaseerd op «total cost» (zie
box 1). Het resultaat op basis van «total cost» omvat meer dan alleen de
(gerealiseerde) rentelasten zoals verantwoord in tabel 3 budgettaire
gevolgen van beleid. Ook (ongerealiseerde) waardeveranderingen van de
schuldportefeuille zijn onderdeel van het resultaat. Marktwaardeveranderingen spelen dus een rol in het resultaat ten opzichte van de benchmark.
Dit is noodzakelijk om resultaten in de feitelijke portefeuille te kunnen
vergelijken met resultaten van de benchmark. Een vergelijking van uitsluitend de gerealiseerde rentelasten en -baten op transactiebasis is daarvoor
ontoereikend. In de werkelijke portefeuille en benchmark zullen de
momenten waarop schuld wordt afgelost en herfinanciering plaatsvindt
verschillend zijn en om daarmee rekening te houden is een «total cost»

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 IXA, nr. 1

20

Beleidsartikelen

benadering nodig. Door het contant maken van alle aangegane verplichtingen worden effecten van de gekozen uitgiftestrategie toegerekend aan
het resultaat. Zo wordt ex-post transparant of met de gekozen uitgiftestrategie de benchmark goed is benaderd.
Zowel voor de feitelijke portefeuille als voor de benchmark wordt het
resultaat berekend. De prestatiemeting komt neer op vergelijken van het
resultaat op de feitelijke schuldportefeuille met het resultaat van de
benchmark. Het verschil tussen beide heet het resultaat ten opzichte van
de benchmark.
Box 1: Total Cost
«Total cost» is een methode voor het berekenen van de kosten op een schuldportefeuille
voor een specifieke rapportageperiode (in dit geval een jaar). De methode is afgeleid van
«total return»1. In de «total cost» methode wordt de waarde van de schuldportefeuille aan
het begin van de rapportageperiode vergeleken met de waarde aan het eind van de
periode. Zo wordt een resultaat verkregen. Hierbij worden ook tussentijdse rentebetalingen en kosten voor schulduitgifte verwerkt. De methode is gevoelig voor schuldmutaties gedurende de rapportageperiode. In de «total cost» methode wordt het resultaat
daarom gecorrigeerd door rekening te houden met het feitelijk kassaldo.

Resultatenparagraaf
Het resultaat over 2009 van de staatsschuldportefeuille ten opzichte van
de benchmark is negatief (€ – 180 mln.). Dit resultaat is opgesplitst naar
een resultaat op de kapitaalmarkt en een resultaat op de geldmarkt (tabel
4).
Tabel 4: Resultaat ten opzichte van de benchmark in 2009 (in € mln)
resultaat kapitaalmarkt
resultaat geldmarkt

– 700
520

totaal

– 180

Resultaat op de kapitaalmarkt
De € – 700 mln. achterblijvende prestatie van de feitelijke portefeuille op
de benchmarkportefeuille kan worden uitgesplitst naar uitgifte van DSLs
en afgesloten renteswaps (tabel 4a).
Tabel 4a: Resultaat kapitaalmarkt 2009 (in € mln)
2009

1

Een methode voor het berekenen van het
rendement op een portefeuille beleggingen
over een bepaalde periode. De waarde aan het
begin van de periode wordt vergeleken met de
waarde aan het eind van de periode. In de
meest simpele situatie waarbij gedurende de
periode geen onttrekkingen of toevoegingen
in de portefeuille plaatsvinden, is de waardemutatie gedeeld door de waarde aan het
begin van de periode VAN het rendement.

resultaat DSL’s t.o.v. benchmarkleningen
resultaat euriborswaps

– 349
– 351

resultaat kapitaalmarkt

– 700

De uitgifte van DSLs heeft een resultaat opgeleverd dat € 349 mln.
slechter is dan de benchmarkuitgifte. Dit kan deels verklaard worden
doordat de rente in de (lange) segmenten, waarin de staat leningen heeft
uitgegeven, wat ongunstiger is geweest dan de 7-jaars rente. Het resultaat
van de euriborswaps in 2009 is per saldo uitgekomen op € –351 mln.
Receiverswaps – die worden afgesloten rondom het moment van uitgifte

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 IXA, nr. 1

21

Beleidsartikelen

van DSL’s – hebben positief bijgedragen aan het resultaat (ontvangen
vaste rente hoger dan betaalde variabele rente). Voorts dragen receiverswaps positief bij omdat marktrentes gedurende de looptijd van de
swaps gedaald zijn (zie ook box 2). Het negatieve resultaat op de
payerswaps – die door het Agentschap dagelijks worden afgesloten in het
7-jaars segment – kan met name worden verklaard door de geleidelijke
daling van de 7-jaars rente gedurende de verslagperiode, waardoor de
marktwaarde van de portefeuille met payerswaps is gedaald. Doordat in
2009 de swaprente bij de langere looptijden onder de staatsrente lag
sloeg bovendien het «gangbare» voordeel van de combinatie van DSL’s
en receiverswaps in 2009 om in een nadeel.
Box 2: Opbouw resultaat
Bij een daling van het renteniveau worden leningen duurder en meer waard voor de
investeerder en minder waard voor de Staat. Receiverswaps worden meer waard voor de
Staat en payerswaps worden minder waard als het renteniveau daalt. De uitgiftes in de
benchmark worden ook minder waard bij een rentedaling, omdat immers later tegen een
lagere rente uitgegeven had kunnen worden. Van belang voor het resultaat ten opzichte
van de benchmark zijn de spreads. De swapspread is het verschil tussen de swaprente en
het effectieve rendement op een staatslening met een vergelijkbare resterende looptijd.
Bij uitgifte wordt deze spread vastgezet. Daarnaast is spreiding van belang. De uitgiftefrequentie in de benchmark is groter dan in de feitelijke schuldportefeuille.

Resultaat op de geldmarkt
In de benchmark wordt het kassaldo gefinancierd tegen daggeldtarief
(EONIA) door dagelijks doorrollen. In werkelijkheid wordt gefinancierd
door een combinatie van geldmarktinstrumenten en eoniaswaps. Op de
geldmarkt is een positief resultaat behaald ten opzichte van de benchmark
van € 520 mln. Dit is terug te voeren op de leningen aan FBN (tabel 4b).
Tabel 4b: Resultaat geldmarkt 2009 (in € mln)
Resultaat FRN’s en leningen aan FBN
– resultaat uitgegeven FRN
– resultaat leningen aan FBN*
resultaat geldmarkt (overig)
resultaat geldmarkt
*

553
– 124
677
– 33
520

korte en lange leningen

Resultaat uitgegeven FRN ten opzichte van de benchmark
Een deel van de lange leningen van FBN is overgenomen door de Staat
door onderhandse plaatsing van Floating Rate Notes (FRN) bij Fortis bank
SA/NV. Deze FRN’s zijn een dure vorm van financiering voor de Staat. De
tarieven op deze onderhands geplaatste FRN’s zijn gebaseerd op die van
de genoveerde leningen (3-maands Euribor plus opslag). Deze tarieven
liggen doorgaans hoger dan die waartegen het Agentschap kan lenen. In
de benchmark wordt bovendien voordeliger gefinancierd tegen daggeld
(dat dagelijks doorrolt). Per saldo resulteert een resultaat ten opzichte van
de benchmark van € –124 mln.
Resultaten leningen aan FBN ten opzichte van de benchmark
Op de leningen aan FBN is een positief resultaat geboekt van € 677 mln.
Dit resultaat in tabel 4b kan worden uitgesplitst naar korte en lange
leningen. Op de korte leningen aan FBN is sprake van een positief resultaat van € 418 mln. Per ultimo 2009 waren al deze leningen afgelost. De

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 IXA, nr. 1

22

Beleidsartikelen

tarieven bij deze liquiditeitsvoorziening aan FBN waren gebaseerd op
Euribor plus opslag. De lange leningen aan FBN zijn tegen nominale
waarde overgenomen van Fortis Bank SA/NV1. De leningen worden
gewaardeerd als bankleningen (tegen swap plus een opslag)2. Het resultaat over deze leningen in 2009 bedroeg € 475 mln. Korte en lange
leningen aan FBN tezamen leverden in 2009 dus een positief resultaat van
€ 893 mln. In de benchmark worden uitgezette gelden (wat leningen feitelijk zijn) geparkeerd op de geldmarkt tegen daggeldtarief. Uitzettingen
rollen dagelijks door. Het resultaat van de benchmark met betrekking tot
de korte en lange uitzettingen bij (leningen aan) FBN is € 216 mln. Per
saldo resulteert voor het totaal aan leningen aan FBN een positief resultaat ten opzichte van de benchmark van € 677 mln.
Overige resultaten geldmarkt
Het resultaat op de geldmarkt in 2009 exclusief de treasury activiteiten
voor FBN bedroeg € – 619 mln. In de benchmark was het resultaat op de
geldmarkt, exclusief het equivalent aan treasury activiteiten voor FBN,
gelijk aan namelijk € – 586 mln. Daarmee was ten opzichte van de benchmark het resultaat op de geldmarkt dus licht negatief (€ – 33 mln).
4.2 Kasbeheer
4.2.1 Algemene beleidsdoelstelling
Optimaal kasbeheer van het Rijk en van de instellingen die aan de schatkist zijn gelieerd.
Maatschappelijke effecten
Deelname aan het geïntegreerd middelenbeheer, ook wel schatkistbankieren genoemd, stelt deelnemers in staat hun middelen risicoloos aan te
houden in de schatkist. Door het schatkistbankieren worden de middelen
van het rijk en de aan het rijk gelieerde instellingen gebundeld. Dit levert
besparingen op voor de hele overheid.
Verder wordt het betalingsverkeer centraal aanbesteed. Banken worden
geprikkeld om diensten tegen zo gunstig mogelijke prijs/kwaliteitverhouding aan te bieden. Dit bevordert de betrouwbaarheid en efficiëntie van
het betalingsverkeer.
Succesfactoren
Het behalen van bovenstaande doelstelling hangt af van de volgende
factoren:
– De wens van mogelijke vrijwillige deelnemers om middelen met minimaal risico bij de schatkist onder te brengen tegen de geldende schatkisttarieven.
– De bekendheid met schatkistbankieren bij mogelijke vrijwillige deelnemers .
– De resultaten van de centrale aanbesteding van het betalingsverkeer
van de rijksoverheid.
1

De lange leningen zijn verwerkt onder de
vlottende schuld (geldmarkt) omdat een groot
deel van deze leningen gebaseerd is op variabele rente en de rest met swaps in 2009 variabel gemaakt is.
2
Meer informatie hierover kan worden
gevonden in het Jaarverslag Nationale Schuld
over 2008.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 IXA, nr. 1

23

Beleidsartikelen

4.2.2 Budgettaire gevolgen artikel 2 Kasbeheer
Tabel 5: Budgettaire gevolgen van beleid artikel 2. Kasbeheer (x € 1 mln. )1
Algemene beleidsdoelstelling: Optimaal kasbeheer van het Rijk en van
de instellingen die aan de schatkist
zijn gelieerd.

2005

2006

2007

2008

Realisatie
2009

Vastgestelde
begroting
2009

Verschil
2009

Uitgaven
Programma-uitgaven

2 839
2 838

3 625
3 623

4 028
4 026

6 968
6 966

17 996
17 996

4 807
4 805

13 189
13 190

Rentelasten
Verstrekte leningen
Mutaties in rekening-courant en
deposito’s2
Uitgaven bij voortijdige beëindiging

1 836
1 001

2 134
1 379

2 485
1 210

2 048
1 903

1 821
7 616

2 309
1 240

– 488
6 376

0
1

110
0

330
0

3 015
0

8 558
0

1 256
0

7 302
0

1

2

2

2

1

2

–1

2 961
2 961
485
472

1 046
1 046
464
579

1 198
1 198
462
736

1 143
1 143
506
634

6 981
6 981
525
6 455

1 357
1 357
505
852

5 624
5 624
20
5 604

1 997

0

0

0

0

0

0

7

3

0

3

1

0

1

Apparaatuitgaven
Ontvangsten
Programma-ontvangsten
Rentebaten
Ontvangen aflossingen
Mutaties in rekening-courant en
deposito’s2
Ontvangsten bij voortijdige beëindiging
1
2

Als gevolg van afronding in miljoenen kan de som der delen afwijken van het totaal
De posten uitgaven mutaties in rekening-courant en deposito’s en ontvangsten mutaties in rekening-courant en deposito’s zijn gesaldeerd weergegeven.

4.2.3 Toelichting tabel budgettaire gevolgen van beleid
Rentelasten
De rentelasten zijn lager dan begroot. De twee belangrijkste oorzaken
hiervoor zijn de lagere korte rentetarieven en de veel grotere mutatie van
de rekening-courant- en depositostanden.
Verstrekte leningen en ontvangen aflossingen
De verstrekte leningen zijn aanzienlijk groter dan geraamd in de begroting. De belangrijkste oorzaak hiervoor is dat bij de baten-lastendiensten
voor ruim € 5 mld. leningen zijn omgezet. Dit heeft bruto geleid tot aflossingen van bestaande leningen en tot het afsluiten van nieuwe leningen;
het netto-effect als gevolg van de omzetting is nul. De omzetting betreft
een ander aflosregime (lineair i.p.v. via annuïteiten) en een kortere looptijd.
Afgezien van de omzettingen komt de raming circa € 1 mld hoger uit.
Zowel aan RWT’s als aan baten-lastendiensten is meer geleend dan
geraamd.
Mutaties in rekening-courant en deposito’s
Deelnemers aan het schatkistbankieren houden via een rekening-courant
tegoed en/of deposito hun middelen aan in de schatkist. Een daling van
het rekening-courant saldo of van de aangehouden middelen in deposito
vormt een uitgave voor het Rijk, omdat minder middelen in de schatkist
worden aangehouden. Andersom geldt dat een stijging van het saldo
rekening-courant of van de aangehouden deposito’s als ontvangst telt; er
worden immers meer middelen in de schatkist aangehouden. Het gerealiseerde verloop van de aangehouden middelen wordt voor het leeuwen-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 IXA, nr. 1

24

Beleidsartikelen

deel verklaard door de ontwikkeling bij de sociale fondsen. De saldi zijn
veel meer gedaald dan geraamd bij de begroting.
4.2.4 Operationele doelstellingen
Operationele doelstelling 1
Het kasbeheer van de rijksoverheid en de aan haar gelieerde instellingen
doelmatig inrichten.
Maatschappelijk effect
Publieke middelen worden risicoloos en tegen lage rentekosten beheerd.
Instrumenten/activiteiten
+ De verplichting tot het in de schatkist aanhouden van de middelen van
departementen, baten-lastendiensten, sociale fondsen, begrotingsfondsen en rechtspersonen met een wettelijke taak;
+ Het via centrale financiering kunnen voorzien in de leenbehoefte van
instellingen die deelnemen aan het geïntegreerd middelenbeheer;
+ Het begeleiden en adviseren van de deelnemende instellingen;
+ Het benaderen van instellingen die op vrijwillige basis hun gelden
mogen aanhouden in de schatkist met de daarbij behorende faciliteiten.
Tabel 6: Prestatiegegevens met betrekking tot de deelname van rechtspersonen met wettelijke taak (RWT’s)1
Indicator

Aandeel deelnemende RWT’s
Voordeel Rijk (x € 1mln.):
– jaarlijks
– cumulatief
Voordeel RWT’s (x € 1mln.):
– jaarlijks
– cumulatief
1

Realisaties

Streefwaarde

Realisatie

2007

2008

2009

2009

122

146

180

169

– 14
176

– 59
117

1
118

89
206

57
300

63
363

60
420

32
395

De tabel wijkt op enkele onderdelen af van het jaarverslag 2008. In het jaarverslag over 2008
staat een aantal van 147 deelnemers vermeld. Een deelnemer die in 2009 begon met schatkistbankieren is ten onrechte meegeteld. Daarnaast zijn de hier vermelden baten voor de
Staat voor 2007 en 2008 niet gelijk aan de cijfers in het jaarverslag over 2008. De berekeningswijze is enigszins aangepast. Zie hiervoor de beleidsdoorlichting hoofdstuk 4, waar het
jaargangenmodel is geanalyseerd.

Aantal deelnemers
Het aantal deelnemende RWT’s is uitgekomen op 169. Dit is lager dan de
streefwaarde uit de begroting. Van belang hierbij is dat bij de vaststelling
van die streefwaarde uitgegaan is van een aantal van 155 per ultimo 2008.
Dit aantal is niet gehaald. Per ultimo 2008 waren er 146 deelnemers. De
toename van het aantal deelnemers in 2009 komt dus uit op 23 (van 146
naar 169 deelnemers). Dit is nagenoeg gelijk aan de doelstelling van een
toename van 25 per jaar. Het aantal nieuwe deelnemers bedraagt 24; één
instelling is gestopt. De nieuwe instroom bestaat uit 15 onderwijsinstellingen, 3 jeugdinrichtingen, 5 stichtingen en een overige rechtspersoon met wettelijke taak.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 IXA, nr. 1

25

Beleidsartikelen

Naast de integrale deelname zijn er drie publieke instellingen geweest die
deposito’s hebben geplaatst (partiële deelname), 27 gemeenten hebben
hun subsidiegelden voor het project Spoorse Doorsnijdingen aangehouden in de schatkist en één gemeente en één stichting hebben de
subsidiegelden uit het Waddenfonds ondergebracht bij de Staat.
Baten Staat
De baten voor de Staat bedragen in 2009 € 89 mln. De hogere baten dan
geraamd worden veroorzaakt door de lagere rentekosten voor de Staat.
De reden hiervoor is de lagere rentetarieven op de aangehouden middelen in rekening-courant en deposito ten opzichte van de rekenrente (de
rente gehanteerd bij de ramingen)1.
Baten rechtspersonen wettelijke taak
Jaarlijks wordt ook een inschatting gegeven van de baten voor de rechtspersonen met wettelijke taak (RWT’s). Het gaat hier om een globale
indruk. Het financiële voordeel voor deelnemers is namelijk lastig te
bepalen. Een voordeel op tarieven op aangehouden middelen is afhankelijk van de situatie op de markt en van de individuele situatie van de deelnemer. Bij lenen is de situatie duidelijker. Deelnemers profiteren van
gunstige tarieven waartegen de Staat zelf kan lenen. Voor 2009 is het
financiële voordeel voor de deelnemers ingeschat op € 32 mln.
Operationele doelstelling 2
Het betalingsverkeer van het Rijk betrouwbaar en efficiënt afwikkelen.
Maatschappelijk effect
Optimale prijs-kwaliteitsverhouding van het betalingsverkeer van het Rijk.
Goed functionerend betalingsverkeer van en naar het Rijk draagt bij aan
de betrouwbaarheid van de overheid.
Instrumenten/activiteiten
Regelmatig de lopende contracten betalingsverkeer opnieuw aanbesteden.
Er worden twee prestatie-indicatoren gepresenteerd die een indicatie
geven over de doelmatigheid waarmee het betalingsverkeer van de rijksoverheid wordt afgewikkeld:
1. Gemiddeld stukstarief van de binnenlandse betalingen van de rijksoverheid;
2. Gemiddeld stukstarief van de binnenlandse betalingen van de rijksoverheid in relatie tot het gemiddeld markttarief voor zakelijke klanten
zoals gepubliceerd op internet.

1

De berekeningsmethode wordt uitgebreid
toegelicht in de beleidsdoorlichting.

Het betalingsverkeer van de departementen (met uitzondering van de
Belastingdienst en het buitenlandse betalingsverkeer van Buitenlandse
Zaken) is in 2008 aanbesteed en gegund aan Royal Bank of Scotland
(RBS). Migratie van de betalingssystemen is begonnen per 1 mei 2009. Op
enkele onderdelen na zijn alle systemen inmiddels gemigreerd.
De realisatie van het gemiddeld stukstarief bedroeg in 2009 3,0 eurocent.
Dit blijkt neer te komen op 37% van het vergelijkbare markttarief. Het
gemiddeld stukstarief is gelijk aan dat van de laatste jaren. Het relatieve
tarief is iets hoger dan de laatste jaren, omdat de referentietarieven in de
markt zijn gedaald. Daarnaast is van belang dat in 2009 pas op 1 mei het
contract met RBS inging en dat de migratie naar RBS iets langer heeft

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 IXA, nr. 1

26

Beleidsartikelen

geduurd dan verwacht. Het jaar 2010 is het eerste jaar waarin het betalingsverkeer van de departement volledig door RBS wordt verzorgd.
Tabel 7: Prestatiegegevens
Indicator

Gemiddeld stukstarief:
– absoluut (in eurocenten)
– als % van het markttarief

2007

2008

Streefwaarde
2009

Realisatie
2009

3,0
36

3,0
36

2,9
35

3,0
37

4.2.5 Overzicht afgeronde onderzoeken

1
2
3

4

Onderzoek
Onderwerp

AD of OD1

A. Start
B. Afgerond

Vindplaats

Beleidsdoorlichting

Geïntegreerd middelen beheer2

AD

www.minfin.nl

Overig evaluatieonderzoek

Aanbesteding betalingsverkeer departementen3
Klanttevredenheidsonderzoek4

OD 2

Tussentijdse evaluatie buitenlands betalingsverkeer Buitenlandse Zaken
(perceel C)
Evaluatie buitenlands betalingsverkeer
Buitenlandse Zaken (perceel C)
Aanbesteding betalingsverkeer Belastingdienst
Evaluatie betalingsverkeer departementen3

OD 2

A. 2008
B. 2009
A. 2007
B. 2008
A. 2008
B. 2009
A. 2009
B. 2009

OD 1

OD 2
OD 2
OD 2

www.minfin.nl

A. 2011
B. 2012
A. 2009
B. 2010
A. 2011
B. 2012

AD = Algemene Doelstelling; OD = Operationele Doelstelling
Beleidsdoorlichting, Kamerstukken II 2009/10, 31 395, nr. 3.
Bij deze bankcontracten is het betalingsverkeer van de Belastingdienst en het buitenlands betalingsverkeer van het ministerie van Buitenlandse
Zaken uitgesloten.
Beleidsdoorlichting, Kamerstukken II 2009/10, 31 395, nr. 3

De beleidsdoorlichting geïntegreerd middelenbeheer is 12 november 2009
aangeboden aan de Tweede Kamer. Het geplande klanttevredenheidsonderzoek is onderdeel van deze beleidsdoorlichting.
Er heeft een tussentijdse evaluatie van het buitenlandse betalingsverkeer
van het Ministerie van Buitenlandse Zaken plaatsgevonden. Op grond
hiervan is besloten dat het contract met FBN wordt verlengd tot 2012.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 IXA, nr. 1

27

Niet-beleidsartikel

5. NIET-BELEIDSARTIKEL
5.1 Budgettaire gevolgen niet-beleidsartikel
Tabel 8: budgettaire gevolgen nominaal en onvoorzien (x € 1000)
Nominaal en onvoorzien

Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

Verplichtingen

2005
0

2006
0

2007
0

2008
0

2009
0

2009
0

2009
0

Uitgaven
Prijsbijstelling
Loonbijstelling

0
0
0

0
0
0

0
0
0

0
0
0

0
0
0

0
0
0

0
0
0

5.2 Toelichting tabel budgettaire gevolgen van beleid
De loon- en prijsbijstelling is tussen de 1e en 2e suppletoire begroting
uitgedeeld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 IXA, nr. 1

28

Bedrijfsvoeringsparagraaf

6. BEDRIJFSVOERINGSPARAGRAAF
Inleiding
Er wordt op een gestructureerde wijze aandacht besteed aan de bedrijfsvoering. Op basis van periodieke informatie over de beleids- en bedrijfsvoeringsprocessen en de risico’s die daarbij naar voren komen, wordt
systematisch bewaakt of de doelstellingen op doelmatige en rechtmatige
wijze worden gerealiseerd. Waar nodig wordt bijgestuurd.
Rechtmatigheid
Op basis van de mij beschikbare informatie zijn er geen onrechtmatigheden en/of onzekerheden geconstateerd die de tolerantiegrens op artikelniveau cq. hoofdstukniveau overschrijden.
Totstandkoming van niet-financiële beleidsinformatie
Op basis van de mij beschikbare informatie zijn er geen belangrijke tekortkomingen geconstateerd in de totstandkoming van niet-financiële beleidsinformatie.
Conclusie
Met inachtneming van de hierboven genoemde zaak, is over het begrotingsjaar 2009 sprake geweest van beheerste bedrijfsprocessen. Deze
bedrijfsprocessen voorzien tevens in waarborgen voor een rechtmatige
begrotingsuitvoering.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 IXA, nr. 1

29

1

0
0

30 357 950
29 000 958
1 356 992

30 357 950

Ontvangsten

44 979 939
17 996 032

Verplichtingen

0
0

62 975 971
44 979 939
17 996 032

62 975 971

Uitgaven

0
0

67 512 745
60 531 556
6 981 189

67 512 745

0

2 687 485
13 188 975

Verplichtingen

0
0

15 876 460
2 687 485
13 188 975

15 876 460

Uitgaven

0
0

37 154 795
31 530 598
5 624 197

37 154 795

Ontvangsten

Verschil realisatie en oorspronkelijk
vastgestelde begroting

Realisatie1
Ontvangsten

(3)=(2)-(1)

(2)

De financiële en niet-financiële toelichting op de departementale verantwoordingsstaat is opgenomen in het
beleidsverslag.

De gerealiseerde bedragen zijn steeds naar boven afgerond.

0
0

Niet-beleidsartikelen
Nominaal en onvoorzien

03

0

47 099 511
42 292 454
4 807 057

42 292 454
4 807 057

Beleidsartikelen
Financiering Staatsschuld
Kasbeheer

Uitgaven

01
02

Verplichtingen

Oorspronkelijk vastgestelde begroting

47 099 511

Omschrijving

TOTAAL

Art.

(1)

Departementale verantwoordingsstaat (jaarverslag) 2009 van de Nationale Schuld (IXA)
(x € 1000)

7. VERANTWOORDINGSSTAAT VAN NATIONALE SCHULD

C JAARREKENING

Ve r a n t w o o r d i n g s s t a a t

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 IXA, nr. 1

30

Saldibalans

8. SALDIBALANS
NATIONALE SCHULD (IXA)
SALDIBALANS PER 31 DECEMBER 2009 (bedragen x € 1000)
DEBET
OMSCHRIJVING
1.

3.

Uitgaven t.l.v. de begroting
2008
Uitgaven t.l.v. de begroting
2009
Liquide middelen

31-12-2009

31-12-2008

38 438 486
62 975 969
19

30

7 627 523
4 626 264

30 528 141
6 023 575

3 611 288

0

Sub-totaal

78 841 063

74 990 231

Extra-comptabele vorderingen

20 052 630

57 600 488

287 067 182

4.
5.

Rekenig-courant RHB
Uitgaven buiten begrotingsverband
5a. Kas-transverschillen

8.

CREDIT

9a. Tegenrekening extracomptabele schulden
10. Voorschotten
Totaal-generaal

OMSCHRIJVING
2. Ontvangsten t.g.v. de begroting 2008
Ontvangsten t.g.v. de begroting 2009
6. Ontvangsten buiten begrotingsverband

Sub-totaal

31-12-2009

31-12-2008

63 343 609
67 512 744
11 328 319

11 646 622

78 841 063

74 990 231

20 052 630

57 600 488

309 757 757

8a. Tegenrekening extracomptabele vorderingen
9. Extra-comptabele schulden

287 067 182

309 757 757

0

0

10a. Tegenrekening voorschotten

0

0

385 960 875

442 348 476

385 960 875

442 348 476

Totaal-generaal

8.1 Toelichting bij de saldibalans per 31 december 2009
Algemene toelichting
Alle bedragen zijn opgenomen tegen nominale waarden en vermeld in
duizenden euro’s tenzij anders aangegeven. Relevante posten worden
hieronder nader toegelicht. Hierbij is de nummering van de saldibalans
aangehouden. Door afronding van bedragen op duizenden euro’s, kunnen
totaaltellingen niet aansluiten bij de som der delen.
Specifieke toelichting per saldibalanspost
1. Uitgaven ten laste van de begroting
Deze post bevat de nog niet met het ministerie van Financiën (Rijkshoofdboekhouding) verrekende begrotingsuitgaven 2009. Verrekening van de
begrotingsuitgaven zal plaatsvinen nadat de Slotwet door de StatenGeneraal is vastgesteld.
2. Ontvangsten ten gunste van de begroting
Deze post betreft de nog niet met het ministerie van Financiën (Rijkshoofdboekhouding) verrekende begrotingsontvangsten 2009. Verrekening van
de begrotingsontvangsten zal plaatsvinden nadat de Slotwet door de
Staten-Generaal is vastgesteld.
3. Liquide middelen
De liquide middelen bestaan uit de saldi op bank- en girorekeningen en bij
de kasbeheerders aanwezige kasgelden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 IXA, nr. 1

31

Saldibalans

4. Rekening-courant Rijkshoofdboekhouding
Deze post geeft de financiële verhouding met de Rijkshoofdboekhouding
weer. Er zijn twee rekening-courantverhoudingen nl. Geïntegreerd
Middelen Beheer en het Agentschap.
De bedragen zijn per 31 december 2009 in overeenstemming met de
opgaven van de Rijkshoofdboekhouding.
5. Uitgaven buiten begrotingsverband
Deze post kan als volgt worden gespecificeerd.
Ultimo 2009

Ultimo 2008

Te realiseren (dis)agio
Vooruitbetaalde rente onderhandse leningen
Te ontvangen rente swaps
Vooruitbetaalde disconto
Te ontvangen rente vlottende schuld
CO2-veiling
Te ontvangen rente m.b.t. GMB

122 078
346
3 848 090
88 844
211 823
57
355 025

814 519
363
3 696 209
429 031
933 706
53
149 694

Totaal

4 626 263

6 023 576

5a. Kas-transverschillen
Op deze rekening zijn de bedragen opgenomen welke zijn verantwoord in
de uitgaven en ontvangsten, maar nog niet daadwerkelijk in de kas zijn
uitgegeven en ontvangen.
De begrotingsuitgaven en ontvangsten worden sinds 2002 niet op kas-,
maar op transactiebasis verantwoord. Elk jaar, na vaststelling van de
slotwetten, werden de uitgaven en ontvangsten overgenomen door ’s
Rijks schatkist (Rijkshoofdboekhouding). Als gevolg hiervan was de
administratie van de Centrale Administratie van ’s Rijks schatkist niet
meer op kasbasis. Dat is nu hersteld.
6. Ontvangsten buiten begrotingsverband
Deze post kan als volgt worden gespecificeerd.
Ultimo 2009

Ultimo 2008

Te betalen rente onderhandse leningen
Te betalen rente openbare schuld
Te betalen rente swaps
Te betalen rente vlottende schuld
Derden van het Agentschap
Te betalen rente m.b.t. GMB

49 903
5 620 093
4 017 869
109 565
1 509 941
20 948

51 800
5 358 418
3 501 877
674 614
2 011 783
48 131

Totaal

11 328 319

11 646 622

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 IXA, nr. 1

32

Saldibalans

8. Extra-comptabele vorderingen
Deze post kan als volgt worden gespecificeerd.
Ultimo 2009

Ultimo 2008

Callgeldleningen u/g
Extra-comptabele vorderingen
Loans
Overige
Sell/Buy Back transtransacties
Verstrekte leningen baten-lastendiensten
Verstrekte leningen RWT’s en derden

0
0
7 825 000
60
307 754
7 601 445
4 318 371

36 500 000
0
9 375 000
60
966 450
7 099 542
3 659 436

Totaal

20 052 630

57 600 488

Ultimo 2009

Ultimo 2008

Vaste schuld
– Staatsschuld

213 204 100

199 951 900

Vlottende schuld
– Dutch Treasury Certificates
– Callgeldleningen o/g
– Sell/Buy Back transacties
– European Commercial Paper (ECP)
– Onderhands Floating Rate Note (FRN)
– RC baten-lastendiensten
– RC RWT’s en derden
– RC Sociale Fondsen
– Overig

52 190 000
3 095 000
431 424
5 463 259
10 000 000
1 595 366
2 056 066
– 3 522 227
0

69 890 000
3 990 000
410 068
14 274 328
10 000 000
1 345 869
2 224 670
4 606 747
144

224 100
2 330 094

258 300
2 805 731

287 067 182

309 757 757

9. Extra-comptabele schuld
Deze post kan als volgt worden gespecificeerd.

Overige schuld
– Deposito’s baten-lastendiensten
– Deposito’s RWT’s en derden
Totaal

De extra-comptabele schulden hebben betrekking op in het verleden
binnen begrotingsverband geboekte ontvangsten, waarvan op termijn
nog verrekening met derden zal plaatsvinden. Deze post betreft voornamelijk de vaste staatsschuld (€ 213,2 mld.) en vlottende staatsschuld
(€ 71,2 mld.) en daarnaast bevatten de extra-comptabele schulden ook de
schulden die betrekking hebben op de verhoudingen tussen de RHB en de
deelnemers aan geïntegreerd middelenbeheer.
De rekening-courant tegoeden vallen onder de vlottende schuld omdat ze
direct opvraagbaar zijn.
Instellingen die deelnemen aan het geïntegreerd middelenbeheer kunnen
lenen. De afgesloten leningen zijn vorderingen van de Staat op de deelnemers. De vorderingen bedragen ultimo 2009 € 11,9 mld. Aan de Baten
lasten diensten is € 7,6 mld. uitgeleend en € 4,3 mld. aan Rechtpersonen
met wettelijke taak. De looptijd van de leningen bedraagt bij de Baten
lasten diensten circa 30 jaar en bij Rechtpersonen met wettelijke taak circa
12 jaar.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 IXA, nr. 1

33

Saldibalans

Instellingen kunnen ook deposito’s plaatsen. Hierdoor ontstaat een schuld
van de Staat aan de deelnemers. De deposito’s zijn voor het overgrote
deel kortlopend. Het zijn vooral de Rechtpersonen met wettelijke taak die
deposito’s hebben uitstaan. Baten lasten diensten hadden op 31 december
€ 0,2 mld. uitstaan. Rechtpersonen met wettelijke taak 10 keer zoveel:
€ 2,2 mld. De gemiddelde looptijd bij de Baten lasten diensten was 4
maanden. Bij de Rechtpersonen met wettelijke taak bedroeg de gemiddelde looptijd 12 maanden.
Voor een specificatie naar uitgiftejaar van de stand van de vaste schuld
per 31 december 2009 wordt verwezen naar het onderstaande overzicht.
Specificatie van de vaste schuld naar jaar van uitgifte1 per 31 december 2009
(bedragen x 1 mln. euro)
Jaar van uitgifte

1

2

Openbaar

Onderhands

Totaal

Vóór 1991
1991
1992
1993
1994
1995
1996
1997
1998
1999
2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009

28,6
0
0
9 806,5
0
515,2
0
0
10 186,8
0
10 677,4
14 076,0
13 564,0
14 983,0
26 031,3
24 533,2
14 345,5
12 155,0
26 252,0
34 654,3

72,0
236,4
764,0
155,7
56,9
71,05
0
0
39,3
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0
0

100,6
236,4
764,0
9 962,2
56,9
86,2
0
0
10 226,1
0
10 677,4
14 076,0
13 564,0
14 983,0
26 031,3
24 533,2
14 345,5
12 155,0
26 252,0
34 654,3

Totaal2

211 808,8

1 395,3

213 204,1

Jaar van eerste uitgifte betekent dat ingeval van een heropening van een lening, het bedrag
wordt opgenomen bij het oorspronkelijke jaar van eerste uitgifte van de (heropende) lening.
Door afronding kan de som van de componenten afwijken van het totaal.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 IXA, nr. 1

34

Saldibalans

D BIJLAGE
9.1 LIJST MET AFKORTINGEN
BBP
CP
DDA
DSL
DTC
EMU
Eonia
Euribor
GMB
RWT

Bruto Binnenlands Product
Commercial Paper
Dutch Direct Auction
Dutch State Loan
Dutch Treasury Certificate
Economische en Monetaire Unie
European OverNight Index Average
Euro Interbank Offered Rate
Geïntegreerd Middelen Beheer
Rechtspersoon met een Wettelijke Taak

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 IXA, nr. 1

35

Saldibalans

9.2 BEGRIPPENLIJST
Agio
De premie die wordt betaald boven op de nominale waarde van een obligatie. Als de couponrente van een lening hoger is dan de marktrente,
heeft de betreffende lening een agio.
AOW-spaarfonds
Fonds waarin de, voor de toekomstige AOW-uitgaven geoormerkte
schuldreductie wordt bijgehouden. Hiertoe vinden vanaf 1997 stortingen
in het fonds plaats en over de als geheel ten gunste van het fonds
geboekte bedragen wordt jaarlijks rente bijgeboekt. Het fonds maakt deel
uit van de collectieve sector.
Baten-lastendienst
Een onderdeel van de rijksoverheid waarvoor afwijkende beheersregels
gelden gericht op het bevorderen van bedrijfsmatig werken. Belangrijk
aspect hierbij is dat het batenlastenstelsel wordt toegepast en de dienst
toegang heeft tot een leen- en depositofaciliteit bij de minister van Financiën.
Commercial Paper (CP)
Schuldbewijzen met een looptijd tot 1 jaar die kunnen worden ingezet om
(tijdelijke) kastekorten van het Rijk te financieren. CP is een geldmarktinstrument dat wordt uitgegeven en verhandeld op discontobasis. CP kent
flexibele uitgiftemomenten en looptijden. Bovendien bestaat de mogelijkheid uit te geven in vreemde valuta. CP is een aanvulling op het DTC
programma.
Comptabiliteitswet 2001
In de Comptabiliteitswet 2001 is het beheer van de financiën van het Rijk
vastgesteld. De diverse hoofdstukken in deze wet gaan in op onder andere
de begroting, het begrotingsbeheer en de bedrijfsvoering van het Rijk, het
toezicht van de ministers en de verantwoording van het Rijk.
Deposito
Het deposito is geld dat door een belegger voor een bepaalde rentevaste
periode tegen een rentevergoeding is ondergebracht bij een bank of – in
het geval van geïntegreerd middelenbeheer – bij de schatkist van de Rijksoverheid. De looptijd van een deposito kan variëren van een dag (zogeheten daggeld) tot meerdere jaren.
Dutch State Loans (DSL’s)
Engelse benaming voor Nederlandse staatsleningen.
Dutch Treasury Certificates (DTC’s)
Engelse benaming voor Nederlands schatkistpapier. Schuldbewijzen met
een korte looptijd uitgegeven door het Rijk om tijdelijke kastekorten van
het Rijk te financieren. DTC’s worden uitgegeven en verhandeld op
discontobasis. DTC wordt uitgegeven in looptijden tot en met 1 jaar op
vooraf vastgestelde data.
EMU-schuld
Het totaal van de uitstaande leningen ten laste van de gehele collectieve
sector. Dit is de optelsom van de uitstaande leningen ten laste van het
Rijk, de sociale fondsen en de lokale overheid, minus de onderlinge

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 IXA, nr. 1

36

Saldibalans

schuldverhoudingen tussen deze drie subsectoren. De EMU-schuld is een
brutoschuldbegrip.
Eoniaswap
Een eoniaswap is een renteswap, waarbij een vaste rente wordt geruild
tegen de variabele eonia rente (European OverNight Index Average).
Eonia is de gemiddelde daggeld rente, die dagelijks wordt vastgesteld
door de ECB.
Euriborswap
Een Euriborswap is een renteswap, waarbij een vaste rente wordt geruild
tegen een variabele Euribor rente (Euro Interbank Offered Rate). Een
Euribor-tarief kan betrekking op verschillende duren, maar meestal wordt
het 6-maands tarief bedoeld.
Gecentreerde portefeuille
Een portefeuille die gekenmerkt wordt door een gelijkmatig aflosprofiel
dat in stand gehouden kan worden door voortdurend in één en dezelfde
looptijd leningen uit te geven.
Geïntegreerd middelenbeheer
Het bundelen van publieke middelen gericht op een doelmatig kasbeheer.
Publieke middelen zijn middelen die verkregen zijn bij of krachtens de wet
ingestelde heffing(en).
Gevestigde schuld
Leningen met een oorspronkelijke looptijd van meer dan één jaar. Wordt
veelal aangeduid met de term vaste schuld.
Liquiditeit
In een markt met voldoende liquiditeit kunnen grote aan- en verkooporders verhandeld worden zonder dat dit een substantieel effect op de prijs
(koers) heeft.
Nationale schuld
Vaste (gevestigde) en vlottende schuld van de Staat zoals die samenhangt
met het artikel Financiering staatsschuld en het artikel Kasbeheer in deze
begroting.
Primary Dealers
Sinds 1999 maakt de Staat gebruik van een stelsel van Primary Dealers
voor de distributie en promotie van Nederlandse staatsleningen. Het
stelsel bestaat op dit moment (in 2010) uit 15 banken. Bij het samenstellen
van de groep Primary Dealers wordt veel aandacht besteed aan een goede
balans tussen banken die zijn gericht op de lokale, de regionale, en de
mondiale markten. Deze balans is gewenst met het oog op het bereiken
van een brede spreiding aan eindbeleggers in Nederlandse staatsobligaties.
Het belangrijkste doel van de samenwerking met de Primary Dealers is
om de markt voor Nederlandse staatsleningen liquide te houden. Met alle
Primary Dealers is een éénjarig contract aangegaan. De Primary Dealers
verplichten zich om DSL’s af te nemen, te verspreiden en te promoten. Tot
de verplichtingen hoort ook een maandelijkse rapportage over de
verrichte activiteiten op de secundaire markt en het quoteren van DSL’s en
DTC’s. Tegenover deze verplichtingen staat het exclusieve recht om DSL’s
bij het Agentschap af te nemen en gebruik te maken van de repo- en strip-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 IXA, nr. 1

37

Saldibalans

faciliteit. De Primary Dealers ontvangen daarnaast een provisie die onder
andere afhankelijk is van de afgenomen hoeveelheid DSL’s bij emissies.
Rechtspersoon met een Wettelijke Taak (RWT)
Een zelfstandige organisatie die in een wet geregelde taak uitvoert met
behulp van publiek geld, welk geld is verkregen bij of krachtens de wet
ingestelde heffing.
Rekening-courant
Een rekening waarover in de regel giraal betalingsverkeer wordt afgewikkeld en waaruit (een deel van) de onderlinge financiële verhouding is op
te maken tussen de houder van de rekening en de instelling alwaar de
rekening wordt aangehouden.
Rekenrente
Boekhoudkundig veronderstelde rente in begroting en meerjarencijfers.
Renteswap
Een renteswap is een contract tussen twee partijen waarin wordt overeengekomen om gedurende de looptijd een vaste rente te ruilen tegen een
variabele rente (meestal 6 of 3 maanden).
Repofaciliteit
Een instrument om de liquiditeit van staatsleningen en DTC’s te garanderen. Onder bepaalde condities kunnen Primary Dealers (en in het geval
van DTC’s ook Single Market Specialists) in geval van schaarste staatsleningen of DTC’s lenen van de Staat tegen een vergoeding.
Schatkistsaldo
Saldo op de rekening van het Rijk bij De Nederlandsche Bank.
Single Market Specialists
Een aantal geselecteerde banken die naast de Primary Dealers deelnemen
aan het DTC-marktstelsel, een in 2001 op initiatief van de Nederlandse
Staat gestart marktstelsel. Onderdeel van het stelsel is de quotering van
DTC’s. In het stelsel nemen zowel Primary Dealers als een aantal geselecteerde banken deel, die zich Single Market Specialists mogen noemen.
Naast de verplichting tot het quoteren krijgen deze partijen exclusief
toegang tot de elektronische veilingen van DTC’s. Ook kunnen de partijen
beroep doen op een repofaciliteit voor DTC’s.
Staatsschuld
Het totaal van de uitstaande geldelijke leningen van de Staat (vaste en
vlottende schuld) is de bruto staatsschuld. Leningen met een oorspronkelijke looptijd van meer dan één jaar vormen de vaste (gevestigde) staatsschuld. Leningen met een oorspronkelijke looptijd van maximaal één jaar
vormen de vlottende staatsschuld. Soms wordt een ruimere definitie
gebruikt voor de vlottende staatsschuld, namelijk bestaande uit leningen
met een oorspronkelijke looptijd van maximaal twee jaar. De staatsschuld
is niet gelijk aan de EMU-schuld, die een breder begrip meet.
Strip- en destripfaciliteit
Een stripfaciliteit stelt beleggers in staat een bepaalde lening te
ontbinden. Dat betekent dat de hoofdsom en elk van de coupons van de
specifieke lening apart verhandeld kunnen worden. Een destripfaciliteit
daarentegen biedt de mogelijkheid om een reeks van coupons aan een
hoofdsom te binden en op deze manier een nieuwe lening te creëren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 IXA, nr. 1

38

Saldibalans

Vaste schuld
Leningen met een oorspronkelijke looptijd van meer dan één jaar. Wordt
ook wel gevestigde schuld genoemd.
Vlottende schuld
Leningen met een oorspronkelijke looptijd van maximaal één jaar.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 32 360 IXA, nr. 1

39