Toelichting op het Rapport bij
het Jaarverslag 2009 van het
Ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport (XVI)
19 mei 2010

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzjn en Sport

Inhoud

1

Inleiding

1

1.1

Over dit onderzoek

1

1.1.1

Oordelen bij het jaarverslag

1

1.1.2

Onderzoek naar beleid

2

1.1.3

Onderzoek naar de bedrijfsvoering

2

1.1.4

Onderzoek naar de financiële informatie

2

1.1.5

Goede publieke verantwoording

4

1.2

Onderzoeksopzet

5

1.3

Over het Ministerie van VWS

7

2

Beleid

11

2.1

Beschikbaarheid beleidsinformatie

11

2.1.1

Experimenteel jaarverslag

11

2.1.2

Verantwoording in het beleidsverslag

13

2.1.3

Beleidsconclusies

14

2.1.4

Overzichtstabel in beleidsverslag

15

2.1.5

Beleidsartikelen

16

2.2

Praktijktoets

17

2.2.1

Wachtlijsten langdurige zorg

18

2.2.2

Bovenregionaal gehandicaptenvervoer ‘Valys’

21

2.3

Functioneren Centraal Administratie Kantoor (CAK)

24

2.4

Oordeel over totstandkoming informatie in jaarverslag over gevoerd
beleid

32

3

Bedrijfsvoering

33

3.1

Oordeel over het financieel beheer en materieelbeheer

33

3.1.1

Subsidiebeheer kerndepartement

34

3.1.2

Subsidiebeheer CIBG

39

3.1.3

Inkoopbeheer kerndepartement

39

3.1.4

Inkoopbeheer NVI

42

3.2

Onvolkomenheden in overige onderdelen bedrijfsvoering

42

3.2.1

Informatiebeveiliging

42

3.3

Ontwikkeling in de bedrijfsvoering

44

3.4

Managementcontrolsysteem

45

3.4.1

ICT

45

3.4.2

EU-aanbestedingen

46

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzjn en Sport

3.4.3

Taakstelling

47

3.4.4

Taakoverdracht

50

3.5

Single information single audit

52

3.6

Oordeel over totstandkoming informatie in jaarverslag over
bedrijfsvoering

54

4

Oordeel over de financiële informatie

56

4.1.1

Subsidies academische functie

57

4.1.2

Naleving Europese aanbestedingsregels

58

4.2

Oordeel over saldibalans en toelichting

59

Gebruikte afkortingen

60

Literatuur

62

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

1

Inleiding

1.1

Over dit onderzoek
Een minister verantwoordt zich in zijn jaarverslag over hoe zijn ministerie
in het afgelopen jaar heeft gepresteerd en gefunctioneerd. In het
jaarverslag staat of de doelen en prestaties die in de begroting van het
ministerie waren afgesproken, ook zijn gerealiseerd (informatie over het
beleid), hoe het ministerie heeft gefunctioneerd (informatie over de
bedrijfsvoering) en wat de verplichtingen, uitgaven en ontvangsten van
het ministerie zijn geweest (financiële informatie).
Wij onderzoeken de informatie in het jaarverslag op elk van deze drie
terreinen en kijken ook naar de achterliggende processen binnen het
ministerie. Op basis hiervan formuleren wij onze bevindingen en oordelen
in het Rapport bij het Jaarverslag 2009 van het Ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport (XVI), dat als afzonderlijk document is
gepubliceerd op onze website www.rekenkamer.nl.

Het nu voorliggend document is een toelichting op dat rapport. In deze
toelichting komen achtereenvolgens aan de orde: de informatie in het
jaarverslag over het door de minister gevoerde beleid (hoofdstuk 2), over
de bedrijfsvoering van het ministerie (hoofdstuk 3) en over de financiën
van het ministerie (hoofdstuk 4). Wij besluiten dit rapport met een
weergave van de reactie die wij op het conceptrapport hebben gekregen
van de minister van VWS, aangevuld met ons nawoord (hoofdstuk 5).

1.1.1

Oordelen bij het jaarverslag

De Algemene Rekenkamer doet jaarlijks rechtmatigheidsonderzoek bij het
Rijk. Wij doen dit onderzoek uit hoofde van onze wettelijke taak zoals
beschreven in de Comptabiliteitswet 2001. Wij beoordelen het gevoerde
financieel beheer en materieelbeheer (§ 3.1) en gaan na of de informatie
in de jaarverslagen over het gevoerde beleid (§ 2.4), over de
bedrijfsvoering (§ 3.6) en over de financiën (hoofdstuk 4) tot stand is
gekomen volgens de daarvoor geldende regels en goed is weergegeven in
de jaarverslagen. Met onze wettelijke oordelen hierover ondersteunen we
de Tweede Kamer bij het verlenen van decharge aan de betrokken
ministers.

1

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

2

1.1.2

Onderzoek naar beleid

Niet alleen het doen van onderzoek naar de jaarverslagen behoort tot de
wettelijke taak van de Algemene Rekenkamer. De Comptabiliteitswet
schrijft daarnaast voor dat wij onderzoek doen naar de doeltreffendheid
en de doelmatigheid van het gevoerde beleid (CW 2001, artikel 85).
Dit jaar hebben wij het gevoerde beleid op een aantal terreinen onder de
loep genomen. Hierover rapporteren wij in hoofdstuk 2. We schetsen een
beeld van de beschikbaarheid in het jaarverslag van informatie over het
door de minister gevoerde beleid. Daarnaast geven we voor de door ons
onderzochte onderwerpen aan in hoeverre het gevoerde beleid heeft
bijgedragen aan het oplossen van maatschappelijke problemen en of het
voor dit beleid bestemde geld ook is besteed zoals met de Tweede Kamer
was afgesproken. Tot slot geven we in dit hoofdstuk een oordeel over de
wijze waarop de beleidsinformatie tot stand is gekomen.

1.1.3

Onderzoek naar de bedrijfsvoering

Conform de CW 2001 (art. 82) doet de Algemene Rekenkamer ook
onderzoek naar de bedrijfsvoering van departementen. Wij integreren dit
onderzoek in het jaarlijks terugkerende rechtmatigheidsonderzoek.
Wij geven in hoofdstuk 3 een oordeel over het gevoerde financieel beheer
en materieelbeheer en de ten behoeve van dat beheer bijgehouden
administraties. Ook beschrijven we in dit hoofdstuk de geconstateerde
onvolkomenheden in de overige bedrijfsprocessen die belangrijk zijn voor
het functioneren van het Ministerie van VWS, en doen waar nodig
aanbevelingen voor verbetering.
Verder gaan we in hoofdstuk 3 in op het managementcontrolsysteem
(MCS) van het ministerie. Tot slot geven we in dit hoofdstuk een oordeel
over de wijze waarop de informatie over de bedrijfsvoering in het
jaarverslag tot stand is gekomen.

1.1.4

Onderzoek naar de financiële informatie

Ook het onderzoek naar de financiële informatie in het jaarverslag is
onderdeel van ons jaarlijkse rechtmatigheidsonderzoek (CW 2001, art.
82). In hoofdstuk 4 melden we zowel de fouten en onzekerheden in de
financiële informatie die de kwantitatieve tolerantiegrenzen overschrijden
als de fouten en onzekerheden in de financiële informatie die naar hun
aard onze kwalitatieve tolerantiegrenzen overschrijden. Onder ‘fouten’
verstaan we financiële informatie die niet rechtmatig tot stand is
gekomen (dat wil zeggen: het begrotingsgeld is niet volgens de regels

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

ontvangen of uitgegeven) of niet deugdelijk is weergegeven (dat wil
zeggen: er is geen goede verantwoording afgelegd in het jaarverslag). We
spreken van ‘onzekerheden’ wanneer we door onvolkomenheden in het
financieel beheer niet kunnen vaststellen of er al dan niet sprake is van
fouten.

Figuur 1 laat zien wat wij in het kader van ons rechtmatigheidsonderzoek
wanneer onderzoeken.

Figuur 1 Plaats onderzoek Algemene Rekenkamer in het proces van begroting tot verantwoording

3

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

1.1.5

Goede publieke verantwoording

Het is de wettelijke taak van de Algemene Rekenkamer om het onderzoek
naar de jaarverslagen jaarlijks uit te voeren. De wijze waarop wij het
onderzoek invullen (zie § 1.2 hierna) is niet alleen gebaseerd op de eisen
die de wet stelt, maar ook op onze missie en strategie.

Goed openbaar bestuur staat centraal in het werk van de Algemene
Rekenkamer. Wij baseren ons daarbij op de kenmerken van goed
openbaar bestuur zoals de Verenigde Naties deze hebben geformuleerd.
Deze kenmerken hebben betrekking op de rechtsstaat, de democratie, het
presteren en het functioneren van het openbaar bestuur. Uitgaande van
onze wettelijke taak en missie richten wij ons vooral op de laatste twee
aspecten. En in ons jaarlijkse rechtmatigheidsonderzoek concentreren wij
ons op het onderdeel ‘publieke verantwoording’. Wij vinden dat elke
overheid te allen tijde publieke verantwoording moet kunnen afleggen
over haar presteren en functioneren. Met onze rapporten proberen we
ministers te stimuleren om daarin zo nodig verbeteringen aan te brengen.

Figuur 2 geeft een overzicht van publieke verantwoording als onderdeel
van goed openbaar bestuur. Zie voor een compleet overzicht van goed
openbaar bestuur onze website: www.rekenkamer.nl.

4

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Figuur 2 Publieke verantwoording als onderdeel van goed openbaar bestuur

1.2

Onderzoeksopzet
Op basis van een risicoanalyse hebben we een programma opgesteld voor
het Rechtmatigheidsonderzoek 2009 bij het Ministerie van VWS. In deze
risicoanalyse zijn we uitgegaan van onze wettelijke taken en de essentiële
elementen van publieke verantwoording. Op grond van het opgestelde
programma hebben we enkele praktijktoetsen verricht (zie hoofdstuk 2).

5

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Bovendien hebben we extra aandacht besteed aan de volgende
onderwerpen:

•

Subsidiebeheer: het onderzoek heeft zich gericht op de
ontwikkelingen, de maatregelen en de resultaten in het subsidiebeheer.

•

Inkoopbeheer: het onderzoek heeft zich gericht op de ontwikkelingen
in het inkoopbeheer bij het kerndepartement, het RIVM en het NVI en
de waarborgen voor risico’s op het gebied van Europees aanbesteden.

•

Subsidie academische functie: het onderzoek heeft zich gericht op de
voortgang in het oplossen van een rechtmatigheidsprobleem.

•

Beheer entadministraties RIVM: het onderzoek heeft zich gericht op
de effecten van de getroffen maatregelen op het financieel beheer
van de entadministraties.

•

Overgang van het Fonds voor Patiënten-, Gehandicaptenorganisaties
en Ouderenbonden (PGO) naar het CIBG: het onderzoek heeft zich
gericht op het subsidiebeheer en de overgang van taken naar het
CIBG.

•

Informatiebeveiliging: het onderzoek heeft zich gericht op de
voortgang van de beheersing van de informatiebeveiliging bij het
kerndepartement en vier baten-lastendiensten.

•

Single information single audit (sisa) specifieke uitkeringen: het
onderzoek heeft zich gericht op de ontwikkeling in de specifieke
uitkeringen en de toepassing van sisa.

Aanvullend op het onderzoek naar bovenstaande onderwerpen hebben we
dit jaar rijksbreed aandacht gegeven aan de sturing van grote ICTprojecten, de naleving van de Europese aanbestedingsregels en de
realisatie van de taakstellingen. Daarnaast hebben we, zoals gebruikelijk,
bij alle departementen onderzoek gedaan naar de bestuurskosten. Dit
laatste onderzoek richt zich op de uitgaven die zijn gemoeid met de
voorzieningen en vergoedingen voor ministers en staatssecretarissen voor
de vervulling van hun ambt.

Onze rapporten bij de jaarverslagen zijn uitzonderingsrapportages. Dit
betekent dat wanneer bovengenoemde onderwerpen niet tot noemenswaardige bevindingen leiden, wij hierover niet rapporteren.
Een belangrijk onderdeel van ons rechtmatigheidsonderzoek is de review
op de controlewerkzaamheden van de departementale auditdiensten.
Deze voeren wij uit om vast te stellen of we gebruik kunnen maken van
de controlebevindingen van de auditdiensten. Behalve de (financiële)
controle van het jaarverslag doen auditdiensten ook onderzoek naar de
bedrijfsvoering van het ministerie, waaronder het financieel beheer en
materieelbeheer. De auditdienst van het Ministerie van VWS, de

6

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Rijksauditdienst, heeft dit jaar een aantal ICT-audits afgerond voor het
kerndepartement en de baten-lastendienst CIBG. Dit betreft:

•

Kerndepartement:
-

onderzoek naar beheersmaatregelen IFIS, het financieeladministratief systeem van het Ministerie van VWS;

-

•

diverse audits naar het subsidieportaal en het Subsidieplein.

CIBG:

-

beoordeling financieel systeem en telebankierpakket;

-

aansturing en invulling informatiebeveiliging.

Op www.rekenkamer.nl kunt u meer lezen over hoe onze rapporten bij de
jaarverslagen tot stand komen. Afkortingen die specifiek zijn voor dit
rapport, zijn opgenomen in de bijlage.

1.3

Over het Ministerie van VWS
Wij rapporteren over de resultaten van ons onderzoek per jaarverslag.
In totaal zijn er 28 jaarverslagen. Dit rapport gaat over het jaarverslag
van het Ministerie van VWS (XVI).

Het Ministerie van VWS is verantwoordelijk voor het beleid op de
terreinen volksgezondheid, gezondheidszorg, langdurige zorg,
maatschappelijke zorg (welzijn) en sport.
In onderstaand overzicht geven wij een beschrijving van het ministerie
aan de hand van een aantal kengetallen.

Overzicht Het Ministerie van VWS in kengetallen
Totaal verplichtingen

€ 15,4 miljard

Totaal uitgaven

€ 15,3 miljard

Totaal ontvangsten

€ 0,6 miljard

Transactie-uitgaven

€ 1,1 miljard

Overdrachtsuitgaven

€ 14,2 miljard

- waarvan rijksbijdragen

€ 7,0 miljard

- waarvan zorgtoeslag

€ 4,1 miljard

- waarvan subsidies

€ 1,8 miljard

- waarvan specifieke uitkeringen

€ 0,5 miljard

Aantal begrotingsartikelen

8

- waarvan beleidsartikel

6

- waarvan niet-beleidsartikel

2

Aantal personen werkzaam (in fte) per ultimo 2009

4.230

Aantal directoraten-generaal

4

Aantal baten-lastendiensten

6 (RIVM, NVI, CIBG, aCBG, Rijksinstellingen voor

7

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

gesloten jeugdzorg Almata en De Lindenhorst)
- bijdrage van moederdepartement

€ 275,6 miljoen

- eigen vermogen

€ 43,8 miljoen

Begrotingsfondsen

-

Rechtspersonen met wettelijke taak

•

Begrotingsgefinancierd

•

CIZ, CSZ, CVZ, NZa, PUR, SVB1, ZonMw

•

Premiegefinancierd

•

CAK, NTS, zorgverzekeraars,
Uitvoeringsorganen AWBZ

Recent onderzoek (vanaf 2007) van de Algemene

•

Kopzorgen (2007)

Rekenkamer op het terrein van het Ministerie van VWS

•

Opvang zwerfjongeren 2007 (2008)

•

Inrichting Programmaministerie voor Jeugd
en Gezin (2008)

•

Ketenbesef op de werkvloer (2008)

•

Op weg van aanbod naar vraag in zorg en
onderwijs (2008)

•

Topsport in Nederland (2008)

•

Opvang zwerfjongeren 2008 (2008)

•

Implementatie kwaliteitswet zorginstellingen
(2009)

Grootschalige ICT-projecten

•

Zorg op afstand (2009)

•

Opvang zwerfjongeren 2009 (2009)

•

Gesloten Jeugdzorg (2010)

•

Diagnose Behandeling Combinaties (DBC) in

(Brief minister van BZK aan de Tweede Kamer van 9 juli
2009 (kenmerk 2009-0000374945))

de curatieve zorg
•

Elektronisch Patiëntendossier

•

Programma Stroomlijning indicatieprocessen
in Zorg en Sociale Zekerheid (STIP)

Bron voor gegevens: Jaarverslag Ministerie van VWS 2009 en informatie directie bedrijfsvoering.
Bron voor rapport Algemene Rekenkamer: www.rekenkamer.nl

Uit dit overzicht blijkt dat het ministerie vooral overdrachtsuitgaven
heeft. Van een groot deel van deze uitgaven vinden beheershandelingen
plaats buiten het departement. Zo voert de Belastingdienst de Wet op de
zorgtoeslag uit (uitgaven in 2009: € 4,1 miljard) en verstrekt het
Ministerie van VWS jaarlijks een rijksbijdrage aan het Algemeen Fonds
Bijzondere Ziektekosten (AFBZ) en aan het Zorgverzekeringsfonds (ZVF).
Deze rijksbijdragen bedroegen in 2009 respectievelijk € 4,9 miljard en
€ 2,1 miljard.
Het belangrijkste proces waarvoor het ministerie zelf beheershandelingen
verricht, is het subsidieproces. Het ministerie heeft in 2009 € 1,8 miljard
aan subsidies uitgegeven.

1

Onverzekerden zorgverzekeringswet en mantelzorgcomponent.

8

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

9

Naar aanleiding van de mondiale recessie heeft het kabinet geld
uitgetrokken voor maatregelen om de economie te stimuleren.
De bedoeling is om zo de gevolgen van de recessie voor Nederlandse
huishoudens en bedrijven te dempen. De uitgaven die zijn verbonden aan
deze stimuleringsmaatregelen zijn toegevoegd aan de begrotingen van de
ministeries die deze maatregelen uitvoeren. Bij het Ministerie van VWS
gaat het in een periode van drie jaar om een bedrag van € 278,3 miljoen
dat bestemd is voor onderhoud en bouw van AWBZ-instellingen (€ 270
miljoen) en voor innovatie (middelen uit het Fonds economische
structuurversterking € 8,3 miljoen).

In het jaarverslag van het Ministerie van VWS is ook informatie
opgenomen over de premie-uitgaven in de zorg. Door deze gegevens op
te nemen, geeft het ministerie een beleidsmatige verantwoording over de
uitgaven binnen het Budgettair Kader Zorg (BKZ). De (bruto) BKZuitgaven bedroegen in 2009 volgens het jaarverslag € 59,4 miljard.
De uitgaven worden gefinancierd via rijksbijdragen en via premies voor
de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten (AWBZ) en de
Zorgverzekeringswet (Zvw). De premie-uitgaven vallen niet onder het
budgetrecht van het parlement.
De minister stuurt overigens wel jaarlijks de rapportage van de
Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) over de recht- en doelmatige uitvoering
van de AWBZ door zorgkantoren en het Centraal Administratie Kantoor
(CAK), met zijn commentaar, naar de Staten-Generaal. Ook stuurt de
minister de jaarlijkse rapportage van de NZa over de uitvoering van de
Zvw door zorgverzekeraars naar de Staten-Generaal. Deze rapportage
richt zich in overeenstemming met de uitgangspunten van de Zvw vooral
op de naleving van de publieke randvoorwaarden, zoals acceptatieplicht,
verbod op premiedifferentiatie en de zorgplicht.
Het ZVF speelt een belangrijke rol in de financiering van de zorgverzekeraars. Zorgverzekeraars worden door dit fonds gecompenseerd
voor ongelijke risico’s.
Het College voor zorgverzekeringen (CVZ) beheert het AFBZ en het ZVF
en stuurt jaarlijks het Financieel Jaarverslag Fondsen aan de minister van
VWS, waarin het CVZ zich verantwoordt over de recht- en doelmatigheid
van de fondsen. De minister moet deze verantwoording goedkeuren en
brengt zijn oordeel over het functioneren van het CVZ over aan de
Staten-Generaal.
Omdat de informatie over de premie-uitgaven buiten het budgetrecht
valt, maakt die geen deel uit van de financiële informatie in het
jaarverslag. Wij onderzoeken deze uitgaven als beleidsinformatie.

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

De uitvoerders van AWBZ en Zvw zijn zogenoemde rechtspersonen met
een wettelijke taak (RWT). De Algemene Rekenkamer heeft dan ook
controlebevoegdheden bij zorgkantoren en zorgverzekeraars - zij het
beperkt. Bij de invoering van de Zvw zijn de Staten-Generaal namelijk
akkoord gegaan met een inperking van deze bevoegdheden. 2 De
Algemene Rekenkamer heeft geen bevoegdheid om de besteding van
premies en vereveningsbijdrage te controleren. De Algemene Rekenkamer
heeft wel volledige bevoegdheden om de uitkeringen uit het ZVF te
controleren en kan onderzoek doen naar hoe de zorgverzekeraars de in
de Zvw geregelde publieke belangen waarborgen.

Wij hebben van oudsher geen controlebevoegdheden bij de leveranciers
van zorg (zorgaanbieders). Zorgaanbieders zijn private organisaties die
over het algemeen werken op basis van vergunningen en contracten
(onder andere huisartsen, ziekenhuizen, verpleeghuizen). De zorg die
behoort tot het verzekerde pakket van de AWBZ of de Zvw, wordt betaald
op basis van privaatrechtelijke overeenkomsten tussen zorgaanbieder en
zorgverzekeraar of zorgkantoor.

2

Artikel 121 van de Zvw beperkt de bevoegdheid voor wat betreft onderzoek naar de wijze waarop

zorgverzekeraars die middelen besteden die zij op grond van de Zvw verkrijgen.

10

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

2

Beleid

In het kader van ons onderzoek naar de departementale jaarverslagen
kijken wij zowel naar de beleidsinformatie als naar het beleid zelf. Hierbij
staan de volgende vragen centraal: is er in het jaarverslag concrete
informatie beschikbaar over het gevoerde beleid (§ 2.1) en hoe werkt het
gevoerde beleid in de praktijk uit (§ 2.2 en § 2.3)? Ook geven we een
oordeel over de totstandkoming van de beleidsinformatie (§ 2.4).

2.1

Beschikbaarheid beleidsinformatie

2.1.1

Experimenteel jaarverslag

Wij controleren ieder jaar of de minister zich in het departementale
jaarverslag voldoende verantwoordt over het leveren van prestaties, de
realisatie van beleidsdoelen en de inzet van middelen zoals deze in de
begroting met de Tweede Kamer zijn afgesproken.
De minister van VWS hoeft in het jaarverslag 2009 echter geen informatie
op te nemen over de realisatie van doelen en prestaties op het niveau
van beleidsartikelen, omdat dit jaarverslag deel uitmaakt van het
experiment ‘Verbeteren verantwoording en begroting’. Dit betekent dat
wij in ons onderzoek naar dit jaarverslag niet hebben kunnen kijken naar
de beschikbaarheid van deze beleidsinformatie.

Toelichting op het experiment ‘Verbeteren verantwoording en begroting’
In 2007 heeft het Ministerie van Financiën in overleg met de Tweede
Kamer en de Algemene Rekenkamer besloten een experiment uit te
voeren met de jaarverslagen en begrotingen van enkele ministeries. 3
Aanleiding voor het experiment vormde de kritiek die tijdens het
verantwoordingsdebat op 22 mei 2007 4 door de Tweede Kamer werd geuit
op het verantwoordingsproces (Financiën, 2007). De jaarverantwoording
had te weinig politieke relevantie en richtte zich te weinig op hoofdlijnen.

3

Uiteindelijk hebben aan het experiment deelgenomen (de Ministeries van) Buitenlandse Zaken,

Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer, Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit,
VWS, Jeugd en Gezin en Wonen, Wijken en Integratie.
4

Tweede Kamer, Handelingen, vergaderjaar 2007–2008, nr. 87, blz. 6115–6150.

11

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Daarnaast ontbrak het in de verantwoording aan een koppeling tussen de
beleidsresultaten en de beoogde plannen.
Met het experiment wilde het kabinet twee doelen bereiken: (1) het
aanbrengen van meer focus en politieke relevantie in begroting en
jaarverslag en (2) het verminderen van de verantwoordingslasten voor de
departementen. Het experiment loopt tot en met Verantwoordingsdag
2010 (woensdag 19 mei 2010).

In de beleidsagenda van elke begroting en in het beleidsverslag van elk
jaarverslag staan de kabinetsprioriteiten centraal. Daarnaast wordt
jaarlijks een verantwoordingsbrief van het kabinet opgesteld door de
minister president waarin hij een toelichting geeft op de voortgang van de
kabinetsprioriteiten. In het beleidsverslag wordt een overzichtstabel 5
opgenomen met daarin de koppeling van prioriteiten en prestaties van de
kabinetsprioriteiten en de daarmee gemoeide uitgaven in de
beleidsartikelen (Financiën, 2009). De bedragen in de tabel zijn indicatief,
omdat de administratie ingericht is op beleidsartikelen en niet op
kabinetsprioriteiten. 6
In de beleidsverslagen van alle jaarverslagen worden beleidsconclusies
opgenomen die worden gekoppeld aan de kabinetsprioriteiten en de
eventuele departementale prioriteiten.

Voor de experiment-ministeries geldt daarnaast dat het jaarverslag
beperkt van omvang moet zijn.
Verder zijn ten opzichte van de ‘reguliere’ jaarverslagen de volgende
wijzigingen aangebracht:
•

In de beleidsartikelen wordt geen niet-financiële beleidsinformatie
opgenomen maar alleen financiële informatie.7 In de beleidsartikelen
is hierdoor geen directe koppeling tussen financiële en niet-financiële
informatie;

•

Niet-financiële beleidsinformatie wordt alleen opgenomen in het
beleidsverslag en beperkt zich tot de kabinetsprioriteiten en/of
departementale prioriteiten;

•

Voor departementale doelstellingen die niet in het beleidsverslag
worden vermeld, hoeft de minister geen prestatie- en effectinformatie
in het jaarverslag op te nemen. Informatie hierover kan wel in de
eerstvolgende begroting bij de beleidsartikelen worden opgenomen.

5

Vanaf het jaarverslag 2009 wordt in alle jaarverslagen een overzichtstabel opgenomen (brief

minister van Financiën, Tweede Kamer, vergaderjaar 2009-2010, 31951 nr. 21). Zie ook model
3:25 van de Rijksbegrotingsvoorschriften 2010.
6

Zie model 3:25 van de Rijksbegrotingsvoorschriften 2010.

7

Wel moeten opmerkelijke verschillen tussen geraamde en gerealiseerde uitgaven worden

toegelicht.

12

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Afgesproken is dat de benodigde beleidsinformatie nog wel verzameld
wordt, om te voorkomen dat verlies van eventueel relevante
informatie voor de Tweede Kamer optreedt.

Voor het jaarverslag 2009 van het Ministerie van VWS hebben wij
onderzoek gedaan naar:
•

de verantwoording van de minister over de kabinetsprioriteiten in het
beleidsverslag;

2.1.2

•

de beleidsconclusies;

•

de overzichtstabel in het beleidverslag;

•

de beleidsartikelen.

Verantwoording in het beleidsverslag

De minister van VWS dient voor alle kabinetsprioriteiten in het
beleidsverslag specifiek, meetbaar én tijdgebonden te vermelden of hij
gedaan heeft wat hij van plan was te doen en of hij heeft bereikt wat hij
wilde bereiken.

Net als in 2007 en 2008 doet de minister verslag van de vijf
kabinetsprioriteiten waarvoor het ministerie ‘penvoerder’ is. Daarnaast
verantwoordt de minister zich over tien ‘thematische beleidsprioriteiten’,
de departemenale prioriteiten van het Ministerie van VWS. Hiermee dekt
de minister een groter deel van zijn beleid af en krijgt de Kamer meer
informatie dan strikt volgens het experiment nodig zou zijn. De
kabinetsprioriteiten worden verantwoord onder de thematische
beleidsprioriteiten. In tabel 1 zijn de kabinetsprioriteiten van het
Ministerie van VWS weergegeven.
Tabel 1 Kabinetsprioriteiten Ministerie van VWS
35: Uitbreiden van het aantal vrijwilligers en tenminste behoud van het aantal
mantelzorgers
45: Kwaliteit van de zorg zichtbaar verhogen in 2011 ten opzichte van 2006 door:
45a: De vermijdbare schade in de ziekenhuiszorg is in 2011 gehalveerd
45b: Burgers kunnen op kiesBeter.nl voor 80 aandoeningen zien welke kwaliteit
ziekenhuizen bieden
45c: Cliënten geven 90 procent van de zorgaanbieders in de AWBZ een voldoende voor de
kwaliteit van de zorg
45d: De rechten en plichten van patiënten en cliënten zijn in 2011 wettelijk vastgelegd en
de informatie hierover is voor iedereen toegankelijk
46: Meer patiëntgerichte zorg door vernieuwing zorgconcepten en innovatie
47: Betere hulp en opvang voor tienermoeders
48: Verbeteren en versterken van de palliatieve zorg

13

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Uit ons onderzoek blijkt dat voor vier van de vijf kabinetsprioriteiten (35,
46, 47 en 48) niet is aangegeven welke prestaties de minister heeft
geleverd om het doel te bereiken; bij de prioriteiten 46, 47 en 48 zijn
geen prestatie-indicatoren opgenomen, bij prioriteit 35 is wel een
prestatie-indicator maar geen realisatiewaarde voor 2009 opgenomen.
Daarnaast is in twee gevallen (46 en 48) het verband met wat de minister
met de Tweede Kamer in de begroting heeft afgesproken niet eenduidig
te leggen.

De toelichting bij kabinetsprioriteit 45a is een voorbeeld van een goede
toelichting op de inzet en de geleverde prestaties van de minister.

Kabinetsprioriteit 45a
Inzet (Ministerie van VWS, Beleidsverslag 2009):
“Voor de reductie van vermijdbare schade met 50 procent in 2012 ten opzichte van 2006 is het
programma ‘Voorkom schade, werk veilig’ ingevoerd in ziekenhuizen. Dit programma wordt langs
twee lijnen uitgevoerd. De eerste is concreet de vermijdbare schade en sterfte te halveren door
onder meer invoering van het veiligheidsmanagementsysteem (VMS). ( …). De tweede lijn is
gericht op het behalen van verbeteringen op tien inhoudelijke thema’s, waarop veel winst te
behalen is als het gaat om het terugdringen van onbedoelde vermijdbare schade.
Daarnaast is op andere gebieden verder gewerkt aan de patiëntveiligheid, onder meer door
ontwikkeling van de verschillende interventie- en meetinstrumenten en de deelname van
ziekenhuizen aan de Hospital Standardised Mortality Rate (HSMR).”

Indicator:
1.

Het aantal ziekenhuizen dat op de thema’s van het programma ‘Voorkom schade, werk
veilig’ participeert of aantoonbaar vergelijkbare initiatieven ontplooit.

2.

Het aantal ziekenhuizen dat deelneemt aan de HSMR.

Bij de enige kabinetsprioriteit die een duidelijk effect beoogt (45), is geen
(meetbare) effectinformatie opgenomen, dat wil zeggen geen kwalitatieve
informatie noch effectindicator.

Als de kabinetsprioriteiten voorzien worden van prestatie-indicatoren met
realisatiewaarden kan de Tweede Kamer beter beoordelen of het
beschikbaar gestelde geld besteed is zoals afgesproken.

2.1.3

Beleidsconclusies

In het beleidsverslag moeten de belangrijkste (beleids)conclusies over de
voortgang van de kabinetsprioriteiten en de eventuele departementale
prioriteiten worden opgenomen. De effectiviteit van de jaarverantwoording is ermee gediend wanneer de Kamerleden bij de

14

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

voorbereiding op het debat beschikken over (in de jaarverslagen
opgenomen) concrete beleidsconclusies.

Wij hebben de beleidsconclusies in het beleidsverslag beoordeeld en
constateren dat de minister evenals in het Beleidsverslag 2008 bij alle
kabinetsprioriteiten en departementale prioriteiten beleidsconclusies heeft
opgenomen. Ten opzichte van het Beleidsverslag 2008 zijn de
beleidsconclusies in het Beleidsverslag 2009 specifieker. Een
onderbouwing voor de beleidsconclusies op basis van gerealiseerde
effecten en prestaties ontbreekt in de meeste gevallen nog steeds.
Ook blijkt uit de meeste conclusies niet duidelijk of het voorgenomen doel
is bereikt. We illustreren dit aan de hand van kabinetsprioriteit 48.

Beleidsconclusie kabinetsprioriteit 48
De zorg voor terminale patiënten is in Nederland goed geregeld. Mede door de structurele
investering , goede samenwerking in het land en de extra aandacht voor kwaliteitsrichtlijnen wordt
de palliatieve zorg verbeterd en versterkt. Het huidige beleid wordt voortgezet om de voorwaarden
te scheppen toegankelijke, beschikbare en kwalitatief goede palliatieve zorg in Nederland te blijven
waarborgen.

In deze beleidsconclusie en in de daaraan voorafgaande tekst wordt niet
duidelijk wat het voornemen, de inzet en de bereikte resultaten van de
minister zijn. Daardoor kan niet worden beoordeeld of de voortzetting van
het beleid terecht is.

2.1.4

Overzichtstabel in beleidsverslag

In het beleidsverslag moet een overzichtstabel worden opgenomen met
daarin de koppeling van doelstellingen en prestaties van de kabinetsprioriteiten en de daarmee gemoeide uitgaven in de beleidsartikelen.

Het Ministerie van VWS heeft een overzichtstabel opgesteld voor zowel de
kabinetsprioriteiten als de departementale prioriteiten. Uit deze tabellen
blijkt dat het percentage uitgaven dat samenhangt met de kabinetsprioriteiten op het totaal van de gerealiseerde uitgaven van het Ministerie
van VWS voor 2009 2,2% bedraagt. Voor de departementale prioriteiten
is dit percentage 3,4%. De tabellen zijn logisch leesbaar maar de
opgenomen bedragen zijn niet de feitelijke realisaties. De minister geeft
in zijn beleidsverslag zelf aan dat er mogelijke dubbeltellingen optreden
aangezien één bedrag ten goede kan komen aan meerdere prioriteiten.
Verder bestaan de bedragen net als in 2008 deels uit realisaties en deels
uit begrotingsmutaties. Hierdoor is er voor de kabinetsprioriteiten en

15

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

departementale prioriteiten geen goede aansluiting te maken tussen
doelen, prestaties en middelen.

2.1.5

Beleidsartikelen

Financiële verantwoording
De beleidsartikelen dienen een volwaardige financiële verantwoording te
geven. De toelichting op de financiële verantwoording is een zogeheten
uitzonderingenrapportage: belangrijke verschillen (de Algemene
Rekenkamer hanteert een norm van 10% of meer) tussen de begrote en
gerealiseerde uitgaven, prestaties en effecten moeten worden toegelicht.

In de beleidsartikelen in het jaarverslag van het Ministerie van VWS
worden belangrijke verschillen toegelicht. De minister licht alle mutaties
toe die ten opzichte van de vastgestelde begroting groter zijn dan € 3
miljoen of groter zijn dan 3% van het budget van een artikel.

In het beleidsverslag doet de minister beleidsmatig verslag van de
grieppandemie met verantwoording van een aantal indicatoren rond de
vaccinatie. In zijn beleidsconclusie verwijst hij naar de evaluatie in 2010
van de respons op de Nieuwe Influenza A (H1N1) door een onafhankelijke
partij.
In de financiële toelichting per beleidartikel zijn wel de mutaties in de
uitgaven als gevolg van de Nieuwe Influenza zichtbaar, maar de totale
verplichtingen van 2009 zijn niet gespecificeerd en toegelicht. Wij hebben
vastgesteld dat in de verplichtingen van artikel 41 een bedrag van
€ 273,8 miljoen voor de aanschaf van vaccins is opgenomen. Dit is een
verplichting aan het NVI. 8 Het NVI beheert de voorraad. In de jaarrekening van het NVI is hierover het volgende opgenomen:
“De voorraad antivirale middelen, vaccins en spuiten tegen de
grieppandemie bedraagt ultimo 2009 ruim € 111 miljoen. Deze voorraad
is door VWS gefinancierd. NVI beheert de voorraad voor rekening en
risico van VWS. Conform de bestaande afspraken met VWS zijn deze
voorraden niet in de voorraadwaarde opgenomen.”

Niet-opgenomen beleidsinformatie
In het Beleidsverslag 2009 heeft de minister vijftig prestatie-indicatoren
opgenomen. In de Begroting 2009 waren dit er 81. Bij het Ministerie van
VWS is op centraal niveau geen overzicht beschikbaar van de realisaties
van de indicatoren die niet in het beleidsverslag zijn opgenomen. Deze

8

De Rijksoverheid hanteert voor de kerndepartementen het geïntegreerde verplichtingen-kasstelsel

en voor de baten-lastendiensten het baten-lastenstelsel. Er vindt geen consolidatie plaats per
ministerie.

16

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

informatie wordt bijgehouden door de beleidsdirecties. Wij hebben ons
daarom geen volledig beeld kunnen vormen over de informatie die in het
kader van het experiment niet verantwoord maar wel bijgehouden dient
te worden. Het Ministerie van VWS beschikt overigens wel over een
database waarin de informatie uit de Begroting 2010 is opgenomen. Deze
maakt het ministerie naar onze mening op een goede manier toegankelijk
en inzichtelijk via een toepassing op het intranet onder de naam
‘Begroting Transparant’. Wij adviseren de realisatiecijfers over het
lopende begrotingsjaar hieraan toe te voegen.

2.2

Praktijktoets
Met onze zogenoemde praktijktoets willen we zicht krijgen op de bijdrage
van beleid aan de oplossing van een bepaald maatschappelijk probleem.
We beoordelen deze bijdrage door naar het beleid te kijken vanuit de
praktijk van de ‘beleidsadressant’: de burger, het bedrijf of de instelling
die met een bepaald probleem te maken heeft. Wat heeft het beleid
concreet voor deze direct belanghebbenden opgeleverd? Tegelijkertijd
kijken we voor de door ons onderzochte onderwerpen ook naar de relatie
tussen de inhoud en de uitkomsten van het rijksbeleid en de (financiële)
verantwoording daarover: wordt het geld besteed aan de afgesproken
doelen?

Om dit in beeld te krijgen hebben we bij het Ministerie van VWS
onderzoek gedaan naar de wachtlijsten langdurige zorg en het
bovenregionaal gehandicaptenvervoer Valys. Deze onderwerpen vallen
onder de volgende artikelen van het Jaarverslag 2009 van het Ministerie
van VWS:
•

43.3.2: Voor iedere cliënt is de noodzakelijke zorg beschikbaar.

•

44.3.3: Burgers met beperkingen kunnen gebruikmaken van
(algemene) voorzieningen en professionele ondersteuning.

Wachtlijstinformatie wordt gegenereerd uit de AWBZ-brede
Zorgregistratie (AZR). Voor de AZR is op jaarbasis € 12 miljoen
beschikbaar. Het financieel belang van de Valys-regeling is € 55 miljoen.
In deze paragraaf geven we de bevindingen van ons onderzoek weer.
In onze aparte publicatie met de overkoepelende bevindingen over de
praktijktoetsen – Staat van de beleidsinformatie 2010 (Algemene
Rekenkamer, 2010) – is meer informatie over de onderzoeksmethode te
vinden.

17

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

2.2.1

Wachtlijsten langdurige zorg

Waar gaat het over?
Deze praktijktoets gaat over vertraging bij de levering van zorg en de
wachttijden en wachtlijsten die als gevolg daarvan ontstaan in de
langdurige zorg. De beleidsadressant is de burger die zorg nodig heeft,
maar nog niet krijgt. Het gaat dus om de wachtende zorgvrager.
Wachttijden en wachtlijsten komen op tal van plaatsen in de zorg voor.
We hebben ons onderzoek ingeperkt tot de omvangrijkste sectoren
binnen de langdurige zorg: verpleging en verzorging, en
gehandicaptenzorg. Daar is namelijk sprake van een systematiek van
gegevensuitwisseling (de AZR) die in principe een goede basis zou
kunnen zijn voor het genereren van wachtlijstgegevens en daarop
gebaseerde zorginkoop.

Te lang moeten wachten op de benodigde zorg kan voor de zorgvrager en
zijn omgeving grote problemen met zich mee brengen, inclusief mogelijke
verdere gezondheidsschade. Kabinet en parlement zijn het er over eens
dat dit onwenselijk is en dat zorg binnen afgesproken normtijden geleverd
moet worden. Over de aanvaardbaarheid van wachttijden zijn afspraken
gemaakt in het zogenoemde Treekoverleg. Deze afspraken staan bekend
als de Treeknormen en waren geruime tijd onomstreden.
In de sectoren die wij in deze praktijktoets behandelen zijn de
Treeknormen voor de tijd die mag verstrijken tussen indicatieverstrekking
en aanvang van de zorg als volgt:
•

13 weken voor verzorging en verblijf in een instelling maar voor
zintuiglijk gehandicapten 8 weken;

•

6 weken voor verpleeghuiszorg, dagbesteding en thuiszorg.

Er zijn in deze sectoren geen normen voor aanvaardbare wachttijden
tussen indicatieaanvraag en indicatieverstrekking.

Hoeveel kost het?
In de onderzochte AWBZ-sectoren gaat jaarlijks een totaalbedrag van
ongeveer € 18 miljard om: € 6 miljard in de gehandicaptenzorg en € 12
miljard in de verpleging en verzorging.
De zorgkantoren ontvangen jaarlijks € 130 miljoen voor beheerskosten.
Daarvan is € 10 miljoen bestemd voor de exploitatie en het onderhoud
van de AZR-systemen (zie hieronder) bij de 32 zorgkantoren. Deze
bedragen worden uitgekeerd door het College voor zorgverzekeringen
(CVZ) uit de AWBZ-premiegelden. Het CVZ ontvangt zelf € 2 miljoen per
jaar voor het beheer van de AZR vanuit de begroting van het Ministerie
van VWS.

18

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Wat hebben we gedaan?
We hebben onderzocht wat er gedaan wordt om te lange wachttijden te
bestrijden en wat dat in de praktijk oplevert. Voor een effectieve
bestrijding van dit probleem is goede informatie nodig. Daarom hebben
we kritisch gekeken naar de kwaliteit van de wachtlijstinformatie, wat er
ondernomen wordt om deze te verbeteren en in hoeverre dat resultaat
heeft. Ook is onderzocht welke bedragen er gemoeid zijn met het
oplossen van de knelpunten in het zorgaanbod en het verbeteren van de
wachtlijstinformatie (en in hoeverre deze uitgaven bijdragen aan
oplossing van de problemen). Ten slotte is de verantwoording over het
gevoerde beleid in kaart gebracht.
We hebben onze bevindingen gebaseerd op interviews met het Ministerie
van VWS (directie Langdurige Zorg), het CVZ, een onderzoeksbureau en
de Chronisch zieken en Gehandicapten Raad Nederland (CG-raad).
Daarnaast zijn Kamerstukken bestudeerd en rapporten van het CVZ, het
onderzoeksbureau en de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa).

Wat hebben we gevonden?
De gegevens over wachtlijsten en wachttijden zijn afkomstig uit de AZR,
die in het leven is geroepen om in de AWBZ-sector vraag en aanbod beter
bij elkaar te brengen. Een burger die meent zorg nodig te hebben, vraagt
een indicatie aan bij het Centrum Indicatiestelling Zorg (CIZ). Als de
indicatie verstrekt wordt, geeft deze een recht op zorg zoals in de
indicatie omschreven. Het zorgkantoor heeft onder meer de taak te
bewerkstelligen dat verzekerden met een indicatie hun recht op zorg
kunnen verzilveren. Daartoe koopt het zorgkantoor zorg in bij zorgaanbieders. Uiteraard moet het ingekochte zorgaanbod passen bij de
geïndiceerde vraag. Dit lukt niet altijd, waardoor fricties ontstaan tussen
vraag en aanbod.
Er zijn per 1 januari 2008 ruim zestigduizend mensen 9 die langer dan de
Treeknormen toelaten, moeten wachten op de geïndiceerde AWBZ-zorg
(in gehandicaptenzorg, verpleging en verzorging, HHM, 2009).

Is het wachten in alle gevallen even erg? Het blijkt dat sommige mensen
willen blijven wachten tot er een plaats is in de voorziening van eerste
voorkeur (terwijl er wel plaats is in een andere voorziening) of dat
mensen een opname (die volgens de indicatie wel nodig is) willen
uitstellen om zo lang mogelijk in de thuisomgeving te kunnen blijven. Om
deze redenen is een nieuw begrip geïntroduceerd: de problematische
wachtlijst. Dit betreft mensen die én langer dan de Treeknormen wachten

9

Op een totaal van circa 450.000 mensen die zorg ontvangen in de gehandicaptenzorg en

verpleging en verzorging.

19

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

én voor wie dit grote problemen oplevert. Naar het oordeel van de
staatssecretaris van VWS (VWS, 2009a) betreft dit slechts een klein deel
van de (volgens de Treeknormen) te lang wachtenden: ongeveer 4.500
mensen. Dit aantal is overigens geschat; exacte cijfers zijn niet
voorhanden. Er is een aanvullend onderzoek uitgevoerd naar de
doorlooptijden. De kans is groot dat de onderzoeksgroep van dit
onderzoek in belangrijke mate bestaat uit categorieën wachtenden die al
eerder als problematisch zijn aangemerkt. Andere wachtenden zijn hierin
niet betrokken. Het risico bestaat dat hierdoor wordt onderschat hoeveel
mensen problemen ervaren met het (te lang) wachten op zorg. De
beleidsmatige aandacht lijkt te zijn verschoven van degenen die te lang
wachten (volgens de Treeknormen) naar de problematische wachtlijst. Dit
is temeer van belang omdat de staatssecretaris aan de Tweede Kamer
heeft gemeld de wachtlijstproblematiek ‘niet te willen wegdefiniëren’.

De beschikbare wachtlijstinformatie uit de AZR-systemen is echter
onvoldoende valide. Dat komt omdat niet alle zorgaanbieders hun cliënten
tijdig aan- en afmelden. Ook komt een te late doorgeleiding naar het CIZ
voor. Het is daarom moeilijk voor de zorgkantoren om de zorg zo in te
kopen dat het beschikbare zorgaanbod past bij de vraag. De gegevens
hebben overigens uitsluitend betrekking op de zorg in natura, niet op
zorg die is bekostigd uit het persoonsgebonden budget. In haar
trendstudie over de positie van de consument op de zorgmarkt schrijft de
NZa dat de AZR nog onvoldoende geschikt is om betrouwbare
wachttijdinformatie op het niveau van zorgaanbieders te genereren.

Er is wel vooruitgang in de kwaliteit van de informatie uit de AZR, maar
deze is nog niet op het gewenste niveau. Het streven van het ministerie,
het CVZ en de zorgkantoren is om in de toekomst de informatie uit AZR
te gebruiken voor goede ramingen van de zorgvraag, zodat een daarop
passend zorgaanbod kan worden ingekocht.
Voor 2009 was om de veronderstelde tekorten weg te werken € 163
miljoen beschikbaar: € 150 miljoen uit de premiemiddelen AWBZ en € 13
miljoen uit de begroting van Jeugd en Gezin (VWS, 2009a). Deze
middelen worden besteed aan het bouwen van meer voorzieningen, aan
het gemakkelijker maken van bouwen en aan het extramuraliseren van
zorg. Maar omdat er geen goede wachtlijstinformatie is, is niet bekend of
deze maatregelen ertoe hebben geleid dat de wachttijden afnemen.

Conclusies
•

De beschikbare wachtlijstinformatie is onvoldoende valide. Het is
daarom moeilijk voor de zorgkantoren om de zorg zo in te kopen dat
het beschikbare zorgaanbod past bij de vraag.

20

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

•

De kwaliteit van de informatie uit de AZR is wel verbeterd, maar nog
niet op het gewenste niveau. Het streven van het ministerie, het CVZ
en de zorgkantoren is om in de toekomst de informatie uit de AZR te
gebruiken voor goede ramingen van de zorgvraag, zodat een daarop
passend zorgaanbod kan worden ingekocht.

•

Er worden maatregelen genomen om de veronderstelde tekorten in
het zorgaanbod weg te werken. Voor het jaar 2009 was hier € 163
miljoen voor beschikbaar, maar omdat er geen goede
wachtlijstinformatie is, is niet bekend of deze maatregelen ertoe
hebben geleid dat de wachttijden afnemen.

•

De Treeknormen verdwijnen meer naar de achtergrond. Het beleid en
de uitvoerders ervan richten zich steeds meer op de meest
schrijnende gevallen, de zogenoemde problematische wachtlijst. Er
zijn geen nieuwe normen in de plaats gekomen voor de Treeknormen.

2.2.2

Bovenregionaal gehandicaptenvervoer ‘Valys’

Waar gaat het over?
Het reguliere openbaar vervoer is beperkt toegankelijk voor mensen met
een functiebeperking. Zij kunnen daarom in mindere mate participeren in
de maatschappij dan mensen zonder een functiebeperking.
Voor deze mensen wordt contractvervoer ingezet.
De vervoersvoorzieningen voor vervoer met een sociaal-recreatief doel op
lokaal of regionaal niveau voor mensen met een beperking zijn geregeld
in de Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) en vallen onder de
verantwoordelijkheid van de gemeenten.
Als aanvulling op het openbaar vervoer en het sociaal-recreatief vervoer
op lokaal of regionaal niveau heeft het Ministerie van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid (SZW) in 1998 het bovenregionaal vervoer voor
gehandicapten geïntroduceerd. Dit vervoerssysteem is bestemd voor
reizen die langer zijn dan vijf openbaarvervoerzones. Het bovenregionaal
vervoer moet ook het ketenvervoer voor mensen met een beperking
bevorderen.
De eerste contractuele uitvoering van het bovenregionaal vervoer werd op
1 april 1999 gestart onder de naam TraXX. Vanaf september 2002 valt de
verantwoordelijkheid voor het bovenregionaal vervoer voor gehandicapten
onder het Ministerie van VWS. Vanaf 1 april 2004 wordt het
bovenregionaal vervoer uitgevoerd onder de productnaam Valys.

Er waren in 2009 ruim 250.000 pashouders, waarvan ongeveer 8.000 met
een hoog kilometerbudget. Een gewoon kilometerbudget bevat 750, een
hoog budget 2.250 kilometer. Ongeveer de helft van alle pashouders

21

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

maakt geen gebruik van de Valys-pas (de zogenoemde passieve Valyspashouders).

Hoeveel kost het?
In 2009 is € 55 miljoen besteed aan deze voorziening.

Wat hebben we gedaan?
Wij zijn nagegaan in hoeverre de uitvoering van het beleidsplan Valys
effect heeft. Wij hebben de uitvoering van het Valys- contract vooral
bekeken vanuit het perspectief van de eindgebruiker: de Valyspashouder. We hebben onderzocht of deze personen met een beperking
een bovenregionale reis kunnen maken, die voldoet aan de kwaliteitseisen
zoals in het Valys-contract vastgelegd. Daarvoor zijn Kamerstukken en
onderzoeksrapporten geraadpleegd. Daarnaast hebben we gesprekken
gevoerd met het Ministerie van VWS (Directie Maatschappelijke
Ondersteuning), de vervoerder, de CG-Raad en pashouders.

Wat hebben we gevonden?
De minister stelt eisen aan de kwaliteit van het vervoer. Deze betreffen
onder andere de volgende aspecten:
•

de voorzieningen (route, reistijd, vervoersgarantie, call center etc.);

•

de chauffeur (diploma’s voor doelgroepenvervoer, sociale
vaardigheden, kennis van de code veilig vervoer rolstoelinzittenden);

•

het vervoermiddel;

•

de klachtenregeling.

Over het algemeen wordt het beleidsplan om het probleem van de
mobiliteitsbeperking op te lossen goed uitgevoerd. Toch gaan soms zaken
verkeerd.

Er waren aanvankelijk veel klachten over het Valys-vervoer. De klachten
betroffen het te laat komen van de taxi, de combinatieritten met een
andere pashouder en de omrijtijden, het te laat arriveren, de bejegening
door en de vakkundigheid van de chauffeur. Het Ministerie van VWS
vroeg de vervoerder om in samenspraak met de gebruikersorganisaties
nader onderzoek te doen naar de klachten, en maatregelen te treffen.
Maandelijks vindt overleg plaats tussen de vervoerder en het Ministerie
van VWS over de kwaliteit van het Valys-vervoer. Voorts is er
driemaandelijks overleg tussen het Ministerie van VWS, de vervoerder en
de gebruikersorganisaties (de CG-Raad, de Protestants Christelijke
Ouderenbond PCOB en de belangenorganisatie voor mensen met een
visuele beperking: Stichting Viziris). Dit overleg is gericht op uitwisseling
van informatie. Het Ministerie van VWS heeft daarnaast regelmatig

22

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

informeel contact met de gebruikersorganisaties om signalen over de
kwaliteit van Valys op te kunnen vangen. Ook geven burgerbrieven inzicht
in de kwaliteit van het vervoer en eventuele problemen.
Maandelijks rapporteert de vervoerder het Ministerie van VWS over het
gebruik en over de stiptheid en het aantal klachten bij het Valys-vervoer.
De vervoerder laat een deel van het Valys-vervoer uitvoeren door zestig
onderaannemers. Deze moeten voldoen aan de contracteisen die het
Ministerie van VWS heeft gesteld. De vervoerder moet bij de uitvoering
van het Valys-vervoer door de onderaannemers ervoor zorgen, dat ook
dan de kwaliteitseisen nageleefd worden. Omdat een aantal
vervoersbedrijven niet voldeed aan de eisen, die gesteld worden aan het
opleidingsniveau van de chauffeurs, is het vervoer bij vier
vervoersbedrijven weggehaald. Het Ministerie van VWS heeft de
mogelijkheid om, bij contractbreuk door een van deze onderaannemers,
de vervoerder te dwingen het contract bij deze onderaannemer op te
zeggen.
Het Ministerie van VWS heeft met de vervoerder een compensatieregeling
afgesproken, ingegaan op 1 maart 2010. Een gebruiker hoeft bij
overschrijding van de ophaalmarge of maximale omrijtijd met zestig
minuten de rit niet te betalen en de rit wordt niet afgeschreven van zijn
persoonlijk kilometerbudget.

In de contractvoorwaarden met de vervoerder heeft het Ministerie van
VWS afgesproken dat er jaarlijks een klanttevredenheidsonderzoek
uitgevoerd moet worden. Uit de onderzoeken blijkt dat de
klanttevredenheid steeg van 7,1 in 2007 naar 8,0 in 2008 en 8,5 in 2009.
Daarnaast blijkt uit verdiepend onderzoek dat het aantal klachten in 2009
aanzienlijk is afgenomen. De klachten die er nog zijn, kunnen echter
grote gevolgen hebben voor deze bijzondere groep (bijvoorbeeld bij
overschrijding van ophaaltijden en omrijtijden). Daarom is blijvende
aandacht nodig. Daarvan zijn het Ministerie van VWS en de vervoerder
zich bewust.

De hoogte van het persoonlijk kilometerbudget wordt jaarlijks
geëvalueerd en vastgesteld door het Ministerie van VWS. Er is tussen het
Ministerie van VWS en de gebruikersorganisaties regelmatig overleg over
de vraag of het huidige persoonlijk kilometerbudget voldoende voorziet in
de sociaal-recreatieve behoefte van mensen met een beperking. Slechts
een zeer klein deel van de gebruikers maakt echter zijn persoonlijk
kilometerbudget volledig op.

23

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Conclusies
•

De Valys-regeling wordt op dit moment over het algemeen goed
uitgevoerd. De uitvoering van de Valys-regeling wordt intensief
gemonitord.

•

De pashouders zijn over het algemeen tevreden over deze vorm van
vervoer. De klanttevredenheid steeg van 7,1 in 2007 naar 8,0 in 2008
en 8,5 in 2009.

•

Er waren aanvankelijk vrij veel klachten van gebruikers, maar er zijn
maatregelen getroffen. Het aantal klachten is in 2009 aanzienlijk
afgenomen. De klachten die er nog zijn, kunnen echter grote
gevolgen hebben voor deze bijzondere groep gebruikers (bijvoorbeeld
bij overschrijding van ophaaltijden en omrijtijden). Daarom is
blijvende aandacht nodig. Daarvan zijn het Ministerie van VWS en de
vervoerder zich bewust.

•

Er is tussen het Ministerie van VWS en de gebruikersorganisaties
regelmatig overleg over de vraag of het huidige persoonlijk
kilometerbudget voldoende voorziet in de sociaal-recreatieve behoefte
van mensen met een beperking. Slechts een zeer klein deel van de
gebruikers maakt echter zijn persoonlijk kilometerbudget volledig op.

2.3

Functioneren Centraal Administratie Kantoor (CAK)
Inleiding
Eind 2007 ontstonden problemen in de uitvoering van de
eigenbijdrageregelingen door het Centraal Administratie Kantoor (CAK).
Dit werd veroorzaakt door een aantal veranderingen in de regelgeving
voor het innen van eigen bijdragen van burgers die zorg ontvangen. Voor
bewoners van zorginstellingen viel de eigen bijdrage soms enkele
honderden euro’s per maand hoger uit dan in 2007. Zij werden hiermee
geconfronteerd toen zij eind 2007 van het CAK een beschikking voor de
eigen bijdrage 2008 ontvingen. Ook was de berekening van de eigen
bijdragen volgens hen niet juist. Dit leidde tot een groot aantal bezwaren
en klachten.
Door de piekbelasting en de grote hoeveelheid reacties was het CAK een
aantal maanden slecht bereikbaar. Omdat burgers door het CAK niet of
niet tijdig geholpen werden met de oplossing van hun problemen,
wendden velen zich tot de Nationale Ombudsman, de media en de
politiek.

24

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

25
CAK
Het CAK is in 1968 door zorgverzekeraars opgericht. Het CAK is een privaatrechtelijke
rechtspersoon die belast is met een aantal wettelijke taken en voor een belangrijke deel
gefinancierd wordt uit publieke middelen, en daarmee een rechtspersoon met een wettelijke
taak. Het CAK heeft vijf wettelijke taken:
1.

Het functioneren als betaalkantoor voor betalingen van zorgverzekeraars aan
zorgaanbieders (sinds 1968);

2.

Het vaststellen, opleggen en innen van eigen bijdragen voor zorg in instellingen:
‘Zorg met Verblijf’ (sinds 2008 10) en zorg thuis: ‘Zorg zonder Verblijf’ (sinds 1997);

3.

Het vaststellen, opleggen en innen van eigen bijdragen Wmo in opdracht van
gemeenten (sinds 2007);

4.

Het uitbetalen van een compensatie eigen risico voor mensen met hoge zorgkosten
(sinds 2008);

5.

Het uitbetalen van een tegemoetkoming aan chronisch zieken en gehandicapten (sinds
2009).

De NZa oefent samen met het CVZ toezicht uit op de uitvoering van wettelijke taken door
het CAK. De NZa rapporteert jaarlijks over de uitkomsten van haar toezicht op het CAK.

Met een verkenning hebben wij geanalyseerd wat de belangrijkste
knelpunten waren in het functioneren van het CAK, welke maatregelen
hiervoor zijn getroffen en of deze maatregelen effectief zijn.

Knelpunten
De staatssecretaris van VWS heeft in 2008 een onafhankelijk onderzoek
uit laten voeren naar het functioneren van het CAK. Vooral gebaseerd op
dit onderzoek onderkennen wij drie soorten knelpunten:
•

Knelpunten in de keten. Het CAK is voor het juist vaststellen, opleggen
en innen van eigen bijdragen afhankelijk van informatie van andere
partijen zoals de Belastingdienst (inkomensgegevens), zorgkantoren
(zorggegevens), zorgaanbieders (zorggegevens) en gemeenten
(gegevens over Wmo-gebruik). De belangrijkste knelpunten waren dat
de kwaliteit van de informatie in veel gevallen niet voldoende was, er
geen harde afspraken waren om deze kwaliteit af te dwingen en regie
op de informatieketen ontbrak.

•

Knelpunten in de interne organisatie van het CAK. Het CAK was
onvoldoende toegerust om de wettelijke taken goed te kunnen
uitvoeren. Zo stelde het CAK onvoldoende voorwaarden aan het
Ministerie van VWS, was de telefonische bereikbaarheid slecht en was

10

Het CAK heeft de uitvoering van de ‘Eigenbijdrageregeling zorg met verblijf’ in 2007 stapsgewijs,

per zorgkantoor, overgenomen. Vanaf 1 januari 2008 is deze taak formeel bij het CAK belegd.

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

er onvoldoende personele capaciteit voor het behandelen en
afhandelen van klachten en bezwaren.
•

Knelpunten in de bestuurlijke relatie tussen het Ministerie van VWS en
het CAK. Er was onder andere onduidelijkheid over de
bevoegdheidsverdeling, er was vanuit het ministerie onvoldoende oog
voor de uitvoeringspraktijk en een contractrelatie tussen het ministerie
en het CAK ontbrak.

Naast deze algemene knelpunten hebben wij meer specifieke knelpunten
in de taakuitvoering ‘eigen bijdragen’ in kaart gebracht. Veel problemen
hadden te maken met het ontbreken van juiste inkomensgegevens of
zorggegevens (begin en einde zorg, aantal zorguren).

Figuur 3 laat zien waar de knelpunten in de informatieketen zich
voordeden.

26

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Figuur 3

27

Maatregelen
Naar aanleiding van het onafhankelijke onderzoek kondigde de
staatssecretaris van VWS in oktober 2008 maatregelen aan (VWS,
2008a). De staatssecretaris maakte daarbij onderscheid in:
-

maatregelen in de keten en interne maatregelen bij het CAK;

-

maatregelen met betrekking tot de bestuurlijke inbedding van het
CAK.

Het CAK stelde op verzoek van de staatssecretaris een verbeterplan op.
Het plan maakt onderscheid in verbeteringen voor de korte en voor de
(middel)lange termijn. Voor de zeer korte termijn werd een ‘EHBO-

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

aanpak’ gevolgd om voor de meest schrijnende gevallen met een
individuele behandeling tot een oplossing te komen. De hiervoor door de
staatssecretaris gestelde einddatum van 1 april 2009 werd gehaald. Voor
de (middel)lange termijn zijn door het CAK meerdere projecten gestart
ter verbetering van (keten)processen, ICT, personeel en organisatie. In
2012 loopt het verbeterplan af.

Een belangrijk instrument voor het Ministerie van VWS is de ‘Stuurgroep
ketenoverleg CAK’. Hierin worden afspraken gemaakt over de aanlevering
van informatie door de ketenpartijen. Met de in ontwikkeling zijnde
‘ketenmonitor’ worden prestaties van de ketenpartijen over de
aanlevering van gegevens in de keten gemeten. De verantwoordelijkheid
voor de regie van de informatieketen is nog niet vastgelegd, maar er zijn
wel afspraken over gemaakt. In december 2009 heeft de staatssecretaris
van VWS aangegeven dat het feitelijk op orde brengen van de keten
plaatsvindt onder regie van het CAK (VWS, 2009b). Dit betekent niet dat
het CAK eindverantwoordelijkheid draagt. Het Ministerie van VWS gaf in
ons onderzoek aan dat zij zichzelf als ‘bestuurlijk ketenregisseur’ ziet en
door besluitvorming in de ‘Stuurgroep ketenoverleg CAK’ de afspraken
met de ketenpartijen afdwingt.

In tabel 2 worden de belangrijkste maatregelen en de stand van zaken
eind 2009 weergegeven.

Tabel 2 Stand van zaken belangrijkste maatregelen
Maatregelen in de keten
Stuurgroep ketenoverleg CAK. De staatssecretaris heeft een Stuurgroep ketenoverleg ingesteld
om de verantwoordelijkheidsverdeling duidelijk te beleggen en daarover afspraken te maken.
In de stuurgroep worden onder andere knelpunten en risico’s in de gegevensuitwisseling
geïnventariseerd en worden afspraken gemaakt over noodzakelijke verbeteringen en prestaties
van de ketenpartijen.
Ketenintegratiemanager. Het CAK heeft een ketenintegratiemanager aangesteld.
Ketenmonitor. Hiermee worden prestaties van de ketenpartijen over de aanlevering van
gegevens in de keten gemeten. In de ketenmonitor worden normen in de vorm van
ketenprestatie-indicatoren weergegeven en worden afwijkingen gerapporteerd. In december
2009 is het eerste concept van de ketenmonitor door de Stuurgroep ketenoverleg vastgesteld.
De monitor wordt in 2010 doorontwikkeld. Nog niet alle normen zijn met de ketenpartijen
afgestemd.
Convenanten en andersoortige overeenkomsten. Hierin worden afspraken tussen het CAK en de
ketenpartners vastgelegd. Voor de meeste ketenpartijen zijn deze per 1 januari 2010
ingegaan. Naar verwachting vindt ondertekening van het restant in de komende periode plaats.
Proceseigenaarschap. De staatssecretaris heeft toegezegd het proceseigenaarschap in de
stuurgroep nader in te vullen. Het Ministerie van VWS heeft er uit het oogpunt van effectiviteit

28

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

bewust voor gekozen om de verantwoordelijkheid voor de procesuitvoering bij het CAK te
beleggen. De rol van de ‘Stuurgroep ketenoverleg CAK’ is kaderstellend en daarmee wordt
gewaarborgd dat het CAK zijn verantwoordelijkheden kan waarmaken.
Governance arrangement. Hierin worden concrete afspraken gemaakt tussen het Ministerie van
VWS en het CAK over taken, bevoegdheden, verantwoordelijkheden, p&c-cyclus en resultaten.
De verwachting is dat het Governance arrangement in de zomer van 2010 gereed is.
Uitvoeringsprotocol. Onderdeel van het in ontwikkeling zijnde Governance arrangement is het
uitvoeringsprotocol. Sinds 2008 worden er uitvoeringstoetsen gevraagd aan en uitgebracht
door het CAK.
Ketenregie. De verantwoordelijkheid voor de regie van de informatieketen is afgesproken maar
nog niet vastgelegd.
Maatregelen in interne organisatie van het CAK
EHBO-aanpak. Het EHBO-team is formeel opgegaan in de afdeling klantadvies. Sinds eind
augustus 2009 zijn er twee teams klantadviseurs (EHBO-teams) volledig operationeel.
Verbetering van de front office. Dit omvat het vergroten van de telefonische bereikbaarheid,
het verlagen van de schriftelijke reactietijd en het oplossen van achterstanden bij de
afhandeling van klachten en bezwaren. De telefonische bereikbaarheid is verbeterd door
inschakeling van extra medewerkers en inhuur van een extern call center bij pieken in de
telefonische meldingen.
Verbetering van de back office. De aanpak voor de verbetering van de back office bestaat uit
het verbeteren van de werkprocessen, procedures en systemen in het primaire en
ondersteunende proces. De projecten ter verbetering van de back office lopen over het
algemeen volgens planning.
(Verdere) professionalisering. Eén van de aspecten om tot een structurele verbetering van de
ontstane knelpunten te komen is een (verdere) professionalisering van de organisatie en het
management. De voortgang in de professionalisering verloopt conform de planning.
Maatregelen in de bestuurlijke relatie tussen het CAK en VWS
Omvorming CAK tot publiekrechtelijk zbo. Het CAK wordt omgevormd tot een publiekrechtelijk
zbo met eigen rechtspersoonlijkheid en onder de Kaderwet ZBO’s geplaatst. Het streven is om
het wetsvoorstel daartoe eind 2010 naar de Tweede Kamer te sturen, zodat de omvorming in
2012 zijn beslag krijgt (VWS, 2009b).

Op basis van ons onderzoek stellen wij vast dat voor de meeste
knelpunten maatregelen zijn getroffen. De uitvoering van het
verbeterplan van het CAK ligt op schema.

Effecten van de maatregelen
Wij zijn de effecten van de maatregelen nagegaan aan de hand van de
ontwikkeling van het aantal klachten en bezwaren.

In het jaarverslag van de Nationale ombudsman over 2009 wordt
geconstateerd dat het aantal klachten over het CAK met 27% is gedaald
van 1.155 in 2008 naar 841 in 2009 (Nationale ombudsman, 2010).

29

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Ook de interne cijfers van het CAK over 2008 en 2009 in tabel 3 laten

30

zien dat het aantal bezwaren en klachten ten opzichte van 2008
geleidelijk aan het dalen is. Bij de Regeling Compensatie Eigen Risico
(CER) is in 2009 nauwelijks meer sprake van klachten.

Tabel 3 Aantal bezwaren en klachten per wettelijke taak, en bezwaren als
percentage van het aantal besluiten per wettelijke taak in 2008 en 2009

11

Aantal

Aantal

Aantal

Bezwaren/

besluiten

klachten

bezwaren

Besluiten

(verzonden)

12

1. Eigen bijdrage AWBZ (Zorg zonder verblijf) en eigen bijdrage Wmo 13
2008

961.055

390

609

0,06%

2009

1.033.916

388

981

0,09%

2. Eigen bijdrage AWBZ (Zorg met verblijf)
2008

688.040

1.044

2.636

0,38%

2009

844.344

870

2.241

0,27%

2008

1.934.482

148

15.514

0,8%

2009

1.916.846

8

2.494

0,13%

3. Compensatie eigen risico

Afwijkend in dit algemene beeld is het aantal bezwaren bij ‘Zorg zonder
Verblijf en Wmo’. Dit is gestegen van 609 in 2008 naar 981 in 2009, een
stijging van 61%. Dit wordt met name veroorzaakt door de categorie
‘zorguren incorrect’. In oktober 2009 is een andere procedure van kracht
geworden voor de afhandeling van incorrecte zorggegevens. 14 De
verwachting van het CAK is dat daardoor het aantal bezwaren ‘Zorg
zonder verblijf en Wmo’ zal dalen.

Uit een nadere analyse van de cijfers van het CAK blijkt ook dat de
telefonische bereikbaarheid is verbeterd en in lijn is met de nagestreefde

11

Peilmoment gegevens: maart 2010.

12

Bij de aantallen besluiten is uitgegaan van het aantal verzonden besluiten in een jaar, dat wil

niet zeggen dat het besluit ook per se betrekking heeft op dat jaar. Voor wat betreft de CER
geldt het aantal besluiten over het betreffende jaar. Deze compensatie wordt één keer per jaar
uitgekeerd in november.
13

Bij de eigen bijdragen ‘Zorg zonder Verblijf en Wmo’ gaat het om twee verschillende eigen

bijdragen. Omdat de eigen bijdragen op één factuur staan worden bij de registratie de
bezwaren en klachten als één categorie beschouwd.
14

Deze procedure komt erop neer dat, indien een klant het aantal zorguren waarvoor een eigen

bijdrage in rekening is gebracht, betwist, het CAK de zorgaanbieder verzoekt de initieel
aangeleverde gegevens te controleren. Als uit deze controle blijkt dat er door de aanbieder teveel
zorg is aangeleverd aan het CAK, dient de aanbieder de gegevens te corrigeren en opnieuw aan te
leveren bij het CAK. Als blijkt dat de initieel aangeleverde zorggegevens juist waren, wordt dit ook
gemeld aan het CAK. Indien de zorgaanbieder niet binnen een termijn van 20 werkdagen reageert
op het verzoek van het CAK een controle uit te voeren, wordt de klant in het gelijk gesteld.

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

serviceniveaus. Door de invoering van nieuw beleid, zoals de Wet
tegemoetkoming chronisch zieken en gehandicapten (Wtcg) kan het
aantal mensen dat telefonisch contact zoekt met het CAK weer toenemen.
Er bestaat het risico dat het aantal klachten en bezwaren hierdoor stijgt.
Het CAK geeft aan lessen te hebben getrokken uit het verleden. Zo is in
de voorbereiding op de Wtcg veel aandacht besteed aan het opvangen
van klantcontacten. Daarnaast geeft het CAK aan voor de Wtcg
beheersmaatregelen te hebben getroffen om de risico’s in de uitvoering te
beheersen.

Conclusies en aanbevelingen
Uit ons onderzoek blijkt het volgende:
•

Veel inspanningen zijn verricht om de knelpunten in de inning van
eigen bijdragen voor geleverde zorg op te lossen. Het vergt echter nog
enige tijd voordat alle maatregelen effectief zijn en alle problemen zijn
opgelost. Door de aanpak van de meest urgente problemen is het
aantal klachten wel al gedaald.

•

Structurele verbeteringen zijn afhankelijk van de (nakoming) van
afspraken over de aanlevering van informatie door andere
ketenpartijen zoals de Belastingdienst, zorgkantoren, zorgaanbieders
en gemeenten. De ketenmonitor die dit moet gaan meten, zal hiervoor
een belangrijk instrument zijn. Wij vragen de minister een termijn te
stellen waarbinnen de verbeteringen in het functioneren van het CAK
volledig gerealiseerd zullen zijn. Wij menen dat het mogelijk moet zijn
om de belangrijkste knelpunten in ieder geval voor de omvorming van
het CAK tot publiekrechtelijk zbo in 2012 te hebben opgelost.

•

Het Ministerie van VWS als proceseigenaar laat het oplossen van de
problemen in de keten in belangrijke mate uitvoeren door het CAK.
Het Ministerie van VWS is bestuurlijk verantwoordelijk voor de regie
van de keten, maar het feitelijk op orde brengen van de keten vindt
plaats onder regie van het CAK. Het CAK sluit ook de overeenkomsten
met ketenpartijen af. Wij adviseren de bestuurlijke en uitvoerende
verantwoordelijkheden voor de regie van de keten schriftelijk vast te
leggen en concreet uit te werken.

•

Om te waarborgen dat afspraken over het leveren van informatie door
de ketenpartijen worden nagekomen, bevelen wij aan in de wet of in
overeenkomsten met ketenpartijen mogelijkheden voor de minister in
te bouwen om in te grijpen en eventueel sancties toe te passen. Deze
verantwoordelijkheid kan niet bij het CAK worden gelegd.

•

De afhankelijkheid van andere partijen voor de aanlevering van
informatie speelt bij meerdere organisaties. Zo constateerden we in
het Rapport bij het Jaarverslag 2008 dat het niet tijdig aanleveren of
certificeren van informatie leidde tot onzekerheden in de

31

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

verantwoording over het fondsbeheer 15 door het CVZ. Ook voor
wachtlijstgegevens (zie § 2.2) en gegevens over de kwaliteit van zorg
is het ministerie afhankelijk van betrouwbare informatie van anderen.
Wij bevelen aan de analyse van de knelpunten in de informatieketen te
gebruiken voor andere informatieketens in het zorgstelsel en vast te
stellen of soortgelijke maatregelen wenselijk dan wel noodzakelijk zijn.

2.4

Oordeel over totstandkoming informatie in
jaarverslag over gevoerd beleid
De informatie over het gevoerde beleid dient op grond van de CW 2001:

•

op deugdelijke wijze tot stand te zijn gekomen;

•

te voldoen aan de verslaggevingsvoorschriften en

•

te voldoen aan de daaraan te stellen kwaliteitsnormen.

De eerste twee aspecten betrekken wij in dit oordeel. Over het derde
aspect rapporteren wij eerder in dit hoofdstuk onze bevindingen voor
zover wij daar onderzoek naar hebben gedaan.

Om tot een oordeel te komen over de totstandkoming van de informatie
over het gevoerde beleid selecteren wij jaarlijks één of enkele effect- of
prestatiegegevens. Dit jaar hebben we de totstandkoming van
prestatiegegeven Voor 80 aandoeningen kunnen burgers op
www.kiesBeter.nl zien welke kwaliteit ziekenhuizen bieden (artikel 42,
operationele doelstelling 3) uit het Jaarverslag 2009 van het Ministerie
van VWS onderzocht.

Oordeel
Op grond van ons onderzoek hebben we vastgesteld dat de informatie
over het prestatiegegeven Voor 80 aandoeningen kunnen burgers op
www.kiesBeter.nl zien welke kwaliteit ziekenhuizen bieden op
deugdelijke wijze tot stand is gekomen en voldoet aan de
verslaggevingseisen.

Wel merken wij op dat de dossiervorming bij de totstandkoming van de
beleidsinformatie van het Ministerie van VWS net als vorig jaar aandacht
vereist.

15

In het Financieel Jaarverslag Fondsen legt het CVZ verantwoording af over het fondsbeheer van

het Algemeen Fonds Bijzondere Ziektekosten, het Zorgverzekeringsfonds en de Algemene Kas
Ziekenfondswet.

32

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

3

Bedrijfsvoering

Wij hebben de bedrijfsvoering van het Ministerie van VWS onderzocht.
Onder de bedrijfsvoering vallen alle bedrijfsprocessen die ervoor zorgen
dat een ministerie functioneert. Het gaat dan om de primaire processen,
de faciliterende processen en de sturing en beheersing daarvan.
De Directie FEZ van het Ministerie van VWS coördineert ook de
begrotingscyclus en de totstandkoming van het jaarverslag van Jeugd en
Gezin. De Directie Bedrijfsvoering voert de begrotingsadministratie uit
voor Jeugd en Gezin.
In dit hoofdstuk geven we ons oordeel over het financieel beheer en
materieelbeheer en gaan we in op eventuele onvolkomenheden die we
daarin hebben aangetroffen (§ 3.1). Vervolgens gaan we in op
onvolkomenheden in de overige onderdelen van de bedrijfsvoering (§ 3.2)
en schetsen we de ontwikkeling in de onvolkomenheden in de
bedrijfsvoering (§ 3.3).
We komen in dit hoofdstuk ook terug op enkele onderwerpen uit ons
rapport Rijk verantwoord 2008: het managementcontrolsysteem (MCS)
van het ministerie (§ 3.4) en het principe ‘single information single audit’
(sisa) (§ 3.5). Ten slotte geven we nog een oordeel over de totstandkoming van de informatie over de bedrijfsvoering (§ 3.6).

3.1

Oordeel over het financieel beheer en materieelbeheer
Het financieel beheer, het materieelbeheer en de daartoe bijgehouden
administraties moeten op grond van de CW 2001 voldoen aan de eisen
van rechtmatigheid, ordelijkheid en controleerbaarheid.

33

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

34

Oordeel
De onderzochte onderdelen van het financieel beheer, het materieelbeheer en de daartoe bijgehouden administraties van het Ministerie van
VWS voldeden in 2009 aan de in de CW 2001 gestelde eisen, met
uitzondering van:

3.1.1

•

het subsidiebeheer kerndepartement;

•

het subsidiebeheer CIBG;

•

het inkoopbeheer kerndepartement;

•

het inkoopbeheer NVI.

Subsidiebeheer kerndepartement

Het subsidiebeheer is een belangrijk bedrijfsvoeringsproces voor het
Ministerie van VWS. In 2009 gaf het ministerie € 1,8 miljard aan
subsidies uit. Het subsidiebeheer is sinds 1999 aangemerkt als
onvolkomenheid. 16 Gedurende deze tien jaar heeft de minister diverse
maatregelen getroffen om het beheer te verbeteren (zie kader). Centraal
in deze periode stond het Plan van aanpak Subsidiebeheer VWS t.b.v.
Algemene Rekenkamer van mei 2005. Dit plan heeft de minister
opgesteld als reactie op het bezwaar van 8 april 2005 van de Algemene
Rekenkamer. De Algemene Rekenkamer heeft op basis van dit plan het
bezwaar ingetrokken. Het verbeterplan is in 2005 en 2006 uitgevoerd. In
de jaren daarna heeft het ministerie nieuwe maatregelen getroffen om de
kwaliteit van het subsidiebeheer te verbeteren.

16

Tot en met 2000 wordt nog gesproken over tekortkomingen in plaats van onvolkomenheden. Van

2002 tot en met 2006 heeft de Algemene Rekenkamer het subsidiebeheer als ernstige
onvolkomenheid aangemerkt.

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Tien jaar onvolkomenheden subsidiebeheer: maatregelen Ministerie van VWS tot en
met 2008
Periode 1999-2004

•

algemeen proces van voortschrijdend inzicht en kwaliteitsverbetering bij het Ministerie
van VWS

•

plan van aanpak:
-

2001: tijdspad toegevoegd

-

2003: verdere uitwerking op directieniveau

-

kader voor nieuw subsidiebeleid en -beheer met zware eisen aan doeltreffendheid
en doelmatigheid

Periode 2005-2006

•

Plan van aanpak Subsidiebeheer:
-

tijdsplanning: 2005 en 2006

-

onderdelen: beleid, regelgeving, sancties, interne verwerking subsidies,
vergroting expertise en voorlichting/opleiding

•

oprichting Expertisecentrum Subsidies

•

ontwikkeling en implementatie Subsidieplein (workflow systeem)

Periode 2007-2008
•

verbetermaatregelen verder ontwikkeld en uitgevoerd, onder meer strikter toepassen
aangescherpt sanctiebeleid, aanpassen procedure bevoorschotting

•

beleidsdoorlichting van subsidies die onder Kaderwet VWS-subsidies vallen

In het Rapport bij het Jaarverslag 2008 concludeerden wij dat in 2008 de
werking van het subsidiebeheer bij het kerndepartement nauwelijks was
verbeterd en dat de monitoring van het subsidiebeheer door het
ministerie weinig concreet vorm had gekregen. Wij adviseerden
voldoende capaciteit beschikbaar te stellen voor de interne controlefunctie, en de Bestuursraad de werking van het subsidiebeheer te laten
monitoren en beheersen. Naar aanleiding van ons rapport heeft de
minister de volgende maatregelen toegezegd:

•

uitbreiding van de signaalfunctie van de interne controlefunctie;

•

monitoring van de uitkomsten van de interne controlefunctie;

•

maatregelen voor een efficiëntere subsidie-uitvoering en het
verminderen van het aantal subsidies.

Wij hebben in onze bestuurlijke reactie opnieuw benadrukt het monitoren
op een voldoende hoog niveau in de organisatie te beleggen.

In het voorjaar van 2009 heeft het ministerie aanvullende maatregelen
getroffen (zie kader ‘maatregelen voorjaar 2009’). Wij constateren dat
het ministerie deze nieuwe maatregelen grotendeels heeft uitgevoerd.

35

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Maatregelen Ministerie van VWS ter verbetering van subsidiebeheer: voorjaar 2009
-

aanpassing van procedures, onder andere in het Subsidieplein

-

aanpassing van de werkinstructie interne controle

-

ontwikkeling van een normenkader voor zbo’s en baten-lastendiensten

-

verzorging diverse workshops

-

interne kwaliteitsmetingen (juni en september)

-

betere benutting van beschikbare managementinformatie voor sturing op effecten

De toegezegde monitoring van het subsidiebeheer kreeg echter nog
steeds weinig concreet vorm. De directie Bedrijfsvoering verrichte binnen
de mogelijkheden veel inspanningen om het subsidiebeheer te
verbeteren, maar de capaciteit van de interne controlefunctie was niet
voldoende om problemen in het subsidiebeheer te detecteren en hierover
informatie op het niveau van het departement te aggregeren, analyseren
en hierover te rapporteren. Voor deze sturingsinformatie is het ministerie
grotendeels afhankelijk van de Rijksauditdienst.

De tussentijdse bevindingen van de Rijksauditdienst lieten een
verontrustend beeld zien van het subsidiebeheer over de eerste helft van
2009. Naar aanleiding hiervan heeft het ministerie in het najaar van 2009
verdere maatregelen genomen (zie kader ‘maatregelen najaar 2009’).
Maatregelen Ministerie van VWS ter verbetering van subsidiebeheer: najaar 2009

•
•
•
•
•
•

analyseren en terugkoppelen uitkomsten controle Rijksauditdienst eerste helft 2009
uitvoeren herstelacties op dossierniveau op het gebied van rechtmatigheid
opstellen actieplan per DG
invullen signaalfunctie interne controle
opname subsidiebeheer in p&c-cyclus en jaarplangesprekken DG’s
agendering subsidiebeheer in Bestuursraad en Audit Committee

De bevindingen van de Rijksauditdienst over het hele jaar 2009 lieten
geen verbetering zien van het tussentijdse beeld. Het subsidiebeheer over
2009 bleek niet te zijn verbeterd ten opzichte van 2008. Bij ongeveer
50% van de door de Rijksauditdienst gecontroleerde dossiers was sprake
van een of meerdere tekortkomingen, waaronder onrechtmatigheden. De
oorzaak hiervan lag zowel bij de beleidsdirecties als bij de directies FEZ
en Bedrijfsvoering. De tekortkomingen hadden betrekking op dossiervorming en -beheer, de handhaving van termijnen, de juridische
grondslag en de uitvoering van interne controles.
Een positieve ontwikkeling in het subsidiebeheer in 2009 is de halvering
van het percentage onrechtmatigheden en onzekerheden. Dit is
voornamelijk te danken aan de aanpassing van de procedure van

36

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

bevoorschotting 17 en de uitgevoerde acties om de onrechtmatigheden te
herstellen. Verder is het percentage dossiers zonder tekortkomingen licht
toegenomen.
Inmiddels heeft het ministerie nieuwe maatregelen getroffen:

•

Er is besloten om twee functies (een medewerker interne controle en
een accountmanager) die door de taakstelling zouden vervallen tot 31
december 2011 te handhaven. Verder wordt de mogelijkheid bekeken
om een fte externe inhuur in te zetten voor interne controle.

•

Accountmanagers van de directie Bedrijfsvoering krijgen meer tijd om
managementinformatie over de uitkomsten van de interne controle te
genereren en door te geleiden.

•

De uitkomsten van de accountantscontrole 2009 worden geanalyseerd
en teruggekoppeld aan de beleidsdirecties.

•

Er is een Bedrijfsvoeringsberaad ingesteld.

Een van de toezeggingen van de minister was een efficiëntere subsidieuitvoering en het verminderen van het aantal subsidies. In 2009 is het
Ministerie van VWS het project Zuinig En Uniform Subsidiebeleid (ZEUS)
gestart. Dit project heeft een looptijd van twee jaar (2009-2010). Het
doel is om op integraal diverse ontwikkelingen in subsidiebeleid en beheer uit te werken en in de organisatie te implementeren zodat het
subsidiebeheer efficiënter uitgevoerd kan worden.
Het project ZEUS heeft nog niet tot efficiëntere subsidie-uitvoering en het
verminderen van het aantal subsidies geleid. In 2009 was zelfs sprake
van een relatief forse toename van het aantal subsidies. Mede hierdoor is
het subsidiebeheer onder druk komen te staan.

Rijksbreed is op 1 januari 2010 de regeling houdende vaststelling van
Aanwijzingen voor subsidieverstrekking 18 ingevoerd, kortweg het Uniform
Subsidiekader genoemd. De regeling vloeit voort uit het rijksbrede
uniforme kader voor eenvoudigere uitvoering en beheer van subsidies. De
regeling voorziet in een overgangsperiode van twee jaar. Het Ministerie
van VWS heeft aan de ontwikkeling van dit kader een actieve bijdrage
geleverd en op diverse onderdelen als voorbeeld gediend. Deze nieuwe
regeling heeft gevolgen voor de subsidieregelgeving van het ministerie en
voor de werkprocessen. Het ministerie verwacht echter niet dat het
Uniform Subsidiekader zal leiden tot belangrijke vereenvoudigingen voor
het subsidiebeheer van VWS.

17

Met de procedure, die op 1 april 2009 is ingegaan, wordt voorkomen dat voorschotten worden

uitbetaald voordat subsidieverlening heeft plaatsgevonden.
18

Staatscourant nr. 20306 d.d. 31 december 2009 houdende vaststelling van Aanwijzingen voor

subsidieverstrekking.

37

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Conclusies
Het Ministerie van VWS heeft in de afgelopen elf jaar veel maatregelen
genomen om het subsidiebeheer te verbeteren. Wij stellen vast dat de
werking van het subsidiebeheer bij het kerndepartement echter ook in
2009 niet is verbeterd. Bij ongeveer 50% van de door de Rijksauditdienst
gecontroleerde dossiers was sprake van een of meerdere tekortkomingen,
waaronder onrechtmatigheden. Het subsidiebeheer is daarmee voor het
elfde jaar op rij onvolkomen. Een positieve ontwikkeling is de halvering
van het percentage onrechtmatigheden en onzekerheden. Dit is
voornamelijk te danken aan de aanpassing van de procedure van
bevoorschotting en de uitgevoerde acties om de geconstateerde
onrechtmatigheden te herstellen.
Het aantal subsidies is in 2009 toegenomen. Tegelijkertijd was de
capaciteit van de interne controlefunctie niet voldoende om aan de eisen
voor een goed financieel beheer te voldoen. In 2010 zal het ministerie
vast moeten stellen hoe het evenwicht tussen een goed subsidiebeleid en
een adequaat beheer daarvan kan worden hersteld. Het ministerie
verwacht geen verlaging van de regel- en controledruk door het Uniform
Subsidiekader. Dat betekent enerzijds dat het ministerie in 2010 grotere
stappen moet zetten om werkprocessen efficiënter uit te voeren en het
aantal subsidies te verminderen. Anderzijds dient de interne
controlefunctie zodanig te worden versterkt dat tekortkomingen in het
beheer tijdig worden gedetecteerd en hersteld.

Wij zullen de maatregelen ter verbetering en de feitelijke werking van het
subsidiebeheer intensief blijven volgen. Daarbij verwachten wij dat het
Ministerie van VWS in 2010 ten minste de volgende verbeteringen in het
subsidiebeheer realiseert:
•

Het ministerie stelt een interne controleplan op voor de tweede helft
van 2010 en laat de opzet inclusief gehanteerde checklists beoordelen
door de Rijksauditdienst;

•

Het ministerie stelt een procedure op volgens welke de verbijzonderde
interne controlefunctie tekortkomingen detecteert, verantwoordelijke
ambtenaren hierop aanspreekt en tekortkomingen herstelt;

•

De verbijzonderde interne controlefunctie analyseert maandelijks de
door de Rijksauditdienst geconstateerde tekortkomingen die niet zelf
zijn gedetecteerd;

•

De verbijzonderde interne controlefunctie rapporteert met ingang van
juli 2010 maandelijks over de geconstateerde tekortkomingen per
beleidsdirectie aan het Bedrijfsvoeringsberaad en doet aanbevelingen
ter verbetering;

38

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

•

Het Bedrijfsvoeringsberaad bewaakt de voortgang van het subsidiebeheer. De leden van het Bedrijfsvoeringsberaad stellen maatregelen
vast, beleggen deze binnen het ministerie en bewaken de voortgang;

•

Het door de Rijksauditdienst over de tweede helft van 2010
geconstateerde aantal gemiddelde en zware onvolkomenheden 19
bedraagt niet meer dan 35% en het aantal zware onvolkomenheden
niet meer dan 10% op het totaal aantal gecontroleerde dossiers.

Op basis van de inspanningen en resultaten in 2010 zullen wij afwegen of
we bezwaar maken. Wij zullen daartoe ook gedurende 2010, in
aansluiting op de eigen bewaking door het ministerie, de voortgang
vaststellen.

3.1.2

Subsidiebeheer CIBG
Met ingang van 1 januari 2009 geldt de nieuwe Subsidieregeling PGO. 20.
Ook is de uitvoering van PGO-subsidies vanaf dat moment bij het CIBG
ondergebracht (VWS, 2008b). Hierdoor is de minister van VWS integraal
verantwoordelijk geworden voor de PGO-subsidies: zowel beleids- als
beheersmatig.
Het financieel beheer van de Subsidieregeling PGO over 2009 heeft in het
teken gestaan van de uitvoering van een nieuwe subsidiesystematiek in
een gewijzigde organisatorische context. Er zijn veel inspanningen
verricht om de subsidies op tijd te verlenen en vast te stellen. Daarbij
hebben wij echter veel tekortkomingen geconstateerd. Deze hangen
vooral samen met het niet volgen van de vooraf vastgestelde
administratieve organisatie, onduidelijkheden in de uitvoering van
beheershandelingen en gebrekkige dossiervorming. Wij merken het
subsidiebeheer over 2009 daarom als een onvolkomenheid aan. Er zijn
inmiddels maatregelen genomen om het beheer te verbeteren. Wij
adviseren het ministerie het subsidiebeheer te monitoren.

3.1.3

Inkoopbeheer kerndepartement

Vanaf 2006 hebben wij het inkoopbeheer bij het Ministerie van VWS
aangemerkt als onvolkomenheid, vooral op grond van problemen bij de
naleving van de Europese aanbestedingsregels. Ons advies in het Rapport
bij het Jaarverslag 2008 was om de noodzaak tot Europees aanbesteden
zorgvuldiger en tijdiger te beoordelen.

19

De Rijksauditdienst kent onvolkomenheden op dossierniveau toe.

20

Regeling van de minister van VWS van 24 september 2008, nr. MC-U-2875343, houdende regels

omtrent het verstrekken van subsidies in het kader van patiënten-, gehandicapten-, en
ouderenbeleid.

39

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

In ons onderzoek van 2009 hebben wij vastgesteld dat inkoopprocedures
bij het Ministerie van VWS in opzet voldoende zijn om de belangrijkste
risico’s in het inkoopproces en in het bijzonder de Europese
aanbestedingen af te dekken. Door middel van accountmanagers
proberen de inkoopafdelingen potentiële opdrachten bij beleidsdirecties
eerder te signaleren en beleidsdirecties te helpen bij het formuleren van
inkoopbehoeften.
Bij het Ministerie van VWS is managementinformatie beschikbaar over
inkopen en Europese aanbestedingen. De managementinformatie geeft
geen inzicht in het bedrag van de fouten en onzekerheden in de Europese
aanbestedingen.

Ondanks de opzet en informatievoorziening is het Ministerie van VWS er
niet in geslaagd de fouten in het Europees aanbesteden te elimineren. In
2009 was hierdoor bij het kerndepartement een bedrag van € 8,1 miljoen
onrechtmatig.

De minister schrijft in zijn bedrijfsvoeringsparagraaf van 2009 dat net als
in 2008 in het merendeel van de gevallen de interne procedures correct
zijn gevolgd en het management bewust de keuze voor niet Europees
aanbesteden heeft gemaakt. Wij hebben in ons onderzoek vastgesteld dat
bij het ten onrechte niet Europees aanbesteden, de verantwoordelijke
budgethouders hiervoor tekenen. Dit maakt het inkoopproces
transparant, maar niet rechtmatig. Wij hebben drie casus nader
onderzocht. Hiervan lichten we er twee nader toe.

Casus 1: ten onrechte beroep op vrijstelling
Het Ministerie van VWS heeft - op basis van nieuwe inzichten - in 2009 besloten een gedeelte van
de huidige voorraad van het geneesmiddel X te laten herverpakken en te voorzien van een nieuwe
bijsluiter. De oorspronkelijke fabrikant van het geneesmiddel X is bereid deze activiteiten uit te
voeren. Uit het advies aan de desbetreffende DG blijkt dat de beleidsdirectie vindt dat de
oorspronkelijke fabrikant de enige partij is die in aanmerking komt voor het uitvoeren van de
opdracht, omdat zij als oorspronkelijke fabrikant verantwoordelijkheid wil en kan blijven nemen
voor de kwaliteit van het product, de verpakking en de bijsluiter. De DG geeft toestemming af te
zien van concurrentiestelling bij de aanbesteding van het herverpakken. De aangegane verplichting
bedraagt € 433.756. Wij stellen vast dat uit het dossier blijkt dat er nog twee andere marktpartijen
zijn en dat er daarom op de geëigende wijze had moeten worden aanbesteed. De mogelijkheden
tot vrijstelling die het Besluit aanbestedingsregels overheidsopdrachten (Bao) (art. 10-17) biedt,
zijn niet van toepassing.

Door onbekendheid met de regelgeving, verkeerde inschattingen of het te
laat inschakelen van de afdeling Inkoop kunnen fouten optreden. Een
voorbeeld van het laatste is beschreven in Casus 2 (zie kader).

40

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

41
Casus 2: afdeling Inkoop te laat ingeschakeld
Voor een aantal programma’s heeft het Ministerie van VWS behoefte aan ondersteuning op het
gebied van programmamanagement. Een extern bureau wordt gevraagd een programmabureau in
te richten dat dient ter ondersteuning bij het maken van planningen, voortgangsrapportages en het
in kaart brengen van de samenhang tussen de zes programma’s. Het externe bureau is zowel
betrokken bij de analyse- als de opzetfase en wordt ook gevraagd een offerte uit te brengen voor
de uitvoerende fase. Hoewel de offertes voor de analyse- en opzetfase onder de Europese
aanbestedingsgrens liggen, komen de werkzaamheden in totaal (inclusief de uitvoeringsfase) wel
boven de aanbestedingsgrens te liggen. Het met de opdrachten gemoeide financiële belang is
€ 440.508. Door zeer goede ervaringen met het externe bureau bij eerdere aangelegenheden
adviseert de beleidsdirectie aan de desbetreffende DG af te zien van een aanbestedingsprocedure.
Tijdsdruk speelt hier een rol. De afdeling Inkoop wordt in een zeer laat stadium ingeschakeld. Wij
stellen vast dat door het niet tijdig inschakelen van de afdeling Inkoop er geen afweging heeft
kunnen plaatsvinden of de opdrachten onder een raamovereenkomst konden worden gebracht of
dat een afzonderlijke Europese aanbestedingsprocedure nodig was.

In dit geval had de procedure correct kunnen worden gevolgd als tijdig
was geanticipeerd op een mogelijke aanbesteding.

Informatie over mogelijke aanbestedingen kan worden afgeleid uit
bestedingsplannen. Deze zijn vaak te abstract om als goede input te
dienen voor de inkoopplannen. Wij adviseren het ministerie
bestedingsplannen zo concreet mogelijk te maken, en waar nodig
tussentijds aan te passen. Dit kan behulpzaam zijn bij het tijdig
onderkennen van inkoopbehoeften en de noodzaak van Europees
aanbesteden.

In een aantal gevallen kan, door de aard van een bepaalde gebeurtenis
haast geboden zijn. De procedure van Europese aanbestedingen vergt
dan een te lange doorlooptijd. Wij adviseren het ministerie na te gaan of
voor dergelijke gevallen (Europees aanbestede) raamcontracten kunnen
worden opgesteld, waarvan dan op afroep gebruik kan worden gemaakt.

Conclusies
Het Ministerie van VWS is er niet in geslaagd de fouten in het Europees
aanbesteden of het niet-naleven van overige aanbestedingsregels te
elimineren. In 2009 was hierdoor bij het kerndepartement een bedrag van
€ 8,1 miljoen onrechtmatig. Door goederen of diensten niet volgens de
Europese regels aan te besteden krijgen leveranciers mogelijk onterecht
geen opdracht van het departement en/of betaalt het ministerie te veel
voor de leveringen. Mede gezien de omvang van het bedrag merken wij
het inkoopbeheer van het kerndepartement als onvolkomenheid aan.

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Wij hebben drie gevallen nader onderzocht en vastgesteld dat in die
gevallen de fout niet nodig was geweest.
Wij geven de minister in overweging om per geval na te gaan welke
lessen hieruit kunnen worden getrokken en of herhaling van soortgelijke
gevallen in de toekomst kan worden voorkomen.

3.1.4

Inkoopbeheer NVI

Wij hebben vastgesteld dat de inkoopprocedures bij het NVI in opzet
voldoende zijn om de belangrijkste risico’s in het inkoopproces en in het
bijzonder de Europese aanbestedingen af te dekken. Toch was bij het NVI
in 2009 een bedrag van € 6,3 miljoen onrechtmatig door het niet naleven
van Europese aanbestedingsregels. Voor een bedrag van € 3,2 miljoen
bestond onzekerheid over de rechtmatigheid. Gezien de omvang van het
bedrag merken wij het inkoopbeheer van het NVI als onvolkomenheid
aan.

3.2

Onvolkomenheden in overige onderdelen bedrijfsvoering
We hebben behalve naar het financieel beheer en het materieelbeheer
ook onderzoek gedaan naar een aantal andere onderdelen van de
bedrijfsvoering van het Ministerie van VWS. Hieronder beschrijven we de
onvolkomenheid die we bij deze bedrijfsvoeringsonderdelen hebben
geconstateerd.

3.2.1

Informatiebeveiliging

Wij zijn nagegaan of het Ministerie van VWS de voorschriften op het
gebied van informatiebeveiliging (het Beveiligingsvoorschrift 2005, het
Besluit voorschrift informatiebeveiliging rijksdienst 2007 (VIR) en het
Besluit VIR - Bijzondere Informatie (VIR-BI)) naleeft en voldoet aan de
Wet Bescherming Persoonsgegevens (Wbp).
In ons Rapport bij het Jaarverslag 2008 constateerden wij dat het
kerndepartement de primaire verantwoordelijkheid voor de implementatie
van het VIR had verlegd naar de directies. Het merendeel van de directies
gaf nog niet zelfstandig sturing aan het beheersen van de
informatiebeveiliging. Daardoor kon de minister van VWS over 2008 niet
verklaren dat hij op het gebied van informatiebeveiliging ‘in control’ was.

42

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

43
Besluit voorschrift informatiebeveiliging rijksdienst 2007 van 20 juni 2007,
toelichting
“Het VIR gaat niet meer uit van één voorgeschreven methodiek, zoals risicoanalyse of A&Kanalyse. De kern is niet zozeer het hanteren van een methodiek, maar het bewust komen tot
betrouwbaarheidseisen en maatregelen. Ministeries kunnen op deze wijze kiezen voor een
methode of systematiek die past bij de interne risicoafwegingsmethodiek en daarmee dus
aansluit op het risicodenken binnen het betreffende Ministerie.
Daarmee is er in het VIR geen noodzaak voor het element ‘comply or explain’. In feite wordt
aan het management een managementverantwoording (in control statement) wat betreft de
informatiebeveiliging gevraagd.”

In 2009 heeft het Ministerie van VWS de visie op informatiebeveiliging
voor de periode 2009-2014 vastgesteld. Deze moet nog verder worden
uitgewerkt met concrete en realistische doelen.
Het ministerie zou in 2009 ook een instrument ontwikkelen om vast te
stellen in welke mate directies ‘in control’ zijn op het gebied van
informatiebeveiliging. De invoering van dit instrument heeft vanwege het
ontbreken van licenties vertraging opgelopen.
In 2009 zou het ministerie ook een beleidsdocument opstellen voor de
uitwerking van het VIR-BI en zouden procedures worden vastgelegd. Ook
deze voornemens konden niet worden gerealiseerd in 2009. Tenslotte zijn
twee deelprojecten gestart voor het wegwerken van achterstanden op het
gebied van de Wbp en het implementeren van een aantal fysieke
maatregelen voor het VIR-BI.

Bij het CIBG is veel gedaan om de informatiebeveiliging op orde te
brengen en te houden. Bij het Agentschap College ter Beoordeling
Geneesmiddelen (aCBG), het NVI en het Rijksinstituut voor
Volksgezondheid en Milieu (RIVM) is sprake van minder voortgang. Wij
hebben geconstateerd dat het toezicht van de beveiligingsambtenaar op
de werking van de informatiebeveiliging bij de baten-lastendiensten, zoals
bedoeld in het Beveiligingsvoorschrift 2005, onvoldoende is uitgewerkt. 21

Conclusies
Wij concluderen dat het Ministerie van VWS de voorschriften op het
gebied van informatiebeveiliging en de Wbp onvoldoende naleeft. Net als
in 2008 heeft de minister geen goed zicht op de risico’s op het gebied van
informatiebeveiliging en hoe deze worden beheerst. Hiermee loopt de
minister het risico dat derden onbedoeld toegang krijgen tot

21

Beveiligingsvoorschrift Rijksdienst 2005, artikel 4 lid 1.

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

vertrouwelijke informatie. De beheersing van de informatiebeveiliging
merken wij daarom aan als een onvolkomenheid.
Wij adviseren de minister de informatiebeveiliging expliciet onderdeel te
maken van zijn risicomanagement en in 2010 zeker te stellen dat de
risico’s worden beheerst.

3.3

Ontwikkeling in de bedrijfsvoering
Figuur 4 toont de ontwikkeling van de onvolkomenheden in de bedrijfsvoering van het Ministerie van VWS over de afgelopen drie jaar. Te zien is
welke (ernstige) onvolkomenheden wij de laatste jaren hebben aangetroffen in het financieel beheer en het materieelbeheer en in de overige
onderdelen van de bedrijfsvoering, en welke onvolkomenheden zijn
opgelost. De onvolkomenheid subsidiebeheer is in 2009 toegedeeld aan
vijf organisatieonderdelen.

Figuur 4

Financieel beheer entadministraties
In 2008, het eerste uitvoeringsjaar van de entadministraties als onderdeel
van het RIVM, waren er grote problemen in het financieel beheer. In 2009 zijn
extra maatregelen getroffen om het beheer op orde te krijgen. De problemen
die wij in het Rapport bij het Jaarverslag 2008 hebben gerapporteerd, hebben

44

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

zich in 2009 niet meer voor gedaan. Wel dient nog een aantal balansposten te
worden afgehandeld dat samenhangt met de periode van voor het
onderbrengen van de entadministraties bij het RIVM. We merken het
financieel beheer in 2009 niet meer als onvolkomenheid aan.

3.4

Managementcontrolsysteem
Een managementcontrolsysteem (MCS) is een organisatorische
voorziening die tot doel heeft te waarborgen dat een organisatie op
beheerste wijze en goed bestuurd haar taken uitvoert en doelen
realiseert, en zich daarover ook kan verantwoorden. Een goed MCS vormt
dus een waarborg voor een goede bedrijfsvoering. In Rijk verantwoord
2008 (Algemene Rekenkamer, 2008) hebben wij toegezegd om in 2009
het instrument MCS in samenspraak met de ministeries verder uit te
werken.
Dit hebben we gedaan in expertmeetings die we in maart 2010 hebben
gehouden. Wij zijn voornemens om het verslag hiervan omstreeks
Verantwoordingsdag op onze website (www.rekenkamer.nl) te plaatsen.

Van een drietal onderwerpen signaleren wij al enkele jaren dat zij
bijzondere aandacht vragen. Dat zijn de sturing van grote ICT-projecten,
de naleving van de Europese aanbestedingsregels en de realisatie van de
taakstellingen. Dit jaar zijn wij rijksbreed voor deze onderwerpen
nagegaan in hoeverre het departementale MCS een goede beheersing
ervan ondersteunt. Daarnaast hebben wij departementspecifiek twee
taakoverdrachten van het Ministerie van VWS verkend.

3.4.1

ICT

‘ICT in control’ is een belangrijk onderdeel van het MCS van een
ministerie. Onder ICT in control vallen de volgende twee onderwerpen:

•

de inrichting van de functie van Chief Information Officer (CIO);

•

de rapportage over grote ICT-projecten.

In 2008 heeft het kabinet besloten dat alle ministeries in het tweede
kwartaal van 2009 de CIO-functie zouden invullen. In haar brief van 12
december 2008 heeft de minister van Binnenlandse Zaken en
Koninkrijksrelaties (BZK) de Tweede Kamer geïnformeerd over de taken,
verantwoordelijkheden en bevoegdheden van deze rol. Inmiddels is bij
alle ministeries de CIO-functie ook inderdaad ingevuld. De minister van
BZK wil met de aanstelling van CIO’s op alle departementen en de
introductie van uniforme rapportages over grote ICT-projecten aan de

45

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Tweede Kamer, de uitvoering en de besturing van grote ICT-projecten
verbeteren.

Bij elk ministerie hebben wij een groot ICT-project geselecteerd en zijn
we nagegaan hoe daarover in de uniforme rapportages over ICT-projecten
aan de Tweede Kamer is gerapporteerd. Bij het Ministerie van VWS
hebben wij het ICT-project Stroomlijning Indicatieprocessen in Zorg en
Sociale Zekerheid (STIP) gekozen. Hierbij zijn we nagegaan of het
ministerie over dit ICT-project onderzoek heeft laten uitvoeren naar het
proces van totstandkoming van de rapportage. De nota van bevindingen
en de rapportage grote ICT-projecten van het Ministerie van VWS
voorzien in de toezegging aan de Tweede Kamer verwoord in de brief van
12 december 2008 (BZK, 2008). In de brief van de minister van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelatie van 1 juli 2009 (BZK, 2009a)
wordt de Tweede Kamer geïnformeerd over de bevindingen van de
auditdiensten.

3.4.2

EU-aanbestedingen

Sinds begin jaren zeventig bestaan er binnen de Europese Unie (EU)
regels om ervoor te zorgen dat alle bedrijven binnen de EU, ongeacht hun
nationaliteit, kunnen meedingen naar overheidsopdrachten binnen de EU.
Daarnaast bevorderen deze regels de transparantie en integriteit van het
overheidshandelen. Wij moeten echter al vele jaren constateren dat deze
regels geregeld worden overtreden. Wij zien de naleving van de Europese
aanbestedingsregelgeving als een belangrijk aandachtspunt voor een MCS
van een ministerie. Wij vinden het van belang dat ministers inzicht
hebben in de mogelijke oorzaken van het niet naleven van deze regels.
Wij zijn daarom voor 2009 nagegaan of en hoe elk ministerie daar inzicht
in verwerft. Daartoe hebben we bij het Ministerie van VWS onderzocht
hoe de Rijksauditdienst de naleving van de Europese
aanbestedingsregelgeving heeft gecontroleerd. Wij hebben vastgesteld
dat de naleving van de Europese aanbestedingsregelgeving door het
kerndepartement en de baten-lastendiensten een belangrijk
aandachtspunt bij de controle door de Rijksauditdienst is geweest.

Verder hebben we gekeken of, als er fouten en onzekerheden in de
naleving van de Europese aanbestedingsregelgeving werden
geconstateerd, de Rijksauditdienst heeft gezocht naar verklaringen
daarvoor. Hieruit kwam naar voren dat de aard van de fouten en
onzekerheden is vastgelegd.

46

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

3.4.3

Taakstelling

In de Nota Vernieuwing Rijksdienst van september 2007 (Kabinet, 2007)
heeft het kabinet een taakstelling voor de rijksdienst vastgelegd. Die
taakstelling is een bezuiniging van € 630 miljoen, verdeeld over de
ministeries en over 35 zbo’s, wat neerkomt op circa 11.000 fte’s. Daarbij
komt nog een taakstelling van ongeveer 1.800 fte’s bij de zogenoemde
tariefgefinancierde diensten, dat wil zeggen diensten van agentschappen
en zbo’s die geheel of gedeeltelijk door derden worden betaald. In totaal
is de afslanking voor het Rijk dus vastgesteld op ongeveer 12.800 fte’s in
de periode 2008-2011. Als peildatum voor de afslanking is aangehouden
de feitelijke bezetting in fte's op 31 december 2006: totaal 175.000 fte’s
waarvan 120.000 fte’s bij het Rijk en 55.000 fte’s bij zbo’s. De
taakstelling is verdeeld over 2008 (1/8 deel), 2009 (1/8 deel), 2010 (1/4
deel) en 2011 (1/2 deel). Bij de taakstelling is rekening gehouden met de
verschillende onderdelen van de ministeries, namelijk beleid,
ondersteuning, inspectie en uitvoering. Beleid moet met ongeveer 20%
verminderen, ondersteuning met ongeveer 25%, inspectie met ongeveer
20% en uitvoering met ongeveer 5 à 10%.
De minister van BZK is verantwoordelijk voor de coördinatie van dit
programma en voor de voortgangsrapportage aan de Tweede Kamer. De
vakministers zijn verantwoordelijk voor het realiseren van de taakstelling
op hun eigen ministeries. Elk ministerie heeft voor zichzelf en voor de
zbo’s die onder het ministerie ressorteren, een plan van aanpak opgesteld
waarin staat hoe de taakstelling zal worden ingevuld in overeenstemming
met de aangegeven fasering en binnen de kaders die daarbij zijn gesteld
in termen van geld en functies.

De inhuur van derden mag niet stijgen om de weggevallen fte’s van de
taakstelling Vernieuwing Rijksdienst te compenseren. Cijfers over de
inhuur van externen zijn niet opgenomen in de voortgangsrapportages
over de Vernieuwing Rijksdienst. Wel rapporteren de ministeries sinds
2007 in hun departementale jaarverslag over hun externe inhuur.

Uitvoering taakstelling
De vraag is hoe per ministerie de voorgenomen taakstelling wordt
uitgevoerd. Is het management op dit terrein in control? Om antwoorden
op deze vragen te krijgen hebben wij het plan van aanpak van het
Ministerie van VWS nader bekeken. We hebben onderzocht hoe dit plan
wordt uitgevoerd en hoe het ministerie de voortgang bewaakt.

Het plan van aanpak, Samen zorgen voor Beter, dateert van 15 juni
2007. Het plan wordt jaarlijks bijgesteld. Op 19 december 2007 is

47

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

daarnaast een implementatieplan uitgebracht. Beide plannen samen
geven een overzichtelijk en duidelijk beeld van de te realiseren
kwantitatieve (reductie fte’s en budget) en kwalitatieve (kwaliteits)doelen
en de door de gehele organisatie te nemen maatregelen. De kwantitatieve
doelen zijn SMART+C 22 geformuleerd. Dat geldt in mindere mate voor de
kwalitatieve doelen.

In het plan en het implementatieplan wordt gesteld dat de uitvoering van
de taakstelling in fte’s en budget geheel realiseerbaar is, maar dat de
bezetting op verschillende taken en dossiers dun en daarmee uiterst
kwetsbaar wordt. Ook wordt gesteld dat met het realiseren van het
implementatieplan (en eerdere taakstellingen uit de kabinetsperiodes
Balkenende I en II) de rek uit de organisatie verdwijnt.

De voortgang van het plan, ook wat betreft de verdeling over de
verschillende categorieën (beleid (20%), ondersteuning (25%), inspectie
(20%) en uitvoering (5 á 10%), werd in eerste instantie bijgehouden door
een speciaal regieteam, dat belast was met de monitoring van en de
communicatie over de uitvoering van de taakstelling. Nu is deze taak
weer in de lijn belegd. Budgethouders zijn zelf verantwoordelijk voor de
bewaking en realisatie van de taakstelling. De voortgang maakt deel uit
van de reguliere p&c-cyclus. De SG bespreekt in de jaarplangesprekken
met de budgethouders de voortgang van de taakstelling. Er is permanent
managementinformatie beschikbaar over de voortgang van de
taakstelling. Jaarlijks maken medewerkers van de directies FEZ,
Bestuursondersteuning (BO) en Personeel en Organisatie (P&O) een
overzicht op van de bezetting aan het eind van het kalenderjaar ten
opzichte van de voor dat moment toegestane bezetting.
De uitvoering van het plan ligt enigszins voor op de planning.

Invloed op de bedrijfsvoering
Volgens het Ministerie van VWS zijn door de taakstelling functies in de
bedrijfsvoering dunner bezet waardoor er minder achtervang is voor
medewerkers. De werkzaamheden worden daarnaast in veel gevallen niet
minder, maar eerder meer door de grote beleidsdrukte bij het
departement. 23 Deze drukte werkt door op diverse functies in de
bedrijfsvoering. Sommige taken kunnen daarnaast ook niet verminderd
worden, omdat ze niet gebonden zijn aan het aantal medewerkers op een

22

Specifiek, Meetbaar, Afgesproken, Realistisch, Tijdgebonden en Consistent.

23

Deze ontstaat onder andere als gevolg van de ontwikkeling van nieuw beleid, het beantwoorden

of voorbereiden van grote aantallen Kamervragen en debatten of het onderhouden van contacten
met belanghebbenden. Zie het rapport van het Ministerie van BZK Beleidsdruk in beeld (BZK,
2009b).

48

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

departement, maar bijvoorbeeld aan de omvang van het gebouw. Het
ministerie zoekt naar oplossingen voor de gestegen werkdruk. Zo
probeert het ministerie werkzaamheden slimmer in te richten of tijdelijk
capaciteit in te huren als bij piekbelasting of onverwachte of langdurige
uitval van medewerkers opvang van de werkzaamheden binnen de eigen
afdeling niet mogelijk is. Ook neemt het departement bij
bedrijfsvoeringstaken vaker deel aan Rijksbrede samenwerkingstrajecten.
Dat vergt echter ook inspanning van het ministerie, zodat er nog niet
meteen een verlichting van de werkdruk optreedt.

Het Ministerie van VWS heeft de eerste helft van de totale taakstelling nu
gerealiseerd. Er zijn echter zorgen over de tweede helft van de
taakstelling. Verder moet nog afgewacht worden, welke maatregelen
voortvloeien uit de voorstellen van de interdepartementale
heroverwegingswerkgroep bedrijfsvoering.

Samenvattend stellen we vast dat de realisatie van de taakstelling
volgens plan verloopt maar dat de bedrijfsvoering van het Ministerie
onder druk staat. Er zijn risico’s: de helft van de taakstelling moet nog
gerealiseerd worden voor eind 2011.

Inhuur externen
In 2009 is bepaald dat de uitgaven voor externe inhuur van de
rijksoverheid per jaar niet meer mogen bedragen dan 13% van de totale
personele kosten. Hogere uitgaven voor externe inhuur moeten worden
uitgelegd. Iedere minister rapporteert aan de Tweede Kamer over de
hoogte van de uitgaven voor externe inhuur in een bijlage bij het
jaarverslag.
Wij zijn voor de verantwoording over 2009 nagegaan of de informatie die
de minister van VWS heeft opgenomen in de bijlage grote verschillen
bevat ten opzichte van de informatie uit de jaarverslagen 2007 en 2008
en hoe deze worden toegelicht.
Er is in 2009 28,4% meer uitgegeven aan externe inhuur dan in 2008.
Het percentage uitgaven inhuur ten opzichte van de totale personele
kosten in 2009 komt op 16% en is daarmee hoger dan de norm van 13%.
De voornaamste verklaring daarvan ligt volgens het ministerie in het
optreden van enkele eenmalige en onverwachte gebeurtenissen, zoals de
Nieuw Influenza A (H1N1), de Q-koorts en de introductiecampagne HPVvaccin. Daarnaast zijn net als in 2008 extra kosten gemaakt voor de
invoering van het Elektronisch patiëntendossier (EPD).

Ook zijn we nagegaan of de bijlage door de Rijksauditdienst is
gecontroleerd. Wij stelden vast dat de bijlage is gecontroleerd in het

49

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

kader van de wettelijke controle van de totstandkoming van informatie
over de bedrijfsvoering in het jaarverslag. De Rijksauditdienst heeft
geconstateerd dat de bijlage op een laat tijdstip beschikbaar is gekomen
en er lang onduidelijkheid bestond over de te hanteren definities en de
vertaling daarvan binnen het Ministerie van VWS.

3.4.4

Taakoverdracht

Het uitvoeringsveld van het Ministerie van VWS is in beweging. De
afgelopen jaren hebben taakoverdrachten plaatsgevonden, de komende
jaren zullen nieuwe volgen. Hierbij is de aansturing door het ministerie in
een opdrachtnemer-opdrachtgeverrelatie essentieel. Wij hebben twee
taakoverdrachten nader onderzocht:
•

Entadministraties naar RIVM per 1 januari 2008

•

Stichting Fonds PGO naar het CIBG per 1 januari 2009.

Voorbeelden van taakoverdrachten bij het Ministerie van VWS
Verleden
-

Afsplitsing vaccinactiviteiten van het RIVM naar het NVI (2003)

-

Overheveling entadministraties naar het RIVM (1 januari 2008)

-

Overgang Fonds PGO naar het CIBG (1 januari 2009)

-

Omvorming van twee gesloten jeugdzorginstellingen tot baten-lastendienst (1 februari
2009)

Toekomst
-

Afstoten productietaken NVI, publieke vaccinfuncties integreren in RIVM

-

Secretariaten Tuchtcolleges van het CIBG naar kerndepartement

-

Verzelfstandiging KiesBeter.nl (RIVM) en Zichtbare Zorg (Inspectie voor de
Gezondheidszorg)

Entadministraties naar RIVM
In 2004 maakte de minister van VWS het voornemen bekend om de
zeven provinciale entadministraties, de twee entadministraties geplaatst
onder een gemeentelijke gezondheidsdiensten (GGD) en de Landelijke
Vereniging Entadministraties samen onder te brengen bij het RIVM (VWS,
2004). Het doel hiervan was de kwaliteit en uniformiteit van het
Rijksvaccinatieprogramma beter te waarborgen en de hoge vaccinatiegraad van 95% voor de toekomst te behouden. De minister stelde drie
voorwaarden aan de overdracht die voornamelijk betrekking hadden op
juridische en financiële aspecten. Daarnaast moest binnen het RIVM
afstemming plaatsvinden met de Jeugdgezondheidszorg.
Het Ministerie van VWS streefde met een projectorganisatie naar een
tijdige overdracht. De beoogde doelen van de integratie van de

50

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

entadministraties zijn deels bereikt. Bij de entadministraties ligt de
vaccinatiegraad in de periode 2006-2008 een procentpunt onder de
streefwaarde van 95%.
Bij de entadministraties bleek tijdens het eerste uitvoeringsjaar het
financieel beheer onvoldoende: de risico’s waren onderschat. De
afstemming met de Jeugdgezondheidszorg is nog in ontwikkeling. De
uniformering van de werkprocessen beslaat een aantal jaren. Dit vraagt
cultuuraanpassing.

Overgang stichting Fonds PGO naar het CIBG
In januari 2008 maakte de minister van VWS de herpositionering van de
uitvoering van de PGO-subsidies bekend (VWS, 2008c). De Stichting
Fonds PGO werd ondergebracht bij het CIBG om te voldoen aan de
Kaderwet zelfstandige bestuursorganen (VWS, 2008b). De uitvoering van
subsidieregelingen moest namelijk volledig onder de ministeriële
verantwoordelijkheid geplaatst worden. Daarnaast beoogde de minister
vanwege de implementatie van de nieuwe subsidieregeling de stabiliteit in
de uitvoeringsstructuur van het Fonds PGO te behouden.
In 2009 werden de werkprocessen aangepast aan de nieuwe PGOsubsidieregeling. In het voorjaar van 2010 voert het CIBG een algehele
reorganisatie door, waardoor ook de uitvoering van de PGO-subsidies een
nieuwe plaats krijgt binnen het CIBG.
In 2010 zal blijken of de nieuwe positie van het Fonds PGO binnen het
CIBG voldoende waarborgen biedt voor herkenbaarheid voor en
aanspreekbaarheid door het veld.

Gevolgen voor de bedrijfsvoering
Beide taakoverdrachten zijn begeleid door een projectteam. Ter
voorbereiding op de overdrachten zijn diverse onderzoeken verricht,
waaronder risicoanalyses. Er zijn in beide gevallen beheersmaatregelen
getroffen om de inbedding van de nieuwe taak in de baten-lastendiensten
soepel te laten verlopen. Wat de gevolgen van de overdrachten voor de
bedrijfsvoering betreft zien wij twee parallellen:
•

Bij beide overdrachten was sprake van een overgang van private
stichting(en) naar een publieke baten-lastendienst. De uitvoering
kwam hiermee onder de verantwoordelijkheid van de minister van
VWS. De Rijksauditdienst rapporteert over de bedrijfsvoering aan de
budgethouder en aan de SG. De kwaliteit van de bedrijfsvoering
wordt hiermee beter zichtbaar.

•

Bij beide overdrachten is in het eerste uitvoeringsjaar prioriteit
gegeven aan het primaire proces. In het tweede uitvoeringsjaar
worden problemen in de bedrijfsvoering aangepakt. Bij het RIVM
heeft dit er toe geleid dat de onvolkomenheid in 2008, in 2009 is

51

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

opgeheven. Bij het CIBG hebben wij in 2009, het eerste jaar van
uitvoering van de PGO-subsidieregeling, het subsidiebeheer als een
onvolkomenheid aangemerkt.

Conclusies
Wij stellen vast dat bij de twee onderzochte taakoverdrachten inhoud is
gegeven aan project- en risicomanagement. Toch hebben de beide
taakoverdrachten geleid tot onvolkomenheden in de bedrijfsvoering. Het
is van belang bij soortgelijke taakoverdrachten (bedrijfsvoering)risico’s
voldoende hoog in te schatten en tijdig adequate beheersmaatregelen te
treffen. Wij adviseren hierbij gebruik te maken van (risico)evaluaties van
eerdere taakoverdrachten en deze informatie centraal bij te houden als
onderdeel van het risicomanagement.

3.5

Single information single audit
Het kabinetsbeleid is gericht op het verminderen van de administratieve
lasten voor de overheid, zowel op rijksniveau als op provinciaal en
gemeentelijk niveau. Een van de middelen die het kabinet daarvoor inzet
is het principe ‘single information single audit’ (sisa). Sisa houdt in dat
provincies en gemeenten zich niet over elke specifieke uitkering die zij
vanuit het Rijk ontvangen, afzonderlijk hoeven te verantwoorden en dat
de accountantscontrole van de specifieke uitkeringen deel uitmaakt van
de controle van de jaarlijkse financiële verantwoording.

Specifieke uitkeringen in de Financiële-verhoudingswet
In artikel 15a lid 1 van de Financiële-verhoudingswet wordt het instrument ‘specifieke
uitkering’ als volgt omschreven: “Elke bijdrage uit ’s Rijks kas die door of vanwege Onze
Minister wie het aangaat onder voorwaarden ten behoeve van een bepaald openbaar
belang aan provincies en gemeenten wordt verstrekt, is een specifieke uitkering.”
Met andere woorden: specifieke uitkeringen zijn bestemd voor specifieke doelen die door
gemeenten of provincies moeten worden gerealiseerd. Omdat er veel administratieve
lasten zijn gemoeid met deze uitkeringen, wil het kabinet ze drastisch in aantal reduceren.
Met de wijziging van de Financiële-verhoudingswet per 1 augustus 2008 is er een nieuwe
optie binnen de categorie van specifieke uitkeringen bijgekomen: de verzameluitkering.
Hierin worden afzonderlijke specifieke uitkeringen gebundeld tot één uitkering per
beleidsthema. Daarnaast kunnen op grond van de wetswijziging specifieke uitkeringen
worden omgezet in decentralisatie-uitkeringen. Voor zover de specifieke uitkeringen
gehandhaafd blijven, wil het kabinet ‘sisa’ inzetten om de lastendruk te verminderen.

Het sisaprincipe wordt toegepast sinds het verantwoordingsjaar 2006.
Gemeenten en provincies hebben dus voor het eerst in 2007 volgens dit
principe hun verantwoording aangeleverd bij de departementen.

52

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Behalve sisa wordt ook ‘single review’ toegepast door de departementale
auditdiensten. Dat wil zeggen dat de accountant van een provincie of een
gemeente slechts één keer wordt gereviewd door een accountant van het
Rijk.
Het Ministerie van BZK coördineert het beleid voor sisa en single review,
om ervoor te zorgen dat alle departementen op adequate wijze worden
voorzien van informatie over specifieke uitkeringen.

Ontwikkeling specifieke uitkeringen
Volgens het Onderhoudsrapport Specifieke uitkeringen (OSU) 2009 dat op
27 april 2009 door de minister van BZK aan de Tweede Kamer is
gestuurd, bedroeg het totaal aantal specifieke uitkeringen van het Rijk
109 (Ministerie van BZK, 2009c). Het Ministerie van VWS had in 2009
zeven specifieke uitkeringen. Het Ministerie van VWS paste in 2009 de
verzameluitkering 2009 toe voor Topsportevenementen en pilots. Er zijn
in 2009 geen specifieke uitkeringen omgezet in decentralisatieuitkeringen. Het aantal specifieke uitkeringen neemt in 2010 verder af
naar vijf.

Toepassing sisa
Provincies en gemeenten dienden zich in 2009 via de Sisabijlage 2008
aan het Ministerie van VWS te verantwoorden over acht specifieke
uitkeringen. Er zijn bij het Ministerie van VWS geen specifieke uitkeringen
die niet via sisa zijn verantwoord.

Bij het Ministerie van VWS maken we de volgende opmerkingen over de
toepassing van sisa:

•

t+1-problematiek. 24 Op dit moment is uit de sisaverantwoording niet
af te leiden of de gemeente de subsidie aan derden al heeft
vastgesteld en of het Ministerie van VWS over kan gaan tot
vaststelling. Het ministerie geeft aan dat door de t+1-problematiek
gemeenten mogelijk geen juiste informatie aanleveren, maar dat het
geen andere keus heeft dan op basis van de aangeleverde gegevens
vast te stellen. Op grond van de regeling moeten de uitkeringen
‘Heroïnebehandeling’ en ‘Maatschappelijke opvang en
verslavingsbeleid’ namelijk per jaar worden vastgesteld. Een
mogelijke oplossing voor de toekomst zou zijn om (een jaar) later
vast te stellen. Hierop dient de regelgeving te worden aangepast.

•

Meerjarige verantwoording in relatie tot de overgang naar sisa.
Verantwoordingen werden in de eerste jaren afzonderlijk aangeleverd

24

Deze problematiek houdt in dat er op het moment dat de accountantsverklaring bij de

jaarrekening van een medeoverheid moet worden afgegeven, nog geen gecontroleerde opgave
beschikbaar is van de instellingen (derden) die de regelingen uitvoeren.

53

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

en pas daarna via sisa. Dit speelt vooral bij de Regeling Buurt,
Onderwijs en Sport (BOS). Bij BOS waren er per gemeente
verschillende projecten met verschillende data van uitvoering. Het
Ministerie van VWS overlegt met het Ministerie van BZK om de
Regeling BOS buiten sisa vast te stellen. Wij menen dat het
verstandig is om dit geval terug te vallen op de oude systematiek
voor de invoering van sisa.

•

Onderscheid gemeenten en andere subsidieontvangers. Het
onderscheid tussen subsidies aan gemeenten en andere instellingen is
in de praktijk moeilijk vooraf te maken. Regelingen zijn niet altijd uit
te zonderen voor bepaalde groepen. Dit zou betekenen dat er
verschillende regelingen voor verschillende subsidieontvangers
zouden moeten worden opgesteld.

Met name de t+1-problematiek kan grote gevolgen hebben voor de
vaststelling. Wij adviseren hiervoor een oplossing uit te werken met het
Ministerie van BZK.

3.6

Oordeel over totstandkoming informatie in
jaarverslag over bedrijfsvoering
In de bedrijfsvoeringsparagraaf van het jaarverslag van een ministerie
verantwoordt de minister zich over de rechtmatigheid van de begrotingsuitvoering (of het begrotingsgeld volgens de regels is uitgegeven), over
de totstandkoming van de beleidsinformatie, over het gevoerde financieel
beheer en materieelbeheer en over de overige aspecten van de
bedrijfsvoering.
De informatie over de bedrijfsvoering dient op grond van de CW 2001:
•

op deugdelijke wijze tot stand te zijn gekomen;

•

te voldoen aan de verslaggevingsvoorschriften.

Deze twee aspecten, die geen betrekking hebben op de kwaliteit van de
informatie zelf, betrekken wij in ons oordeel over de informatie over de
bedrijfsvoering.

Om tot een oordeel te komen over de totstandkoming van de informatie
hebben wij de volgende aspecten ervan onderzocht:
•

Beschikt de minister over een procedure voor de totstandkoming van
de bedrijfsvoeringsparagraaf waarin de bevoegdheden en
verantwoordelijkheden van alle actoren zijn vastgelegd?

•

Heeft de minister vooraf criteria geformuleerd om te bepalen wat
opmerkelijke zaken en tekortkomingen in de bedrijfsvoering zijn?

54

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

•

Is het verloop van het totstandkomingsproces controleerbaar en is
het afwegingsproces daarbij transparant vastgelegd?

Oordeel
De informatie over de bedrijfsvoering in het Jaarverslag 2009 van het
Ministerie van VWS is op deugdelijke wijze tot stand gekomen en voldoet
aan de verslaggevingsvoorschriften.

Bij ons positieve oordeel plaatsen wij wel een kanttekening. Het Ministerie
van VWS had in 2009 net als in 2008 geen vastgelegde procedure voor de
totstandkoming van de bedrijfsvoeringsparagraaf. Afspraken lagen vast in
een jaarverslagcirculaire. We zien wel verbetering: vanaf 2010 is de
totstandkoming van de bedrijfsvoeringsparagraaf expliciet opgenomen in
de planning- & controlcyclus.

55

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

4

Oordeel over de financiële
informatie

De financiële informatie in het jaarverslag bestaat uit de volgende
onderdelen:
•

de verplichtingen, uitgaven en ontvangsten in de verantwoordingsstaat en de toelichting daarbij;

•

de baten, lasten, kapitaaluitgaven, kapitaalontvangsten en
balansposten in de samenvattende verantwoordingsstaat van de
baten-lastendiensten en de toelichting daarbij.

De financiële informatie dient op grond van de CW 2001:
•

rechtmatig tot stand te zijn gekomen;

•

deugdelijk te zijn weergegeven;

•

te voldoen aan de verslaggevingsvoorschriften.

Oordeel
De financiële informatie in het Jaarverslag 2009 van het Ministerie van
VWS voldoet aan de eisen die de CW 2001 stelt, met uitzondering van de
volgende fouten en onzekerheden in de (samenvattende)
verantwoordingsstaat:
Artikel 42 Gezondheidszorg: een bedrag van € 643,5 miljoen in de
verplichtingen dat onrechtmatig is. Dit wordt veroorzaakt door een fout
in de verantwoording van de subsidies academische functie van € 641,7
miljoen.

Het totaalbedrag aan geconstateerde fouten en onzekerheden in de
verplichtingen omvat € 664 miljoen en heeft daarmee de tolerantiegrens
voor de financiële informatie in het jaarverslag als geheel overschreden.

Ook in 2009 is de tolerantiegrens overschreden door het niet
verantwoorden van de subsidies academische functie. Op deze fout na is
het bedrag van de fouten en onzekerheden in de financiële
informatie sterk afgenomen. Het bedrag in de verplichtingen is
afgenomen van € 30,2 in 2008 naar € 22,3 miljoen in 2009 en het bedrag
in de uitgaven van € 143,7 miljoen in 2008 naar € 58,6 miljoen in 2009.
De daling van het bedrag in de uitgaven is vooral te danken aan een

56

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

afname van de fouten in de uitgaven aan zorgtoeslag en de subsidieuitgaven.

Het bedrag aan verplichtingen en uitgaven omvat in totaal € 634 miljoen,
respectievelijk € 311,9 miljoen aan overschrijdingen op de begrotingsartikelen 41 tot en met 46. Gaan de Staten-Generaal niet akkoord met de
hiermee samenhangende slotwetmutaties, dan moeten wij ons oordeel
over de financiële informatie mogelijk herzien.

In de bijlagen van ons Rapport bij het Jaarverslag 2009 van het Ministerie
van VWS staat een overzicht van alle fouten en onzekerheden.

4.1.1

Subsidies academische functie

Sinds 2008 verstrekt de minister van VWS subsidies op grond van de
Subsidieregeling academische functie. 25 Hiervoor is de
Zorgverzekeringswet (Zvw) veranderd.
De minister van VWS verantwoordt de verplichtingen en uitgaven op
grond van de Zvw niet in zijn begroting en jaarverslag. Het Ministerie van
Financiën en de Algemene Rekenkamer achten dit in strijd met het
universaliteitsbeginsel in de CW 2001; als de minister een subsidie
verstrekt aan derden, dan ontstaat een verplichting die hij via zijn eigen
begroting moet afwikkelen. Door dit wetgevingsincident hebben wij in
2008 € 1,3 miljard als onrechtmatig aangemerkt (de in 2008 aangegane
verplichtingen 2008 en 2009).
In 2009 heeft de minister de Algemene Rekenkamer in een brief 26 laten
weten dat hij voornemens was het rechtmatigheidsprobleem in 2010 op
te lossen. Deze oplossing houdt in dat de Nederlandse Zorgautoriteit
(NZa) een beschikbaarheidsbijdrage gaat vaststellen. Hiervoor wordt de
Wet marktordening gezondheidszorg (WMG) gewijzigd, waarbij de Zvw
wordt aangepast en de Subsidieregeling academische functie komt te
vervallen. Verder heeft de minister toegezegd zich in de jaarverslagen
2008 en 2009 te verantwoorden over de door het Ministerie van VWS
gekozen constructie en de bezwaren daartegen van het Ministerie van
Financiën en de Algemene Rekenkamer. Ten slotte heeft hij toegezegd de
verplichtingen en uitgaven die betrekking hebben op de subsidieregeling
op te nemen in het Financieel Beeld Zorg.

25

Regeling van de minister van VWS van 14 december 2007, nr. CZ/FBI-2183467, houdende

vaststelling van regels voor subsidiëring van de academische functie. Onder de academische
functie wordt in de regeling verstaan: ‘het uitvoeren van topreferente zorg en innovatie en
ontwikkeling van nieuwe vormen van diagnostiek en behandeling’. De subsidie wordt verstrekt aan
academische ziekenhuizen en een ander ziekenhuis dat de academische functie uitoefent.
26

Brief minister van VWS van 2 april 2009, kenmerk CZ/FBI-2920012.

57

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

58

Tegelijk met de aanpassing voor de nieuwe financieringsconstructie van
de academische functie wordt de WMG op andere onderdelen gewijzigd.
Door vertraging in deze andere wijzigingen was het in werking treden van
de wetswijziging niet meer haalbaar per 2010. De minister verwacht nu
dat dit per 1 januari 2011 kan worden gerealiseerd. Hierdoor is een jaar
langer dan voorzien sprake van een onrechtmatige verantwoording van de
subsidies academische functie. In 2009 merken wij de aangegane
verplichtingen van € 641,7 miljoen als onrechtmatig aan. In 2010 zal
opnieuw een dergelijk bedrag als onrechtmatig worden aangemerkt.

De minister heeft de Algemene Rekenkamer verzocht akkoord te gaan
met vertraging van maximaal één jaar in het oplossen van het
rechtmatigheidsprobleem onder de toezegging dat hij de hiervoor
beschreven verantwoordingswijze voor 2008 en 2009 continueert voor het
Jaarverslag 2010. 27 Wij geven de minister maximaal één jaar uitstel om
de verantwoording van de subsidies academische functie op orde te
brengen.

4.1.2

Naleving Europese aanbestedingsregels

Wij zijn nagegaan in hoeverre het ministerie de Europese aanbestedingsregels naleeft. Wij hebben vastgesteld dat bij het Ministerie van VWS in
22 gevallen met een totaalbedrag van € 19,1 miljoen deze regels niet zijn
nageleefd en dat voor één geval met een totaalbedrag van € 3,2 miljoen
er geen zekerheid bestaat over de naleving van de Europese
aanbestedingsregels.

Tabel 4 Niet naleven Europese aanbestedingsregels
Ten onrechte niet
Europees aanbesteed

Aantal

Aantal

Fouten

Onzekerheden

fout

onzeker

in € mln.

in € mln.

Diensten ICT

4

3,2

Projecten

3

1,2

Overige diensten

12

10,2

Materiaal

2

1

3,9

3,2

Totaal

21

1

18,5

3,2

Overige fouten EUaanbestedingsregels
Overige diensten

1

0,6

Totaal

1

0,6

27

Brief minister van VWS van 22 januari 2010, kenmerk CZ/FBI-2980624.

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

4.2

Oordeel over saldibalans en toelichting
De saldibalans is een overzicht van de posten die aan het eind van het
jaar nog openstaan en die naar het volgende jaar moeten worden
meegenomen. Bij de saldibalans hoort een toelichting waarin nadere
informatie wordt verstrekt over de afzonderlijke posten op deze balans.

De informatie in de saldibalans dient op grond van de CW 2001:
•

rechtmatig tot stand te zijn gekomen;

•

deugdelijk te zijn weergegeven;

•

te voldoen aan de verslaggevingvoorschriften.

Oordeel
De informatie in de saldibalans in het Jaarverslag 2009 van het
Ministerie van VWS voldoet aan de eisen die de CW 2001 stelt. Dit
betekent dat wij geen belangrijke fouten en onzekerheden in de
rechtmatigheid en de deugdelijke weergave hebben geconstateerd die de
tolerantiegrenzen overschrijden, en dat de informatie voldoet aan de
verslaggevingsvoorschriften.

In 2009 heeft het Ministerie van VWS voor een bedrag van € 9,9 miljard
aan openstaande voorschotten afgerekend. Wij zijn van oordeel dat de
afgerekende voorschotten voldoen aan de gestelde eisen.

Het totaalbedrag aan geconstateerde fouten en onzekerheden in de
saldibalansposten blijft onder de tolerantiegrens voor de saldibalans als
geheel.

In de bijlagen van ons Rapport bij het Jaarverslag 2009 staat een
overzicht van alle fouten en onzekerheden.

59

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Gebruikte afkortingen
A&K

Afhankelijkheids – en Kwetsbaarheid, - analyses

AAL

Audit Actielijst

aCBG

Agentschap College ter Beoordeling van Geneesmiddelen

AFBZ

Algemeen Fonds Bijzondere Ziektekosten

AK ZFW

Algemene Kas Ziekenfondswet

AWBZ

Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten

BIKK

Bijdrage in de kosten van kortingen

BKZ

Budgettair Kader Zorg

BuiZa

Buitenlandse Zaken, Ministerie van -

BZK

Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties, Ministerie van
-

CAK

Centraal Administratiekantoor

CBS

Centraal Bureau voor de Statistiek

CG-raad

Chronisch zieken en Gehandicapten Raad Nederland

CBZ

College bouw zorginstellingen

CER

(Regeling) Compensatie eigen risico

CIBG

Centraal Informatiepunt Beroepen Gezondheidszorg

CIO

Chief Information Officer (CIO);

CIZ

Centrum Indicatiestelling Zorg

CSZ

Commissie sanering ziekenhuisvoorzieningen

CVZ

College voor zorgverzekeringen

CW 2001

Comptabiliteitswet 2001

CZ

Curatieve Zorg

DBV

Directie Bedrijfsvoering

DG

directeur-generaal

EPD

elektronisch patiëntendossier

EU

Europese Unie

EZ

Economische Zaken, ministerie van -

FEZ

Financieel Economische Zaken

GGD

gemeentelijke gezondheidsdiensten

IB

informatiebeveiliging

ICT

informatie- en communicatietechnologie

IGZ

Inspectie voor de Gezondheidszorg

LNV

Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Ministerie van –

LVE

Landelijke Vereniging van Entadministraties

LZ

Langdurige Zorg

NTS

Nederlandse Transplantatie Stichting

NVI

Nederlands Vaccin Instituut

NZa

Nederlandse Zorgautoriteit

p&c

Planning & Control

60

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

PGO, Fonds -

Fonds voor Patiënten-, Gehandicaptenorganisaties en
Ouderenbonden

pSG

plaatsvervangend secretaris-generaal

PUR

Pensioen- en Uitkeringsraad

RAD

Rijksauditdienst

RIVM

Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu

RWT

Rechtspersoon met een wettelijke taak

sisa

Single information single audit

SG

secretaris-generaal

SM(AR)T

Specifiek, meetbaar, (afgestemd, realistisch) en
tijdgebonden

STIP

Stroomlijning Indicatieprocessen in Zorg en Sociale
Zekerheid

SVB

Sociale Verzekeringsbank

SZW

Sociale Zaken en Werkgelegenheid, Ministerie van -

UWV

Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen

VBTB

Van beleidsbegroting tot beleidsverantwoording

VIR

Voorschrift Informatiebeveiliging Rijksdienst 2007

VIR-BI

Voorschrift Informatiebeveiliging Rijksdienst-Bijzondere
Informatie

VMS

Veiligheidsmanagementsysteem

VROM

Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer Ministerie van

VWA

Voedsel en Waren Autoriteit

VWS

Volksgezondheid, Welzijn en Sport, Ministerie van

Wbp

Wet bescherming persoonsgegevens

WMG

Wet marktordening gezondheidszorg

Wmo

Wet maatschappelijke ondersteuning

WTZ

Wet op de toegang tot ziektekostenverzekeringen

WWI

Wonen, Wijken en Integratie

zbo

zelfstandig bestuursorgaan

ZFW

Ziekenfondswet

ZIZO

Zichtbare Zorg

ZonMw

Zorgonderzoek Nederland Medische Wetenschappen

ZVF

Zorgverzekeringsfonds

Zvw

Zorgverzekeringswet

Op www.rekenkamer.nl staat een verklarende woordenlijst met begrippen
die veel voorkomen in onze rapporten bij de jaarverslagen.

61

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Literatuur
Algemene Rekenkamer

Algemene Rekenkamer (2008). Rijk Verantwoord 2008. Tweede Kamer,
vergaderjaar, vergaderjaar 2008-2009 31 924, nr. 2. Den Haag: Sdu.

Algemene Rekenkamer (2009a). Rapport bij het Jaarverslag 2008.
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (XVI). Tweede Kamer,
vergaderjaar 2008-2009 31 924 XVI, nr. 4. Den Haag: Sdu

Algemene Rekenkamer (2009b). Rijk Verantwoord 2008. Tweede Kamer,
vergaderjaar 2008-2009 31 924, nr. 2. Den Haag: Sdu.

Algemene Rekenkamer (2010). Staat van de beleidsinformatie 2010.
Tweede Kamer, vergaderjaar 2009-2010 32 380, nrs. 1-2. Den Haag:
Sdu.

Kabinet

Kabinet (2007). Nota Vernieuwing Rijksdienst. Tweede Kamer,
vergaderjaar 2007-2008 31 201, nr. 3h. Den Haag: Sdu.

Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties

Ministerie van BZK (2008). Kamerbrief Informatie- en
communicatietechnologie (ICT). Tweede Kamer, vergaderjaar 2008-2009,
26 643, nr. 135

Ministerie van BZK (2009a). Kamerbrief Informatie- en
communicatietechnologie (ICT). Tweede Kamer, vergaderjaar 2008-2009
26 643, nr. 143 herdruk. Den Haag: Sdu.

Ministerie van BZK (2009b). Beleidsdruk in beeld: een kwantitatieve
vergelijking van directoraten-generaal. Augustus 2009. BZK.

Ministerie van BZK (2009c), Vaststelling van de begrotingsstaat van het
gemeentefonds voor het jaar 2009. Brief aan de Tweede Kamer over
Onderhoudsrapport specifieke uitkeringen 2009. Tweede Kamer,
vergaderjaar 2008-2009 31 700 B, nr. 15. Den Haag: Sdu.

62

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Ministerie van Financiën

Ministerie van Financiën (2007). Handelingen. Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, nr. 87, blz. 6115–6150.

Ministerie van Financiën (2009). Kamerbrief Verantwoordingsbrief 2008.
Tweede Kamer, vergaderjaar 2009-2010, 31 951 nr. 21. Den Haag: Sdu.

Ministerie van VWS

Ministerie van VWS (2004). Kamerbrief Infectieziektenbestrijding. Tweede
Kamer, vergaderjaar 2005-2006, 25 295, nr. 13. Den Haag: Sdu.

Ministerie van VWS (2008a). Kamerbrief herziening zorgstelsel, Tweede
Kamer, vergaderjaar 2008-2009, 30 597, nr. 60. Den Haag: Sdu.
Ministerie van VWS (2008b). Kamerbrief subsidiebeleid VWS. Tweede
Kamer, vergaderjaar 2008-2009, 29 214, nr. 31. Den Haag: Sdu.
Ministerie van VWS (2008c). Kamerbrief Zelfstandige bestuursorganen.
Tweede Kamer, vergaderjaar 2007-2008, 25 268, nr. 57. Den Haag: Sdu.

Ministerie van VWS (2009a). Kamerbrief Toekomst AWBZ. Tweede Kamer,
vergaderjaar 2008-2009, 30 597, nr. 75. Den Haag: Sdu.

Ministerie van VWS (2009b). Kamerbrief herziening zorgstelsel. Tweede
Kamer, vergaderjaar 2009-2010 29 689, nr. 281. Den Haag: Sdu.

Ministerie van VWS (2009c). Evaluatie wet voorzieningen gehandicapten.
Tweede kamer, vergaderjaar 2009-2010, 25 847 nrs. 80, 82. Den Haag:
Sdu.

Ministerie van VWS (2009d). Gelijke behandeling voor mensen met een
handicap of een chronische ziekte; gehandicaptenbeleid. Tweede kamer,
vergaderjaar 2009-2010, 24 170, nr. 41. Den Haag: Sdu.

Ministerie van VWS (2009e). Taxibeleid; Handboek Professioneel
aanbesteden Regiotaxi, Wmo-vervoer en Valys. Tweede Kamer,
vergaderjaar 2009-2010, bijlage bij 31 521, nr. 39. Den Haag: Sdu.

Ministerie van VWS (2009f). Vaststelling van de begrotingsstaat van het
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (XVI) voor het jaar
2009, Tweede Kamer, vergaderjaar 2008-2009, 31 700 XVI, nr. 1 en
nr.2. Den Haag: Sdu.

63

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

64

Ministerie van VWS (2009g). Brief van 2 april 2009 van de minister van
VWS aan de Algemene Rekenkamer betreffende subsidieregeling
academische functie. CZ/FBI-2920012. Den Haag: Ministerie van VWS.

Ministerie van VWS (2010a). Verslag van een Algemeen Overleg. Tweede
Kamer, vergaderjaar 2009-2010, 25847, nr. 86. Den Haag: Sdu.

Ministerie van VWS (2010b). Brief van 22 januari 2010 van de minister
van VWS aan de Algemene Rekenkamer betreffende subsidieregeling
academische functie. CZ/FBI-2980624. Den Haag: Ministerie van VWS.

Overige

Boer & Croon (2006). Businessplan CAK-2007-2009. Amsterdam:
Boer & Croon.

Blommesteijn M., Desai E., Koning C., Niet M., Wessel M. (2004),
Evaluatie Valys; Eindrapport, uitgevoerd door Regioplan Beleidsonderzoek
in opdracht van het Ministerie van VWS. Amsterdam: z.uitg.

Bouwsma, S. en ten Vergert, A.(2008), Klachtenregistraties over
gehandicaptenvervoer in Overijssel, uitgevoerd door Arcon in opdracht
van SENtrum (stichting senioren organisatie Overijssel), RFvO (Regionale
federatie van ouderverenigingen) en Zorgbelang Overijssel. Borne: z.uitg.

CG-Raad (2007), Brief Stand van zaken Valysvervoer d.d. 27 november
2007. z.pl.: z.uitg.

CAK (2009). Verbeterplan CAK. Den Haag: CAK.

CAK (2009). Afschrift van de akte houdende wijziging in de statuten van
de besloten vennootschap met beperkte aansprakelijkheid: CAK B.V.;
akte van 5 februari 2009.

CAK (2009). Afschrift van de akte houdende wijziging in de statuten van
de stichting “Groene Duinweg”: CAK B.V.; akte van 5 februari 2009.

CAK (2009). Jaarverslag 2008. Den Haag: CAK.

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

CAK (2009). Diverse documenten, waaronder halfjaarrapportages,
kwartaalrapportages, maandrapportages, Periodieke rapportages
Verbeterplan CAK, Ketenmonitor Eigen Bijdrage (concept), overzicht
Convenanten, Afspraakdocumenten, uitvoeringstoetsen.

CG-Raad, ANBO, FNV bondgenoten (2008), Zwartboek; Klachten over
taxibusvervoer. z.pl: z.uitg.

CVZ, College voor zorgverzekeringen (2007). Landelijke
wachtlijstrapportage AWBZ: peildatum 1 januari 2007. Diemen.

Haeften van M., Teeffelen van P., Vree van F. (2009), Verdiepend
onderzoek Valys; Ervaringen en verbetersuggesties van pashouders,
uitgevoerd door Research voor Beleid, in opdracht van Ministerie van
VWS. Zoetermeer: z.uitg.

HHM, Hoeksema, Homans en Menting, organisatieadviseurs (2009).
Resultaten verdiepend onderzoek naar wachtlijsten voor Verpleging &
Verzorging en Gehandicaptenzorg. Enschede.

Ministerie van SZW (1998). Evaluatie wet voorzieningen gehandicapten.
Tweede Kamer, vergaderjaar 1997-1998, 25847, nr.11. Den Haag: Sdu.

Mobycon/ Concordis Groep (2009), Onderzoek onder passieve Valyspashouders; Eindrapport, in opdracht van het Ministerie van VWS. Delft:
z. uitg.

Nationale ombudsman (2010). Verslag over 2009. Den Haag.

Nederlandse Zorgautoriteit (2009). Rapportage Consumenten 2009.
Utrecht.

Poort J. en Weda J. (2008), Handreikingen voor hoogwaardig
contractvervoer; Rapport van de rondetafel contractvervoer, uitgevoerd
door SEO Economisch onderzoek in opdracht van het Ministerie van
VenW. Amsterdam: z.uitg.

RIVM (2009). Nationaal Kompas Volksgezondheid, website
www.nationaalkompas.nl, webpagina Sectoroverstijgende zorg, wachten
op zorg, 2009.

65

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Schouten W., Vegter H., Bos W. (2009), De gebruiker aan het woord; De
ervaringen van gebruikers van collectief taxivervoer voor doelgroepen en
hun mening over de kwaliteit, uitgevoerd door Stichting OPC
(Expertisecentrum voor consumenteninspraak openbaar vervoer), in
opdracht van KpVV ( Kennis platform Verkeer en Vervoer). z.pl: z.uitg.

VSN (2008), Reizen tegen heug en meug; Enquête Valys november 2008,
Onderzoek naar de waardering van het vervoerssysteem Valys onder
leden van de Vereniging Spierziekten in Nederland. z.pl.: z.uitg.

Wet- en regelgeving

AWBZ. Wet van 14 december 1967 houdende Algemene verzekering
bijzondere ziektekosten, Staatsblad 1967, 617.

Beveiligingsvoorschrift Rijksdienst 2005.

Bijdragebesluit zorg. Besluit van 11 september 2006 tot wijziging van het
Bijdragebesluit zorg en het Administratiebesluit Bijzondere Ziektekostenverzekering in verband met centralisatie van de uitvoering van de
bijdrage en enkele wijzigingen in de bijdrage. Staatsblad 2006, 433.

Comptabiliteitswet 2001, 01-09-2002, Stb. 2002, 413.

Ministerie van Financiën (2006). Regeling prestatiegegevens en
Evaluatieonderzoek Rijksoverheid.

Minister van Algemene Zaken. Besluit voorschrift informatiebeveiliging
rijksdienst 2007. Staatscourant 28 juni 2007, nr. 122/ pag 11.

Minister van Algemene Zaken. Besluit voorschrift informatiebeveiliging
rijksdienst- bijzondere informatie. Staatscourant 9 maart 2004, nr. 47 /
pag. 11.

Minister van VWS. Subsidieregeling academische functie, Regeling van de
minister van VWS van 14 december 2007, nr. CZ/FBI-2183467, houdende
vaststelling van regels voor subsidiëring van de academische functie.

Minister van VWS. Regeling van de minister van VWS van 24 september
2008, nr. MC-U-2875343, houdende regels omtrent het verstrekken van
subsidies in het kader van patiënten-, gehandicapten-, en ouderenbeleid.

66

Toelichting op het Rapport bij het Jaarverslag 2009
van het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Minister van VWS. Besluit houdende vaststelling van de Beleidsregels
handhaving subsidiebepalingen VWS en JenG. Staatscourant 30
september 2008, nr. 189 / pag. 12.
Wet marktordening gezondheidszorg. Wet van 7 juli 2006, houdende
regels inzake marktordening, doelmatigheid en beheerste
kostenontwikkeling op het gebied van de gezondheidszorg. Staatsblad
2006, 415.
Zorgverzekeringswet. Wet van 16 juni 2005, houdende regeling van een
sociale verzekering voor geneeskundige zorg ten behoeve van de gehele
bevolking. Staatsblad 2005, 358.

67