Resultaten verdiepend onderzoek
naar wachtlijsten voor Verpleging &
Verzorging en Gehandicaptenzorg.

Enschede, 12 januari 2009
TV/09/0094/wav8
drs. J.E.A. Hartmans
drs. M.R. Hengeveld
ir. G. Vernhout
drs. C.M. IJland

Rapport 'Verdiepend onderzoek wachtlijsten V&V en GZ'

Inhoudsopgave
Samenvatting .......................................................................................... 3
1.

Inleiding verdiepend wachtlijstonderzoek ............................................ 7
1.1
Aanleiding.............................................................................. 7
1.2
Doelstelling en onderzoeksvragen ............................................. 7
1.3
Onderzoeksopzet .................................................................... 8
1.4
Verantwoording onderzoeksresultaat ....................................... 10

2.

Doorlooptijden in 2007 ................................................................... 12
2.1
Begripsdefinitie..................................................................... 12
2.2
Landelijk beeld doorlooptijden ................................................ 12
2.3
Regionaal beeld doorlooptijden ............................................... 13
2.4
Ontwikkeling doorlooptijden ................................................... 14
2.5
Conclusie doorlooptijden ........................................................ 15

3.

Problematische wachtlijst................................................................ 17
3.1
Begripsdefinitie..................................................................... 17
3.2
Omvang en samenstelling problematische wachtlijst .................. 18
3.2.1 Dementerenden ......................................................... 19
3.2.2 LVG-jeugdigen met aanvullende problematiek ................ 21
3.2.3 Cliënten met een meervoudige/complexe zorgvraag ........ 23
3.4
Conclusie problematische wachtlijst ......................................... 25

4.

Openstaande indicaties................................................................... 27
4.1
Begripsdefinitie..................................................................... 27
4.2
Omvang en samenstelling openstaande indicaties ...................... 28
4.3
Openstaande indicatie versus problematisch wachtend ............... 28
4.4
Conclusie openstaande indicaties............................................. 30

Bijlagen
1.
Treeknormen ................................................................................ 31
2.
Concessiehouders en zorgkantoren .................................................. 32
3.
Doorlooptijden .............................................................................. 33
4.
Bewerkingen op basisbestand AZR ................................................... 36

TV/09/0094/wav8, © HHM 2009

P agi n a 2 v an 3 7

Rapport 'Verdiepend onderzoek wachtlijsten V&V en GZ'

Samenvatting
I NLEIDING
In deze rapportage staat het resultaat van een verdiepend onderzoek naar
wachtenden op AWBZ-zorg in de sectoren Verpleging & Verzorging en Gehandicaptenzorg. Het doel van dit onderzoek was het verkrijgen van een betrouwbaar
beeld van het aantal wachtenden op peildatum 1 januari 2008 en de achterliggende problematiek van deze wachtenden.
O PZET VAN HET ONDERZOEK
De AWBZ-brede zorgregistratie (AZR) is in principe een goede bron voor het
genereren van wachtlijstcijfers, maar werkt pas goed als het berichtenverkeer
tussen zorgkantoren en zorgaanbieders voldoet aan de eisen 'volledigheid' en
'tijdigheid'. De door het College voor Zorgverzekeringen (CvZ) ontwikkelde
kwaliteitsmonitor laat in 2007 en 2008 een gestage verbetering van deze
prestatie-indicatoren zien, maar dit heeft voor de betrouwbaarheid van de
wachtlijstcijfers op peildatum 1-1-2008 nog niet het gewenste effect gehad.
Hierdoor was opnieuw een tijdrovend traject nodig om van ruwe basiscijfers te
komen tot een 'netto' wachtlijst.
Daarnaast voorziet de AZR op dit moment alleen globaal in de mogelijkheid een
nadere differentiatie op cliëntniveau te maken. In de huidige situatie kan op
basis van grondslag en doorlooptijd/wachttijd enig onderscheid tussen cliënten
worden gemaakt, maar voor het, in dit onderzoek gewenste, onderscheid in
problematisch en minder problematisch wachtenden, was aanvullende informatie
van zorgkantoren en zorgaanbieders nodig. Omdat de benodigde informatie niet
direct voor handen ligt, was het achterhalen van deze informatie (veelal op basis
van schattingen) ook dit jaar intensief en tijdrovend.
Om te beginnen is de basiswachtlijst uit de AZR geschoond op basis van de uitgangspunten van de vorige wachtlijstmeting en bevindingen van zorgkantoren.
Er zijn interviews met alle concessiehouders gevoerd om de uitgangspunten van
de te hanteren schoningsregels te verifiëren en om na te gaan welk deel van de
wachtenden als problematisch moet worden beschouwd en waarom. De voorlopige resultaten zijn besproken met de zorgkantoren, waarna het nodig bleek
om nog een verdiepingsslag te maken. Dit is gebeurd aan de hand van telefonische interviews met zorginkopers. Op basis hiervan heeft nog een verfijning
van de wachtlijstinformatie plaatsgevonden, vooral op het gebied van de in de
AZR berekende doorlooptijden. Deze stappen hebben uiteindelijk geleid tot een
redelijk betrouwbaar, zij het nog steeds globaler dan gewenst, beeld van de
wachtlijsten in de V&V- en GZ-sector.
A LGEMEEN BEELD
Van alle geïndiceerde cliënten in de V&V- en GZ-sector heeft 86% in 2007 de
geïndiceerde zorg volledig gekregen binnen de Treeknormen (13 weken voor
zorg met verblijf en 6 weken voor zorg met verblijf en behandeling of voor zorg
zonder behandeling). Dat is nagenoeg gelijk aan het percentage van het jaar
ervoor (85%). Er zijn enkele duidelijk identificeerbare categorieën cliënten die

TV/09/0094/wav8, © HHM 2009

P agi n a 3 v an 3 7

Rapport 'Verdiepend onderzoek wachtlijsten V&V en GZ'

de benodigde AWBZ-zorg niet op tijd krijgen en voor wie intensieve zorgbemiddeling nodig is gezien de aard van hun problematiek. Dit zijn de 'problematisch wachtenden'.
Op 1-1-2008 waren er ongeveer 81.000 cliënten met een geheel of gedeeltelijk
openstaande indicatie voor verpleging & verzorging of gehandicaptenzorg. Volgens de landelijke definitie zouden deze cliënten alle wachtend zijn omdat ze
niet volledig de zorg krijgen waarvoor ze zijn geïndiceerd. Echter, in de praktijk
blijkt dat voor het merendeel van deze cliënten (ruim 76.000) de situatie (nog)
niet problematisch is.
Het gaat dan specifiek om:

ongeveer 12.500 cliënten die korter dan de Treeknorm wachten op zorg;

ongeveer 43.000 cliënten (van wie er 30.000 een indicatiebesluit hebben
dat op 1/1/2008 al langer dan een jaar open stond), voor wie geldt dat:
– zij een verblijfsindicatie hebben maar deze nog niet verzilveren omdat ze
vooralsnog tevreden zijn met de AWBZ-zorg thuis en nog niet willen
verhuizen naar een instelling(ook de personen die bewust kiezen voor
een 'volledig pakket thuis' behoren tot deze groep);
– zij een duidelijke voorkeur hebben voor een plaats in een bepaalde instelling en daarop willen blijven wachten (ze slaan het aanbod verblijfszorg te ontvangen bij een andere zorginstelling af);
– zij ten onrechte niet door de zorgaanbieder 'uit zorg' zijn gemeld waardoor hun indicatiebesluit open blijft staan zo lang de geldigheidstermijn
nog niet is verstreken: het gaat hierbij vooral om cliënten in de V&Vsector die al uitbehandeld of gerevalideerd zijn;

ongeveer 15.000 cliënten met een indicatie voor zorg zonder verblijf die in
overleg met het zorgkantoor minder zorg willen afnemen dan waarvoor ze
zijn geïndiceerd;

ongeveer 6.000 cliënten met een verblijfsindicatie die kiezen voor een persoonsgebonden budget (PGB) om in te zetten in een kleinschalig initiatief in
het kader van scheiden van wonen en zorg (waaronder bijvoorbeeld de
Thomashuizen); in de huidige versie van de AZR blijft de verblijfsindicatie
dan openstaan.
P ROBLEMATISCHE WACHTLIJST
Van de 81.000 cliënten met een geheel of gedeeltelijk openstaande indicatie op
1-1-2008, blijft een groep van 4.475 cliënten over die problematisch wachtend
zijn. Het gaat hierbij, net als vorig jaar, om de volgende categorieën cliënten:
1. dementerende (vooral ouderen) die wachten op verblijfszorg met behandeling (1.600 cliënten);
2. jeugdigen met een licht verstandelijke handicap en aanvullende problematiek (2.125 cliënten);
3. cliënten (vooral ouderen) met een meervoudige en/of complexe zorgvraag
(750 cliënten).

TV/09/0094/wav8, © HHM 2009

P agi n a 4 v an 3 7

Rapport 'Verdiepend onderzoek wachtlijsten V&V en GZ'

Ten opzichte van het jaar ervoor is sprake van een kleine afname (3%) van het
totale aantal problematisch wachtenden. Met betrekking tot de drie probleemcategorieën is een verschuiving te zien van minder dementerenden en meer
LVG-jeugdigen. De categorie met een meervoudige/complexe zorgvraag is gelijk
gebleven.
De problematische categorieën op de wachtlijst worden in alle zorgkantoorregio's herkend. De omvang van de problematische wachtlijst is geen 'hard' gegeven maar gebaseerd op het toepassen van de landelijke definitie in combinatie
met een schatting door de zorgkantoren. In de praktijk komt dit neer op 5 à 6%
van het totale aantal cliënten met een openstaande indicatie. De omvang kan
pas echt worden gemeten als de problematisch wachtenden als zodanig herkenbaar worden in de AZR. Er wordt momenteel gewerkt aan een ontwerp van de
aanpassingen die dit mogelijk moeten maken, maar voordat dit ontwerp in de
AZR is gerealiseerd, zijn we een paar jaar verder. Tot die tijd moet het beeld
van de problematisch wachtenden dus op een andere wijze worden verkregen,
zoals bijvoorbeeld in dit onderzoek is gedaan.
De wachtlijstproblematiek in de zorgkantoorregio's verschilt niet wezenlijk van
elkaar. Alle zorgkantoren hebben een problematische wachtlijst en ze kennen
alle dezelfde probleemcategorieën. Van de in een regio aanwezige cliënten met
een openstaande indicatie behoort 5 à 6% tot de groep problematisch wachtenden.
E RNSTIG DEMENTERENDEN
In 2007 is zowel de vraag van dementerende ouderen die wachten op (aanvullende) verpleeghuiszorg als het aanbod van verpleeghuiszorg toegenomen.
Het resultaat is dat de problematische wachtlijst voor deze doelgroep blijft bestaan maar wel, in vergelijking met vorig jaar, is afgenomen. Hoewel het merendeel van de dementerende cliënten in 2007 binnen de Treeknorm de geïndiceerde zorg hebben gekregen, blijkt dat in alle regio's op 1-1-2008 dementerenden
te lang op de wachtlijst stonden. De wachttijd loopt uiteen van 3 tot 6 maanden.
Als het nodig is, kan overbruggingszorg worden aangeboden, thuis of in het verzorgingshuis, en ook een crisisplaats is door zorgkantoren vrij snel (veelal
binnen 24 uur) te regelen.
LVG- JEUGD MET AANVULLENDE PROBLEMATIEK
Het gaat hierbij om jeugdigen die wachten op een plaats in een orthopedagogisch behandelcentrum (gemiddelde wachttijd van 1 jaar), op een plaats in
een reguliere instelling voor verstandelijk gehandicapten (gemiddelde wachttijd
van een half jaar) of op ambulante zorg (gemiddelde wachttijd van 3 maanden).
Deze categorie problematisch wachtenden komt in alle zorgkantoorregio's voor.
Ook voor deze groep geldt dat het merendeel binnen de Treeknorm in zorg
wordt genomen maar een problematische groep van ruim 2.000 wachtenden
moet (veel) langer wachten. Zij kunnen in het algemeen wel overbruggingszorg
krijgen maar ontberen dan de benodigde intensieve behandeling. Het afhandelen
van crisissituaties is in alle zorgkantoorregio's goed georganiseerd en bijna altijd
is binnen 24 uur een crisisplaats te regelen maar wel met moeite.

TV/09/0094/wav8, © HHM 2009

P agi n a 5 v an 3 7

Rapport 'Verdiepend onderzoek wachtlijsten V&V en GZ'

C LIËNTEN MET EEN MEERVOUDIGE EN / OF COMPLEXE ZORGVRAAG
Dit is een categorie bestaande uit cliënten met diverse problematiek, zoals
cliënten met een dubbele grondslag (bv. somatiek en psychiatrie), cliënten met
niet aangeboren hersenletsel e.d. Wat deze cliënten met elkaar gemeen hebben
is dat hun problematiek een specifieke aanpak vereist en soms moeilijk is te
plaatsen binnen een bestaande groep of afdeling. Deze categorie komt in alle
zorgkantoorregio's voor maar de problematiek van cliënten kan verschillen. De
wachttijd is net zo divers als de problematiek en varieert van 2 maanden tot
1 jaar.
O ORZAKEN PROBLEMATISCHE WACHTLIJST
In het onderzoek zijn de volgende oorzaken naar voren gekomen die leiden tot
het (voort)bestaan van de problematische wachtlijst:

Onvoldoende intramurale voorzieningen en traag verlopende bouwprocessen/-procedures.

Stijgende vraag (alle drie probleemcategorieën).

Krapte op de arbeidsmarkt, vooral met betrekking tot gespecialiseerd
personeel.

Gebrekkige doorstroommogelijkheden van de ene zorgvorm naar de andere
of naar de thuissituatie c.q. een zelfstandige woonvorm (vooral m.b.t. zorg
voor LVG-jeugdigen).

Samenwerking gericht op het realiseren van (boven)regionale voorzieningen
voor specifieke doelgroepen, komt nog onvoldoende tot stand en/of loopt
tegen wettelijke en financiële grenzen aan. De zorgvraag van problematisch
wachtenden kan zich bijvoorbeeld begeven op het raakvlak tussen AWBZ,
WMO, ZVW en/of andere domeinen.

TV/09/0094/wav8, © HHM 2009

P agi n a 6 v an 3 7

Rapport 'Verdiepend onderzoek wachtlijsten V&V en GZ'

1. Inleiding verdiepend wachtlijstonderzoek
1.1

Aanleiding
T OEGANG TOT DE AWBZ
Een goed toegankelijke AWBZ is één van de kernwaarden van het beleid van het
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS). De 32 zorgkantoren
zijn primair verantwoordelijk voor het realiseren van die toegankelijkheid in
samenwerking met de regionale partners. Het Centrum Indicatiestelling Zorg
(CIZ) draagt zorg voor de indicatiestelling voor de AWBZ-sectoren Verpleging &
Verzorging (V&V) en Gehandicaptenzorg (GZ) en de door het zorgkantoor gecontracteerde zorgaanbieders voor de zorglevering. Daarnaast kunnen geïndiceerde cliënten kiezen voor bepaalde zorgvormen kiezen voor een persoonsgebonden budget (PGB), waarmee ze zelf de benodigde zorg kunnen inkopen.
R OL AZR IN DE KETEN
Sinds 1 oktober 2004 functioneert de AWBZ-brede zorgregistratie (AZR) als
middel waarmee op gestandaardiseerde wijze gegevens worden uitgewisseld
tussen de regionale partners. De AZR ondersteunt enerzijds het proces in de
zorgketen, vanaf de indicatiestelling tot en met de zorglevering en levert anderzijds nuttige beleidsinformatie op over de ontwikkeling van de vraag, de doorlooptijden en eventuele knelpunten in de doorstroom (wachtlijst).
O PDRACHT
De AZR levert nog geen betrouwbaar beeld op van de wachtlijsten, en ook geen
inzicht in de achtergronden van de wachtlijstproblematiek. Om die reden heeft
VWS aan Hoeksma Homans & Menting Organisatieadviseurs B.V. (bureau HHM)
opdracht gegeven een verdiepend onderzoek uit te voeren op grond van de
AZR-gegevens op peildatum 1 januari 2008. In dit rapport worden de resultaten
van dit onderzoek gepresenteerd.

1.2

Doelstelling en onderzoeksvragen
D OEL
De doelstelling van het verdiepend wachtlijstonderzoek was, om op basis van de
door het College voor Zorgverzekeringen (CvZ) aangeleverde 'bruto' wachtlijstgegevens uit de AZR, op peildatum 1 januari 2008, tot een betrouwbaar beeld
van de daadwerkelijke 'netto' cijfers te komen en inzicht te verkrijgen in de
achterliggende wachtlijstproblematiek.
O NDERZOEKSVRAGEN
Om de doelstelling te realiseren, zijn de volgende onderzoeksvragen geformuleerd:
1. Zijn er universele schoningsregels te formuleren waarmee bij benadering
een betrouwbaar beeld van de wachtlijst kan worden verkregen?

TV/09/0094/wav8, © HHM 2009

P agi n a 7 v an 3 7

Rapport 'Verdiepend onderzoek wachtlijsten V&V en GZ'

2.

Hoe ziet (volgens zorgkantoren) de problematische wachtlijst er uit?
a) te onderscheiden categorieën;
b) huidige verblijfplaats (thuis of intramurale voorziening);
c) gemiddelde wachtduur vanaf de indicatiedatum tot aan de datum van
in zorgname;
d) de mate waarin tijdelijk overbruggingszorg wordt geleverd;
e) soort zorg waarop ze wachten (met of zonder verblijf);
f)
mogelijkheid om zo nodig tijdig crisiszorg te regelen.

3.

Wat zijn de oorzaken van het (voort)bestaan van een problematische
wachtlijst?

4.

Voor welke categorieën cliënten is enige doorlooptijd tot aan de zorgrealisatie (zelfs bij overschrijding van de Treeknormen) geen probleem en
waarom niet?

B EGRIPSDEFINITIES
Om de tekst in deze rapportage goed te begrijpen, is het van belang te weten
wat met de volgende twee begrippen is bedoeld:

1.3



Openstaande indicatie:
Het begrip 'openstaande indicaties' heeft betrekking op geïndiceerde cliënten met een indicatiebesluit dat op 1 januari 2008 geldig was en waarin is
uitgegaan van de wens om zorg in natura te ontvangen bij een door het
zorgkantoor gecontracteerde zorgaanbieder van verpleging en verzorging of
van zorg voor lichamelijk of verstandelijk gehandicapten. Op de peildatum
ontvingen deze cliënten nog niet volledig de geïndiceerde zorg zodat er gesproken kan worden over geheel of gedeeltelijk openstaande indicaties.



Problematische wachtlijst:
Met de 'problematische wachtlijst' wordt dat deel van de openstaande indicaties bedoeld, dat niet tijdig kan worden gerealiseerd en waarbij de cliënt
of diens vertegenwoordiger rechtstreeks of via de beoogde zorgaanbieder
een beroep doet op het zorgkantoor voor actieve zorgbemiddeling. De
tijdigheid van de zorgrealisatie wordt gerelateerd aan de eerder in het veld
afgesproken Treeknormen (zie Bijlage 1).

Onderzoeksopzet
O PSTELLEN BASISTABELLEN
Door het CvZ zijn op basis van de door zorgkantoren, via Vektis, aangeleverde
AW317-berichten op peildatum 1 januari 2008 basistabellen gemaakt met daarin
de resultaten van een match tussen de geldige indicatiebesluiten en de in de
AZR vastgelegde meldingen aanvang zorg. De AW317 is het landelijk verzamelbericht waarin indicatie-, zorgtoewijzings- en zorgrealisatiegegevens zijn
opgenomen.

TV/09/0094/wav8, © HHM 2009

P agi n a 8 v an 3 7

Rapport 'Verdiepend onderzoek wachtlijsten V&V en GZ'

CvZ heeft deze gegevens verwerkt tot een landelijk overzicht en een overzicht
per regio van:

de openstaande indicaties op 1-1-2008;

de wachttijden van wachtenden op 1-1-2008;

de in 2007 gerealiseerde doorlooptijden van indicatie tot aan zorgrealisatie.
U ITVOEREN INTERVIEWS BIJ ZORGKANTOREN
Op grond van de regionale tabellen van het CvZ zijn gestructureerde interviews
gehouden met een team van zorgkantoormedewerkers. In dit team zaten tenminste twee medewerkers die verantwoordelijk zijn voor de zorgtoewijzing en
wachtlijstbemiddeling in respectievelijk de GZ- en V&V-sector en een medewerker die verstand heeft van het AZR-systeem van het betreffende zorgkantoor
en het daarbij behorende administratieve proces. De interviews zijn op het
niveau van de 11 concessiehouders uitgevoerd (zie Bijlage 2 voor een overzicht
van de concessiehouders en de daarbij behorende zorgkantoren). In het contact
met de zorgkantoren is tevens om een kwantitatieve onderbouwing gevraagd
van de gegeven antwoorden op de inhoudelijke vragen.
A NALYSEREN VAN DE RESULTATEN
De resultaten van de regionale interviews zijn vertaald naar een landelijk beeld
van de openstaande indicaties, de problematische wachtlijst en de achterliggende factoren. Eén van de resultaten was een set van aannames/schoningsregels waarmee uit de basiscijfers van CvZ een reëel beeld van de openstaande
indicaties kan worden verkregen. De daarvoor benodigde bewerkingen zijn vervolgens uitgevoerd op de landelijke tabellen.
B ESPREKING VOORLOPIGE RESULTATEN
De bevindingen zijn besproken in een bijeenkomst op 4 september. Aan deze
bijeenkomsten is deelgenomen door de opdrachtgever (VWS, Directie Langdurige Zorg), de brancheorganisatie van zorgkantoren (ZN), het CvZ en een
vertegenwoordiging uit de zorgkantoren. Tijdens deze bijeenkomsten is feedback verkregen op de voorlopige conclusies en is nog doorgevraagd en gediscussieerd over onduidelijkheden, met name op het gebied van de problematisch wachtenden.
N ADERE VERDIEPING
Naar aanleiding van de voorlopige resultaten zijn telefonische interviews gehouden met inkoopmanagers van enkele zorgkantoren. Er was ten behoeve van
het onderzoek behoefte aan meer inzicht in het inkoopbeleid van de zorgkantoren, de eventueel daarvoor gehanteerde prognosemodellen en de ontwikkeling van het regionale zorgaanbod. Dit inzicht kon in onvoldoende mate
worden verkregen bij de zorgbemiddelaars.
Parallel aan dit onderzoek is een verdiepend onderzoek naar de wachtlijsten
voor jeugdigen met een licht verstandelijke beperking uitgevoerd. Dit onderzoek
was nodig omdat deze groep niet als zodanig herkenbaar is in de AZR. Via zorgkantoren en zorgaanbieders is een beeld van deze problematische doelgroep
verkregen. De conclusies van dit onderzoek zijn integraal overgenomen in deze
rapportage.

TV/09/0094/wav8, © HHM 2009

P agi n a 9 v an 3 7

Rapport 'Verdiepend onderzoek wachtlijsten V&V en GZ'

R APPORTAGE ONDERZOEKSRESULTATEN
De resultaten van het verdiepend onderzoek naar de wachtlijsten in de AWBZsectoren Verpleging & Verzorging en Gehandicaptenzorg zijn vastgelegd in het
onderhavige rapport.

1.4

Verantwoording onderzoeksresultaat
Met het onderzoek was beoogd de volgende resultaten te bereiken:
1. Een landelijk beeld van de openstaande indicaties op peildatum 1-1-2008,
dat met behulp van universele 'schoningsregels' kon worden afgeleid van de
ruwe basisgegevens uit de AZR.
2. Een landelijk en regionaal beeld van de omvang en de samenstelling van de
problematische wachtlijst, de gemiddelde wachttijd en de achtergronden
van het (voort)bestaan van deze wachtlijst.
A D 1: L ANDELIJK BEELD OPENSTAANDE INDICATIES
Met betrekking tot het eerste resultaat dat was beoogd, het afleiden van een
realistisch beeld van de openstaande indicaties op 1-1-2008, door gebruik te
maken van universele schoningsregels, kan worden gesteld dat dit is gerealiseerd. De schoningsregels van de vorige wachtlijstmeting met peildatum 1-12007 zijn, na enige bijstelling, bruikbaar gebleken om tot een betrouwbaar beeld
van de openstaande indicaties te komen.
A D 2:L ANDELIJK EN REGIONAAL BEELD PROBLEMATISCHE WACHTLIJST
Met betrekking tot het tweede resultaat moet worden vastgesteld dat dit niet
geheel is bereikt. Zoals hiervoor al is aangegeven, geeft de AZR op dit moment
onvoldoende inzicht in de ernst van de wachtlijstproblematiek omdat de hiervoor
benodigde gegevens hierin niet zijn opgenomen. Op dit moment worden landelijke afspraken gemaakt over een nieuwe versie van de AZR, waarin 'statusinformatie' over individuele cliënten een plaats kan krijgen. Voorbeelden van
statusinformatie zijn:

cliënt wil de geïndiceerde functie (nog) niet afnemen;

cliënt wil wachten op beschikbare capaciteit bij een voorkeursaanbieder.
Daarnaast biedt de AZR geen mogelijkheid om relevante (problematische)
groepen, zoals de licht verstandelijk gehandicapte jeugdigen, eruit te lichten.
Alleen de AWBZ-grondslagen worden vastgelegd (bijvoorbeeld verstandelijke
beperking) en niet de mate van de beperking (licht of zwaar aan de hand van
IQ-scores). Hierdoor kan informatie over LVG-jeugdigen alleen worden verkregen met behulp van aanvullende informatie die bij zorgkantoren en zorgaanbieders (deels) beschikbaar is1.

1

Naar aanleiding van het advies van de Taskforce Linschoten wordt op dit moment

geadviseerd om de IQ-score in de beleidsregels op te nemen zodat het een verplicht
onderdeel van het indicatiebesluit wordt en dus in de AZR kan worden opgenomen. Het is
dan uiteraard van belang dat de AWBZ-indicaties van de Bureaus Jeugdzorg ook in de AZR
terecht gaan komen.

TV/09/0094/wav8, © HHM 2009

P agi n a 10 va n 37

Rapport 'Verdiepend onderzoek wachtlijsten V&V en GZ'

Het benodigde aanvullende onderzoek onder zorgkantoren (en voor de LVGjeugdigen tevens onder zorginstellingen), leverde echter niet het gewenste
resultaat op en dat geldt met name voor de kwantificering van de problematische wachtlijst.
Hiervoor zijn de volgende oorzaken aan te wijzen:

Ontbreken van overeenstemming over het begrip 'problematisch
wachtende':
Niet alle ketenpartijen (met name zorgkantoren en zorgaanbieders) kunnen
zich vinden in de landelijke definitie voor 'problematische wachtlijst'. Het
gevolg is dat aan deze definitie een eigen interpretatie wordt gegeven,
waardoor de verkregen resultaten onderling niet goed te vergelijken zijn.


Ontbreken van vastgelegde gegevens over de problematisch wachtenden:
Ook al kunnen de meeste zorgkantoren de problematische categorieën
binnen hun wachtlijst wel benoemen, houden ze er geen registratie van bij.
Informatie over de problematisch wachtenden moeten zorgkantoren dus
baseren op schattingen naar aanleiding van praktijkervaringen van zorgbemiddelaars en zorginkopers. De schattingen zijn dus gebaseerd op het
referentiekader van de geïnterviewden.

Omdat beide voorwaarden voor een betrouwbare kwantificering van de problematiek op regionaal niveau ontbreken (eenheid van definitie en vastlegging
gegevens), is het niet verantwoord om regionale cijfers te presenteren. In het
onderzoek moest worden volstaan met een landelijk beeld.
Het onderzoek heeft wel de volgende informatie over het regionale beeld
opgeleverd:

Dit onderzoek heeft voor het eerst geleid tot regionale inzichten in de mate
waarin personen binnen de Treeknormen hun zorg hebben gekregen (zie
Bijlage 3). Deze uitkomsten zijn vooralsnog indicatief, omdat regionale verschillen in het gebruik van de AZR, het beeld kunnen vertroebelen (zie toelichting in Hoofdstuk 2).

Uit het onderzoek is niet naar voren gekomen dat de wachtlijstproblematiek
in de zorgkantoorregio's wezenlijk van elkaar verschilt. Alle zorgkantoren
hebben een problematische wachtlijst en ze kennen alle dezelfde
probleemcategorieën (zie Hoofdstuk 3). Verder is er overeenstemming
tussen de zorgkantoren als het om het percentage problematisch
wachtenden gaat: 5 à 6 procent van de in hun regio aanwezige cliënten met
een openstaande indicatie behoort tot de problematisch wachtenden.

TV/09/0094/wav8, © HHM 2009

P agi n a 11 va n 37

Rapport 'Verdiepend onderzoek wachtlijsten V&V en GZ'

2. Doorlooptijden in 2007
2.1

Begripsdefinitie
De doorlooptijd is de tijd die verstrijkt tussen het moment dat een cliënt is
geïndiceerd voor bepaalde AWBZ-zorg en het moment waarop de levering van
die zorg start. De looptijd begint dus te tellen op de dag dat de geldigheid van
het indicatiebesluit ingaat en eindigt op de dag dat het verlenen van de geïndiceerde zorg begint. De lengte van de tussenliggende periode is de doorlooptijd
en deze wordt dus uitgedrukt in een tijdseenheid (dagen, weken, maanden,
jaren).

2.2

Landelijk beeld doorlooptijden
Hieronder staat per sector het resultaat als de gerealiseerde doorlooptijden van
cliënten van wie de (volledige) zorgverlening in 2007 is gestart, worden vergeleken met de 100%-Treeknorm (zie Bijlage 1 voor een overzicht van deze
Treeknorm, vertaald naar de in deze rapportage gehanteerde indeling in zorgvormen).
Zorgvorm
(n = 379.801)

Treeknorm

Percentage binnen
Treeknorm

Totaal aantal
zorgrealisaties

Verblijf zonder
behandeling

13 weken

80%

32.446

Verblijf met
behandeling

6 weken

82%

53.788

Zorg zonder
verblijf

6 weken

89%

244.775

-

87%

331.009

Totaal
Tabel 1.

Zorgrealisaties in sector V&V gerelateerd aan Treeknorm, bron: CvZ, 2007.

Zorgvorm
(n = 34.833)

Treeknorm
(in dagen)

Percentage binnen
Treeknorm

Totaal aantal
zorgrealisaties

Verblijf met en
zonder behandeling

13 weken

83%

12.678

Zorg zonder
verblijf

6 weken

71%

13.927

-

76%

26.605

Totaal
Tabel 2.

Zorgrealisaties in sector GZ gerelateerd aan Treeknorm, bron: CvZ, 2007.

TV/09/0094/wav8, © HHM 2009

P agi n a 12 va n 37

Rapport 'Verdiepend onderzoek wachtlijsten V&V en GZ'

2.3

Regionaal beeld doorlooptijden
In Bijlage 3 staat een overzicht per regio van het aantal cliënten dat in 2007
binnen de Treeknormen de geïndiceerde zorg volledig heeft ontvangen.In deze
tabellen zijn alleen de doorlooptijden van nieuwe indicaties en herindicaties naar
een zwaardere zorgvorm, meegenomen. Omdat het percentage herindicaties per
regio kan verschillen, zou het een vertekend beeld kunnen opleveren als ook de
herindicaties worden meegerekend.
V ERSCHILLEN TUSSEN REGIO ' S
Vergelijkingen tussen regio's onderling zijn op dit moment nauwelijks zinvol
omdat er diverse oorzaken zijn voor deze verschillen. Deze oorzaken kunnen
betrekking hebben op:


Regionale verschillen in de kwaliteit van de aangeleverde AZR-data:
De in de AZR aanwezige MAZ-berichten waren in 2007 nog niet betrouwbaar
genoeg om een volledig beeld van de doorlooptijden te berekenen. In een
aantal regio's is in het afgelopen jaar hard gewerkt aan het verbeteren van
de volledigheid en tijdigheid van de aanlevering door zorgaanbieders ('inhaalslag'). Sinds begin dit jaar wordt de voortgang hiervan per regio gemeten door CvZ, met behulp van de 'Kwaliteitsmonitor AZR'.



Cliëntvoorkeuren om verblijfszorg te verzilveren:
Cliënten wachten soms bewust langer op een specifieke instelling terwijl
elders in de regio al wel capaciteit beschikbaar is. Dit speelt in meerdere
regio's. Voor specifieke verzorgings- en verpleeghuizen bestaan in deze
regio's bijvoorbeeld (lange) wachtlijsten terwijl er ook instellingen zijn die te
maken hebben met leegstand.



Inrichting van het zorgbemiddelingsproces:
De wijze waarop zorgkantoren hun zorgbemiddelingsactiviteiten organiseren
in de regio, kan effect hebben op de lengte van de doorlooptijden. Geen van
de geïnterviewden heeft dit echter als mogelijke oorzaak van regionale verschillen in doorlooptijden genoemd. Tijdens de terugkoppeling van de doorlooptijdtabellen bleek dat de meeste zorgkantoren nog niet gewend zijn zelf
op basis van de AZR dit soort managementinformatie op te stellen om te
kunnen sturen op de resultaten van hun zorgbemiddelings- en/of inkoopproces.



Specifieke vraag- en aanbodomstandigheden in de regio:
– In sommige regio's is geen/weinig GZ (intramuraal) zorgaanbod. Dit
leidt tot bovenregionale zorgtoewijzing en dit kost tijd, waardoor de
doorlooptijd toeneemt.
– Onvoldoende capaciteit bij bepaalde zorgaanbieders.
– Doorstroomprobleem bij zorgaanbieders.
– 'Shoppen' door de cliënt (vertraagt de zorgrealisatie).

TV/09/0094/wav8, © HHM 2009

P agi n a 13 va n 37

Rapport 'Verdiepend onderzoek wachtlijsten V&V en GZ'

–
–

Verschillen in de verhouding tussen het aantal verzorgingshuis- en verpleeghuisplaatsen.
Verschillen in hoe vaak het CIZ een verblijfsindicatie afgeeft (in de ene
regio vaker dan in de andere).

Gelet op het bovenstaande kan worden geconcludeerd dat er niet zonder meer
harde conclusies mogen worden verbonden aan de geconstateerde verschillen in
doorlooptijden tussen de regio's. Het in Bijlage 3 geschetste beeld is dus puur
indicatief. Om een goede verklaring voor de aangetroffen verschillen te kunnen
geven, is het nodig de genoemde mogelijke oorzaken afzonderlijk te kunnen
duiden. Dit vereist een diepgaande, regionale (tijdrovende) analyse die in het
kader van dit onderzoek niet is uitgevoerd.

2.4

Ontwikkeling doorlooptijden
In onderstaande tabellen wordt het gerealiseerde percentage zorgrealisaties
binnen de Treeknorm van 2007 vergeleken met dat van 2006.
Zorgvorm

Percentage binnen Treeknorm
2006

2007

Verblijf zonder behandeling

82%

80%

Verblijf met behandeling

80%

82%

Zorg zonder verblijf

86%

89%

Totaal

85%

87%

Tabel 3.

Ontwikkeling doorlooptijden sector V&V, bron: CvZ.

De lichte daling van het percentage cliënten dat binnen de Treeknorm verblijf
zonder behandeling krijgt, heeft waarschijnlijk te maken met het cumulatieve
effect dat optreedt naarmate de AZR-database meer gevuld raakt met gegevens. In de AZR-database komen steeds meer cliënten voor met een wachttijd
langer dan 1 jaar. Het gaat dan bijvoorbeeld om cliënten die vooralsnog tevreden zijn met de overbruggingszorg die ze thuis ontvangen. Bij verslechtering
van de situatie kunnen ze alsnog kiezen voor het verzorgingshuis.
Opvallend is ook dat verblijf zonder behandeling van de drie zorgvormen het
laagste scoort op doorlooptijd, terwijl zorgkantoren melden dat er op dit punt
weinig problemen zijn. Dit is te verklaren uit de wens van cliënten om een opname zo lang mogelijk uit te stellen.

TV/09/0094/wav8, © HHM 2009

P agi n a 14 va n 37

Rapport 'Verdiepend onderzoek wachtlijsten V&V en GZ'

Zorgvorm

Percentage binnen Treeknorm
2006

2007

Verblijf met/zonder behandeling

86%

83%

Zorg zonder verblijf

75%

71%

Totaal

80%

76%

Tabel 4.

Ontwikkeling doorlooptijden sector GZ, bron: CvZ.

De lichte daling van het percentage cliënten in de gehandicaptenzorg dat binnen
de Treeknorm van zorg wordt voorzien, heeft volgens zorgkantoren te maken
met de volgende factoren:

De vraag in de gehandicaptensector (vooral zorg voor licht verstandelijk gehandicapten) neemt sterker toe dan het aanbod.

De complexiteit van de zorgvraag neemt ook toe waardoor er vaker moet
worden verwezen naar gespecialiseerde instellingen buiten de eigen regio,
hetgeen meer tijd kost.
Zie voor een nadere onderbouwing van deze verklaringen ook het volgende
hoofdstuk (problematische wachtlijst).

2.5

Conclusie doorlooptijden
Het merendeel van de cliënten wordt binnen de Treeknormen in zorg genomen.
Dit geldt zowel voor de V&V-sector (87%) als voor de GZ-sector (76%), al is het
resultaat in de laatstgenoemde sector wel wat lager. In de sector V&V worden
minder cliënten binnen de Treeknormen geholpen die zijn geïndiceerd voor zorg
met verblijf en behandeling dan die zijn geïndiceerd voor verblijfszorg zonder
behandeling of voor zorg zonder verblijf. In de GZ-sector valt juist een groter
percentage geïndiceerden voor zorg zonder verblijf buiten de Treeknorm, een
beeld dat door veel zorgkantoren niet wordt herkend. Mogelijk spelen administratieve redenen hier een rol.
Het gaat bij de gepresenteerde percentages om een ondergrens want de cijfers
worden mogelijk negatief beïnvloed door cliënten die er zelf bewust voor kiezen
om de zorglevering uit te stellen. In dat geval wordt de doorlooptijd langer, ook
al is de zorg wel eerder beschikbaar. In de AZR kan (nog) niet worden aangegeven welke cliënten hiervoor kiezen, dus kan dit onderscheid nu ook nog niet
worden gemaakt.
Als de doorlooptijden worden vergeleken met die van het jaar ervoor (2006) dan
valt op dat in de V&V-sector een fractie meer cliënten binnen de Treeknorm de
geïndiceerde zorg ontvangen, met uitzondering van cliënten die zijn geïndiceerd
voor zorg met verblijf zonder behandeling. In de GZ-sector is een lichte terugval
te constateren. Dit wordt mogelijk veroorzaakt door de sterke groei van het
aantal jeugdigen met een licht verstandelijke handicap die (langdurig) op de
wachtlijst staan.

TV/09/0094/wav8, © HHM 2009

P agi n a 15 va n 37

Rapport 'Verdiepend onderzoek wachtlijsten V&V en GZ'

Om regionale verschillen in gerealiseerde doorlooptijden te verklaren, is meer
informatie nodig over regiospecifieke omstandigheden. Een voorzichtige analyse
van verschillen binnen regio's, leidt tot het volgende beeld:

In de V&V-sector geldt voor vrijwel alle regio's dat geïndiceerden voor zorg
zonder verblijf vaker binnen de Treeknorm de geïndiceerde zorg ontvangen
dan cliënten die zijn geïndiceerd voor zorg met verblijf. In slechts drie
regio's is dat niet zo.

Het percentage cliënten dat is geïndiceerd voor verblijf met behandeling en
binnen de Treeknorm wordt geholpen, is in de V&V-sector in alle regio's iets
groter dan de geïndiceerden voor zorg zonder verblijf (gemiddeld 4%). In
drie regio's is dit verschil groter (13-21%).

In de V&V-sector zijn er weinig verschillen tussen regio's als het gaat om
het percentage cliënten met een indicatie voor extramurale zorg dat binnen
de Treeknorm zorg ontvangt (N.B. deze bevinding is gebaseerd op een vergelijking tussen regio's en wordt dus met het nodige voorbehoud genoemd).

In de GZ-sector worden minder extramurale cliënten binnen de Treeknorm
geholpen dan voor zorg met verblijf. Dit beeld klopt niet met het beeld dat
de meeste zorgkantoren hiervan hebben. Onduidelijk is of dit beeld moet
worden bijgesteld of dat de uit de AZR berekende doorlooptijden een vertekend beeld geven. Waarschijnlijk speelt ook een rol dat de norm voor zorg
zonder verblijf strenger is (6 weken) dan die voor zorg met verblijf (13
weken).

TV/09/0094/wav8, © HHM 2009

P agi n a 16 va n 37

Rapport 'Verdiepend onderzoek wachtlijsten V&V en GZ'

3. Problematische wachtlijst
3.1

Begripsdefinitie
Problematisch wachtenden zijn cliënten die al langer dan de Treeknormen op de
wachtlijst staan én voor wie bemiddeling door het zorgkantoor of de zorgaanbieder nodig is.
T OTSTANDKOMING PROBLEMATISCHE WACHTLIJST
Het aantal problematisch wachtenden kan niet uit de AZR worden afgeleid omdat het veld waarin de indicatiesteller kan aangeven of zorgbemiddeling door het
zorgkantoor is gewenst, niet specifiek voor dit doel wordt gebruikt. Niet alle
cliënten met een wachttijd langer dan de Treeknormen, zijn problematisch te
noemen. Daartoe behoren ook cliënten die bij nader inzien geen zorglevering
wensen of die bewust voor een langere wachttijd kiezen (zie Hoofdstuk 4).
Het feit dat het overschrijden van de Treeknormen niet alles zegt en dat niet uit
de AZR is te halen of een cliënt actieve zorgbemiddeling nodig heeft, maakt dat
de daadwerkelijke omvang van de problematische wachtlijst op dit moment niet
(op basis van de definitie) uit de in de AZR opgeslagen gegevens is af te leiden.
Het vaststellen van de problematische wachtlijst moest gebeuren op basis van
het inzicht van zorgkantoren in de probleemcategorieën en een schatting van de
daarbij behorende aantallen. De benodigde informatie is in twee stappen verkregen:

Stap 1 (kwalitatief beeld):
Uit interviews bij zorgkantoren is duidelijk naar voren gekomen dat er consensus bestaat over welke (hoofd)categorieën cliënten het gaat.


Stap 2 (kwantificering):
Dit is gebeurd aan de hand van schattingen van zorgkantoren. Gebleken is
dat de problematische doelgroepen in elke regio voorkomen. De (globale)
inschattingen zijn getoetst aan de hand van beschikbaar cijfermateriaal van
enkele zorgkantoren en bleek hiermee te worden bevestigd. Vanwege de
beperkt aanwezige regionale gegevens, is geen verantwoorde uitsplitsing
van de problematische doelgroepen naar zorgkantoorregio's mogelijk.
Het maken van een schatting van het aantal problematisch wachtenden
bleek voor zorgkantoren (net als in de voorgaande twee jaren) heel moeilijk
te zijn. Dit heeft twee redenen:
1. Het begrip 'problematisch wachtende' wordt verschillend geïnterpreteerd. De landelijke definitie komt vaak niet overeen met hoe zorgkantoren gewend zijn tegen de problematiek van geïndiceerden/
wachtenden aan te kijken.
2. Er wordt geen registratie bijgehouden van de problematisch wachtenden, waardoor de omvang niet kan worden gekwantificeerd op basis
van vastgelegde gegevens.

TV/09/0094/wav8, © HHM 2009

P agi n a 17 va n 37

Rapport 'Verdiepend onderzoek wachtlijsten V&V en GZ'

3.2

Omvang en samenstelling problematische wachtlijst
In deze paragraaf wordt op basis van de bij zorgkantoren gehouden interviews
én het verdiepende onderzoek naar de licht verstandelijk gehandicapte jeugdigen, een beeld geschetst van de problematische wachtlijst. In onderstaande
tabel staan de (hoofd)categorieën problematisch wachtenden, de zorg waarop
wordt gewacht, het aantal wachtenden en de bandbreedte (probleemcategorieën
1 en 3) of gemiddelde wachttijd (probleemcategorie 2). Dit is het landelijke
beeld. Vervolgens worden de probleemcategorieën nader beschouwd, inclusief
eventuele regionale verschillen.
probleemcategorie

wachtend op

aantal

bandbreedte/
gemiddelde
wachttijd

1. ernstig dementerenden

verblijf met behandeling

1.600

3 – 6 maanden

2. licht verstandelijk gehandicapte jeugdigen met
aanvullende problematiek

 verblijf met behandeling
 verblijf zonder behandeling
 zorg zonder verblijf

 502
 672
 951

 1 jaar
 6 maanden
 3 maanden

3. cliënten met een meervoudige en/of complexe
zorgvraag

verblijf (in enkele regio's ook
thuiszorg)

750

2 mnd - 1 jaar,
afhankelijk van
de aard van de
problematiek

Totaal aantal problematisch wachtenden
Tabel 5.

4.475

Problematisch wachtenden, peildatum 1-1-2008.

Het aantal problematisch wachtenden in bovenstaande tabel is, voor wat de
categorieën 1 en 3 betreft, gebaseerd op schattingen van zorgkantoren en dus
geen 'keihard' gegeven. Voor deze categorieën kan geen gemiddelde wachttijd
worden aangegeven, alleen een bandbreedte. Aan de hand van informatie uit
enkele regio's is in andere regio's getoetst of deze schattingen kloppen (o.a. bij
zorginkopers).
De gegevens van categorie 2 (LVG-jeugd met aanvullende problematiek) zijn
gebaseerd op daadwerkelijk gemeten aantallen. Deze gegevens zijn verkregen
door aanvullend onderzoek.
De derde probleemcategorie (meervoudige en/of complexe problemen) is divers
van samenstelling (zie §3.2.2). Dat wil zeggen dat de aard van de problematiek
van cliënten die tot deze categorie behoren, heel verschillend kan zijn. Toch
hebben deze cliënten met elkaar gemeen dat ze een bijzondere zorgvraag
hebben.

TV/09/0094/wav8, © HHM 2009

P agi n a 18 va n 37

Rapport 'Verdiepend onderzoek wachtlijsten V&V en GZ'

3.2.1

Dementerenden
K ENMERKEN
Het gaat veelal om oudere cliënten met ernstige psychogeriatrische klachten, die
wachten op verblijfszorg met behandeling. In één regio zijn ook expliciet de jong
dementerenden genoemd. De jong dementerenden hebben een specifieke aanpak nodig (individuele begeleiding en dagbesteding) en zijn gebaat bij opname
in een kleinschalige woonvorm.
Naar schatting meer dan de helft van de (oudere) dementerenden (cliënten met
grondslag PG) wachten in de thuissituatie op een plaats in een verpleeghuis. Een
deel is al opgenomen in een verzorgingshuis, maar kan daar onvoldoende adequate (aanvullende) zorg krijgen.
R EGIONAAL BEELD
Dementerenden worden als probleemcategorie in alle zorgkantoorregio's herkend, maar in vier regio's wel in mindere mate als problematisch ervaren dan in
de overige 28 regio's. De omvang van de wachtlijst voor deze doelgroep kent
volgens een aantal regio's pieken en dalen en ook wordt aangegeven dat, ondanks de soms zware problematiek en hoge urgentie, cliënten c.q. familie van
cliënten soms toch besluiten te wachten op een plaats in een huis van voorkeur.
Zorgkantoren ervaren dat de complexiteit van de problemen van dementerenden
de laatste jaren toeneemt. Mensen blijven steeds langer zelfstandig wonen en
proberen een opname zo lang mogelijk uit te stellen, waardoor het aantal crisisplaatsingen toeneemt. Het verzorgingshuis wordt als 'tussenstap' steeds vaker
overgeslagen. Hierdoor stromen dementerenden pas in de intramurale sector in
als hun situatie al vrij ernstig is.
O ORZAKEN
De genoemde oorzaken van de problematische wachtlijst voor dementerenden
zijn:

Onvoldoende intramurale voorzieningen, realisatie van uitbreidingen kost
tijd (lange bouwtermijnen en –procedures).

Dementerenden wachten langer met het beroep doen op professionele zorg
c.q. een opname in een verpleeghuis. Hierdoor worden zorgaanbieders geconfronteerd met de instroom van relatief 'zware' cliënten.

In één regio werd aangegeven dat het beleid de afgelopen jaren heeft gelegen op het realiseren van kleinschalige woonvormen voor deze doelgroep,
gecombineerd met het uitgangspunt opname zo lang mogelijk uit te stellen.
Dit zorgkantoor wordt nu echter geconfronteerd met ouderen die zelf graag
in een grootschalige voorziening willen wonen, terwijl de grotere instellingen
de afgelopen jaren capaciteit hebben afgebouwd.

Er is sprake van een wisselende zorgvraag door het jaar heen (pieken en
dalen) en het beschikbare aanbod is niet flexibel genoeg om hierop te
kunnen inspelen.

Niet alle verzorgingshuizen zijn in staat om aanvullende verpleeghuiszorg
(ZZP4) te leveren, terwijl daar veel vraag naar is (aanbod groeit ook maar
niet snel genoeg).

TV/09/0094/wav8, © HHM 2009

P agi n a 19 va n 37

Rapport 'Verdiepend onderzoek wachtlijsten V&V en GZ'

O VERBRUGGINGSZORG EN CRISISZORG
Wachtenden op zorg met verblijf zonder behandeling (de 'lichtere' gevallen)
krijgen in 70% van de gevallen al overbruggingszorg in de vorm van thuiszorg.
Als er wordt gewacht op verblijfszorg met behandeling, ontvangt gemiddeld
60% overbruggingszorg. Het gaat hierbij om alle geïndiceerden met grondslag
PG. Met betrekking tot de probleemcategorie, geven zorgkantoren aan dat altijd
overbruggingszorg kan worden aangeboden.
Als er een crisissituatie ontstaat, kunnen zorgkantoren in meer dan 80% van de
gevallen binnen 24 uur een crisisplaats regelen, maar in elk geval (100%)
binnen 3 dagen.
O NTWIKKELING VRAAG EN AANBOD
Vanwege de vergrijzing is het aantal dementerenden toegenomen en deze groei
zal, gezien de samenstelling van de bevolking, de komende jaren nog doorzetten. In veel regio's is men met een inhaalslag bezig op het gebied van het
realiseren van voorzieningen voor deze doelgroep. Ongeveer een derde van de
zorgkantoren heeft aangegeven gebruik te maken van ramingsmodellen om de
benodigde groei te berekenen en op basis daarvan uitbreiding van capaciteit te
plannen. Er is in het onderzoek niet doorgevraagd naar de redenen waarom wel
of niet gebruik wordt gemaakt van een ramingsmodel.
In onderstaande tabel is de groei van vraag en aanbod in 2007 te zien. De toename van het aantal dementerenden met een indicatie voor verblijf en behandeling is fors (ruim 7%). Met betrekking tot de groei van het aanbod valt vooral de
sterke toename van de capaciteit voor aanvullende verpleeghuiszorg die in verzorgingshuizen wordt geleverd op (ruim 12%). Blijkbaar wordt een deel van de
extra vraag aan verpleeghuiszorg opgevangen in het verzorgingshuis (met aanvullende zorg).
2006

2007

groei
(abs)

groei
(%)

aantal indicaties grondslag PG
voor verblijf met behandeling

33.649

36.200

2.551

7,6%

aantal plaatsen in verpleeghuizen

66.779

68.155

1.376

2,1%

aantal afgesproken productiedagen in verpleeghuizen

23.875.201

24.506.953

631.752

2,6%

aantal afgesproken dagen aanvullende verpleeghuiszorg in
verzorgingshuizen

12.629.751

14.189.624

1.559.873

12,4%

Tabel 6.

Ontwikkeling vraag en aanbod dementerenden, bron: CIZ en NZa.

De productie van verblijfszorg met behandeling (voor cliënten met grondslag
somatiek en/of PG) is in 2007 gestegen maar deze toename is nodig voor het
opvangen van de groeiende vraag. Gezien het feit dat het aantal problematisch
wachtenden met psychogeriatrische problematiek in 2007 is afgenomen van

TV/09/0094/wav8, © HHM 2009

P agi n a 20 va n 37

Rapport 'Verdiepend onderzoek wachtlijsten V&V en GZ'

2.750 op 1-1-2007 tot 1.600 op 1-1-2008, lijkt de toename van de capaciteit
ook een bijdrage te hebben geleverd aan het terugdringen van de bestaande
wachtlijst.

3.2.2

LVG-jeugdigen met aanvullende problematiek
Parallel aan het brede wachtlijstonderzoek V&V en Gehandicaptenzorg heeft een
nader onderzoek plaatsgevonden naar de problematische wachtlijst voor jeugdigen met een licht verstandelijke handicap. Over de resultaten van dit onderzoek
is afzonderlijk gerapporteerd ('Resultaten verdiepend onderzoek naar jeugdigen
met licht verstandelijke handicap die wachten op AWBZ-zorg, d.d. 17-12-2008,
kenmerk TV/08/3405/wlvg). In deze paragraaf staan de hoofdlijnen van deze
resultaten.
A LGEMEEN BEELD
Het onderzoek heeft geresulteerd in het volgende beeld van LVG-jeugdigen die
wachten op AWBZ-zorg:
totaal aantal
wachtenden

aantal
wachtenden
langer dan de
Treeknorm

gemiddelde
wachttijd

1. wacht op zorg met verblijf
bij een LVG-instelling

688

502

1 jaar

2. wacht op zorg met verblijf
bij een reguliere VGinstelling

921

672

0,5 jaar

3. wacht op zorg zonder verblijf

1.080

951

3 maanden

Totaal

2.689

2.125

-

categorie

Tabel 7.

Beeld van de wachtlijst LVG-jeugd.

Het merendeel van de LVG-jeugdigen krijgt binnen de Treeknormen de geïndiceerde zorg:

Van alle geïndiceerden voor verblijfszorg wordt 82% aan zorg geholpen
binnen een termijn van 13 weken nadat het indicatiebesluit is vastgesteld.

Voor alle cliënten die zijn geïndiceerd voor extramurale zorg, ontvangt 67%
binnen 6 weken de benodigde zorg.
Desondanks blijven ruim 2.000 wachtenden (veel) te lang op de wachtlijst
staan, dit zijn de 'problematisch wachtenden'. Het gaat hierbij om licht verstandelijk gehandicapte jeugdigen (IQ tussen 50 en 85) met aanvullende problematiek, zoals ernstige gedragsproblemen en/of meervoudige, complexe
stoornissen (raakvlak met GGZ, autisme, ADHD, verslaving e.d.).
Uit het onderzoek is gebleken dat de problematiek het grootst is bij de jeugdigen
die wachten op verblijfszorg in een orthopedagogisch centrum. Dit blijkt ook uit
de lengte van de gemiddelde wachttijd van deze categorie (1 jaar). De pro-

TV/09/0094/wav8, © HHM 2009

P agi n a 21 va n 37

Rapport 'Verdiepend onderzoek wachtlijsten V&V en GZ'

blematiek is voor wachtenden op verblijfszorg bij een andere VG-instelling
minder groot (gemiddelde wachttijd van een half jaar). Relatief veel cliënten
wachten langer dan de Treeknorm op extramurale zorg, terwijl die groep in de
praktijk toch als de minst problematische wordt beschouwd. Ook dat beeld wordt
bevestigd door de gemiddelde wachttijd. Die is ten opzichte van de eerste twee
cliëntgroepen veel korter (3 maanden).
K ENMERKEN EN OORZAKEN
Hieronder staan de kenmerken van de problematisch wachtenden (in volgorde
van afnemende problematiek) en de belangrijkste oorzaken van het bestaan van
een wachtlijst voor deze doelgroep.
probleemcategorie

kenmerken

1. wacht op zorg  De (ernstige) gedragsproblemen
staan meer op de voorgrond dan
met verblijf bij
de verstandelijke beperking.
een LVG Cliënten hebben intensieve beinstelling
handeling nodig.
2. wacht op zorg
met verblijf bij
een reguliere
VG-instelling

oorzaken

 Stijgende vraag.
 Uitbreiding capaciteit duurt te lang.
 Doorstroming uitbehandelde cliënten
stagneert (verstopping LVG-keten).
 Gebrek aan gesloten instellingen ('3
milieu-voorzieningen').

De verstandelijke beperkingen zijn
bepalend voor de zorgvraag:
 beperkt aanpassingsvermogen;
 blijvende problemen met sociale
redzaamheid.

 Moeilijk te plaatsen in bestaande
groep (verstandelijk te 'goed' maar
qua gedrag te 'lastig').
 Vereist specifieke deskundigheid
(schaars en duur).
 Gebrek aan kleinschalige woonzorgHet gaat hierbij ook om uitbehandelcomplexen.
de LVG-cliënten die (chronische)
 Beperkte mogelijkheden dagbesteding
vervolgzorg nodig hebben.
(werk, school).

 Stijgende vraag.
3. wacht op zorg De aanvullende problematiek is
zonder verblijf minder ernstig maar wel zodanig dat  Zwaar beroep op beschikbare capaciteit vanwege inzet overbruggingszorg
een behandeltraject en/of intensieve
voor wachtenden op verblijf.
begeleiding nodig is.
Tabel 8.

Beeld van de problematisch wachtende LVG-jeugdigen.

R EGIONAAL BEELD
De problematiek rond deze doelgroep is in alle zorgkantoorregio's aanwezig. Ook
het feit dat een deel van de cliënten geplaatst moet worden in een voorziening
buiten de eigen regio (er zijn bijvoorbeeld maar weinig gesloten instellingen in
Nederland), wordt door zorgkantoren als extra problematisch ervaren.
O VERBRUGGINGSZORG EN CRISISZORG
De problematisch wachtenden ontvangen vaak al een vorm van overbruggingszorg. Gezien de aard van de problematiek, is deze zorg niet toereikend omdat de
behandelcomponent meestal ontbreekt. De overbruggingszorg is dus vooral
bedoeld om te voorkomen dat de situatie slechter wordt. Soms wordt gekozen
voor een PGB maar daarmee kan onvoldoende 'zware' zorg worden ingekocht,
zodat deze mogelijkheid ook als een tijdelijke oplossing moet worden gezien.

TV/09/0094/wav8, © HHM 2009

P agi n a 22 va n 37

Rapport 'Verdiepend onderzoek wachtlijsten V&V en GZ'

Als de situatie toch uit de hand loopt of dreigt te lopen, moet tijdelijk crisiszorg
worden ingezet. In de huidige situatie is dit in bijna alle gevallen binnen 24 uur
te regelen maar wel met grote moeite. Cliënten merken daar wat van doordat ze
noodgedwongen van de ene (crisis)plaats naar de andere moeten verhuizen en
dat is verre van ideaal.
O NTWIKKELING VRAAG EN AANBOD
Indicatiecijfers van het CIZ laten zien dat de vraag vanuit deze doelgroep toeneemt. In 2007 is het aantal LVG-jeugdigen dat is geïndiceerd toegenomen van
bijna 10.000 naar ruim 11.000, een toename van 16%.
De (extra) groei van het aanbod blijkt uit de extra inzet van AWBZ-middelen
voor deze doelgroep. IN 2007 is deze met € 32 miljoen toegenomen van € 227
miljoen naar € 259 miljoen, een groei van 14%. Als meer specifiek wordt gekeken naar het aantal plaatsen in orthopedagogische behandelcentra, dan blijkt
dat deze in 2007 met 150 plaatsen zijn uitgebreid (van 3.301 naar 3.448 plaatsen), een groei van 4%. De extra inzet van financiële middelen voor deze verblijfszorg ligt hoger (11%). Hieruit valt te concluderen dat er vooral meer
'zwaardere' verblijfsplekken zijn gerealiseerd en dat de groei duidelijk boven de
gemiddelde AWBZ-groei ligt. De groei van het aanbod blijft achter bij de stijgende vraag en is dus onvoldoende om de wachtlijst op te lossen.
De (L)VG-instellingen verwachten dat de vraag de komende jaren nog zal toenemen. Daarvoor worden de volgende argumenten gegeven:

groeiende instroom via Bureaus Jeugdzorg die cliënten doorverwijzen naar
de AWBZ;

maatschappelijke ontwikkelingen maken het voor licht verstandelijk gehandicapten steeds moeilijker om zich zonder hulp staande te houden;

beleid om bij problemen vroegtijdig ambulante zorg in te zetten om zwaardere/duurdere zorg te voorkomen of uit te stellen.

3.2.3

Cliënten met een meervoudige/complexe zorgvraag
K ENMERKEN
Dit is een categorie problematisch wachtenden met gevarieerde zorgbehoeften.
Wat deze cliënten gemeenschappelijk hebben is dat hun problematiek een specifieke zorgvraag oproept die met het bestaande aanbod moeilijk kan worden beantwoord. Het ontwikkelen van een doelmatig aanbod wordt bemoeilijkt omdat
het, per probleemgroep, om een klein aantal cliënten gaat. Om deze doelgroep
goed en efficiënt te bedienen, zijn bijvoorbeeld bovenregionale afspraken nodig
en het blijkt in de praktijk lastig te zijn voor ketenpartijen om regio-overschrijdende afspraken met elkaar te maken.

TV/09/0094/wav8, © HHM 2009

P agi n a 23 va n 37

Rapport 'Verdiepend onderzoek wachtlijsten V&V en GZ'

Het gaat bij deze probleemcategorie onder meer om de volgende cliënten:

Cliënten met een 'dubbele grondslag', zoals verstandelijk gehandicapten of
cliënten met een psychische of psychiatrische stoornis die daarnaast ouderdomsklachten krijgen. Zorgaanbieders hebben steeds meer aandacht voor
deze groep cliënten. Ze ontwikkelen speciale voorzieningen, bijvoorbeeld
kleine woonvoorzieningen in de wijk of op het instellingsterrein.

Cliënten met verslavingsproblemen (drugs, alcohol, gokken/geld) en daarmee samenhangende ziekten/stoornissen (bv. Korsakov).

Cliënten met niet aangeboren hersenletsel (nah).

Cliënten met een HIV-besmetting en/of aids.

Comapatiënten.

Cliënten in de laatste fase van hun leven (palliatieve zorg).
Voor cliënten met verslavingsproblematiek of een specifieke aandoening zoals
Korsakov of niet aangeboren hersenletsel, is een speciale afdeling in het verzorgings- of verpleeghuis wenselijk. Vanwege de beperkte schaalgrootte is dit
niet altijd mogelijk.
R EGIONAAL BEELD
Problematisch wachtenden met meervoudige/complexe zorgvragen, komen in
alle zorgkantoorregio's voor, in relatief kleine aantallen. De hierboven genoemde
typen cliënten die tot deze categorie behoren, komen echter niet in elke regio
voor. Het gaat per regio om een andere combinatie van cliëntgroepen.
O ORZAKEN

Arbeidsmarktprobleem: bv. gespecialiseerde verpleging thuis. Thuiszorgorganisaties hebben moeite met het vinden van voldoende gekwalificeerd
personeel.

De vergoeding van dure hulpmiddelen die soms nodig zijn voor deze probleemcategorie, wordt door meerdere zorgkantoren als een probleem ervaren. Zorgaanbieders zijn geneigd dit type cliënten te weigeren omdat ze
hiervoor geen extra budget krijgen (valt volgens NZa onder een DBC). Het
gaat bijvoorbeeld om VAC therapie, spinale pijnbestrijding, beademingsapparatuur, een sondevoedingspomp e.d. De voor dergelijke investeringen
benodigde schaalgrootte wordt, gezien de beperkte omvang van deze doelgroep, niet altijd gehaald.

Cliënten met aan hun stoornis/ziekte gerelateerde gedragsproblemen,
kunnen moeilijk in een groep of op een woonafdeling worden geplaatst
vanwege de overlast voor andere cliënten.

De ontwikkeling van (bovenregionaal) aanbod voor deze doelgroep(en) verloopt moeizaam (bovenregionale samenwerking nodig, afweging tussen
kleinschalige aanpak en doelmatigheidseisen enz.).

TV/09/0094/wav8, © HHM 2009

P agi n a 24 va n 37

Rapport 'Verdiepend onderzoek wachtlijsten V&V en GZ'

3.4

Conclusie problematische wachtlijst
Hieronder staat een vergelijking van het aantal problematisch wachtenden op 11-2007 en op 1-1-2008. Het totale aantal problematisch wachtenden is ongeveer gelijk gebleven (iets teruggelopen) maar er is wel een verschuiving per
probleemcategorie zichtbaar.
categorie

1-1-2007

1-1-2008

dementerende ouderen

2.750

1.600

LVG jeugd met aanvullende
(gedrag)problemen

1.100

2.125

ouderen met een bijzondere
zorgvraag

750

750

totaal

4.600

4.475

Tabel 9.

Trend in aantal problematisch wachtenden.

D EMENTERENDEN
De verwachting van zorgkantoren is dat de categorie dementerenden zal toenemen (vergrijzing), evenals de zorgzwaarte (toenemende levensverwachting)
en de zorgcomplexiteit (combinatie van psychogeriatrische met andere psychische of lichamelijke klachten). Aan de andere kant is hiervoor het landelijk
dementieprogramma ontwikkeld en vanwege de aandacht die al vele jaren bestaat voor deze doelgroep, verwachten meerdere zorgkantoren dit probleem op
middellange termijn (3 tot 5 jaren) te kunnen overwinnen. De oplossingen
worden vooral gezocht in het uitbreiden van (kleinschalige) intramurale voorzieningen en het uitbreiden van de mogelijkheden om in 'voormalige' verzorgingshuizen ook faciliteiten voor deze doelgroep op te nemen.
LVG- JEUGDIGEN MET AANVULLENDE PROBLEMEN
Zowel zorgkantoren als zorgaanbieders verwachten dat de vraag naar zorg voor
deze doelgroep zal toenemen, vooral vanwege de hogere eisen die de samenleving aan mensen stelt qua zelfredzaamheid en het wegvallen van traditionele
'sociale netwerken' die (een deel van) de hulpvraag kunnen opvangen. De vraag
neemt momenteel sneller toe dan de capaciteit van het aanbod. Dit geldt in het
bijzonder voor de gesloten voorzieningen. De overgang naar volwassenenzorg
én de doorstroom van uitbehandelde jeugdigen in de reguliere VG-sector stagneert omdat instellingen voor verstandelijk gehandicapten nog niet goed zijn
toegerust voor de specifieke zorgvraag van deze doelgroep. De hiervoor benodigde regionale samenwerking om een goed op elkaar aansluitend aanbod van
LVG-ketenzorg te organiseren, komt nog onvoldoende tot stand. Ook is meer
'regel- en financiële ruimte' nodig om dit te realiseren. In de huidige situatie
mogen reguliere VG-instellingen bijvoorbeeld geen cliënten opnemen met een
ZZP-LVG-indicatie.

TV/09/0094/wav8, © HHM 2009

P agi n a 25 va n 37

Rapport 'Verdiepend onderzoek wachtlijsten V&V en GZ'

Gezien de grote onvoorspelbaarheid van de ontwikkeling van de vraag, is onduidelijk of met de genoemde maatregelen de problemen kunnen worden opgelost. Om de wachtlijstproblemen volledig op te lossen is, volgens de sector, in
elk geval ook uitbreiding van het intra- en extramurale (gespecialiseerde) zorgaanbod voor LVG-jeugdigen nodig.
C LIËNTEN MET EEN MEERVOUDIGE EN / OF COMPLEXE ZORGVRAAG
Zorgkantoren verwachten dat de groep ouderen met aanvullende problematiek
op het gebied van de geestelijke gezondheid of verstandelijke, lichamelijke en
zintuiglijke beperkingen, de komende jaren zal toenemen, vooral in de grote
steden. Voor een deel zoeken de zorgkantoren de oplossing in het realiseren van
specifieke voorzieningen voor deze doelgroepen, maar gezien de relatief kleine
aantallen, krijgen deze initiatieven minder hoge prioriteit dan die voor dementerenden of LVG-jeugdigen en is het moeilijk om er een adequaat en speciaal
aanbod voor te ontwikkelen. Daarvoor is voldoende schaalgrootte nodig.
Bovendien is er sprake van een met het zorgkantoor gedeelde verantwoordelijkheid voor deze categorie cliënten: bijvoorbeeld gemeenten voor de maatschappelijke opvang van dak- en thuislozen (hieronder bevinden zich veel GGZcliënten en licht verstandelijk gehandicapten). Sector- én regio-overschrijdende
samenwerking zou, volgens de geïnterviewden, dan ook een belangrijke bijdrage
kunnen leveren aan het oplossen van de problematiek. Dit is bij uitstek een
categorie waarvoor op (boven)regionaal niveau maatwerkoplossingen kunnen
worden ontwikkeld door (gezamenlijke) zorgkantoren. Stimulering van deze
initiatieven op landelijk niveau (bijvoorbeeld vanuit de brancheorganisaties)
wordt door zorgkantoren wenselijk geacht.

TV/09/0094/wav8, © HHM 2009

P agi n a 26 va n 37

Rapport 'Verdiepend onderzoek wachtlijsten V&V en GZ'

4. Openstaande indicaties
4.1

Begripsdefinitie
O NDERSCHEID OPENSTAANDE INDICATIES EN PROBLEMATISCHE WACHTLIJST
Openstaande indicaties zijn geldige indicatiebesluiten voor zorg in natura die op
de peildatum van de meting (in dit geval 1 januari 2008) nog niet volledig zijn
verzilverd. Dit wil niet zeggen dat er voor de betreffende cliënt sprake is van een
problematische situatie want 'enige' doorlooptijd tussen de indicatiestelling en
de zorglevering wordt door de meeste cliënten (uitgezonderd urgente gevallen)
acceptabel gevonden. Maatschappelijk gezien zijn daar normen voor gedefinieerd, zoals de eerder genoemde Treeknormen (Bijlage 1). Schematisch ziet de
relatie tussen openstaande indicatie en problematische wachtlijst er als volgt uit:

openstaande indicaties

problematische
wachtlijst

T OTSTANDKOMING
Een overzicht met openstaande indicaties ontstaat door de geldige indicatiebesluiten voor zorg in natura te vergelijken met de op die indicatiebesluiten
binnengekomen meldingen aanvang zorg (MAZ's). Deze 'match' leidt in de
huidige situatie nog niet tot een realistisch beeld van de openstaande indicaties
omdat er, met name als het gaat om de oudere indicaties, sprake is van het
onterecht ontbreken van MAZ's en er tevens enige administratieve vervuiling in
de AZR-database voorkomt. In de interviews met de zorgkantoren zijn de aannames getoetst op grond waarvan een bewerking ('schoning') van de bruto
basisgegevens is uitgevoerd. Het resultaat van deze bewerkingsslag komt bij benadering overeen met het daadwerkelijk aantal openstaande indicaties, waarover in dit hoofdstuk wordt gerapporteerd. De toegepaste bewerkingen staan in
Bijlage 4.

TV/09/0094/wav8, © HHM 2009

P agi n a 27 va n 37

Rapport 'Verdiepend onderzoek wachtlijsten V&V en GZ'

4.2

Omvang en samenstelling openstaande indicaties
In onderstaande tabel staat het aantal cliënten met een openstaande indicatie
op 1 januari 2008, gesorteerd naar grondslag. Er worden drie zorgvormen
onderscheiden waarvoor die cliënten zijn geïndiceerd: verblijf zonder behandeling, verblijf met behandeling en zorg zonder verblijf.
Zorgvorm

Primaire grondslag

Totaal

SOM

PG

V&V

LG

VG

GZ

Verblijf zonder
behandeling

26.216
73%

2.765
8%

28.981
81%

916
3%

5.903
16%

6.818
19%

35.800
100%

Verblijf met
behandeling

13.874
54%

7.865
31%

21.739
85%

353
1%

3.541
14%

3.894
15%

25.633
100%

Zorg zonder
verblijf

10.275
52%

1.499
8%

11.774
60%

1.286
7%

6.513
33%

7.798
40%

19.573
100%

Totaal

50.365
62%

12.130
15%

62.495
77%

2.554
3%

15.956
20%

18.511
23%

81.005
100%

Tabel 10. Openstaande indicaties op 1-1-2008, bron: CvZ/HHM.

4.3

Openstaande indicatie versus problematisch wachtend
In totaal waren er op 1-1-2008 ongeveer 81.000 cliënten met een geheel of
gedeeltelijk openstaande indicatie, waarvan er 4.475 problematisch wachtend
zijn (zie vorige hoofdstuk). Voor het merendeel (94%) van de cliënten met een
openstaande indicatie is de situatie dus (nog) niet problematisch. Voor deze
cliënten geldt één van de volgende situaties:
1.

Voor 15% van de cliënten, dus in totaal 12.500 van de 81.000, geldt dat de
doorlooptijd vanaf het indicatiebesluit nog binnen de Treeknormen valt.
Deze cliënten vallen buiten de definitie van 'problematisch wachtende'.

2.

Ongeveer de helft van alle cliënten met een verblijfsindicatie wil niet worden opgenomen in een intramurale instelling of stelt een opname uit. In de
V&V-sector gaat het hierbij veelal om ouderen en in de GZ-sector om
ouders van (verstandelijk) gehandicapte kinderen. De belangrijkste redenen
waarom ze de verblijfsindicatie nog niet willen verzilveren zijn:
a) ze zijn vooralsnog tevreden met de overbruggingszorg die ze ontvangen (uitstel opname);
b) ze willen blijven wachten op een (specifieke) plaats in een instelling
van voorkeur (uitstel opname);
c) ze kiezen voor het 'volledig pakket thuis' (bewuste keuze: geen verblijf
in een instelling).
Het gaat bij deze categorie om 43.000 cliënten, waarvan 30.000 langer dan
één jaar een openstaande indicatie heeft.

TV/09/0094/wav8, © HHM 2009

P agi n a 28 va n 37

Rapport 'Verdiepend onderzoek wachtlijsten V&V en GZ'

3.

Er zijn cliënten in de V&V- en GZ-sector die in overleg met het zorgkantoor
minder extramurale zorg willen afnemen dan waarvoor ze zijn geïndiceerd.
De indicatie blijft in dat geval voor het deel dat ze niet willen ontvangen,
langer dan de Treeknorm openstaan. Dit geldt voor 15.000 cliënten.

4.

Een deel van de cliënten kiest uiteindelijk toch voor een persoonsgebonden
budget (PGB), ook al gaven ze bij de indicatiestelling aan zorg in natura
(ZIN) te willen ontvangen. De keuze voor ZIN in plaats van PGB komt veel
minder vaak voor. In de huidige versie van de AZR kunnen de PGB-toewijzingen niet worden vastgelegd, dus op grond daarvan is dit aantal niet te
kwantificeren. Uit een recent uitgevoerde evaluatie van de PGB-regeling
werd duidelijk dat 6.000 van de cliënten met een verblijfsindicatie een PGB
kiezen om in te zetten in een kleinschalig initiatief voor scheiden van wonen
en zorg (bijvoorbeeld een Thomashuis of zorgboerderij).

5.

Tot slot zijn er cliënten, vooral in de V&V-sector, die al uitbehandeld of gerevalideerd zijn voordat er een MAZ-bericht bij het zorgkantoor binnenkomt. Omdat achteraf melden voor cliënten van wie het zorgtraject al is afgerond, niet altijd mogelijk of wenselijk is, blijft de indicatie dan nog openstaan totdat de geldigheid ervan is afgelopen. Zorgkantoren hebben van dit
aantal geen schatting kunnen geven, maar deze categorie maakt onderdeel
uit van de cliënten die al langer dan 1 jaar wachten (zie hierboven bij
punt 2).

Hieronder staat een schematisch overzicht van wat hierboven is beschreven:
categorie

aantal

cliënten met een openstaande indicatie

81.000

1. cliënten met wachttijd korter dan Treeknorm

12.500

2. cliënten met een verblijfsindicatie met wachttijd
langer dan Treeknorm

43.000

3. cliënten met een extramurale indicatie met
wachttijd langer dan Treeknorm

15.000

4. cliënten met een verblijfsindicatie die een PGB
hebben gekregen

6.000

5. cliënten bij wie de zorgverlening is afgerond

pm

totaal niet-problematisch

76.500

problematisch wachtenden

4.500

Tabel 11. Openstaande indicaties, onderscheiden naar niet-problematisch en
problematisch.

TV/09/0094/wav8, © HHM 2009

P agi n a 29 va n 37

Rapport 'Verdiepend onderzoek wachtlijsten V&V en GZ'

4.4

Conclusie openstaande indicaties
Ten opzichte van de vorig meting is het absolute aantal cliënten met een geheel
of gedeeltelijk openstaande indicatie toegenomen, van 75.000 op 1-1-2007 tot
81.000 op 1-1-2008. Deze toename heeft vooral te maken met het cumulatieve
effect dat optreedt naarmate de AZR-database meer gevuld raakt met gegevens. In de AZR-database komen namelijk steeds meer cliënten voor met een
wachttijd langer dan 1 jaar. Elk jaar komen er nieuwe cliënten bij, waarvan een
deel ook langer dan 1 jaar een openstaande indicatie zal hebben. Dit effect
wordt nog eens versterkt door de sterke toename van het aantal cliënten dat in
2007 is geïndiceerd. Hiermee kan onterecht het beeld ontstaan dat de wachtlijstproblematiek toeneemt, terwijl in feite het aantal niet-problematische cliënten met een (langdurig) openstaande indicatie cumulatief toeneemt.
Uit het onderzoek is gebleken dat een groot deel van de cliënten met een geheel
of gedeeltelijk openstaand indicatiebesluit (94%) niet problematisch wachtend
is, omdat ze zelf kiezen voor een andere invulling van de zorgvraag of het volledig verzilveren van hun indicatiebesluit bewust uitstellen.

TV/09/0094/wav8, © HHM 2009

P agi n a 30 va n 37

Bijlage 1.

1.

Treeknormen

Treeknormen
De Treeknormen zijn de door veldpartijen (o.a. zorgaanbieders en zorgkantoren) opgestelde
normen voor maximaal aanvaardbare wachttijden in de zorg. In het kader van dit onderzoek
zijn de volgende Treeknormen relevant:
Sector

Geïndiceerde zorg

Treeknorm

Verpleging & Verzorging

alle mogelijke combinaties van functies met in
elk geval behandeling (61 of 62) al dan niet
gecombineerd met verblijf (71 of 72)

6 weken

alle mogelijke combinaties van functies met
verblijf (71 of 72) exclusief behandeling

13 weken

alle mogelijke combinaties van functies zonder
verblijf

6 weken

alle mogelijke combinaties van functies zonder
verblijf

6 weken

alle mogelijke combinaties van functies met
verblijf (71 of 72)

13 weken

Lichamelijke of Verstandelijke
handicap

Tabel 1.1. Operationalisering Treeknormen in de AZR (bron: CvZ).

O PMERKING
De hierboven vermelde doorlooptijden hebben betrekking op de 100%-Treeknorm. Dat wil
zeggen dat aan de norm wordt voldaan als alle cliënten binnen deze termijnen de geïndiceerde zorgvormen geleverd kunnen krijgen.

TV/09/0094/wav8, © HHM 2009

P agi n a 31 va n 37

Bijlage 2.

2.

Concessiehouders en zorgkantoren

Concessiehouders en zorgkantoren
Concessiehouder

Zorgkantoren

Code

Achmea

Zorgkantoor Drenthe
Zorgkantoor Zwolle
Zorgkantoor Flevoland
Zorgkantoor Kennemerland
Zorgkantoor Zaanstreek-Waterland
Zorgkantoor Rotterdam

5503
5504
5510
5513
5514
5521

Agis

Zorgkantoor Apeldoorn-Zutphen
Zorgkantoor Utrecht
Zorgkantoor 't Gooi
Zorgkantoor Amsterdam

5506
5509
5511
5515

CZ

Zorgkantoor Zuid Hollandse Eilanden
Zorgkantoor Zeeland
Zorgkantoor West Brabant
Zorgkantoor Zuidoost Brabant
Zorgkantoor Zuid Limburg

5523
5525
5526
5529
5531

De Friesland

Zorgkantoor Friesland

5502

Delta Lloyd

Zorgkantoor Haaglanden

5518

DSW

Zorgkantoor Delft-Westland-Oostland
Zorgkantoor Nieuwe Waterweg Noord

5519
5522

Menzis

Zorgkantoor Groningen
Zorgkantoor Twente
Zorgkantoor Arnhem

5501
5505
5507

Salland

Zorgkantoor Midden IJssel

5532

Univé

Zorgkantoor Noord Holland Noord

5512

VGZ

Zorgkantoor Nijmegen
Zorgkantoor Midden Holland
Zorgkantoor Waardenland
Zorgkantoor Midden Brabant
Zorgkantoor Noordoost Brabant
Zorgkantoor Noord en Midden Limburg

5508
5520
5524
5527
5528
5530

Zorg en Zekerheid

Zorgkantoor Amstelland en de Meerlanden
Zorgkantoor Zuid Holland Noord

5516
5517

Tabel 2.1. Overzicht concessiehouders en zorgkantoren (naam en code).

TV/09/0094/wav8, © HHM 2009

P agi n a 32 va n 37

Bijlage 3.

3.

Doorlooptijden

Doorlooptijden
In deze bijlage staat informatie over de doorlooptijden vanaf de indicatie tot aan de startdatum van de zorglevering. Er wordt onderscheid gemaakt tussen de sectoren Verpleging &
Verzorging (grondslagen somatiek en psychogeriatrie) en Gehandicaptenzorg (grondslagen
lichamelijke handicap en verstandelijke handicap).
T OELICHTING DEFINITIES / UITGANGSPUNTEN

De gegevens zijn gebaseerd op de aanlevering van AZR-gegevens door zorgkantoren per
1/1/2008. Deze gegevens hebben betrekking op de periode vanaf 1/10/2004 tot
1/1/2008.

Voor de analyse zijn per zorgkantoor alle meldingen aanvang zorg (MAZ's) met een
startdatum in 2007 genomen.

Vervolgens zijn daaruit alleen die MAZ's geselecteerd die betrekking hebben op een
volledige in zorg melding, conform het indicatiebesluit. Cliënten die nog wachten op een
deel van de geïndiceerde zorg zijn dus buiten beschouwing gelaten.

Op cliëntniveau is berekend hoeveel tijd er zit tussen de ingangsdatum van het indicatiebesluit en de startdatum van de zorglevering. Als er sprake is van verschillende startdata per geïndiceerde functie, is uitgegaan van de functie waarvan de levering het
laatste is gestart. Op dat moment is namelijk pas sprake van een volledige zorglevering2.

Om een realistisch beeld te schetsen van de doorlooptijden, is ervoor gekozen de doorlooptijd van cliënten met een (gelijkblijvende of mindere) herindicatie niet mee te tellen.
Deze cliënten zijn al in zorg dus is de doorlooptijd na hun herindicatie nihil. De tabellen
op de volgende bladzijden hebben dus alleen betrekking op:
– nieuwe cliënten;
– cliënten met een herindicatie naar een zwaardere zorgvorm zodat er een overstap
nodig is naar een andere zorgaanbieder (en ze dus op de wachtlijst terecht kunnen
komen).

In elke tabel is inzichtelijk gemaakt welk deel van de cliënten een doorlooptijd had die
binnen de Treeknormen viel. Welke Treeknorm in dit verband is gehanteerd, wordt
bovenaan de tabel vermeld in termen van het aantal weken dat is verstreken nadat de
geldigheid van het indicatiebesluit is ingegaan.

Regio 5529 (Zuidoost Brabant) is vanwege een technisch probleem in de bestandsopbouw niet meegenomen in de analyse.
B ELANGRIJK
Er zijn geen harde conclusies te trekken op grond van de verschillen in doorlooptijd tussen
de regio's onderling. Het is namelijk niet duidelijk of een geconstateerd verschil betrekking
heeft op:

specifieke situatie in de regio die niet met andere regio's is te vergelijken;

effectiviteit van de wachtlijstaanpak;

andere stand van zaken met betrekking tot het gebruik van de AZR door ketenpartijen;

andere oorzaken.

2

Volledigheidshalve dient te worden opgemerkt dat als er sprake is van een indicatie voor verblijf of een indicatie voor
verblijf met behandeling, een MAZ met de functie verblijf respectievelijk de functies verblijf en behandeling wordt
meegerekend als zijnde een volledige zorgrealisatie. Er wordt dus van uitgegaan dat dan de overige functies uit het
indicatiebesluit ook worden geleverd.

TV/09/0094/wav8, © HHM 2009

P agi n a 33 va n 37

Bijlage 3.

Doorlooptijden

zorgkantoor

zorg met verblijf
zonder behandeling

zorg met verblijf
en behandeling

< 13 wk

< 6 wk

100%

100%

zorg zonder
verblijf
< 6 wk

totaal V&V

100%

< Treek

100%

5501

73%

1.769

85%

3.530

93%

11.002

89%

16.301

5502

83%

2.348

84%

3.015

87%

13.735

86%

19.098

5503

71%

589

70%

653

87%

857

77%

2.099

5504

69%

578

62%

476

84%

2.154

78%

3.208

5505

81%

1.712

77%

2.988

85%

12.877

83%

17.577

5506

72%

757

84%

1.545

89%

1.949

84%

4.251

5507

81%

2.924

80%

4.101

89%

15.792

86%

22.820

5508

82%

1.677

79%

2.146

86%

7.274

84%

11.097

5509

71%

1.818

73%

3.166

91%

8.898

84%

13.882

5510

71%

190

60%

150

90%

512

80%

852

5511

71%

673

76%

1.329

89%

1.724

81%

3.726

5512

69%

1.832

82%

2.783

84%

10.191

82%

14.806

5513

59%

419

69%

632

90%

1.229

79%

2.280

5514

60%

282

79%

405

82%

764

77%

1.451

5515

60%

986

81%

3.048

92%

5.801

85%

9.835

5516

70%

495

73%

954

65%

2.659

67%

4.108

5517

75%

997

79%

1.505

91%

5.096

87%

7.598

5518

79%

1.672

84%

2.915

79%

7.949

80%

12.536

5519

66%

629

82%

979

91%

3.224

86%

4.832

5520

76%

551

81%

724

92%

3.523

89%

4.798

5521

77%

712

77%

1.230

90%

3.889

86%

5.831

5522

75%

608

88%

1.396

88%

3.019

87%

5.023

5523

85%

774

89%

1.529

92%

5.484

91%

7.787

5524

76%

1.027

72%

1.558

90%

6.537

86%

9.122

5525

91%

1.064

91%

1.828

94%

9.163

93%

12.055

5526

84%

1.438

84%

2.660

90%

11.764

88%

15.862

5527

71%

1.375

76%

1.598

88%

6.791

84%

9.764

5528

77%

1.994

75%

2.246

87%

9.190

84%

13.430

5529

-

-

-

-

-

-

-

-

5530

70%

1.326

74%

2.253

86%

9.859

82%

13.438

5531

84%

1.448

85%

3.284

88%

13.087

87%

17.819

5532

87%

540

91%

1.081

86%

3.078

87%

4.699

Totaal

76%

35.204

80%

57.710

88%

199.071

85%

291.985

Tabel 3.1

Aantal cliënten met een doorlooptijd binnen de Treeknormen, sector V&V (bron: CvZ).

TV/09/0094/wav8, © HHM 2009

P agi n a 34 va n 37

Bijlage 3.

Doorlooptijden

zorgkantoor

zorg met verblijf
(met/zonder) behandeling
< 13 wk

100%

zorg zonder verblijf
< 6 wk

totaal GZ

100%

< Treek

100%

5501

80%

537

68%

721

73%

1.258

5502

74%

1.210

72%

1.338

73%

2.548

5503

87%

436

52%

446

70%

882

5504

82%

323

65%

333

73%

656

5505

83%

704

64%

1.025

72%

1.729

5506

82%

457

78%

418

80%

875

5507

78%

911

65%

1.004

71%

1.915

5508

86%

488

67%

624

76%

1.112

5509

83%

958

74%

1.056

79%

2.014

5510

79%

29

50%

38

63%

67

5511

81%

233

70%

243

75%

476

5512

83%

645

63%

779

72%

1.424

5513

86%

216

67%

221

76%

437

5514

86%

77

80%

154

82%

231

5515

88%

458

76%

503

81%

961

5516

81%

294

34%

465

52%

759

5517

84%

302

79%

296

82%

598

5518

27%

759

29%

665

28%

1.424

5519

76%

174

71%

138

74%

312

5520

89%

163

82%

264

85%

427

5521

86%

296

79%

409

82%

705

5522

86%

155

73%

175

79%

330

5523

93%

425

69%

308

83%

733

5524

92%

490

76%

571

83%

1.061

5525

94%

334

78%

303

86%

637

5526

85%

631

69%

755

76%

1.386

5527

82%

548

70%

587

76%

1.135

5528

84%

749

72%

867

78%

1.616

5529

-

-

-

-

-

-

5530

83%

586

66%

598

74%

1.184

5531

88%

413

73%

797

78%

1.210

5532

93%

96

76%

140

83%

236

Totaal

80%

14.097

67%

16.241

73%

30.338

Tabel 3.2

Aantal cliënten met een doorlooptijd binnen de Treeknormen, sector GZ (bron: CvZ).

TV/09/0094/wav8, © HHM 2009

P agi n a 35 va n 37

Bijlage 4.

4.

Bewerkingen op basisbestand AZR

Bewerkingen op basisbestand AZR
Het aantal openstaande indicaties, zoals dit uit de AZR naar voren komt (in totaal ruim
180.000 cliënten), is gecorrigeerd om tot betrouwbare netto cijfers te komen. Deze
correcties hebben te maken met het feit dat in de aanlevering van 1/1/2008 één zorgkantoorregio ontbreekt (vanwege technisch probleem is dit bestand verloren gegaan) én het
feit dat er universele schoningsregels van toepassing zijn. Deze regels zijn in dit onderzoek
getoetst bij de zorgkantoren. Hieronder staan de bewerkingen die achtereenvolgens hebben
plaatsgevonden op het basisbestand.
1.

Uitgangspunt: als er een melding aanvang zorg (MAZ) is voor Verblijf of voor Verblijf
met Behandeling, dan worden ook de overige geïndiceerde functies geleverd (correctie
door CvZ).

2.

Uitgangspunt: thuiszorgorganisaties hebben geen wachtlijst, dus alle openstaande
indicaties voor extramurale zorg met een thuiszorgorganisatie als instelling van eerste
voorkeur kunnen komen te vervallen (correctie door CvZ).

3.

Extrapoleren naar landelijk niveau (eenmalige actie vanwege ontbreken regio 5529):
aantal openstaande indicaties vermenigvuldigen met een factor 32/31 (correctie door
onderzoekers).

4.

Administratieve vervuiling door zowel dubbele cliënten (cliënten met meer dan één riocliëntnummer) als door overledenen op basis van (GBA-)check die bij de meting van
1/1/2007 is uitgevoerd. Op het moment dat het burgerservicenummer (BSN) is ingevoerd (gepland in 2009), is deze correctie niet meer nodig want dan worden zowel de
oude gegevens in de database als de nieuwe instroom geschoond c.q. gecontroleerd.
Het bruto aantal openstaande indicaties van 1 jaar en langer is gecorrigeerd met het
absolute aantal van vorig jaar. Daarnaast is op het aantal openstaande indicaties korter
dan 1 jaar (= nieuwe instroom) is een relatieve/procentuele korting toegepast, die is afgeleid van het percentage administratieve vervuiling van vorig jaar per grondslag en per
zorgvorm (correctie door onderzoekers).

5.

Ontbrekende MAZ-berichten, gebaseerd op resultaten UVA-, ZZP- en CAK-schoning van
vorig jaar, ervan uitgaande dat deze MAZ's niet alsnog met terugwerkende kracht zijn
aangeleverd door zorgaanbieders.
Het bruto aantal openstaande indicaties van 1 jaar en langer is gecorrigeerd met het
absolute aantal van vorig jaar en nieuwe instroom (openstaande indicaties korter dan 1
jaar) is naar verhouding gecorrigeerd, ervan uitgaande dat het ontbreken van MAZberichten ten opzichte van vorig jaar voor de intramurale zorg met 75% en voor de
extramurale zorg met 50% is gereduceerd.

TV/09/0094/wav8, © HHM 2009

P agi n a 36 va n 37

Bijlage 4.

Bewerkingen op basisbestand AZR

De vernieuwde AO/IC-regeling heeft de aanleverdiscipline van zorgaanbieders namelijk
verhoogd. Dit effect is in een aantal zorgkantoorregio's zelfs versterkt doordat het
zorgkantoor een boete- of beloningssysteem heeft ingevoerd voor het al dan niet tijdig
aanleveren van MAZ's. Voor de intramurale zorg is er nog een extra drijfveer voor
zorgaanbieders ontstaan omdat tegenwoordig ook de berekening van de verschuldigde
eigen bijdrage door het CAK op de AZR-gegevens wordt gebaseerd. Zorgaanbieders
willen hun cliënten niet opzadelen met de problemen die ontstaan doordat ze niet tijdig
de juiste MAZ-gegevens aanleveren.
Het toepassen van de beschreven schoningsstappen heeft geresulteerd in een netto wachtlijst van 81.000 cliënten.

TV/09/0094/wav8, © HHM 2009

P agi n a 37 va n 37