Niet wijzen maar leren
Balanceren tussen recht en gerechtigheid
Morele evaluatie WB 3000

© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

1

GOVERNANCE & INTEGRITY NEDERLAND, 2021
Auteurs

: Ruud Meij
: Aya Polderman
: Noureddine Zarroy

Postadres
Contactpersoon
E-mail
Telefoon

: Radarweg 29 A12, 1043 NX Amsterdam
: Noureddine Zarroy
: n.zarroy@gi-nederland.com
: 020 – 800 61 20

Versie
Datum

: Definitief
: 15 mei 2021

© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

2

Inhoudsopgave

Voorwoord

4

1. Inleiding
1.1 Morele reconstructie
1.2 Doelstelling en vraagstelling
1.3 Een moreel zelfonderzoek
1.4 Opzet van het rapport

7

2. Evaluatie WB3000 als morele reconstructie
2.1 Morele reconstructie
2.2 Het toetsingskader
2.3 Voortschrijdend Inzicht in onderliggende patronen
2.4 Tot besluit: morele nood, moreel letsel en verzoening

10

3. Methode, werkwijze en proces
3.1 Methode en onderzoek
3.2 Werkwijze
3.3 Proces

17

4. Onderzoek van de beslissingen
4.1 De beslissing tot de hersteloperatie in 2019
4.2 De overdracht van de WB3000 dossiers aan OTN
4.3 Het volgen van de werkwijze OTN-OTZ
4.4 Het volgen van de werkwijze OTN WB3000
4.5 Het toevoegen van de samenvattingen
4.6 De publicatie op het intranet van de reactie RvB en DT

22

5. Conclusies
5.1 De onderzochte cases: moreel juist, rechtmatig, toereikend?
5.2 Een hint voor een diagnose
5.3 Vervormende patronen aan het werk
5.4 Oogst van morele beginselen
5.5 Vertrouwen en verantwoordelijkheid

37

6. Aanbevelingen
6.1 Benadeelden en cliënten
6.2 Een assertieve en moreel weerbare UWV

51

© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

3

6.3 Naar een brede morele oriëntatie van verzekeringsartsen
6.4 Experimenten in sociale zekerheid
6.5 Vertrouwelijkheid, vertrouwen en verzoening
6.6 In plaats van de tiende aanbeveling
Geraadpleegde literatuur, documenten en media

© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

58

4

Voorwoord

O

p 19 april stipt om vijf uur zitten de deelnemers van de bestuurlijke beraadkamer WB3000 voor de derde
maal in twee maanden voor de camera van hun laptop, desktop of iPad. Op 17 februari hadden zij zich aan
het onderzoek gezet van de vraag of het moreel juist was om een kleine twee jaar eerder de
Hersteloperatie WB3000 in gang te zetten. Het was één van de vele bijeenkomsten die sinds een klein jaar
plaatsvonden met medewerkers van UWV/SMZ in de beraadkamer, bestuurlijke beraadkamer en
klankbordgroep. Onze gezamenlijke opdracht heet ‘Morele evaluatie WB3000’. WB3000 staat voor een
groep cliënten die tussen 2006 en 2010 een arbeidsongeschiktheidsuitkering had gekregen (‘medisch 80100’) en in 2011 herbeoordeeld had moeten worden. Maar dat was niet gebeurd. Zij waren aanvankelijk
bij het WERKbedrijf terecht gekomen. Die kon er niets mee en stuurde ze terug naar SMZ. Daarna leidden
ze een zwervend bestaan. Herbeoordeeld werden de cliënten nooit. Tot ze in 2017 werden vermeld in een
brief van minister Lodewijk Asscher aan de Tweede Kamer over de werkvoorraad van UWV/SMZ. De ruim
3000 dossiers waren opgedoken en cliënten, van wie sommigen elf en anderen zeven jaar geen
verzekeringsarts hadden gezien, zouden herbeoordeeld worden. Dat was het begin van een onvermoed
pijnlijk en ontwrichtend proces dat tot op heden de gemoederen bezighoudt. Pijnlijk voor de cliënten die
zich in hun rechts- en bestaanszekerheid zagen bedreigd. Pijnlijk voor de medewerkers van
Ondersteuningsteam Noord in Groningen, die dachten vaart te maken en het goed te doen. Pijnlijk voor
verzekeringsartsen in den lande die vonden dat hun vak tekort werd gedaan. Pijnlijk voor de directie SMZ
en de raad van bestuur die vinden dat ze het beter hadden moeten doen.
De morele evaluatie WB3000 kijkt, samen met betrokkenen, terug op dit proces. Samen onderzoeken we
een aantal belangrijke beslissingen die zijn genomen en stellen daaraan een bijzondere vraag. Is de
beslissing die toen is genomen moreel juist? Is recht gedaan aan alle betrokkenen? Zo nee, zijn er patronen
aan te wijzen die tot dit onrecht hebben geleid? Wij noemen dit een morele reconstructie. De morele
reconstructie is geen foto die experts van buiten van het proces WB3000 maken, om vervolgens het plaatje
in te leveren met de woorden ‘dit is het’. Nee, het is een gezamenlijke bezinning – iemand noemde het
een institutionele zelfreflectie - van ons als specialisten en zo’n vijfentwintig medewerkers van UWV/SMZ.
Verzekeringsartsen, directieleden, leden van de raad van bestuur, leidinggevenden, sociaal medisch
verpleegkundigen en zo voort. Wat we willen is niet elkaar de les lezen, maar leren voor een betere
toekomst. Dit rapport doet verslag van deze morele bezinning.
19 april 2021, We zitten nog steeds achter ons scherm. Twee gedenkwaardige uren verder. We zijn klaar
met ons morele oordeel over de hersteloperatie WB3000. De cliënten moesten een eerlijke deskundige
en persoonlijke beoordeling krijgen. Die hebben ze ook gekregen. Maar ook was door meldingen bij het
Meldpunt Herstelactie zichtbaar geworden welke ontwrichtende werking de hele operatie op het leven
van veel cliënten had. Dat bracht de bestuurlijke beraadkamer tot het oordeel dat de hersteloperatie
WB3000, hoewel rechtmatig, moreel onjuist was. Ook dat was pijnlijk. Hoe kan het dat wat rechtmatig is,
toch moreel onjuist is? Hoe kunnen we het goed maken met cliënten? Hoe kunnen we het goed maken
met elkaar? In dit verslag zoeken we daarop antwoorden. We dragen bouwstenen aan. We bespreken de

© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

5

onderzochte cases. We trekken conclusies. We doen aanbevelingen. Een jaar geleden zijn wij gevraagd
voor een oplossing. Vandaag zijn we een deel van het probleem geworden. Dat kan ook niet anders. Je
kunt geen weg naar een oplossing banen zonder in het probleem te kruipen.
Onze boodschap is niet ingewikkeld. WB3000 ontstaat, zo zullen we zien, op het snijvlak van een veel te
grote werkvoorraad en een verzekeringsgeneeskundige zorg waarin de beperking van duurzame
arbeidsongeschiktheid prevaleert. Dat maakt WB3000 tot een ontwrichtend probleem. De uitweg is, ten
eerste, het herontdekken van een toegankelijke verzekeringsgeneeskundige zorg voor ieder die daar nood
aan heeft als pijler van een rechtvaardige sociale zekerheid bij arbeidsongeschiktheid. Ten tweede, het
herbronnen van goede verzekeringsgeneeskundige zorg: niet alleen claimbeoordeling en vaststellen van
beperkingen, maar ook ondersteunen bij het recht op arbeid en solidariteit, het recht op gezondheid en
kwaliteit van leven, ook als dat onder vuur ligt, en het recht van de cliënt op goede zorg.
We hadden deze boodschap niet kunnen ontdekken zonder al die collega’s die zich bereid toonden deze
weg met ons op te gaan. UWV is hen veel dank en erkenning verschuldigd. ‘Zes tot acht weken gaat het
duren’, zeiden we in het begin. Het werd bijna een jaar. Niet ieder heeft de eindstreep gehaald, maar ook
hen zijn wij dankbaar voor hun bijdrage. In een tijd waarin we op zoek zijn naar een nieuwe bestuurscultuur
en de menselijke maat is het bijzonder om erbij te zijn als die wordt uitgevonden. Een organisatie die in
het reine wil komen met zichzelf en niet wil wegkijken waar het mis ging.
U bent er nog niet. Dat wist ook een van u, die ons de titel voor het verslag aan de hand deed ‘Niet wijzen
maar leren.’ Er valt nog veel te doen. Vooral ook veel te helen wat stuk is. Stuk laten is geen kunst. Heel
maken wel.
Ruud Meij
Aya Polderman
Noureddine Zarroy

© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

6

1. Inleiding

E

en jaar geleden ontstond bij UWV/SMZ het voornemen voor de morele evaluatie van de hersteloperatie
WB3000 die in 2019-2020 plaatsvond en het proces dat daar vanaf 2017 aan vooraf ging. Binnen en buiten
UWV zijn er kritische kanttekeningen geplaatst bij het hele WB3000 proces. Dat heeft diepe sporen
achtergelaten binnen de organisatie en bij al diegenen die met goede wil, naar eer en geweten hierbij
betrokken waren. UWV wilde van de ervaringen leren, zodat er vertrouwen kan worden hersteld en
geleerd kan worden voor de toekomst.
Governance & Integrity Nederland (G&I) stelde voor om de evaluatie in de vorm van een morele
reconstructie uit te voeren. Wij stelden voor om enkele van de belangrijkste beslissingen die in de WB3000
aanpak zijn genomen tegen het licht te houden. Aan deze beslissingen wordt een bijzondere vraag gesteld,
namelijk of de beslissing ‘moreel juist’ is. Dat wil zeggen of er voldoende rekening is gehouden met
rechten, belangen en wensen van alle betrokkenen.
De WB3000 geschiedenis begint in 2017 met de beslissing tot herbeoordeling van 3.174 dossiers van
cliënten die in de periode 2006-2010 een WIA-uitkering hadden gekregen, maar daarna nooit zijn
herbeoordeeld. Deze beslissing tot herbeoordeling in 2017 zet tot 2019 een reeks opvolgende beslissingen
in gang, waarbij steeds een bepaalde afslag is gekozen. Meestal zijn die als zo vanzelfsprekend of
onvermijdelijk ervaren dat ze niet als beslissing zijn gezien, waar weloverwogen en doordacht wordt
gekozen tussen alternatieven.
In deze evaluatie gaat het om twee zaken. In de eerste plaats om het reconstrueren van de
kernbeslissingen in het proces van 2017 tot heden. In de tweede plaats de morele evaluatie van de
genomen beslissingen door te vragen of voldoende rekening is gehouden met rechten, belangen en
wensen van alle betrokkenen, of er oog was voor de schade die mogelijk kon ontstaan, welke schade
beperkende maatregelen zijn overwogen, en welke patronen er in de beslissingen kunnen worden
waargenomen. Daarbij gaat het niet om het vaststellen van schuld, verwijtbaarheid of het opleggen van
een disciplinaire sanctie. Maar om een reconstructie van de morele oordelen, het aan het licht brengen
van onderliggende patronen en morele gevaren, het herstel van vertrouwen en het leren voor de
toekomst.

1.1 Morele reconstructie
Morele reconstructie als methode van evaluatie van een proces heeft als uitgangspunt dat ieder proces
bestaat uit een reeks van beslissingen. Iedere beslissing vormt het uitgangspunt voor een volgende
beslissing. Morele onevenwichtigheden in initiële beslissingen blijven zich in volgende beslissingen
herhalen of kunnen escaleren. Soms is het niet duidelijk of er wel van een beslissing sprake was en leek
een keuze onontkoombaar. De eerste stap in deze morele evaluatie van wat we in het vervolg kortweg
© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

7

WB3000 zullen noemen, is dan ook de reconstructie van de belangrijkste beslissingen in dit proces als
keuze tussen alternatieven. In de tweede stap wordt bepaald welke optie bij een beslissing de morele
voorkeur verdient. In de derde stap van de evaluatie worden de cases nog eens geanalyseerd, conclusies
getrokken en aanbevelingen gedaan.

1.2 Doelstelling en vraagstelling
Het doel van de morele evaluatie is dat deze UWV moet helpen om te leren van de WB3000 geschiedenis,
om in de toekomst met soortgelijke situaties beter om te gaan. Om dat te bereiken wordt een antwoord
gezocht op de volgende vragen:
•
•
•
•
•

Is er in de onderzochte beslissingen en het proces WB3000 in zijn geheel voldoende rekening
gehouden met rechten, belangen en wensen van alle betrokkenen?
Was er oog voor schade die mogelijk voor betrokkenen kon ontstaan, zijn schade beperkende
maatregelen overwogen en waren deze voldoende?
Zijn in de onderzochte beslissingen mogelijke alternatieven daadwerkelijk ten opzichte van elkaar
afgewogen?
Zijn onderliggende patronen van oordelen waarneembaar, die aanleiding geven tot structurele
vervormingen van beslissingen in het WB3000 proces?
Wat kan worden gedaan om geschaad vertrouwen binnen UWV te herstellen?

1.3 Een moreel zelfonderzoek
Het is bij lezing van ons verslag van belang voor ogen te houden dat het hier gaat om een moreel
zelfonderzoek. We kunnen het bijzondere karakter hiervan niet genoeg benadrukken. Het onderzoek is
uitgevoerd door vijfentwintig medewerkers van UWV onder begeleiding van Governance & Integrity. Zij
waren vanaf dag één onze co-onderzoekers. Daarin onderscheidt deze morele evaluatie zich wezenlijk van
wat we meestal onder dergelijk onderzoek verstaan. Daar kijken experts van buiten naar binnen, lezen
documenten, interviewen betrokkenen en geven hun oordeel. De experts zijn de deskundigen die
nadenken en oordelen. Medewerkers en management zijn voorwerp van onderzoek die afwachten en een
rapport in ontvangst nemen. Voor een morele evaluatie als leerproces, dat hier aan de orde is, is deze
benadering onbruikbaar en contraproductief.1
In dit morele zelfonderzoek zijn de deelnemers steeds meedenkers, onderzoekers en soms dwarsdenkers.
Een aantal medewerkers maakte deel uit van een beraadkamer, later aangevuld met een bestuurlijke
beraadkamer. Zij onderzochten de geselecteerde beslissingen methodisch op hun morele juistheid, en
kwamen tot het oordeel of er juist of onjuist gehandeld was. Andere deelnemers namen zitting in de
klankbordgroep die het onderzoek begeleidde, van advies voorzag, en uiteindelijk zelf ook een beslissing

1

Chris Argyris (1980), Inner Contradictions of Rigorous Research. New York: Academic Press.

© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

8

onderzocht. Aan al deze beraadslagingen namen wij, als deskundigen van G&I deel, leverden onze bijdrage
aan het onderzoek, diepten uit, gaven grond, en hielden het proces op koers.
Dit rapport doet verslag van een avontuur. Het laat een weg zien die wij met elkaar hebben gelopen.
Hoewel de verantwoordelijkheid voor het rapport bij ons ligt, waren deze vijfentwintig deelnemers aan de
morele evaluatie steeds onze ghostwriters.

1.4 Opzet van het rapport
In dit verslag rapporteren wij in een aantal stappen. De kern van het onderzoek vormen de beslissingen
die we samen met medewerkers in de beraadkamer, bestuurlijke beraadkamer en klankbordgroep hebben
onderzocht. We beginnen met het schetsen van de theoretische achtergronden van de morele
reconstructie (2). Vervolgens geven we een schets van onze werkwijze en methoden en enkele highlights
uit het proces. (3) De bespreking van de onderzochte cases volgt in (4), waarna we conclusies trekken (5)
en aanbevelingen doen (6). Wie ongeduldig is en direct naar de cases wil kan rustig doorschakelen naar
hoofdstuk 4. Maar wie het naadje van de kous wil weten begint natuurlijk gewoon vooraan.

© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

9

2. Evaluatie WB 3000 als morele reconstructie

I

n dit hoofdstuk schetsen we ‘morele reconstructie’ als methode die we hebben gebruikt bij de morele
evaluatie WB3000. We openen met een beschouwing over morele reconstructie. (2.1) Dat loopt uit op het
toetsingskader dat we in de morele evaluatie gebruiken. (2.2) Dan besteden we aandacht aan morele
reconstructie als voortschrijdend inzicht in onderliggende patronen. (2.3) We besluiten met iets te zeggen
over morele nood, moreel letsel en verzoening, wat ons voor de morele evaluatie van belang lijkt. (2.4)

2.1 Morele reconstructie
Morele reconstructie is van grote betekenis bij hardnekkige problemen, waarbij het vermoeden is dat over
een bepaalde tijdspanne onrecht is gedaan aan een of meer groepen van betrokkenen, of waarbij het recht
doen aan betrokkenen chronisch onder druk staat. Morele reconstructie is een leerproces dat probeert op
het spoor te komen van patronen van moreel oordelen die zich in een tijdspanne rondom een
bepaald probleem hebben ontwikkeld. Het richt zich daarbij op morele kernbeslissingen die in deze
tijdspanne zijn genomen. Het evalueert deze kernbeslissingen met de betrokkenen op hun morele
juistheid door daar achteraf op terug te kijken. Tegen die achtergrond zijn ook belangrijke beslissingen in
de WB3000 geschiedenis uit de periode 2017-2020 aan een moreel onderzoek onderworpen. In de
volgende paragrafen leggen we enkele uitgangspunten uit die van belang zijn om te begrijpen wat we
onder morele reconstructie verstaan, hoe een morele reconstructie vorm krijgt en wat een morele
reconstructie oplevert.
Morele reconstructie als georganiseerde institutionele zelfreflectie
Morele reconstructie is een moreel zelfonderzoek. Dit onderzoek wordt uitgevoerd door medewerkers
van een organisatie, daarin bijgestaan door specialisten van Governance & Integrity. In deze institutionele
zelfreflectie zijn de specialisten en medewerkers onderzoekers en co-onderzoekers. Zij vormen tezamen
een tijdelijke ‘community of moral inquiry in a community of practice’.2 Het is belangrijk om dit bijzondere
kenmerk van morele reconstructie te onderstrepen. Het laat zien dat morele reconstructie een
zelfonderzoek is, waar de organisatie vanaf het begin de verantwoordelijkheid op zich neemt om zichzelf
te bezinnen op haar eigen handelen.
In de morele evaluatie WB3000 is dit niet anders. Medewerkers van UWV/SMZ namen als co-onderzoekers
deel aan het onderzoek van de geselecteerde beslissingen. In eerste aanleg stelden zij vast wat moreel
juist of onjuist was. In tweede aanleg voegden wij daar onze oordelen en inzichten aan toe. Soms tijdens

2
Chris Argyris, Robert Putnam, Diana McLain Smith (1985), Action Science. Concepts, Methods, and Skills for Research and
Intervention. San Francisco: Jossey Bass.

© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

10

het onderzoek van een beslissing, soms daarna. Zo ontstaat een grondig ‘double loop’3 moreel leerproces
naar de morele juistheid van genomen beslissingen, en onderliggende patronen in deze beslissingen.
Een morele reconstructie is georganiseerde institutionele zelfreflectie. Er wordt een structuur voor de
leergemeenschap ingericht waarin het onderzoek plaatsvindt: een beraadkamer waar de beslissingen
worden onderzocht en een klankbordgroep die het proces vanuit de organisatie begeleidt. Die werkwijze
werd ook bij de morele evaluatie WB3000 gevolgd. In de loop van het proces werd aan de beraadkamer
nog een bestuurlijke beraadkamer toegevoegd. (Zie verder 3. Methode, werkwijze en proces)
De opbrengst van morele reconstructie
Gericht op het verleden ...

Gericht op het heden …

Gericht op de toekomst

maakt morele reconstructie
aangedaan onrecht zichtbaar, en
schept ruimte voor verzoening en
‘Vergangenheitsbewältigung’

schept morele reconstructie een
gemeenschappelijke morele grond
voor mensen die voordien
tegenover elkaar stonden

biedt morele reconstructie een
moreel kader voor beslissingen om
in vergelijkbare situaties tot moreel
juiste beslissingen te komen

biedt morele reconstructie inzicht
in patronen van moreel oordelen:
vervorming van het morele
oordeel, mission drift, mission
overdrive, en institutionele
corruptie

draagt morele reconstructie bij aan
herstel van beschadigde
interpersoonlijke relaties en
geschonden vertrouwen

vermindert morele reconstructie de
kans op moreel verkeerde
beslissingen op grond van
structureel moreel verkeerde
wegingen

schept morele reconstructie ruimte
om verantwoordelijkheid te nemen
voor genomen beslissingen

helpt morele reconstructie om
bronnen van morele nood en
moreel letsel weg te nemen
baant morele reconstructie een
weg voor verzoening en vergeving

kan morele reconstructie
aanleiding geven tot nieuw beleid
dat beter recht doet aan alle
betrokkenen
zorgt morele reconstructie voor
vroegtijdige signalering van morele
vervorming, mission drift, mission
overdrive, of institutionele
corruptie

Reconstructie van beslissingen
In het hele WB3000 traject, vanaf het moment dat toenmalig minister Asscher aan de Tweede Kamer het
bestaan van de WB3000 dossiers kenbaar maakte en aankondigde dat UWV deze dossiers in 2018 zou
herbeoordelen, zijn keuzes gemaakt die steeds van invloed waren op daaropvolgende keuzes in de
afhandeling van de WB3000 dossiers. Voor de betrokkenen voelde dat lang niet altijd als een beslissing en
in het merendeel van de onderzochte beslissingen, werden alternatieven nauwelijks overwogen. Zo werd
3

Chris Argyris, Donald Schön (1996), Organizational Learning II. Theory, Method, and Practice. Reading (Mass.): Addison Wesley.

© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

11

de keuze om over te gaan tot de hersteloperatie WB3000 in 2019 eerder ervaren als een onvermijdelijke
stap, dan als een weloverwogen beslissing. Dergelijke keuzes lopen het gevaar sommige betrokkenen
onvoldoende in beeld te brengen en argumenten over het hoofd te zien of onvoldoende gewicht te geven.
Een morele reconstructie vormt ogenschijnlijk onvermijdelijke keuzes om tot beslissingen, door het
alternatief dat niet serieus is overwogen boven tafel te halen. De beslissing die in de beraadkamer wordt
onderzocht is dus niet noodzakelijk dezelfde als die welke zich op het moment van de keuze aandiende.
Het is een reconstructie achteraf van wat, terugkijkend, de alternatieven zijn die gewogen hadden moeten
worden. Reconstructie van beslissingen is de eerste stap van institutionele zelfreflectie, omdat het
mogelijk wordt om te wegen welk van de beide alternatieven vanuit moreel gezichtspunt de voorkeur
verdient, dat wil zeggen ‘moreel juist’ is.
Moreel juist en gerechtigheid
Daarmee komt het gewicht te liggen op wat we bedoelen met ‘moreel juist’. Sommigen zullen wellicht hun
wenkbrauwen fronsen en betwisten dat het mogelijk is om van een beslissing te bepalen of deze moreel
juist is. Moraal is immers een persoonlijke aangelegenheid? Dat is niet onze opvatting. Een beslissing is
nog niet moreel juist als hij overeenstemt met de eigen opvattingen of normen en waarden, die van een
groep – bijvoorbeeld van verzekeringsartsen – of die van een samenleving. Het enige dat we dan weten is
dat de beslissing normaal is voor mij of voor ons. Maar wat normaal is, is nog niet moreel juist. Een
beslissing is moreel juist als ‘recht wordt gedaan aan de ander’.4
Laten we ter illustratie een voorbeeld geven. De beslissing die het WB3000 proces in gang zette was de
beslissing in 2017 om over te gaan tot de herbeoordeling van de WB3000 cliënten, die tussen 2011 en
2017 verstoken waren gebleven van een verzekeringsgeneeskundige herbeoordeling, zoals de wet die
voorschrijft. Die beslissing kan vanuit verschillende gezichtspunten worden geëvalueerd. Was het in
overeenstemming met de wet? Of met een politieke opvatting? Of met de heersende publieke opinie dat
misbruik van uitkeringen aangepakt moet worden? Wat in overeenstemming is met de wet, de politieke
opvatting of de publieke opinie is daarom nog niet moreel juist. Een moreel oordeel vraagt of recht gedaan
wordt aan de ander. Alleen een beslissing die recht doet aan de ander is moreel juist. Dan komt de
beslissing overeen met gerechtigheid als morele oordeelsmaat.
Een tegenwerping is wellicht dat - als dit al juist is - het onuitvoerbaar is. Er is immers nooit één ander,
maar er zijn altijd veel anderen. Dat is inderdaad goed gezien. Ook bij de beslissing in 2017 was er sprake
van vele anderen. Denk aan Nederlandse burgers, politici, de minister, de verzekeringsartsen, en… de
cliënten. Als ‘recht doen aan de ander’ zou betekenen dat niemand van deze betrokkenen benadeeld mag
worden, dan lijkt het inderdaad onmogelijk om het moreel juiste te doen. En ook onrealistisch. Immers de
overheid, ook verzekeringsartsen, berokkenen regelmatig nadeel aan een burger of cliënt. Dat is juist aan
de overheid toegestaan en vaak verplicht. Het morele oordeel begint bij de vraag of bij beslissingen waar
werkelijk iets op het spel staat de schade die voor betrokkenen ontstaat gerechtvaardigd is. Anders
gezegd, of er in de beslissing – zoals het in 2017 genomen besluit tot herbeoordeling – voldoende rekening
4

Jos Delnoij, Jan Laurier en Frans Geraedts (red.) (2006), Morele oordeelsvorming en de integere organisatie. Budel: Damon.
Meij, R, Van Hengel, P. (2019), ‘Ethiek uitgelegd aan onze kinderen’. In: Quintesse, 2019-3.

© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

12

wordt gehouden met rechten, belangen en wensen van betrokkenen. De maatstaf ‘recht doen aan de
ander’, kunnen we nu ook praktischer formuleren: een beslissing is moreel juist, als hij voldoende rekening
houdt met rechten, belangen en wensen van alle betrokkenen die door de beslissing geraakt worden.
Morele reconstructie houdt dan in dat de onderzochte beslissingen aan deze maatstaf worden getoetst.
Werd in het WB3000 proces voldoende rekening gehouden met rechten, belangen en wensen van alle
betrokkenen?
Moreel oordelen, rechten en belangen
Bij het onderzoek wordt gebruik gemaakt van de methode morele oordeelsvorming (zie ook hoofdstuk 3).
De methode maakt het mogelijk om van ieder van de gereconstrueerde beslissingen vast te stellen of
voldoende rekening wordt gehouden met rechten, belangen en wensen van alle betrokkenen.
Van alle betrokkenen kan immers in beeld worden gebracht wat in de beslissing het recht of belang was
dat hun toekomt. In het onderzoek is dit onderscheid tussen belangen en rechten cruciaal. Belangen
verwijzen naar voor- of nadelen voor betrokkenen waar al dan niet aan tegemoet gekomen kan worden.
Rechten daarentegen wijzen op minima die niet geschonden mogen worden. Zij duiden op een ondergrens
die gerespecteerd moet worden. Vanwege dit onderscheid komt aan rechten in een morele afweging een
groter gewicht toe dan aan belangen.
In het morele oordeel formuleren we belangen als gevolgen- en rechten als beginselargumenten.
Beginselen verwijzen dan naar verplichtingen die voortvloeien uit rechten van anderen. Rechten moeten
overigens niet alleen opgevat worden als uit de wet afleidbare rechten. Veel rechten, zoals het recht op
compensatie bij duurzame arbeidsongeschiktheid, zijn in de wet vastgelegd. Voor andere rechten – zoals
het recht op aandachtige zorg – geldt dat niet, terwijl zij wel beginselkracht hebben. De morele
reconstructie van WB3000 is dus een tocht waar van beslissing tot beslissing onderzocht wordt of
voldoende is tegemoet gekomen aan belangen van alle betrokkenen en of hun rechten voldoende zijn
gerespecteerd.
Recht en gerechtigheid
Een belangrijk onderscheid in de morele evaluatie en het morele onderzoek van beslissingen is het verschil
tussen rechtmatig en moreel juist. Een beslissing is rechtmatig als hij in overeenstemming is met geldende
wet- en regelgeving. Een beslissing is moreel juist als recht wordt gedaan aan de ander. Als een beslissing
rechtmatig is, dus in overeenstemming met geldend recht, kan nog steeds worden gevraagd of deze ook
moreel juist is. Voor onze morele reconstructie is dit onderscheid van groot belang. Immers, sociale
zekerheid bij arbeidsongeschiktheid is grondig verankerd in wet- en regelgeving, zoals Wulbz, WVP en
natuurlijk de WIA. Verder hebben verzekeringsartsen bijvoorbeeld te maken met de BIG richtlijnen en de
WGBO. In zijn algemeenheid mag worden verwacht dat wat rechtmatig is ook moreel juist is. Dat wil
zeggen, in overeenstemming met gerechtigheid als maatstaf van morele juistheid, zoals we dat hierboven
behandelden. In sommige gevallen zal dat niet zo zijn. In de morele reconstructie WB3000 bleek dat
inderdaad het geval te zijn. Zoals we zullen zien kwam de bestuurlijke beraadkamer in het onderzoek naar
de morele juistheid van de in 2019 in gang gezette hersteloperatie tot het oordeel dat de hersteloperatie

© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

13

weliswaar rechtmatig was, maar niettemin moreel onjuist. In de externe evaluatie WB3000 was dit een
kantelpunt waardoor alle onderzochte beslissingen in een ander licht kwamen te staan.
Dit kan gemakkelijk tot het misverstand leiden dat recht en rechtmatigheid er niet toe doen, of dat
daarmee gemakkelijk de hand kan worden gelicht. Dat is geenszins het geval. Recht en rechtmatigheid zijn
van fundamentele betekenis voor een rechtvaardig stelsel van sociale zekerheid. De toevoeging van
gerechtigheid als morele oordeelsmaat betekent niet dat een fundament van buiten het recht aan het
recht wordt toegevoegd. Het maakt het mogelijk te onderzoeken of het recht, bijvoorbeeld de WIA, in zijn
werking in dagelijkse beslissingen moreel juist is. Het begrenst het recht als het ware van binnenuit. Anders
gezegd: het maakt het mogelijk dat het recht over zichzelf leert. Het is duidelijk dat dit alleen kan als een
moreel leerproces zorgvuldig verankerd is een organisatie. Dat geldt ook voor de morele reconstructie die
aan de basis ligt van deze evaluatie.
Beperking van de schade en ontoereikende beslissingen
Het zal duidelijk zijn dat een moreel juiste beslissing niet zonder schade is voor één of meer betrokkenen.
Er is altijd wel iemand die in zijn recht wordt geschonden, of wiens belang wordt geschaad. Dat betekent
dat altijd gevraagd moet worden wat kan worden gedaan om de schade voor betrokkenen te verminderen,
te voorkomen of te compenseren. Ook bij een moreel juist oordeel horen schade beperkende
maatregelen. Zo niet dan is de beslissing ontoereikend. In de morele reconstructie van de beslissingen in
het WB3000 proces wordt ook bezien of schade beperkende maatregelen zijn overwogen en of deze
maatregelen toereikend waren.

2.2 Het toetsingskader
De voorgaande overwegingen tezamen genomen, bieden een kader waarbinnen beslissingen kunnen
worden getoetst en geëvalueerd door de beraadkamer, de bestuurlijke beraadkamer en de
klankbordgroep:
1. Was de beslissing moreel juist? Werd in de beslissing voldoende rekening gehouden met rechten,
belangen en wensen van alle betrokkenen?
2. Was de beslissing rechtmatig? Was de beslissing in overeenstemming met geldende wet- en
regelgeving?
3. Was de beslissing toereikend? Werden voldoende schade beperkende maatregelen getroffen?

© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

14

2.3 Voortschrijdend Inzicht in onderliggende patronen
Vanaf het eerste moment is de morele reconstructie een interventie in de organisatie en in de denkwereld
van alle deelnemers. Veelal werden beslissingen, zoals gezegd, door hen op het moment van de ‘keuze’
niet als zodanig gezien. Het maakt dus iets zichtbaar wat voor de betrokkenen op het moment van de
beslissing zelf niet zichtbaar of zelfs denkbaar was. In de loop van de morele reconstructie groeit het
morele inzicht van de deelnemers, ontstaat een moreel denkraam dat helpt morele vraagstukken die
worden opgeworpen beter te begrijpen, en worden vervormingen van het morele oordeel, mission drift
en mission overdrive herkend, die in de onderzochte periode optraden. In toenemende mate wordt de
werking van gerechtigheid als morele oordeelsmaat – recht doen aan de ander – voelbaar.
Voortschrijdend inzicht
In het verloop van de morele reconstructie groeit het morele inzicht van de deelnemers, zowel van de
onderzoekers als co-onderzoekers. Dat wordt zichtbaar in de verdieping of zelfs herziening van morele
beslissingen die in een eerder stadium van de reconstructie werden onderzocht. In deze zin verandert de
morele reconstructie het speelveld en de spelregels tijdens het spel.
Een mooi voorbeeld vormde de bestuurlijke beraadkamer waar de morele juistheid van het in gang zetten
van de hersteloperatie in 2019 werd onderzocht. Het eensluidende morele oordeel, namelijk dat de
hersteloperatie 2019 niet moreel juist was, en vooral de argumentatie waarmee het oordeel werd
onderbouwd, verdiepte ook de morele oordelen van de beslissingen die eerder waren onderzocht.
Vervormingen van het morele oordeel
Het voortschrijdend inzicht draagt er ook aan bij dat patronen van vervormingen in morele oordelen in de
onderzochte periode zichtbaar worden. Structurele vervorming van het moreel oordeel betekent dat
betrokkenen, meestal onbewust, onvoldoende in beeld komen, of dat argumenten worden weggelaten,
of onvoldoende worden gewogen. De druk van de ervaren problemen en de morele onenigheid rondom
WB3000 die daarmee gepaard gaat, kan het gevaar versterken van onbewuste structurele vervormingen
van het morele oordeel. Daardoor ontstaat het gevaar dat aan verplichtingen tegenover sommige
betrokkenen duurzaam onvoldoende tegemoet wordt gekomen.
De eerste verkenning van de WB3000 periode deed vermoeden dat twee soorten van morele
vervormingen zichtbaar zouden kunnen worden.
•

In wet- en regelgeving over arbeidsongeschiktheid staat het beperken van ‘duurzame
arbeidsongeschiktheid’ centraal. Daardoor zou een overwaardering van de verplichting om cliënten
uitsluitend te beoordelen op het criterium ‘duurzame arbeidsongeschiktheid’ ten opzichte van andere
beginselen van goede verzekeringsgeneeskundige zorg, kunnen ontstaan. Dat zou kunnen betekenen
dat in het hele proces WB3000 beslissingen vooral in het teken van het toetsen van rechtmatigheid
zouden staan, waarbij een onrechtmatig beroep op de WIA moet worden voorkomen. Andere
verplichtingen tegenover cliënten krijgen geen of slechts beperkte aandacht.

© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

15

•

Als efficiëntie en effectiviteit in de bedrijfsvoering bij de reductie van werkvoorraad de overhand
krijgen, kunnen onderliggende morele beginselen die spelen bij het eerlijk verdelen van schaarse
verzekeringsgeneeskundige capaciteit uit het oog worden verloren. Overwegingen van snelheid en
kosten- en tijdsbeheersing krijgen de overhand.

Voor het moment laten we het bij deze beknopte duiding. Het is voldoende om te zien dat dit in beide
gevallen kan leiden tot vervorming van het morele oordeel. De vervorming van het morele oordeel kan
ertoe leiden dat cliënten te weinig worden gezien en rechten en belangen van cliënten onvoldoende
worden gewogen. Zoals we zullen zien is dat in de WB3000 geschiedenis inderdaad het geval.
In dat kader zijn ook de begrippen mission drift en mission overdrive relevant. Van mission drift is sprake
als de organisatie of medewerkers in hun dagelijkse beslissingen door andere doelen worden geleid, dan
die bij hun kerntaak horen. Wanneer effectiviteit en efficiëntie de belangrijkste doelstelling wordt in de
verzekeringsgeneeskundige zorg, in plaats van goede zorg voor cliënten, is er sprake van mission drift. Van
mission overdrive is sprake wanneer juist een aspect van de missie alle andere overwegingen verdringt.

2.4 Tot besluit: morele nood, moreel letsel en verzoening
Morele reconstructie is belangrijk om in het reine te komen met de ontwrichtende werking van
beslissingen waar mensen mogelijk ernstig onrecht is gedaan. Maar morele reconstructie is niet altijd een
zegen. Wat voor de organisatie een institutionele reflectie en leerproces is, is voor deelnemers soms een
pijnlijke confrontatie met zichzelf en elkaar. Voortschrijdend inzicht kan deelnemers aan de morele
reconstructie herinneren aan situaties en gebeurtenissen waar men wist wat het moreel juiste was om te
doen, maar men dat om welke reden dan ook dit niet kon doen. Bijvoorbeeld omdat het beleid het niet
toeliet, of omdat het ernstige persoonlijke gevolgen kon hebben. In dat geval spreken we van morele nood
(moral distress). Dat kan achteraf leiden tot boosheid, verontwaardiging en (zelf)verwijt. Voortschrijdend
inzicht kan er ook toe leiden dat men begint te zien dat wat men dacht dat moreel juist was, of waar men
dacht dat men geen keuze had, eigenlijk moreel verkeerd was en anderen onnodig schade berokkende.
Ook dit kan leiden tot zelfverwijt, schuldgevoelens en vooral gevoelens van morele desoriëntatie. Kan ik
nog vertrouwen op mijn morele gezond verstand? Dan spreken we van moreel letsel (moral injury).5
De morele reconstructie van WB3000 is een weg om zich met de schade die men een ander gewild of
ongewild heeft berokkend te verzoenen. Aandacht voor morele nood en moreel letsel waar deelnemers
aan de reconstructie mogelijk mee te kampen hebben, is net zo wezenlijk voor de evaluatie, als het morele
oordeel is om te onderzoeken of steeds voldoende recht is gedaan aan de ander. En om, wanneer dat niet
het geval is, een beter pad naar de toekomst te banen.

5

Kälvemark, S., Höglund, A., Hansson, M., Westerholm, P., Arnetz, B. (2004), Living with conflicts-ethical dilemmas and moral
distress in the health care system. Social Science & Medicine 58 (2004) 1075–1084. Muller, D., Kamp, E. (Red.) (2018), Moral
injury. Verborgen littekens van het innerlijk strijdveld. Delft: Eburon.
© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

16

3. Methode, werkwijze en proces

I

n dit hoofdstuk leggen we uit hoe we in de morele evaluatie te werk zijn gegaan. We beginnen met de
methode. (3.1) Daarna behandelen we de werkwijze die we hebben gevolgd. (3.2) We sluiten af met een
korte beschouwing over het proces dat is doorlopen (3.3).

3.1 Methode en onderzoek
Morele reconstructie is een vorm van moreel onderzoek, waarin de deelnemers optreden als coonderzoekers. Bij het onderzoek wordt gebruik gemaakt van de morele oordeelsvorming als methode van
moreel onderzoek. De methode wordt sinds 2001 door Governance & Integrity gebruikt als methode van
onderzoek en training. In twintig jaar hebben meer dan 100.000 medewerkers aan meer dan 10.000 van
deze trainingen deelgenomen.
Stap
1. Wat is de beslissing of keuze waarvoor ik sta?

2.

Wie zijn de betrokkenen van wie rechten,
belangen of wensen in het geding zijn?

3.

Wie beslist in de casus; wie draagt de morele
verantwoordelijkheid voor de beslissing?

4.

Welke informatie heb ik nodig om de beslissing op
een verantwoorde wijze te kunnen nemen?

5.

Wat zijn de argumenten voor beide
handelingsopties?

6.

Wat is mijn conclusie?
Wat kan worden gedaan om de schade te
beperken?

7.

Wat is mijn gevoel bij de genomen beslissing?

© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

Doel
Reconstrueert de beslissing als twee plausibele
alternatieven die op het moment van de beslissing
hadden moeten worden gewogen.
Brengt alle betrokken in beeld die de last van de
beslissing moeten dragen, en is de voorwaarde om te
kunnen zien of alle betrokkenen ook gewogen zijn.
Het antwoord is altijd ‘Ik’. Dit antwoord stelt de
deelnemers in staat verantwoordelijkheid te nemen
voor en aanspreekbaar te zijn op de beslissing die
uiteindelijk wordt genomen.
Zorgt er voor dat alle informatie wordt verzameld die
wezenlijk is om over de beslissing verantwoord te
kunnen oordelen.
Een moreel oordeel steunt op een weging van
argumenten. Deze stap brengt alle relevante
argumenten in beeld die de alternatieven
ondersteunen.
Na het duiden van argumenten als beginsel- en
gevolgenargumenten kan de beslissing worden
genomen. Vervolgens wordt bezien hoe de schade van
de beslissing kan worden verminderd.
De beslissing wordt tot slot voorgelegd aan de
gevoelens die hij oproept ter controle of er niets over
het hoofd wordt gezien.

17

De eenduidige en zorgvuldige toepassing van morele oordeelsvorming in onderzoek staat borg voor
validiteit, betrouwbaarheid en intersubjectieve controleerbaarheid van het onderzoek. Het maakt een
zorgvuldige en vergelijkbare analyse van beslissingen mogelijk, waardoor uit de analyse van cases ook
morele kennis kan ontstaan, die richtinggevend en gezaghebbend is voor de praktijk: moresprudentie.
De methode morele oordeelsvorming bestaat uit zeven overzichtelijke stappen die ieder voor zich een
onderdeel van de maatstaf van morele juistheid behandelen. Ter herinnering: een handeling is moreel
juist als voldoende rekening wordt gehouden met rechten, belangen en wensen van alle betrokkenen. De
zeven stappen en hun respectievelijke kennisdoel geven we in de bovenstaande tabel weer.6
Voorafgaand aan de morele evaluatie worden de deelnemers getraind als co-onderzoekers. Zij worden
meegenomen in de achtergronden van ‘gerechtigheid als morele oordeelsmaat’ en zij oefenen met de
methode morele oordeelsvorming. Daardoor kunnen zij actief deelnemen aan het WB3000 onderzoek en
kan het onderzoek worden beschouwd als een gezamenlijk moreel leerproces. Zij vormen de ‘communitiy
of moral inquiry in the community of practice’. Hierdoor worden de conclusies die uit een dergelijk proces
voortkomen breed gedragen.

3.2 Werkwijze
De werkwijze die bij deze morele reconstructie is gehanteerd bestond uit vier fasen. De eerste fase is het
in kaart brengen van de kernbeslissingen die in het proces van 2017 tot heden zijn genomen, en het
inrichten van de beraadkamer en klankbordgroep. De tweede fase bestond eruit deze beslissingen in de
beraadkamer te onderwerpen aan een morele beoordeling. De derde fase bestaat uit de analyse van de
cases en terugkoppeling van de uitkomsten aan de beraadkamer, de klankbordroep en de opdrachtgever
voor feedback en weerwoord. In de vierde fase volgt de oplevering en presentatie van het rapport.
Hieronder worden de afzonderlijke stappen in chronologische volgorde uiteengezet en toegelicht.
Fase
Fase 1: voorbereiding

Fase 2: onderzoek
Fase 3: analyse
Fase 4: rapportage

6

Activiteiten
Documentenonderzoek
Inrichten van de beraadkamer en de klankbordgroep
Interviews en reconstructie van de belangrijkste beslissingen
Moreel onderzoek van de beslissingen door de beraadkamers
Analyse van de cases en ophalen van feedback en weerwoord
Opleveren en presentatie van het rapport.

Zie bijvoorbeeld: Leonard de Jong, Ruud Meij, Ineke Moerman (2016), Social work en morele oordeelsvorming. In: Kees

Verhaar, Martin Berk, Janet van der Berg (2016), A new cup of tea. Social work in innovation. Hilversum: Concept uitgeefgroep.
De Decker, K., Meij, R., Weel, A., (2019), ‘Een directeur in demotie. Recht op zinvol leven? Of plicht tot arbeidsparticipatie’. In:
Quintesse, 2019-3. De Decker, K., Meij, R., Weel, A., (2019), ‘Kwetsbaarheid in tijden van pandemie’. In: Tijdschrift voor Bedrijfs
en Verzekeringsgeneeskunde, jaargang 28, nr. 8, september 2020.

© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

18

Fase 1: Voorbereiding: documentonderzoek
De voorbereiding voor het uitvoeren van de morele reconstructie bestond uit het grondig lezen en
analyseren van alle relevante documentatie rondom WB3000, zoals kamerbrieven, rapporten van
onderzoeken die in 2019 zijn uitgevoerd (het onderzoek van de medisch adviseur, de audit, de
deelwaarneming en de representatieve steekproef), het ‘Plan van Aanpak IVA-toekenningen WB 3000’ en
krantenartikelen. Hierdoor ontstond een eerste beeld van de verschillende gebeurtenissen en de tijdlijn
waarin deze zich hebben afgespeeld.
Fase 1: Inrichting: Inrichten van de beraadkamer en de klankbordgroep
De volgende stap was om een beraadkamer in te richten: de groep van betrokkenen die later in het proces
de kernbeslissingen rondom WB3000 met behulp van de methode morele oordeelsvorming zouden gaan
evalueren. De deelnemers namen zonder last of ruggenspraak deel aan de beraadkamer.7
Ook werd een zogenaamde klankbordgroep ingericht: een groep met vaste deelnemers die tijdens het
gehele traject advies en feedback aan ons als onderzoekers gaf en tot taak had om zorg te dragen voor de
inbedding van de resultaten van de evaluatie in UWV en haar netwerk. Het team van G&I heeft gedurende
de evaluatie namens de beraadkamer enkele malen verslag gedaan aan de klankbordgroep over de
voortgang en inhoud van het traject en heeft uiteindelijk de hieruit voortkomende conclusies met hen
gedeeld.
Later in het proces, toen duidelijk werd dat een van de casussen op bestuurlijk niveau moest worden
onderzocht, is als derde gremium de bestuurlijke beraadkamer ingericht.
Fase 1: Interviews: reconstructie van de belangrijkste beslissingen
Daarop volgde de reconstructie van de belangrijkste beslissingen, als keuze tussen twee handelingsopties,
die in de beraadkamer onderzocht zouden worden. Om de cruciale beslissingen in kaart te brengen is bij
iedere directe betrokkene een interview afgenomen. Hier zijn uiteindelijk, in samenspraak met de
beraadkamer en de klankbordgroep, zeven beslissingen uit gedestilleerd. Tijdens het proces is hier nog
een achtste aan toegevoegd waardoor het geheel uitkwam op de volgende beslissingen. Tussen […] staat
het alternatief dat er later aan werd toegevoegd.

1. De beslissing om over te gaan tot herbeoordelingen, zoals gemeld in de brief van minister Asscher
(2017) [in plaats van daarvan af te zien].
2. De beslissing om de WB 3000 dossiers over te dragen aan Ondersteuningsteam Noord (2017) [in
plaats van ze te laten herbeoordelen in de districten].

7

Vanaf het begin van de morele evaluatie was het duidelijk dat de evaluatie plaats vond in een context was van laag vertrouwen
of zelfs aanzienlijk wantrouwen. Dat betekende dat het waarborgen van vertrouwen en vertrouwelijkheid steeds een belangrijk
punt van aandacht was. Om die redenen zien wij af van het vermelden van namen van deelnemers aan de beraadkamers en
klankbordgroep. Ook hebben we afgezien van het vermelden van functies omdat dit mogelijk tot concrete personen herleidbaar
zou kunnen zijn.
© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

19

3. De beslissing om de eerder beproefde OTN-OTZ-werkwijze te gebruiken [in plaats van de
4.
5.
6.
7.
8.

gebruikelijke verzekeringsgeneeskundige beoordeling].
De beslissing om de WB3000 werkwijze te gebruiken [in plaats van de OTN-OTZ werkwijze te
volgen].
De keuze om het onderzoek van de medisch adviseur niet te publiceren (2019) [in plaats van het
openbaar te maken].
Het toevoegen van samenvattingen aan de dossiers [in plaats van de dossiers te laten voor wat ze
zijn].
Het besluit tot hersteloperatie WB3000, dus het herwaarderen en herbeoordelen van alle IVA
gevallen [in plaats van het oordeel OTN als eindoordeel te laten].
Het op intranet plaatsen van een reactie op de brief NOVAG en NVVG aan minister Koolmees [in
plaats van in gesprek te gaan met de eigen verzekeringsartsen].

Beslissing twee, drie, vier, vijf en zes zijn onderzocht in de beraadkamer. Casus vijf is uiteindelijk niet in de
beraadkamer onderzocht met behulp van de methode morele oordeelsvorming, maar in een
rondetafelgesprek. Bij casus één hebben we de betrokkenen niet bij elkaar kunnen krijgen, maar we
konden ons daar wel een beeld over vormen aan de hand van documenten (kamerbrieven, handelingen
van de Tweede Kamer, etc.) Casus zeven is onderzocht door de bestuurlijke beraadkamer en casus acht
door de klankbordgroep.
De deelnemers in de klankbordgroep wisten niet wie zitting hadden in de beraadkamer, in de eerste plaats
omwille van het vertrouwelijke karakter van het morele onderzoek. Het is belangrijk dat iedereen het
gevoel heeft vrijuit te kunnen spreken zonder bang te zijn hierop aangesproken te worden. De
klankbordgroep zelf gaf aan de functie van klankbord het best te kunnen vervullen zonder te weten wie in
de beraadkamer zat. Andersom is tijdens het proces, in samenspraak met de klankbordgroep, wel besloten
aan de beraadkamer bekend te maken wie deel uitmaakten van de klankbordgroep. (Zie ook noot 5)
Fase 2: onderzoek - moreel onderzoek van de beslissingen door de beraadkamers
Nadat de deelnemers een training in morele oordeelsvorming hebben gekregen is in de beraadkamer
begonnen met het moreel onderzoek van de eerdergenoemde kernbeslissingen. De morele beraden
stonden onder leiding van twee senior specialisten van G&I en een junior die hiervan verslag deed.
Bij ieder afzonderlijk moreel beraad stond één kernbeslissing centraal, die onderzocht werd aan de hand
van de methode morele oordeelsvorming. Wanneer deze zeven stappen zijn doorlopen, wordt door de
groep gezamenlijk bepaald of de onderzochte beslissing moreel juist is geweest of niet, en waarom. G&I
doet zelfstandig nog een tweede reflectie ronde over de cases en voorziet deze van verdiepend
commentaar.
Fase 3: analyse en feedback
Na afsluiting van het onderzoek van de cases zijn deze nogmaals door de onderzoekers van G&I
geanalyseerd en van verdiepend commentaar voorzien. Daarin wordt vooral gezocht naar achterliggende
© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

20

patronen van redeneren en worden gehanteerde beginselen uitgewerkt en met elkaar in verband
gebracht. De analyse wordt verwerkt in een eerste concept presentatie van bevindingen die wordt
besproken met de beraadkamer, de klankbordgroep en de opdrachtgever. Ontvangen commentaar en
weerwoord worden verwerkt in een definitief rapport, onder regie en verantwoordelijkheid van G&I.
Fase 4: rapportage en presentatie
In deze laatste fase levert Governance & Integrity het eindverslag op aan de opdrachtgever. In overleg met
de directie SMZ presenteert G&I de bevindingen in diverse gremia van UWV/SMZ.

3.3 Proces
Een essentieel element van de morele evaluatie was het opbouwen en behouden van het onderlinge
vertrouwen in de beraadkamer. Wanneer een proces schade heeft berokkend bij betrokkenen en pijn
heeft veroorzaakt, is het niet makkelijk om de beslissingen die in dit proces genomen zijn gezamenlijk
onder het morele vergrootglas te leggen. Dit vergt moed en de bereidheid je kwetsbaar op te stellen.
Hiervoor verdienen de deelnemers van de beraadkamer, maar ook de leden van de bestuurlijke
beraadkamer en de klankbordgroep alle lof. Om het onderlinge vertrouwen te borgen is tijdens de
uitvoering van de morele beraden veel tijd gestoken in het bewaken van de zorgvuldigheid van het proces.
Om verschillende redenen zijn tijdens het proces vroegtijdig enkele deelnemers (tijdelijk) uit de
beraadkamer gestapt. De rest is gezamenlijk doorgegaan. De rol van de leden van de beraadkamer en
klankbordgroep als co-onderzoekers is in stand gebleven tot en met het einde. Onze concept conclusies
en aanbevelingen zijn in beide gremia uitgebreid besproken voordat deze in dit rapport werden verwerkt.
Ook is de opdrachtgever in de gelegenheid gesteld om feedback en weerwoord te geven.

© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

21

4. Onderzoek van de beslissingen

H

et hart van de morele reconstructie vormen de zes kernbeslissingen uit de WB3000 periode die in de
beraadkamer, de bestuurlijke beraadkamer en de klankbordgroep zijn onderzocht. (Zie hoofdstuk 3.2) De
beslissingen werden gekozen uit een longlist van cases die gedestilleerd waren uit de interviews met de
leden van de beraadkamer. Hieronder beginnen we met de bespreking van de beslissing over het in gang
zetten van de hersteloperatie WB3000 (4.1). Hoewel deze beslissing pas laat in het evaluatietraject aan de
orde kwam is hij van beslissende betekenis voor de morele reconstructie. De beslissing plaatst eerdere
beslissingen in een ander, scherper daglicht, en werpt zijn schaduw over latere beslissingen. Vervolgens
bespreken we drie beslissingen die gaan over de keuze voor OTN om WB3000 dossiers af te handelen,
over de beslissing om de werkwijze te gebruiken die eerder door OTN en OTZ was gehanteerd, en tot slot
de keuzes die OTN maakte bij de afhandeling van de WB3000 dossiers. (4.2, 4.3, 4.4) Daaropvolgend
behandelen we de casus die betrekking heeft op het toevoegen van samenvattingen aan de dossiers. (4.5)
We eindigen met de beslissing van de raad van bestuur en het directieteam om een reactie op intranet te
plaatsen naar aanleiding van de brief van GAV, NOVAG, en NVVG aan minister Koolmees. Bij iedere casus
beginnen we met een achtergrondschets, vervolgens bespreken we de behandeling in de beraadkamer.

4.1 Beslissing tot de uitvoering van de hersteloperatie WB 3000 zoals in 2019 genomen door
de raad van bestuur en directie SMZ
De achtergrond
In februari 2019 verschijnen er berichten in de media, aanvankelijk via een klokkenluider bij RTL en later
ook in Trouw, waaruit een beeld naar voren komt dat bij de herbeoordeling van de WB3000 dossiers door
het OTN grote groepen cliënten een ‘levenslange uitkering’ krijgen, omdat er niet volgens de wet- en
regelgeving zou worden gewerkt. De berichten in de media waren aanleiding voor de directie SMZ om
onderzoek naar de werkwijze van OTN in te stellen. Een eerste (niet gepubliceerd) onderzoek door de
medisch adviseur en de landelijk adviseur verzekeringsarts wees uit dat de richtlijnen voor taakdelegatie
in de werkwijze WB3000 waren losgelaten, dat de toets door de adviseur verzekeringsarts op de
toekenning van IVA onvoldoende plaatsvond en de kwaliteitsbewaking onvoldoende was. Deze
bevindingen werden door het onderzoek van de accountantsdienst bevestigd. Daarop volgden twee
onderzoeken naar de plausibiliteit van de IVA-toekenningen. Het eerste onderzoek kwam tot de conclusie
dat 94% van de 100 onderzochte toekenningen plausibel was. Een tweede onderzoek van 300 dossiers
wees echter uit dat over 74% van de dossiers de plausibiliteit van IVA niet kon worden vastgesteld. De
onderzoekers adviseerden om over te gaan tot een herstelactie: van de dossiers van cliënten waar IVA was
toegekend moest opnieuw worden beoordeeld of sprake was van ‘duurzame arbeidsongeschiktheid’, met
inachtneming van verzekeringskundige standaarden en geldende wet- en regelgeving.

© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

22

Dit advies moet geplaatst worden tegen de achtergrond van de onrust en verontwaardiging die zowel
binnen UWV bij de beroepsgroep van verzekeringsartsen, als buiten het UWV, en bij het ministerie van
SZW en de Tweede Kamer speelden. Al eerder was vanuit beroepsverenigingen zorg geuit over de
werkwijze met taakdelegatie. Verder speelde de Poolse WW fraude, waardoor UWV al onder druk stond.
Het speelde een belangrijke rol bij de druk om de onderste steen boven te halen.
Aan de directie SMZ en de raad van bestuur was het om hierover een beslissing te nemen. De beslissing is
nooit een ordelijk en volgordelijk proces van afwegingen geweest. Er heeft geen weging van alternatieven
plaats gevonden. Volgens direct betrokkenen leek het onontkoombaar om tot de voorgestelde
hersteloperatie over te gaan.
De casus werd in drie bijeenkomsten van de bestuurlijke beraadkamer onderzocht. Voorafgaande aan,
maar onafhankelijk van dit onderzoek was het ‘Meldpunt Herstelactie’ in het leven geroepen. Bij dit
meldpunt kunnen zich WB3000 cliënten melden die menen door de hersteloperatie WB3000 onevenredig
hard geraakt te zijn. In de tijd dat deze casus werd onderzocht kwamen de eerste meldingen van cliënten
binnen en werden de schrijnende gevolgen zichtbaar die de hersteloperatie had voor een grote groep
cliënten. Dat heeft een belangrijke rol gespeeld in het morele onderzoek van deze casus.
Door de bestuurlijke beraadkamer werd de te onderzoeken beslissing geformuleerd als een keuze tussen
de volgende alternatieven: ‘Alle gevallen worden voorgedragen voor een herwaardering en daarna
herbeoordeling conform onze standaarden.’ Of ‘We laten het oordeel van OTN als eindoordeel.’ Het eerste
alternatief staat voor het in gang zetten van de hersteloperatie zoals deze ook feitelijk heeft plaats
gevonden. In het onderstaande kader staan bovenaan de beide alternatieven. Vervolgens in het blauwe
vlak het oordeel waartoe de beraadkamer uiteindelijk kwam, en daaronder de belangrijkste beginselen
die de opties ondersteunen. Tot slot in de tabel het oordeel van de beraadkamer over de in 2019 genomen
beslissing.

© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

23

De beslissing
De beslissing werd vervolgens onderzocht met behulp van de
methode morele oordeelsvorming, zoals die in het hoofdstuk
De weging: rechten en belangen
‘Methode, werkwijze en proces’ is uitgelegd. De volgende
Gevolgenargument hebben
beginselen spelen in deze casus een centrale rol:
betrekking op belangen waaraan in
• Rechtmatigheid: Alleen die cliënten hebben recht op
meer of mindere mate tegemoet
een IVA-uitkering als zij duurzaam arbeidsongeschikt
gekomen kan worden.
zijn in de zin van de wet WIA.
Beginselargumenten hebben
• Het gelijkheidsbeginsel: Alle cliënten behoren op
betrekking op verplichtingen die
dezelfde
wijze
volgens
professionele
voortvloeien uit rechten van een
verzekeringsgeneeskundige
standaarden
betrokkene.
beoordeeld te worden; daar hebben ze recht op.
Beginselargumenten omschrijven een
• Rechtszekerheid: Cliënten WB3000 mochten moreel
minimum dat niet geschonden mag
gesproken in rede verwachten als duurzaam
worden.
arbeidsongeschikt beschouwd te worden.
• Rechts- en bestaanszekerheid: Wanneer de overheid
eigen ontoereikend optreden wil herstellen, mag dit niet ten koste gaan van de rechts- en
bestaanszekerheid van burgers.
• Vertrouwen in de overheid: De overheid moet voorkomen dat het door eigen handelen het
vertrouwen in de overheid ondermijnt.
In de uiteindelijke afweging (stap 6) spitste het onderzoek zich toe op de vraag of bij de hersteloperatie de
rechts- en bestaanszekerheid van individuele cliënten in het geding zou kunnen zijn. Uit de meldingen bij
het Meldpunt Herstelactie bleek dat dit inderdaad het geval was. Ook waren veel cliënten het vertrouwen
in UWV kwijt. Dat bracht de deelnemers tot de slotsom dat het beschermen van rechts- en
bestaanszekerheid van cliënten zwaarder zou moeten wegen dan het vaststellen van de rechtmatigheid
bij duurzame arbeidsongeschiktheid. De unanieme conclusie luidde: ‘We laten het oordeel OTN als
eindoordeel, en dat is moreel juist, omwille van het beschermen van de rechts- en bestaanszekerheid van
cliënten, ondanks dat de duurzame arbeidsongeschiktheid niet is vastgesteld en dus niet gehandeld wordt
in overeenstemming met wet- en regelgeving.’ Daarmee kwalificeerde de bestuurlijke beraadkamer de
hersteloperatie (2019) als rechtmatig, maar moreel onjuist. Ook de genomen schade beperkende
maatregelen werden, gezien de schending van rechts- en bestaanszekerheid, als onvoldoende beschouwd.
Voor de deelnemers aan de bestuurlijke beraadkamer was de conclusie verrassend, maar er bestond geen
twijfel over het oordeel. Ieder was zich ook onmiddellijk bewust dat dit een verstrekkend oordeel was dat
voor het WB3000 proces belangrijk was. Het was opmerkelijk dat de beslissing rechtmatig was, maar
niettemin moreel onjuist. Verder was ook ieder zich ervan bewust dat dit ongetwijfeld gevolgen zou
hebben voor de afhandeling van de meldingen bij het Meldpunt Herstelactie. Weliswaar was gehandeld in
overeenstemming met wet- en regelgeving, maar dat het in gang zetten van de hersteloperatie als moreel
onjuist werd beoordeeld schiep onvermijdelijk ook verplichtingen tegenover de 150 cliënten die zich
hadden gemeld.
© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

24

Samenvattend zijn dit de belangrijkste overwegingen die uit het moreel onderzoek naar voren kwamen:
• WB3000 staat voor een groep benadeelde cliënten, waarvan de rechten onvoldoende zijn
gerespecteerd.
• Uit het Meldpunt Herstelactie blijkt dat cliënten onevenredig hard zijn geraakt in hun bestaans- en
rechtszekerheid.
• Wanneer de overheid in gebreke blijft mag dat niet zo verhaald worden op burgers dat het hun rechtsen bestaanszekerheid aantast.
• Het beschermen van het rechts- en bestaanszekerheidsbeginsel heeft prioriteit.
• Het rechtmatigheidsbeginsel ‘duurzame arbeidsongeschiktheid’ is ondergeschikt aan het beschermen
van rechts- en bestaanszekerheid.
• Wanneer in 2019 was besloten om het bij het OTN-oordeel te laten zou schadebeperking betekenen
dat cliënten wel ondersteuning krijgen bij het (alsnog) vinden van een weg naar de arbeidsmarkt
wanneer dat relevant is.
De conclusie van de bestuurlijke beraadkamer leidde ook tot vragen bij de beslissing over de
herbeoordeling van de WB3000 dossiers in 2017, zoals dit door toenmalig minister Lodewijk Asscher in
zijn brief aan de Tweede Kamer wordt gemeld. In het licht van het oordeel van de bestuurlijke
beraadkamer had het voor de hand gelegen minstens te overwegen om de herbeoordeling niet uit te
voeren, dan wel de rechts- en bestaanszekerheid van de betrokken cliënten voorop te stellen.

4.2 De beslissing om de herbeoordeling van de WB3000 dossiers te laten plaatsvinden onder
regie van OTN
De volgende drie cases kwamen in de morele evaluatie chronologisch eerder aan de orde en vormen het
voorportaal van de beslissing die we zojuist hebben besproken. De eerste casus in deze reeks van drie is
de beslissing om de herbeoordeling van de WB3000 dossiers te laten plaatsvinden onder regie van het
Ondersteuningsteam Noord.
De achtergrond
Op 20 juli 2017 schrijft de minister het volgende in zijn brief aan de Tweede Kamer over de WB3000
dossiers: "Daarbij past de kanttekening dat […] bleek dat circa 3.200 klanten destijds abusievelijk waren
overgedragen voor arbeidsbemiddeling binnen UWV en waarvoor ook geen herbeoordeling ingepland
was. Gegeven de beperkte capaciteit, heeft UWV besloten deze klanten in 2018 op te roepen voor een
herbeoordeling. Gaandeweg 2017 en 2018 worden deze herbeoordelingen onderdeel van de
werkvoorraad. UWV gaat door met het schonen van de voorraad. Dit leidt mogelijk tot additionele
herbeoordelingen."
De directie SMZ stond voor de vraag hoe de bovengemelde toezegging aan de minister gestand te doen.
Niets doen was geen optie. Rond het Kerstreces wordt het voorstel gedaan om de herbeoordeling door
het Ondersteuningsteam Noord te laten doen. In 2016 en 2017 hadden OTN en OTZ succesvol 10.000
© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

25

herbeoordelingen gedaan. Bij deze herbeoordelingen is experimenteel taakdelegatie toegepast. Bij de
opzet en ter begeleiding van dit project was een landelijke stuurgroep in het leven geroepen, bestaande
uit experts op verschillende terreinen, die regelmatig bij elkaar kwamen om de voortgang van het proces,
de inhoud en de kwaliteit te bespreken. Deze stuurgroep speelde o.a. een belangrijke rol bij het bewaken
en handhaven van de kwaliteit en het adviseren over opleiding en inzet van A(N)IOS. De betreffende
kantoren hadden daardoor ook in positieve zin een naam opgebouwd.
Rondom het besluit tot herbeoordeling in 2017 is geen moment van rust en reflectie geweest. Er was geen
specifiek moment van een besluit 'OTN gaat het doen', in de zin dat alternatieven werden afgewogen. Het
aanbod van OTN kwam iedereen goed uit. Andere regio’s waren er op dat moment blij mee. Gezien de
achterstanden bij beoordeling van dossiers en het tekort aan verzekeringskundige capaciteit komt dit
aanbod goed uit. Het voorkomt extra belasting van de regiokantoren.
De casus wordt in twee bijeenkomsten van de beraadkamer onderzocht. Bij het formuleren van de
beslissing die in het moreel beraad door de beraadkamer wordt onderzocht moet dus worden bedacht,
dat er in 2017 geen sprake was van een beslissing in eigenlijke zin. Er zijn geen alternatieven tegen elkaar
afgewogen.
De beslissing werd door de beraadkamer gereconstrueerd als een keuze tussen de volgende alternatieven.
‘De dossiers worden herbeoordeeld onder regie van Ondersteuningsteam Noord’, of, ‘de dossiers worden
verdeeld over de districten waar ze vandaan komen, met opdracht tot herbeoordeling binnen afzienbare
tijd (2018).’ Het eerste alternatief betekent dat gekozen wordt voor de handeling zoals die ook feitelijk is
uitgevoerd.
In het onderstaande kader staan bovenaan de beide alternatieven. Vervolgens in het blauwe vlak het
oordeel waartoe de beraadkamer uiteindelijk kwam, en daaronder de belangrijkste beginselen die de
opties ondersteunen. Tot slot in de tabel het oordeel van de beraadkamer over de overdracht van de
dossiers aan OTN.

© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

26

De beslissing
De beslissing werd vervolgens onderzocht met behulp van de methode morele oordeelsvorming. De
beraadkamer was eensluidend in haar oordeel. De volgende beginselen speelden in de afweging een
centrale rol:
• Nakomen van toezeggingen: Een toezegging, in dit geval aan de minister, behoort UWV na te
komen; de minister mag erop rekenen dat UWV een betrouwbare uitvoeringsorganisatie is.
• Herstel van nalatigheid: We behoren garant te staan tegenover alle WB3000 cliënten dat zij,
omdat zij ten onrechte niet eerder beoordeeld zijn, allemaal binnen een bepaalde tijdspanne en
op dezelfde wijze beoordeeld worden.
• Rechtmatigheid: Alleen die cliënten hebben recht op een IVA-uitkering als zij duurzaam
arbeidsongeschikt zijn in de zin van de wet WIA.
• Organisationele rechtvaardigheid: De verplichting van de districten om de hen toebedeelde taak
uit te voeren en ‘hun’ cliënten te beoordelen.
Op de achtergrond speelde de eerdere ervaringen van OTN waar hierboven naar wordt verwezen. De
belangrijkste beginselen zijn dat er aan de minister een belofte is gedaan. ‘Belofte maakt schuld.’ Belangrijk
is verder dat alle WB3000 cliënten, die jaren niet beoordeeld zijn, nu binnen een afzienbare tijd worden
beoordeeld. Snelheid maken bij de beoordeling is geboden. Als de dossiers verdeeld worden over de
districten kan dat niet gewaarborgd worden. Bovendien moet voorkomen worden dat mensen
onrechtmatig een arbeidsongeschiktheidsuitkering krijgen. Daar hebben ‘de burger’ en ‘de maatschappij’,
die immers zorgen voor de collectieve middelen waaruit deze uitkering wordt betaald, recht op. Hier zien
we dus drie beginselen naar voren komen die verder in de cases vaker terug zullen komen. De unanieme
conclusie luidde: ‘De dossiers worden herbeoordeeld onder regie van OTN, en dat is moreel juist, omwille
© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

27

van het nakomen van de belofte aan de minister, verder omdat het de beste waarborg biedt om alle
cliënten te beoordelen, en de burger en de maatschappij het beste recht wordt gedaan, ondanks dat je
daarmee de districten ontheft van hun verplichting.’ De beslissing is ook rechtmatig, maar er is volgens de
beraadkamer onvoldoende nagedacht over schade beperkende maatregelen. Daarmee is de beslissing
moreel juist, rechtmatig, maar ontoereikend.
De beslissing was weinig controversieel. Toch zit in de beginselen en de afweging al de spanning verborgen
die later zo’n ontwrichtende werking zal hebben. In de eerste plaats de drang tot productie en efficiency
om een in een zo kort mogelijke tijdspanne, zoveel mogelijk dossiers te behandelen. In de tweede plaats
de zorg over mogelijke onrechtmatige uitkeringen. De cliënt komt in beeld als iemand die lange tijd niet
herbeoordeeld is en er nu recht op heeft om snel diens beoordeling te ontvangen.

4.3 De beslissing om de herbeoordeling van de WB3000 dossiers uit te voeren volgens de OTNwerkwijze binnen de daartoe gestelde kaders voor taakdelegatie.
Op de beslissing over de overdracht volgt als vanzelfsprekend de beslissing over de methode die door OTN
gevolgd zal worden. Immers deze methode week op zichzelf af van de gebruikelijke
verzekeringsgeneeskundige beoordeling. Voor de beraadkamer was nu de vraag aan de orde of het gebruik
van deze eerder gebruikte methode recht deed aan alle betrokkenen.
De achtergrond
De werkwijze die in 2017 wordt gekozen en gevolgd, was een voortzetting van de werkwijze die ook werd
gebruikt bij de 10.000 herbeoordelingen die OTN en OTZ in 2016 en 2017 deden. Deze pilot paste binnen
de gestelde kaders voor taakdelegatie. De kwaliteit van deze werkwijze werd in 2017 goed geëvalueerd.
In deze werkwijze wordt het dossier gescreend door een sociaal medisch verpleegkundige (SMV) om te
beoordelen of ze op de stukken afgedaan kunnen worden, voordat het dossier wordt doorgezonden naar
de verzekeringsarts (VA). Het eindoordeel van de rapportage ligt bij de VA. De SMV wordt ingezet in het
voeren van spreekuren met de cliënt, waarbij de VA later aansluit, waardoor de eindbeoordeling bij de VA
ligt. Daarnaast wordt gebruik gemaakt van artsen die (nog) niet in opleiding zijn tot specialist (ANIOS)
onder supervisie van de VA. In zijn algemeenheid wordt er, in onderscheid met de gebruikelijke
professionele standaard van de verzekeringsarts, ruimer gebruik gemaakt van SMV’n en ANIOSSEN, zonder
dat de eindverantwoordelijkheid van de verzekeringsarts geweld aan wordt gedaan. In de gebruikelijke
UWV-werkwijze besluit iedere verzekeringsarts afzonderlijk wie hij of zij op spreekuur wil zien of af wil
doen op stukken. De VA voert het hele spreekuur. De inzet van SMV’n was geen gemeengoed.
Bij de overdracht en de uitvoering van WB3000 was niet langer sprake van een begeleidende landelijke
stuurgroep, zoals het geval was tijdens de Herbo10.000 in 2016 en 2017. De verantwoordelijkheid voor de
kwaliteit van uitvoering van WB3000 lag bij de adviseur verzekeringsarts van OTN, de districtsmanager en
de landelijk adviseur verzekeringsartsen.
Het lag in de lijn der dingen dat de werkwijze zou worden gevolgd zoals die eerder door OTN en OTZ was
gevolgd. De beslissing voor deze werkwijze of het volgen van de gebruikelijke werkwijze van UWV, maar
© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

28

dan onder regie van OTN, is nooit aan de orde geweest. De beslissing werd door de beraadkamer als volgt
gereconstrueerd als een keuze tussen de volgende alternatieven. ‘Volgen van de werkwijze van het OTN
zoals eerder toegepast in 2016-2017’, of, ‘Volgen van de gebruikelijke werkwijze van het UWV.’ Het eerste
alternatief betekent dat gekozen wordt voor de beoogde werkwijze zoals die bij de overdracht van de
WB3000 dossiers geacht werd gevolgd te worden.

De beslissing
De beslissing werd vervolgens in twee bijeenkomsten onderzocht met behulp van de methode morele
oordeelsvorming. De beraadkamer was eensluidend in haar oordeel dat de OTM-OTZ werkwijze gevolgd
diende te worden. De afweging vertoont gelijkenis met de vorige casus. Centraal staan de volgende
beginselen:
• Herstel van nalatigheid: We behoren garant te staan tegenover alle WB3000 cliënten dat zij,
omdat zij ten onrechte niet eerder beoordeeld zijn, allemaal binnen een bepaalde tijdspanne en
op dezelfde wijze beoordeeld worden.
• Rechtmatigheid: Alleen die cliënten hebben recht op een IVA-uitkering als zij duurzaam
arbeidsongeschikt zijn in de zin van de wet WIA.
• Billijke verdeling van VA-zorg: De schaarse capaciteit aan verzekeringsgeneeskundige zorg moet
zo doelmatig mogelijk gebruikt en billijk verdeeld worden.
• Het gelijkheidsbeginsel: Alle cliënten behoren op dezelfde wijze volgens professionele
verzekeringsgeneeskundige standaarden beoordeeld te worden; daar hebben ze recht op.
Ook hier wordt het recht van iedere WB3000 cliënt beklemtoond om herbeoordeeld te worden. Eveneens
geldt hier het rechtmatigheidsbeginsel dat alleen wie arbeidsongeschikt is recht heeft op een uitkering uit
© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

29

collectieve middelen. Herbeoordeling honoreert het recht van burgers dat het solidariteitsbeginsel van de
arbeidsongeschiktheidsverzekering beschermd wordt. We stuiten hier ook op een nieuw beginsel,
namelijk dat bij schaarste aan verzekeringsgeneeskundige capaciteit deze zo goed mogelijk verdeeld moet
worden, zodat zoveel mogelijk mensen voorzien worden van verzekeringsgeneeskundige zorg.
Daartegenover staat het recht dat iedere cliënt – WB3000 of niet – volgens dezelfde richtlijnen beoordeeld
wordt, en professionele verwachtingen van cliënten en collega’s worden waargemaakt.
De doorslag geeft het argument waar beperkte capaciteit zo eerlijk en doelmatig mogelijk verdeeld wordt.
Op de achtergrond speelt dat OTN en OTZ eerder volgens deze methode hebben gewerkt en deze als
kwalitatief goed is geëvalueerd. Anders gezegd, zij mag rekenen op instemming van de beroepsgroep en
respecteert voldoende het recht van cliënten op een verzekeringskundige beoordeling die ‘goed genoeg’
is. Daarom komt de beraadkamer eensluidend tot de slotsom: ‘De werkwijze van OTN zoals eerder
toegepast in 2016-2017 wordt gevolgd, en dat is moreel juist, omwille dat daarmee wordt voldaan aan het
recht van alle WB3000 verzekerden om beoordeeld te worden en zoveel mogelijk mensen kunnen worden
voorzien van verzekeringsgeneeskundige zorg, bij feitelijke schaarste, ondanks dat we daarmee mogelijk
niet voldoen aan de verwachtingen van (een deel van) onze beroepsgroep en cliënten.’ De beraadkamer
stelde vast dat ook hier geen schade beperkende maatregelen waren overwogen. Daarmee is deze
beslissing moreel juist, rechtmatig, maar ontoereikend.

4.4 De beslissing om de herbeoordeling van de WB3000 dossiers uit te voeren volgens de door
OTN ontwikkelde methode waarbij de kaders voor taakdelegatie werden losgelaten.
De achtergrond
In het najaar 2017 werden sociaal medische verpleegkundigen (SMV’n) bij wijze van experiment ingezet
door ze hiervoor aan te melden bij de landelijke coördinator van dit experiment. In die periode werd ook
gezocht naar mogelijkheden om zoveel als mogelijk te voldoen aan de eis van het ministerie (max. 32.000
herbeoordelingen in voorraad) waarbij de voorraad dossiers die van het WERKbedrijf was teruggekomen
nadrukkelijk weer in beeld kwam.
Gezien de efficiënte werkwijze die was ontwikkeld met de afhandeling van de 10.000 dossiers bestond de
opvatting dat met betrekking tot deze uitkeringsgerechtigden, die al tussen de 7 en 11 jaar niet
daadwerkelijk waren herbeoordeeld, snelle resultaten te behalen moesten zijn.
Deze inmiddels ruim 3000 dossiers, die later als de WB3000 zijn aangemerkt, werden gezien als een quickwin in de strijd tegen de achterstanden. Door de OTN-werkwijze toe te passen zouden deze dossiers in
een korte tijd kwalitatief verantwoord kunnen worden afgehandeld en zo kregen ook deze
uitkeringsgerechtigden eindelijk helderheid over hun situatie. Na goedkeuring vanuit directie en DMO zijn
deze dossiers door het Ondersteuningsteam Noord medio 2018 op kantoor Groningen opgepakt.
Het nog steeds bestaande team binnen Groningen werd uitgebreid, met o.a. SMV-capaciteit. Deze SMV’n
werden door de VA geschoold in het werk en tijdens het werk dagelijks begeleid. Onder leiding van de VA
werd een eerste screening op een aantal dossiers uitgevoerd door de SMV. Ten behoeve van deze
screening werden vragenformulieren naar de uitkeringsgerechtigden gestuurd die na terugkomst werden
© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

30

beoordeeld door twee SMV’n die onafhankelijk van elkaar tot een mening kwamen. Deze meningen
werden onderling getoetst en ter afsluiting voorgelegd aan de VA ter definitieve goedkeuring.
Eind oktober 2018 bleek dat de deadline voor de afhandeling van de WB3000 dossiers hard op 1-1-2019
lag, in tegenstelling tot wat door de projectleiding werd gedacht. Er is toen besloten om een versnelling in
de afhandeling toe te passen waarbij werd gewerkt met formulieren voorzien van een handtekening van
VA en IVA-commissie. Deze dossiers werden dus niet meer gezien door een arts maar door twee SMV’n
die elkaar toetsten en bij constatering IVA zelf het benodigde formulier in het dossier voegden. Gezien de
eerdere uitkomsten bij deze herbeoordelingen en de goede ervaringen met de beoordeling door twee
SMV’n werd hierin geen risico gezien. De beraadkamer formuleerde de keuze als volgt: ‘Volgen van de
oorspronkelijke OTN-werkwijze’, of ‘Volgen van de aangepaste OTN-werkwijze zoals ontstaan tijdens de
afhandeling van de WB3000 dossiers’. Het tweede alternatief is de handelswijze die daadwerkelijk in 2018
werd gevolgd.

De beslissing
De beslissing werd vervolgens in twee bijeenkomsten onderzocht met behulp van de methode morele
oordeelsvorming. De belangrijkste beginselen in deze casus zijn dus:
• Taakdelegatie: Voldoen aan wettelijke grenzen en de overeengekomen en vastgestelde grenzen
van taakdelegatie, als verplichting aan de beroepsgroep, ter bescherming van het vak, en daarmee
van de kwaliteit van VA-zorg voor de cliënt.
• Kwaliteit van VA-oordeel: Het waarborgen van de kwaliteit van het verzekeringsgeneeskundige
oordeel waar de cliënt recht op heeft.
© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

31

•
•

Individueel oordeel: Cliënten hebben recht op een op hun persoonlijke biografie en situatie
afgestemd verzekeringsgeneeskundige beoordeling.
Herstel van nalatigheid: We behoren garant te staan tegenover alle WB3000 cliënten dat zij,
omdat zij ten onrechte niet eerder beoordeeld zijn, allemaal binnen een bepaalde tijdspanne en
op dezelfde wijze beoordeeld worden.

De beraadkamer was eensluidend in haar oordeel dat de oorspronkelijke OTN-OTZ werkwijze gevolgd
diende te worden. Niet alleen was de door OTN in de praktijk ontwikkelde WB3000 methode tot stand
gekomen zonder goede afstemming met de beroepsgroep, de landelijk adviseur verzekeringsartsen en de
medisch adviseur. Het was ook in strijd met wet- en regelgeving en de vastgestelde grenzen over
taakdelegatie. Het was een ernstige onzorgvuldigheid door te werken met door de VA voorgetekende
formulieren, het uitgangspunt ‘IVA, tenzij…’ en het ontbreken van het eindoordeel van de
verzekeringsarts. De beraadkamer was unaniem in haar vaststelling dat het volgen van de WB3000
werkwijze moreel onjuist, onrechtmatig en ontoereikend was.

4.5 De beslissing om door coassistenten vervaardigde samenvattingen na afsluiting van de
dossiers alsnog aan de dossiers toe te voegen.
De achtergrond
In maart 2019, direct na de berichten van RTL en Trouw, worden de coassistenten van de WB3000 dossiers
gehaald. Zij mochten op dat moment enkel de samenvattingen van deze dossiers maken, in het kader van
blijven leren. Een redelijk aantal samenvattingen werd aan de dossiers toegevoegd, totdat het besluit werd
genomen om de samenvattingen in de kast op te slaan.
Op 12 juni 2019 stuurt minister Koolmees een brief aan de Tweede Kamer over het nader onderzoek van
UWV naar de herbeoordeling van een specifieke groep WGA-gerechtigden door het ondersteuningsteam
van kantoor Groningen. Hierna volgt het hierboven geschetste besluit tot de hersteloperatie WB3000. Dat
betekende dat alle 1991 dossiers opnieuw in de districten worden verspreid en door een verzekeringsarts
beoordeeld zullen worden. De minister steunt dit in verband met een zorgvuldige en rechtmatige
toekenning van uitkeringen.
Toen UWV het besluit genomen had om de bijna 2.000 dossiers opnieuw te beoordelen zag men in
Groningen een kans een bijdrage te leveren in het kader van efficiëntie. Een collegiaal gebaar dat de
verzekeringsartsen in de districten kon helpen snel een overzicht te krijgen wat er in het dossier zat.
Uiteindelijk zijn de samenvattingen aan de dossiers toegevoegd. Als ontdekt wordt dat de samenvattingen
alsnog aan de dossiers zijn toegevoegd leidt dat tot veel commotie bij UWV.
De beraadkamer formuleerde de beslissing als volgt: ‘De samenvattingen alsnog toevoegen aan de
dossiers’, of, ‘De dossiers laten voor wat ze zijn.’ Het eerste is de handelswijze die de facto is gevolgd.

© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

32

De beslissing
De beslissing werd vervolgens in twee bijeenkomsten onderzocht met behulp van de methode morele
oordeelsvorming. De belangrijkste beginselen die in deze casus aan de orde waren zijn:
• Integriteit van het dossier: De op het dossier betreffende stukken mogen maar op een plek
bewaard worden.
• Onafhankelijkheid van het VA-oordeel: Een VA oordeel hoort onafhankelijk te zijn. De schijn moet
vermeden worden dat de VA tot zijn of haar oordeel komt op andere dan
verzekeringsgeneeskundige gronden.
• Collegiaal vertrouwen: Handelingen die het collegiaal vertrouwen kunnen schaden behoren
achterwege gelaten te worden.
Dit was de enige keer dat de beraadkamer niet tot een eensluidend oordeel kwam. Het was ook moeilijk
in te zien wat er voor kwaad in school om de samenvattingen alsnog toe te voegen aan de dossiers. De
samenvattingen waren immers niet gemaakt om een oordeel op te vormen, maar hadden tot doel een
overzicht te bieden van de inhoud van een dossier. Het toevoegen van de samenvattingen was een
collegiale geste. Meer niet. Daartegenover staat dat het wantrouwen over OTN en binnen UWV rondom
WB3000 al erg groot was. Het had geleid tot verstoorde verhoudingen tussen collega’s, maar ook tussen
de vak- en beroepsvereniging (NOVAG en NVVG) en de UWV raad van bestuur en SMZ directie. In zo’n
situatie wordt het bewaren van vertrouwen een verplichting jegens elkaar. Het toevoegen van de dossiers
was een overtreding van de regel dat aan afgesloten dossiers geen nieuwe documenten mogen worden
toegevoegd. Het gaf voeding aan de verdenking dat OTN alsnog haar gelijk wilde halen en de
onafhankelijke herbeoordeling die inmiddels in gang was gezet wilde beïnvloeden. Bovendien moet de
© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

33

schijn van beïnvloeding worden vermeden zodat cliënten erop kunnen rekenen dat het oordeel dat op
grond van de stukken in hun dossier wordt gevormd, onafhankelijk, deskundig en betrouwbaar is.
Uiteindelijk moet het hoeden van het gebroken collegiale vertrouwen in elkaar en in het instituut
verzekeringsarts in deze situatie de doorslag geven. De dossiers moeten worden gelaten voor wat ze zijn,
en dat is moreel juist, omwille van het vermijden van een schijn van beïnvloeding en het vermijden van
wat het vertrouwen verder kan aantasten, ondanks dat op dossiers betrekking hebbende stukken maar op
één plaats bewaard mogen worden.

4.6 De beslissing van de raad van bestuur en directie SMZ tot publicatie van een reactie op de
brief van GAV, NOVAG, en NVVG aan minister Koolmees op het UWV-intranet.
De achtergrond
Op 29 maart 2019 informeert minister Koolmees de Kamer over de werkwijze van UWV met betrekking
tot herbeoordelingen in Groningen. De minister vergezelt zijn aanbiedingsbrief met het rapport van de
Accountantsdienst en de bestuurlijke reactie van UWV daarop. In de brief schrijft de minister over de
herbeoordelingen in Groningen: ‘De op kantoor Groningen toegepaste werkwijze van taakdelegatie blijkt
in operationele en juridische zin niet juist en daar heb ik UWV op aangesproken. De werkwijze is inmiddels
aangepast.’ Koolmees ondersteunt de inzet van taakdelegatie door UWV, mits dat volgens de vastgestelde
richtlijnen plaatsvindt. Ten slotte doet de minister een uitspraak over de kwestie of de in Groningen
gebezigde werkwijze ook elders plaatsvond: ‘UWV is nagegaan of op kantoren in de overige districten op
de juiste manier gewerkt wordt op basis van het professioneel en juridisch kader van taakdelegatie. UWV
heeft mij aangegeven dat dit het geval is.’
Op 1 april 2019 stuurden de GAV, NOVAG, en de NVVG, een brief aan de minister. De drie verenigingen
uitten kritiek op UWV en verwijten UWV dat zij de OTN handelswijze niet serieus genoeg neemt, en roepen
de minister op onafhankelijk onderzoek te doen naar de werkwijze op het UWV-kantoor in Groningen.
Op 10 april 2019 reageert de raad van bestuur samen met de directie van SMZ op de brief van de drie
verenigingen. Hierin werd gemeld dat de NOVAG en de NVVG publiekelijk kritiek hebben geuit op UWV en
de beroepsmatige integriteit van collega’s ter discussie stelden. Het bestuur heeft te kennen gegeven dat
ze vooral het laatste zeer betreuren, dat ze groot belang hechten aan de manier waarop binnen UWV met
elkaar wordt omgegaan (op professionele wijze waarbij inhoudelijke discussie niet geschuwd wordt) en
verwachten dat alle medewerkers zich daarbij houden aan de gedragsnormen. Daarnaast wordt er
gewezen naar de collega’s die een rol spelen binnen vakbonden of beroepsverenigingen en hierin een
individuele verantwoordelijkheid hebben als werknemer. Verder geeft het bestuur aan graag constructief
in gesprek te willen blijven met zowel de vakorganisatie als de wetenschappelijke beroepsvereniging. Deze
brief is op het intranet van UWV geplaatst en hiermee beschikbaar gesteld aan alle UWV-medewerkers.
Over de publicatie ontstaat veel onrust onder verzekeringsartsen. De casus wordt onderzocht in de
klankbordgroep. De klankbordgroep formuleert de casus als volgt. ‘Ik adviseer aan de RvB en het DT om
hun reactie op het intranet te plaatsen’, of, ‘Ik adviseer dat de RvB en DT het gesprek opzoeken met de
eigen verzekeringsartsen.’ Het eerste alternatief is daadwerkelijk uitgevoerd en wordt dus getoetst.
© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

34

De beslissing
De beslissing werd in een bijeenkomst onderzocht met behulp van de methode morele oordeelsvorming.
De belangrijkste beginselen die in deze casus aan de orde waren zijn:
• Goed bestuur als bescherming van medewerkers: Het bestuur moet medewerkers beschermen
tegen beschadiging, vernedering en beschuldiging door derden, waar zij zichzelf niet of moeilijk
tegen kunnen verweren.
• Goed bestuur, respect en vertrouwen: Het bevorderen van gelijkwaardigheid, respect en winnen
van vertrouwen.
• Goed bestuur en werken aan vertrouwen: Het beginsel om te werken aan herstel van vertrouwen
als voorwaarde voor een professionele organisatie en goede dienstverlening.
De klankbordgroep was eensluidend in haar oordeel dat het zoeken van het gesprek met de eigen
verzekeringsartsen moreel te prefereren was boven het plaatsen van een reactie op de brief van GAV,
NOVAG, en NVVG op het intranet. De klankbordgroep overwoog dat vertrouwen en wederzijds respect
toch al zwaar op de proef werden gesteld. Waar sprake van laag vertrouwen is, is niets wat het lijkt, zijn
de betrokkenen veelal verdeeld in kampen, en is er weinig fiducie in de intenties van de ander. Het
doorbreken van de vicieuze cirkel van laag vertrouwen is wezenlijk om onderlinge beschadiging en angst
te verminderen en de weg naar respect terug te winnen. Dat is een lastige stap, maar de raad van bestuur
en het directieteam zouden die moeten zetten. Vandaar de conclusie: Het advies aan de RvB en DT is om
het gesprek met eigen verzekeringsartsen op te zoeken, en dat is moreel juist, omwille van het werken
aan gelijkwaardigheid, respect en herwinnen van vertrouwen, ondanks dat medewerkers UWV en OTN er
recht op hebben te weten dat de RvB en DT hen beschermen tegen beschadiging. Daarmee werd de
publicatie op het intranet moreel onjuist geacht.
© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

35

Blijft de erkenning staan dat de raad van bestuur en het directieteam ook de verplichting hebben collega’s
in bescherming te nemen tegen beschadiging, in het bijzonder de medewerkers van OTN. De vraag wat
dan gedaan zou kunnen worden om deze collega’s te beschermen werd indirect beantwoord met
verwijzing naar de mogelijke uitwerking van de externe evaluatie WB3000. “Voordat het rapport verschijnt
moeten de raad van bestuur en de directie SMZ naar Groningen.”

© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

36

5. Conclusies

D

e behandeling van de zes cases, die in het vorige hoofdstuk zijn besproken, heeft bij de deelnemers aan
de morele evaluatie hun kijk op het WB3000 traject verdiept, en op sommige punten grondig bijgesteld.
Het doel van de evaluatie was dat deze UWV moet helpen om te leren van de WB3000 geschiedenis, om
in te toekomst met soortgelijke situaties beter om te gaan. Om dat te bereiken wordt een antwoord
gezocht op de volgende vragen:
1. Is er in de onderzochte beslissingen en het proces WB3000 in zijn geheel voldoende rekening
gehouden met rechten, belangen en wensen van alle betrokkenen?
2. Was er oog voor schade die mogelijk voor betrokkenen kon ontstaan, zijn schade beperkende
maatregelen overwogen, en waren deze voldoende?
3. Zijn in de onderzochte beslissingen mogelijke alternatieven daadwerkelijk ten opzichte van elkaar
afgewogen?
4. Zijn onderliggende patronen van oordelen waarneembaar, die aanleiding geven tot structurele
vervormingen van beslissingen in het WB3000 proces?
5. Wat kan worden gedaan om geschaad vertrouwen binnen UWV te herstellen?
In dit hoofdstuk geven we antwoord op deze vragen. We beginnen met de beantwoording van vraag 1, 2
en 3 over morele juistheid, rechtmatigheid en toereikendheid van beslissingen. (5.1) Vervolgens gaan we
in op vervormende patronen in beslissingen en redeneren (5.2). We sluiten af met conclusies over
vertrouwen en verantwoordelijkheid. (5.3)

5.1 De onderzochte cases: moreel juist, rechtmatig, toereikend?
We brengen in herinnering dat aan de onderzochte beslissingen ter toetsing drie vragen werden gesteld:
§ Is de beslissing moreel juist?
§ Is de beslissing rechtmatig?
§ Is de beslissing toereikend?

© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

37

Hier trekken we conclusies of de beslissingen die we onderzochten moreel juist, rechtmatig en toereikend
waren. In zijn algemeenheid bleek dat slechts ten dele of in het geheel niet het geval. Vervolgens schetsen
we de gevolgen voor betrokkenen die we als het meest benadeeld beschouwen: de cliënten WB3000.
Moreel juist, rechtmatig, toereikend?
De onderstaande tabel biedt een samenvattend overzicht van de beslissingen die in de beraadkamer, de
bestuurlijke beraadkamer en de klankbordgroep zijn onderzocht. Van de zes beslissingen hadden er vijf
betrekking op de uitvoering van WB3000 en één op omgangsvormen in het WB3000 proces binnen UWV.
Twee beslissingen werden door de deelnemers en door ons als onderzoekers als moreel juist, maar als
ontoereikend beoordeeld. Dat wil zeggen dat voldoende rekening werd gehouden met rechten, belangen
en wensen van alle betrokkenen, maar dat onvoldoende of geen schade beperkende maatregelen werden
overwogen. Vier beslissingen werden als moreel onjuist beoordeeld. Dat wil zeggen dat onvoldoende
rekening werd gehouden met rechten, belangen en wensen van alle betrokkenen. Ook werden, met
uitzondering van de beslissing ‘Hersteloperatie WB3000’, geen schade beperkende maatregelen genomen.
De schade beperkende maatregelen bij deze laatste beslissing werden als onvoldoende gezien. Van de vier
moreel onjuiste beslissingen werden er twee als onrechtmatig beoordeeld.

Van de onderzochte beslissingen is het
oordeel
van
de
bestuurlijke
beraadkamer
in
de
casus
‘Hersteloperatie WB3000 (2019)’ het
meest verstrekkend. Deze beslissing
leidde tot een scherpe omschrijving
van de morele beginselen die in het
geding zijn – de verplichtingen die
volgen uit rechten van anderen.
Vervolgens werden deze beginselen zorgvuldig gewogen en werd geoordeeld dat het moreel onjuist was
om de hersteloperatie WB3000 in 2019 in gang te zetten. Het oordeel van de bestuurlijke beraadkamer
plaatst alle belangrijke beslissingen in het WB3000 proces in het juiste perspectief. Door te concluderen
dat het beschermen van rechts- en bestaanszekerheid van cliënten voorop moet staan wanneer de
overheid, in dit geval UWV, in gebreke blijft, stelt het grenzen aan de mate waarin de rechtmatigheid van
© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

38

‘duurzame arbeidsongeschiktheid’ getoetst mag worden, en aan de consequenties die aan de toetsing
mogen worden verbonden. Verder stelt het dat rechtmatigheid niet alleen moet worden opgevat als recht
op compensatie vanwege duurzame arbeidsongeschiktheid bij objectief vastgestelde beperkingen, maar
ook als het recht op steun bij toegang tot de arbeidsmarkt. Tegen deze achtergrond was ook de beslissing
in 2017 om tot herbeoordeling van de WB3000 dossiers over te gaan, waarvan minister Asscher in zijn
brief aan de Tweede Kamer melding maakt, mogelijk moreel onjuist en ontoereikend. De rode draad in de
onderzochte beslissingen is dat voor één van de betrokkenen in het WB3000 traject onvoldoende
aandacht was: de cliënt.
Benadeelden: cliënten WB3000
We hebben niemand kunnen vinden die van het WB3000 traject voordeel heeft ondervonden. WB3000
kent alleen maar benadeelden. Toch is er een groep benadeelden die er nadrukkelijk uitspringt, en dat zijn
de cliënten.
•

•

•

•

•

Cliënten WB3000 zijn vanaf 2011 onvoldoende gesteund door verzekeringsgeneeskundige zorg
waar zij recht op hebben. Dat geldt zowel voor de toets ‘duurzame arbeidsongeschiktheid’ als voor
het openhouden van toegang tot de arbeidsmarkt.
Vanuit een moreel oogpunt ligt het in de rede dat cliënten die over een dusdanig lange periode
niet herbeoordeeld zijn (op duurzame arbeidsongeschiktheid), mogen veronderstellen als
duurzaam arbeidsongeschikt te worden beschouwd.
Bij het besluit tot herbeoordeling van cliënten WB3000 in 2017 is onvoldoende overwogen welke
schade dit aan cliënten zou kunnen toebrengen en tot welke materiële en geestelijke nood dit zou
kunnen leiden. Primair ging het om het snel verkleinen van achterstanden in herbeoordelingen en
voorkomen van een onrechtmatig beroep op duurzame arbeidsongeschiktheid.
Bij het besluit tot de hersteloperatie in 2019 speelde de rechtmatigheidstoets een sleutelrol.
Tevens behoorde de verzekeringsgeneeskundige beoordeling volgens de professionele UWVrichtlijn plaats te vinden. Hoewel hier wel schade beperkende maatregelen zijn genomen, is
onvoldoende rekenschap gegeven van de materiële en geestelijke nood waartoe het voor cliënten
zou kunnen leiden.
In het hele WB3000 proces zijn cliënten lange tijd niet opgevat als benadeelden aan wie onrecht
is gedaan. Zij zijn lange tijd onvoldoende gezien als gedupeerden van tekortschietend
overheidshandelen, aan wie compensatie verschuldigd is, en voor wie onnodige schade moet
worden voorkomen.

5.2 Een hint voor een diagnose
Het morele oordeel van de bestuurlijke beraadkamer was niet alleen dat WB3000 cliënten onevenredig
hard in hun rechts- en bestaanszekerheid waren getroffen. Het oordeel is ook dat dit ten onrechte niet
gezien is. Dat er geen oog voor was. Voor het formuleren van conclusies is het belangrijk om preciezer de
vraag te stellen wat er eigenlijk niet gezien is? Vervolgens, hoe het komt dat het niet gezien is? Als we die
© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

39

vragen stellen komen we op het spoor van patronen van vervormingen van de beslissingen die de WB3000
geschiedenis achtervolgen.
De casus hersteloperatie WB3000 (2019) schetst een helder beeld van wat er in 2019 niet werd gezien.
• Wat niet is gezien is dat de WB3000 dossiers benadeelde cliënten vormden die verstoken zijn
gebleven van een verzekeringsgeneeskundige beoordeling, zorg en begeleiding. Zij zijn benadeeld
omdat het recht op een uitkering wegens duurzame arbeidsongeschiktheid niet is beoordeeld. Zij
zijn ook niet ondersteund bij het (her)vinden van toegang tot arbeid als bron van een zelfstandig,
zinvol en gezond leven.
• Wat niet is gezien is dat, vanwege de lange periode waarin zij niet herbeoordeeld zijn, de WB3000
cliënten er moreel gesproken in rede vanuit mochten gaan dat zij als duurzaam arbeidsongeschikt
werden beschouwd in de zin van de wet.
• Wat niet is gezien is dat, wanneer de overheid in gebreke blijft, de gevolgen daarvan niet eenzijdig
ten laste mogen komen van de burger. Wat niet is gezien is dat cliënten WB3000 onevenredig hard
in hun bestaans- en rechtszekerheid konden worden geraakt.
Waar dat op wijst is dat bepaalde verplichtingen tegenover cliënten uit het oog zijn verloren. De
bestuurlijke beraadkamer heeft deze beginselen – verplichtingen die voortvloeien uit rechten van cliënten
– weer binnen bereik gebracht. Het gaat om de volgende beginselen:
• Iedere burger die door ziekte of gebrek niet in staat is om tijdelijk of duurzaam betaalde arbeid te
verrichten heeft het gelijke recht op een goede verzekeringsgeneeskundige beoordeling en zorg.
• Goede verzekeringsgeneeskundige zorg reikt verder dan beoordeling van het recht op uitkering,
maar betreft zorg voor de arbeidsongeschikte cliënt.
• Wanneer de overheid in gebreke blijft, dan is het de eerste verplichting van de overheid om de
rechts- en bestaanszekerheid van de cliënt te beschermen.
De WB3000 geschiedenis brengt ons daarmee bij de beginselen van goede verzekeringsgeneeskundige
zorg en het beginsel van de rechtvaardige verdeling van schaarse verzekeringsgeneeskundige capaciteit.
Zij vormen beide het morele hart van een goede uitvoering van sociale zekerheid bij
arbeidsongeschiktheid. Daar willen we kort bij stil staan.
Morele beginselen en goede verzekeringsgeneeskundige zorg
Uit onderzoek dat wij al enkele jaren doen naar morele dilemma’s van verzekeringsartsen blijkt dat zij zich
in de spreekkamer laten leiden door vier groepen van morele beginselen.8 Deze morele beginselen laten

8 Zie de artikelen van De Decker, Meij en Weel waar wij eerder naar verwezen. Verder ook: De Decker, K., Meij, R., Weel, A.,

(verschijnt najaar 2021), Beroepsethiek voor artsen voor arbeid en gezondheid. Houten: Bohn Stafleu van Loghum. Weel A.,
Kelder, M., Nauta, N. (2005), Praktijkdilemma’s voor bedrijfs- en verzekeringsartsen. Houten: Bohn Stafleu van Loghum.
Westerholm, P., Nilstun, T, Øvreveit, J. (2004), Practical Ethics in Occupational Health. Oxford: Radcliffe Medical Press.
© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

40

zich ordenen langs twee assen: arbeid en gezondheid. De as
arbeid draait om arbeid en verzekeren; de as gezondheid om
zorg en kwaliteit van leven. Dat leidt tot vier kwadranten van
morele beginselen.
1. Duurzame arbeid en solidariteit: de verzekeringsarts
ondersteunt diens cliënt in het recht op duurzame
arbeid als bron van een zinvol en zelfstandig leven en het beroep op compensatie uit collectieve
middelen wanneer de cliënt niet in staat is om door ziekte of gebrek betaalde arbeid te verrichten.
2. Participatie en re-integratie: de verzekeringsarts bewaakt dat cliënten alleen toegang hebben tot
collectieve middelen wanneer objectief beperkingen voor arbeid zijn vastgesteld. Hij bewaakt dat
werkgever en werknemer aan hun participatie- en re-integratieplicht voldoen.
3. Gezondheid en kwaliteit van leven: de verzekeringsarts
ondersteunt diens cliënt, binnen de taakopdracht, juist
bij gebleken kwetsbaarheid, ziekte en gebrek in de
mogelijkheden een gezond leven te leiden.
Gezondheid wordt opgevat als het vermogen zich aan
te passen en eigen regie te voeren, in het licht van
fysieke, emotionele en sociale uitdagingen van het
leven.9
4. Goede zorg voor de patiënt: de verzekeringsarts wordt
geleid door beginselen van goede zorg die gaan over
het vermijden van onnodige schade voor de cliënt, het
bijdragen aan een gezond leven, het beschermen en
respecteren van de autonomie en het verlenen van
aandachtige zorg.10
De verzekeringsarts heeft, met andere woorden, een rijke morele opdracht. Hij is aan de ene kant arts en
gebonden aan de beginselen die bij deze professie horen. Aan de andere kant is hij ook handhaver van de
billijke toegang tot het systeem van sociale verzekering bij arbeidsongeschiktheid. Hij waakt over arbeid,
gezondheid en solidariteit. De verzekeringsarts heeft deze morele opdracht sinds 1903. Vanzelfsprekend
is er sinds het begin van de vorige eeuw enorm veel veranderd. Maar in deze combinatie van zorg en
handhaven was en is de verzekeringsarts de onmisbare stut en steun voor het realiseren van sociale
rechten rondom arbeid en gezondheid. Haal de verzekeringsarts weg en het stelsel van sociale zekerheid
bij arbeidsongeschiktheid is in gevaar.

9

Machteld Huber, André Knottnerus (2011), How should we define health? In: BMJ 2011.

10 Beauchamp, T.L., Childress, J.F. (2013), Principles of Biomedical Ethics. Oxford: Oxford Universtity Press. Meij, R, Van Hengel,

P. (2019), ‘Ethiek uitgelegd aan onze kinderen’. In: Quintesse, 2019-3.

© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

41

Recht op verzekeringsgeneeskundige zorg en verdelende rechtvaardigheid
Naast de beginselen van goede verzekeringsgeneeskundige zorg gaat het ook om het waarborgen van de
toegang tot de sociale zekerheid bij arbeidsongeschiktheid voor allen die daar nood aan hebben. Voor
iedere WIA-cliënt geldt het recht op toegang tot duurzame arbeid en solidariteit, steun bij het werken aan
een gezond en goed leven, goede zorg van de verzekeringsarts en andere professionals en de plicht tot reintegratie en participatie.
• Iedere burger die door ziekte of gebrek niet in staat is om tijdelijk of duurzaam betaalde arbeid te
verrichten heeft het gelijke recht op een verzekeringsgeneeskundige beoordeling en zorg.
• Bij schaarste aan verzekeringsgeneeskundige capaciteit moet de beschikbare capaciteit zo
verdeeld worden dat deze ingezet wordt ten behoeve van cliënten die het meest kwetsbaar zijn
en daar het meest bij gebaat zijn.
De schaarste aan verzekeringsartsen, gekoppeld aan het wettelijk voorgeschreven verzekeringsgeneeskundig oordeel, leidt tot een voortdurende zorg dat aan deze sociale rechten onvoldoende
tegemoet kan worden gekomen. Dat wordt zichtbaar in onrust over de werkvoorraad en achterstanden
bij (her)beoordelingen. ‘Justice delayed is justice denied’: als burgers niet binnen de daarvoor
vastgestelde termijn een verzekeringsgeneeskundige beoordeling ontvangen wordt hen een sociaal recht
ontzegd.
Door de schaarste aan verzekeringsgeneeskundige capaciteit ontstaat de noodzaak om de
beschikbare capaciteit te vergroten of rechtvaardig te verdelen. Een tekort aan verzekeringsartsen zet een
billijk stelsel van sociale zekerheid bij arbeidsongeschiktheid en sociale rechten van burgers onder druk.
Het is ook geen probleem van gisteren. Het is een ongetemd probleem. De herbeoordeling van de WB3000
dossiers moet in dat licht worden gezien.
Een ongetemd probleem
WB3000 is het topje van de ijsberg van wat in de
beleids- en bestuurswetenschap een ‘ongetemd
probleem’ heet.11 De kern van het probleem vormen
de chronische achterstanden in verzekeringsgeneeskundige beoordelingen bij de uitvoering van de
wet WIA. De beschikbare verzekeringsgeneeskundige
capaciteit en de omvang van de beoordelingen bij
arbeidsongeschiktheid die door de WIA worden
gevraagd, lopen sinds het in werking treden van WIA in
2005 chronisch uit de pas. Er is meer nodig dan
beschikbaar is en er is geen zicht op dat deze kloof op
korte termijn wordt gedicht.

11 WRR (2006), Lerende overheid. Een pleidooi voor een probleemgerichte politiek. Amsterdam: Amsterdam University Press, 32-

36. Zie ook de recente analyse sociaal medisch-beoordelen als ongetemd probleem de kamerbrief van minister Koolmeeis van 9
april 2021 ‘Structuur van de uitvoering werk en inkomen’.
© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

42

Een ongetemd probleem is een hardnekkig en chronisch terugkerend probleem dat wordt gekenmerkt
door grote normatieve onzekerheid: er bestaat een grondig verschil van mening over de aard van het
probleem en de morele criteria waaraan de oplossing van het probleem moet voldoen. Er bestaat ook een
aanzienlijke cognitieve onzekerheid over de middelen en methoden die voor de oplossing van het
probleem ingezet kunnen en mogen worden. Beide vormen van onzekerheid versterken elkaar ook nog
eens. Tot slot hebben pogingen om van het ongetemde probleem een getemd probleem te maken – het
ideaal van iedere professional, bestuurder en politicus – vaak onbedoelde gevolgen. De in gang gezette
‘oplossing’ leidt tot onvoorziene en onbedoelde gevolgen die het ongetemde karakter van het probleem
versterken. De aanpak van achterstandswijken is een ongetemd probleem. De stikstofcrisis is een
ongetemd probleem, en ook WB3000 wijst op een ongetemd probleem. Ongetemde problemen frustreren
de professional, ontregelen de bestuurder, en zijn voor de politicus niet zonder risico.
Als we naar de cases kijken die we met elkaar onderzochten zie we drie elkaar versterkende tendensen:
• Ten eerste wordt ingezet om op een versnelde wijze dossiers af te werken. Zo wordt ook
gesproken over de WB3000 dossiers. Het gaat om een relatief gemakkelijk te beoordelen en af te
handelen contingent aan dossiers. Quick-wins. De sociale rechten die bij het recht op
verzekeringsgeneeskundige zorg horen zijn nog maar zwak te vernemen. Een bedrijfsmatige
benadering heeft de overhand.
• Ten tweede zien we de beginselen van verzekeringsgeneeskundige zorg nooit in hun volheid, maar
eerder in een afgeplatte vorm verschijnen. Van de beginselen van goede verzekeringsgeneeskundige zorg komt onder het kopje rechtmatigheid alleen de plausibiliteit van het
vaststellen van duurzame arbeidsongeschiktheid tot wasdom. De overige drie kwadranten komen
zwak of geheel niet aan het woord. Dat ligt ook in lijn met de WIA die de beperking van duurzame
arbeidsongeschiktheid, en de plicht tot re-integratie en participatie als hoeksteen heeft.
• Ten derde zien we dat onder de druk die het ongetemd probleem ‘achterstanden’ produceert het
idee dat er wat te kiezen of af te wegen valt verdwijnt. In plaats dat problemen oplossingen
zoeken, definiëren oplossingen ‘problemen’. De beschikbaarheid (en het succes) van OTN (en OTZ)
maakt van WB3000 cliënten een kans om een grote groep dossiers snel van een beoordeling te
voorzien, in plaats van hen te zien als een groep benadeelden. Als zij in de brief van minister
Asscher onder het label ‘achterstanden en werkvoorraad’ verschijnen, is hun lot bezegeld.
Besluit
Met behulp van deze reconstructie en de onderzochte beslissingen kunnen we nu een gedachtegang
formuleren die aan het licht brengt waardoor niet is gezien – en het ook moeilijk was om te zien – dat het
bij WB3000 om benadeelde cliënten gaat, waarvan het moreel gesproken in de rede lag dat zij ervan uit
mochten gaan als duurzaam arbeidsongeschikt te worden beschouwd en die onevenredig hard geraakt
konden worden in hun rechts- en bestaanszekerheid als zij alsnog herbeoordeeld zouden worden. De
omzetting van WB3000 in een efficiency operatie en de reductie van de beginselen van goede
verzekeringsgeneeskundige zorg tot het voorkomen van onrechtmatige uitkeringen, leiden tot een
afdrijven van de missie van UWV die hier leidend zou moeten zijn. Tel daar de maatschappelijke
verontwaardiging in 2019 bij op als UWV er op aangekeken wordt gemeenschapsgeld weg te geven aan
mensen die er geen recht op zouden hebben – ‘UWV werkt wachtlijsten illegaal in rap tempo weg: 1900
© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

43

mensen krijgen levenslang een uitkering’12 – en de ingrediënten voor het patroon van morele vervorming
van beslissingen die de WB3000 geschiedenis achtervolgen zijn bekend.

5.3 Vervormende patronen aan het werk
De onderzochte beslissingen laten zich nu weergeven als opeenvolging van morele vervorming van keuzes
die werden gemaakt die uitlopen op de diagnose die door de bestuurlijke beraadkamer werd gesteld, en
die we hier nog eens recapituleren:
•
•

•
•

De WB3000 cliënten moeten beschouwd worden als benadeelden die verstoken zijn gebleven van
deskundige verzekeringsgeneeskundige begeleiding bij arbeidsongeschiktheid.
Wanneer de overheid in gebreke blijft, mogen de gevolgen daarvan niet eenzijdig ten laste komen
van de burger. Cliënten WB3000 zijn onevenredig hard in hun bestaans- en rechtszekerheid
geraakt.
De WB3000 cliënten mochten er moreel gesproken in rede vanuit gaan dat zij als duurzaam
arbeidsongeschikt werden beschouwd.
Wanneer herbeoordeling (2017) of een hersteloperatie (2019) wordt overwogen dient de
bescherming van de bestaans- en rechtszekerheid en toegang tot de arbeidsmarkt voorop te
staan.

12 Rtl nieuws, 20 februari 2019.

© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

44

Daarmee worden de beginselen hersteld die we hierboven hebben behandeld en die in de loop van
WB3000 niet werden gezien, en vanwege de vervorming niet konden worden gezien.
Het proces van vervorming
De beslissing om de dossiers over te dragen aan OTN (casus 2) werd door de beraadkamer als moreel juist,
rechtmatig en, hoewel ontoereikend, als weinig controversieel gezien. Toch zit in de beginselen en de
afweging al de spanning verborgen die later een ontwrichtende werking zal hebben. In de eerste plaats de
drang tot productie en efficiency om een in een zo kort mogelijke tijdspanne, zoveel mogelijk dossiers te
behandelen. In de tweede plaats de zorg om mogelijke onrechtmatige uitkeringen. De cliënt komt in beeld
als iemand die lange tijd niet herbeoordeeld is en er nu recht op heeft om snel de beoordeling te
ontvangen.
Waar in deze casus vooral omvang en snelheid van beoordeling voorop stonden, draait het in de vraag of
de methode OTN-OTZ moet worden gevolgd (casus 2) om de kwaliteit van de beoordeling. Gezien eerdere
ervaringen en evaluaties liep de kwaliteit geen gevaar. Zo leek er een ideale constructie gevonden waarin
snelheid van beoordeling, kwaliteit van beoordeling, waarborgen van rechtmatigheid en een billijke
verdeling van beschikbare VA capaciteit hand in hand gaan. Waarop wordt ingeleverd is de op de persoon
afgestemde verzekeringsgeneeskundige beoordeling.
De kwetsbaarheid van het oordeel zit op twee punten. Ten eerste dat geen schade beperkende
maatregelen zijn overwogen. De overdracht aan OTN is op zichzelf rechtmatig en moreel juist, hoewel
onvoldoende is nagedacht over schade beperkende maatregelen. Wat kan er misgaan wanneer WB3000
versneld wordt beoordeeld? Welke rechten en belangen kunnen onder druk komen te staan? Wat kan
worden gedaan om dat te verminderen? Door het wegvallen van de landelijke stuurgroep ontbreekt de
toets of de uitgevoerde beoordelingen binnen de reikwijdte van de 2016-2017 methode blijven.
Het voornaamste probleem is dat OTN een ‘probleem’ erft dat niet vergelijkbaar is met eerdere ervaringen
met de innovatieve werkwijze. WB3000 was vanaf het begin een groep cliënten die gedupeerd was door
een verkeerde handelswijze van UWV. Dat gold niet voor grote cohorten dossiers die eerder versneld
werden afgehandeld. De opdracht aan OTN had, in het licht van de diagnose van de bestuurlijke
beraadkamer, anders geformuleerd moeten worden, in overeenstemming met de specifieke kenmerken
van deze groep WB3000 cliënten. Een meer voldragen besluit om de WB3000 dossiers aan
Ondersteuningsteam Noord over te dragen zou zijn geweest: ‘Ontwerp een procedure waarbij deze
cliënten, die gedupeerd zijn, alsnog worden beoordeeld, met als randvoorwaarden:
• De cliënten mogen gezien de periode waarin zij niet herbeoordeeld zijn, er vanuit moreel gezichtspunt
in rede van uitgaan dat zij duurzaam arbeidsongeschikt zijn.
• Voorkomen moet worden dat de cliënten onevenredig hard in hun rechts- en bestaanszekerheid
worden geraakt.
• Cliënten moeten, als zij alsnog willen participeren op de arbeidsmarkt, daarin worden gesteund,
bijvoorbeeld door bemiddeling naar arbeid door het WERKbedrijf.
• De herbeoordeling moet plaatsvinden conform de professionele standaard van
verzekeringsgeneeskundige beoordeling van UWV.’
Een dergelijke opdrachtverstrekking vertrekt vanuit een ander beeld van de cliënten WB3000 en wel in de
eerste plaats omdat ze de cliënten als benadeelde partij ziet. Dat ligt alleen voor de hand als al in 2017
© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

45

niet exclusief aandacht was uitgegaan naar achterstanden en werkvoorraad en rechtmatigheid opgevat
als voorkomen van uitkeringen niet overeenkomend met het criterium van duurzame
arbeidsongeschiktheid uit de WIA.
Resumerend waren de beslissingen van overdracht van de dossiers WB3000 en het volgen van de
beproefde OTN-OTZ werkwijze moreel juist maar op verkeerde, of onvolledige gronden, terwijl er weinig
aandacht was voor schade beperkende maatregelen. Wat overheerste was een vertrouwen dat men de
klus kon klaren, en de terechte trots dat men de collega’s uit het land al eens eerder uit de brand had
geholpen.
De casus waarin de beraadkamer de specifiek door OTN ‘ontwikkelde’ WB3000 methode op haar morele
juistheid onderzoekt (casus 4) is eveneens een sleutelcasus. In deze casus komt de spanning tot uitdrukking
die we hierboven signaleerden. De gevoelde noodzaak om snel en efficiënt te werken, gelegitimeerd door
de gedachte dat cliënten dan snel duidelijkheid krijgen, prevaleert. In een screening van dossiers was
eerder vastgesteld dat een marginale IVA-toets voldoende was om plausibiliteit en rechtmatigheid te
waarborgen. Omdat al eerder hoge productiviteit bij het afhandelen van een groep cliënten die al lang
arbeidsongeschikt was, voorop stond, en rechtmatigheid, opgevat als voorkomen van onrechtmatige
uitkeringen, het enige andere beginsel was, waren de andere beginselen van goede
verzekeringsgeneeskundige zorg al lang van tafel geveegd. Daarom kon in OTN snelheid voorop staan.
Rechtmatigheid was immers voldoende gewaarborgd.
De tragedie is dat juist dit bestreden wordt door degenen die de OTN-aanpak bekritiseren. Rechtmatigheid
als recht op uitkering, dus ten gevolge van objectiveerbare beperkingen die geen of geringe
arbeidsmogelijkheden toelaten, was niet plausibel en overtuigend vastgesteld. Sterker, er was ernstig
onzorgvuldig gehandeld door het gebruik van vooraf ondertekende formulieren. Bovendien werd over IVA
beoordelingen door SMV’n beslist. Dat alles was in strijd met de vastgelegde opvattingen over
taakdelegatie. De vaststelling van de plausibiliteit en rechtmatigheid zou alsnog moeten gebeuren. De
minister steunt dit in verband met een zorgvuldige en rechtmatige toekenning van uitkeringen. Dat leidde
rechtstreeks naar de hersteloperatie, waarover de bestuurlijke beraadkamer later zou oordelen dat deze
moreel onjuist – maar wel rechtmatig – was.
Tot slot kon de commotie rondom de samenvattingen (casus 5) alleen maar ontstaan omdat twijfel
bestond over de plausibiliteit van rechtmatigheid van de IVA beoordelingen door OTN. Om die twijfel weg
te nemen moest de plausibiliteit van de claimbeoordeling onafhankelijk getoetst kunnen worden. Daar
moest iedere schijn van beïnvloeding vermeden worden. Het gaat er niet om dat je alleen maar goede
bedoelingen hebt als je de samenvatting bij de dossiers voegt, maar wat anderen – collega’s en cliënten zouden kunnen denken. In de schijn verschijnt de ander. Nu de logica van de snelheid was mislukt, was de
logica van de rechtmatigheid aan zet en moest iedere schijn van beïnvloeding vermeden worden.
In de dynamiek van efficiëntie en rechtmatigheid raken de verplichtingen tegenover de cliënten uit zicht,
of zijn veel te mager aangezet. Pas in de bestuurlijke beraadkamer worden zij weer herontdekt en kan de
weg naar herstel worden ingezet, door de dynamiek van efficiency en rechtmatigheid te doorbreken,
wanneer cliënten niet als dossier, maar in hun nood verschijnen. Dat brengt ons tot de volgende
conclusies.

© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

46

Beslissingen onvoldoende gewogen
Uit de morele reconstructie is duidelijk geworden dat cruciale beslissingen in het WB3000 traject zelden
werkelijk als beslissingen zijn waargenomen, in de zin dat er wat te kiezen viel en overwogen kon en zelfs
moest worden. Beslissingen leken onvermijdelijk, alternatieven bij voorbaat kansloos. ‘De ruimte voor
bezinning ontbrak’, aldus een van de betrokkenen.
Onvoldoende afweging leidde tot en versterkte vervormde of moreel verkeerde beslissingen. Bovendien
verdwijnt buiten beeld dat iedere zwaarwegende beslissing schade voor een of meer van de betrokkenen
met zich meebrengt. Daardoor wordt niet of onvoldoende bezien hoe deze schade kan worden
verminderd.
In vrijwel alle beslissingen die werden onderzocht, met uitzondering van de beslissing tot de
hersteloperatie, ontbraken aanvankelijk de schade beperkende maatregelen. Dat maakt de beslissingen in
zichzelf ontoereikend.
Mission drift, mission overdrive
Goede verzekeringsgeneeskundige dienstverlening aan cliënten steunt, zoals we zagen, op (1) het recht
op duurzame arbeid en solidariteit, (2) de plicht tot re-integratie en participatie, (3) het dienen van de
gezondheid en kwaliteit van leven en (4) goede zorg voor de cliënt. Het accent op het snel verminderen
van de werkvoorraad en op het uitsluitend toetsen op de rechtmatigheid van duurzame
arbeidsongeschiktheid, verbonden met politieke en maatschappelijke druk en berichtgeving in media,
heeft ertoe geleid dat dit brede kader van de beginselen van goede verzekeringsgeneeskundige zorg
buiten beeld is geraakt. Daardoor is de goede dienstverlening aan de groep WB3000 cliënten niet goed
van de grond gekomen en zijn zij gereduceerd tot ‘weg te werken dossiers’. Dit kan worden opgevat als
mission drift.
De hersteloperatie is omgekeerd, uitgaand van de gevoelde noodzaak tot vaststellen van de
rechtmatigheid van de uitkering en duurzame arbeidsongeschiktheid, in de overdrive geschoten, door alle
cliënten met een IVA-uitkering opnieuw te beoordelen. Daarbij is onvoldoende rekenschap gegeven van
de bijzondere situatie van deze groep cliënten.
In de loop van de evaluatie werd als bijwerking van de morele reconstructie en de aanhoudende
inspanning van de cliëntenraad, het ‘Meldpunt Schrijnende Gevallen’ (nu ‘Meldpunt Herstelactie’)
ingesteld. Uit de meldingen van cliënten kwam al snel naar voren welke uitwerking de hersteloperatie op
hun persoonlijke en sociale leven had. Dat maakt afdoende duidelijk dat door vervormingen van het
morele oordeel, mission drift en mission overdrive, cliënten verstoken bleven van goede, op hun
bijzondere situatie afgestemde verzekeringsgeneeskundige zorg. In nogal wat gevallen leidde dat tot
economische nood en geestelijke wanhoop. Pas in hun nood werden cliënten weer mens.

5.4 Oogst van morele beginselen
De morele evaluatie kende ook nog een andere opbrengst. Dat is de oogst van morele beginselen die in
de cases naar voren kwamen. In de onderstaande tabel staan de beginselen gerangschikt naar
© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

47

betrokkenen ten aanzien van wie de verplichting geldt. Deze beginselen kunnen het startpunt zijn voor
een moreel handvest van UWV waar zij haar morele missie formuleert en de verplichtingen die UWV
tegenover ieder heeft met wie en voor wie zij werkt.
Burger
• Rechtmatigheid: alleen die cliënten hebben recht op een IVA-uitkering als zij duurzaam arbeidsongeschikt
zijn in de zin van de wet WIA.
• Vertrouwen in de overheid: de overheid moet voorkomen dat het door eigen handelen het vertrouwen
in de overheid ondermijnt.
• Billijke verdeling van VA-zorg: De schaarse capaciteit aan verzekeringsgeneeskundige zorg moet zo
doelmatig mogelijk gebruikt en billijk verdeeld worden.
Minister
• Nakomen van toezeggingen: Een toezegging, in dit geval aan de minister, behoort UWV na te komen; de
minister mag erop rekenen dat UWV een betrouwbare uitvoeringsorganisatie is.
Cliënten
• Het gelijkheidsbeginsel: Alle cliënten behoren op dezelfde wijze volgens professionele verzekeringsgeneeskundige standaarden beoordeeld te worden; daar hebben ze recht op.
• Kwaliteit van VA-oordeel: Het waarborgen van de kwaliteit van het verzekeringsgeneeskundige oordeel
waar de cliënt recht op heeft.
• Individueel oordeel: Cliënten hebben recht op een op hun persoonlijk biografie en situatie afgestemd
verzekeringsgeneeskundige beoordeling.
• Integriteit van het dossier: de op het dossier betreffende stukken mogen maar op een plek bewaard
worden.
• Onafhankelijkheid van het VA-oordeel: Een VA oordeel hoort onafhankelijk te zijn. De schijn moet
vermeden worden dat de VA tot zijn of haar oordeel komt op andere dan verzekeringsgeneeskundige
gronden.
Cliënten WB3000
• Herstel van nalatigheid: We behoren garant te staan tegenover alle WB3000 cliënten dat zij, omdat zij
ten onrechte niet eerder beoordeeld zijn, allemaal binnen een bepaalde tijdspanne en op dezelfde wijze
beoordeeld worden.
• Rechtszekerheid: Cliënten WB3000 mochten moreel gesproken in rede verwachten als duurzaam
arbeidsongeschikt beschouwd te worden.
• Rechts- en bestaanszekerheid: Wanneer de overheid eigen ontoereikend optreden wil herstellen, mag
dit niet ten koste gaan van de rechts- en bestaanszekerheid van burgers.
UWV organisatie
• Organisationele rechtvaardigheid: De verplichting van de districten om de hen toebedeelde taak uit te
voeren en ‘hun’ cliënten te beoordelen.
UWV medewerkers

© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

48

•

•
•
•
•

Goed bestuur als bescherming van medewerkers: Het bestuur moet medewerkers beschermen tegen
beschadiging, vernedering en beschuldiging door derden, waar zij zichzelf niet of moeilijk tegen kunnen
verweren.
Goed bestuur, respect en vertrouwen: Het bevorderen van gelijkwaardigheid, respect en winnen van
vertrouwen.
Goed bestuur en werken aan vertrouwen: Het beginsel om te werken aan herstel van vertrouwen als
voorwaarde voor een professionele organisatie en goede dienstverlening.
Collegiaal vertrouwen: Handelingen die het collegiaal vertrouwen kunnen schaden behoren achterwege
gelaten te worden.
Collegiaal vertrouwen: Handelingen die het collegiaal vertrouwen kunnen schaden behoren achterwege
gelaten te worden.

Verzekeringsartsen
• Taakdelegatie: Voldoen aan wettelijke grenzen en de overeengekomen en vastgestelde grenzen van
taakdelegatie, als verplichting aan de beroepsgroep, ter bescherming van het vak, en daarmee van de
kwaliteit van VA-zorg voor de cliënt.

5.5 Vertrouwen en verantwoordelijkheid
In de behandeling van de casus 'Brief raad van bestuur en directie SMZ’ kwam naar voren dat WB3000 het
respect en vertrouwen tussen medewerkers en de raad van bestuur en de directie SMZ en tussen
medewerkers onderling fors onder druk heeft gezet. Dat geldt ook voor het vertrouwen van cliënten in
het UWV. Het heeft littekens achtergelaten die weer beginnen te schrijnen als het woord WB3000 valt.
Dat is in elk geval onze ervaring in het hele proces dat we in de externe evaluatie WB3000 hebben
doorlopen. Wat we uit het proces mogen concluderen is dat de werkwijze van moreel oordelen die we in
de WB3000 reconstructie hebben gevolgd, bij kon dragen aan bouwen aan herstel van onderling
vertrouwen.
Dat bleek ook in de bespreking van de casus over de publicatie van de raad van bestuur en het directieteam
op het intranet. Het was een belangrijke bijeenkomst van de klankbordgroep. Er was al enige tijd
aangedrongen op het onderzoek van deze casus. Er zat veel emotie onder. De publicatie op het intranet
moet gezien worden in het licht van een stroom van verontrustende, frustrerende en beschadigende
gebeurtenissen binnen SMZ. Zoals zo vaak bij morele oordeelsvorming ontstaat tijdens het behandelen
van de casus meer begrip voor de ander. Dat was ook hier het geval. Het was bijzonder om mee te maken
hoe aan het slot de erkenning een plaats kreeg dat de collega’s van het OTN in bescherming genomen
moeten worden. In die zin was het een waardige afronding van een externe evaluatie WB3000.
Morele nood en moreel letsel
In de externe evaluatie WB3000 hebben we geen onderzoek gedaan naar morele nood en moreel letsel
onder betrokkenen. Niettemin hebben we kunnen vaststellen dat velen binnen UWV in deze hele
© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

49

geschiedenis gehavend zijn. Het heeft niemand onberoerd gelaten. Dat bevestigt ons vermoeden over
morele nood en moreel letsel dat we in hoofdstuk 2 uitspraken. Morele nood doet zich daar voor waar je
weet (of denkt te weten) wat moreel juist is, maar dat om reden van beleid of omstandigheden niet kunt
uitvoeren. Morele nood (‘Ik had er altijd al een slecht gevoel over, maar ik heb er niets mee (kunnen)
doen’) kwamen we ook rondom WB3000 tegen. Moreel letsel doet zich voor als je iets doet wat in strijd is
met je geweten, maar waar je jezelf uitlegt, of anderen je uitleggen dat het echt goed is wat je doet. Het
kan leiden tot verlies in vertrouwen in je morele kompas, zelfverwijt, boosheid en schuld. Ook dat kwamen
we rondom WB3000 tegen. In het hoofdstuk ‘Aanbevelingen’ bieden we een handreiking om hier in het
kader van het helen van geschonden werkrelaties en goede personeelszorg iets mee te doen.
Wijzen of leren?
In dit rapport doen wij geen uitspraken over de verwijtbaarheid van het handelen van betrokkenen. De
morele reconstructie als vorm van institutionele zelfreflectie heeft patronen van ontoereikend moreel
oordelen in beeld gebracht. Een van de redenen waarom het morele oordeel ‘werkt’ is dat het de ruimte
schept om verantwoordelijkheid te nemen voor de beslissingen die je hebt genomen of waaraan je een
aandeel hebt gehad. Het opent de ogen om te zien dat je een ander wellicht iets verschuldigd bent, omdat
je bewust of onbewust, en met de beste bedoelingen, niettemin een verkeerde keuze hebt gemaakt. Als
UWV in staat is om zich te verontschuldigen tegenover de cliënten die door WB3000 zijn geraakt, en hun
tegemoet wil komen in de schade die zij hebben ondervonden, dan moet dat ook mogelijk zijn voor
mensen die met elkaar voor de goede zaak bij UWV werken.
Wij zien het nemen van verantwoordelijkheid voor je eigen handelen als de eerste stap op weg naar
verzoening. Ieder moet zichzelf de vraag stellen in welke mate hij of zij zichzelf verantwoordelijk acht voor
het handelen in de WB3000 periode. Wat was mijn bijdrage? Was mijn handelen moreel juist? Heb ik
voldoende rekenschap gegeven van de gevolgen van mijn handelen voor anderen? Heb ik ‘de schade
beperkt’?
Eerlijk verantwoordelijkheid nemen, schuld op je nemen waar je schuld hebt, en je de vraag stellen wat je
kan doen om het weer goed te maken. Uit een jaar morele reconstructie waarin niet naar anderen wordt
gewezen, maar samen wordt geleerd om de ander recht te doen, mogen we in elk geval concluderen dat
het kan. Of je de verantwoordelijkheid op je neemt ligt uiteindelijk bij jezelf.

© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

50

6. Aanbevelingen

D

e beslissingen zijn onderzocht, de conclusies zijn getrokken. Wat volgt zijn aanbevelingen die enerzijds
gericht zijn op het verleden, anderzijds op de toekomst. De op het verleden gerichte aanbevelingen gaan
over het goedmaken van veroorzaakte schade, het ongedaan maken van onrecht en het herstel van
vertrouwen. De op de toekomstgerichte aanbevelingen moeten UWV/SMZ en medewerkers helpen om
herhaling te voorkomen van soortgelijke processen als WB3000. De aanbevelingen moeten ervoor zorgen
dat UWV/SMZ haar missie met vertrouwen kan uitvoeren, ingebed in de beginselen van goede
verzekeringsgeneeskundige zorg en de beschikbaarheid van deze zorg voor ieder die daar vanwege ziekte
of gebrek nood aan heeft. In de wetenschap dat de wereld zelden ideaal is en dat een professionele
uitvoeringsorganisatie bestand moet zijn tegen de morele uitdagingen die deze onvolmaakte wereld voor
haar in petto heeft.

6.1 Benadeelden en cliënten
Cliënten zijn beschadigd door het hele WB3000 traject. De cliënten die zich bij het ‘Meldpunt Herstelactie’
hebben gemeld laten zien dat WB3000 diep ingegrepen heeft in hun persoonlijke en sociale leven. Verder
is in WB3000 de situatie van cliënten chronisch onderbelicht gebleven. De eerste twee aanbevelingen gaan
hierop in.
Aanbeveling 1: Zorg ervoor dat de nood van deze cliënten op een passende manier gelenigd of
gecompenseerd wordt. Het uitgangspunt moet daarbij de conclusie van de bestuurlijke beraadkamer zijn:
het waarborgen van bestaans- en rechtszekerheid had in 2019 zwaarder moeten wegen dan het toetsen
of de cliënt aan de voorwaarden voor duurzame arbeidsongeschiktheid voldoet. Het is zinvol om in het
oog te houden dat de conclusie van de bestuurlijke beraadkamer was, dat de beslissing om over te gaan
tot de hersteloperatie moreel onjuist was, maar wel rechtmatig.
• Overweeg cliënten in oude rechten van voor 2017 te herstellen. Immers, vanuit moreel oogpunt
ligt het in de rede dat cliënten die over een dusdanig lange periode niet herbeoordeeld zijn, mogen
veronderstellen als volledig arbeidsongeschikt te worden beschouwd.
• Kom tegemoet aan de materiële schade die cliënten hebben geleden.
• Zorg voor een persoonlijke begeleiding van cliënten die hen waar nodig kan helpen, ook als er
sprake is van geestelijke nood.
Aanbeveling 2: Een stevige en hoorbare rol van de stem van cliënten in de uitvoering van de sociale
zekerheid bij arbeidsongeschiktheid kan voorkomen dat het cliëntenperspectief wordt verkleind of buiten
beeld raakt.

© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

51

•

•

Daarom verdient het in de eerste plaats aanbeveling om het geluid van de cliëntenraad te
versterken. De cliëntenraad is bij uitstek geschikt om de stem van cliënten niet alleen abstract en
formeel, maar ook concreet in hun dagelijkse bestaan te laten horen.
Gebruik, ten tweede, niet langer het woord ‘klanten’ om burgers mee aan te duiden die een
beroep doen op het UWV bij arbeidsongeschiktheid. Klanten suggereert dat burgers consumenten
zijn van overheidsdiensten. Dat is misleidend. Burgers zijn afhankelijk van hun overheid en kunnen
hun overheid niet kiezen. Gebruik in plaats van klant het woord cliënt, in de betekenis van
rechthebbenden.

6.2 Een assertieve en moreel weerbare UWV/SMZ
De overheid heeft assertieve en moreel weerbare uitvoeringsorganisaties als het UWV nodig. Dat is de
enige manier om de ‘menselijke maat’ te behouden. In zijn algemeenheid houdt dit in dat UWV beschikt
over een integriteitssysteem dat waarborgt dat UWV duurzaam recht doet aan personen en instanties met
wie en voor wie zij werkt. Van cliënten en medewerkers tot werkgevers en ministerie. Dat vraagt om een
zorgvuldige handhavingspraktijk en een werkend moreel leerproces. In onze aanbeveling richten wij ons,
in lijn met ons onderzoek, op dit laatste. Dat wordt ingegeven door de WB3000 ervaring waar juist de rust
en ruimte ontbrak om verstrekkende beslissingen aan de strengheid van een moreel oordeel te
onderwerpen. Bovendien is, zo blijkt ook uit deze evaluatie, een goed onderbouwde advisering aan de
minister, waar recht wordt gedaan aan de ander, het baken voor een assertieve en weerbare UWV.
Aanbeveling 3: Zorg voor een structureel moreel leerproces van de raad van bestuur, directies,
districtsmanagers en medewerkers van UWV, vergelijkbaar met hoe er in de morele evaluatie is gewerkt.
Dat moreel leerproces moet strategisch worden opgebouwd.
• Begin met het vaststellen van de strategische thema’s waarop het leerproces zich moet richten en
dat gekoppeld is aan de missie van UWV/SMZ. Thema’s die in deze morele evaluatie aan bod zijn
gekomen zijn bijvoorbeeld: ‘herbeoordeling en inzet van verzekeringsartsen’, en ‘recht en moraal
in de praktijk van de verzekeringsarts’. Overweeg het instituut beraadkamer een permanente
vorm te geven om te leren op deze voor UWV strategisch belangrijke thema’s.
• Richt het moreel leerproces zo in dat het leidt tot morele kennis voor de UWV/SMZ organisatie
door het ontwikkelen van moresprudentie. Moresprudentie is richtinggevende en gezaghebbende
morele kennis, ontwikkeld met behulp van verzamelde casuïstiek, die helpt bij dagelijks werk van
de medewerkers en beleidsvorming in de sociale zekerheid bij arbeidsongeschiktheid.
• Gebruik moresprudentie voor het ontwikkelen van een moreel handvest van UWV/SMZ waarin de
morele dimensie van de missie van UWV/SMZ, en basisbeginselen worden uiteengezet en
uitgelegd. De missie en daarbij behorende morele beginselen van UWV/SMZ bij de uitvoering van
arbeids-ongeschiktheidswetgeving is het kompas waar ieder in en buiten UWV/SMZ zich op kan
richten en als leidraad van handelen kan nemen. De morele evaluatie WB3000 leert dat deze
missie te smal en eenzijdig werd ingevuld. Een breder geformuleerde morele missie, die wortelt

© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

52

•

•

in de dagelijkse beroepspraktijk, vormt het ethos van management en medewerkers en maakt het
mogelijk om mission drift en overdrive vroegtijdig te signaleren.
Ontwerp vanuit deze strategische verankering van het morele leerproces de inrichting van de
organisatie waardoor het leerproces organiseerbaar wordt en ook tot concrete producten leidt.
Denk bijvoorbeeld aan: (1) opleiding morele oordeelsvorming, (2) interne specialisten moreel
beraad, (3) beraadkamers, (4) moreel archief, (5) moresprudentiessysteem.
Begin top down met het opzetten van morele oordeelsvorming en leren bij de raad van bestuur,
directies, districtsmanagers, medisch adviseur, en landelijk adviseurs verzekeringsarts. Door zo te
beginnen wordt het ook mogelijk om de strategische thema’s te identificeren waar hierboven
sprake van is.

Aanbeveling 4: Werk aan een structuur met het ministerie SZW waarin controversiële beslissingen
zorgvuldig gewogen kunnen worden.
• Het is voor de toekomst van de sociale rechtsstaat van groot belang dat het morele oordeel wordt
toegevoegd aan ontwikkeling en uitvoering van wetgeving. Het morele oordelen helpt de werking
van de wet in de praktijk te onderzoeken en van binnenuit de begrenzen. Het is waarschijnlijk het
belangrijkste antwoord op de roep om de menselijke maat en een andere bestuurscultuur. Het is
een manier om daar concreet vorm aan te geven, en voorkomt dat deze roep verzandt in onmacht.
Op dit moment bestaat zo’n vorm van georganiseerd moreel onderzoek tussen ministerie en
uitvoeringsorganisatie niet.
• Een praktisch aanknopingspunt is een reconstructief moreel onderzoek tussen UWV en SZW over
de beslissing die wij in deze evaluatie niet konden onderzoeken: namelijk de beslissing uit 2017
om over te gaan tot de herbeoordeling van de WB3000 cliënten, waarvan minister Asscher in zijn
brief aan de Tweede Kamer gewag maakt. Het kan het begin zijn van een inter-organisationeel
moreel leerproces en de inrichting van een beraadkamer SZW.

6.3 Naar een brede morele oriëntatie van verzekeringsartsen
De volgende aanbevelingen gaan ervan uit dat de verzekeringsarts, in welke variant dan ook, de kern vormt
van goede verzekeringsgeneeskundige zorg. De verzekeringsarts werkt op het grensvlak van goede zorg
voor de cliënt en handhaving van de wetgeving. In de verzekeringsarts ontmoet de burger, als hij
arbeidsongeschikt is, zijn dokter en zijn overheid.13 In deze ontmoeting staat veel op het spel. Een gezond
en zinvol leven, werk en bestaanszekerheid voor de burger. Het is ook een ontmoeting waar vertrouwen
in de overheid gemaakt en gebroken kan worden. Dat maakt verzekeringsartsen tot hoeders van
gezondheid, voelhorens van de wetgever en stut en steun van een rechtvaardige sociale zekerheid bij
arbeidsongeschiktheid. Zij zijn de eersten die merken dat de werking van wetgeving in de sociale zekerheid
bij arbeidsongeschiktheid hapert. Zij ervaren waar rechtmatig en moreel juist uit elkaar beginnen te lopen.

13
Vgl. voor dit onderwerp: Bernardo Zacka (2017), When the State meets the Street. Public Service and Moral Agency.
Cambridge (Mass.): Belknap Press

© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

53

Een brede morele oriëntatie van de verzekeringsarts is wezenlijk voor goede verzekeringsgeneeskundige
zorg voor cliënten, het ethos van de verzekeringsarts en de aantrekkelijkheid van het beroep. In het
Professioneel Statuut Verzekeringsartsen (2006) staat geschreven: ‘Het gezondheidsbelang van de cliënt
dient altijd te prevaleren boven anderen belangen.’ Tegelijk wordt erop gewezen dat ‘een verzekeringsarts
in dienstverband te maken kan krijgen met strijdige belangen tussen die van het individu (de cliënt) en die
van de organisatie als uitvoerder van wet.’ Een goede morele verankering en toerusting van
verzekeringsartsen van UWV geeft richting in het dagelijks werk en voorkomt mission drift én mission
overdrive.
Aanbeveling 5: Werk in samenspraak met de beroepsvereniging de morele beginselen van goede
verzekeringsgeneeskundige zorg uit (vgl. p. 41) en geef dit vorm als ‘moreel handvest voor
verzekeringsartsen’.
• Een van de oorzaken van de vervorming van beslissingen tijdens WB3000 was de reductie van
goede verzekeringskundige zorg tot het vaststellen van beperkingen in geval van een
arbeidsongeschiktheidsclaim. Deze afkorting van goede verzekeringsgeneeskundige zorg tot de
‘plicht tot participatie en re-integratie’ strookt niet met de wijze waarop verzekeringsartsen in de
praktijk oordelen in de spreekkamer. Daar wordt steeds weer gevraagd om te wegen tussen de
beginselen van ‘duurzame arbeid en solidariteit’, ‘participatie en re-integratie’, ‘gezondheid en
kwaliteit van leven’ en ‘goede zorg voor de cliënt’. Een moreel handvest voor verzekeringsartsen
geeft houvast in de praktijk, voorkomt mission drift en mission overdrive en helpt te signaleren
wanneer het stelsel van sociale zekerheid bij arbeidsongeschiktheid niet langer de sociale
rechtvaardigheid dient die het beoogt.
Aanbeveling 6: Besteed bijzondere aandacht aan het inrichten van een moreel leerproces van
verzekeringsartsen in UWV/SMZ. Verzekeringsartsen nemen hun beslissingen veelal in de besloten ruimte
van de spreekkamer, waar zij ook hun morele afwegingen maken. Morele vragen worden wel behandeld
in intercollegiale consultatie, maar er is geen gestructureerd moreel leerproces van verzekeringsartsen in
de UWV/SMZ organisatie. Wij adviseren dat nu ter hand te nemen opdat de organisatie, en daarmee de
samenleving als geheel, kan leren van de morele vragen die zich aandienen in de uitvoering van wetgeving
rondom arbeidsongeschiktheid. Dit morele leerproces moet gericht zijn op de ontwikkeling van praktisch
bruikbare en moreel richtinggevende morele kennis voor de verzekeringsgeneeskundige praktijk in
UWV/SMZ. Een gestructureerd moreel leerproces bestaat uit:
• Vaststellen van de belangrijkste vraagstukken die zich in de verzekeringsgeneeskundige praktijk
binnen UWV/SMZ voordoen.
• Opleiding van verzekeringsartsen in de methodiek morele oordeelsvorming, ten behoeve van een
eenduidig onderzoek van morele vragen.
• Organiseren van regelmatig moreel beraad van verzekeringsartsen, begeleid door daarvoor
opgeleide medewerkers van UWV/SMZ.
• Opbouw van een moreel archief en moresprudentie afgestemd op de geselecteerde vraagstukken.
• Ontwikkelen van een moreel handvest voor verzekeringsartsen.

© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

54

6.4 Experimenten in sociale zekerheid
Sociale zekerheid bij arbeidsongeschiktheid zal ook in de toekomst een uitdagende opgave zijn voor
UWV/SMZ. Duurzaam zorgen voor sociale rechten is ondenkbaar zonder vernieuwing in
uitvoeringsorganisaties. Dergelijke experimenten zijn niet zonder risico. Er staan immers altijd rechten en
belangen op het spel die geschonden of geschaad kunnen worden. Het WB3000 experiment laat zien dat,
als deze experimenten niet goed in de organisatie en de samenleving zijn ingebed, er onvoldoende checks
and balances zijn ingebouwd, om het experiment in overeenstemming met de missie van UWV te houden.
Vandaar de volgende aanbeveling.
Aanbeveling 7: Experimenten in de sociale zekerheid bij arbeidsongeschiktheid moeten goed ingebed zijn
in de beroepsgroep van verzekeringsartsen, wetenschap en de wereld van cliënten. Zorg ervoor dat
grootschalige experimenten altijd worden begeleid door een commissie ter toetsing en evaluatie.
• Gedacht kan worden aan een structuur die bekend is uit de gezondheidszorg waar ethische
commissies adviseren over wetenschappelijke experimenten in de zorg.
• Wees helder over de praktische, wettelijke en morele parameters waarbinnen het experiment zich
moet bewegen.
• Onderwerp ieder grootschalig experiment aan een risicoanalyse waar onderzocht wordt welke
kwetsbaarheden in het experiment zitten, waardoor betrokkenen in hun recht geschonden
kunnen worden en neem maatregelen om deze kwetsbaarheden te verminderen.
• Zorg ervoor dat lastige morele beslissingen methodisch en zorgvuldig worden onderzocht tijdens
het experiment.

6.5 Verantwoordelijkheid, vertrouwen en verzoening
De afgelopen jaren spon zich rondom WB3000 een web van onverzoenlijkheid en harde verwijten. Het is
tijd daar een streep onder te zetten. Met de externe evaluatie WB3000 hebben deelnemers zichzelf in de
spiegel gekeken. De morele reconstructie was en is een uniek experiment van institutionele reflectie,
zelfonderzoek en zelfreiniging. Dat experiment verdient erkenning en navolging.
Aanbeveling 8: Zorg voor brede inbedding van de uitkomsten van de externe evaluatie WB3000 in de
UWV/SMZ-organisatie. In zekere zin waren de deelnemers aan de externe evaluatie WB3000 bevoorrecht.
De morele reconstructie was ook een vrijplaats om lastige en soms pijnlijke morele beslissingen met elkaar
te onderzoeken. Het is nu zaak om ook andere medewerkers deel te laten zijn van deze institutionele
reflectie.
Aanbeveling 9: Zorg voor goede ondersteuning bij het verwerken van morele nood, onbehagen en letsel
die het gevolg zijn van de WB3000 ervaring. Zoals wij in onze conclusies melden zijn nogal wat mensen
beschadigd en relaties verstoord door WB3000. Eigenlijk heeft iedereen wel wat verkeerd gedaan en meer

© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

55

schade aan anderen berokkend dan te verantwoorden is. Het herwinnen van vertrouwen betekent dit
onder ogen te willen zien. Morele nood, onbehagen en letsel kan ontstaan wanneer er:
• Moreel juist gehandeld is en voldoende schade beperkende maatregelen zijn genomen, maar de
morele kosten hoog zijn.
• Moreel juist gehandeld is, maar onvoldoende schade beperkende maatregelen zijn genomen,
waardoor de schade voor anderen groter is dan hij had kunnen zijn.
• Sprake is van toenemend inzicht, waardoor wat eerder moreel juist leek, toch moreel verkeerd
blijkt te zijn.
• Moreel verkeerd gehandeld is, maar dit niet verwijtbaar is, omdat het te wijten is aan
omstandigheden en overmacht.
• Moreel verkeerd gehandeld is en dit verwijtbaar is.
Bij WB3000 zijn we alle vijf de varianten tegengekomen. Onze aanbeveling is geen pleidooi voor grote
verzoeningsconferenties binnen UWV. Maar wel om plaatsen van vertrouwen te scheppen waar mensen
weer met elkaar en zichzelf in het reine kunnen komen.
In deze morele evaluatie ging één casus over het uitgevoerde onderzoek naar OTN door de medisch
adviseur en de landelijk adviseur verzekeringsartsen. Het bleek niet mogelijk om daarover een moreel
onderzoek te doen. Wel vond een goed rondetafelgesprek plaats. Daaruit kwam naar voren dat rondom
dit en andere onderzoeken naar OTN nog veel onopgeloste vragen, frustraties, miskenning en leed bestaat.
Het is de moeite waard te bezien of morele oordeelsvorming hier nu wel tot de mogelijkheden behoort.

6.6 In plaats van de tiende aanbeveling
Zoals grote componisten nooit tot een tiende symfonie kwamen, komen wij ook niet tot een tiende
aanbeveling. Dat is niet helemaal eerlijk. Alle aanbevelingen richten zich op UWV/SMZ. Ongetemde
problemen, waarvan WB3000 een voorbeeld en een topje van de ijsberg is, hebben echter een systemische
achtergrond. Het werk van UWV/SMZ speelt zich af binnen een democratisch en wetgevend kader in de
samenleving die veel van UWV/SMZ verwacht. Misschien wel te veel. Dat willen we niet onbesproken
laten.
We kwamen tot de conclusie dat de ontsporing van WB3000 een patroon volgde van, enerzijds, een zwaar
accent op het voorkomen van een onrechtmatig toekennen van compensatie vanwege duurzame
arbeidsongeschiktheid. Anderzijds werd het proces gestuurd door de gevoelde noodzaak om zo snel
mogelijk een groot aantal dossiers weg te werken, zodat de werkvoorraad zou verminderen. De conclusie
van de bestuurlijke beraadkamer dat de hersteloperatie uit 2019 rechtmatig maar moreel onjuist was, zou
te denken moeten geven over twee vragen. Vragen die raken aan dit vervormende patroon en de
hedendaagse zoektocht naar een nieuwe bestuursstijl, tegenmacht en de menselijke maat.
De eerste vraag is deze. Hoe zou wetgeving over sociale zekerheid bij arbeidsongeschiktheid eruitzien
wanneer hierin niet alleen plaats is voor de plicht tot re-integratie, participatie en zelfredzaamheid van de
zieke medemens, die zich in de spreekkamer van de verzekeringsarts meldt. Maar wanneer hierin ook
aandacht is voor diens recht op duurzame arbeid en solidariteit, op een gezond leven en aandachtige zorg
van de dokter. Dat zou meer afwegingsruimte inbouwen, waardoor de ‘plicht tot arbeid’ het niet bij
© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

56

voorbaat zou winnen van de andere beginselen van goede verzekeringsgeneeskundige zorg. Dat leidt tot
een betere – gelukkige? – dokter, én goede zorg voor de cliënt.
De tweede vraag gaat over een toegankelijke verzekeringsgeneeskundige zorg voor ieder die daar nood
aan heeft. Dat is de stut en steun voor een rechtvaardig stelsel van sociale zekerheid bij ziekte, gebrek en
arbeid. Vandaag staat dat zwaar onder druk. Iedere herbeoordelingsdatum die vandaag wordt toegevoegd
is de tsunami van achterstanden van morgen. De vraag is daarom wat de taak van de verzekeringsarts van
de toekomst moet zijn. Zonder een plausibel antwoord op deze vraag blijft het ploeteren met ongetemde
problemen, die wezenlijk op niets anders duiden dan een tekort schieten in het respecteren van sociale
rechten. Over deze vraag, zo blijkt ook uit de recente brief van de minister gewijd aan dit onderwerp,
wordt al enige tijd nagedacht. Ons appèl is dat vooral ook voort te zetten.
Sociale zekerheid is immers nooit af. UWV/SMZ is de plaats waar overheid en burger elkaar ontmoeten.
Het is de plaats waar de burger zijn overheid ontmoet. In diens slagen en falen. Op de grens van slagen en
falen meldt zich gerechtigheid. Op deze grens hebben de pioniers van de sociale geneeskunde en sociale
zekerheid zich altijd genesteld. In het midden van de 19de eeuw was cholera een ongetemd probleem. Tot
John Snow in Londen ontdekte dat cholera via water werd verspreid. Vandaag zijn achterstanden in de
herbeoordelingen bij arbeidsongeschiktheid een ongetemd probleem. Ongetemde problemen
veroorzaken onrust en verontrusting, zoveel is wel duidelijk. Maar in ongetemde problemen mag je niet
berusten. Dat is wat het recht doen aan de ander vraagt. Dat houdt sociale rechten levend, zoals de pionier
van de bedrijfsgeneeskunde in Nederland, Louis Heijermans, het in 1937 al wist: ‘Ik zal niet rusten. Ik zal
de mensheid blijven dienen tot het einde van mijn dagen.’

© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

57

Geraadpleegde literatuur, documenten en media

Literatuur
Argyris, C. (1980), Inner Contradictions of Rigorous Research. New York: Academic Press.
Argyris, C., Putnam, P., McLain Smith, D. (1985), Action Science. Concepts, Methods, and Skills for Research and
Intervention. San Francisco: Jossey Bass.
Argyris, C. Schön, D. (1996), Organizational Learning II. Theory, Method, and Practice. Reading (Mass.): Addison
Wesley.
Beauchamp, T.L., Childress, J.F. (2013), Principles of Biomedical Ethics. Oxford: Oxford Universtity Press.
De Decker, K., Meij, R., Weel, A., (2019), ‘Een directeur in demotie. Recht op zinvol leven? Of plicht tot
arbeidsparticipatie’. In: Quintesse, 2019-3.
De Decker, K., Meij, R., Weel, A., (2019), ‘Kwetsbaarheid in tijden van pandemie’. In: Tijdschrift voor Bedrijfs en
Verzekeringsgeneeskunde, jaargang 28, nr. 8, september 2020.
De Decker, K., Meij, R., Weel, A., (verschijnt najaar 2021), Beroepsethiek voor artsen voor arbeid en gezondheid.
Houten: Bohn Stafleu van Loghum.
De Jong, L., Meij, R., Moerman, I. (2016), Social work en morele oordeelsvorming. In: Kees Verhaar, Martin Berk,
Janet van der Berg (2016), A new cup of tea. Social work in innovation. Hilversum: Concept uitgeefgroep.
Delnoij, J., Laurier, J., Geraedts, F. (red.) (2006), Morele oordeelsvorming en de integere organisatie. Budel: Damon.
Evens, T. (2010), Professional Discretion in Welfare Services. Beyond Street-Level Buraucracy. London: Routledge.
Freriks, J. (2021), Zo hadden we het niet bedoeld. Amsterdam: De Correspondent
Huber, M., Knottnerus, A., e.a. (2011), How should we define health? In: BMJ 2011.
Kälvemark, S., Höglund, A., Hansson, M., Westerholm, P., Arnetz, B. (2004), Living with conflicts-ethical dilemmas
and moral distress in the health care system. Social Science & Medicine 58 (2004)
Meij, R, Van Hengel, P. (2019), ‘Ethiek uitgelegd aan onze kinderen’. In: Quintesse, 2019-3.
Muller, D., Kamp, E. (Red.) (2018), Moral injury. Verborgen littekens van het innerlijk strijdveld. Delft: Eburon.
Weel A., Kelder, M., Nauta, N. (2005), Praktijkdilemma’s voor bedrijfs- en verzekeringsartsen. Houten: Bohn Stafleu
van Loghum.
Westerholm, P., Nilstun, T, Øvreveit, J. (2004), Practical Ethics in Occupational Health. Oxford: Radcliffe Medical
Press.
WRR (2004), Bewijzen van goede dienstverlening. Amsterdam: Amsterdam University Press
WRR (2006), Lerende overheid. Amsterdam: Amsterdam University Press
Zacka, B. (2017), When the State meets the Street. Public Service and Moral Agency. Cambridge (Mass.): Belknap
Press.

Documenten
Centrale Cliëntenraad UWV, Juridisch advies inzake de positie van de CR t.a.v. herstelactie Noord (22-4-2020)
Hendriks, A.C, Advies over juridisch aspecten van taakdelegatie bij claimbeoordeling. (2019)
LISV, Professionele herbeoordeling verzekeringsarts standaard (juni 2000)
NOVAG, ‘Verzekeringsartsen houden vast aan hun professionaliteit en gaan opnieuw herbeoordelingsdata
aangeven’ (november 2015)
© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

58

NOVAG, nieuwsflash, Minister Asscher aan de tweede kamer: achterstanden bij UWV lopen verder op (juli 2017)
NOVAG, nieuwsflash ‘Geen extra capaciteit bij UWV door taakdelegatie’ (20 juli 2017)
NOVAG, GAV, NVVG, Brief aan minister Koolmees (1-4-2019)
NOVAG, Nieuwsbrief ‘Raad van Bestuur geeft geen respons’ (juni 2019)
NVVG, Gedragscode voor verzekeringsartsen werkzaam voor de uitvoeringsinstellingen SV (juni 2000)
NVVG, Professioneel statuut verzekeringsartsen (mei 2006)
NVVG, nieuwsbrief ‘actuele visie taakdelegatie’ (13 juni 2019)
Rekenkamer, UWV, balanceren tussen ambities en middelen (januari 2017)
Rijksoverheid, Memorie van Toelichting Wet uitbreiding loondoorbetalingsplicht bij ziekte (11-10-1995)
Rijksoverheid, Memorie van Toelichting Wet verbetering poortwachter (24-4-2001)
Rijksoverheid, Memorie van Toelichting Wet Werk en Inkomen naar Arbeidsvermogen (22-3-2005)
SZW, Kamerbrief ‘Tweede monitor capaciteit en werkvoorraad verzekeringsartsen UWV’ (10 april 2017)
SZW, Kamerbrief ‘Derde monitor artsencapaciteit UWV’ (20 juli 2017)
SZW, Kamerbrief ‘Vierde monitor artsencapaciteit UWV’ (13 december 2017)
SZW, Stand van de uitvoering sociale zekerheid UWV en de SVB. Mensen centraal in de dienstverlening (juli 2018)
SZW, Kamerbrief 'Nader onderzoek herbeoordelingen UWV Groningen’
SZW, Kamerbrief ‘Arbeidsomstandigheden’ (25 juni 2018)
SZW, Kamerbrief ‘Stand van zaken uitvoering sociale zekerheid’ (5 juli 2018)
SZW, Kamerbrief ‘Werkwijze UWV Groningen’ (29 maart 2019)
SZW, Kamerbrief. ‘Rapportage ‘Herbeoordelingen IVA-toekenningen in de WB3000 populatie (4-10-2019)
SZW, Kamerbrief, ‘Structuur van de uitvoering werk en inkomen’ (9 april 2021)
UWV kantoor Groningen, Plan van aanpak. Ondersteuning wegwerken achterstanden herbeoordeling 2018 (2018)
UWV kantoor Groningen, Procedure WB3000 screenen (2017-2018)
UWV, Reactie van het UWV (19-2-2019)
UWV Medisch adviseur, Onderzoek herbeoordelingen WB3000 OTN (5-3-2019_
UWV Accountantsdienst, Audit ‘Werkwijze ondersteuningsteam kantoor Groningen (3-2019)
UWV BC&K SMZ, Resultaat deelwaarneming plausibiliteit WB3000 (21-3-2019)
UWV, Bestuurlijke reactie bij Audit ‘Werkwijze ondersteuningsteam kantoor Groningen (26 maart 2019)
UWV, Reactie RvB en DT SMZ op brief GAV, NOVAG en NVVG aan de minister (10 april 2019)
UWV SMZ, Rapport Onderzoek IVA-toekenningen in de WB3000 populatie. (18-6-2019)
UWV, Plan van aanpak IVA-toekenningen WB3000 (18-6-2019)
UWV SMZ, Verslag DT SMZ, ‘Ontwikkelingen in Groningen’ (samenvattingen) (26-6-2019)
UWV SMZ, Verslag DT SMZ, ‘Actualiteiten’ (samenvattingen) (10-7-2019)
UWV SMZ, Verslag DT SMZ, ‘Besluitvorming vernietiging persoonlijke werkaantekeningen’ 18-9-2019)
UWV SMZ, Herbeoordeling IV-toekenningen in de WB3000 populatie (3-10-2019)

Media
Trouw, ‘UWV laat verpleegkundigen wachtlijsten met arbeidsongeschikten wegwerken’ (20 februari 2019)
Rtl nieuws, UWV werkt wachtlijsten illegaal in rap tempo weg: 1900 mensen krijgen levenslange uitkering (20
februari 2019)
© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

59

RTL nieuws, ‘2000 mensen raken mogelijk levenslange uitkering kwijt’ (12 juni 2019)

Websites
NOVAG, www.novag.biz
NVVG, www.nvvg.nl
GAV, www.gav.nl
NVAB, www.nvab-online.nl
Landelijke Cliëntenraad UWV, www.landelijkeclientenraad.nl
Rijksoverheid, www.rijksoverheid.nl

© G&I Nederland | Morele evaluatie WB 3000 | 15 mei 2021

60