Jaarplan
2011

Doel van het toezicht van de Inspectie Werk en Inkomen is:
‘Onafhankelijk inzicht bieden in de effectiviteit van de
uitvoeringspraktijk in samenhang met het beleid op het terrein
van werk en inkomen’.

1

Inspectie Werk en Inkomen | Jaarplan 2011

Voorwoord
De economische crisis in Nederland raakt veel
mensen in hun baanzekerheid en zekerheid over
hun inkomen. Feitelijk heeft de huidige crisis (nog)
niet die gevolgen zoals in de jaren tachtig van de
vorige eeuw het geval was. De aantallen werklozen
en bijstandgerechtigden lopen weliswaar geleidelijk
op tot in 2011, maar op middellange termijn zal
krapte op de arbeidsmarkt waarschijnlijk weer
perspectief bieden op betaalde arbeid. De transitie
van grotere werkloosheid nu naar een periode van
krapte op de arbeidsmarkt straks gaat echter niet
vanzelf. De uitvoeringsinstanties binnen het stelsel
van werk en inkomen moeten in deze tijd alle zeilen
bijzetten om de toestroom van mensen die een
beroep moeten doen op inkomensondersteuning
te bedienen. Dat betekent dat deze instanties veel
meer uitkeringsaanvragen dan in voorgaande jaren
in behandeling moeten nemen en dat meer mensen
ondersteuning nodig hebben bij re-integratie.
De vraag hoe uitvoeringsinstanties omgaan met
een toenemend aantal mensen dat een beroep
doet op hen, is een thema waar het toezicht van
de inspectie zich in 2011 op zal richten. Daarbij
wordt ook betrokken dat de beschikbare middelen
om dienstverlening van een grotere omvang uit
te voeren niet substantieel kunnen stijgen. Dit
raakt aan de robuustheid van het stelsel van werk
en inkomen. Kan re-integratieondersteuning
voor uitkeringsgerechtigden die dat echt nodig
hebben, geboden blijven worden? Hoe geven het
Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen
(UWV) en gemeenten in deze crisistijd vorm aan het
streven naar een grotere arbeidsparticipatie? Blijft de
dienstverlening aan cliënten en werkgevers op peil?
Het zijn dit soort vragen die voor de Inspectie Werk
en Inkomen (IWI) in 2011 centraal staan.
Komende jaren kan er veel veranderen binnen het
stelsel van werk en inkomen. Wijzigingen van het
stelsel zelf zijn denkbaar, maar ook veranderingen
in hoogte en duur van uitkeringsregelingen kunnen
aan de orde komen. Een en ander zal afhangen
van het nieuwe kabinet. Ook IWI zelf bevindt zich

momenteel in een transitiefase. Het voornemen
bestaat om het toezicht namens de minister op
de uitvoering van afzonderlijke wetten WWB
ca (Wet werk en bijstand) en Wsw (Wet sociale
werkvoorziening) af te bouwen. Het betreffende
wetsvoorstel is inmiddels aan de Tweede Kamer
aangeboden (24 juli 2010, nr. 32 453).
Daarnaast is het proces tot de vorming van één
inspectiedienst voor het terrein van sociale zaken
en werkgelegenheid op gang gekomen. Het streven
is dat IWI, de Arbeidsinspectie en de Sociale
Inlichtingen- en Opsporingsdienst onder de vlag van
één inspectiedienst voor SZW gaan functioneren.
Daarmee worden toezicht, handhaving en opsporing
voor het hele domein van het ministerie van SZW
onder één noemer gebracht.
Mr. J.A. van den Bos
Inspecteur-generaal
Sociale Zaken en Werkgelegenheid

3

Inspectie Werk en Inkomen | Jaarplan 2011

Inhoud
1

Positie, rol en taken van de Inspectie SZW

6

1.1
1.2
1.3

Ontwikkelingen naar één nieuwe Inspectie SZW
Positie, rol en taken Inspectie SZW i.o.
Positie, rol en taken Inspectie Werk en Inkomen

7
7
8

2

Ontwikkelingen werk en inkomen

10

2.1
2.2
2.3
2.4
2.5
2.6
2.7

Inleiding
Toename aantal uitkeringen
Door de crisis geraakte groepen
Gevolgen langdurige uitkeringsafhankelijkheid
Belemmeringen bij participatie
Politiek en beleid op het terrein van werk en inkomen
Zwaardere werkdruk uitvoering

11
11
12
13
14
14
15

3

Risico’s, thema’s en prioriteiten

18

3.1
3.2

Aanpak risicoanalyse en prioritering
Thema’s voor 2011

19
20

4

Programma’s en onderwerpen

24

4.1
4.2
4.3
4.4
4.5
4.6

Inleiding
Programma participatie
Programma inkomenszekerheid
Programma dienstverlenende overheid
Programma informatieprocessen
Overige inspectietaken 2011

25
25
26
27
28
29

5

Organisatie en werkwijze

30

5.1
5.2
5.3

De organisatie
Werkwijze
Toezichteffect en effectmeting

31
31
31

Bijlagen

34

Belangrijkste punten uit gespreksronde
Geraadpleegde literatuur
Lijst van afkortingen
Publicaties Inspectie Werk en Inkomen

35
37
39
40

1 Positie, rol en taken van de
Inspectie SZW

5

Inspectie Werk en Inkomen | Jaarplan 2011

1.1 Ontwikkelingen naar één inspectie voor heel
SZW
In het najaar van 2009 is door het ministerie
van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW),
na verkenning naar de kansen en bedreigingen
op het toezichtdomein van sociale zaken en
werkgelegenheid, besloten tot de vorming van
één inspectie voor SZW, waarbij de handhavende,
opsporings- en signalerende inspecties worden
samengevoegd tot één inspectiedienst voor SZW.
Het betreft de Arbeidsinspectie (AI), de Sociale
Inlichtingen- en Opsporingsdienst (SIOD) en de
Inspectie Werk en Inkomen (IWI). Daarmee omspant
de toekomstige SZW-inspectie de keten van preventie
tot en met opsporing op het terrein van SZW.
De meerwaarde van de Inspectie SZW in oprichting1
ligt vooral in mogelijkheden tot:
• op grond van de inspectiebrede risicoanalyse
inzetten van mensen en middelen waar het meeste
maatschappelijk effect kan worden bereikt;
• bredere signalering op strategisch niveau;
• bundeling van kennis en menskracht om
onderwerpen vanuit meer invalshoeken te
benaderen;
• het aanwenden van een afgewogen mix van
toezichtinterventies (preventie, signalering,
bestuursrechtelijke handhaving en strafrechtelijke
handhaving);
• schaalvoordelen bij bedrijfsvoering en informatisering.
De net genoemde punten passen in het streven om
met rijksinspecties meer effect te bereiken. De activiteiten van de Inspectie SZW i.o. moeten uiteindelijk
bijdragen aan het bereiken van de doelstellingen van
het ministerie van SZW.

1 Inspectie SZW wordt als werknaam gebruikt.

De komende jaren zal de samenvoeging van de AI,
SIOD en IWI tot één Inspectie SZW verder vorm
krijgen. Een voorbeeld hiervan is de integratie van
jaarplannen van de afzonderlijke directies binnen de
Inspectie SZW i.o. tot één jaarplan voor 2012. Daartoe
zijn medio 2010 de eerste stappen gezet.
1.2 Positie, rol en taken Inspectie SZW i.o.
De Inspectie SZW i.o. oefent haar toezichtactiviteiten
uit op vier domeinen die gezamenlijk het hele terrein
van SZW beslaan. Het gaat om arbeidsverhoudingen,
arbeidsomstandigheden, participatie (inclusief
re-integratie) en inkomensvoorzieningen. De
Inspectie SZW i.o. heeft de ambitie om gezaghebbend te zijn door het risicogericht inzetten
van toezichtinterventies ten behoeve van maatschappelijk effect op SZW-terrein. Om deze ambitie
te ondersteunen zullen inspectiebrede risicoanalyses
worden uitgevoerd, op basis waarvan zij prioriteiten
vaststelt, mensen en middelen daar inzet waar en
hoe dat het maximale effect sorteert en keuzes
maakt welke (mix aan) toezichtinterventies het
beste ingezet kunnen worden. Zoals hierboven
opgemerkt bestaat het palet aan toezichtinterventies
uit vier categorieën: preventie, signalering,
bestuursrechtelijke handhaving en strafrechtelijke
handhaving. Deze interventies staan niet los
van elkaar: zij werken op elkaar in, versterken
elkaar en geven elkaar richting. Uitvoering van
deze interventies door de AI, SIOD en IWI kent
inhoudelijke raakvlakken en is aanleiding tot
samenwerking.
Zolang er geen wetswijzigingen plaatsvinden,
verandert de samenvoeging tot één inspectie voor
SZW niets aan geldende wettelijke taken van de
afzonderlijke dienstonderdelen.

6

De AI houdt toezicht op de uitvoering en controle van
wetten door overheden en bedrijven op het terrein
van arbeid, zoals arbeidsveiligheid- en gezondheid,
arbeidstijden en veiligheid van professioneel
gebruikte producten en procesveiligheid van (petro-)
chemische installaties. Tevens gaat het om toezicht
op arbeid door vreemdelingen en op mogelijke
onderbetaling ten opzichte van het wettelijk
minimumloon. Daarnaast vervult de AI een rol in het
tweedelijns toezicht op certificerende instellingen.
SIOD heeft als doel de strafrechtelijke handhaving
van de wet- en regelgeving op het terrein van werk
en inkomen. De aanpak is repressief met een beoogd
preventief effect. Oftewel: nu opsporen om een
onrechtmatige situatie te herstellen en om in de
toekomst misbruik en fraude te voorkomen. Het
gaat om de zwaardere, complexe (georganiseerde)
fraudezaken. Bij elk afgerond opsporingsonderzoek
wordt een procesverbaal opgemaakt voor het
Functioneel Parket van het Openbaar Ministerie dat
tot vervolging van de verdachten overgaat.
IWI oefent als kerntaak systeemgericht toezicht uit
op het (uitvoerend) stelsel van werk en inkomen.
De focus ligt daarbij op werking en resultaten van
dat stelsel ten aanzien van de kabinetsdoelen op het
terrein van werk en inkomen. Daarnaast oefent de
inspectie huidige wettelijke toezichttaken uit ten
aanzien van de uitvoering door gemeenten en de
zbo’s van wetten en regelingen.
De Inspectie SZW i.o. werkt in nauwe samenwerking
met andere onderdelen van het departement
de noodzakelijke sturingsrelaties uit. Daarbij
is de positionering en besluitvorming van de
Inspectie SZW i.o. binnen het departement aan
de orde. Tevens gaat het om de interne sturing
van de toekomstige inspectie en de prijsbepaling
van de toezichtproducten in relatie tot de
departementsbegroting.

Daarbij gelden sturingsuitgangspunten die recht
doen aan de onafhankelijkheid van de inspectie
binnen de ministeriële verantwoordelijkheid en
aan de gelijkwaardigheid van beleid, uitvoering en
toezicht.
1.3 Positie, rol en taken Inspectie Werk en
Inkomen
De Inspectie Werk en Inkomen is in 2011 werkzaam
binnen het hiervoor beschreven brede kader.2 IWI
heeft als toezichthouder voor de minister wettelijk
de taak om onafhankelijk inzicht te bieden in de
bijdragen die de uitvoeringsinstanties leveren aan de
kabinetsdoelen op het terrein van werk en inkomen.
Daarbij gaat het om werking en resultaten van het
stelsel van werk en inkomen ofwel de effectiviteit van de
uitvoeringspraktijk in samenhang met het beleid op het terrein
van werk en inkomen. 3 Waar nodig (groot risico) en waar
mogelijk (duidelijke normen) zal de inspectie tot
oordelen komen.
De focus van het toezicht van IWI zal verschuiven
van wets- en organisatiegericht naar systeemgericht.
IWI heeft het stelsel van werk en inkomen als
kerndomein. Beleid, uitvoering en toezicht zijn
gelijkwaardig. Hun samenhang qua inzet en
activiteiten staat ten dienste van de samenleving.
IWI richt zich in dat kader op de opbrengsten en de
werking van het stelsel van werk en inkomen. Wat is
de gezamenlijke bijdrage van de uitvoerende partijen
in dit stelsel aan het bereiken van de kabinetsdoelen
op het terrein van werk en inkomen.
Dat is de resultante van het samenspel van de
organisaties die op grond van de Wet SUWI het
uitvoerend stelsel van werk en inkomen vormen.
2

3

Momenteel oefent IWI nog specifiek (interbestuurlijk) toezicht uit op de
WWB en de Wsw. Bij het parlement is het wetsvoorstel tot afschaffing van
dit specifieke toezicht aanhangig gemaakt. Ook uitvoeringstoezicht op door
UWV en SVB uitgevoerde wetten en regelingen behoort tot de wettelijke
taken van IWI.
Kamerstuk 2008-2009, 26448, nr. 395, Tweede Kamer en Kamerstuk 20082009, 31700 XV, nr. 58.

7

Inspectie Werk en Inkomen | Jaarplan 2011

IWI beschouwt dit samenhangend geheel als
een systeem. IWI richt haar toezichtblik op de
resultaten van dit systeem: met andere woorden een
systeemgerichte focus. Haar toezichtbevindingen
en -oordelen hebben betrekking op het uitvoerend
stelsel. Dit uitvoerend stelsel is het object voor IWI,
dus niet afzonderlijke gemeenten of SUWI-zbo’s of
wetten.

het voornemen van IWI om de stand van zaken op
het terrein van handhaving en fraudebestrijding
in de sociale zekerheid in beeld te brengen. Bij
dergelijke samenwerking moet het eerder genoemde
uitgangspunt gelden dat de gehele keten van
preventie tot opsporing op het domein van SZW
zoveel mogelijk wordt gedekt.

Binnen het stelsel van werk en inkomen is
een tendens tot decentralisatie van taken en
bevoegdheden naar gemeenten. In aansluiting
hierop is een beweging naar afschaffing van
het specifiek interbestuurlijk toezicht op de
gemeentelijke uitvoering van afzonderlijke wetten
zoals de WWB en de Wsw. De minister blijft echter
verantwoordelijk voor de werking van het gehele
stelsel van werk en inkomen. De minister moet zich
hierover kunnen blijven verantwoorden aan het
parlement. Daartoe levert IWI als systeemgericht
toezichthouder de minister de benodigde inzichten
op grond van informatie over de inzet en resultaten
van alle partijen in het stelsel.4

Leeswijzer
De aanpak van dit Jaarplan laat zich als volgt
samenvatten. In hoofdstuk twee wordt een overzicht
van actuele ontwikkelingen op het terrein van werk
en inkomen gegeven. Als input voor die beschrijving
is desk research verricht en zijn gesprekken met
stakeholders en andere organisaties gevoerd. Deze
beschrijving van ontwikkelingen mondt uit in
het prioriteren van thema’s waar IWI zich in 2011
op zal richten. Beschrijving van die thema’s en de
aanpak van risicoanalyse en prioriteren staan in
hoofdstuk drie beschreven. In hoofdstuk vier zijn
de thema’s vertaald naar onderwerpen binnen de
vier programma’s van IWI. Hoofdstuk vijf gaat kort
in op organisatie, werkwijze, toezichteffecten en
effectmeting.

Onderwerp van dit jaarplan is de wijze waarop IWI
zich voorneemt vorm te geven aan haar taken en rol
in 2011. Waar dat mogelijk en functioneel is, zal zij
dat doen in inhoudelijke samenwerking met de AI en
SIOD.

at om de politieke koers of om mensen met

Deze samenwerking kan bijvoorbeeld betrekking
hebben op slechte arbeidsomstandigheden in
bepaalde sectoren met als mogelijk gevolg een
toename van arbeidsongeschikte werknemers in
die sectoren. De AI zou zich in genoemd voorbeeld
kunnen richten op de arbeidsomstandigheden
(preventiekant) en IWI op de instroom en activering
van arbeidsongeschikten. Een voorbeeld van
mogelijke samenwerking tussen IWI en de SIOD is

een uitkering; de economische crisis reikt
tot in alle uithoeken van het stelsel van werk
en inkomen. De uitvoerende instanties binnen het stelsel, hebben vanaf eind 2008 in
recordtempo moeten omschakelen. Was in
2008 nog sprake van een dalend uitkeringsvolume en voortdurend toenemende krapte

4

Tweede Kamer vergaderjaar 2010/2011; nr. 32 453, 24 juli 2010, voorstel
van wet ‘Wet interbestuurlijk toezicht gemeentelijke inkomens- en
werkvoorzieningen, MvT p.9.

op de arbeidsmarkt, in

2 Ontwikkelingen werk en
inkomen

9

Inspectie Werk en Inkomen | Jaarplan 2011

2.1

Inleiding

Of het nu gaat om de politieke koers of om mensen
met een uitkering; de economische crisis reikt
tot in alle uithoeken van het stelsel van werk en
inkomen. De uitvoerende instanties binnen het
stelsel hebben vanaf eind 2008 in recordtempo
moeten om­schakelen. Was in 2008 nog sprake
van een dalend uitkeringsvolume en voortdurend
toenemende krapte op de arbeidsmarkt, in 2009 was
het alle hens aan dek om de oplopende werkloosheid
het hoofd te bieden. De noodzaak tot bezuinigen
maakt dat uitvoeringsinstanties met dezelfde of
minder middelen meer cliënten ondersteuning
moeten bieden. Uitvoeringsinstanties zullen hun
dienstverlening nog selectiever moeten inzetten
en er zal een zwaarder beroep worden gedaan op
de zelfredzaamheid van burgers. Voor groepen
mensen in de Nederlandse samenleving dreigt
baanverlies, inkomensachteruitgang of een langere
afhankelijkheid van een uitkering.
Cijfers over de reële economie geven aan dat in de
eerste helft van 2010 een structureel economisch
herstel nog niet zichtbaar is.5 Vanaf het tweede
kwartaal 2010 ontvouwt zich in Europa een onzekere
monetaire situatie, waardoor de stabiliteit van de
euro en daarmee de Europese economie in het
geding is. Er is vrees voor een nieuwe financiële en
economische crisis in de eurozone.6 De krapte op
de arbeidsmarkt als gevolg van de vergrijzing wordt
door de (aanhoudende) crisis als het ware uitgesteld.
Verwachtingen zijn dat de krapte op de arbeidsmarkt
zich in 2015 zal aandienen, andere prognoses gaan
uit van 2020.7

5
6
7

CBS, persbericht, Minimale groei van de economie, 12 mei 2010 en
persbericht, Conjunctuurbeeld iets verbeterd, 28 mei 2010.
Uitspraken van L. Hoogduin, bestuurder DNB in NRC Handelsblad, Vrees
voor dubbele dip, 29 mei, p. 17.
SCP, Werkloos in crisistijd, december 2009, p. 24 en Karrenbelt, E. en Thuis
I., Kiezen tijdens de crisis, In: Sociaal Bestek, nr. 3, 2010, p.28.

2.2 Toename aantal uitkeringen
Ondanks een nog redelijk functionerende
arbeidsmarkt heeft de crisis een behoorlijke impact
op het terrein van werk en inkomen. Zo daalde het
aantal banen van werknemers in het eerste kwartaal
van 2010 met 145.000 ten opzichte van het eerste
kwartaal van 2009. Eind maart 2010 telde het CBS
113.000 openstaande vacatures. In het eerste kwartaal
van 2010 bedroeg de werkloosheid gemiddeld 5,9
procent (459.000). In vergelijking met dezelfde
periode in 2009 zijn er bijna 100.000 werklozen
bijgekomen. De werkloosheid zal volgens het CPB
in 2010 en 2011 nog oplopen tot ongeveer 510.000
(6,5 procent). Deze toename heeft te maken met de
vele werknemers in deeltijd-WW die bij afloop van de
regeling alsnog werkloos worden. Tevens is als gevolg
van de overproductie door bedrijven in 2009 minder
personeel nodig in 2010.8 Het CPB verwacht dat de
werkloosheid in 2015 nog 5,25 procent zal bedragen.
Eind maart 2010 zaten 290.000 mensen in de
bijstand; ruim 10 procent meer dan eind maart
2009.9 De verwachting is dat het aantal mensen in de
bijstand de komende jaren nog zal oplopen vanwege
het aflopen van het recht op een WW-uitkering van
veel werklozen. In 2009 was het aantal aanvragen
voor bijstand met 20 procent gestegen ten opzichte
van 2008. Ook neemt in 2009 het aantal uitkeringen
voor arbeidsongeschiktheid, na jaren van dalende
instroom, licht toe tot 834.000. De regelingen Wet
werk en inkomen naar arbeidsvermogen (Wia)
en de Wet arbeidsongeschiktheidsvoorziening
jonggehandicapten (Wajong) zijn verantwoordelijk
voor deze ontwikkeling.10 Zo steeg het aantal
Wajong-uitkeringen in 2009 tot bijna 192.000; een
stijging van ruim 23 procent binnen drie jaar.11

8

Karrenbelt, E. en Thuis, I, Kiezen tijdens de crisis, In: Sociaal Bestek, nr. 3,
2010, p.27.
CBS, persbericht, Opnieuw stijging van het aantal bijstandsuitkeringen, 31
mei 2010.
10 CBS, Webmagazine, Afname arbeidsongeschiktheidsuitkeringen tot stand
gekomen, 19 april 2010
11 CBS, Statline.
9

10

Onder meer de aanzuigende werking van de
Wajong ten opzichte van de WWB en de prikkel bij
gemeenten om arbeidsongeschikte jongeren van
de WWB te laten migreren naar de Wajong, hebben
hiertoe bijgedragen.12 Ook het aantal nieuwe
Wia-uitkeringen blijft stijgen; in de periode eerste
tertaal 2009 – eerste tertaal 2010 gaat het om een
stijging van ruim 29 procent.13 Het aantal lopende
Wia-uitkeringen is in 2009 ten opzichte van 2008 met
bijna 40 procent gestegen naar 82.800 uitkeringen
ultimo 2009. 14
2.3 Door de crisis geraakte groepen
Bij de oplopende aantallen werkloosheids- en
bijstandsuitkeringen gaat het vooral om jongeren,
oudere werknemers, werknemers zonder vast
arbeidscontract en mensen van niet-westerse
allochtone herkomst. In het eerste kwartaal van
2010 was 13,6 procent van de jongeren werkloos.
Dat betreft 115.000 jongeren; een stijging van ruim
29 procent ten opzichte van het eerste kwartaal van
2009. Van de groep tussen 45 en 65 jaar was in het
eerste kwartaal 6,1 procent werkloos; dat betreft
156.000 personen (stijging van 35,5 procent in
vergelijking met een jaar eerder). Opvallend is het
hoge percentage werklozen onder niet-westerse
allochtone jongeren; in 2009 was 20,5 procent van
de groep werkloos. Voor de hele groep niet-westerse
allochtonen geldt dat de werkloosheid drie keer zo
hoog is als onder de autochtone beroepsbevolking.
Deze verhouding lijkt door de crisis alleen maar
schever te worden.15 In het eerste kwartaal van
2010 stijgt het aantal nieuwe bijstandsuitkeringen
het sterkst (15 procent) onder mannen beneden de
27 jaar. Daarbij gaat het voor het grootste deel om
uitkeringen in het kader van de Wet investeren in
jongeren (WIJ).16
12
13
14
15
16

SCP, De sociale staat van Nederland, november 2009, p.183.
UWV, Kwantitatieve informatie eerste vier maanden 2010, juni 2010, p.18.
UWV, Bijlage bij Vier maandenverslag 2010, juni 2010, p. 18.
CBS, persbericht, Werkloosheid niet-westerse allochtonen, 4 februari 2010.
CBS, persbericht, Opnieuw stijging van het aantal bijstandsuitkeringen,
31 mei 2010.

De werkloosheid is tijdens de crisis onder meer
getemperd doordat werkgevers als eerste het
dienstverband van flexibele arbeidskrachten
beëindigden. De werknemers in deze zogenoemde
flexibele schil worden het eerst door de crisis
getroffen. De totale groep werknemers zonder
vast arbeidscontract wordt geschat op bijna een
miljoen.17  Veel jongeren behoren tot de flexibele
schil; minstens 25 procent van hen werkt op een
flexibel contract. Een grote groep flexwerkers betreft
uitzendkrachten; hun aantal daalde ten opzichte van
2008 in 2009 met 41.000 naar 156.000. 18 Tot de groep
flexwerkers behoren circa 650.000 zelfstandigen
zonder personeel (zzp’ers); een deel van hen komt
door de crisis in problemen. Medio 2009 ziet rond
de 35 procent van deze groep - vooral in de financiële
dienstverlening en de bouw - het aantal opdrachten
afnemen. Ruim 20 procent van de zzp’ers heeft
aangegeven het hoofd maar moeilijk boven water te
kunnen houden.19
De maatschappelijke schade door hoge werkloosheid
onder jongeren is bij vorige periodes van laagconjunctuur - mede door overheidsingrijpen
- beperkt gebleken. Gezien de forse inzet van de
overheid dit probleem aan te pakken, mag worden
verwacht dat de effecten van deze crisis op jongeren
geleidelijk minder ingrijpend worden. De groep
werklozen tussen 45 en 65 jaar heeft minder
perspectief op terugkeer naar betaalde arbeid. Het
blijkt moeilijk te zijn de kans op werkhervatting van
oudere werklozen te vergroten. Onderzoek laat zien
dat het effect van de inzet van re-integratietrajecten
voor deze groep beperkt is. Oudere werknemers
zijn duurder en deze groep heeft bij werkgevers een
negatief imago. Sinds de toegang tot regelingen als
de VUT en de WAO, Ioaw en Ioaz is afgesloten, stijgt
het werkloosheidspercentage onder 55-plussers.20
Het niet meer gebruik kunnen maken van genoemde
uittreedroutes zet ook de inkomenspositie van deze
groep onder druk.
17
18
19
20

SZW/Asea, gesprek oriëntatie jaarpln IWI, 19 april.
CBS, Sociaal-economische trends, tweede kwartal 2010, juni 2010, p. 27.
RWI, zzp’ers en hun arbeidsmarktpositie, november 2009, p. 59, 60 en 61.
SCP, Werkloos in crisistijd, december 2009, p. 22 en 25.

11

Inspectie Werk en Inkomen | Jaarplan 2011

Een belangrijke voorziening voor de groep
arbeidsgehandicapten is de Wsw. Deze voorziening
kampt ook met de gevolgen van de economische
crisis. Er is minder vraag naar Wsw-producten en er
is scherpere concurrentie van commerciële bedrijven die zich op dezelfde markten begeven. Daardoor
is krimp van het aantal Wsw-werkplekken een reëel
risico. Vanwege druk op de financiële middelen
die bij gemeenten gaat ontstaan, is de kans groot
dat gemeenten geen geld steken in het creëren van
extra arbeidsplekken. Afgaande op de meerjarige
begrotingsprognoses in de begroting 2010 van SZW,
is ook extra ruimte vanuit rijksmiddelen op kortere
termijn niet voorzien. Managers van sociale diensten
zien nog weinig gevaar voor langdurige werkloosheid
bij mensen met een sw-indicatie, omdat deze op de
wachtlijst staan voor een arbeidsplaats.21 Het gevaar
bestaat echter dat wachtlijsten langer worden en dat
de mensen op de wachtlijsten langer op een werkplek
moeten wachten (ook vanwege beperkte doorstroom
naar reguliere arbeid in tijden van economische
crisis).
2.4 Gevolgen langdurige uitkeringsafhankelijkheid
Voor de groep 45-plussers en vooral 55-plussers
is bij werkloosheid een langdurig verblijf in de
uitkering met als eindstation de bijstand vaak het
perspectief. Zo blijkt dat meer dan 80 procent van
de groep tussen 45–54 jaar met een WWB-uitkering
langer dan een jaar in de bijstand verblijft; voor de
groep 55-plus is dat 90 procent. Ook maken de 45plussers de helft uit van de populatie in de WW en
de WWB. Rond de 60 procent van alle mensen in de
bijstand zit daar langer dan drie jaar in.22 Langdurige
uitkeringsafhankelijkheid betekent een risico op
armoede en sociaal isolement. Uit onderzoek van
IWI blijkt dat in 2009 bijna 62 procent van de mensen
met alleen bijstand zegt niet of vaak niet te kunnen
rondkomen.23
21 Divosa, Divosa-monitor 2010, p. 64.
22 IWI, Jaarverslag 2009, mei 2010, p. 7.
23 IWI, Armoedebestrijding, nota van bevindingen, juli 2010, p. 46.

Voor heel Nederland geldt dat er in 2008
460.000 huishoudens op het absolute sociaal
minimum zitten, waarvan een kwart langdurig.
Met name eenoudergezinnen lopen een groot
risico op financiële problemen: vier op de tien
eenoudergezinnen zeggen moeilijk te kunnen
rondkomen.24 Het is te verwachten dat tijdens de
crisis het aantal huishoudens dat een beroep doet op
de schuldhulpverlening groter wordt; in 2009 steeg
dat aantal met 38 procent naar 65.000.25 Steeds meer
65-plussers met een onvolledige AOW-opbouw raken
met hun inkomen onder het sociaal minimum. De
prognose is dat in 2014 circa 514.000 ouderen tot
deze groep behoren. Het aandeel allochtonen en
immigranten stijgt binnen deze groep ouderen. 26
Bij langdurige uitkeringsafhankelijkheid is het
risico van sociaal isolement reëel aanwezig. Van de
werklozen en arbeidsongeschikten is de helft niet
tevreden met het bestaan, terwijl 90 procent van
de werkenden dat wel is. Werklozen en arbeidsongeschikten verrichten minder vrijwilligerswerk dan
werkenden en hebben minder contact met familie en
vrienden. Ook hebben niet-werkenden relatief vaak
financiële tekorten; 18 procent van hen heeft vaak of
voortdurend te maken met betalingsachterstanden.27
Wanneer huishoudens met kinderen langdurig op
een sociaal minimum inkomen zijn aangewezen,
dan blijkt 11 procent van de kinderen uit die huishoudens in meer of mindere mate sociaal te zijn
uitgesloten. Het betreft 273.000 kinderen van 5 tot
en met 17 jaar. Van de kinderen die opgroeien in een
bijstandsgezin is 25 procent sociaal uitgesloten. De
metingen zijn in 2008 verricht.28

24
25
26
27
28

SCP, De sociale staat van Nederland, november 2009, p. 192.
Kuiper, J., Integrale hulp bij schulden, In: Sociaal Bestek, nr. 2, 2010, p. 8.
Verwey-Jonker Instituut, 65-plussers in de min, april 2005, p. 58.
SCP, persbericht, Een baanloos bestaan, maart 2010.
SCP, Sociale uitsluiting bij kinderen, maart 2010, p. 12 en 13.

12

2.5 Belemmeringen bij participatie
Vanaf 1985 is betaalde arbeid in Nederland steeds
belangrijker geworden. In 1985 had bijna de helft
van de 15- tot 65-jarigen betaald werk van 12 uur
per week of meer, in 2007 was dit 66 procent.29
De arbeidsparticipatie onder de oudere beroepsbevolking stijgt geleidelijk, al blijft die voor de groep
55-plussers nu nog steken op 50 procent.30
Gemeenten geven aan dat vier op de vijf bijstandscliënten belemmeringen hebben om weer in
arbeid of anderszins te gaan participeren. Bij deze
groep zijn de meest voorkomende belemmeringen
een lage of verouderde opleiding (30 procent),
gezondheidsklachten (25 procent) en het niet hebben
van werkervaring (21 procent).31 Een specifieke groep
- zowel werkend als niet werkend - die belemmeringen
bij arbeidsparticipatie kan ondervinden, bestaat
uit mensen die mantelzorg verlenen. In Nederland
verlenen circa 3,5 miljoen mensen van 18 jaar en
ouder een of andere vorm van mantelzorg. Van
hen heeft 71 procent betaald werk. 450.000 van de
mantelzorgers met betaald werk voelen zich ernstig
belast: de zorgverlening gaat ten koste van hun
gezondheid en veroorzaakt conflicten op het werk of
in de thuissituatie. Vergrijzing en het sterkere appel
op zelfredzaamheid van burgers zorgen ervoor dat
de behoefte aan mantelzorg toe-neemt, waardoor
het aantal mantelzorgers dat in de problemen komt,
waarschijnlijk zal stijgen.32 Voor 50.000 tot 100.000
werknemers was het verlenen van mantelzorg een
reden om minder te gaan werken of zelfs al dan niet
tijdelijk te stoppen met werken.33

Daarom is scholing en het op peil houden van
competenties in crisistijd belangrijk, zowel voor
werkenden als niet-werkenden. De plicht tot scholing
in de deeltijd-WW is daarvan een goed voorbeeld.
Daarbij komt dat een kwart van de beroepsbevolking
laag is opgeleid; 1,8 miljoen mensen hebben
geen startkwalificatie en van hen zijn er 114.000
werkloos. Lager opgeleiden hebben een grotere
kans om werkloos te worden en dat vervolgens ook
te blijven.34 De werkgelegenheid in laaggeschoolde
banen is als aandeel van de totale werkgelegenheid
gedaald van 40 procent in 1987 tot 30 procent in
2008. In absolute zin is het aantal laaggeschoolde
banen in die periode gelijk gebleven.35
2.6 Politiek en beleid op het terrein van werk en
inkomen36

Het risico is reëel dat door de crisis grote aantallen
mensen aan inzetbaarheid en competenties verliezen. Wanneer op langere termijn de krapte
op de arbeidsmarkt toeneemt, zal belangrijk
arbeidspotentieel verloren zijn gegaan.

Op het moment van vaststelling van het jaarplan
(augustus 2010) is het nog ongewis welke partijen het nieuwe kabinet zullen vormen. De
verkiezingsprogramma’s van de verschillende
(grotere) partijen worden ingegeven door
beperking van de uitgaven aan uitkeringen en aan
uitvoeringskosten. Gemeenschappelijke thema’s op
het terrein van werk en inkomen zijn:
• Activeren van zowel werkenden als nietwerkenden aan de onderkant van de arbeidsmarkt;
re-integratieondersteuning is vooral bedoeld
voor mensen met een grote afstand tot de
arbeidsmarkt. Alle partijen vinden dit belangrijk.
• Vergroten van de flexibiliteit van de arbeidsmarkt.
Het gaat dan om verkorting van de WW-duur
(tot 1 jaar) in combinatie met een hogere
uitkering, flexibelere arbeidscontracten en
flexibelere arbeidstijden. Dit wordt bij enkele
partijen aangevuld met een verplichting tot
loondoorbetaling voor de werkgever, wanneer
deze een werknemer ontslaat.

29
30
31
32
33

34 RWI, Artikel in het tijdschrift Impuls, 14 mei 2010.
35 SCP, Minder werk voor laagopgeleiden?, juni 2010. p. 12.
36 Deze paragraaf zal worden geactualiseerd zodra duidelijk wordt welke
coalitie wordt gevormd.

SCP, persbericht, Een baanloos bestaan, 10 maart 2010.
IWI, Jaarverslag 2009, mei 2010, p. 7.
Divosa, Divosa-monitor 2010, p. 15.
SCP, Mantelzorg uit de doeken, april 2010, p. 3-5.
RWI, Arbeid en zorg op de werkvloer, oktober 2009, p. 13.

13

Inspectie Werk en Inkomen | Jaarplan 2011

• Een hardere aanpak van sociale zekerheidsfraude,
waarbij het fraudebedrag volledig moet worden
teruggevorderd. Drie grote partijen vinden dit
noodzakelijk.
• Stroomlijnen van met elkaar samenhangende
voorzieningen. Het gaat dan om integratie
van de Wajong, Wsw, Wet Maatschappelijke
Ondersteuning (WMO) en delen van de Algemene
Wet Bijzondere Ziektekosten (AWBZ). De meeste
(grotere) partijen pleiten hiervoor.
• Volledig overdragen aan gemeenten van de reintegratietaak en de uitvoering van de Wajong.
Bijna alle partijen zijn hiervoor, vanuit hun
kritische kijk naar de re-integratiebudgetten.
Tot aan de val van het kabinet Balkenende IV is veel
nieuwe wet- en regelgeving op het terrein van werk
en inkomen ingevoerd. Ten behoeve van activering
van werkloze, arbeidsongeschikte en laag opgeleide
jongeren is veel in gang gezet. Veel maatregelen
uit het beleidsprogramma van SZW ‘Iedereen doet
mee’ (najaar 2007) en het bestuursakkoord tussen de
minister van SZW en de Vereniging van Nederlandse
Gemeenten (VNG) zijn in uitvoering genomen.
Ook wacht een aantal wetsvoorstellen nog op
behandeling door het parlement, bijvoorbeeld het
voorstel over de schuldhulpverlening.
De uitvoering van het ‘Plan van aanpak re-integratie’
van het ministerie van SZW en van de VNG wordt
samen met gemeenten onverkort voortgezet. Daarin
staan resultaat, selectiviteit, vraaggerichtheid
en transparantie voorop. Belangrijk is dat de
professionaliteit van werkcoaches en casemanagers
wordt vergroot. Het beoogde resultaat is in de kern
dat iedereen naar vermogen participeert; liefst via
reguliere arbeid en wanneer dat niet kan op andere
wijze, bijvoorbeeld door vrijwilligerswerk.37

37 SZW/R&P, Visie re-integratie en participatie, p. 2.

De schaal waarop het arbeidsmarktbeleid en reintegratiebeleid tot uitvoering moeten komen, is de
regio. Op de 100 werkpleinen, en zeker op de 30 plusvestigingen, moeten verbindingen worden
gemaakt met arbeidsmarktpartijen (werkgevers,
onderwijs). Op lokaal niveau moeten - indien dit
op centraal niveau ook mogelijk is gemaakt - schotten
worden geslecht tussen WWB, zorg, welzijn,
onderwijs, huisvesting, etc. om cliënten met
een meervoudige problematiek goed te kunnen
ondersteunen. Een eerste aanzet daartoe is gemaakt
met de invoering van het participatiebudget in 2009.
Essentieel is dat op de werkpleinen, maar ook op
lokaal niveau sprake is van integrale dienstverlening.
Om de samenwerking tussen UWV en gemeenten op
de werkpleinen te stimuleren, is vanuit het ministerie
van SZW al enige tijd regelgeving in voorbereiding.
Deze regelgeving (Algemene maatregel van Bestuur)
heeft tot doel de taken op de werkpleinen te
normeren en de inhoud van de dienstverlening op de
werkpleinen te sturen.38
2.7 Zwaardere werkdruk uitvoering
In 2009 kregen UWV en gemeenten te maken met een
belangrijke toename van het aantal uitkeringsaanvragen.
UWV werd in 2009 geconfronteerd met 77 procent
meer nieuwe uitkeringen dan in 2008 en met een
toename van het aantal lopende WW-uitkeringen
van 57 procent in vergelijking met 2008.39 Ook zagen
gemeenten in 2009 het aantal WWB-aanvragen
met 20 procent stijgen ten opzichte van 2008, en
het aantal nieuwe WWB-uitkeringen met 9 procent
(22.000). De verwachting is dat in 2010 het aantal
WWB-uitkeringen nog zal oplopen.40
Verder hebben UWV en gemeenten in 2009 meer reintegratietrajecten aangeboden dan in 2008.

38 SZW. Brief van de minister van SZW, 18 mei 2010, kenmerk RUA/UO/10/7997.
39 IWI, Jaarverslag 2009, mei 2010, p. 5.
40 Divosa, Divosa-monitor 2010, p. 14.

14

UWV heeft in 2009 ruim 82.000 nieuwe trajecten
voor werklozen ingezet om nieuwe instroom van
werklozen naar werk te bemiddelen. In 2008 was dit
nog 41.000.41
Mede door deze stijging is in het eerste kwartaal van
2010 al een groot deel van het jaarbudget voor de
re-integratie van werklozen gebruikt. Vanaf maart
2010 kan UWV met het resterende budget alleen nog
re-integratietrajecten starten voor werklozen die
langer dan een jaar werkloos zijn. Voor 2010 heeft
UWV 280 miljoen extra gekregen om de toegenomen
werkdruk het hoofd te bieden. Bij gemeenten was het
aantal lopende trajecten medio 2009 ruim 138.000,
een stijging van ruim 6.000 ten opzichte van eind
2008. Gemeenten huren met geld uit het W-budget
capaciteit in om de intake voor re-integratie bij een
oplopende instroom te ondersteunen.42
De toename van het aantal uitkeringen en het
beperkte budget voor re-integratie kunnen
ertoe leiden dat minder werklozen die al een
jaar of langer een uitkering ontvangen, reintegratieondersteuning krijgen. Voor gemeenten
zal op het re-integratiebudget (en de daarbij
behorende buffers) tot en met 2014 een bedrag van
435 miljoen euro worden bezuinigd.43 Gemeenten
verwachten dat ook op het Gemeentefonds zal
worden gekort, wat betekent dat de financiering van
de uitvoeringskosten van sociale diensten onder druk
komt te staan. Over de omvang van de bezuinigingen op de budgetten van de uitvoerende instanties
komende jaren bestaat nog geen exact beeld. Dit
zal mede afhangen van de samenstelling van het
eerstvolgende kabinet. Alle partijen binnen het
stelsel van werk en inkomen verwachten dat ook in
2010 en 2011 de groep mensen die een uitkering en
ondersteuning aanvraagt, zal groeien. Meer doen
met minder middelen vergt een selectievere inzet van
ondersteuning aan cliënten.
41 Kwantitatieve informatie UWV, 2008 (p. 49) en 2009 (p. 60).
42 IWI, Jaarverslag 2009, mei 2010, p. 6 en 7.
43 Divosa, Divosa-monitor juni 2010, p. 11.

Gemeenten geven aan dat zij vooral zullen bezuinigen op inzet van loonkostensubsidies, sociale
activering en gesubsidieerde arbeid.
Dertig procent van de managers van sociale diensten
geeft in 2010 aan dat ze op dit moment nog niet
hoeven te bezuinigen. Gemeenten verwachten dat
ouderen en cliënten met beperkingen langdurig
aan de kant komen te staan. Gemeenten zeggen om
redenen van een gezonde financiële huishouding
vooral te zullen inzetten op ‘quick fix’; cliënten
die met relatief goedkope trajecten weer aan het
werk geholpen kunnen worden.44 Verder hebben
gemeenten aangegeven dat de samenwerking op de
werkpleinen door de crisis onder druk is komen te
staan. De voortgang loopt vertraging op en niet alle
doelstellingen die partijen voor ogen hadden, zijn
gehaald. Desondanks vinden de samenwerkende
partijen het wel belangrijk om de samenwerking
voort te zetten, waarbij meer op resultaat moet
worden gestuurd.45
Ongeveer de helft van de werkpleinen is niet in
staat gebleken op het afgesproken tijdstip (1 januari
2010) volledig integrale dienstverlening te bieden.
De dienstverlening aan cliënten is een continu
aandachtspunt in de uitvoeringspraktijk. Uit IWIonderzoek blijkt dat cliënten tevredener zijn wanneer
zij met één aanspreekpunt te maken hebben. In
de praktijk blijkt dat vaak niet het geval te zijn.
Daarnaast is het risico reëel dat vanwege beperkte
‘bureaucratische compententies’ cliënten tussen wal
en schip en daarmee buiten beeld raken. 46 Over het
algemeen zijn cliënten positief over de digitalisering
van het contact met uitvoeringsinstanties. Manco’s
zijn dat de websites van de uitvoeringsinstanties
werk en inkomen vaak niet actueel zijn, een grote
hoeveelheid weinig gesorteerde informatie bevatten
en sterk van elkaar verschillen qua opzet. Vooral

44 Divosa, Monitor, Scherp aan de wind, juni 2010, p. 10 en 64.
45 Divosa, persbericht, 28 januari 2010.
46 IWI, In dienst van de burger, november 2009, p. 23.

15

Inspectie Werk en Inkomen | Jaarplan 2011

mensen met een lagere opleiding hebben moeite
aan te haken wanneer het klantcontact sterk is
gedigitaliseerd.47
Er zijn knelpunten op het terrein van de digitale
dienstverlening aan burgers en bedrijven. Het gaat
dan vooral om de regie op en uitvoering hiervan.
Om betere regie op de vele ontwikkelingen te
krijgen is het Nationale Uitvoeringsprogramma
Dienstverlening en e-overheid (NUP) opgezet,
waartoe ook het voorbeeldproject Digitaal Klant
Dossier (DKD) behoort. Hoewel het belang van
het NUP onomstreden is, doet zich een aantal
knelpunten voor. Uit een review komen problemen
naar voren ten aanzien van het aangeboden pakket,
opdrachtgeverschap, verbeterprogramma’s, de
implementatie en de resultaten.48 Ook blijkt het
voor de uitvoeringsorganisaties soms te complex
nieuwe informatiesystemen te ontwikkelen voor
wetsuitvoering, zoals recentelijk bleek bij de
ontwikkeling van het nieuwe systeem voor de Wia.
UWV heeft daarom besloten om voorlopig niet meer
zulke ICT-nieuwbouwprojecten uit te voeren en te
werken aan maatregelen om de beheersing rondom
ICT-projecten op het gewenste niveau te brengen.

Overigens zijn er ook goede voorbeelden te
noemen, zoals de ontwikkeling van Suwinetinkijk, de succesvolle implementatie van Sonar
(ondersteunend systeem voor het werkproces van
UWV WERKbedrijf ), het functioneren van het
Digitaal Klant Dossier en de ontwikkeling van Eintake voor het aanvragen van een WW-uitkering of
WWB-uitkering.
De afgelopen jaren hebben de uitvoeringsinstanties
binnen het stelsel van werk en inkomen veel werk
gestoken in handhaving en fraudebestrijding.
De aantallen geconstateerde fraudegevallen
lopen terug, mogelijk als gevolg van preventief
werkende maatregelen als slimme controles en
gerichte publicaties over succesvolle resultaten van
fraudebestrijding. Toch is er nog altijd sprake van
grote aantallen geconstateerde fraudesituaties. Voor
het totaal van de uitvoering door gemeenten, UWV
en de Sociale Verzekeringsbank (SVB) was in 2008
sprake van ruim 100.000 gevallen van geconstateerde
niet-naleving van de inlichtingenverplichting (op
alle relevante uitvoeringsterreinen als werk, inkomen,
samenwoning, vermogen, e.d.) met een totaal
schadebedrag van 155 miljoen euro.51

Een ander voorbeeld betreft de ontwikkeling van
een stabiele en goed werkende loonaangifteketen
en polisadministratie; dit heeft de nodige moeite
gekost en vergt nog een aantal verbeterslagen.
In het verleden heeft de ontwikkeling van het
sectorloket van het Inlichtingenbureau en de
samenloopapplicatie veel inspanningen gevergd.49
Daarnaast is afgezien van de ontwikkeling van
‘CWIntake’; een systeem voor de geautomatiseerde
ondersteuning van de werkprocessen van het
toenmalige CWI en voor de gegevensuitwisseling met
UWV en gemeenten.50

47 Bilt, G. van der, Het E-loket door de bril van de burger, In: Sociaal Bestek, nr.
2, 2010, p. 22.
48 Ministerie van BZK, brief van de staatssecretaris aan de Tweede Kamer,
Gateway-review, 17 februari 2010.
49 IWI, Ontwikkeling sectorloket R 04/15, oktober 2004.
50 IWI, CWIntake, september 2002.

51 Ministerie van SZW, Integrale Rapportage Handhaving 2008.

3 Risico’s, thema’s en prioriteiten

17

Inspectie Werk en Inkomen | Jaarplan 2011

3.1 Aanpak risicoanalyse en prioritering
Voor het prioriteren en programmeren van
onderwerpen kijkt IWI naar de ontwikkelingen
die zich voordoen op het terrein van werk en
inkomen. IWI wil zicht hebben op ontwikkelingen
in en rondom het stelsel van werk en inkomen
die een risico vormen voor het behalen van de
kabinetsdoelstellingen op het terrein van werk
en inkomen. Het gaat om onderwerpen met een
directe relatie tot het functioneren en presteren van
de uitvoeringspraktijk binnen het stelsel van werk
en inkomen (bijvoorbeeld samenwerking op de
werkpleinen). Verder staan onderwerpen centraal die
politiek en beleidsmatig van belang worden geacht.
De belangrijkste bronnen om tot prioritering van
toezichtthema’s te komen zijn:
• opvattingen en prioriteiten van het Kabinet en het
Parlement;
• gesprekken met stakeholders en met organisaties
die over relevante expertise beschikken (zie
bijlage 1); 52
• scan van recente relevante onderzoeken,
vakliteratuur en adviezen (een weerslag daarvan is
hoofdstuk twee);
• programmeerlijnen vanuit de IWI-organisatie (zie
hoofdstuk vier);
• thema’s uit het meerjarenplan 2010–2013 van IWI.
Om zicht te krijgen op risico’s heeft de inspectie
de blik naar buiten gericht. Ten eerste zijn
oriënterende gesprekken gevoerd met stakeholders
en andere relevante organisaties. (Zie bijlage 1
voor de belangrijkste punten per organisatie uit
deze gesprekken.) In de gesprekken is gevraagd
naar de visie van stakeholders op de belangrijkste
ontwikkelingen en risico’s die spelen op het
toezichtdomein. Parallel aan de gesprekken is

52 De stakeholders betreft de volgende organisaties: beleidsdirecties van het
ministerie van SZW, directie ASEA van dit ministerie, Ark, UWV, SVB, VNG,
en Divosa. De overige organisaties betreffen de Landelijke Cliënten Raad,
BoaBorea, en RWI.

een uitgebreide verkenning gedaan naar recente
onderzoeken, analyses en adviezen van de
genoemde stakeholders, maar ook van andere
organisaties.53 Deze literatuurscan en de uitkomsten
van de gespreksronde zijn de basis geweest voor de
beschrijving van ontwikkelingen op het terrein van
werk en inkomen.
Vanuit de eigen organisatie wordt het jaarplan
gevoed door vier programma’s. Binnen deze
programma’s is gelijktijdig met de ontwikkeling
van het jaarplan nagedacht over hoofdlijnen voor
het betreffende programma. Ook de programma’s
kijken van buiten naar binnen bij het benoemen
van risico’s en onderwerpen. De kunst is om de
uitkomsten van de gespreksronde en de resultaten
van de literatuurscan te verbinden met de lijnen die
vanuit de vier programma’s opkomen. Deze synthese
van externe en interne oriëntatie mondt uit in het
benoemen van thema’s waar IWI in 2011 mee aan de
slag wil (zie paragraaf 3.2).
Last but not least zijn de lijnen (aandachtsgebieden)
vanuit het meerjarenplan 2010–2013 van de
inspectie richtinggevend voor het benoemen van
toezichtthema’s voor 2011. Het gaat om de volgende
thema’s: groepen onder druk, bestendigheid van het
stelsel van werk en inkomen, leveren van maatwerk,
en informatieprocessen en effectiviteit.54
Het wegen van informatie uit de bovengenoemde
bronnen - wat moet leiden tot het prioriteren
van thema’s - is geen algebraïsche exercitie.
Het gaat om het beredeneerd inschatten welke
thema’s maatschappelijk, politiek en beleidsmatig
de boventoon gaan voeren in relatie tot de
uitvoeringspraktijk binnen het stelsel van werk
en inkomen. Door een zorgvuldige keuze van
onderwerpen verhoogt IWI de kans dat haar
producten door uitvoeringsorganisaties en de
53 Het gaat dan om wetenschapelijke en onderzoeksinstellingen,
adviesorganen en belangenorganisaties.
54 IWI, Meerjarenplan 2010-2013, p. 5.

18

minister beter worden benut. Zo kan de toezichtinformatie tevens een bijdrage leveren aan beantwoording van de strategische kennisvragen van het
ministerie de komende jaren.

Op regionaal en lokaal niveau pakken UWV,
gemeenten en andere instanties gezamenlijk
het ‘jongerenprobleem’ aan. Op verzoek van het
ministerie van SZW kijkt IWI hoe de uitvoering
verloopt en welke resultaten worden geboekt.

3.2 Thema’s voor 2011

Werknemers van 45 jaar en ouder die werkloos
raken, kunnen door de crisis met sterke inkomensachteruitgang te maken krijgen en hebben een groot
risico op langdurige uitkeringsafhankelijkheid.
Zijn in deze huishoudens kinderen aanwezig, dan
is bij die kinderen het risico op sociale uitsluiting
reëel aanwezig. IWI wil nagaan hoe binnen het
stelsel van werk en inkomen deze risico’s worden
tegengegaan. Hierbij speelt specifiek op deze oudere
ex-werknemers gerichte re-integratie een belangrijke
rol.

Hierna worden de thema’s weergegeven waar IWI
zich in 2011 op zal richten.
Thema 1: Hogere werkdruk en risico’s voor
dienstverlening
Uitvoerende instanties binnen het stelsel van werk
en inkomen lijken op korte termijn in een spagaat
terecht te komen: meer doen met minder middelen.
Dat betekent onder meer dat de caseload bij werkcoaches en casemanagers oploopt. Gevolg kan zijn
dat re-integratieondersteuning verschraalt of dat
verhoudingsgewijs minder mensen ondersteuning
krijgen. In het aanbieden van dienstverlening
zullen uitvoeringsinstanties selectiever moeten
zijn en de dienstverlening efficiënter moeten
inrichten. Cruciaal is de vraag welke keuzes
de uitvoeringsinstanties hierin maken, wat de
gevolgen daarvan zijn voor de uitvoeringspraktijk
en wat de burgers en bedrijven ervan gaan merken.
Daarnaast blijft van belang dat UWV en gemeenten
gezamenlijk in staat blijven de benodigde integrale
dienstverlening op maat te blijven aanbieden met
het oog op (arbeids)participatie.
De crisis brengt de inkomenspositie en participatiemogelijkheden van groepen die door de crisis
worden getroffen in de gevarenzone (zie hoofdstuk
twee). Bepaalde groepen dreigen in de knel te raken,
zoals bijvoorbeeld jongeren. De landelijke overheid
heeft massief ingezet op de aanpak van werkloosheid
en arbeidsongeschiktheid onder jongeren.

Flexibilisering van de arbeidsmarkt veroorzaakt
dat uitvoeringsinstanties steeds vaker worden
geconfronteerd met een groep mensen die wisselend
op losse contracten werken of in een uitkering
verblijven (flexwerkers en ‘draaideurcliënten’). Een
deel van deze groep heeft langdurig geen werkzekerheid en is voortdurend aangewezen op een laag
inkomen. Hoe wordt binnen het stelsel van werk en
inkomen met deze problematiek omgegaan? Zijn er
voorzieningen of aanpakken voor deze problemen,
zoals het versterken van de employability of het
bieden van inkomensondersteuning?
Thema 2: Grotere arbeidsparticipatie door
activerend stelsel
Met het oog op een verhoogde arbeidsparticipatie
(80 procent in 2016) moet er sprake zijn van een
activerende werking van het stelsel. Niet alleen
vanwege de voorziene krimp van middelen moeten
UWV en gemeenten selectiever zijn in het aanbieden
van re-integratieondersteuning.

19

Inspectie Werk en Inkomen | Jaarplan 2011

Politiek en beleid gaan er vanuit dat alleen
ondersteuning wordt geboden aan cliënten die dat
echt nodig hebben. Om selectiviteit goed te laten
werken en om daarna een op maat gesneden aanbod
te kunnen doen, is een gedegen diagnosestelling aan
de kop van het re-integratieproces noodzakelijk. Het
ministerie van SZW hecht hier ook veel waarde aan en
stimuleert de professionaliteit van werkcoaches en
casemanagers. In het Plan van Aanpak Re-integratie
(ministerie van SZW, november 2008) gaat het bij
die professionaliteit om de volgende elementen:
selectiviteit, maatwerk, werkgeversgerichtheid en
professioneel opdrachtgeverschap ten aanzien van
private re-integratiebedrijven.
Voor zowel werknemers als uitkeringsgerechtigden
kunnen er belemmeringen zijn voor (arbeids-)
participatie. Belemmeringen kunnen samenhangen
met leeftijd (45- plus), lage opleiding, eenzijdige
werkervaring en etniciteit. De vraag is in hoeverre
UWV en gemeenten de activering van deze groepen
oppakken. Daarnaast kunnen belemmeringen spelen
die te maken hebben met de privésituatie. Dan gaat
het om mensen die mantelzorg verlenen en daardoor
worden beperkt in hun mogelijkheden om aan het
arbeidsproces deel te nemen. IWI wil nagaan of UWV
en gemeenten in samenspraak met andere partijen
(werkgevers bijvoorbeeld) dit probleem onderkennen
en op dat probleem gerichte instrumenten inzetten.
Op langere termijn is vanwege de vergrijzing een
verhoging van de arbeidsparticipatie noodzakelijk.
IWI wil nagaan wat werkpleinen nu al ondernemen
om de mensen die vanwege de crisis werkloos zijn
geworden ‘fit’ te houden voor de arbeidsmarkt bij
een aantrekkende economie. Dit kan bijvoorbeeld
door scholing of versterken van de employability.
Door technologische ontwikkelingen neemt de
complexiteit van arbeid toe. Dat stelt extra eisen aan
de inzetbaarheid van werknemers.

Zeker als werknemers een verouderde opleiding
en een eenzijdige werkervaring hebben, is de
dreiging van vroegtijdige uitval aanwezig. IWI wil
zich oriënteren op de wijze waarop partijen in
het stelsel van werk en inkomen werken aan een
grotere employability van werknemers met het oog
op het voorkómen van vroegtijdige uitval uit het
arbeidsproces.
Thema 3: Meer aandacht voor handhaving en
fraudebestrijding
Een toename of een grote omvang van sociale
zekerheidsfraude kan het maatschappelijk en
financieel draagvlak van het stelsel ondermijnen.
IWI beschouwt handhaving in navolging van
de ‘Kaderstellende visie op toezicht’ als een
specifieke vorm van toezicht. Het gaat om toezicht
(handhaving) in eerste lijn op het naleven van
verplichtingen door burgers, werkgevers en
subsidiegerechtigden. Handhaving door UWV, SVB
en gemeenten heeft betrekking op preventie en
reguliere vormen van controle binnen de primaire
werkprocessen en bestuurlijke afdoening van
geconstateerde onregelmatigheden. De activiteiten
gericht op de bestrijding van fraude met sociale
uitkeringen en de strafrechtelijke vervolging daarvan,
is voor het UWV werkterrein goeddeels het domein
van de SIOD geworden. Gemeenten hebben hierin
hun eigen verantwoordelijkheid.
Nu de aantallen uitkeringen sterk toenemen en
de werkdruk binnen de uitvoeringsinstanties
oploopt, bestaat het risico dat de aandacht voor
handhavingsactiviteiten en fraudebestrijding
verslapt. Ook kan het tegendeel gebeuren,
bijvoorbeeld dat gemeenten strikter gaan
handhaven aan de poort. IWI wil nagaan hoe
handhavingsactiviteiten binnen het stelsel zich in
tijden van economische crisis ontwikkelen.

20

Het belang van dit onderwerp wordt onderstreept
door de verkiezingsprogramma’s van drie grote
partijen. Daarnaast is door IWI een aantal jaren geen
onderzoek op dit terrein verricht, zodat een goed
zicht op handhavingsactiviteiten en -resultaten
bij de toezichthouder ten dele ontbreekt. Tevens
biedt dit onderwerp een goede mogelijkheid om de
samenwerking met de andere fusiepartners binnen
de Inspectie SZW te versterken, met name op het
aspect kennis leveren vanuit de expertiserol van
partijen (bijvoorbeeld SIOD aan IWI).
Thema 4: Dienstverlening en digitalisering
De dienstverlening aan cliënten is een continu
aandachtspunt in de uitvoeringspraktijk. Door
middel van voortgaande digitalisering kan hier op
een efficiënte wijze inhoud aan worden gegeven.
Aandachtspunt blijft hierbij wel de toegankelijkheid
van de uitvoering. Er zijn namelijk potentiële
klanten die kunnen vastlopen in het - in hun ogen
- bureaucratische labyrint. Persoonlijk contact en
maatwerk, liefst aan één loket of één aanspreekpunt,
is dan noodzakelijk.
De professionaliteit van de medewerker moet borg
staan voor een goede begeleiding van de cliënt. Ook
hier zijn stappen in goede informatievoorziening
belangrijk. Te denken valt aan ICT-voorzieningen
die de professionals hierbij ondersteunen.
Deze gedigitaliseerde uitrusting maakt het ook
beter mogelijk om transparantie te bieden en
verantwoording af te leggen over de resultaten.
Hiermee is de bedrijfsvoering gediend. Tegelijkertijd
is het van belang voor de Tweede Kamer, die ook
nadrukkelijk een goed zicht wil hebben op de
resultaten.

Essentieel voor een goede dienstverlening is dat
partijen met elkaar samenwerken op de werkpleinen
en met derde partijen, zoals werkgeversorganisaties
en scholingsinstituten. Zoals eerder is geconstateerd
verloopt de samenwerking tussen de SUWI-partners
op de werkpleinen niet overal goed, waarmee
de integrale dienstverlening te wensen overlaat.
Daarbij is het risico aanwezig dat de economische
crisis een verdere vertraging van de samenwerking
tot gevolg heeft. Dit kan onder meer betekenen
dat partijen geneigd zullen zijn zich op hun eigen
domein terug te trekken en te focussen op de eigen
organisatiedoelen. Belangrijk is vast te stellen hoe
ver de uitvoeringspartijen zijn met de samenwerking
op de werkpleinen en met derden en hoe ver de
integrale dienstverlening medio 2011 is gerealiseerd.
Onder meer door de werking van financiële prikkels
binnen het stelsel, is de overdracht van cliënten
van het ene naar het andere uitkeringsregime een
punt van aandacht. Zo ligt er bij UWV geen prikkel
om een werkloze die binnen afzienbare tijd naar
de WWB overgaat re-integratieondersteuning te
geven, terwijl de gemeente er alle belang bij heeft
deze werkloze niet in de WWB te laten instromen.
Aan de andere kant voelen gemeenten een druk
om zoveel mogelijk cliënten uit de WWB te laten
stromen. Daarbij is de neiging om cliënten op een
andere uitkeringsregeling af te wentelen aanwezig.
IWI wil nagaan hoe de migraties van cliënten tussen
verschillende uitkeringen verlopen.

4 Programma’s en onderwerpen

23

Inspectie Werk en Inkomen | Jaarplan 2011

4.1 Inleiding
Het toezicht door IWI is naar vier (toezicht-)
programma’s ingedeeld, te weten: participatie,
inkomenszekerheid, dienstverlenende overheid en
informatieprocessen. Centraal in deze programma’s
staat de bijdrage van het (gezamenlijke) handelen van
uitvoeringsinstanties binnen het stelsel van werk en
inkomen aan de betreffende kabinetdoelstellingen.
De thema’s genoemd in hoofdstuk drie zijn
niet één op één binnen de programma’s in te
passen. Bijvoorbeeld het thema ‘Stelsel onder
druk en groepen in de knel’ heeft zowel aspecten
van inkomenszekerheid, als van participatie
en van dienstverlening. Bij het opstellen van de
zogenoemde programmaplannen eind 2010 zal in
lijn met het jaarplan voor de verschillende projecten
de benodigde afstemming tussen programma’s tot
stand worden gebracht. Dat is ook nodig om uitvraag
van informatie gebundeld te laten verlopen ter
beperking van de toezichtlast.
4.2 Programma participatie
Het programma participatie heeft als doel zicht te
geven op de bijdragen van de uitvoeringsinstanties
aan de participatiedoelstellingen van het kabinet.
Het gaat er om zicht te krijgen op de activerende
werking van het stelsel, ondermeer door optimale
benutting van de mogelijkheden waarover uitvoeringsinstanties kunnen beschikken. Voor 2011 zal
dit programma zich richten op twee lijnen, namelijk:
‘Het realiseren van maatwerk en selectiviteit’ en
‘Het realiseren van duurzame arbeidsparticipatie’.
Beide onderwerpen krijgen een plek in afzonderlijke
programmarapportages die in 2011 worden
uitgebracht.

De programmalijn ‘Het realiseren van maatwerk en
selectiviteit’ past binnen thema 1 en thema 2 zoals
genoemd in hoofdstuk drie. De onderwerpen die bij
deze programmalijn aan bod zullen komen, zijn:
• professionaliteit van werkcoaches en casemanagers
(diagnose, selectie, maatwerk, vraaggericht en
professioneel opdrachtgeverschap);
• scherpere selectie (vanwege de crisis) van
cliënten die in aanmerking komen voor
re-integratieondersteuning. Het sturen
op de eigen verantwoordelijkheid van
werkzoekenden.
Voor deze programmalijn zal vooral gebruik worden
gemaakt van de resultaten van onderzoek naar de
Wet Investeren in Jongeren. De WIJ is vanaf 1 oktober
2009 van kracht. De evaluatie van deze wet wordt
uitgevoerd door het ministerie van SZW. De minister
heeft IWI gevraagd om een representatief onderzoek
uit te voeren onder gemeenten naar de wijze waarop
invulling wordt gegeven aan de WIJ.
Daarnaast is IWI in 2010 een onderzoek gestart naar
de Wajong. Voor Wajongers geldt vanaf 1 januari
2010 nieuwe regelgeving. IWI wil inzicht bieden
in de verandering die gaat plaatsvinden voor deze
groep en antwoord geven op de vraag in hoeverre de
stelselpartijen vooruitgang boeken met toeleiding
naar werk van deze groep jongeren. In dit onderzoek
wordt ruimte vrijgehouden voor het geval in de
nieuwe politieke constellatie zou worden besloten de
uitvoering van de Wajong bij gemeenten te beleggen.
De werkcoaches en casemanagers (overigens ook
arbeidsdeskundigen) worden geacht selectief en
op maat re-integratieondersteuning aan te bieden.
Dat vereist onder meer een gedegen diagnose aan
het begin van het re-integratieproces. Vanuit het
ministerie van SZW wordt de professionaliteit
gestimuleerd door onderzoek te laten doen naar
algemene normen voor professioneel handelen.
Voor het toespitsen van dergelijke normen op
re-integratieprofessionals kan IWI-onderzoek van
waarde zijn.

24

De tweede programmalijn is ‘Het realiseren van
duurzame arbeidsparticipatie’ (past in thema 2 uit
hoofdstuk drie) en beslaat de volgende onderwerpen:
• de duurzaamheid van re-integratie-investeringen,
waaronder ook wordt begrepen het voorkómen
dat mensen (bij herhaling) terugvallen in
een uitkering, en zo blijven ‘hangen’ in
uitkeringsafhankelijkheid;
• combinatie werken en zorgen, waarbij de
nadruk ligt op omgang binnen het stelsel met
uitkeringsgerechtigden die in hun re-integratie
worden belemmerd, omdat zij mantelzorg
verlenen.
• optimale benutting van wettelijke mogelijkheden
door uitvoeringsinstanties in de re-integratieaanpak.
In deze rapportage baseert de inspectie haar oordeel
onder andere op de toezichtbevindingen uit de
onderzoeken ‘Duurzaamheid re-integratie’ en
‘Uitstroom en migraties binnen het stelsel’, beide
gestart in 2010.
De duurzaamheid van re-integratie is een belangrijk
element voor het re-integratiebeleid op langere
termijn. Op middellange termijn wordt op de
arbeidsmarkt toenemende krapte verwacht. Dat
laatste en de vergrijzing van de beroepsbevolking
stellen nieuwe eisen aan het behouden van de
inzetbaarheid van (ouder) personeel en het effectief
inrichten van arbeid en re-integratie. Daarbij gaat het
om de vraag in hoeverre er door uitvoeringsinstanties
in samenwerking met andere partijen oplossingen
worden geboden ten aanzien van het spanningsveld
tussen vergrijzing, mantelzorg en arbeidsparticipatie.
Bij de uitstroom uit de WWB blijkt dat minimaal 20
procent uitstroomt naar een andere uitkering binnen
de keten van werk en inkomen. IWI wil kijken naar de
redenen waarom mensen binnen de keten van werk
en inkomen blijven. IWI wil daarom de omvang

onderzoeken van migraties (van de ene naar de
andere uitkering) van mensen binnen de keten van
werk en inkomen. Tevens wil IWI onderzoeken of de
wijze waarop UWV en gemeenten hiermee omgaan,
bijdraagt aan duurzame uitstroom van cliënten uit
het stelsel van werk en inkomen.
Voor beide programmalijnen kunnen onderzoeksbevindingen over het functioneren van de uitvoering
worden gespiegeld aan de uitkomsten uit de
landelijke cliëntenenquête die de inspectie van plan
is eind 2010/begin 2011 uit te voeren.
4.3 Programma inkomenszekerheid
Het programma inkomenszekerheid laat zich op
hoofdlijnen als volgt indelen.
Het gaat om inkomensvoorziening, met als primaire
onderdelen claimbeoordeling, armoedebestrijding
en activering. Secundair gaat het om preventie,
schuldhulpverlening en handhaving. In 2011 zullen
twee programmarapportages verschijnen waarin de
thema’s ‘stelsel onder druk en groepen in de knel’ en
‘handhaving en fraudebestrijding’ centraal staan.
De programmalijn ‘Gevolgen van de crisis voor de
inkomenspositie van groepen’ is gebaseerd op in
2010 gestart onderzoek. Deze programmalijn past in
thema 1 uit hoofdstuk drie en beslaat de volgende
onderwerpen:
• onverwachte inkomensachteruitgang van
bepaalde groepen die door de crisis zijn getroffen;
• inkomensondersteuning aan cliënten in de knel;
• rol van schuldhulpverlening in armoedebestrijding.
IWI doet onderzoek naar inkomensondersteuning
van mensen die te maken krijgen met een
inkomensterugval en niet in alle gevallen voldoende
middelen hebben om dit op te vangen. Zij vormen

25

Inspectie Werk en Inkomen | Jaarplan 2011

een groeiende risicogroep. Het gaat onder meer
om zelfstandigen (inclusief zzp’ers) en om oudere
werklozen die na afloop van de WW-periode nog
geen werk hebben en ook geen recht hebben op
een andere uitkering. Daarnaast zal aandacht
worden besteed aan een nieuwe categorie nietuitkeringsgerechtigden, te weten personen met
een kortlopende WW-uitkering, zonder recht op
uitkering na de WW-periode. IWI onderzoekt de
manier waarop de uitvoering deze mensen bijstaat en
invulling geeft aan haar zorgplicht als deze mensen
onder de armoedegrens komen.

van 2010 verschijnt, kan voor de IWI-activiteiten 2011
niet als referentiekader dienen voor een beeld van de
resultaten tot en met 2010. Wel kan onderzoek door
IWI een zogenoemde nulsituatie in beeld brengen
als het gaat om belangrijke elementen in het nieuwe
handhavingsplan. Het gaat dan om: nadruk op
preventie, stroomlijning van handhavingsactiviteiten
met de primaire processen en samenwerking
tussen instanties op het gebied van handhaving
(bijvoorbeeld op de werkpleinen).
4.4 Programma dienstverlenende overheid

In het verlengde hiervan ligt de toeleiding naar
schuldhulpverlening. IWI onderzoekt de effectiviteit
van de uitvoering hierbij. Voor huishoudens (met
kinderen) die langdurig afhankelijk zijn van een
uitkering zal worden gekeken of de uitvoering oplossingen voor het risico van sociale uitsluiting weet aan
te dragen.
De tweede programmalijn betreft ‘Handhaving
binnen het stelsel van werk en inkomen’ waarover in
het najaar 2011 een programmarapportage verschijnt
(past in thema 3 uit hoofdstuk drie). Deze rapportage
zal een integraal beeld geven van de handhaving
door uitvoeringsinstanties en de resultaten die dat
oplevert.
IWI zoekt bij de opzet en uitwerking van de onderzoeken in dit kader actief naar mogelijkheden tot
samenwerking met andere onderdelen van de Inspectie
SZW, met name de directie Arbeidsmarktfraude van
de AI en de SIOD.
De inspectie gaat bij deze onderzoeken uit van de
beleidsdoelen en kaders van het huidige Integrale
Handhavingsplan van SZW dat tot en met 2010
loopt, omdat de partijen zich de afgelopen jaren op
de uitvoering hiervan hebben gericht. Het nieuwe
handhavingplan van SZW 2011-2014 dat in de loop

Het programma dienstverlenende overheid stelt zich
ten doel inzicht te bieden en waar mogelijk oordelen
te geven over de vraag of de dienstverlening van de
samenwerkende instanties op het terrein van werk
en inkomen voldoende doeltreffend en klantgericht
is, zoals gesteld in artikel 9 van de Wet SUWI. De twee
voorziene programmarapportages in 2011 beschrijven
de bevindingen, conclusies en oordelen over de
onderstaande twee thema’s. De thema’s passen bij de
thema’s 1 en 4 uit hoofdstuk drie.
De eerste programmarapportage zal verschijnen in
de zomer 2011 en heeft als centraal thema de cliënt in
beeld. De onderzoeken die ten grondslag liggen aan
deze rapportage zullen ingaan op de activiteiten die
uitvoerende instanties ondernemen om cliënten
in de dienstverlening centraal te stellen. Belangrijk
daarbij is de aandacht van uitvoerende instanties
voor cliënten die het spoor bijster raken in de
regels en procedures waar zij mee te maken krijgen.
Daarnaast gaat IWI na hoe (werkzoekende) cliënten
en werkgevers oordelen over de dienstverlening en
over de bejegening door uitvoeringsinstanties. De
inspectie gaat op zoek naar de totstandkoming en
achtergronden van de prestatie-indicatoren op basis
waarvan de instanties zich verantwoorden. Dan kan
het bijvoorbeeld gaan om de vraag of de huidige
klantmonitors de tevredenheid van burgers en
werkgevers over de dienstverlening goed weergeven.

26

In de tweede programmarapportage in 2011 staat de
inspectie stil bij de vraag of de dienstverlening zo
is ingericht dat zij voldoende toegankelijk is voor
burgers die dat het hardst nodig hebben. Daarbij gaat
het om kwetsbare groepen die door ongeletterdheid,
een handicap/arbeidsongeschiktheid of meerdere
problemen niet zelfredzaam zijn. Centraal hierbij
staan de resultaten van de samenwerking van de
stelselpartijen voor genoemde kwetsbare groepen.
Daarnaast komt ook de samenwerking van deze
partijen met partijen in aanverwante sectoren aan
de orde. Hierbij is ook de samenwerkingsattitude
van bijvoorbeeld professionals een essentieel punt.
Belangrijk hierbij is dat UWV en gemeenten (op
regionaal niveau) samenwerken met en gericht zijn
op werkgevers. Uit inspectieonderzoek in 2010 is
gebleken dat de domeinoverstijgende samenwerking
die nodig is voor de dienstverlening aan kwetsbare
groepen een intensief en moeilijk proces is.
In 2011 start binnen dit programma ook onderzoek
dat ingaat op de gevolgen van bezuinigingen voor
de dienstverlening en de samenwerking. Het stelsel
staat als gevolg van de aankomende bezuinigingen
onder druk. De inspectie zal in 2011 starten met
onderzoek naar de gevolgen hiervan voor de
kwaliteit van de professionele en klantgerichte
dienstverlening en voor de samenwerking tussen
de partijen. Dit sluit aan bij thema 1 uit hoofdstuk
drie. Dergelijk onderzoeken vormen input voor een
programmarapportage in 2012.
4.5 Programma informatieprocessen
Met het programma informatieprocessen beoogt de
inspectie bij te dragen aan ‘de juiste informatie op
het juiste moment bij de juiste persoon’, te weten
de burger, de werkgever, de professional en de
minister van SZW. Normen vanuit de Wet Eenmalige
gegevensuitvraag werk en inkomen (WEU) komen
hierbij aan orde.

Het programma informatieprocessen is in maart
2010 van start gegaan en werkt op dit moment aan
een toezichtkader en een risicoanalyse. De inspectie
bepaalt in de loop van 2010 welke knelpunten en
risico’s zij in 2011 zal onderzoeken (haakt aan bij
thema 4 uit hoofdstuk drie). Mogelijke onderwerpen
voor de programmarapportage(s) in 2011 zijn:
• de ICT-voorzieningen voor de professionals
op de werkpleinen, inclusief ontwikkelingen
als het jongerenloket en ‘mens centraal’
(voorjaarsrapportage);
• de gegevensuitwisseling en gegevensverwerking
in de keten, bijvoorbeeld ten aanzien
van het informatiegestuurd handhaven
(najaarsrapportage).
De afgelopen jaren is de informatievoorziening van
de uitvoeringsorganisaties en gemeentelijke sociale
diensten binnen de sociale zekerheid drastisch
veranderd. De gegevensverwerking is steeds verder
geautomatiseerd vanuit de ‘drive’ tot een goede,
meer effectieve en meer efficiënte dienstverlening.
Er zijn ketens van dienstverlening en werkpleinen
ontstaan, elk met hun specifieke vraagstukken
op het gebied van informatievoorziening. De
gegevensuitwisseling tussen de ketenpartners heeft
een hoge vlucht genomen en de ketenpartners zijn
hier voor hun eigen informatieprocessen in meer of
mindere mate afhankelijk van geworden. Door het
internet is het mogelijk geworden dat mensen vanuit
huis zelf de benodigde gegevens aanleveren en zich
in sommige gevallen op de hoogte kunnen stellen
van de voortgang van hun aanvraag. Voorbeelden
hiervan zijn E-intake en werk.nl.
Dit alles stelt hoge eisen aan de informatieprocessen
van de uitvoeringsorganisaties en gemeenten.
Burgers moeten er bijvoorbeeld van op aan
kunnen dat de gegevens die ze hebben aangeleverd
zorgvuldig en veilig worden opgeslagen, verwerkt en
hergebruikt. De informatie die professionals voor
hun werkzaamheden nodig hebben, moet van hoge
kwaliteit zijn: betrouwbaar, relevant, toegankelijk en
actueel.

27

Inspectie Werk en Inkomen | Jaarplan 2011

De minister van SZW moet kunnen beschikken
over betrouwbare beleidsinformatie om zijn
verantwoordelijkheid voor het functioneren van het
stelsel van werk en inkomen te kunnen waarmaken
en zich daarover adequaat te verantwoorden aan het
parlement.
4.6 Overige inspectietaken 2011
In 2011 worden naast de programmatische
werkzaamheden een aantal specifieke taken en
activiteiten verricht onder de verantwoordelijkheid
van de inspecteur-generaal. De minister kan
- met in kennisstelling van de Tweede Kamer - in
specifieke omstandigheden de inspectie opdragen
een onderzoek uit te voeren. Daarnaast gaat het
om het uitvoeren van de toezichtbaarheidstoetsen
op voorgenomen wet- en regelgeving. Voor 2011
houdt IWI rekening met de mogelijkheid van
stelselwijzigingen die door een nieuw kabinet
worden voorgesteld. In de post ‘onvoorzien’ houdt
IWI capaciteit vrij om deze specifieke taken uit te
kunnen voeren.
Onder de noemer ‘organisatiegericht onderzoek’
voert de inspectie een aantal taken uit. De tot deze
taken behorende voorbereidende werkzaamheden,
die nodig zijn om een oordeel te kunnen geven over
de uitvoering door afzonderlijke uitvoeringsorganisaties en gemeenten, worden voortaan, gelet
op de daarvoor vereiste deskundigheid en uit
efficiencyoverwegingen, in opdracht van de
IG uitgevoerd door de Auditdienst. Het geven
van oordelen, gebaseerd op de resultaten van
deze voorbereidende werkzaamheden, blijft de
verantwoordelijkheid van de IG.

Op basis van een nog te formaliseren protocol met
de Auditdienst van SZW worden nadere afspraken
gemaakt over de activiteiten - op grond van wettelijke
taken en risicoanalyse - die onder gezag van de IGSZW door de Auditdienst worden uitgevoerd. Voor
2011 zijn de volgende onderzoeken voorzien:
• voortgang Walvis/Polisadministratie;
• verantwoordingsgericht onderzoek op de
verantwoordingen van de uitvoeringsinstanties en
gemeenten inzake de relevante regelgeving;
• ICT-governance;
• herbeoordelingen UWV;
• kwaliteitstraject SVB-10;
• in voorkomende situaties onderzoek in het kader
van de Meerjarige Aanvullende Uitkering WWB,
de Incidentele Aanvullende Uitkering WWB en
ernstige tekortkomingen.
In overleg bepalen de Auditdienst en IWI de
capaciteit die met deze activiteiten is gemoeid,
respectievelijk wordt gereserveerd voor ad hoc
onderzoek en eventuele verzoeken van de minister.
De taken die de inspectie uitvoerde op het gebied
van de arbeidsveiligheid zijn in maart 2010 aan de
Arbeidsinspectie overgedragen.

5 Organisatie en werkwijze

29

Inspectie Werk en Inkomen | Jaarplan 2011

5.1 De organisatie
IWI houdt toezicht op de uitvoering van beleid
op het terrein van werk en inkomen door de
samenwerkende instanties in het stelsel van werk
en inkomen. IWI richt zich daarbij op de vraag in
hoeverre de uitvoering in gezamenlijkheid bijdraagt
aan het behalen van de doelstellingen van het
kabinet. In 2011 legt IWI de focus op systeemgericht
toezicht ofwel toezicht op de werking en resultaten
van het uitvoerend stelsel van werk en inkomen.
Gezien het accent op systeemgericht toezicht en
de snelle ontwikkelingen op het gebied van de
sociale zekerheid moet de organisatie flexibel om
kunnen gaan met veranderingen om haar heen. De
inspectie is op weg naar een organisatie met flexibele
werkvormen, met breed inzetbare professionals en
met een verantwoorde HRM-sturing.
5.2 Werkwijze
De organisatie is vanaf maart 2010 ingedeeld
naar vier (inhoudelijke) toezichtprogramma’s en
een stafafdeling. Binnen de programma’s wordt
projectmatig gewerkt. Het programmatisch
en projectmatig werken is stevig verankerd
in de organisatie. Voor de uitvoering van
elk programma is een programmamanager
eindverantwoordelijk. Binnen elk programma
sturen twee projectleiders de samenhangende
projecten aan. Per programma publiceert de
inspectie in 2011 twee programmarapportages.
Naast de programmarapportages kan de inspectie
nog afzonderlijk rapporteren over onderzoeken die
aanvullend op verzoek van bewindslieden worden
uitgevoerd.

IWI onderhoudt met de Auditdienst van SZW een
specifieke werkrelatie in de zin dat de Auditdienst op
een aantal terreinen in opdracht van de inspecteurgeneraal onderzoek voor de inspectie uitvoert.
IWI is een batenlastendienst. Met het ministerie
spreekt de inspectie op basis van integrale
kostprijsberekening van tevoren af hoeveel
toezichtproducten van welke aard zij uitvoert en
hoeveel zij daarvoor vergoed krijgt. De inspectie
streeft er naar in 2011 een formatie te hebben van
ruim 83 fte. In 2009 bedroeg de formatie 165 fte en
2010 is een overgangsjaar geweest voor afbouw van
het aantal formatieplaatsen.
5.3 Toezichteffect en effectmeting
Het is van essentieel belang dat een toezichthouder
een goed beeld heeft van het effect van haar
handelen en in hoeverre dat in overeenstemming
is met het beoogde effect. Daarbij gaat het erom
inzichtelijk te maken wat de toegevoegde waarde
is van toezichtproducten. De Inspectie SZW en
daarbinnen de Inspectie Werk en Inkomen verbinden
hun effecten en effectiviteit aan hun missie en doel.
Voor IWI betekent dit dat zij beoogt door middel
van programmatisch werken effecten op vooraf
beschreven onderwerpen te bewerkstelligen.
IWI vat toezichteffect op als ‘een gevolg van haar
toezichthandelen en -producten in termen van
zichtbare handelingen door de afnemers van haar
producten naar aanleiding van die producten’. In
het licht van de missie en visie is de toezichteffectiviteit de mate waarin IWI daadwerkelijk met haar
producten bijdraagt aan verbeteringen in de
uitvoering. Bij het uitwerken van toezichteffect
en effectmeting maakt IWI gebruik van een aantal
lijnen, concepten en hulpmiddelen van het
Meerjarenprogramma ‘Effecten van toezicht’ van de
Inspectieraad alsmede van haar eigen afbakening in
reikwijdte van toezichteffect.

30

IWI stelt zich op het standpunt dat zij haar effectiviteit wil optimaliseren door op risicovolle en/of
maatschappelijk prioritaire uitvoeringsonderwerpen
positieve toezichteffecten te bewerkstelligen:
‘bewerkstelligen van concrete acties in de uitvoeringswereld van werk en inkomen dan wel vanuit
het beleid, gericht op verbetering van het door
toezicht in kaart gebrachte probleem’. In 2011 is
systematische effectmeting in de toezichtprocessen
van IWI ingebouwd.

Bijlagen

33

Inspectie Werk en Inkomen | Jaarplan 2011

Belangrijkste punten uit
gespreksronde
UWV
• Heeft concrete suggesties voor Wajong onderzoek
(aansluiting onderwijs - arbeidsmarkt voor deze
groep; succes- en faalfactoren bij in dienst hebben
Wajongers en effecten studieregeling Wajongers);
• Wil meer aandacht voor de preventiekant bij
handhaving en vindt handhaving een belangrijk
onderdeel van de samenwerking tussen UWV en
gemeenten;
• Vraagt bij ketenpartijen aandacht voor digibeten en
analfabeten bij verdergaande e-dienstverlening;
• Wijst op belang van initiatieven om mensen
met een grote afstand tot de arbeidsmarkt te
re-integreren;
• Wijst op discrepantie tussen omvang klantstroom
(groot) en beschikbare re-integratiemiddelen
(afnemend).
VNG
• Verwachte complicaties voor dienstverlening
bij een botsing van mogelijke bezuinigingen en
toenemende instroom;
• Benadrukt eigen keuzes van de gemeenten, ook
ten aanzien van doelgroepen;
• Vertrouwt op ‘horizontale’
verantwoordingsinformatie door gemeenten.
Divosa
• Heeft zorg over krapte re-integratiebudget (en
vermoedt dat er een discussie gaat ontstaan over
de verdeling van het werkbudget);
• Vindt het thema insiders/outsiders arbeidsmarkt
belangrijk;
• Is enigszins huiverig voor (nieuwe) categorisering
van doelgroepen met het risico op te veel
doelgroepen.

SVB
• Vindt dat door toenemende ketensamenwerking
de SVB voor haar dienstverlening en effectief
functioneren sterker afhankelijk wordt van
het functioneren van andere ketenpartijen.
Bijvoorbeeld als het gaat om de juistheid,
volledigheid en tijdigheid van de aangeleverde
gegevens van andere organisaties in de keten
(GBA, Belastingdienst).
• Streeft naar verdere samenwerking met
gemeenten en wil ook bijdragen aan het
armoedebeleid van Rijk en gemeenten.
Ministerie van SZW/Beleidsdirecties
• Uiten hun zorg over de omgang van de
uitvoeringsinstanties met de gevolgen van de
crisis, bijvoorbeeld ten aanzien van zorg voor
langdurig in de bijstand verblijvende mensen;
• De Wajong-praktijk wordt meermalen voorgelegd
als aandachtspunt;
• Belangrijk onderwerp is grote aandacht voor
de doorontwikkeling van de professionaliteit
van de casemanagers in relatie met goede
diagnosestelling;
• Wijzen op de gevolgen van de onzekere
politiekbestuurlijke en sociaaleconomische
situatie voor de samenwerking (‘onder druk’) op
de werkpleinen.
Ministerie van SZW/ASEA
• Vindt meer aandacht voor bredere empowerment
van mensen, met name ook in de bijstand;
• Voorziet een groter wordende flexibele
arbeidsschil;
• Wijst op legitimiteitsprobleem van
overheidshandelen in sector werk en inkomen.

34

Algemene Rekenkamer (kenniskring SZW)
• Ziet het risico van te beperkte bestuurskracht bij
veel gemeenten met het oog op de vele aan de
gemeentelijke regie overgedragen en wellicht nog
over te dragen taken op het terrein van werk en
inkomen.
• Is geporteerd voor vergelijkingen tussen
gemeenten en UWV op prestaties op het terrein
van werk en inkomen.
RWI
• Vindt het belangrijk om na te gaan of synthese is
te bereiken tussen werkzaamheden en concrete
pilots van de onderdelen van de nieuwe Inspectie
SZW.
LCR
• Vindt processen bij UWV transparanter dan bij
gemeenten;
• Heeft zorg over omgang gemeenten met groepen
mensen met een handicap;
• Ziet het risico dat mensen afhaken bij ‘e-dienst­
verlening’;
• Vreest sterk oplopende werkloosheid onder
allochtonen;
• Benadrukt belang van goede vroegtijdige
diagnosestelling, goede professionals
• Ziet omgang met uitvallende leerplichtjongeren
als een risico;
• Heeft grote zorg over samenwerking op de
werkpleinen, ziet veel ‘windowdressing’ en
problemen bij uitwisseling van budgetten tussen
gemeenten en UWV;
• Ook zorg om schotten binnen gemeenten.

Boaborea
• Boaborea is niet positief over de mogelijkheid
om adequate verantwoording te krijgen over alle
middelen die in de gemeentelijke re-integratie
worden besteed. Er zijn te weinig betrouwbare
cijfers voor handen.
• Herkent de jaarplanthema’s van IWI. ‘Rijk steekt
miljarden in de re-integratiewereld, waar leidt dat
allemaal toe?’ Boaborea is voor een aanpak van
input - throughput - output’.
• Ziet IWI als ‘rekenkamer’ voor de overheid in het
SZ-domein. Daarbij zou IWI zich meer moeten
richten op kwantitatieve en financiële informatie
in deze sector.
• Heeft zorg om de dreiging van een nieuw
opkomend granieten bestand. Hoe en
wat wordt daar nog in geïnvesteerd?
KING
• Is benieuwd hoe gemeenten - gelet op
bezuinigingen - goed kunnen prioriteren in de
uitvoering;
• Vindt toenemende aandacht voor
intergemeentelijke samenwerking (bijvoorbeeld
shared service centra) van belang.
CP-ICT (implementatiepartner voor KING)
• Wijst er op dat er geen ‘gemakkelijke’ cliënten
meer aan het loket komen;
• Vindt striktere handhaving noodzakelijk;
• Zegt dat integrale dienstverlening een oplossing
biedt voor cliënten met meervoudige problemen,
echter organisaties zijn er nog niet aan toe
(cultuur- en werkwijze probleem);
• Vindt schaalgrootte van gemeenten te klein;
• Denkt dat een meer centrale aanpak van
problemen onontkoombaar is.

Inspectie Werk en Inkomen | Jaarplan 2011

Geraadpleegde literatuur
Bilt, G. van der, Het E-loket door de bril van de burger, In: Sociaal Bestek, nr. 2, 2010
CBS, Diverse persberichten in de periode februari – juni 2010
CBS, Sociaaleconomische trends, tweede kwartaal 2010, juni 2010
CBS, Statline
CBS, Webmagazine, Afname arbeidsongeschiktheidsuitkeringen tot stand gekomen, 19 april 2010
Divosa, Divosa-monitor Scherp aan de Wind, juni 2010, p. 15
Divosa, persbericht, 28 januari 2010
IWI, Armoedebestrijding, nota van Bevindingen, juli 2010
IWI, CWIntake, september 2002
IWI, In dienst van de burger, november 2009
IWI, Jaarverslag 2009, mei 2010
IWI, Meerjarenplan 2010 – 2013, september 2009
IWI, Ontwikkeling sectorloket, oktober 2004
Karrenbelt, E. en Thuis, I, Kiezen tijdens de crisis, In: Sociaal Bestek, nr. 3, 2010
Kuiper, J. , Integrale hulp bij schulden, In: Sociaal Bestek, nr. 2, 2010
Ministerie van BZK, Brief aan de Tweede Kamer, Gateway-review, 17 februari 2010
Ministerie van SZW, Integrale Rapportage Handhaving 2008
Ministerie van SZW, SZW/R&P, Visie re-integratie en participatie (concept), mei 2010
Ministerie van SZW, Brief van de minster aan TK, 18 mei 2010, kenmerk RUA/UO/10/7997
NRC Handelsblad, Vrees voor dubbele dip, 29 mei
RWI, Arbeid en zorg op de werkvloer, oktober 2009
RWI, Artikel in het tijdschrift Impuls, 14 mei 2010.

35

36

RWI, Zzp’ers en hun arbeidsmarktpositie, november 2009
SCP, De sociale staat van Nederland, november 2009
SCP, Mantelzorg uit de doeken, april 2010
SCP, Minder werk voor laagopgeleiden?, juni 2010
SCP, persbericht, Een baanloos bestaan, maart 2010
SCP, Sociale uitsluiting bij kinderen, maart 2010
SCP, Werkloos in crisistijd, december 2009
Tweede Kamer vergaderjaar 2010/2011; nr. 32 453, 24 juli 2010, voorstel van wet ‘Wet interbestuurlijk toezicht
gemeentelijke inkomens- en werkvoorzieningen, MvT
UWV, Kwantitatieve informatie 2008 en 2009
UWV, Bijlage bij Vier maandenverslag 2010, juni 2010
UWV, Kwantitatieve informatie eerste vier maanden 2010, juni 2010
Verwey-Jonker Instituut, 65-plussers in de min, april 2005

Inspectie Werk en Inkomen | Jaarplan 2011

Lijst van afkortingen
AI
AOW
ARK
AWBZ
CBS
CPB
CP-ICT
Ioaw
Ioaz
IWI
KING
LCR
NUP
RWI
SCP
SIOD
SVB
SZW
UWV
VNG
VUT
Wajong
Walvis
WAO
Wet SUWI
WEU
Wia
WIJ
WMO
Wsw
WW
WWB
zzp’er

Arbeidsinspectie
Algemene Ouderdomswet
Algemene Rekenkamer
Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten
Centraal Bureau voor de Statistiek
Centraal Planbureau
Coördinatiepunt ICT gemeenten
Wet inkomensvoorziening oudere en gedeeltelijk arbeidsongeschikte werkloze werknemers
Wet inkomensvoorziening oudere en gedeeltelijk arbeidsongeschikte gewezen zelfstandigen
Inspectie Werk en Inkomen
Kwaliteitsinstituut Nederlandse gemeenten
Landelijke cliëntenraad
Nationale Uitvoeringsprogramma Dienstverlening
Raad voor Werk en Inkomen
Sociaal en Cultureel Planbureau
Sociale Inlichtingen- en Opsporingsdienst
Sociale Verzekeringsbank
Sociale Zekerheid en Werkgelegenheid
Uitvoeringsinstituut Werknemersverzekeringen
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
vervroegde uittreding
Wet arbeidsongeschiktheidsvoorziening jonggehandicapten
Wet administratieve lastenverlichting en vereenvoudiging in sociale verzekeringswetten
Wet op de arbeidsongeschiktheidsverzekering
Wet Structuur uitvoeringsorganisatie werk en inkomen
Wet eenmalige gegevensuitvraag werk en inkomen
Wet werk en inkomen naar arbeidsvermogen
Wet Investeren in Jongeren
Wet Maatschappelijke Ondersteuning
Wet sociale werkvoorziening
Werkloosheidswet
Wet werk en bijstand
zelfstandige zonder personeel

37

38

Publicaties Inspectie Werk en
Inkomen
2010
Jaarplan 2011
R10/04

Maatwerk bij meervoudigheid
Domeinoverstijgende dienstverlening aan mensen met meervoudige problematiek
R10/03
Dienstverlening op maat
Het voorkomen van werkloosheid en arbeidsongeschiktheid in tijden van crisis
R10/02
UWV en Walvis
Negende rapportage
R10/01
Arbeidsontwikkeling Wsw in beeld
Jaarverslag Inspectie Werk en Inkomen 2009
2009
R09/06
R09/05

In dienst van de burger
Participatie in uitvoering
Stand van zaken uitvoering participatie zomer 2009
R09/04
De Sociale Verzekeringsbank op weg naar 2013
Derde rapport: het verandertraject SVB Tien in 2008
Meerjarenplan 2010-2013 en Jaarplan 2010
R09/03
Beveiliging en privacy in de SUWI-keten
Een onderzoek naar de waarborgen van de informatiebeveiliging van Suwinet-Inkijk bij
gemeenten en zbo’s
R09/02
UWV en Walvis
Achtste rapportage
Jaarverslag 2008
R09/01
Buiten de bijstand
Onderzoek naar mensen die afzien van een WWB-uitkering of deze niet krijgen toegekend
U kunt deze publicaties opvragen bij:
Inspectie Werk en Inkomen
Stafafdeling
communicatie@iwiweb.nl
www.iwiweb.nl
Telefoon (070) 304 44 44
Fax (070) 304 44 45
Postbus 11563
2502 AN Den Haag

Colofon
september 2010
ISSN 1383-8733
ISBN 978-90-5079-235-6
Vormgeving: Inspectie Werk en Inkomen
Fotografie: Nationale Beeldbank, Berbara Houweling
Druk: Vijfkeerblauw, Rijswijk
Inspectie Werk en Inkomen
Postbus 11563
2502 AN Den Haag
T (070) 304 44 44
E communicatie@iwiweb.nl
W www.iwiweb.nl

Inspectie Werk en Inkomen
Postbus 11563
2502 AN Den Haag
E communicatie@iwiweb.nl
W www.iwiweb.nl
T (070) 304 44 44
vijfkeerblauw.nl | iwi 540115