Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu

Ministerie van Volksgezondheid,
Welzijn en Sport

Klimaatakkoord: effecten van
nieuwe energiebronnen op
gezondheid en veiligheid
in Nederland
RIVM-rapport 2021-0054
L. Gooijer│M.G. Mennen

Klimaatakkoord: effecten van nieuwe
energiebronnen op gezondheid en veiligheid
in Nederland

RIVM-rapport 2021-0054

RIVM-rapport 2021-0054

Colofon

© RIVM 2021
Delen uit deze publicatie mogen worden overgenomen op voorwaarde
van bronvermelding: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
(RIVM), de titel van de publicatie en het jaar van uitgave.
DOI 10.21945/RIVM-2021-0054
L. Gooijer (auteur), RIVM
M.G. Mennen (auteur), RIVM
Contact:
Leendert Gooijer
Centrum Veiligheid
e-mail: leendert.gooijer@rivm.nl
Dit onderzoek werd verricht in opdracht het ministerie van Economische
Zaken en Klimaat, directie Warmte en Ondergrond in het kader van het
project: M/460103/01/BB ‘Veiligheids- en gezondheidseffecten van de
energietransitie’.

Dit is een uitgave van:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven
Nederland
www.rivm.nl
Pagina 2 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

Publiekssamenvatting

Klimaatakkoord: effecten van nieuwe energiebronnen op
gezondheid en veiligheid in Nederland
De Nederlandse overheid wil fossiele energiebronnen vervangen door
energie die het milieu minder belast. Maatregelen om deze duurzame
bronnen in te zetten, zoals zonne- en windenergie, staan beschreven in
het Klimaatakkoord (2019).
Maar ook de nieuwe energiebronnen kunnen negatieve effecten hebben
op gezondheid en de veiligheid (arbeidsveiligheid en risico’s voor de
leefomgeving). In opdracht van het ministerie van Economische Zaken
en Klimaat (EZK) heeft het RIVM uitgezocht wat deze effecten kunnen
zijn. Daaruit blijkt dat de nadelen in verhouding vrij klein zijn. Wel
kunnen enkele energiebronnen negatieve effecten op gezondheid en
veiligheid veroorzaken.
Voor de gezondheid hebben vooral windenergie en biomassa negatieve
effecten. Windturbines kunnen hinder veroorzaken bij omwonenden.
Installaties om biomassa te verbranden en houtkachels veroorzaken
luchtverontreiniging.
Wat veiligheid betreft moet er genoeg afstand zijn tussen windturbines
en woonwijken. Verder moeten windturbines veilig worden geïnstalleerd
en onderhouden. Dat geldt ook voor zonnepanelen, batterijen en
warmtepompen. Bij het gebruik van waterstof en biogas zijn
maatregelen nodig om de kans op brand en explosie zo klein mogelijk te
houden.
Hoe groot de effecten op gezondheid en veiligheid precies zijn, hangt af
van de keuzes die de Nederlandse overheid zal maken welke nieuwe
energiebronnen waar worden gebruikt. De resultaten van dit onderzoek
kunnen bij die keuzes worden meegenomen. Het RIVM reikt ook
mogelijkheden aan om de negatieve effecten te verkleinen. Bijvoorbeeld
om geluid van windturbines of de uitstoot van biomassa-installaties en
houtkachels te beperken.
Het RIVM beveelt aan om de komende jaren goed te blijven volgen
welke effecten de nieuwe energiebronnen hebben. Dit onderzoek is
onderdeel van een drieluik over de gevolgen voor gezondheid en
veiligheid van klimaatbeleid. De drie onderzoeken samen laten zien dat
klimaatbeleid niet alleen gunstig is voor het klimaat, maar ook voor
gezondheid en veiligheid.
Kernwoorden: klimaatakkoord, energiebronnen, veiligheid, gezondheid,
arbeidsveiligheid, omgevingsveiligheid

Pagina 3 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

Pagina 4 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

Synopsis

Climate Agreement: effects of new energy sources on health and
safety in the Netherlands
The Dutch government is committed to replacing fossil energy with
energy that impacts the environment less. Measures for deploying
renewable energy sources, such as solar and wind energy, are described
in the Climate Agreement (2019). These new energy sources can,
however, also have adverse effects on health and safety
(occupational safety and risks for our living environment).
On the instructions of the Ministry of Economic Affairs and Climate Policy
(EZK), RIVM has investigated what these adverse effects might be. Its
study shows that the drawbacks are relatively minor. However, some
energy sources can clearly cause adverse effects on health and safety.
With respect to health, the adverse effects of wind energy and biomass
were primarily examined. Wind turbines cause noise pollution if they are
constructed in the vicinity of residential areas and biomass-fired plants
and wood-burning stoves cause air pollution.
When it comes to safety, there must be sufficient distance between wind
turbines and residential areas. Furthermore, wind turbines must be
constructed and maintained such that they are safe. This also applies to
solar panels, batteries and heat pumps. If hydrogen and biogas are
used, measures that minimise the risk of fire and explosion will be
required.
The exact extent of the effects on health and safety will depend on the
choices made by the Dutch government; i.e. which new energy sources
will be used where. The results of this study can be taken into
consideration when these choices are made. RIVM also suggests ways to
minimise the adverse effects in question: to reduce the noise made by
wind turbines or the emissions from biomass plants and wood-burning
stoves, for example.
It recommends that a watchful eye be kept on the effects of new energy
sources in the coming years. This report is one of three studies on the
consequences for health of climate policy. Together they show that
climate policy is not only beneficial in limiting climate change but is also
beneficial to health.
Keywords: Climate Agreement, energy sources, health, safety,
occupational safety, environmental safety

Pagina 5 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

Pagina 6 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

Inhoudsopgave

Samenvatting — 9
1

Inleiding — 15

2

Afbakening, werkwijze en leeswijzer — 17

3
3.1
3.2
3.3
3.4
3.5

Beoordelingsmethodiek — 19
Effecten op gezondheid — 19
Veiligheidsrisico’s — 24
Expert judgement — 29
Effecten op natuur en milieu — 29
Positieve effecten — 29

4
4.1
4.2
4.2.1
4.2.2
4.2.3
4.3
4.3.1
4.3.2
4.3.3
4.4
4.4.1
4.4.2
4.4.3
4.5
4.5.1
4.5.2
4.5.3
4.6
4.6.1
4.6.2
4.6.3
4.7
4.7.1
4.7.2
4.7.3
4.8
4.8.1
4.8.2
4.8.3
4.9
4.9.1
4.9.2
4.9.3
4.10
4.10.1
4.10.2

Nieuwe energiebronnen en maatregelen — 31
Inleiding — 31
Windenergie — 33
Effecten op gezondheid — 34
Veiligheidsrisico’s — 36
Effecten op natuur en milieu — 37
Zonne-energie — 37
Effecten op gezondheid — 38
Veiligheidsrisico’s — 38
Effecten op natuur en milieu — 39
Elektrificatie — 39
Effecten op gezondheid — 41
Veiligheidsrisico’s — 41
Effecten op natuur en milieu — 42
Isolatie en duurzame verwarming van gebouwen — 42
Effecten op gezondheid — 43
Veiligheidsrisico’s — 44
Effecten op natuur en milieu — 44
Waterstof — 45
Effecten op gezondheid — 46
Veiligheidsrisico’s — 46
Effecten op natuur en milieu — 48
Biomassa — 48
Effecten op gezondheid — 50
Veiligheidsrisico’s — 55
Effecten op natuur en milieu — 55
Biobrandstoffen — 55
Effecten op gezondheid — 56
Veiligheidsrisico’s — 58
Effecten op natuur en milieu — 58
Afvang, opslag en hergebruik van CO2 — 58
Effecten op gezondheid — 60
Veiligheidsrisico’s — 61
Effecten op natuur en milieu — 61
Geothermie en Warmte Koude Opslag — 61
Effecten op gezondheid — 62
Veiligheidsrisico’s — 63
Pagina 7 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

4.10.3
4.11
4.11.1
4.12
4.12.1
4.13
4.13.1
4.14
4.14.1
4.14.2
4.14.3
4.14.4

Effecten op natuur en milieu — 63
Aquathermie — 64
Effecten op gezondheid, veiligheid, natuur en milieu — 65
Getijden-energie — 65
Effecten op gezondheid, veiligheid, natuur en milieu — 65
Blauwe energie — 66
Effecten op gezondheid, veiligheid, natuur en milieu — 67
Overige maatregelen uit het Klimaatakkoord — 67
Maatregelen in het vervoer — 67
Effecten op gezondheid, veiligheid, natuur en milieu — 68
Maatregelen in de land- en bosbouw — 68
Effecten op gezondheid, veiligheid, natuur en milieu — 69

5

Vier mogelijke toekomstbeelden van de energietransitie — 71

6
6.1
6.2
6.3
6.4

Overzicht effecten op gezondheid en veiligheid — 77
Inleiding — 77
Effecten op gezondheid — 77
Veiligheidsrisico’s — 81
Effecten en risico’s in relatie tot het afbouwen van energiewinning met
fossiele brandstoffen — 83

7
7.1
7.2
7.3
7.4
7.5

Conclusie en beschouwing — 87
Inleiding — 87
Meest relevante effecten en risico’s voor gezondheid en veiligheid — 87
Koppeling met toekomstbeelden — 87
Aanvullende mogelijkheden om effecten te beperken — 89
Slotbeschouwing en aanbevelingen — 91
Referenties — 93
Bijlage 1. Overzicht van experts — 99
Bijlage 2. Overzicht berekende concentraties in de leefomgeving
en Nederland door verbranding van biomassa — 100

Pagina 8 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

Samenvatting

Aanleiding
Nederland heeft het voornemen om de opwarming van de aarde te
beperken door de emissies van CO2 en andere broeikasgassen sterk te
verminderen. In het Klimaatakkoord is op hoofdlijnen beschreven op
welke wijze de beoogde reductie van de CO2-uitstoot kan worden
bereikt. Dit wordt voor een belangrijk deel gerealiseerd door fossiele
brandstoffen te vervangen door duurzame energiebronnen. Dat zal een
grote maatschappelijke inspanning vragen met positieve en negatieve
effecten op diverse terreinen.
Opdracht
Het ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK) wil inzicht
krijgen in de mogelijke effecten van de maatregelen in het
Klimaatakkoord op de gezondheid en de veiligheid van de Nederlandse
samenleving. In dit rapport is uitvoering gegeven aan de opdracht van
EZK aan het RIVM om de mogelijke gezondheidseffecten en
veiligheidsrisico’s van nieuwe energiebronnen en de daarmee gepaard
gaande maatregelen in kaart te brengen, zodat deze kunnen worden
meegenomen in de afwegingen en keuzen binnen de energietransitie.
Dit onderzoek is onderdeel van een drieluik over de gevolgen voor
gezondheid en veiligheid van klimaatbeleid.
Werkwijze
Voor dit onderzoek is een inventarisatie gemaakt van de energiebronnen
en maatregelen uit het Klimaatakkoord die mogelijk kunnen leiden tot
relevante effecten voor de gezondheid en veiligheid. Voor een
verdiepende analyse is een methode ontwikkeld om de
gezondheidseffecten en veiligheidsrisico’s te beoordelen en (onderling) te
kunnen vergelijken.
Gezondheidseffecten zijn waar mogelijk geschat met behulp van de
Disability Adjusted Life Years (DALY's) systematiek. Dit is een
wetenschappelijk geaccepteerde aanpak om gezondheidseffecten door
verschillende oorzaken of voor verschillende typen ziekten te
vergelijken. Deze methode wordt veel toegepast in onderzoek ten
behoeve van beleid. Omdat het berekenen van DALY’s in het kader van
deze studie omgeven is met vele onzekerheden, is een indeling gemaakt
in klassen op basis van orde-grootte. Als er geen of onvoldoende
informatie beschikbaar is, dan is het effect beoordeeld op basis van
expert judgement. In de analyse zijn de volgende milieugerelateerde
thema’s beschouwd: luchtverontreiniging (buiten), binnenmilieu,
(laagfrequent) geluid en overige effecten, zoals EMV en geurhinder.
Bij het in kaart brengen van de veiligheidsrisico’s is onderscheid gemaakt
naar de volgende thema’s: omgevingsveiligheid, arbeidsveiligheid,
consumentenveiligheid en overig.
Net als bij gezondheid zijn bij veiligheid ook klassen gehanteerd om de
mogelijke risico’s onderling te kunnen vergelijken. Hiervoor is
gebruikgemaakt van verschillende indicatoren per onderdeel, zoals de
risicoafstand (norm van het plaatsgebonden risico PR 1*10-6) voor
Pagina 9 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

omgevingsveiligheid, en van indicatoren als werken op hoogte,
gevaarlijke stoffen en (elektrische) installaties bij arbeidsveiligheid.
Consumentenveiligheid is als relevant aangemerkt als de betreffende
maatregelen in de nabijheid van de gebruiker een mogelijk risico
vormen. In dat geval kan het nodig zijn er extra aandacht aan te
besteden bij de implementatie van de maatregelen.
Om de resultaten per energiebron of maatregel in een breder perspectief
te plaatsen, is gebruikgemaakt van vier ontwikkelde toekomstbeelden
voor een klimaatneutrale energievoorziening in 2050. Deze
toekomstbeelden hangen samen met hoe de energietransitie zich kan
ontwikkelen als gevolg van economische, maatschappelijke en politieke
invloeden en van regionale, nationale en internationale
sturingsmechanismen.
Resultaten en conclusies
Gezondheid
Uit de analyse blijkt dat de grootste ziektelast wordt veroorzaakt door
luchtverontreiniging die ontstaat door emissies van schadelijke stoffen uit
houtkachels, zowel in de buitenlucht als het binnenmilieu. Daarbij wordt
de kanttekening gemaakt dat houtkachels worden gebruikt voor zowel
sfeerverwarming als voor opwekking van warmte. Alleen het laatste doel
kan worden beschouwd als ‘nieuwe’ energiebron in het kader van de
transitie. Ook verbranding van biomassa in energiecentrales en kleinere
installaties, en toepassing van biobrandstoffen dragen significant bij aan
luchtverontreiniging en daarmee een verhoogde ziektelast. Overigens
ontbreekt het aan voldoende gegevens om deze ziektelast nauwkeurig te
bepalen en wordt dringend aanbevolen hier nader onderzoek naar te
doen.
Een ander belangrijk gezondheidseffect is ernstige hinder door geluid die
wordt veroorzaakt door windturbines op land, mede gezien de
verwachte forse groei van deze vorm van energiewinning in de komende
decennia.
Onvoldoende ventilatie leidt tot verhoogde blootstelling van bewoners
aan schadelijke stoffen en micro-organismen in het binnenmilieu en tot
een verhoogd risico op hittestress. Bij het isoleren van gebouwen is het
daarom van groot belang de ventilatiemogelijkheden goed af te
stemmen op de mate van isolatie en op het gebruik van het gebouw.
Er zijn aanwijzingen dat verspreiding van Legionella rond
vergistingsinstallaties een potentieel gezondheidsrisico vormt bij productie
van biogas. Gewenst is nader onderzoek te doen naar deze risico’s en ook
naar de mogelijkheden om de Legionella-risico’s bij vergistingsinstallaties
voor biogas te beheersen.
Bij alle andere gezondheidseffecten door nieuwe vormen van
energiewinning gaat het om een kleine of marginale bijdrage aan de
ziektelast. Enkele voorbeelden van deze effecten zijn:
• luchtverontreiniging door gebruik van fossiele brandstoffen voor
Carbon Capture Storage en Carbon Capture Usage in de
overgangsperiode tot volledige elektrificatie;
Pagina 10 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

•
•
•

geurhinder door emissies van houtkachels en rond biomassa- en
mestverwerkingsinstallaties;
hinder door de slagschaduw van windturbines;
een mogelijk lichte groei van blootstelling aan EMV als gevolg
van de elektrificatie.

Er zijn ook maatregelen die een positieve invloed op de gezondheid
hebben. Zo zijn in de Klimaattafel Mobiliteit afspraken vastgelegd om de
hoeveelheid zakelijke (auto)kilometers te verminderen, onder meer door
het bevorderen van het gebruik van de (elektrische) fiets. Dit leidt tot
meer bewegen. In de Klimaattafel Landbouw en landgebruik is een pakket
maatregelen opgesteld, waaronder het verminderen van de uitstoot aan
fijnstof, geur en bio-aerosolen door het gebruik van emissiearme stallen.
Deze maatregel zorgt voor een betere luchtkwaliteit en voor minder
hinder door geurhinder. Uitbreiding van bos en natuurgebieden en de
aanleg van extra bomen en natuur in de openbare ruimte en stedelijke
gebieden hebben een positieve uitwerking op de natuur, op de
biodiversiteit en het ecosysteem, wat eveneens bijdraagt aan het welzijn
en de gezondheid van mensen.
Veiligheid
Uit de analyse volgt dat er bij een aantal beschouwde energiebronnen
en maatregelen niet of nauwelijks veiligheidsrisico’s zijn. Dat geldt
bijvoorbeeld voor aquathermie, getijden-energie en blauwe energie. Wel
is het zo dat arbeidsveiligheid bij elke activiteit met gevaarlijke stoffen
of elektrische apparatuur van belang is.
Als we inzoomen op de maatregelen waar veiligheidsrisico’s wel een rol
spelen, dan komt bij omgevingsveiligheid vooral windenergie naar voren.
Op basis van de geldende norm (risicoafstanden tot het plaatsgebonden
risico (PR) van 1*10-6 per jaar) is het gebied waar beperkingen gelden
qua ruimtelijke ontwikkeling rondom windturbines relatief groot. Die
risicoafstanden zijn overigens alleen relevant voor de ruimtelijke
inpassing bij windenergie op land. Voor windenergie op zee is
omgevingsveiligheid niet van belang. Daarnaast zijn biogas en waterstof
relevant bij omgevingsveiligheid. Hiervoor geldt dat de veiligheidsrisico’s
vergelijkbaar zijn met die van andere gevaarlijke stoffen, zoals aardgas of
LPG.
Door het werken op hoogte spelen arbeidsrisico’s ook een rol bij
windenergie. Verder zijn arbeids- en consumentenveiligheid afhankelijk
van de toekomstige ontwikkelingen. Het is vooral van belang of
maatregelen, zoals warmtepompen en zonnepanelen, op grote schaal
zullen worden geïmplementeerd. Beschikbaarheid van (technisch)
personeel is hierbij een belangrijk aandachtspunt. Ten slotte noemen we
de brandrisico’s bij zonnepanelen, elektrische voertuigen en
(buurt)batterijen als aandachtspunt, aangezien de bestrijding van
dergelijke branden speciale werkwijzen van de brandweer vraagt.
Overall beeld
Uit de resultaten van deze studie volgt dat de gezondheidseffecten en
veiligheidsrisico’s van de meeste maatregelen uit het klimaatakkoord
beperkt zullen zijn, terwijl er wel enkele maatregelen zijn, zoals
Pagina 11 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

biomassa, houtkachels en windturbines, die tot significante negatieve
effecten kunnen leiden.
Wanneer we de resultaten op hoofdlijnen leggen naast de positieve
effecten die het uitfaseren van het gebruik van fossiele brandstoffen op
de gezondheid en veiligheid betekent, is het beeld dat het netto effect
positief zal zijn voor de gezondheid en veiligheid.
Dit overall beeld volgt uit de vergelijking van de resultaten van
luchtkwaliteit, geluid en veiligheid. Voor de luchtkwaliteit geldt dat de
negatieve gezondheidseffecten met name veroorzaakt zullen worden
door gebruik van biomassa en houtkachels. Daartegenover staat dat
vooral de maatregelen van het Schone Lucht Akkoord (SLA) zullen
leiden tot grote positieve effecten op de luchtkwaliteit. Daarnaast is het
aantal mensen dat ernstige hinder ondervindt door geluid van
windturbines veel lager dan de aantallen personen die ernstige hinder
ondervinden van wegverkeer. Het positieve netto effect wordt vooral
veroorzaakt door vervanging van auto’s met brandstofmotoren door
elektrische auto’s, wat geluidreductie oplevert. Bij veiligheid vallen als
gevolg van de vervanging van fossiele brandstoffen
koolmonoxidevergiftigingen weg. Dat is de voornaamste oorzaak
waardoor het netto effect op de veiligheid positief zal zijn.
Aanbevelingen
De resultaten van deze verkenning laten zien dat de impact van de
meeste maatregelen uit het Klimaatakkoord op de gezondheid en
veiligheid beperkt zal zijn. Enkele energiebronnen kunnen echter wel tot
relevante gezondheidseffecten of veiligheidsrisico’s leiden. Om deze
verder te beperken zijn er aanvullende gezondheids- en
veiligheidsmaatregelen mogelijk, waarvan er hieronder enkele op
hoofdlijnen worden besproken. Juist de ontwikkelfase van de
energietransitie biedt mogelijkheden om gezondheids- en
veiligheidsaspecten integraal mee te nemen (bijvoorbeeld in de Regionale
Energie Strategieën). Zo is het raadzaam om omwonenden te betrekken
bij de besluitvorming over optimalisering van locaties (afstand tot
woonbebouwing) en landschappelijke inpassing van windturbines en
zonneparken, en hen daarbij van goede, betrouwbare informatie te
voorzien. Gedurende de transitie kan worden gemonitord hoe
gezondheids- en veiligheidseffecten zich ontwikkelen.
Zo zijn er handreikingen met maatregelen voor het verduurzamen van
woningen waarbij rekening wordt gehouden met het beperken van
negatieve gezondheidseffecten. Denk daarbij aan aspecten als ventilatie,
isolatie et cetera. In het Bouwbesluit worden aanvullende geluidseisen
opgenomen om bewoners en omwonenden beter te beschermen tegen
geluid van de buitenunits van warmtepompen en airco’s. Ook voor het
reduceren van de veiligheidsrisico’s zijn handleidingen en richtlijnen
opgesteld, onder andere met betrekking tot accu’s en batterijen. Een
andere mogelijkheid is het gebruikmaken van gecertificeerde producten
of installateurs en onderhoudsmonteurs om daarmee de
arbeidsveiligheid en consumentenveiligheid te bevorderen.
Verder zal het beperken van emissies bij het verbranden van biomassa
en het gebruik van houtkachels door strengere eisen leiden tot minder
Pagina 12 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

luchtverontreiniging. Dit zal een relevante bijdrage kunnen leveren aan
de gezondheidswinst.
Uit de verkenning blijkt ten slotte dat er voor sommige maatregelen
onvoldoende informatie aanwezig is om een goede inschatting van de
gezondheids- en veiligheidseffecten te doen. Bij die onderwerpen is er
sprake van kennishiaten en is aanvullend onderzoek nodig om de effecten
beter in kaart te brengen. Dit gaat vooral om de gezondheidseffecten
door verbranding van biomassa en biobrandstoffen en de gevolgen van
geluidhinder en andere effecten, zoals hinder van visuele aspecten door
windturbines. Daarnaast wordt aanbevolen om de risico’s van een
verslechterd binnenmilieu als gevolg van onjuiste toepassing van isolatie
en ventilatie en door emissies uit open haarden en houtkachels beter in
kaart te brengen. Nader onderzoek is ook wenselijk met betrekking tot de
risico’s van Legionella bij vergistingsinstallaties voor biogas en de
mogelijkheden om die te beheersen.

Pagina 13 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

Pagina 14 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

1

Inleiding

In 2015 ondertekende Nederland het Klimaatakkoord van Parijs. Dit
betekent dat Nederland het voornemen heeft om de opwarming van de
aarde te beperken door de emissies van CO2 en andere broeikasgassen
sterk te verminderen. Dit wordt voor een belangrijk deel bereikt door
fossiele brandstoffen te vervangen door duurzame energiebronnen. In
het Nederlandse Klimaatakkoord (d.d. 28 juni 2019) is op hoofdlijnen
beschreven op welke wijze een reductie van de CO2-uitstoot kan worden
bereikt van 49% (in 2030) resp. 95% (in 2050) ten opzichte van 1990.
Hoewel het primaire doel van het Klimaatakkoord is om de reductie van
de CO2-uitstoot te realiseren – tegen maatschappelijk acceptabele
kosten – bieden de beoogde maatregelen ook kansen op andere
terreinen, zoals het verbeteren van de leefomgeving, de verduurzaming
van de landbouw, het vergroten van de biodiversiteit, minder ziekte,
meer welzijn en lagere zorgkosten. Naast positieve effecten is er ook
een kans op negatieve effecten als gevolg van de maatregelen die
worden genoemd in het Klimaatakkoord. Zo kunnen verschillende
maatregelen invloed hebben op gezondheid, veiligheid, natuur en milieu.
Het ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK) wil inzicht
krijgen in de mogelijke effecten en risico’s van de maatregelen die
worden genomen in het kader van het Klimaatakkoord en de
energietransitie op de gezondheid en de veiligheid van de Nederlandse
samenleving. Daartoe zijn in 2019 twee verkennende onderzoeken
uitgevoerd. Ten eerste heeft het RIVM de (positieve) gevolgen in beeld
gebracht van het verdwijnen van de huidige fossiele CO2-bronnen voor
veiligheid, gezondheid en natuur (Van der Ree et al., 2019). Daarnaast
heeft het Analistennetwerk Nationale Veiligheid de risico’s van nieuwe
energietechnologieën geanalyseerd vanuit het perspectief van de
nationale veiligheid (ANV, 2019).
In vervolg op deze analyses heeft het ministerie van EZK gevraagd om
de (positieve en negatieve) effecten van vervangende energiebronnen
en de daarmee gepaard gaande maatregelen op veiligheid en
gezondheid in kaart te brengen, zodat deze kunnen worden
meegenomen in de afwegingen en keuzen binnen de energietransitie.
Dit rapport beschrijft de opzet en resultaten van deze studie. Dit rapport
is onderdeel van een drietal studies. De eerste betreft de actualisatie
van het RIVM-rapport 2019, waarin de effecten van het uitfaseren van
fossiele energie in kaart zijn gebracht (Kelfkens et al., 2021). Dit
onderhavige rapport gaat dus in op de mogelijke effecten en risico’s van
de energiebronnen en maatregelen uit het Klimaatakkoord voor
gezondheid en veiligheid. De derde studie is ingegaan op de
gezondheids- en veiligheidseffecten van klimaatverandering in
Nederland en schetst een beeld van het effect van het
klimaatmitigatiebeleid op de gezondheid en veiligheid (Hall et al., 2021).
Om de effecten en risico’s van de maatregelen uit het Klimaatakkoord
voor gezondheid en veiligheid te kunnen beoordelen en in vergelijkend
perspectief te kunnen plaatsen – het gaat immers om een divers palet
aan bronnen en maatregelen, waarbij nog onduidelijk is in welke mate
Pagina 15 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

deze in de verschillende regio’s (RES 1) zullen worden toegepast – is een
systematische aanpak nodig. Bij voorkeur worden effecten op
gezondheid en veiligheid uitgedrukt in kwantitatieve maten, al is dat
vanwege een aantal onzekerheden vaak niet mogelijk. Zo zijn er
verschillende scenario’s denkbaar waarlangs de energietransitie zich kan
ontwikkelen. Ook zijn niet voor alle gezondheids- en veiligheidsaspecten
voldoende gegevens beschikbaar om effecten te kunnen kwantificeren.
Daarom is gekozen voor een combinatie van kwantificering waar
mogelijk, aangevuld met expert judgement.

1
RES staat voor Regionale Energie Strategie. Nederland is ingedeeld in 30 energieregio’s. In elk van deze
regio’s werken overheden, bedrijven en maatschappelijke organisaties samen om op regionaal niveau te
onderzoeken waar en hoe het best duurzame elektriciteit opgewekt kan worden, welke warmtebronnen te
gebruiken zijn, welke energie-infrastructuur nodig is en welke maatregelen maatschappelijk gezien acceptabel
en financieel haalbaar zijn. Het Nationaal Programma RES ondersteunt de regio's bij het maken van de RES.
Medio 2021 moet elke regio een RES 1.0 gereed hebben.

Pagina 16 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

2

Afbakening, werkwijze en leeswijzer

De focus van deze analyse is inzichtelijk maken van de mogelijke impact
van de maatregelen in het klimaatakkoord, waarbij het accent ligt op
gezondheidseffecten en veiligheidsrisico’s. Het kwantificeren van
effecten op de natuur en het milieu valt buiten de scope van deze
analyse. Er is echter wel voor gekozen om eventuele effecten op dit vlak
te benoemen, te meer vanwege de relatie met gezondheid. Daarnaast
zal er waar relevant worden ingegaan op eventuele toe- of afname van
de stikstofdepositie door de maatregelen uit het klimaatakkoord. Deze
effecten worden niet gekwantificeerd.
De maatregelen en energiebronnen die worden genoemd in het
Klimaatakkoord vormen de basis van deze studie. Dit houdt een
beperking in van het aantal energiebronnen en maatregelen dat wordt
beschouwd. Kernenergie wordt bijvoorbeeld niet expliciet genoemd in het
Klimaatakkoord en is daarom niet meegenomen in dit onderzoek. Ook de
vermindering van de CO2-uitstoot door de internationale scheepvaart en
luchtvaart is geen onderdeel van het Klimaatakkoord en valt buiten de
scope van dit rapport. Wel zullen we er kort aandacht aan besteden bij de
bespreking van gezondheids- en veiligheidsaspecten van biobrandstoffen.
Zoals gemeld richt deze studie zich op de impact van de maatregelen en
energiebronnen genoemd in het Klimaatakkoord en gaat ze niet in detail
in op het (netto) effect van deze maatregelen en op het afbouwen van de
huidige maatregelen (lees: energiewinning met fossiele brandstoffen). Die
gevolgen zijn immers al inzichtelijk gemaakt (Van der Ree et al., 2019)
en geactualiseerd (Kelfkens, 2021). Om het verschil duidelijk te maken,
nemen we de vervanging van een kolencentrale als voorbeeld. Dit is een
maatregel die wordt genoemd in het Schone Lucht Akkoord (SLA) met
een positief effect op de luchtkwaliteit. De netto opbrengst voor de
luchtkwaliteit hangt echter af van of een kolencentrale wordt vervangen
door een biomassacentrale of door bijvoorbeeld windenergie. In deze
studie beschouwen we uitsluitend de effecten van de maatregelen
biomassa en windenergie, omdat die als maatregelen worden genoemd in
het Klimaatakkoord binnen een van de Klimaattafels, en niet de effecten
van het stoppen van energiewinning met de kolencentrale. In de
beschouwing van de resultaten zullen we wel op hoofdlijnen ingaan op het
netto effect van de vervangende energiebronnen en maatregelen samen
ten opzichte van het afbouwen van energiewinning met fossiele
brandstoffen.
Bij het in kaart brengen van de effecten voor gezondheid en de
veiligheidsrisico’s vormt het in gebruik hebben (de gebruiksfase) van de
maatregelen genoemd in het klimaatakkoord het uitgangspunt. Dit
betekent onder andere dat de mogelijke effecten tijdens het
productieproces van bijvoorbeeld windturbines, zonnepanelen of een
geothermieput, of effecten van het amoveren als de productie is
gestopt, buiten beschouwing blijven.

Pagina 17 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

In de zogenoemde Klimaattafels hebben betrokken partijen (overheden,
bedrijfssectoren, brancheorganisaties, adviesraden en maatschappelijke
organisaties) afspraken op hoofdlijnen gemaakt, op grond waarvan een
samenhangend pakket aan voorstellen is opgesteld om het CO2reductiedoel in 2030 te kunnen realiseren. Voor dit onderzoek is eerst per
Klimaattafel (Gebouwde omgeving, Mobiliteit, Landbouw en landgebruik,
Industrie en Elektriciteit) een inventarisatie gemaakt van de
energiebronnen en maatregelen. Daarbij is nagegaan welke hiervan
mogelijk kunnen leiden tot effecten voor de gezondheid en veiligheid (met
een schuin oog naar natuur en milieu). Vanuit de inventarisatie is
vervolgens per maatregel ingezoomd op de mogelijke impact op
gezondheid of veiligheid. Voor deze verdiepingsstap is gebruikgemaakt
van literatuurstudie en interviews met experts vanuit het RIVM. Hierdoor
ontstaat inzicht in de aspecten die het meest van belang zijn en is een
eerste indicatie beschikbaar van de omvang van de effecten. Dit levert
een globaal overzicht op maatregelniveau.
Voor een verdere vergelijking is een methode ontwikkeld om de
gezondheidseffecten en veiligheidsrisico’s te beoordelen en (onderling) te
kunnen vergelijken. De gehanteerde methode en de criteria zijn in het
volgende hoofdstuk beschreven.
Als laatste stap zijn de maatregelen met hun mogelijke effecten in een
breder perspectief geplaatst. Dan gaat het niet meer om de mogelijke
effecten van een losse maatregel, maar om mogelijke toekomstbeelden
waarin de verschillende maatregelen als systeem worden geschetst.
Daarbij wordt gebruikgemaakt van een scenariostudie van Den Ouden et
al. (2020), een studie die vier mogelijke toekomstbeelden heeft
uitgewerkt voor een klimaatneutrale energievoorziening in 2050. Elk van
deze vier toekomstbeelden hangt samen met hoe de energietransitie zich
kan ontwikkelen als gevolg van economische, maatschappelijke en
politieke invloeden en van regionale, nationale en internationale
sturingsmechanismen. De vier toekomstbeelden zijn samengevat in
hoofdstuk 5.
Zoals gemeld bevat het volgende hoofdstuk de beschrijving van de
methodiek en de gebruikte criteria om de effecten en risico’s te
beoordelen. De resultaten van de inventarisatie van de bronnen en
maatregelen uit het Klimaatakkoord worden gepresenteerd in hoofdstuk
4. De relevante bronnen en maatregelen zijn in ditzelfde hoofdstuk
vervolgens een voor een beschreven, waarbij nader wordt ingegaan op de
mogelijke effecten. De stap naar het breder perspectief en de
verschillende scenario’s waarlangs de energietransitie zich kan
voltrekken, wordt gemaakt in hoofdstuk 5. Daar wordt een viertal
toekomstbeelden samengevat. Hoofdstuk 6 bevat vervolgens het
overzicht van de resultaten van de mogelijke gezondheidseffecten en
veiligheidsrisico’s. In dat hoofdstuk wordt ook een beschouwing gegeven
van het netto effect van de vervangende energiebronnen en maatregelen
ten opzichte van het afbouwen van energiewinning met fossiele
brandstoffen. Het rapport sluit af met een hoofdstuk conclusies en
slotbeschouwing. Hierin worden de resultaten uit hoofdstuk 6 met behulp
van de toekomstbeelden in een breder perspectief geplaatst. Daarbij
wordt op hoofdlijnen ook ingegaan op mogelijke aanvullende maatregelen
om de negatieve effecten die zijn geïnventariseerd te reduceren.
Pagina 18 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

3

Beoordelingsmethodiek

In het Klimaatakkoord wordt een divers palet aan energiebronnen en
maatregelen beschreven. Om de gevraagde effecten op gezondheid en
veiligheid van deze – veelal uiteenlopende – bronnen en maatregelen te
kunnen beoordelen en in vergelijkend perspectief te kunnen plaatsen, is
er een systematische aanpak nodig. Het uitgangspunt daarbij is om de
effecten en risico’s zo goed mogelijk uit te drukken in kwantitatieve
maten, al dan niet aangevuld met expert judgement.
In de volgende paragrafen wordt de methode beschreven voor
achtereenvolgens gezondheid en veiligheid. We richten ons daarbij in
eerste instantie op effecten en risico’s die een negatieve impact hebben.
Eventuele positieve effecten (zie paragraaf 3.4) en ook de impact op
natuur en milieu, inclusief bijdragen aan de stikstofdepositie (zie
paragraaf 3.3), zullen alleen kwalitatief worden beschouwd.
3.1

Effecten op gezondheid
In analogie met de werkwijze voor de analyse van de effecten als gevolg
van het verdwijnen van fossiele brandstoffen (Van der Ree et al., 2019)
richten we ons op milieugerelateerde gezondheidseffecten en gaan we uit
van de beoordelingsmethodiek van de Volksgezondheid Toekomst
Verkenning 2018 (VTV 2018). In deze benadering wordt de ziektelast
(Burden of Disease) voor een bepaalde populatie uitgedrukt in Disability
Adjusted Life Years (DALY's). DALY’s worden berekend uit
ziektejaarequivalenten (het aantal jaren geleefd met een ziekte, gewogen
voor de ernst hiervan (Years Lived with Disability; YLD’s) en het aantal
verloren levensjaren door vroegtijdige sterfte als gevolg van de ziekte
(Years of Life Lost; YLL’s). Op deze wijze kunnen gezondheidseffecten
door verschillende oorzaken (bronnen) of voor verschillende typen ziekten
vanuit eenzelfde perspectief worden vergeleken. Dit is een
wetenschappelijk en door onder meer de WHO geaccepteerde aanpak, die
veel wordt toegepast in onderzoek ten behoeve van beleid. Een
belangrijke onzekerheid bij het berekenen van DALY’s wordt bepaald door
de keuze (aanname) van de weegfactor voor de ernst van de aandoening,
die lineair doorwerkt. Voor veel aandoeningen is er consensus over deze
weegfactoren. Niettemin kunnen aannames per soort aandoening
verschillend zijn, waardoor DALY’s niet zomaar kunnen worden opgeteld.
Op de website Volksgezondheidenzorg.info zijn gegevens te vinden over
ziektelast uitgedrukt in DALY's, toegeschreven aan verschillende soorten
ziekten dan wel aan verschillende soorten bronnen of oorzaken. De
totale ziektelast van de Nederlandse bevolking is geschat op ongeveer
5.000.000 DALY’s (VTV, 2018). Ongeveer 4% daarvan (200.000 DALY’s)
wordt toegeschreven aan bronnen en factoren in het milieu (175.000
DALY’s aan buitenmilieu en 25.000 DALY’s aan binnenmilieu). Ter
vergelijking met leefstijlfactoren: de ziektelast door roken, ongezonde
voeding, weinig bewegen en alcoholgebruik bedraagt gezamenlijk ruim
1.000.000 DALY’s.

Pagina 19 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

Omdat het berekenen van DALY’s in het kader van deze studie is
omgeven met vele onzekerheden, is een indeling gemaakt in vier
klassen op basis van orde-grootte. Deze klassen staan in onderstaande
Tabel 3.1. Per klasse is aangegeven hoe de berekende ziektelast zich
verhoudt tot de totale ziektelast veroorzaakt door milieufactoren. Als er
geen of onvoldoende informatie beschikbaar is, of dusdanig onzeker dat
uitdrukken in DALY’s niet is te verantwoorden, dan is het effect
beoordeeld op basis van expert judgement.
Tabel 3.1 De bij de beoordeling gehanteerde indeling in vier klassen op basis van
orde-grootte ziektelast, uitgedrukt in DALY’s.

Klasse

Aantal DALY’s

% t.o.v. totale ziektelast
‘milieu’ (200.000)

0 (geen effect)
A
B
C

< 1.000
1.000 – 10.000
> 10.000

< 0,5%
0,5 – 5 %
> 5%

Als het gaat om effecten als gevolg van de energietransitie, kunnen de
volgende milieugerelateerde thema’s een rol spelen:
luchtverontreiniging (buiten), binnenmilieu, (laagfrequent) geluid en
trillingen en overige effecten. Voor elke energiebron c.q. maatregel is
per milieuthema eerst vastgesteld of er een gezondheidseffect is te
verwachten. Zo ja, dan is informatie verzameld om het effect te
kwantificeren in DALY’s of is een kwalitatieve beoordeling gegeven. De
resultaten van deze beoordelingen en de onderbouwing daarvan zijn
beschreven in hoofdstuk 4. Hieronder geven we eerst een algemene
beschouwing van de gezondheidseffecten per milieuthema. In hoofdstuk
4 gaan we in op specifieke zaken.
Luchtverontreiniging
Van alle milieuthema’s heeft luchtverontreiniging de grootste invloed op
onze gezondheid. Die invloed wordt grotendeels bepaald door blootstelling
aan fijnstof en aan stikstofdioxide, die kan leiden tot (het verergeren van)
hart- en vaatziekten en aandoeningen van de ademhalingsorganen, en tot
vroegtijdige sterfte. Ook blootstelling aan andere schadelijke stoffen,
onder meer PAK’s, roet, ozon en vluchtige organische componenten zoals
aldehyden en aromaten, brengt schade toe aan de gezondheid, onder
meer doordat ze carcinogeen zijn of andere toxische effecten
veroorzaken. Die bijdrage is echter kleiner dan die van fijnstof en
stikstofdioxide. De totale bijdrage van luchtverontreiniging aan de
ziektelast wordt geschat op 150.000 DALY’s (VTV 2018).
Om de ziektelast door luchtverontreiniging te verminderen, is sinds
begin 2020 het Schone Lucht Akkoord (SLA) van kracht. Dit akkoord,
dat is ondertekend door het ministerie van I&W en een groot aantal
gemeenten en provincies, bevat een pakket aan maatregelen om de
lucht in Nederland schoner en gezonder te maken. Het gaat vooral om
het reduceren van emissies van fijnstof en stikstofdioxide door
wegverkeer, landbouw, scheepvaart, industrie en huishoudens. Dit
wordt voor een aanzienlijk deel bereikt door het (geleidelijk)
terugdringen van het gebruik van fossiele brandstoffen voor vervoer,
Pagina 20 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

industriële processen en energieproductie, en door vervanging door
andere vormen van energiewinning.
In het kader van het SLA is berekend hoe groot de gezondheidswinst is
bij volledige vervanging van fossiele brandstoffen – behalve voor de
zeescheepvaart en luchtvaart (deze vallen beide buiten het
Klimaatakkoord) – in Nederland en het buitenland. Deze komt overeen
met een reductie van ongeveer 40% ofwel 60.000 DALY’s (Van der Ree
et al., 2019). Met de aanvullende maatregelen uit het Klimaatakkoord
(boven op die van het SLA) wordt de reductie 42% overeenkomend met
63.000 DALY’s. Daar is eventuele gezondheidsschade als gevolg van
luchtverontreiniging veroorzaakt door nieuwe energiebronnen en
maatregelen niet in verdisconteerd. Dat wordt juist in dit rapport
onderzocht.
Effecten van geluid
Blootstelling aan geluid kan tot verschillende gezondheidseffecten
leiden, namelijk: (ernstige) hinder, (ernstige) slaapverstoring, coronaire
hartziekten, hypertensie, concentratieproblemen c.q. leerachterstand bij
kinderen (lezen), en aantasting van het algeheel welbevinden en
kwaliteit van leven. Bij langere blootstelling aan zeer hoge geluidniveaus
(meer dan 80 dB) kunnen gehoorschade en tinnitus optreden. Hinder
wordt als een gezondheidseffect beschouwd, conform het uitgangspunt
van de WHO (en ook in het Nederlandse beleid) die gezondheid
beschouwt als een staat van compleet fysiek, mentaal en sociaal
welbevinden en niet uitsluitend als de afwezigheid van ziekte. Door de
grote verschillen in typen effecten is een relatie tussen geluid en
gezondheid niet eenvoudig te leggen. Voor (ernstige) hinder,
slaapverstoring en leerachterstand bij kinderen is er voldoende
wetenschappelijk bewijs voor de relatie met geluidsbelasting, voor
coronaire hartziekten is er enig bewijs, en voor andere effecten is dat
bewijs zeer beperkt (Van Kamp et al., 2018).
In Nederland is wegverkeer veruit de belangrijkste geluidsbron die
hinder veroorzaakt, gevolgd door rail- en vliegverkeer, buren,
windturbines, industrielawaai, constructiewerkzaamheden en recreatie.
De geluidsbelasting van de Nederlandse bevolking neemt de laatste
jaren geleidelijk toe (zie onder andere Van Poll, 2020). Door het
overschakelen op elektrisch vervoer zullen hinder en slaapverstoring
door wegverkeer komende jaren afnemen, resulterend in een mogelijke
reductie van een derde in het aantal gehinderden in 2050 (Verheijen en
Jabben, 2010). Daar staat tegenover dat een toename van het
treinverkeer (groei van het openbaar vervoer) kan zorgen voor meer
hinder door geluid en trillingen.
De laatste jaren is er toenemende aandacht voor gezondheidseffecten
door laagfrequent geluid. Dat is geluid dat is opgebouwd uit lage
frequenties, tussen 20 en 100/125 Hz, die voor veel mensen niet met
het oor waarneembaar zijn. Vaak wordt gesproken over ‘bromtonen’,
omdat niet in alle gevallen is gemeten of de bromtoon inderdaad onder
de 100/125 Hz ligt. Het aantal meldingen over zulke bromtonen bij
GGD’en is de laatste jaren gegroeid (Dusseldorp et al., 2019).

Pagina 21 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

Laagfrequent geluid kan ernstige hinder veroorzaken en mogelijk
slaapverstoring. Voor andere soorten klachten, zoals hoofdpijn,
duizeligheid, evenwichtsverlies, concentratieproblemen, problemen met
hart en luchtwegen en de zogeheten vibro-akoestische ziekte 2, bestaat er
geen bewijs dat laagfrequent geluid daar een mogelijke oorzaak van is.
Soms nemen mensen een bromtoon waar die er niet is, maar die kan
worden veroorzaakt door bijvoorbeeld tinnitus. In dat geval is het
mogelijk om hulp te krijgen bij het leren omgaan met deze waarneming
(White et al., 2020). Bekende bronnen van laagfrequent geluid zijn
wegverkeer, railverkeer, vliegverkeer, zware motoren, windturbines,
industrie, transformatoren, warmtepompen, mechanische ventilatie,
airco’s, (zuiger)compressoren, generatoren, wasmachines en muziek bij
festivals. Door de groei van windturbines, mechanische ventilatie,
koelsystemen en warmtepompen neemt het aantal van zulke bronnen
toe. Daar komt bij dat door maatregelen tegen geluid van wegverkeer,
die vooral hogere tonen dempen, laagfrequent geluid relatief meer opvalt.
Binnenmilieu
Mensen verkeren een groot deel van de tijd in hun woning of in andere
gebouwen en worden daar blootgesteld aan stoffen, radioactieve
straling, micro-organismen, vocht en geluid. In de VTV 2018 is een
overzicht gegeven van de ziektelast door verschillende factoren in het
binnenmilieu. Dit overzicht is grotendeels gebaseerd op een studie van
Schram et al. (2013), die de ziektelast als gevolg van blootstelling aan
binnenlucht op 25.000 (7.000 tot 52.000) DALY’s schatten. De
belangrijkste oorzaken waren blootstelling aan tabaksrook, radon en
thoron en vochtigheid. Andere oorzaken, zoals CO-vergiftiging,
blootstelling aan formaldehyde en andere vluchtige organische
componenten, dragen weinig bij aan de ziektelast. In de studie van
Schram et al. is echter blootstelling aan houtrook, micro-organismen
(schimmels, virussen en bacteriën) en verbrandingsproducten zoals
fijnstof en NO2 niet meegenomen.
In woningen waar warmte wordt opgewekt met hout- of pelletkachels
kunnen bewoners worden blootgesteld aan houtrook. Gerapporteerde
gezondheidseffecten door houtrook zijn voornamelijk allergieën,
ademhalingsklachten en aandoeningen van de luchtwegen. Hier wordt
dieper op ingegaan in de beschrijving van energiewinning met behulp
van biomassa (zie paragraaf 4.7).
Bij koken op aardgas komen verbrandingsproducten vrij, zoals fijnstof
en NO2. Door de overgang van koken op gas naar elektrisch koken zal
deze bloostelling afnemen (Jacobs et al., 2016).
Micro-organismen, zoals schimmels, virussen en bacteriën, vormen in
gebouwen een andere potentiële bron van ziekten. De meeste microorganismen zijn niet schadelijk of veroorzaken hooguit milde klachten,
zoals een verkoudheid. Sommige kunnen echter ernstige ziektes en zelfs
overlijden veroorzaken, vooral bij mensen met een kwetsbare
gezondheid. Voorbeelden zijn Aspergillus fumigatus (een schimmel),
Legionella (een bacterie) en het SARS-CoV-2 virus. In hoeverre de
ziektelast als gevolg van dit soort infectieziekten is toe te schrijven aan
2
Dit is een verzamelnaam voor verschillende klachten variërend van somberheid tot bindweefsel dat kapot
gaat, hart- en vaatziekten en epilepsie die sommige mensen toeschrijven aan laagfrequent geluid. De vibroakoestische ziekte is wetenschappelijk niet bewezen en is ook geen erkende diagnose in de medische wereld.

Pagina 22 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

het binnenmilieu, is niet goed bekend. Dat komt onder meer doordat
voor vele micro-organismen niet exact bekend is hoe de verspreiding en
transmissie verlopen en waar mensen zoal besmettingen oplopen (in
huis of op andere plaatsen). Vanwege de COVID-19-crisis wordt veel
onderzoek gedaan naar de rol van transmissie via druppels, aerosolen
en oppervlakken, maar tot nu toe heeft dat niet geleid tot een eenduidig
beeld (RIVM, pers. commun.). Uit bron- en contactonderzoek blijkt vaak
dat bij uitbraken verschillende routes mogelijk zijn, en dat zal niet
anders zijn voor andere veelvoorkomende virussen. Mede daardoor is de
ziektelast door blootstelling aan micro-organismen in het binnenmilieu
niet goed te schatten.
In algemene zin is wel duidelijk dat voldoende ventilatie van gebouwen
helpt om de verspreiding van ziekteverwekkers en de blootstelling aan
stoffen, vocht en micro-organismen in binnenmilieu te verkleinen. Aan
de andere kant moet verlies van warmte uit gebouwen zo goed mogelijk
worden beperkt. Er moet dus een goede balans zijn tussen verversen
van lucht enerzijds en verlies van warmte of koude anderzijds. Dat
betekent dat de ventilatiemogelijkheden goed afgestemd moeten zijn op
de mate van isolatie en op het gebruik van het gebouw, niet alleen in
technisch opzicht, maar ook wat betreft het gedrag van bewoners of
gebruikers. In paragraaf 4.5 komen we hier op terug.
Overige gezondheidseffecten
Een potentiële bron van gezondheidseffecten wordt gevormd door
elektromagnetische velden (EMV). Extreem laagfrequente
elektromagnetische velden (ELF) kunnen acute effecten veroorzaken. Als
de ELF-velden sterk genoeg zijn, kunnen ze leiden tot duizeligheid, het
zien van lichtflitsen en het voelen van tintelingen of pijn door prikkeling
van zenuwen. Deze veldsterkten komen in de leefomgeving niet voor.
Ook radiofrequente (RF) velden kunnen door oververhitting tot acute
effecten leiden. Voor beide typen EMV zijn limieten vastgesteld,
waaronder deze kortetermijneffecten niet optreden. Onderzoek naar
mogelijke gezondheidseffecten op de lange termijn door blootstelling aan
EMV onder deze limieten is nog in volle gang. Er zijn aanwijzingen dat
kinderen die in de buurt van bovengrondse hoogspanningslijnen wonen
en boven een bepaalde magneetveldsterkte worden blootgesteld, een
hogere kans hebben om leukemie te krijgen. De effecten daarvan worden
geschat op ongeveer 35 DALY’s, uitgaande van een oorzakelijk verband. 3
De Nederlandse overheid hanteert sinds 2005 een voorzorgbeleid bij
bovengrondse hoogspanningslijnen. Dit beleid is gericht op het
voorkómen van nieuwe situaties waarin kinderen langdurig worden
blootgesteld aan magneetvelden boven de 0,4 microtesla, zoals bij de
aanleg van nieuwe hoogspanningslijnen en het bouwen van nieuwe
woningen bij bestaande hoogspanningslijnen. Naar aanleiding van een
advies van de Gezondheidsraad overweegt de overheid het
voorzorgbeleid uit te breiden tot andere delen van het elektriciteitsnet,
zoals ondergrondse hoogspanningsverbindingen, transformatorstations
en transformatorhuisjes. Welke vorm het nieuwe beleid precies krijgt en

3
Uitgaande van een oorzakelijk verband is 1 van de 270 leukemiegevallen van kinderleukemie die elke twee
jaar in Nederland optreden toe te schijven aan de magneetvelden van een bovengrondse hoogspanningslijn.
Met een ruwe schatting komt dit overeen met circa 35 DALY’s per jaar.

Pagina 23 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

wat dat betekent voor eventuele gezondheidseffecten, kan op dit
moment niet worden ingeschat.
Andere bronnen van EMV, zoals elektrische apparaten, zonnepanelen en
mobiele telefoons, voldoen in principe aan eisen waardoor de veldsterkte
onder de door de overheid gehanteerde blootstellingslimiet ligt. Voor
deze apparaten geldt, in tegenstelling tot voor kinderen die in de buurt
van een bovengrondse hoogspanningslijn wonen, dat men er gewoonlijk
niet langdurig aan wordt blootgesteld.
Elektrificatie is een belangrijke pijler van de voorgenomen
energietransitie. Daardoor zal de capaciteit van het elektriciteitsnet en het
landelijk hoogspanningsnetwerk fors moeten worden uitgebreid.
Daarnaast groeit ook het aantal andere bronnen van EMV, zoals
warmtepompen, zonnepanelen, laadpalen en (buurt)batterijen.
Andere gezondheidseffecten, zoals verstoring van het lichtbeeld (door de
slagschaduw van windturbines) en geurhinder, worden specifiek
besproken bij de bronnen en maatregelen waar deze effecten mogelijk
aan de orde zijn.
Consumptie van verontreinigd drinkwater, gewonnen uit grond- en
oppervlaktewater dat is vervuild door bijvoorbeeld lekkage in een
geothermieput (zie paragraaf 4.10) of uitspoeling van stoffen in een
zonnepark, vormt een potentieel gezondheidsrisico. Echter, in de
Nederlandse drinkwatervoorziening wordt zulke verontreiniging over het
algemeen efficiënt verwijderd door zuivering –incidenten uitgezonderd.
We beschouwen deze route daarom niet als een relevante oorzaak van
gezondheidsschade als gevolg van nieuwe vormen van energiewinning.
3.2

Veiligheidsrisico’s
In dit onderzoek beschouwen we veiligheidsrisico’s als schade die kan
ontstaan als gevolg van afwijkingen van een normale situatie, zoals
incidenten, rampen of (arbeids)ongevallen. Het onderscheid van deze
potentiële veiligheidseffecten met de effecten op gezondheid is dat bij het
laatste wordt uitgegaan van de gevolgen die zullen optreden in geval van
een normale (continue) situatie. Qua veiligheidsrisico’s kan het gaan om
(chronisch) letsel en overlijden, maar ook om psychische, economische en
fysieke schade die het welbevinden van slachtoffers negatief beïnvloeden.
In deze studie is de focus de mogelijke directe schade voor de mens
(overlijden/letsel). Hierbij wordt onderscheid gemaakt in (i)
omgevingsveiligheid, (ii) arbeidsveiligheid en (iii) veiligheid in en om het
huis (consumentenveiligheid) en (iv) overige veiligheidsrisico’s.
Bij omgevingsveiligheid gaat het om de risico’s van het gebruik en
transport van gevaarlijke stoffen, de veiligheid van industriële bedrijven
en de veiligheid van nieuwe, zich snel ontwikkelende technologieën.
Hierbij ligt de focus op de risico’s met betrekking tot schade door
explosies, branden en het vrijkomen van gevaarlijke stoffen (toxische
wolken) voor mensen in de omgeving van een risicobron, zoals een
chemische installatie, een tankwagen of een buisleiding. Binnen dit
onderzoek gaat het bijvoorbeeld om risico’s gekoppeld aan het

Pagina 24 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

toepassen van waterstof of biogas, of om gevaarlijke stoffen die
vrijkomen bij een brand van bijvoorbeeld een buurtbatterij.
Arbeidsveiligheid heeft betrekking op risico’s die werknemers kunnen
lopen bij handelingen die ze tijdens hun werk verrichten. Binnen het
thema energiewinning kan worden gedacht aan ongevallen bij
installatie, reparatie en onderhoud van windturbines, zonnepanelen,
geothermieputten, warmtepompen, buurtbatterijen, buisleidingen,
energiecentrales, et cetera. Ook consumenten kunnen risico’s
ondervinden, bijvoorbeeld bij een brand van een zonnepaneel op een
woonhuis of als ze zelf reparaties of onderhoud uitvoeren aan een
warmtepomp, batterij of zonnepaneel (consumentenveiligheid). De
brandbestrijding vormt binnen de energietransitie een apart
aandachtsgebied en valt buiten de scope van dit rapport. Op plekken
waar het een aandachtspunt vormt, is het wel gemeld. Vanuit
organisaties als Brandweer Nederland en het Instituut Fysieke Veiligheid
(IFV) wordt hier aandacht voor gevraagd (onder andere IFV, 2020).
Onder ‘overige veiligheidsrisico’s’ vallen zaken als de eventuele impact
met betrekking tot verkeersveiligheid en voedselveiligheid, zoals schade
aan gewassen door bijvoorbeeld depositie van deeltjes bij branden. Deze
laatste categorie is methodisch niet verder uitgewerkt, omdat het slechts
een beperkt aantal maatregelen uit het Klimaatakkoord betreft en veelal
om indirecte gevolgen gaat. Mogelijk relevante aandachtspunten ten
aanzien van deze vormen van veiligheid die in de analyses per bron of
maatregel naar voren komen, worden aldaar benoemd.
Hieronder wordt ingegaan op de indicatoren voor omgevingsveiligheid,
arbeidsveiligheid en consumentenveiligheid.
Omgevingsveiligheid
In Nederland gebeuren weinig rampen of incidenten met gevaarlijke
stoffen waarbij in de omgeving van een bedrijf, transportroute of
buisleiding (dodelijke) slachtoffers zijn gevallen (zoals de brand bij
Chemiepack (zonder dodelijke slachtoffers) of de Vuurwerkramp in
Enschede (met dodelijke slachtoffers)). Daardoor zijn er geen DALY’s
beschikbaar voor de kwantificering van het effect. Om toch veiligheid in
vergelijkend perspectief te kunnen plaatsen, kiezen we voor de volgende
methodische benadering. In de vigerende regelgeving voor activiteiten
met gevaarlijke stoffen is het plaatsgebonden risico (PR) een risicomaat
waarvoor een norm geldt. De norm van het PR betreft de
overlijdenskans van PR 1*10-6 per jaar, dat wil zeggen dat de kans om
te overlijden als gevolg van een incident bij een risicobron een op de
miljoen per jaar is. 4
In het gebied vanaf de risicobron tot aan de plek waar de PR 1*10-6
contour ligt, gelden beperkingen qua ruimtelijke ontwikkeling. Dit houdt
in dat de omvang van het PR 1*10-6 contour iets zegt over het
ruimtebeslag dat een risicobron veroorzaakt. In andere woorden: hoe
groter de omvang van de PR 1*10-6 contour des te groter het gebied
waar ruimtelijke beperkingen gelden. Op deze manier kan de berekende
afstand van de risicobron tot de PR 1*10-6 als indicator dienen (voor de
4
Het plaatsgebonden risico is de kans per jaar dat één persoon overlijdt door een ongeval met gevaarlijke
stoffen. Deze persoon bevindt zich onafgebroken en onbeschermd op één bepaalde plaats.

Pagina 25 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

risicobronnen waar een PR 1*10-6 voor kan worden bepaald). Naast het
plaatsgebonden risico is er het groepsrisico (GR), waarvoor geen norm
geldt. Het groepsrisico drukt de kans uit op een incident met een groot
aantal slachtoffers. Dit is onder meer afhankelijk van het aantal
inwoners in de directe omgeving van een risicobron. Het groepsrisico is
een instrument waarmee het bevoegde gezag een afweging kan maken
in het gebied buiten de PR 10-6 afstand, maar waar nog wel impact van
incidenten kan optreden. 5 Doordat het groepsrisico afhangt van de
specifieke situatie, is het niet geschikt als indicator binnen deze studie
en wordt het dan ook verder niet gebruikt.
Dit betekent dat de afstanden van de risicobron tot de PR 10-6 als
indicator voor de omgevingsveiligheid zullen dienen. Het zijn de
risicoafstanden die gelden als aan de norm wordt voldaan. Hierbij geldt
wel dat er geen referentiekader bestaat waar een onderverdeling in
categorie A, B of C aan is te koppelen. Anders gezegd, die
onderverdeling is enigszins arbitrair en maakt alleen een onderlinge
vergelijking mogelijk.
• 0: als omgevingsveiligheid niet relevant is;
• A: < 30 m;
• B: 30-100 m;
• C: >100 m.
De geografische context speelt hierbij overigens een belangrijke rol. Als
een nieuwe activiteit met een gevaarlijke stof op grote afstand van
woonbebouwing plaatsvindt, maakt het voor de risico’s van de omgeving
niet uit of een PR 1*10-6 op 30 of 300 meter vanaf de bron ligt. Dit
betekent dat omgevingsveiligheid niet relevant is voor bijvoorbeeld
windturbines op zee of voor CO2-opslag onder de Noordzee. Bij dit
laatste zijn de leidingen naar de opslag toe wel relevant.
Verder speelt het aantal risicovolle bronnen of activiteiten een rol. Bij
grotere aantallen is de kans op een incident bij een van de tankstations
groter dan bij kleine aantallen. Het maakt uit of het gaat om
bijvoorbeeld tientallen of duizenden waterstoftankstations. Het aantal
bronnen hangt af van de wijze waarop de energietransitie zal worden
vormgegeven. Om hiermee rekening te houden wordt gebruikgemaakt
van de verschillende toekomstbeelden (zie hoofdstuk 5).
Arbeidsveiligheid
Jaarlijks vallen er tientallen dodelijke slachtoffers bij arbeidsongevallen.
Afgelopen jaren waren dat er 69 (2019), 71 (2018) en 54 (2017). De
meeste dodelijke slachtoffers (in absolute zin) van arbeidsongevallen
vallen in de sector bouw. In 2019 overleden in totaal 18 slachtoffers in
deze sector. Daarnaast vielen in 2019 de meeste dodelijke slachtoffers
van arbeidsongevallen – net als in voorgaande jaren – in de sectoren
vervoer en opslag (10), industrie (9), landbouw/bosbouw en visserij (8)
en de handel (7) (Inspectie SZW, 2020 en ministerie SZW, 2020). Ook
relatief (aantal dodelijke slachtoffers afgezet naar het aantal banen
binnen een sector) vallen in de bouwnijverheid de meeste slachtoffers,
gevolgd door de sectoren afvalbeheer (inclusief waterleidingbedrijven),
5
Voor het groepsrisico is er een doorontwikkeling gaande, waarbij onder meer gebruik zal worden gemaakt van
aandachtsgebieden. Zie: https://omgevingsveiligheid.rivm.nl/handboek-omgevingsveiligheid.

Pagina 26 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

landbouw/ bosbouw/visserij, industrie en vervoer/opslag (Inspectie
SZW, 2020).
Als wordt ingezoomd op de energiesector, dan is de constatering uit het
RIVM-rapport van 2019 (Van der Ree et al., 2019) dat er qua ordegrootte gemiddeld 1 dodelijk arbeidsslachtoffer per jaar valt bij de
winning, verwerking en opslag van fossiele brandstoffen. In de meeste
van de gevallen is er geen verband met gevaarlijke stoffen.
Omdat het in deze studie gaat om mogelijke toekomstige situaties wat
betreft de beschouwde energiebronnen en maatregelen, is het niet
mogelijk om de risico’s direct te relateren aan de bestaande
ongevalsdata. De huidige data kunnen wel helpen om een indicatie te
geven waar extra arbeidsrisico’s te verwachten zijn. Dit kan door uit te
gaan van de sectoren waar de meeste ongevallen plaatsvinden en te
kijken naar de voornaamste achterliggende oorzaken. Door die inzichten
te relateren aan de activiteiten die nieuwe energiebronnen of
maatregelen vragen, wordt een beeld gevormd van het extra
arbeidsrisico van de bron of maatregel.
Uit deze analyse volgt dat machineongeval, ongeval met vallende
objecten (niet kranen) en vallen van ladder/trapje het meeste
voorkomen als oorzaak van een ernstig ongeval. Voor de bouwsector
speelt het werken op hoogte (denk aan: vallen van daken, vloer of
platform en het vallen van een steiger) een belangrijke rol.
Voor deze studie wordt dit vertaald naar indicatoren die zijn gekoppeld
aan het installeren en onderhouden van (elektrische) installaties,
waarbij het werken op hoogte een extra risico geeft. Het installeren en
onderhouden van een windturbine op grote hoogte brengt bijvoorbeeld
meer risico op vallen met zich mee dan het onderhoud van een
buurtbatterij. Daarnaast is het werken met gevaarlijke stoffen gebruikt
als indicator. Verder geldt dat als de aantallen nieuwe installaties groot
zijn, ook het arbeidsrisico (de kans op ongevallen) simpelweg toeneemt.
Als miljoenen woningen van een warmtepomp of zonnepanelen moeten
worden voorzien, dan vraagt dat veel inzet van installateurs.
Op grond van bovenstaande worden de volgende vragen gehanteerd om
een beeld te krijgen van de arbeidsveiligheid:
• Vraagt een maatregel om werken op hoogte?
• Wordt er met gevaarlijke, brandbare of explosieve stoffen
gewerkt of is er anderszins kans op brand, explosie of vrijkomen
van schadelijke stoffen?
• Gaat het om grote aantallen (elektrische) installaties waarbij veel
inzet van installateurs/monteurs nodig is?
Voor de beoordeling wordt de volgende onderverdeling gehanteerd:
• 0/A: als geen van bovengenoemde punten relevant is;
• A: als 1 van bovengenoemde punten relevant is;
• B: als 2 van bovengenoemde punten relevant zijn;
• C: als alle 3 bovengenoemde punten relevant zijn.
Dit levert een indicatie per maatregel op. Hierbij wordt opgemerkt dat bij
deze werkwijze niet wordt ingegaan op veiligheidsmaatregelen die
Pagina 27 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

mogelijk zijn om de risico’s te reduceren. De uitkomst kan juist worden
gebruikt om er bij de energietransitie zo veel mogelijk voor te zorgen dat
de risico’s worden beperkt. Als bij een maatregel enkele van deze
indicatoren relevant zijn, zal bij de eventuele implementatie van die
maatregel aandacht kunnen worden gegeven aan veiligheidsmaatregelen
om hiermee om te gaan. Hier wordt in hoofdstuk 7 verder op ingegaan.
Bij arbeidsveiligheid spelen ten slotte de ervaring en de
veiligheidscultuur van een sector ook een rol. Dit is echter niet in alle
gevallen eenvoudig te beoordelen. Daarom is ervoor gekozen om dit
aspect bij de onderdelen waar het naar voren komt als relevant
aandachtspunt te benoemen.
Consumentenveiligheid
Voor consumentenveiligheid ligt de focus in dit onderzoek op de risico’s
die zijn gekoppeld aan (nieuwe) installaties die door de consument
worden gebruikt en die zich in de directe nabijheid bevinden. Denk
daarbij aan warmtepompen in of aan de woning, zonnepanelen op daken
en elektrische auto’s. Qua veiligheid gaat het hier vooral om het
optreden van (vermoedelijk) kortsluiting met het risico op brand.
Om het in perspectief te plaatsen, gaan we uit van woningbranden. Het
aantal woningenbranden was de afgelopen jaren tussen de ruim
100.000 (2015) en ruim 80.000 (2018). In 2018 waren er 30 fatale
woningbranden waarbij 33 dodelijke slachtoffers vielen (Federatie Veilig
Nederland, 2020). In 2019 ging het om 21 fatale woningbranden met
22 doden (Brandweeracademie, 2020). Qua belangrijkste oorzaken
worden roken, koken en defecte apparaten genoemd.
Als we kijken naar de elektriciteitsongevallen in woonhuizen, dan blijkt uit
de analyse van de geregistreerde ongevallen met huishoudelijke
elektrische apparaten dat de meeste worden veroorzaakt door de
wasdroger, gevolgd door incidenten met de magnetron. In 2019 stonden
ongevallen met zonnepanelen op nummer drie met 13 incidenten (8%
van de elektriciteitsongevallen). Het jaar ervoor ging het om 7 incidenten
(Holtrop, 2020). Uit een inventarisatie van het IFV volgt dat er de
afgelopen drie jaar (2018, 2019 en 2020) 95 incidenten hebben
plaatsgevonden waarbij zonnepanelen in brand hebben gestaan, waarvan
iets meer dan de helft woningbrand betrof (IFV 2020b) (zie paragraaf
4.3). Als de schaalgrootte verder toeneemt, wordt de kans op incidenten
met zonnepanelen ook groter. Eenzelfde redenering geldt voor elektrische
voertuigen. Ook bij elektrische auto’s zijn er voorbeelden van
brandincidenten; en als de aantallen auto’s toenemen, zal het aantal
incidenten ook kunnen toenemen.
Wat betreft potentiële incidenten wordt overigens niet alleen gewezen op
brandrisico’s van elektrische apparatuur zoals zonnecellen en
warmtepompen, of van elektrische voertuigen, maar kan het ook gaan
om risico’s gekoppeld aan het gebruik van waterstof in huis of aan een
bepaald type isolatiemateriaal waarbij de brandveiligheid een issue vormt.

Pagina 28 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

In de beoordeling van de maatregelen is voor consumentenveiligheid de
volgende vraag geformuleerd:
• Betreft het (elektrische) installaties die in de directe nabijheid
van de consument/woning plaats krijgen? Als dit het geval is, is
dat aangeven bij de betreffende maatregel (zie hoofdstuk 6).
Wanneer dit het geval is, is dat een indicatie dat consumentenveiligheid
van belang kan zijn en zij wellicht extra aandacht behoeft bij de
implementatie van de maatregelen. Dit zal met name het geval kunnen
zijn bij maatregelen in de gebouwde omgeving.
3.3

Expert judgement
Op basis van de beschreven methode om de effecten van de gezondheid
en veiligheid inzichtelijk te maken, is de analyse per maatregel
uitgevoerd. Dit is gedaan door gebruik te maken van beschikbare
informatie, aangevuld met expert judgement. Voor de inschatting van
de experts zijn aparte bijeenkomsten gehouden voor gezondheid en
veiligheid met experts van het RIVM en de GGD (zie Bijlage 1).

3.4

Effecten op natuur en milieu
Het kwantificeren van effecten op natuur en milieu als gevolg van de
energietransitie maakt geen deel uit van dit onderzoek. Niettemin zullen
we per energiebron c.q. maatregel relevante effecten wel benoemen,
maar zonder deze diepgaand uit te werken. Een belangrijk argument
hiervoor is dat het ecosysteem een vitale functie van onze samenleving
is en dat diverse effecten op het ecosysteem in potentie of indirect ook
de gezondheid kunnen bedreigen (bijvoorbeeld bodem- en
grondwaterverontreiniging) of juist bevorderen. Daarnaast kunnen
sommige maatregelen positieve effecten op natuur en milieu genereren,
die indirect bijdragen aan het bevorderen van gezondheid.
Een expliciete vraag van de opdrachtgever is om – indien relevant –
hierbij ook substantiële effecten die in positieve of negatieve zin
bijdragen aan de depositie van stikstof op te nemen.

3.5

Positieve effecten
Naast negatieve effecten hebben we ook geïnventariseerd welke
positieve effecten op gezondheid, veiligheid, natuur en milieu mogelijk
zijn te verwachten. Er is geen algemene methodiek om deze effecten te
kunnen kwantificeren; daarom zullen we deze alleen kwalitatief in
beschouwing nemen.

Pagina 29 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

Pagina 30 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

4

Nieuwe energiebronnen en maatregelen

4.1

Inleiding
De energietransitie wordt gekenmerkt door een divers palet aan
(nieuwe) vormen van winning, transport en toepassing van energie, die
worden ingezet om het CO2-gehalte in de atmosfeer terug te dringen.
Daarnaast worden ook andere maatregelen getroffen om dit te bereiken,
zoals opslag van CO2, herstel van het grondwaterpeil in
veenweidegebieden en het stimuleren van duurzame landbouw. Voor dit
onderzoek gaan we uit van de bronnen en maatregelen die worden
genoemd in het Klimaatakkoord, waarbij we onderscheid maken naar de
vijf Klimaattafels: Gebouwde omgeving, Mobiliteit, Landbouw en
landgebruik, Industrie en Elektriciteit. Binnen elk van deze sectoren
hebben betrokken partijen (overheden, bedrijfssectoren,
brancheorganisaties, adviesraden en maatschappelijke organisaties)
afspraken op hoofdlijnen gemaakt, op grond waarvan een
samenhangend pakket aan voorstellen is opgesteld om het CO2reductiedoel in 2030 te kunnen realiseren.
Tabel 4.1 geeft een overzicht van de bronnen en maatregelen, en
daarbij is aangegeven in welke sectoren deze (met name) van
toepassing zijn. Onder energiebronnen verstaan we zowel primaire
bronnen van energie (zoals windenergie, zonne-energie en warmte uit
water en de ondergrond) als energiedragers (zoals waterstof en
batterijen). Bij maatregelen kan bijvoorbeeld worden gedacht aan
isolatie van gebouwen en opslag van CO2. Omwille van de
overzichtelijkheid is er in de tabel geen onderscheid gemaakt tussen al
deze verschillende vormen.
Tabel 4.1 Overzicht van bronnen en maatregelen uit het Klimaatakkoord.

Bron/maatregel

Omschrijving

Sectoren

Windenergie

Opwekking van energie m.b.v.
windturbines

E; LL

Zonne-energie

Opwekking van energie m.b.v.
zonnecollectoren

E; LL; GO

Vergroting capaciteit Elektrificatie van de
landelijk hoogspanenergievoorziening
ningsnetwerk

E

Elektrificatie d.m.v.
(buurt)batterijen

Opwekking van energie m.b.v.
batterijen en accu’s, i.h.b. het
wagenpark

M; GO

Power-to-heat

Directe omzetting van elektriciteit in
warmte

I; (GO)

Isolatie van
gebouwen

Isoleren van gebouwen om
warmteverlies te beperken

GO

Warmtepompen

Duurzaam verwarmen van
gebouwen

GO

Waterstof (grijs,
blauw, groen)

Productie en gebruik van waterstof
als energiedrager of als energiebron

E; I; M;
(GO)

Pagina 31 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

Bron/maatregel

Omschrijving

Sectoren

Biomassa:
verbranding,
vergassing en
vergisting

Omzetting van biomassa voor
opwekking van energie (elektriciteit
en warmte) en productie van
biogas, biobrandstoffen, materialen,
grondstoffen chemische industrie en
meststoffen

E; GO;
LL; M; I

Biobrandstoffen
(waaronder biogas)

Productie en gebruik van vloeibare
biobrandstoffen en biogas als
vervanger van fossiele
biobrandstoffen

M; GO; I;
LL

Afvang, hergebruik
en opslag van CO2

Verwijderen van CO2 uit industriële
processen en energiewinning.
Hergebruik van CO2 in de
glastuinbouw en voor de productie
van chemicaliën en biobrandstoffen
(CCU). Opslag van CO2 in de diepe
ondergrond (CCS)

LL; I

Geothermie en
Warmte Koude
Opslag

Winning van thermische energie uit
bodem en grondwater

GO; LL

Aquathermie

Winning van thermische energie uit
oppervlaktewater, rioolwater en het
drinkwaternet

GO; LL

Getijden-energie

Opwekking van energie door
gebruikmaking van
getijdenverschillen (eb en vloed)

E

Blauwe energie

Opwekking van energie uit zoet en
zout water m.b.v.
membraansystemen

E

Overige
maatregelen

Andere maatregelen om de CO2uitstoot terug te dringen
(verminderen transport, duurzame
land- en bosbouw)

M, LL

E = Elektriciteit; LL = Landbouw en landgebruik; M = Mobiliteit; GO = Gebouwde omgeving;
I = Industrie

In dit hoofdstuk zal voor elk van de verschillende bronnen en
maatregelen een korte beschrijving worden gegeven van de techniek en
haar toepassingen, gevolg door een beschouwing en beoordeling van de
effecten op gezondheid, veiligheid en natuur en milieu. Diverse
maatregelen worden overigens al (geruime tijd) toegepast, zoals het
gebruik van windturbines en zonnepanelen, Warmte Koude Opslag en
isolatie van gebouwen. Dit zijn vanuit het perspectief van de
energietransitie bewezen technieken, waarvan de voor- en nadelen
grotendeels bekend zijn. Conform de afspraken in de Klimaattafels zal
toepassing van deze maatregelen in de komende jaren flink groeien.
Andere technieken (bijvoorbeeld blauwe energie en productie van
waterstof) zijn nog in ontwikkeling, waarbij het onzeker is op welke
termijn toepassing op voldoende grote schaal en tegen aanvaardbare
prijs gerealiseerd kan worden.
Pagina 32 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

In welke mate de verschillende bronnen en maatregelen op langere
termijn zullen worden toegepast, hangt af van diverse factoren. Zo
worden in de 30 Regionale Energie Strategieën op regionale schaal
afspraken gemaakt tussen overheden, bedrijfssectoren en
maatschappelijke organisaties over welke maatregelen regionaal zullen
worden ingezet en in welk tempo. Dat leidt tot regionale verschillen. In
de waterrijke provincie Zeeland wordt bijvoorbeeld relatief veel
geïnvesteerd in de ontwikkeling van aquathermie, blauwe energie en
productie van waterstof in een grootschalige elektrolysefabriek, terwijl
de dichtbevolkte regio Rotterdam-Den Haag onder meer inzet op
warmtenetten, gebruik van restwarmte uit de industrie en geothermie.
Aan de andere kant zullen ook economische en politieke ontwikkelingen
op nationale en internationale schaal van invloed zijn. Daarnaast kunnen
resultaten uit de 13 Meerjaren Missiegedreven Innovatie Programma’s
(MMIPs 6) uit het Topsectoren beleid (sector Energie) zorgen voor een
verandering, bijvoorbeeld als een bepaalde techniek sneller op grote
schaal toepasbaar is dan eerder was gedacht. Tot slot zijn sommige
maatregelen vrijwel uitsluitend gerelateerd aan één van de Klimaattafels
(isolatie van gebouwen in de sector Gebouwde Omgeving), terwijl
elektrificatie (Klimaattafel Elektriciteit) met alle andere samenhangt.
Al deze factoren maken de energietransitie complex, waardoor
ontwikkelingen en daarmee ook effecten op gezondheid en veiligheid –
zeker op de langere termijn – niet nauwkeurig zijn te voorspellen. Om
toch inzicht te krijgen in de mogelijke ontwikkelingen waarlangs de
energietransitie zich kan voltrekken, is door Den Ouden et al. (2020) in
opdracht van EZK een scenariostudie uitgevoerd waarin vier mogelijke
toekomstbeelden voor een klimaatneutrale energievoorziening in 2050
zijn geschetst. In hoofdstuk 5 en 6 zullen we deze toekomstbeelden
toelichten en gebruiken om een indruk te krijgen van de onder- en
bovengrenzen van effecten op gezondheid, veiligheid, milieu en natuur.
4.2

Windenergie
Met een windturbine kan bewegingsenergie van de lucht (wind, een
natuurlijke hulpbron) worden omgezet in elektriciteit. Dit is een duurzame
vorm van energiewinning, waarbij geen luchtvervuiling ontstaat en geen
CO2 wordt uitgestoten. Een moderne windturbine heeft een vermogen van
2 tot 3 MW en in de nabije toekomst komen er windturbines van 5 tot 8
MW beschikbaar. Overigens hangen het werkelijke vermogen en de
opbrengst af van het type, de weersomstandigheden en de locatie. Bij
een te hoge windsnelheid wordt een windturbine stilgezet en bij te lage
windsnelheid draait ze niet.
In Nederland staan er meer dan 3000 windturbines op land, veelal in
windmolenparken. Deze leveren gezamenlijk ongeveer 4 GW elektriciteit.
Het streven is om in de nabije toekomst de productiecapaciteit van windop-land te verhogen tot 7,2 GW en in 2050 tot 10 á 20 MW, afhankelijk
van welk scenario (zie hoofdstuk 5) zich zal voltrekken (Den Ouden et al.,
2020). De Noordzee is een gunstige plek om windmolenparken te
plaatsen, dit vanwege de geringe diepte, de vaak voorkomende hoge
windsnelheden en de nabije ligging van een aantal industrieterreinen in
6
De Meerjaren Missiegedreven Innovatie Programma’s (MMIPs) zijn opgesteld naar aanleiding van het
Klimaatakkoord en zijn bedoeld om gerichte innovatie te bewerkstelligen door middel van een meerjarige en
programmatische aanpak. In elke MMIP wordt geschetst wat er nodig is aan onderzoek, kennisontwikkeling,
demonstratie en implementatie om het behalen van bepaalde klimaatdoelen mogelijk te maken.

Pagina 33 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

de kustgebieden. Op dit moment zijn er op de Noordzee zes
windturbineparken operationeel, die samen 1 GW aan energie opwekken.
Conform het Klimaatakkoord wordt deze capaciteit geleidelijk uitgebreid
met meer windturbineparken tot ongeveer 11 GW in 2030 (dat is dan
8,5% van alle energieverbruik in Nederland).
Een nadeel van windenergie zijn de fluctuaties in de productie door
wisselende windkracht. Er zijn verschillende mogelijkheden om dit te
ondervangen, zoals toepassen van grotere windturbines met een hogere
capaciteit, gebruik van back-up gascentrales of van technieken om de
energie op te slaan. Energieopslag kan plaatsvinden met behulp van
accu’s of door omzetting in een energiedrager, zoals waterstof (door
middel van elektrolyse van water) of methaan (door omzetting van
waterstof). Deze vormen van energie en de daaraan verbonden effecten
op gezondheid, veiligheid, natuur en milieu worden elders in dit
hoofdstuk besproken.
Het toenemend gebruik van windenergie heeft ook consequenties voor
het elektriciteitsnet. De capaciteit daarvan moet worden uitgebreid en in
de kustgebieden zullen meer transformatoren nodig zijn om de
elektriciteit uit de windturbineparken op zee over te brengen in het
hoogspanningsnet. In paragraaf 4.4 wordt hier verder op ingegaan.
4.2.1

Effecten op gezondheid
Geluid van windturbines kan (ernstige) hinder veroorzaken. Er zijn
aanwijzingen dat geluid van windturbines ook bijdraagt aan
slaapverstoring, maar de wetenschappelijke studies naar dit effect zijn
beperkt in aantal en de kwaliteit en bevindingen zijn niet consistent
(Van Kamp et al., 2018 en 2020). Het probleem speelt vooral bij windop-land. Windturbines op zee staan ver af van de bewoonde omgeving
en veroorzaken daardoor nagenoeg geen hinder.
Volgens recente inschattingen ondervinden in Nederland ruim 7300
mensen ernstige hinder door geluid van windturbines (Welkers et al.,
2019). Ter vergelijking: voor weg-, rail- en vliegverkeer zijn de
aantallen personen die ernstige hinder ondervinden circa 960.000,
98.600 en 259.000.
De ziektelast veroorzaakt door geluid van windturbines is niet eenvoudig
uit te drukken in DALY’s, omdat de hiervoor nodige parameters niet zijn
vastgesteld. Ook is niet onomstotelijk aangetoond dat geluid van
windturbines bijdraagt aan slaapverstoring. Om toch een indicatie te
krijgen van deze ziektelast geven we eerst informatie over de
geluidsbelasting door andere bronnen.
Volgens de VTV 2018 bedraagt de ziektelast door geluid 25.000 resp.
2400 DALY’s op basis van slaapverstoring en coronaire hartziekten. Dit
betreft alle geluidsbronnen in Nederland. Er is in de VTV 2018 vanwege
genoemde onzekerheden geen schatting gegeven van de ziektelast
toegeschreven aan (ernstige) hinder.
Knol et al. (2005) berekenden de ziektelast door de meeste relevante
milieugerelateerde factoren, zoals luchtverontreiniging, geluid, radon en
uv-straling. Voor geluid kwamen ze – na omrekening naar de Nederlandse
bevolking en extrapolatie naar 2020 – op ongeveer 50.000 DALY’s met
Pagina 34 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

een bovengrens van 100.000. Deze schatting is gebaseerd op destijds
gehanteerde aannames en factoren voor de ernst van aandoeningen.
Een recentere inventarisatie is verricht door WHO Europe in
samenwerking met JRC. In dit rapport is voor vijf typen aandoeningen
(coronaire hartaandoeningen, cognitieve achterstand, slaapverstoring,
tinnitus en ernstige hinder) een schatting gemaakt van het
gezondheidseffect door geluid voor inwoners van West-Europese landen.
Daarvoor is gebruikgemaakt van uit wetenschappelijk onderzoek
afgeleide blootstelling-responsrelaties per type effect, verdelingen van
blootstelling over de populatie, et cetera. Door combineren van de
berekende hoeveelheden DALY’s per aandoening en extrapolatie, komen
we voor de Nederlandse bevolking op een gezondheidseffect van
96.000 DALY’s. Ook deze schatting is gebaseerd op diverse aannames
en is gekenmerkt door onzekerheden in de gebruikte blootstellingresponsrelaties en verdeling van blootstelling (deze verschillen per type
geluidsbron en gezondheidseffect).
In beide studies is de ziektelast door geluid van windturbines niet
specifiek berekend. Aangezien het aandeel personen dat ernstige hinder
ondervindt van geluid van windturbines minder dan 1% bedraagt van
het totale aantal gehinderden (7300 van 1.322.000; zie Welkers et al.,
2019 7), is te verwachten dat de ziektelast veroorzaakt door geluid van
windturbines grofweg twee ordes van grootte lager zal zijn dan de totale
ziektelast van de Nederlandse bevolking door geluid.
Er spelen nog enkele andere onzekerheden een rol. Ten eerste neemt
het vermogen aan windenergie op land komende jaren toe ten opzichte
van het aantal ten tijde van de hindermetingen. Niet alleen het aantal
windturbines groeit, waardoor ze gemiddeld genomen dichter bij
woongebieden kunnen komen te staan, maar er zullen ook grotere
windturbines worden toegepast die mogelijk meer geluidhinder
veroorzaken. Zoals in de vorige paragraaf is vermeld, zal de omvang
van deze groei afhangen van hoe de energietransitie zich zal voltrekken.
Daarnaast zijn niet-akoestische factoren, zoals geluidgevoeligheid,
communicatie, vertrouwen in de autoriteiten en verandering van het
landschap, van invloed op de gezondheid. Deze factoren zijn niet
allemaal verdisconteerd in berekeningen van de ziektelast, maar dragen
daar wel aan bij.
Samengevat concluderen we dat op basis van bovenstaande schattingen
en rekening houdend met de genoemde onzekerheden de ziektelast
veroorzaakt door geluid van windturbines binnen klasse A valt conform
Tabel 3.1 en, afhankelijk van de ontwikkelingen en zonder mitigerende
maatregelen (zie hoofdstuk 7), in de toekomst mogelijk klasse B.
De slagschaduw van windturbines kan hinder genereren door het
stroboscopisch effect, de wisseling tussen wel en geen schaduw. In de
milieuwetgeving zijn voorschriften opgenomen om hinder door
slagschaduw te beperken. Via de vergunning zijn windturbines bijna altijd
verplicht voorzien van een stilstand-voorziening, die de windturbine
uitschakelt op momenten dat slagschaduw op woningen kan optreden. Er
7
Uit recente gegevens naar bronnen van ernstige hinder en slaapverstoring door geluid en trillingen in het
kader van het Onderzoek Beleving Woonomgeving komt eenzelfde percentage gehinderden.

Pagina 35 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

zijn geen kwantitatieve gegevens over het gezondheidseffect door visuele
hinder.
4.2.2

Veiligheidsrisico’s
Vanwege de hoogte en omvang van de turbines zijn er enkele specifieke
arbeidsrisico’s gekoppeld aan windenergie. Voor
onderhoudswerkzaamheden geldt bijvoorbeeld dat werken op hoogte
arbeidsrisico met zich meebrengt. Er zijn voorbeelden bekend van
incidenten bij windturbines, ook met dodelijke afloop als gevolg. Zo zijn
er in 2013 twee monteurs overleden toen zij in de nok van een turbine
onderhoudswerkzaamheden verrichtten, terwijl er brand ontstond.
Bij windenergie op zee komen er extra aspecten bij, zoals het transport
van personeel via boten en helikopters en het werken op (of ook onder)
water bij windturbines. Voor zover bekend worden incidenten met
windturbines in Nederland niet centraal geregistreerd. Uit enkele
bronnen uit het Verenigd Koninkrijk blijkt dat daar jaarlijks enkele
honderden arbeidsgerelateerde incidenten (dat is inclusief productie,
transport en aanleg) plaatsvinden.
Windturbines op zee vormen verder een potentieel obstakel voor de
zeescheepvaart en vormen daarmee een risico, vooral in de buurt van
druk bevaren routes en in situaties met slecht zicht of zwaar weer.
Andere veiligheidsrisico’s zijn gekoppeld aan het falen van een
windturbine zelf. Bij het vaststellen van de omgevingsveiligheidsrisico’s
van windturbines worden vier ongevalsscenario’s genoemd: (i) breuk
van een windturbineblad; (ii) omvallen van een windturbine door
mastbreuk, (iii) het naar beneden vallen van een gondel en/of rotor of
(iv) het naar beneden vallen van kleine onderdelen (RIVM, 2020). Van
deze scenario’s geeft een afgebroken blad dat wordt weggeworpen het
grootste effect. Dit is onder andere afhankelijk van het vermogen van de
turbine. Een blad kan tot meer dan honderd meter ver worden
weggeslingerd en kan zo schade aanrichten aan gebouwen of industriële
installaties als die worden geraakt (domino-effecten). Er zijn generieke
werpafstanden bepaald voor windturbines (met een vermogen tussen
1-5 MW) tot bijna 250 meter bij nominaal toerental. Voor de andere
scenario’s geldt dat de effectafstanden kleiner zijn. Bij een mastbreuk is
de afstand bijvoorbeeld afhankelijk van de hoogte van de turbine (het
risico beperkt zich tot een afstand die gelijk is aan de ashoogte plus de
halve rotordiameter).
Voor het plaatsgebonden risico wordt aangesloten bij de beschikbare
generieke risicoafstanden. Als uitgangspunt geldt dat afstand van de PR
10-6 contour tot de turbine gelijk is aan het maximum van de ashoogte
plus halve rotordiameter en de maximale werpafstand bij normaal
bedrijf. Dit leidt tot PR 10-6 afstanden die gelijk zijn aan die van
bladbreuk bij normaal bedrijf tot bijna 250 meter. De faalfrequenties die
in de risicoanalyse worden gehanteerd zijn gebaseerd op casuïstiek van
incidenten van windturbines uit Denemarken, Duitsland en het Verenigd
Koninkrijk uit 2001-2010. Jaarlijks vinden er incidenten plaats. Wanneer
het aantal turbines significant zal toenemen, zal ook de kans op
incidenten toenemen. Qua effecten maakt het uiteraard uit waar deze
turbines worden geplaatst en zijn ze voor de omgevingsveiligheid alleen
relevant bij windturbines op land.
Pagina 36 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

4.2.3

Effecten op natuur en milieu
Een negatief effect van windturbines betreft vogelsterfte door botsingen
met windturbines. Naast de aantallen vogels die hier het slachtoffer van
zijn, is het percentage van een vogelsoort dat wordt getroffen van belang.
Ook een relatief klein percentage kan negatief doorwerken op de omvang
van een soort (Schippers et al., 2020). Naar schatting sterven jaarlijks
circa 50.000 vogels door botsingen met windturbines (website
MilieuCentraal, 2021). Dit is overigens veel minder dan het aantal vogels
dat sterft in het verkeer (ongeveer 2 miljoen) of door contact met
hoogspanningslijnen (circa 1 miljoen) (Hartman, 2010). Ook vleermuizen
kunnen het slachtoffer zijn van een botsing met een windturbine. Een
ander nadelig effect is de verstoring van voedsel-, rust- en broedgebieden
van sommige vogelsoorten.
Een positief effect is dat in en nabij windturbineparken op zee het
ecosysteem van de zeebodem niet (meer) wordt verstoord door de
visserij.

4.3

Zonne-energie
Zonne-energie is energie van de zon in de vorm van warmte en licht.
Deze energie kan worden omgezet in elektriciteit met behulp van
zonnepanelen voorzien van PV-cellen (zon-PV). Een andere manier om
gebruik te maken van zonlicht is thermische zonne-energie, waarbij
zonlicht wordt omgezet in warmte. Dit gebeurt door zonneboilers, ook
zonnecollectoren genoemd. Overigens wordt vaak voor beide methodes
de term zonnepanelen gebruikt.
Zonnepanelen worden geïnstalleerd op daken van gebouwen en in
zogenoemde zonneparken of zonneweiden: velden met vele rijen met
zonnepanelen die elk in verbinding staan met het elektriciteitsnetwerk.
Er zijn zonneparken van verschillende groottes (tot enkele tientallen
hectares). Met een park van een gemiddelde grootte kan een klein dorp
van stroom worden voorzien.
De meeste zonneparken staan op agrarisch grondgebied, maar
inmiddels worden ook zonneparken geïnstalleerd op bedrijventerreinen,
voormalige vuilstortplaatsen en op oppervlaktewater, zoals de Slufter op
de Maasvlakte (drijvende zonneparken). Het plan is om in 2023
ongeveer 2 GWp aan elektriciteit op te wekken met zon-op-water.
Daarvoor is in totaal ongeveer 2000 hectare aan drijvend zonnepark
nodig. Het totale vermogen aan stroom opgewekt met zonne-energie
wordt momenteel geraamd op 6 tot 7 GW (20% zonneparken,
50% daken van huizen en 30% daken van bedrijven). Het streven is om
dit te laten groeien tot in totaal 27 GW in 2030 en, afhankelijk van het
scenario (Den Ouden et al., 2020), ongeveer 40 tot 90 GW in 2050. Het
grootste deel zal dan in zonneweiden worden gewonnen.
Een andere techniek is Concentrating Solar Power (CSP). Hierbij worden
zonnestralen door middel van spiegels samengebracht op een klein
oppervlak, waar een hoge temperatuur ontstaat. Met die hoge
temperatuur wordt stroom gemaakt, waarmee net als in een gewone
centrale elektriciteit wordt opgewekt. De zonnewarmte kan worden
opgeslagen, waardoor ook na zonsondergang stroom aan het net kan
worden geleverd. Deze techniek is voornamelijk rendabel in landen waar
de zon vaak en krachtig schijnt en kan alleen worden toegepast in grote,
Pagina 37 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

veelal dure installaties. In Nederland wordt de techniek (nog) niet
toegepast, maar de Nederlandse energiesector zoekt wel samenwerking
met landen met een zonniger klimaat (Marokko, Zuid-Europa).
Tot slot wordt sinds de jaren tachtig gewerkt aan het ontwikkelen van
auto’s die direct op zonne-energie rijden. Dit heeft een flinke impuls
gegeven aan de ontwikkeling en verbetering van zonnecellen. Echter,
om praktische redenen zal vervoer op directe zonne-energie naar
verwachting niet grootschalig worden toegepast.
4.3.1

Effecten op gezondheid
Toepassing van zonne-energie heeft nagenoeg geen effecten op de
gezondheid. Het veroorzaakt geen luchtverontreiniging of geluid. De
omvormers die de door het zonnepaneel geleverde gelijkstroom
omzetten in een wisselstroom genereren weliswaar elektromagnetische
velden (EMV), maar de veldsterkte waaraan men kan worden
blootgesteld ligt onder de door de overheid gehanteerde
blootstellingslimiet. Omdat mensen gewoonlijk niet langdurig bij de
omvormer verblijven, zal de feitelijke blootstelling zeer laag zijn.
Omvormers kunnen door trillingen een bromtoon veroorzaken
(laagfrequent geluid). Een andere oorzaak van een brommend of
zoemend geluid is de ventilator. Door de omvormer in een ruimte te
plaatsen waar men niet vaak verblijft, zoals een zolder of garage, en de
omvormer op de juiste manier te plaatsen, kan hinder door bromtonen
worden vermeden of beperkt. Een andere oplossing is een microomvormer te gebruiken. Deze produceert geen laagfrequent geluid.

4.3.2

Veiligheidsrisico’s
Een belangrijk veiligheidsaspect van zonnepanelen betreft het risico op
brand. In 2018 zijn 27 van zulke incidenten geregistreerd, waarvan de
meeste bij woningen hebben plaatsgevonden (TNO, 2019). De kans op
brand is niet bekend, omdat er geen centrale registratie van incidenten
en van het aantal zonnepanelen is. Een schatting op basis van
brandincidenten en installaties leidt tot een ingeschat brandrisico van
0,0029 procent (IFV, 2020b).
Volgens het IFV neemt het aantal branden met zonnepanelen gestaag
toe. Onvakkundige installatie blijkt een veelvoorkomende oorzaak te
zijn. Deze branden leveren, naast directe schade voor de eigenaar, ook
risico’s op voor de gezondheid door blootstelling aan schadelijke stoffen
die bij de branden vrijkomen en schade aan het milieu door depositie
van deeltjes tot ver in de omgeving (zie effecten op natuur en milieu).
In een experimentele setting met verschillende typen zonnepanelen (per
type is elke keer één paneel in brand gestoken) heeft de TÜV (2015)
emissies schadelijke stoffen gemeten. Hieruit bleek dat toxicologische
grenswaarden van onder meer zware metalen alleen in de onmiddellijke
nabijheid van de brand en onder zeer ongunstige omstandigheden
worden overschreden. In de experimenten is er geen rekening gehouden
dat bij branden met zonnepanelen ook delen van het gebouw kunnen
verbranden en ook hier schadelijke stoffen bij vrijkomen. Echter, de
totale blootstelling aan zulke stoffen bij dit soorten incidenteel
voorkomende branden op grotere afstand van de brand zelf, lijkt relatief
klein te zijn.
Pagina 38 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

Zoals gemeld kan onvakkundige installatie van zonnecellen en
connectoren de oorzaak zijn van branden. Dat is gekoppeld aan de
(on)deskundigheid van monteurs en installateurs. Voor henzelf geldt dat
er bij de installatie van zonnecellen op daken extra risico’s zijn vanwege
het werken op hoogte. Gegevens daarover zijn niet bekend. Door de
omvang en de (voorziene) groei van deze markt is de arbeidsveiligheid
een aandachtspunt.
4.3.3

Effecten op natuur en milieu
Door slijtage, beschadiging en weerseffecten, in het bijzonder hagel en
onweer, kunnen stoffen uit de panelen, draagconstructies en fundering
vrijkomen en vervolgens in de bodem en het grondwater komen. Dat
geldt ook voor stoffen afkomstig van reiniging, onkruidbestrijding en
reparaties. Het gaat om metaalverbindingen (onder andere lood, zilver,
koper en zink) en organische stoffen die schadelijk kunnen zijn voor het
ecosysteem. Hoewel de levensduur van zonnepanelen 20 tot 30 jaar
bedraagt, waardoor ophoping in de bodem kan ontstaan, gaat het om
zeer lokale, vermoedelijk beperkte risico’s. Belangrijk is om de effecten
in bodem en grondwater door monitoring goed in de gaten te houden,
onder meer met het oog op bescherming van waterwingebieden.
Een ander effect is de invloed op de flora en fauna in de bodem doordat
zonnepanelen zonlicht wegnemen. In zonneparken op grasland worden
vaak schapen ingezet om het gras onder de zonnepanelen te ‘maaien’,
zodat dit niet te hoog kan worden en voor schaduw kan zorgen.
Bij drijvende zonneparken zijn er effecten op waterkwaliteit en natuur te
verwachten door bedekking van een deel van het wateroppervlak, door
onderhoudswerkzaamheden en door beschadiging vanwege bijvoorbeeld
extreem weer. De omvang van deze effecten is met de huidige kennis
en gegevens nog niet goed te bepalen. Daarom wordt als vuistregel
aangehouden de omvang van het zonnepark te beperken tot maximaal
25% van het oppervlak van het water en om effecten op milieu en
natuur langere tijd goed te monitoren.
Net als bij andere branden kunnen bij branden met zonnepanelen
glasscherven, brokstukken en deeltjesvormige verbrandingsproducten
vrijkomen en in de omgeving neerkomen (IFV, 2020b). Kleine deeltjes
kunnen soms tot op enkele kilometers ver komen, in onder andere
gewassen, weilanden en moestuinen. Hierdoor kan verontreiniging
ontstaan aan voedselgewassen, bodem en grondwater. In een aantal
gevallen zijn boeren geïnstrueerd hun vee op stal te zetten en zijn door
burgers en saneringsbedrijven brokstukken en deeltjes zo goed mogelijk
verzameld. Een algemene aanpak inclusief een werkwijze voor de
ontruimers is er op dit moment niet.

4.4

Elektrificatie
Een belangrijke pijler binnen het klimaatakkoord is de elektrificatie. Bij
elektrificatie gaat het om het vervangen van fossiele brandstoffen door
elektriciteit. Dat wil zeggen dat er meer wordt vertrouwd op elektriciteit
als bron voor het aandrijven van industriële processen en voertuigen en
voor huishoudelijk gebruik. Het gebruik van elektriciteit is natuurlijk niet
nieuw, maar een verdere elektrificatie brengt wel vraagstukken met zich
Pagina 39 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

mee. Zo zal een groter verbruik van elektriciteit meer capaciteit van het
elektriciteitsnet vergen (in verband met een verhoogde vraag en
aanbod). Ook zal energie vaker (tijdelijk) moeten worden opgeslagen
voor later gebruik, bijvoorbeeld door middel van accu’s en batterijen.
In het kader van deze studie wordt ingegaan op enkele maatregelen die
in het klimaatakkoord naar voren komen. Het gaat om aspecten
gekoppeld aan de vergroting van het landelijk hoogspanningsnetwerk,
de opwekking en opslag van energie met behulp van accu’s en batterijen
en de inzet van power-to-heat in met name industriële processen. Na
bespreking van deze onderdelen wordt ingegaan op de mogelijke
effecten op gezondheid, veiligheid en natuur en milieu.
Landelijk hoogspanningsnetwerk
Het elektriciteitsnetwerk is een essentiële schakel binnen de
energietransitie. Naast het faciliteren van meer vraag en aanbod van
elektriciteit zijn er uitdagingen met betrekking tot flexibiliteit. Dat gaat
bijvoorbeeld over het omgaan met piekaanbod van wind- en zonneenergie, waarbij weersafhankelijkheid toeneemt, maar ook om het
omgaan met piekvraag, bijvoorbeeld van huishoudens (opladen van
elektrische auto’s). Dit soort vraagstukken is gekoppeld aan aspecten
als afhankelijkheid en leveringszekerheid en kunnen worden verbreed
naar onderwerpen als risico’s op keteneffecten en ook cyberrisico’s.
Deze onderwerpen vallen echter buiten de scope van deze studie.
Accu’s, batterijen en EOS
Energie kan worden opgeslagen in batterijen en accu’s. Momenteel
worden vooral lithium-ion-batterijen gehanteerd, bijvoorbeeld voor
bedrijfsmatige opslag en voor Energie Opslag Systemen (EOS) waarin
grote hoeveelheden energie worden opgeslagen. Een voorbeeld van EOS
zijn de ‘buurtbatterijen’. Met deze batterijen wordt op lokaal niveau door
wind en zon opgewekte energie bewaard. Er zijn verschillende
mogelijkheden als het gaat om de toepassing van batterijen, die
afhankelijk zijn van richtingen die gekozen zullen worden in de
energietransitie. Bij een accent op een lokale of regionale invulling van
de energietransitie zullen batterijen bij huishoudens het accent krijgen,
terwijl bij meer nationale sturing volgens het scenario meer zal worden
geïnvesteerd in wijkbatterijen. Daarnaast is ook grootschalige opslag
een optie (Den Ouden et al., 2020).
Het aantal elektrische voertuigen is de afgelopen jaren flink toegenomen
en het percentage elektrisch vervoer zal verder groeien. De
verschillende toekomstbeelden gaan uit van een percentage elektrisch
personenvervoer in 2050 tussen de 50 en 100% en qua vrachtvervoer
wordt 25-75 % elektrisch aangenomen (Den Ouden et al., 2020). Een
algemeen punt bij de toename van elektrisch vervoer is het gevaar van
overbelasting van het elektriciteitsnet.
Power to heat
De power to heat (P2H) techniek is de conversie van elektrische energie
naar warmte. De elektrische energie neemt hierbij de plaats van fossiele
brandstof zoals aardgas in. In het Klimaatakkoord is het accent op
toepassing in de industrie gelegd, terwijl P2H ook kan worden toegepast
in huishoudens voor de verwarming met boilers (Den Ouden et al., 2020).
Pagina 40 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

Warmtepompen die worden gebruikt voor verwarming van gebouwen zijn
ook een vorm van P2H. Dit wordt besproken in paragraaf 4.9.
4.4.1

Effecten op gezondheid
Qua gezondheidseffecten speelt de vraag of de magneetvelden rond het
elektriciteitsnetwerk schadelijk zijn voor de volksgezondheid. Er zijn
aanwijzingen dat kinderen die in de buurt van een bovengrondse
hoogspanningslijn wonen een hogere kans hebben om leukemie te
krijgen. Een oorzakelijk verband is echter niet aangetoond (of
ontkracht) en er is daarom geen definitief antwoord op de vraag of er
gezondheidseffecten kunnen optreden. De effecten worden als beperkt
ingeschat, voor de bovengrondse hoogspanningslijnen ongeveer
35 DALY’s, uitgaande van een oorzakelijk verband (zie paragraaf 3.2).
Bij een oorzakelijk verband kunnen ook andere delen van het
elektriciteitsnet (ondergrondse kabels, hoogspanningsstations,
transformatorhuisjes) bijdragen aan de ziektelast. Deze bijdrage is niet
kwantitatief in te schatten, maar leidt naar verwachting niet tot een
substantiële toevoeging aan de ziektelast.
Rondom planvorming en realisatie van aanpassingen aan het netwerk
kunnen hierdoor echter wel maatschappelijke zorgen naar voren komen
(ANV, 2019). Verder speelt het aspect van horizonvervuiling bij
bovengrondse hoogspanningslijnen een rol. Aangezien het gaat om een
netwerk dat al op grote schaal aanwezig is in Nederland, zal dit naar
verwachting geen belangrijk issue worden binnen het geheel van de
energietransitie.
EMV speelt een rol bij de toenemende elektrificatie. Het aantal bronnen
van EMV neemt toe, zoals elektrische voertuigen, warmtepompen,
ventilatiesystemen, zonnepanelen en buurtbatterijen. Zulke apparaten
moeten voldoen aan eisen, waardoor de EMV onder de door de overheid
gehanteerde blootstellingslimiet liggen (zie paragraaf 3.1).
Een ander gezondheidseffect betreft hinder door (laagfrequent) geluid
van batterijen in een wijk of bij woningen. Dit kan een additionele bron
vormen, naast bestaande bronnen (verkeer, ventilatiesystemen) en
eventuele nieuwe bronnen, zoals warmtepompen. De bijdrage van
batterijopslagsystemen aan de hinder wordt als laag ingeschat.

4.4.2

Veiligheidsrisico’s
Rondom hoogspanningslijnen worden geen nieuwe veiligheidsaspecten
voorzien. Uiteraard zijn er arbeidsrisico’s gekoppeld aan de aanleg en
het onderhoud van het netwerk, maar die zijn niet anders dan de
huidige arbeidsrisico’s van het bestaande netwerk. Omgevingsveiligheid
speelt bij hoogspanningslijnen geen rol; wel gelden er ruimtelijke
beperkingen (zonering) rondom hoogspanningslijnen. Binnen de zakelijk
recht-strook gelden er beperkingen voor het gebruik, gericht op de
toegankelijkheid en veiligheid van de hoogspanningslijnen. Daarnaast
gelden er op grond van het voorzorgsbeleid beperkingen gericht op
eventuele gezondheidseffecten van de magneetvelden.
Naast de risico’s gekoppeld aan het installeren, gebruik en onderhoud van
batterijen en accu’s, zijn er veiligheidsrisico’s gekoppeld aan het
ongewenst vrijkomen van gevaarlijke stoffen (lekkage) en vooral aan
brandrisico van accu’s en batterijen. Als bijvoorbeeld een EOS ontbrandt,
Pagina 41 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

kunnen er giftige gassen (HF) en zware metalen vrijkomen die risico’s
voor de mensen in de omgeving betekenen. Bovendien geldt dat het
bestrijden van een brand van een buurtbatterij of een elektrisch voertuig
extra aandacht vraagt van de hulpdiensten (brandweer). Door de energie
die in de batterijen aanwezig is, is zo’n brand niet gemakkelijk onder
controle te krijgen en zijn er risico’s voor de brandweer ter plekke, zoals
elektrocutie, het ontstaan van toxische verbrandingsproducten en
wegschietende onderdelen als gevolg van explosies. Dat roept vragen op
over bijvoorbeeld de bestrijding van een brand als het gaat om een
elektrisch voertuig dat in een ondergrondse parkeergarage staat, of bij
een brand van zonnecellen op daken. Om met deze risico’s om te kunnen
gaan, zijn verschillende richtlijnen ontwikkeld (onder andere IFV 2020a,
IFV 2021, Circulaire risicobeheersing lithium-ion-energiedragers) of zijn
deze in ontwikkeling (zoals de PGS 37).
Voor P2H zijn geen effecten voor gezondheid en veiligheid voorzien,
anders dan gekoppeld aan arbeidsrisico’s. Zeker als het gaat om inzet
van P2H in de industrie geldt dat men ervaring heeft met dergelijke
technieken, zodat de inschatting is dat de arbeidsrisico’s niet wezenlijk
veranderen als gevolg van de energietransitie.
4.4.3

Effecten op natuur en milieu
Op het gebied van natuur en milieu zijn er enkele aspecten te noemen.
Zo is uit onderzoek gebleken dat er in de bovenlaag van de bodem bij
hoogspanningsmasten en bij de daarbij groeiende planten verhoogde
concentraties zink zijn gevonden (RIVM, 2010). Daarnaast sterven er
naar schatting elk jaar circa 1 miljoen vogels door contact met
hoogspanningslijnen (Hartman, 2010). Verder speelt bij de aanleg van
nieuwe lijnen de bescherming van kwetsbare soorten (Vogel- en
Habitatrichtlijn) een rol.
Een ander aandachtspunt op het gebied van natuur en milieu heeft
betrekking op accu’s en batterijen. Het gaat om aspecten met
betrekking tot recycling en de vraag wat er met accu’s en batterijen
gebeurt wanneer ze worden vervangen.

4.5

Isolatie en duurzame verwarming van gebouwen
Ongeveer 30% van het totale energieverbruik in Nederland gaat op aan
het verwarmen en koelen van gebouwen, zowel woningen als
bedrijfsgebouwen en gebouwen voor openbare voorzieningen.
Ruimteverwarming wordt voor 90% gedaan met aardgas. Isolatie en
duurzaam verwarmen van gebouwen kunnen een flinke bijdrage leveren
aan het reduceren van de CO2-uitstoot. In de nabije toekomst wordt hier
stevig op ingezet. Zo is in het Bouwbesluit vastgelegd dat nieuwe
woningen en utiliteitsgebouwen vrijwel energie-neutrale gebouwen
moeten zijn. Binnen de Klimaattafel Gebouwde Omgeving en de
regionale plannen (RES) zijn afspraken gemaakt om binnen een aantal
jaren bestaande gebouwen beter te isoleren en te voorzien van
duurzame verwarming.
Isoleren betekent zowel het kierdicht maken van woningen als het
beperken van warmteverlies via buitenmuren, het dak en de vloer van
de begane grond. Dit voorkomt dat lucht, vocht of warmte ongewenst
het gebouw binnenkomt of verlaat. Ook is isoleren goed voor het
Pagina 42 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

wooncomfort en voor het weren van geluid van buiten. Om het
woonklimaat gezond te houden, moet isolatie vergezeld gaan van goede
ventilatie. Zo wordt voorkomen dat concentraties schadelijke stoffen,
micro-organismen en vocht in het binnenmilieu te hoog worden en ook
dat de temperatuur binnenshuis te hoog wordt, waardoor bewoners
energieverbruikende koelinstallaties installeren. Daarbij is het van
belang dat de ventilatiemogelijkheden goed afgestemd moeten zijn op
de mate van isolatie en het gebruik van het gebouw. Door de
aanscherping van energieprestatie-eisen worden ventilatiesystemen
steeds complexer. Goede voorlichting aan bewoners over correct gebruik
en onderhoud van deze systemen is daarom van belang.
Sommige ventilatiesystemen bevatten een ventilatiewarmtepomp
waarmee aangevoerde koude buitenlucht via een warmtewisselaar wordt
verwarmd met afgevoerde warme binnenlucht. Het toepassen van
warmtepompen ter vervanging van huidige systemen om gebouwen te
verwarmen is een belangrijke maatregel in de energietransitie. Met
warmtepompen wordt niet alleen de ruimte verwarmd, maar ook water
voor in de badkamer en keuken. Er zijn volledig elektrische (all-electric)
warmtepompen, waarmee efficiënt warmte uit lucht, water, bodemlucht
of grondwater wordt gewonnen, al dan niet in combinatie met een
Warmte Koude Opslag (WKO) systeem, geothermie of aquathermie (zie
paragraaf 4.10 en 4.11). Daarvoor moet het gebouw zeer goed zijn
geïsoleerd. In minder goed geïsoleerde woningen kan een hybride
warmtepomp worden gebruikt, die samenwerkt met de cv-ketel. Een
hybride warmtepomp kan ook een tussenstap zijn, zodat woningen
gefaseerd kunnen worden verduurzaamd richting 2050. In de toekomst
kunnen mogelijk ook hybride warmtepompen die op waterstof draaien
worden gebruikt.
Een andere vorm van duurzame verwarming is het gebruik van
restwarmte uit de industrie, kassen en datacenters. De potentie is groot
– in Zeeland zouden bijvoorbeeld 100.000 huishoudens met restwarmte
verwarmd kunnen worden – maar die kan om verschillende redenen
(nog) niet worden benut. Zo moet de warmte gedistribueerd worden via
een warmtenet, dat niet altijd realiseerbaar is om technische redenen of
omdat particulieren voor eigen oplossingen kiezen. Ook is altijd een
back-up nodig vanuit een andere warmtebron. De kansen en knelpunten
voor gebruik van restwarmte worden nu grondig onderzocht.
4.5.1

Effecten op gezondheid
Zoals vermeld in paragraaf 3.1 leidt blootstelling aan schadelijke stoffen,
straling en vocht in het binnenmilieu tot een ziektelast van
7000-52.000 DALY’s (Schram et al., 2013). De werkelijke ziektelast is
hoger, aangezien effecten van micro-organismen, houtrook en hitte hier
niet in zijn verdisconteerd. Door goede ventilatie – waarbij tevens de
ventilatiemogelijkheden goed worden afgestemd op de mate van isolatie
en gebruik van het gebouw – en toepassen van zonwering kan de
ziektelast door het binnenmilieu worden verminderd. In welke mate is
niet kwantitatief vast te stellen. Hierbij speelt ook het gedrag van
bewoners en gebruikers een belangrijke rol. Bij goed functioneren en
gebruik van de systemen kan de ziektelast afnemen. Anderzijds zullen,
als er te weinig wordt geventileerd, concentraties stoffen en microorganismen en ook de temperatuur toenemen, waardoor de ziektelast
Pagina 43 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

hoger wordt. Het ontbreekt aan voldoende gegevens om de omvang van
deze effecten en de daarmee gepaard gaande potentiële ziektelast te
bepalen.
Nu er in of bij steeds meer woningen warmtepompen worden
geïnstalleerd, is er een toename te verwachten van het aantal klachten
over geluidhinder. 8 In het Bouwbesluit worden aanvullende geluidseisen
opgenomen om bewoners en omwonenden beter te beschermen tegen
geluid van de buitenunits van warmtepompen en airco’s. Daardoor is de
verwachting dat deze ziektelast beperkt blijft, mits men zich houdt aan
voorwaarden als het laten installeren door een erkende gecertificeerde
installateur. Een ander potentieel probleem is dat bewoners een
ventilatiesysteem uitzetten om de geluidsbelasting te verminderen,
waardoor de kwaliteit van het binnenmilieu weer verslechtert. Met
gerichte maatregelen kan eventuele gezondheidsschade door deze
effecten worden beperkt. Hier wordt in hoofdstuk 7 verder op ingegaan.
Een ander effect is de toenemende elektrificatie en daarmee het aantal
bronnen van EMV, zoals warmtepompen, ventilatiesystemen,
zonnepanelen en buurtbatterijen. Echter, zulke apparaten moeten
voldoen aan eisen om de EMV onder de door de overheid gehanteerde
blootstellingslimiet te houden. Ook zullen mensen gewoonlijk niet
langdurig in de buurt van dergelijke bronnen verblijven. Hierdoor zal de
blootstelling aan EMV zeer laag zijn.
Isolatiematerialen bevatten schadelijke stoffen, maar alleen bij het
aanbrengen (of verwijderen) van het materiaal is er kans op
blootstelling in de leefomgeving. Dit kan worden beperkt door de
veiligheidsvoorschriften en beschermende maatregelen strikt in acht te
nemen. Eenmaal goed aangebracht vormen isolatiematerialen geen
gezondheidsrisico.
4.5.2

Veiligheidsrisico’s
Behoudens gebruikelijke arbeidsveiligheidsrisico’s bij het installeren,
onderhoud en verwijderen van isolatie, apparatuur zoals warmtepompen
en warmtenetten, zijn er geen nadelige effecten voor de veiligheid.
Afhankelijk van het toekomstbeeld, kan het wel gaan om grote aantallen
apparaten, zoals warmtepompen. Ten slotte kan bij isolatie brandgevaar
van isolatiemateriaal als aandachtspunt bij de ontwikkeling van deze
materialen worden genoemd.

4.5.3

Effecten op natuur en milieu
Isolatiematerialen bevatten milieuschadelijke stoffen. Elk materiaal heeft
zijn eigen voor- en nadelen wat betreft milieubelastende aspecten, zoals
de uitstoot van broeikasgassen (HFK’s) en giftige stoffen, landgebruik,
vermesting en verzuring. Vanwege de hoge levensduur van
isolatiematerialen bij correcte toepassing (75 tot 100 jaar) is deze
belasting relatief gering.
Warmtepompen bevatten koudemiddelen. Daarvoor worden op dit
moment fluorkoolwaterstoffen gebruikt, die als gevolg van lekkage in de
lucht komen en zo bijdragen aan het broeikaseffect. Lekkage gebeurt
8
Volgens het Onderzoek Beleving Woonomgeving (Van Poll, 2020) is het aantal klachten over hinder van geluid
van airco’s tussen 2016 en 2019 toegenomen met 25%.

Pagina 44 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

zeer langzaam, waardoor die bijdrage over de levensduur van een
warmtepomp klein is.
4.6

Waterstof
Binnen de energietransitie zal waterstof (H2) een relevante plaats gaan
innemen. Zo zet het kabinet vol in op waterstof (ministerie EZK, 2019).
Waterstof kan worden gebruikt als energiedrager om duurzame energie,
zoals windenergie en zonne-energie, op te slaan en te transporteren.
Ook wordt het toegepast als brandstof voor voertuigen (brandstofcel) en
als brandstof in de industrie. Er zijn verschillende vormen van waterstof
die van belang zijn in het kader van de energietransitie. ‘Grijze
waterstof’ betreft waterstof geproduceerd vanuit aardgas. Hierbij komt
CO2 vrij. Wanneer het CO2 dat bij grijze waterstof vrijkomt (grotendeels)
wordt opgevangen, wordt gesproken over ‘blauwe waterstof’. Dit is dus
gekoppeld aan CO2-afvang en -opvang (zie paragraaf 4.9). Bij ‘Groene
waterstof’ gaat het over waterstof geproduceerd via elektrolyse met
behulp van (hernieuwbare) elektriciteit.
In de huidige situatie wordt op grote schaal gebruikgemaakt van grijze
waterstof als grondstof in de chemische industrie. Ongeveer 10% van
het Nederlandse aardgas wordt ingezet voor de productie van de grijze
waterstof (ministerie EZK, 2020). Er is dus al een bestaande industriële
markt met veel ervaring waarvan kan worden gebruikgemaakt richting
de ontwikkeling naar blauwe en groene waterstof. Daarbij geldt dat
gasvormige energiedragers (naast waterstof gaat het dan ook om groen
gas (zie paragraaf 4.8)) een significant deel van het totale
energiegebruik in 2050 voor hun rekening zullen nemen. Hoe groot de
bijdrage van waterstof uiteindelijk zal worden, hangt sterk af van de
ontwikkelingen. Uit de scenario’s (Den Ouden et al., 2020) volgt dat in
de internationale scenario’s (Europese sturing en internationale sturing)
het eindverbruik van waterstof significant groter is dan bij de scenario’s
regionale en nationale sturing. Dit heeft onder andere te maken met het
veronderstelde gebruik als brandstof in de industrie, en van het gebruik
van waterstof in de gebouwde omgeving, zoals in woningen, op de lange
termijn.
Voor de productie van waterstof wordt met name gedacht aan
productielocaties aan de kust. De productie van groene waterstof kan
plaatsvinden met behulp van grote elektrolysers waarbij de elektriciteit
van windenergie op zee gebruikt wordt. Een vraag die speelt is of de
groei van windenergie op zee een toenemende vraag naar groene
waterstof zal bijhouden. Bij de productie voor blauwe waterstof gaat het
om productie-installaties met CCS. Hierbij kan de opslagcapaciteit van
CO2 een belemmerende factor vormen.
Qua toepassing van waterstof wordt in het Klimaatakkoord vooral
gekeken naar het gebruik in de industrie en in het kader van de
mobiliteit (vrachtwagens, binnenvaartschepen). Voor dat laatste zal er
een toename van het aantal waterstoftankstations nodig zijn. Om
verschillende brandstoffen (benzine, diesel, LPG, CNG, H2, laadstation)
aan te kunnen bieden, zal het aantal multi-fuel tankstations toenemen.

Pagina 45 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

Het grootschalig gebruik van waterstof in de gebouwde omgeving
(bijvoorbeeld als brandstof in een cv-ketel) wordt niet verwacht in het
komende decennium, hoewel er wel enkele projecten zijn gestart voor
toepassing in de gebouwde omgeving. 9 Uit de recente analyse van PBL
(Hoogervorst, 2020) volgt dat het niet waarschijnlijk is ‘dat waterstof
vóór 2030 op enige schaal van betekenis kan worden toegepast voor
verwarming van gebouwen’. Daarna (richting 2050) behoort het wel tot
de mogelijkheden, maar is het afhankelijk van verschillende
ontwikkelingen en (beleids)keuzen (onder andere productiecapaciteit en
aanpassingen aan de infrastructuur). Uit studie van KIWA (KIWA, 2018)
volgt dat het huidige aardgasnetwerk geschikt kan worden gemaakt
voor het gebruik van waterstof. Voor het gebruik van waterstof in
woningen wordt wel gemeld dat huidige toestellen (cv-ketels,
gaskooktoestellen) niet geschikt zijn voor het gebruik van waterstof en
dus vervangen zouden moeten worden. Daarbij geldt dat verbranding
van waterstof geen zichtbare vlam produceert, zodat het koken op
waterstof extra risico zou opleveren. Een ander relevant aspect voor het
gebruik van waterstof in de gebouwde omgeving is dat waterstof
nagenoeg reukloos is en dat er daarom (net als bij aardgas) een
geurstof (of andere marker) aan toegevoegd zou moeten worden om bij
lekkage opgemerkt te worden.
Ten slotte voorziet het kabinet een prominente rol voor waterstof binnen
het internationale energiesysteem. In die context kan Nederland
vanwege de logistieke infrastructuur met de havens, opslagcapaciteiten
en het gasleidingennetwerk een hubfunctie voor waterstof vervullen.
Intercontinentaal transport van waterstof zal waarschijnlijk per schip
gaan, terwijl transport binnen Europa per pijpleiding het goedkoopste
zal zijn.
Al met al betekent dit dat waterstof een belangrijke rol in het
toekomstige energiesysteem kan vervullen, maar dat er tegelijkertijd
veel onzekerheden met betrekking tot de implementatie zijn. Om PBL te
citeren: ‘Waterstof is een veelbelovende energiedrager, maar wanneer
en waar is zeer onzeker.’ (Hoogervorst, 2020)
4.6.1

Effecten op gezondheid
Waterstof wordt gezien als een geschikte energiedrager en brandstof,
omdat er bij de toepassing geen CO2 vrijkomt. Een aspect met
betrekking tot gezondheid is dat bij de verbranding van waterstof met
lucht emissie van NOx kan optreden. Dit is gekoppeld aan de
verbrandingstemperatuur van H2 die erg hoog kan zijn. NOx-vorming
zou kunnen optreden wanneer waterstof als brandstof zal worden
ingezet, zoals in elektriciteitscentrales, om aan een eventuele piekvraag
te kunnen voldoen. Ook als H2 zou worden ingezet als brandstof in
bijvoorbeeld cv-ketels, zou met de vorming van stikstofoxiden (NOx)
rekening moeten worden gehouden. Ook bij de productie van grijze en
blauwe waterstof geldt dat, naast CO2, ook emissie van NOx optreedt als
gevolg van de verbranding van aardgas.

4.6.2

Veiligheidsrisico’s
Waterstof is een ontvlambare stof die gemakkelijk ontsteekt.
Ontbranding en explosie van waterstof gaan bijvoorbeeld gemakkelijker
Zie bijvoorbeeld: https://opwegmetwaterstof.nl/rozenburg-loopt-warm-voor-waterstof (geraadpleegd oktober
2020).
9

Pagina 46 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

dan bij aardgas. Dit komt doordat waterstof een lage minimum
ontstekingsenergie heeft en het concentratiegebied (dat wil zeggen hoe
hoog de verhouding H2 is in de atmosfeer) waarin een explosie kan
plaatsvinden van waterstof breed is. 10 Tegelijk is waterstof een erg licht
molecuul, dat snel vervliegt en zich dus niet makkelijk ophoopt in de
buitenlucht (leefomgeving). Het kan zich wel ophopen in besloten
ruimten. Dit betekent dat er risico’s zijn gekoppeld aan de productie, de
opslag, het transport en het gebruik van waterstof. Het gaat hierbij om
bekende risico’s, omdat waterstof al wordt toegepast in de industrie.
Verder geldt dat waterstof voor een deel het huidige gebruik van
aardgas zal vervangen, zodat er ook substitutie van risico is.
Bij grootschalig gebruik van waterstof in de gebouwde omgeving is
aandacht vereist voor veiligheidsrisico’s. Het gaat bijvoorbeeld om het
risico van eventuele graafschade aan leidingen waarbij lekkages kunnen
optreden en om het feit dat waterstof bij brand geen zichtbare vlammen
geeft. Wanneer waterstof gebruikt zal worden als brandstof voor cvketels in gebouwen, woningen en hybride warmtepompen, vraagt dat
aandacht in het kader van zowel arbeidsveiligheid (installatie en
onderhoud) als van consumentenveiligheid (zie ook IFV, 2020c). Bij het
gebruik van waterstof in de industrie en op productielocaties zijn, naast
de genoemde risico’s, geen specifieke arbeidsrisico’s voorzien. Voor
mobiliteit gaat om het gebruik van brandstofcellen. Naast zwaar vervoer
(vrachtwagens, binnenvaart) betreft dit ook personenvervoer. Een
aandachtspunt hierbij is de brandbestrijding.
Voor omgevingsveiligheid zijn met name de risico’s relevant gekoppeld
aan waterstof-tankstations en het transport van waterstof door leidingen
en middels tankauto’s. Er bestaan rekenmethodieken om de risico’s voor
de omgeving te kunnen bepalen. De risicoafstanden van
waterstoftankstations (gerelateerd aan de norm PR 10-6) liggen op
enkele tientallen meters (tot 35 meter). Dat komt overeen met de
afstanden van de PR 10-6 voor de LPG-tankstations (ANV, 2019). Als
wordt gekeken naar mogelijke effectafstanden, gaat het om enkele
tientallen meters (fakkelbranden). Het grootste effect kan optreden als
een tankauto met waterstof faalt en er een explosie optreedt. Hierbij
zijn effectafstanden van enkele honderden meters mogelijk. De kans op
dit worstcasescenario is echter zo klein, dat dit scenario niet bijdraagt
aan de risicoafstanden van de PR 10-6. Voor de risico’s van
waterstofleidingen geldt dat deze onder voorwaarden gelijkwaardig zijn
aan die van aardgasleidingen.
Een laatste aandachtspunt betreft de opslag van waterstof. Dit kan
gebeuren in opslagtanks in industriegebieden, maar daarnaast zijn er
ideeën om waterstof op te slaan in lege gasvelden of zoutcavernes. Er
loopt inmiddels onderzoek naar de opslag in zoutcavernes. 11 Om
waterstof als vloeistof op te kunnen slaan zijn hoge drukken nodig om
het gas te comprimeren. Een alternatief hiervoor is de opslag in de vorm
van ammoniak, wat ook risico’s met zich meebrengt.

De explosiegrenzen voor H2 liggen tussen 4,1 en 74,8%; de grenzen voor methaan (de belangrijkste
component van aardgas) liggen tussen 4,4 en 16%.
https://www.waterstofmagazine.nl/nieuws/11-nieuws/966-nederland-onderzoek-naar-ondergrondse-opslagvan-waterstof-van-start (geraadpleegd 8-10-2020).
10

11

Pagina 47 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

4.6.3

Effecten op natuur en milieu
Bij de productie van blauwe waterstof is CO2-opslag een van de
onderdelen. In paragraaf 4.9.3 is ingegaan op enkele effecten hiervan
op natuur en milieu. Bij de productie van groene waterstof door middel
van elektrolyse komt water van 60-70 oC vrij, wat tot thermische
vervuiling kan leiden. Dit kan via koeltorens worden opgelost. Een
andere optie is om de warmte te gebruiken in warmtenetten, wat wel
vragen rondom productielocatie en logistiek met zich meebrengt. Zoals
gemeld zal bij verbranding van waterstof NOx vrijkomen. Dit draagt bij
aan stikstofdepositie, al is dat waarschijnlijk zeer gering.

4.7

Biomassa
Biomassa is de verzamelnaam voor alle materie die leeft of heeft geleefd
(zoals planten, bomen, hout, gft-afval, maar ook plantaardige olie, mest
en kadavers). Organische stoffen echter die door langzame geologische
processen zijn afgebroken tot steenkool, bruinkool, olie en aardgas,
worden niet gerekend tot de biomassa, maar tot de fossiele
brandstoffen. We onderscheiden vaste biomassa en vloeibare biomassa.
Vaste biomassa omvat bijvoorbeeld snoeihout en afvalproducten uit de
papierindustrie, maar ook bomen en speciaal verbouwde gewassen zoals
Miscanthus, een grassoort die zeer geschikt is voor duurzame
energiewinning en ook als grondstof kan dienen voor bouwmaterialen.
Vloeibare biomassa omvat bijvoorbeeld palmolie en afvalproducten als
frituurvet, mits ze ‘schoon’ zijn.
Een ander relevant onderscheid in type biomassa heeft te maken met de
herkomst en ‘waarde’:
• direct geproduceerde biomassa (bossen, gewassen als
Miscanthus, vingergras, maar ook mais en soja);
• primaire reststroom: biomassa die vrijkomt bij de productie op
de akker of in het bos, zoals takken, kromme bomen, bermgras
en snoeiresten;
• secundaire reststroom: biomassa die vrijkomt bij de verwerking,
zoals zaaghout;
• tertiaire reststroom: biomassa die vrijkomt als restafval, zoals
GFT.
Deze indeling is van belang in verband met de toepassing van biomassa,
waarbij het uitgangspunt is dat hoogwaardige biomassa zo veel mogelijk
wordt gebruikt voor materialen (meubels, bouw, vervanging staal),
gevolgd door toepassing als grondstof voor de chemie en productie van
biobrandstoffen, terwijl laagwaardige biomassa wordt verbrand voor
opwekking van warmte of elektriciteit (cascaderingsprincipe). De
omzetting van biomassa in nieuwe grondstoffen en materialen (zoals
door bioraffinage) valt buiten de scope van dit rapport.
Biomassa kan op drie verschillende manieren worden omgezet in
bruikbare energie: verbranding, vergisting en vergassing. Bij
verbranding wordt biomassa in een grote verbrandingsoven
opgestookt. De vrijkomende warmte wordt gebruikt om elektriciteit op
te wekken, maar kan ook direct aan een warmtenet worden geleverd.
Vaste biomassa kan zowel alleen worden verbrand als in combinatie met

Pagina 48 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

fossiele brandstoffen. De laatste jaren zijn bijvoorbeeld kolencentrales
steeds meer biomassa gaan verbranden.
Bij verbranding van biomassa komen schadelijke stoffen vrij, zoals
fijnstof en stikstofoxiden, die effect hebben op de gezondheid. Om de
uitstoot van deze stoffen naar de lucht te beperken, zijn emissienormen
vastgesteld. Grote biomassacentrales, met een vermogen groter dan
15 MW, moeten aan strengere emissienormen voldoen dan kleinere
centrales (vermogen tussen 1 en 15 MW) en warmteketels (vermogen
kleiner dan 1 MW). Zo bedragen de emissienormen voor fijnstof voor
grote, middelgrote en kleine centrales resp. 5, 20 en 40 mg Nm3. 12
In Nederland zijn naar schatting enkele duizenden kleine, tweehonderd
tot driehonderd middelgrote, en een tiental grotere biomassa-installaties
in gebruik voor opwekking van elektriciteit en warmte. Daarnaast is er
een aantal nieuwe installaties bijna in gebruik of nog in aanbouw. 13 Het
gezamenlijke vermogen aan energie van deze installaties wordt geschat
op 3 tot 5 GW.
In feite zijn hout- en pelletkachels die worden gebruikt voor verwarming
van woningen en andere gebouwen ook – zeer kleine – biomassainstallaties. Voor deze kachels zijn de emissienormen uit de
kaderrichtlijn ECODESIGN Directive (2005/32/EC) van toepassing:
40 mg Nm3 fijnstof (voor pelletkachels 20 mg Nm3) en 20 mg Nm3 NOx.
Bij vergisting worden (na scheiding van stoffen die niet kunnen worden
omgezet, zoals taaie grassen) micro-organismen aan de biomassa
toegevoegd, die de organische stoffen in een anaeroob proces omzetten
in biogas, een mengsel van koolstofdioxide (CO2) en methaan (CH4). Dit
mengsel wordt opgevangen en gebruikt als brandstof om een generator
te laten draaien die warmte en elektriciteit produceert. Naast de gassen
ontstaat er nog een ander product: het zogenaamde digestaat. Dit kan
na ontwatering weer worden gebruikt als meststof. Dierlijke mest wordt,
in een vergelijkbaar proces, ook gebruikt voor vergisting, al dan niet in
combinatie met andere biomassa (co-vergisting).
Met biogas kunnen elektriciteit en warmte worden opgewekt door het
gas te verbranden in een gasmotor. Biogas kan ook in het aardgasnet
worden gebracht. Hiervoor moet het biogas wel extra worden
schoongemaakt. Het product wordt groen gas genoemd. Biogas en
biobrandstoffen worden besproken in paragraaf 4.8.
Bij vergassing wordt organisch materiaal uit biomassa onder zeer hoge
temperatuur verwarmd, waardoor de biomassa direct overgaat in een
gasvormige fase. Daarbij wordt zuurstof toegevoegd. Het gas dat bij dit
proces ontstaat, wordt vervolgens ‘chemisch gekraakt’ en omgezet in
waterstof, methaan, stikstof, koolstofmonoxide, koolstofdioxide en
water. Deze gassen kunnen worden gebruikt voor energieopwekking,
maar ook als grondstof in de chemische industrie of – na zuivering en
opwerking – als relatief schone brandstof voor verbrandingsmotoren van
machines of voertuigen.
12
Een emissienorm geeft aan hoe hoog de maximale concentratie mag zijn in het zogenaamde rookgas, dat uit
de centrale via de schoorsteen de atmosfeer in stroomt.
13
Er zijn geen exacte cijfers bekend over het totaal aantal installaties dat (bijna) in gebruik is of in aanbouw,
en hun gezamenlijke vermogen. Dat komt onder andere doordat – mede vanwege discussies over twijfel aan de
duurzaamheid van biomassa voor energiewinning en groeiende (lokale) weerstand tegen biomassacentrales –
vergunningen zijn vertraagd of besluiten over toepassing van biomassa worden herzien. Daarnaast zijn er
installaties waar biomassa niet de enige brandstof is en zijn er ook biomassa-installaties die (gedeeltelijk)
worden gebruikt voor de productie van biogas en biobrandstoffen.

Pagina 49 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

Samengevat wordt biomassa toegepast voor zowel directe opwekking
van elektriciteit en warmte en als voor de productie van biogas
(verwarming van gebouwen, glastuinbouw, mobiliteit), biobrandstoffen
(mobiliteit, in het bijzonder luchtvaart, zeescheepvaart en zwaar
wegtransport), meststof (landbouw), en materialen en grondstof voor de
chemische industrie. In de afgelopen jaren is voor al deze doelen het
gebruik van biomassa toegenomen.
De behoefte aan en toepassing van biomassa in de toekomst is
afhankelijk van veel factoren en ontwikkelingen op nationaal en
internationaal niveau. Zo hebben de Europese lidstaten afspraken
gemaakt over verduurzaming van de energiewinning, waaronder gebruik
van biomassa. Aan de andere kant is er steeds meer discussie in
hoeverre het gebruik van biomassa op lange termijn klimaatneutraal is.
In sommige landen worden bijvoorbeeld regenwouden en veengronden,
die fungeren als sponzen die CO2 uit de lucht halen, vervangen door
palmolieplantages voor de productie van biodiesel. Daarnaast is er
sprake van vervuiling door het transport van biomassa van de bron naar
de verwerkingslocatie, vooral als dat over grote afstanden gebeurt. In
Nederland is er als de groei van het gebruik doorzet, minder biomassa
beschikbaar dan dat er behoefte aan is, waardoor ons land steeds meer
biomassa zal moeten importeren. Een andere kritische kanttekening
betreft een mogelijk negatief effect op de biodiversiteit, al is dat
vanwege verschillen in definities van biodiversiteit lastig te beoordelen.
Tot slot komen er bij de verwerking van biomassa stoffen vrij die
schadelijk zijn voor onze gezondheid. Dit aspect wordt in de volgende
paragraaf besproken.
Vooralsnog wordt in het Klimaatakkoord biomassa genoemd als een
‘transitiebrandstof’ die ‘noodzakelijk is voor de verduurzaming van onze
economie en het realiseren van de Klimaatopgave’.
De discussie over de voor- en nadelen van biomassa valt buiten de
scope van dit rapport, maar is wel van belang om te vermelden omdat
het invloed kan hebben op de ontwikkelingen en daarmee ook de
mogelijke effecten op gezondheid en veiligheid.
Er wordt overigens ook gewerkt aan nieuwe, milieuvriendelijkere
technologieën voor biomassa, zowel wat betreft nieuwe en verbeterde
toepassingen als het verlagen van emissies schadelijke stoffen. Een van
de nieuwe ontwikkelingen, waar veel van wordt verwacht, is het gebruik
van zeewier als biomassabron.
4.7.1

Effecten op gezondheid
Bij verbranding van biomassa komen stoffen vrij als fijnstof, roet,
stikstofoxiden, koolmonoxide, PAK’s en vluchtige organische
componenten, die schadelijk kunnen zijn voor de gezondheid. Deze
stoffen worden via de lucht verspreid in de leefomgeving. De
concentraties van deze stoffen waaraan mensen kunnen worden
blootgesteld hangen af van de hoeveelheden die worden uitgestoten (de
emissies), de hoogte van de bron (lees: schoorsteen), de warmte-inhoud
van de rookgassen, de afstand tot de bron en de weersomstandigheden.
Over de effecten van het (toenemend) gebruik van biomassaverbranding
op de luchtkwaliteit in Nederland is relatief weinig bekend. Dit komt
Pagina 50 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

mede doordat in de landelijke emissieregistratie alleen de emissies van
biomassacentrales met een vermogen groter dan 50 MW worden
geregistreerd. Dit komt neer op een paar grote centrales. De emissies
van het groeiend aantal installaties waarin biomassa wordt gebruikt voor
opwekking van elektriciteit en warmte, blijven op deze manier buiten
beeld, omdat hun vermogen lager dan 50 MW is. Voor een aantal
situaties zijn berekeningen gedaan met verspreidingsmodellen, maar die
geven geen landelijk representatief beeld. Over emissies en
luchtverontreiniging door houtkachels is wel meer bekend.
Om inzicht te krijgen in de ziektelast als gevolg van luchtverontreiniging
door verbranding van biomassa, maken we onderscheid in a) grote
biomassacentrales en energiecentrales die biomassa bijstoken, met een
vermogen van meer dan 15 MW, b) kleine en middelgrote biomassainstallaties en zogenaamde ketels, met een vermogen van 0,1 tot 15
MW en c) houtkachels. Wat de laatste categorie betreft, is het belangrijk
onderscheid te maken in enerzijds houtkachels en openhaarden die
gebruikt worden voor sfeerverwarming en anderzijds hout- en
pelletkachels voor opwekking van warmte in gebouwen. In principe valt
alleen de laatste groep onder de ‘nieuwe’ bronnen en maatregelen voor
winning van energie ter vervanging van fossiele brandstoffen. In het
CBS WoON-onderzoek 2018 (Van Middelkoop en Segers, 2019) gaf
eenderde van de respondenten aan een hout- of pelletkachel te
gebruiken om de woning te verwarmen. Twee derde zag de
houtstookinstallatie dus niet als warmtebron, maar dat is een enigszins
arbitrair onderscheid. Er is sprake van een groeiend gebruik van houten pelletkachels als vervangende warmtebron, bijvoorbeeld in wijken die
aardgasvrij worden gemaakt.
In Tabel 4.2 staan schattingen van de jaarlijkse emissies aan fijnstof en
stikstofoxiden voor elk van de drie categorieën bronnen. We gebruiken
deze twee componenten als indicator, omdat ze in aanzienlijke mate
bepalend zijn voor de ziektelast door blootstelling via de lucht. De
hogere waarde van de fijnstofemissie uit de studie van het PBL is toe te
schrijven aan het feit dat daarin rekening is gehouden met
condenseerbaar fijnstof: koolwaterstoffen die in het hete gas in de
schoorsteen nog gasvormig zijn, maar die in de buitenlucht snel tot
deeltjes condenseren. Voor het schatten van de blootstelling op
leefniveau – en daarmee de ziektelast – is dit een betere benadering.
Volgens het WoON-onderzoek 2018 (Van Middelkoop en Segers, 2019)
bedroeg het aantal houtkachels 1.355.000, waarvan 993.000 actief in
gebruik. Dit aantal komt binnen de onzekerheidsmarge van de bepaling
overeen met dat van Koppejan en de Bree (2018). In het WoONonderzoeksrapport staan ook vergelijkbare gegevens uit andere
inventarisaties (840.000 tot 1.070.000 houtgestookte installaties).
Een aantal van de studies waaruit de emissiegegevens in Tabel 4.2 zijn
afgeleid bevat ook met verspreidingsmodellen berekende concentraties
fijnstof, stikstofdioxide en andere componenten op leefniveau.
In Bijlage 2 is een samenvatting gegeven van deze berekeningen.

Pagina 51 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

Tabel 4.2 Overzicht van geschatte jaarlijkse emissies aan fijnstof en
stikstofdioxide uit houtkachels, biomassa-installaties en biomassacentrales.

Type bron

Houtkachels, pelletkachels, openhaarden
Biomassa-installaties
< 15 MW
Biomassacentrales
> 15 MW 15
Alle bronnen in
Nederland

Aantal

1.060.000 *
3700
30

Emissie
fijnstof
(ton/jaar)
1794 *
4650 +
109 *
< 160 # 14
< 30 $

Emissie NOx
(ton/jaar)

27.970

334.900

2388 *
2320 +
570 *
< 1500 #
< 600 $

+
PBL (2019); $ Emissieregistratie ; * Koppejan en de Bree (2018); # Tauw Waddinxveen
(2019)

In het kader van het Schone Lucht Akkoord (SLA) voor het basisjaar 2016
is de ziektelast veroorzaakt door emissies van houtkachels geschat op
4500 DALY’s (Paul Ruyssenaars, RIVM, pers. commun.). In deze
berekening is condenseerbaar fijnstof niet meegenomen, waardoor de
ziektelast tot mogelijk een factor 2 á 3 wordt onderschat. Aan de andere
kant betreft dit zowel hout- en pelletkachels 16 die gebruikt worden voor
opwekking van warmte in gebouwen als houtkachels en openhaarden die
worden gebruikt voor sfeerverwarming. Deze laatste groep valt buiten de
scope van de energietransitie. Zoals eerder vermeld gaf eenderde van de
respondenten in het WoON-onderzoek 2018 aan dat een hout- of
pelletkachel wordt gebruikt om de woning te verwarmen, maar dat is een
enigszins arbitraire benadering. Rekening houdend met alle genoemde
onzekerheden schatten we de ziektelast van houtstook voor opwekking
van energie en warmte daarmee op klasse B conform Tabel 3.1.
Er zijn tot op heden geen berekeningen gedaan van de ziektelast als
gevolg van de uitstoot door biomassa-installaties. Voor wat betreft grote
centrales, met een vermogen groter dan 15 MW, blijkt uit een studie
van DNV GL (2019) dat van het meestoken van biomassa en ombouw
van kolencentrales naar 100% biomassa geen verhoging van de
emissies is te verwachten. Echter, bij nieuwe biomassacentrales voor de
productie van elektriciteit en warmte, is er wel sprake van verhoogde
emissies fijnstof, stikstofoxiden en andere schadelijke componenten
leidend tot een verslechtering van de luchtkwaliteit. Omdat het aantal
van deze centrales in Nederland relatief klein is, de emissies aan fijnstof
en stikstofoxiden veel lager zijn dan die van houtkachels (zie Tabel 4.2)
en de concentraties vrijkomende stoffen op leefniveau vanwege de
bronhoogte van deze centrales relatief laag zijn, schatten we de
ziektelast van deze categorie op klasse A.
14
Indicatieve schatting op basis van emissiegegevens uit een onderzoek van Tauw (2019) naar te verwachten
gevolgen voor de luchtkwaliteit door de invloed van drie nog te vestigen middelgrote biomassa-installaties plus
een aantal bestaande en nieuwe kleine stookinstallaties op biomassa in de gemeente Waddinxveen,
geëxtrapoleerd op basis van de in paragraaf 4.7 vermelde aantallen biomassa-installaties in Nederland.
15
Dit betreft zowel energiecentrales die biomassa als hoofdbrandstof gebruiken (ongeveer 20) als centrales die
biomassa bijstoken. Het aantal installaties is geschat op basis van gegevens van een overzicht op:
https://nl.wikipedia.org/wiki/Lijst_van_elektriciteitscentrales_in_Nederland. De emissies van fijnstof en NO2 zijn
een schatting afgeleid uit gegevens van de Emissieregistratie en het percentage bijstook aan biomassa in
‘hybride’ energiecentrales.
16
Het aantal pelletkachels is nu nog beperkt (volgens Van Middelkoop en Segers (2019) circa 3%), maar
verwacht wordt dat dit aantal zal groeien.

Pagina 52 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

Er zijn niet voldoende gegevens van emissies en verspreiding van
schadelijke stoffen uit kleinere biomassa-installaties (vermogen van
0,1 - 15 MW) om de ziektelast van hun uitstoot te bepalen. Volgens de
gegevens in Tabel 4.2 zijn de totale emissies aan fijnstof en stikstofoxiden
uit deze bronnen aanzienlijk lager dan die van houtkachels. In deze
gegevens is echter geen rekening gehouden met de huidige groei van het
aantal biomassa-installaties. Bovendien zijn installaties met een
vermogen < 15 MW waarin schone biomassa (dat wil zeggen geen afval)
wordt verbrand niet vergunningplichtig, en is er nagenoeg geen controle
op hun uitstoot. Indicatieve verspreidingsberekeningen laten zien dat de
bijdrage van biomassa-installaties aan de blootstelling op leefniveau
gemiddeld over Nederland lager lijkt dan die van houtkachels (zie
Bijlage 2). Gegeven al deze onzekerheden schatten we de ziektelast door
de uitstoot van biomassa-installaties met een vermogen < 50 MW op
klasse A/B. Voor een goed onderbouwde bepaling van de ziektelast zou
hier een aparte studie aan moeten worden gewijd.
Over de toepassing van biomassa voor opwekking van elektriciteit en
warmte in de toekomst bestaat onzekerheid, mede vanwege de eerder
genoemde discussies over voor- en nadelen. Volgens de vier
toekomstbeelden in hoofdstuk 5 zal het gebruik van biomassa voor
winning van energie op de langere termijn beperkt blijven ten opzichte
van andere bronnen zoals wind en zon. Door sommigen wordt het gebruik
van biomassa voor duurzame energiewinning vooral gezien als tijdelijke
oplossing in de komende jaren, terwijl tegelijkertijd andere duurzame
technologieën worden ontwikkeld en steeds meer worden toegepast.
Daarnaast hebben Rijk, provincies en gemeenten in het kader van het
Schone Lucht Akkoord (SLA) afspraken gemaakt om ‘in 2030 minimaal
50% gezondheidswinst uit binnenlandse bronnen te realiseren ten
opzichte van 2016’. Voor wat betreft biomassa-installaties gaat het om
scherpere emissie-eisen, verlaging van de vermogensgrens van 15 MW
voor vergunningplicht, verhogen van de schoorsteen, aanvullende
rookgasreiniging en – voor nieuwe installaties – zorgen voor voldoende
afstand tot kwetsbare bestemmingen. Het kabinet laat TNO momenteel
onderzoeken of de uitstooteisen voor kleinere en middelgrote biomassainstallaties (0,5 – 50 MW) verder kunnen worden aanscherpt vanaf 2022.
PBL berekende dat door het invoeren van een aantal maatregelen (naar
het voorbeeld van Duitse regelgeving) de bijdrage van de uitstoot uit
houtkachels en openhaarden aanzienlijk kan worden gereduceerd. Die
maatregelen zijn het verplicht saneren van verouderde kachels door
invoering van een nationale emissienorm en het beperken van gebruik
van openhaarden. Hiermee kan de fijnstofconcentratie aanzienlijk
worden verlaagd (ruim 7% van de jaargemiddelde concentratie
veroorzaakt door Nederlandse bronnen).
Naast blootstelling aan schadelijke stoffen draagt geurhinder als gevolg
van emissies uit met name openhaarden en allesbranders bij aan de
ziektelast. In het recente Onderzoek Beleving Woonomgeving
(representatieve steekproef van de Nederlandse bevolking) geeft 5,4%
van de ondervraagden aan hier ernstige hinder van te ondervinden en
meldt 2,8% van de respondenten slaapverstoring (Van Poll, 2020). Van
alle gemelde bronnen van geurhinder zorgen openhaarden en
Pagina 53 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

allesbranders voor de grootste overlast. Er bestaat geen onderbouwde
relatie waarmee de ziektelast door ernstige geurhinder kan worden
uitgedrukt in DALY’s. Aan de ene kant wordt deze geurhinder
gekenmerkt door af en toe optredende piekbelastingen, afhankelijk van
seizoen, stookgedrag en weersomstandigheden. Aan de andere kant
betreft het een aanzienlijke groep mensen. De ziektelast is dus zeker
niet verwaarloosbaar en wordt daarom geschat op een score A conform
Tabel 3.1.
Ook rond biomassa-installaties voor vergisting en voor verbranding kan
sprake zijn van geurhinder, al zal dit effect op landelijke schaal minder
groot zijn dan voor openhaarden en allesbranders. Naast geurhinder
kan, zeker bij grotere biomassacentrales en vergistingsinstallaties,
geluidhinder een rol spelen door toename van vrachtverkeer en lokale
transportmiddelen, zoals bulldozers voor de aanvoer van brandstoffen
en dergelijke.
De stoffen die vrijkomen uit openhaarden en houtkachels kunnen ook in
het binnenmilieu tot verhoogde blootstelling leiden. Uit een uitgebreide
literatuurstudie van Mathijssen et al. (2018) is gebleken dat er door het
stoken van hout binnenshuis weliswaar verhoogde concentraties
schadelijke stoffen voorkomen, maar dat gezondheidskundige
advieswaarden niet of gedurende korte tijd werden overschreden. In een
aantal studies werd geen significant verschil gevonden in de
concentraties fijnstof, PAK’s en vluchtige organische componenten
tussen huizen met en zonder houtkachels. In een onderzoek in
Denemarken (Danish Ecological Council, 2016) werden verhoogde tot
sterk verhoogde concentraties fijne deeltjes gemeten in huizen met een
op hout gestookte kachel. Piekwaarden kwamen overeen met
concentraties die worden gevonden langs drukke wegen, en filters uit de
ventilatiesystemen van woningen met een houtkachel zaten vol met
roetdeeltjes, terwijl die uit woningen zonder houtkachel aanmerkelijk
schoner waren. In huizen met moderne kachels waren de concentraties
fijne deeltjes overigens substantieel lager dan die met conventionele
kachels. In een recent onderzoek in Engeland (Chakraborty et al., 2020)
werden in woningen met gecertificeerde houtkachels ruim tweemaal
hogere uurgemiddelde concentraties fijnstof gemeten dan zonder
gebruik van deze kachels. De metingen werden uitgevoerd in
20 woningen gedurende 4 weken in de winter.
De beschikbare informatie is onvoldoende om een ziektelast door
houtrook binnenshuis in DALY’s te kunnen berekenen. Op grond van de
beschikbare gegevens wordt de ziektelast vooralsnog geschat op klasse
A conform Tabel 3.1. Aanbevolen wordt om nader onderzoek te doen om
deze ziektelast beter te kunnen bepalen.
Gezondheidseffecten als gevolg van productie en gebruik van
biobrandstoffen worden besproken in paragraaf 4.8.

Pagina 54 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

4.7.2

Veiligheidsrisico’s
De veiligheidsaspecten van biomassacentrales, waarin biomassa wordt
verbrand voor opwekking van elektriciteit of warmte, verschillen niet
wezenlijk van die van energiecentrales. Dit betekent dat er geen
specifieke veiligheidsrisico’s zijn voorzien qua omgevingsveiligheid of
arbeidsveiligheid. Aan het thuisgebruik van hout- en pelletskachels zitten
brandrisico’s voor de consument, zoals het risico op schoorsteenbranden.
Deze risico’s zijn bekende risico’s. Veiligheidsrisico’s die gepaard gaan
met productie en gebruik van biobrandstoffen door vergisting en
vergassing worden besproken in paragraaf 4.8.

4.7.3

Effecten op natuur en milieu
De stikstofoxiden die vrijkomen bij verbranding van biomassa dragen bij
aan de stikstofdepositie in de omgeving van een installatie. Gezien de
beperkte bijdrage door biomassaverbranding aan de totale
stikstofoxidenemissies in Nederland (∼1%, zie Tabel 4.2) en het feit dat
de meeste biomassa-installaties op ruime afstand van voor stikstof
gevoelige gebieden liggen, zal de bijdrage aan de stikstofdepositie in
deze gebieden gering zijn.

4.8

Biobrandstoffen
Naast het ontwikkelen en toepassen van nieuwe energiebronnen wordt
ook ingezet op vervanging van fossiele brandstoffen door
biobrandstoffen. Deze zijn in verschillende aggregatietoestanden
beschikbaar: vast, vloeibaar en gasvormig. Het gebruik van vaste
biobrandstoffen, zoals hout en bepaalde energiegewassen, wordt
besproken in paragraaf 4.7. Vloeibare biobrandstoffen worden vooral
geproduceerd als vervanger van benzine, diesel en kerosine.
Gasvormige biobrandstoffen zijn bekend onder de naam biogas.
Vloeibare biobrandstoffen
Vloeibare biobrandstoffen zijn onder meer bio-ethanol, bio-methanol,
synthetische benzine, biodiesel, biodimethylether en biokerosine. Ze
worden geproduceerd uit gebruikt frituurvet, dierlijk vet, gewassen
(zowel energiegewassen als oneetbare gedeelten van voedselgewassen),
plantaardige oliën, houtsnippers en restafval. Daartoe worden
verschillende processen gebruikt: vergisting, pyrolyse en het
zogenaamde hydrothermal upgrading. Een andere productieroute is
Carbon Capture and Usage. Daarbij worden CO2 en koolmonoxide, die
vrijkomen bij de productie van staal of bij verbranding van afval en
fossiele brandstoffen, omgezet in koolstof. Dat wordt vervolgens als
bouwsteen gebruikt voor het maken van biobrandstoffen en andere
producten (zie paragraaf 4.9). De laatste jaren wordt onderzoek gedaan
naar productie van biobrandstoffen uit algen. Dit wordt gezien als een
veelbelovende ontwikkeling, maar ze bevindt zich nog in het stadium
van experimenteren. Er worden ook veel mengbrandstoffen toegepast,
bestaande uit fossiele brandstof en biobrandstof gemengd in een
bepaalde verhouding.
Wereldwijd groeit het gebruik van vloeibare biobrandstoffen,
voornamelijk voor transport. In Nederland is het aandeel
biobrandstoffen in de transportsector nu ongeveer 10%. Het grootste
deel daarvan is bestemd voor wegvoertuigen en mobiele machines.
Pagina 55 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

Gebruik van biobrandstof in de binnen- een zeevaart vindt nog beperkt
plaats (3%), maar ook dit percentage groeit, evenals in de luchtvaart.
Zo vliegen steeds meer vliegtuigmaatschappijen op een mengsel van
kerosine en biobrandstof.
Overigens wordt minder dan 10% van de biobrandstoffen voor het
Nederlandse vervoer gemaakt van grondstoffen die uit Nederland
komen. Het overgrote deel komt uit het buitenland, vooral China,
Duitsland en de VS. Verwacht wordt dat in de zeescheepvaart en
luchtvaart (deze sectoren vallen overigens niet onder het
Klimaatakkoord) het gebruik van biobrandstoffen als vervanger van
fossiele brandstoffen geleidelijk zal groeien. Het gebruik voor
wegverkeer hangt sterk af van internationaal-economische en politieke
ontwikkelingen (Den Ouden et al., 2020). Hier wordt in hoofdstuk 5
verder op ingegaan.
Biogas
Biogas is een mengsel van ongeveer 60% methaan, 35% CO2,
waterdamp en een restfractie andere gassen, zoals ammoniak en
waterstofsulfide. Biogas wordt geproduceerd in vergistingsinstallaties
(mest, rioolslib, biomassa), via anaerobe waterzuivering, door
vergassing van biomassa en via industriële vergisting (gft, afval van
supermarkten en horeca en industriële reststromen). Ook in
stortplaatsen ontstaat biogas (stortgas genaamd), dat kan worden
afgevangen voor gebruik. Als dit stortgas niet wordt afgevangen, draagt
het als broeikasgas bij aan de klimaatverandering. Omdat in Nederland
nagenoeg geen afval meer wordt gestort, is winning van stortgas een
aflopende zaak.
Biogas wordt toegepast als brandstof in warmte-krachtcentrales.
Daarnaast wordt het door reiniging (verwijdering van CO2 en andere
gassen, zodat voornamelijk methaan overblijft) opgewaardeerd tot
groen gas, dat kan worden bijgemengd in het aardgasnet en worden
opgewerkt tot brandstof voor auto’s. In de toekomst kan groen gas
worden geproduceerd uit waterstof en afgevangen CO2. Deze techniek is
nog in ontwikkeling.
In Nederland vindt productie van biogas en groen gas nog niet op grote
schaal plaats. Dat heeft te maken met zowel technische als economische
belemmeringen. In 2018 bedroeg de productie van groen gas minder
dan 1% van het gasverbruik. De ambitie is om productie van biogas en
groen gas te laten groeien, zodat in 2050 ongeveer drie- tot tienmaal
zoveel wordt gebruikt als nu, afhankelijk van welk scenario zich zal
voltrekken (Den Ouden et al., 2020). Dit tekort aan biomassareststromen kan ertoe leiden dat boeren energiegewassen gaan
verbouwen waarvoor meer (kunst)mest nodig is. Als gevolg daarvan
stijgt de ammoniakemissie, resulterend in de vorming van meer
secundair fijnstof en een hogere stikstofdepositie.
4.8.1

Effecten op gezondheid
Net als bij fossiele brandstoffen worden bij verbranding van
biobrandstoffen schadelijke stoffen gevormd, zoals fijnstof,
stikstofdioxide, PAK’s en (vluchtige) organische componenten. Uit
onderzoek blijkt dat sommige van deze stoffen toxischer zijn dan de
Pagina 56 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

verbrandingsproducten van fossiele brandstoffen en dat bijmengen van
biobrandstoffen tot hogere uitstoot van stikstofoxiden leidt. Daardoor
kan, omgerekend naar hoeveelheid brandstof, luchtverontreiniging door
verbrandingsproducten van biobrandstoffen een hogere ziektelast geven
dan die van fossiele brandstoffen. In het gunstigste scenario (zie
hoofdstuk 5) wordt het gebruik van zowel fossiele als biobrandstoffen
grotendeels afgebouwd, behalve voor de zeescheepvaart en luchtvaart,
maar die emissies dragen weinig bij aan de blootstelling op leefniveau.
In dat geval zal gebruik van biobrandstoffen nauwelijks bijdragen aan de
ziektelast. Anders gezegd, de gezondheidswinst door het uitbannen van
fossiele brandstoffen zoals berekend door Van der Ree et al. (2019) blijft
in dat scenario nagenoeg ongewijzigd. In het ongunstigste scenario
worden biobrandstoffen naast andere energiebronnen ingezet voor
personenvoer (10%), vrachtverkeer (50%), verwarming van gebouwen
(groen gas, enkele %) en opwekking van elektriciteit (idem), waardoor
een deel van die gezondheidswinst teniet wordt gedaan. In dat geval
kan de ziektelast door gebruik van biobrandstoffen oplopen tot enkele
duizenden DALY’s. 17
Een potentieel gezondheidsrisico bij productie van biogas is de
verspreiding van Legionella rond vergistingsinstallaties. In de afgelopen
jaren zijn er in Nederland drie uitbraken van de veteranenziekte – die
wordt veroorzaakt door de bacterie Legionella – beschreven, waarbij
industriële afvalwaterzuiveringsinstallaties met biogasproductie de bron
van besmetting waren (Bartels et al., 2019; Reukers et al., 2020). Bij
twee bedrijven waren de installaties een jaar voor de uitbraak aangepast
voor biogasproductie. Onderzoek van het RIVM in 2020 liet zien dat
patiënten met de veteranenziekte een hogere blootstelling hadden aan
aerosolen van afvalwaterzuiveringen (Vermeulen et al., 2019).
Mestvergisters, biomassavergisters en sommige rioolwaterzuiveringen
hebben vergistingsinstallaties voor biogasproductie met een vergelijkbaar
proces, en ook in deze installaties kan soms Legionella worden
aangetoond.
Het is op dit moment nog onvoldoende bekend of anaerobe installaties
die worden gebruikt voor biogasproductie een hoger Legionella-risico
hebben dan aerobe installaties zonder biogasproductie en hoe groot het
gezondheidseffect daarvan is. Sinds 2017 worden jaarlijks ruim 500
patiënten met de veteranenziekte opgenomen in het ziekenhuis,
waarvan een kwart word opgenomen op de intensive care, en circa 5%
overlijdt. Het werkelijke aantal patiënten wordt hoger geschat. Tussen
2012 en 2017 is het aantal binnenlandse patiënten met de
veteranenziekte verdubbeld (Reukers et al., 2020). Deze stijging hangt
samen met de weersomstandigheden en klimaatverandering, maar het
is nog onduidelijk welke omgevingsbronnen bijdragen aan de stijging
van het aantal patiënten. Het is mogelijk dat afvalwaterzuiveringen en
biogasinstallaties hierin een rol spelen. Voor 2018 werden deze
installaties niet meegenomen in het brononderzoek van patiënten,
omdat het Legionella-risico nog niet bekend was. Het is gewenst om
nader onderzoek te doen naar deze risico’s en ook naar de
17
In paragraaf 3.2 is vermeld dat volledige vervanging van fossiele brandstoffen – uitgezonderd de
zeescheepvaart en luchtvaart – in Nederland en het buitenland een gezondheidswinst geeft van 60.000 DALY’s.
Bij gebruik van ongeveer 10% biobrandstoffen in plaats van fossiele brandstoffen in 2050 neemt de ziektelast
dan weer toe met enkele duizenden DALY’s (rekening houdend met verschillen in aard, hoeveelheden en
toxiciteit van de stoffen die uit beide typen brandstoffen worden gevormd).

Pagina 57 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

mogelijkheden om de Legionella-risico’s bij vergistingsinstallaties voor
biogas te beheersen.
4.8.2

Veiligheidsrisico’s
Wat betreft de mogelijke veiligheidsrisico’s geldt dat die van
biobrandstoffen grotendeels gelijk zijn aan die van de fossiele
brandstoffen. Voor de risico’s bij biogasinstallaties zijn er wel enkele
specifieke aandachtspunten te melden.
Biogas is een mengsel van gassen met zowel brandbare (CH4) als giftige
(H2S, NH3) componenten. De risico’s betreffen vooral explosie-,
vergiftigings- en verstikkingsgevaar door gasvorming. Dat levert vooral
arbeidsrisico’s voor medewerkers bij de installaties. Er zijn
arbeidsongevallen bekend, en relatief veel incidenten vinden plaats bij
onderhouds- en reparatiewerkzaamheden. Bij de ongevallen zijn er ook
doden gevallen, onder andere als gevolg van de vorming van H2S in de
opslag en/of bij de menging (AVIV, 2014). Op basis van gegevens uit
Duitsland en Nederland is het algemene beeld dat het aantal gewonden
per 100.000 werkenden per jaar niet afwijkt van de industrie in het
algemeen. Hierbij wordt opgemerkt dat het een kleine sector is, waar
veiligheidsbewustzijn en procesveiligheid aandacht behoeven. Hier wordt
via het opstellen van richtlijnen en handreikingen aan gewerkt.
Risico’s in het kader van omgevingsveiligheid zijn beperkt tot relatief
kleine afstanden van de installaties. In een verkennend onderzoek van
de risico’s van de externe veiligheid betreft het een risicoafstand van
maximaal 50 meter (RIVM, 2010a). Voor omwonenden speelt
geurhinder (stankoverlast) soms een rol. Dat is gekoppeld aan het
transport en de opslag van de meststoffen, of het gevolg van het
onbedoeld vrijkomen van een (kleine) hoeveelheid biogas met H2S
(rotte eieren lucht).

4.8.3

Effecten op natuur en milieu
Het voornaamste effect op de natuur is gelegen in de bijdrage aan de
stikstofdepositie als gevolg van stikstofoxiden die vrijkomen bij
verbranding van biobrandstoffen. Een deel van de verlaging van de
stikstofdepositie door het uitbannen van fossiele brandstoffen wordt
tenietgedaan door toepassing van biobrandstoffen.

4.9

Afvang, opslag en hergebruik van CO2
CCS (Carbon Capture and Storage) is een verzamelnaam van veel
verschillende opties voor het afvangen, transporteren en ondergronds
opslaan van CO2. Dit is geen techniek om energie te winnen of om op te
slaan, maar om de hoeveelheid CO2 die wordt uitgestoten naar de
atmosfeer te verlagen. Er zijn ook nog andere manieren om CO2reductie te bereiken. Deze worden besproken in paragraaf 4.14.
Afgevangen CO2 wordt ook hergebruikt (in plaats van opgeslagen) als
grondstof voor de teelt van groenten, bloemen en planten in de
glastuinbouw, bij algenkweek voor de productie van visvoer en
hoogwaardige vetzuren, en – na omzetting – als bouwsteen bij de
productie van koolwaterstoffen, chemicaliën en polymeren. In dit geval

Pagina 58 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

spreken we van CCU (Carbon Capture and Usage). Zie voor een
visualisatie Figuur 4.1.
Hergebruik van CO2 in de glastuinbouw wordt al geruime tijd toegepast.
Zo wordt door OCAP 18 CO2 afkomstig uit de industrie in het Rotterdamse
havengebied via een bestaande oliepijpleiding naar tuinders en kassen
in het Westland getransporteerd, waar het in overmaat in kassen wordt
gebracht, en een gedeelte van het CO2 wordt opgenomen door het
gewas. In de Klimaattafel Landbouw en Landgebruik zijn afspraken
gemaakt om komende jaren dit soort hergebruik van CO2 in de
glastuinbouw te intensiveren.
Er wordt veel geïnvesteerd in onderzoek en proefprojecten gericht op
het toepassen van afgevangen CO2 als grondstof in industrie (Carbon
Capture and Usage ofwel CCU), onder andere in het MMIP 19 nr. 6:
‘Sluiting industriële ketens’. Staalproducenten, energie- en
afvalverwerkingsbedrijven en de chemische industrie werken samen in
een aantal projecten, waarin CO2 en koolmonoxide die vrijkomen bij de
productie van staal of bij verbranding van afval en fossiele brandstoffen
na scheiding worden hergebruikt in nieuwe processen. Daarin wordt de
koolstof in het CO2 als bouwsteen gebruikt voor het maken van
biobrandstoffen (zoals bio-ethanol en kerosine), allerlei chemicaliën
(oplosmiddelen, geurstoffen) en kunststoffen. Ook wordt onderzoek
gedaan naar biotechnologische processen, waarmee CO2 kan worden
omgezet in diverse soorten chemicaliën, zoals surfactanten en
conserveringsmiddelen. Deze veelbelovende techniek bevindt zich nog
op laboratoriumschaal.
Door CO2 op te slaan in de bodem, kan de hoeveelheid van dit gas in de
atmosfeer worden verminderd en daarmee kan het broeikaseffect
worden tegengegaan. Opslag kan in lege olie- en aardgasvelden, maar
bijvoorbeeld ook in aquifers (waterlagen op grote diepte). Injectie van
CO2 in olie- en aardgasvelden vindt al lange tijd plaats om de opbrengst
aan olie en gas te vergroten en om CO2 uit het gewonnen gas terug te
brengen. Grootschalige opslag van CO2 met als doel reductie van de
uitstoot naar de atmosfeer wordt onderzocht in verschillende
demonstratie- en proefprojecten en zal naar verwachting komende jaren
worden uitgerold.
De opslagplaatsen voor CO2 zijn doorgaans poreuze aardlagen op een
diepte van 0,8 tot 3 km, die van nature afgesloten zijn met een
gasdichte laag. De gesteenten die hiervoor geschikt zijn, zijn veelal
zandsteen, kalk en dolomiet. Voor gebruik worden aardlagen die als
opslagreservoir moeten dienen uitvoerig onderzocht op
veiligheidsaspecten, zoals kans op lekkage via breuken of scheuren.
Ontsnapping van CO2 uit een watervoerende diepe laag of voormalig
gasreservoir naar het erboven gelegen watercirculatiesysteem van de
ondiepe ondergrond kan alleen plaatsvinden via zeer trage diffusie.
Om afgevangen CO2 te transporteren naar de opslaglocatie, kan gebruik
worden gemaakt van pijpleidingen en schepen. Zo wordt er een
ringleiding aangelegd van het havengebied Rotterdam via Maasvlakte 2
18
19

Organic CO2 for Assimilation by Plants.
MMIP = Meerjaren Missiegedreven Innovatie Programma (zie paragraaf 4.1).
Pagina 59 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

naar een platform op zee, waar de CO2 onder druk in de ondergrondse
velden wordt gepompt. Daarnaast zijn er plannen voor het ontwikkelen
van schepen om afgevangen CO2 te vervoeren naar een opslaglocatie.
Het voordeel van schepen is dat ze niet gebonden zijn aan vaste
plaatsen om te laden en op te slaan.
CO2-opslag heeft een duidelijke plek in het klimaatakkoord. Discussie
over het nut, de noodzaak en de risico’s van CO2-opslag heeft geleid tot
het besluit van de Nederlandse overheid om uitsluitend CO2 onder de
zeebodem op te slaan, en niet onder land.

Figuur 4.1 Visualisatie afvangst en opslag CO2.

4.9.1

Effecten op gezondheid
CO2 is niet giftig, maar kan in hoge concentraties zuurstof verdringen en
verstikkend werken. Er zijn incidenten bekend waarbij mensen zijn
overleden of gezondheidsschade ondervonden door blootstelling aan hoge
concentraties CO2. Echter, dit betrof een natuurramp (Kameroen, 1986)
en een ongeval met een defecte brandblusinstallatie waarbij een grote
hoeveelheid CO2 een woonwijk in stroomde (Duitsland, 2008). De kans op
grootschalige lekkage van CO2 bij transport en opslag in de diepe
ondergrond is zeer klein (zie onder veiligheidsrisico’s). De risico’s van
hergebruik van CO2 zijn niet wezenlijk anders dan die van industriële
processen waarbij brandstoffen, chemicaliën en kunststoffen worden
geproduceerd. Dit betreft vooral risico’s voor de arbeidsveiligheid en
vrijwel niet voor de gezondheid van de bevolking.

Pagina 60 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

Voor zowel CCS als CCU is energie nodig. Indien die wordt opgewekt
met fossiele brandstoffen – wat is te verwachten tijdens de
overgangsperiode naar volledige elektrificatie – zal dat gepaard gaan
met enige mate van luchtverontreiniging. Op langere termijn kunnen
andere energiebronnen worden gebruikt voor CCS en CCU. Voor het
overige dragen afvang, hergebruik en opslag van CO2 (nagenoeg) niet
bij aan de ziektelast.
4.9.2

Veiligheidsrisico’s
Voor het bepalen van de risico’s in het kader van de omgevingsveiligheid
zijn de eigenschappen van CO2 een belangrijk aspect (ANV, 2019). De
stof is niet geclassificeerd als brandbaar of giftig, maar is wel dodelijk bij
bepaalde concentraties. Voor de omgevingsveiligheid is opslag van CO2
ondergronds onder zee niet relevant en gaat het vooral om het transport
via pijpleidingen. De wijze waarop de stof CO2 in de rekenmethodiek
moeten worden gemodelleerd is nog in ontwikkeling, maar op basis van
beschikbare risicoanalyses volgt dat de risicoafstand van PR 10-6 van
een transportleiding met CO2 beperkt is tot enkele meters.
Aan de opslag van CO2 in aardlagen en gasvelden zijn strikte
veiligheidsprocedures verbonden. Zo wordt een reservoir vooraf
onderzocht op de kans op lekkage via breuken of scheuren en worden,
als er eenmaal CO2 is opgeslagen, frequent metingen verricht aan
afdichting en leidingen. Uit een leeg gasveld kan CO2 sowieso moeilijk
ontsnappen, aangezien de druk daar lager is dan (of gelijk aan) de druk
in de directe omgeving van het veld. Ook voor het afvangen en het
transport CO2, of dit nu per pijpleiding geschiedt of per schip, gelden er
veiligheidsmaatregelen. De arbeidsrisico’s zijn daardoor vergelijkbaar
aan de risico’s van industriële activiteiten met gevaarlijke stoffen in het
algemeen.

4.9.3

Effecten op natuur en milieu
Als CO2 uit een leiding onder de zeebodem of uit een ondergrondse opslag
vrijkomt, kan het (zee)water lokaal verzuren en daarmee het aquatisch
milieu negatief beïnvloeden. Echter, in de diepe ondergrond zal een groot
deel van het CO2 reageren met in de in het gesteente en formatiewater
aanwezige mineralen en zouten, waardoor nieuwe vaste mineralen
worden gevormd. Op deze wijze wordt het CO2 geïmmobiliseerd. De kans
op ontsnapping van opgeslagen CO2 uit deze reservoirs, en ook uit
transportleidingen, is klein. Verder zijn er van afvang, hergebruik en
opslag van CO2 geen noemenswaardige effecten op natuur en milieu te
verwachten.

4.10

Geothermie en Warmte Koude Opslag
Geothermie is de wetenschappelijke naam voor aardwarmte. Er wordt
onderscheid gemaakt tussen ondiepe (diepte tot 1500 meter), diepe
(diepte tussen 1500 en 4000 meter) en ultradiepe diepe geothermie
(dieper dan 4 km). Ultradiepe geothermie wordt niet toegepast in
Nederland.
Ondiepe geothermie bestaat uit systemen waarmee warmte en koude
wordt opgeslagen, zoals bodemwarmtewisselaarsystemen en WKO 2020

Warmte Koude Opslag systemen.
Pagina 61 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

systemen. Deze worden toegepast in de industrie (bedrijventerreinen),
de glastuinbouw, woonwijken en grote gebouwen. Het principe berust op
het circuleren van water, waarbij in de winter warm water wordt
opgepompt, de warmte met behulp van een warmtepomp wordt
gebruikt om bijvoorbeeld een gebouw te verwarmen en het afgekoelde
water vervolgens in de zogenaamde koude bron in de bodem wordt
opgeslagen. In de zomer werkt het andersom, dat wil zeggen water uit
de koude bron wordt gebruikt om te koelen.
Een bodemwarmtewisselaar is een gesloten systeem. Hier vindt
uitwisseling van thermische energie plaats over de wand van een buis in
de grond. Gesloten systemen worden ondiep (maximaal enkele
tientallen meters) toegepast en ze worden om ruimtebeslag te beperken
meestal verticaal in de ondergrond gelegd. Ze bevatten koelvloeistoffen
met chemische hulpstoffen, zoals corrosieremmers. Bij een open WKOsysteem wordt warm en koud water direct in en uit de zandlagen in de
bodem verpompt en opgeslagen. Het onttrekken en infiltreren van water
gebeurt op enkele tientallen tot ruim 200 meter diepte, afhankelijk van
waar zich een geschikt watervoerend pakket bevindt.
Bij diepe geothermie wordt zout water, opgeslagen in poreuze zand- en
gesteentelagen, met een temperatuur van 80 tot 90 graden uit de diepe
ondergrond gepompt. Dat kan het hele jaar door, omdat de seizoenen
geen invloed hebben op de temperatuur in de diepe ondergrond. De
fysieke toestand van de Nederlandse ondergrond is op veel plaatsen
technisch geschikt voor toepassing van diepe geothermie, maar vanwege
andere gebruiksdoelen zijn er beperkingen. Zo zijn er risico’s op
aantasting van drinkwatergebieden en gebieden met strategische
grondwaterreserves, die er toe hebben geleid dat provincies toepassing
van WKO en geothermie hebben uitgesloten in beschermingsgebieden.
Deze uitsluiting is overgenomen in de Structuurvisie Ondergrond en is
geïmplementeerd in het daarop gebaseerde uitvoeringsprogramma.
Daarnaast werken provincies, drinkwaterbedrijven en producenten van
geothermie intensief samen om in gebieden waar geothermie wel wordt
toegepast de risico’s te beperken.
Ontwikkeling in de toepassing van geothermie
Ondiepe geothermie wordt al meer dan 20 jaar toegepast. Momenteel
zijn er in Nederland 3000 systemen operationeel en voor 2023 moeten
dat er 8000 zijn. Ook de toepassing van diepe geothermie groeit. De
glastuinbouw is hier een jaar of tien geleden mee begonnen. Inmiddels
lopen er projecten om met deze techniek warmte te leveren aan
gebouwen, woonwijken en de industrie. Een ‘gemiddeld’
geothermiesysteem gaat ongeveer 50 jaar mee en er kunnen
5000-10.000 woningen mee worden verwarmd. In 2019 werd met diepe
geothermie 5,6 PJ warmte geproduceerd, wat overeenkomt met een
besparing van 168 miljoen m3 aardgas en een CO2-reductie van
300.000 ton. Een nadeel van deze techniek wordt gevormd door de
hoge aanlegkosten.
4.10.1

Effecten op gezondheid
Er zijn geen directe gezondheidsrisico’s verbonden aan het gebruik van
geothermie. Een indirecte bedreiging vormt de verontreiniging van
drinkwater, maar dat is met adequate risicobeheersing – zowel de
Pagina 62 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

zuivering van drinkwater als de eerder gemelde beperkingen ten aanzien
van toepassing van geothermie (niet in en nabij beschermingsgebieden
en gebieden met strategische grondwaterreserves) – te voorkomen.
4.10.2

Veiligheidsrisico’s
Het toepassen van diepe geothermie verhoogt het risico op
aardbevingen, bij ondiepe geothermie is dit risico als verwaarloosbaar
ingeschat (ANV, 2019). Het risico op aardbevingen hangt onder andere
af van de locatie. In gebieden waar al seismische activiteit is (zoals in
Limburg of Groningen) is de kans op seismiciteit bij geothermie groter
dan in andere gebieden. Er zijn voorbeelden dat aardwarmteprojecten in
deze gebieden zijn stopgezet, zoals in Venlo (na een beving met een
kracht van 1,7 op de schaal van Richter). Ook in Groningen is een
initiatief om geothermie te gebruiken voor stadsverwarming gestopt
vanwege het mogelijke risico op aardbevingen. In andere delen van
Nederland, waar de bodem minder kwetsbaar is, wordt dit risico zeer
klein geacht (ANV, 2019 en KWR, 2016).
Een ander aspect is het risico op brand en explosie bij een
ongecontroleerde uitstroom van olie en gas (‘blow-out’) bij het boren in
de diepe ondergrond, met alle schadelijke gevolgen van dien voor mens
en milieu. Dit zijn risico’s die zijn gekoppeld aan de ontwikkelfase van
een project.
Tot slot zijn er risico’s op het gebied van arbeidsveiligheid. Naast de
gebruikelijke risico’s bij bouw- en constructiewerkzaamheden kunnen
medewerkers in aanraking komen met heet, zout water en met
radioactiviteit die van nature in de ondergrond kan voorkomen. Om die
reden gelden er eisen, zoals voor de filters in de boorputten.
Elk van deze veiligheidsrisico’s worden door experts geschat op (zeer)
beperkt (ANV, 2019). In de Mijnbouwwet is het risicobeleid voor
geothermie beschreven en voor het omgaan met de risico’s heeft
Staatstoezicht op de Mijnen (SodM) op 1 juli 2020 het
Toezichtarrangement Geothermie gepubliceerd, dat inzicht en adviezen
geeft voor de veilige toepassing van geothermie in Nederland (SODM,
2020).

4.10.3

Effecten op natuur en milieu
Geothermiesystemen verstoren – dat is min of meer inherent aan deze
techniek – het ecosysteem van bodem en grondwater. Dat kan tot
verschillende effecten leiden. In gesloten warmtewisselaarsystemen
worden chemische stoffen gebruikt, zoals koelvloeistoffen,
smeermiddelen, surfactanten en corrosieremmers. Bij lekkage kunnen
deze stoffen bodem- en grondwaterverontreiniging veroorzaken. Veel
van deze stoffen zijn schadelijk voor mens en milieu, en sommige
worden slecht of zeer langzaam afgebroken (persistent). De laatste
jaren worden er steeds meer alternatieven gebruikt, die minder
schadelijke zijn en biologisch afbreekbaar.
In open systemen worden grote volumina grondwater getransporteerd,
waardoor eventueel aanwezige verontreinigingen met stoffen in het
grondwater worden verspreid en verdund. Overigens kan deze menging
Pagina 63 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

ook voor een verbetering van de biologische afbraak van
verontreinigingen zorgen.
Bij diepe geothermie kan lekkage van zout water uit de diepe
ondergrond leiden tot verzilting van de bovenlaag. Ook de nabijheid van
oude olie- en gasputten bij de injectieput van geothermiesystemen leidt
tot een risico voor grondwater. Oude putten zijn mogelijk aangetast of
onvoldoende afgesloten, waardoor er water uit het geothermisch
reservoir via een oude put omhoog kan komen en in het grondwater kan
belanden. Lekkage kan eveneens ontstaan als er onvoldoende corrosiebestendige staalsoorten voor de putconstructie worden gebruikt. Bij
voorkeur worden er meerwandige putconstructies toegepast.
Ook bij het boren, reinigen en verwijderen van geothermie en WKO
putten kan verontreiniging van bodem en grondwater ontstaan. Zoals
eerder genoemd, vormen bodem- en grondwaterverontreiniging een
potentiële bedreiging voor de drinkwaterwinning (zie effect op
gezondheid).
4.11

Aquathermie
Met aquathermie wordt thermische energie (warmte) gewonnen uit
water. Er zijn drie mogelijke toepassingen: thermische energie uit
oppervlaktewater (TEO), uit afvalwater (TEA) en uit de productie van
drinkwater (TED). De techniek is vooral geschikt voor het verwarmen en
koelen van gebouwen, al dan niet aangesloten op een warmtenet.
Bij TEO wordt water uit bijvoorbeeld een meer of een zeearm gebruikt
als warmtebron. In de zomer wordt het water met een pomp onttrokken
en ondergronds opgeslagen in een Warmte Koude Opslag (WKO), in de
winter wordt het uit de WKO opgepompt en ingezet als verwarming.
Andersom kan het water ook worden gebruikt om in de zomer gebouwen
te koelen. Het winnen van warmte uit rioolwater (TEA) gebeurt met
behulp van warmtewisselaars rond een rioolbuis, die de warmte
overbrengen naar een gebouw. Deze techniek wordt momenteel vooral
toegepast bij zwembaden. Ook warmte die vrijkomt bij de productie van
drinkwater kan worden ingezet voor verwarming van gebouwen (TED).
Deze techniek wordt nog niet veel gebruikt.
Het toepassen van aquathermie is maatwerk. Zo mag de gebruikte bron
zich niet al te ver van de gebruikers bevinden (variërend van enkele
honderden meters voor een kantoor tot enkele kilometers voor een wijk
met 10.000 woningen) en is het rendement afhankelijk van het type en
de mate van isolatie van de gebouwen, de warmte- en koudevraag en
de inrichting van het warmtenet. Ook moet de bodem geschikt zijn als
er een WKO wordt gebruikt.
Momenteel zijn er in Nederland meer dan 40 aquathermieprojecten
gerealiseerd, het merendeel TEO (60%) en TEA (30%) voor verwarming
van gebouwen, woonwijken, zwembaden en kassen. Volgens een
analyse van CE Delft in opdracht van Stichting Toegepast Onderzoek
Waterbeheer (Stowa) bedraagt het potentieel van TEO in Nederland
150 PJ, dat van TEA 56 PJ en dat van TED 4 tot 6 PJ per jaar. Daarmee
zou in een aanzienlijk deel van de landelijke warmtevraag kunnen
worden voorzien.
Pagina 64 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

4.11.1

Effecten op gezondheid, veiligheid, natuur en milieu
Aan het toepassen van aquathermie zijn geen nadelige effecten
verbonden voor de gezondheid en veiligheid, behoudens gebruikelijke
arbeidsveiligheidsrisico’s, bijvoorbeeld bij constructie- en
onderhoudswerkzaamheden.
Het koelen van oppervlaktewater kan invloed hebben op het aquatisch
milieu. Een mogelijk positief effect is het tegengaan van algengroei en
botulisme. Andere ecologische gevolgen van deze techniek worden nog
nader onderzocht. Zo nodig kunnen ongunstige effecten met gerichte
maatregelen worden beperkt, zoals eisen aan de omvang en aan de
temperatuur van geloosd water op het oppervlaktewater.

4.12

Getijden-energie
Getijden-energie is energie die wordt gewonnen door gebruik te maken
van hoogteverschillen in de waterstand bij eb en vloed. Tijdens vloed
wordt het opkomende zeewater tegengehouden met een dam of wordt
het verzameld in een reservoir. Bij eb wordt het water via turbines terug
naar zee geleid, waarbij de turbines generatoren aandrijven om energie
in de vorm van een elektriciteit op te wekken. Getijden-energie is
betrouwbaar, duurzaam en niet afhankelijk van weersomstandigheden,
en het heeft de potentie om een belangrijke bijdrage te leveren aan de
wereldwijde duurzame energiedoelstelling. Een nadeel is dat er tussen
eb en vloed een tijdsverschil zit, waardoor er geen constante
stroomvoorziening is. Dit probleem is te ondervangen door specifiek
ontworpen (maar dure) turbines te gebruiken. Ook zijn flinke stukken
kustlijn nodig om een getijdencentrale rendabel te laten zijn.
De oudste getijdencentrale bestaat sinds 1966 en staat in Bretagne
(Frankrijk), waar grote hoogteverschillen tussen eb en vloed
voorkomen. Ook in enkele andere landen (Canada, Zuid-Korea en
Wales) wordt met deze techniek energie opgewekt.
In Nederland bevindt de toepassing van getijden-energie zich nog in het
proefstadium. Sinds 2016 draait een eerste getijdencentrale in de
Oosterschelde. Deze levert stroom aan ruim 1000 huishoudens. De
provincie Zeeland, met haar lange kuststrook en grote delta, wil in
samenwerking met een aantal gemeenten, energiemaatschappijen,
bedrijven en Rijkswaterstaat meer getijdencentrales bouwen. Daartoe
wordt onderzoek gedaan naar optimalisering van technieken en
installaties, en wordt uitgebreide monitoring verricht naar
omgevingseffecten op de bodem, naar het aquatisch milieu en naar
fysieke aspecten, zoals stroming-reductie. De ambitie is om in Zeeland in
2025 bij elkaar 100 MW aan getijden-energie op te wekken, voldoende
om 100.000 huishoudens van stroom te voorzien. Behalve in Zeeland is
er sinds 2015 in het Marsdiep bij Texel een kleine getijdencentrale
operationeel. Deze kan op piekmomenten 200 kWh aan stroom
opwekken, overeenkomend met de stroombehoefte van ongeveer 50
huishoudens.

4.12.1

Effecten op gezondheid, veiligheid, natuur en milieu
Er zijn nagenoeg geen gezondheidseffecten te verwachten van het
gebruik van getijden-energie. Alleen (laagfrequent) geluid veroorzaakt
Pagina 65 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

door de motoren van de turbines zou enige hinder kunnen geven, maar
in de regel zal een getijdencentrale niet dicht bij bewoond gebied liggen.
Ook zijn er behoudens gebruikelijke arbeidsveiligheidsrisico’s bij
bijvoorbeeld constructie- en onderhoudswerkzaamheden nauwelijks
problemen met de veiligheid. Op sommige locaties kan met een
getijdencentrale de waterveiligheid zelfs worden versterkt.
Een getijdencentrale heeft wel invloed op het ecosysteem en het
mariene leven. Een belangrijk probleem is de verstoring van de
levenscyclus bij zeedieren, die afhankelijk is van de normale wisseling
tussen eb en vloed. Ook kunnen rondom de turbine ontgronding en
erosie de bodem aantasten. Deze problemen zijn echter met gerichte
maatregelen te ondervangen. Hier wordt in de proefinstallaties het
nodige onderzoek naar gedaan. Daarnaast is er in het buitenland al
ervaring met getijdencentrales.
4.13

Blauwe energie
Blauwe energie refereert aan energiewinning door gebruik van de
combinatie zoet en zout water. Blauwe energie wordt opgewekt door
tussen twee membranen om en om zout en zoet water te laten stromen,
waarbij het ene type membraan alleen de positieve natriumionen uit het
zoute water doorlaat en het andere alleen de negatieve chloride-ionen.
Hierdoor ontstaat er een potentiaalverschil over elk membraan, dat met
behulp van elektroden via een redoxreactie wordt omgezet in een
gelijkstroom, ofwel elektrische energie. Zie voor een visualisatie van
deze techniek Figuur 4.2.
Locaties waar een rivier de zee in stroomt, zijn uitermate geschikt voor
het opwekken van stroom met behulp van deze techniek. In ons
waterrijke land met een groot aantal rivieren en een lange kust biedt dit
vele mogelijkheden. Blauwe energie is zeer duurzaam. Bij het opwekken
van blauwe energie vindt geen uitstoot plaats van CO 2 of giftige stoffen;
en het weer heeft geen invloed op in welke mate energie wordt
geproduceerd.
In 2014 is gestart met een proefinstallatie bij de Afsluitdijk. Deze wordt
gebruikt om de techniek verder te ontwikkelen en om problemen op te
lossen, zoals het tegengaan van dichtslibbing van de membranen door
vervuiling in het water, het desinfecteren en lekdicht maken van de
membranen en het betrouwbaar en goedkoper produceren van de
zogenoemde stacks (cellen waarin zich de membranen en elektroden
bevinden). Het streven is de proefinstallatie op te schalen naar een
demonstratiemodel dat 0,5 tot 1 MW energie opwekt. Door verdere
ontwikkeling en opschaling kunnen de kosten lager worden en kan op
termijn een commerciële installatie van meer dan 100 MW worden
gebouwd. Energie-experts verwachten dat op de langere termijn 10%
van de Nederlandse gezinnen gebruikmaakt van stroom afkomstig van
blauwe energiecentrales; wereldwijd zou met deze techniek aan 10-15%
van de huidige elektriciteitsvraag kunnen worden voldaan. Echter, de
techniek is nog in ontwikkeling en de commerciële haalbaarheid is nog
niet bewezen.

Pagina 66 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

Figuur 4.2 Visualisatie van de techniek van energiewinning met behulp van zoet
en zout water.

4.13.1

Effecten op gezondheid, veiligheid, natuur en milieu
Er zijn geen gezondheidseffecten te verwachten van het gebruik van
blauwe energie. Ook zijn er nauwelijks problemen met de veiligheid.
Mogelijke nadelen met een veiligheidsaspect zijn belemmeringen
voor de scheepvaart en demping van eb en vloed, maar daar zijn
oplossingen voor te bedenken.
Aantasting van het ecosysteem kan ontstaan door lokale verzilting van
bodem en grondwater als gevolg van instroming van zout water. Om dit
te voorkomen kunnen maatregelen worden getroffen, bijvoorbeeld door
het zeewater met behulp van pijpen van ver stroomopwaarts te
onttrekken.

4.14

Overige maatregelen uit het Klimaatakkoord
Behalve het vervangen van fossiele brandstoffen door nieuwe
energiebronnen en het afvangen en opslaan van CO2 (besproken in
paragraaf 4.9) staan in het Klimaatakkoord nog andere maatregelen
genoemd waarmee de hoeveelheid CO2 in de atmosfeer kan worden
gereduceerd. Een aantal van deze maatregelen heeft bovendien als
‘bijvangst’, dat ze een positieve invloed kunnen hebben op gezondheid,
veiligheid, natuur en milieu. In deze paragraaf zullen we die
maatregelen en hun effecten kort toelichten.

4.14.1

Maatregelen in het vervoer
In de Klimaattafel Mobiliteit zijn afspraken gemaakt om in de komende
jaren geleidelijk het totaal aantal vervoerskilometers terug te dringen. Zo
heeft in de coalitie Anders Reizen een aantal grote ondernemingen zich
gecommitteerd aan afspraken om het aantal zakelijke (auto)kilometers in
2030 met 8 miljard te verminderen, wat een besparing geeft van 1 Mton
CO2 op jaarbasis. Daartoe is een pakket maatregelen opgesteld,
waaronder het stimuleren van het gebruik van het openbaar vervoer en
de (elektrische) fiets, gedeeld autogebruik, meer thuiswerken en videovergaderen, en beperken van de reisafstand woon-werkverkeer.
Overheden en bedrijven werken samen om de hiervoor benodigde
aanpassingen van de infrastructuur te realiseren. Ook het bevorderen van
zakelijke reizen per trein in plaats van het vliegtuig voor afstanden kleiner
dan 700 km zal bijdragen aan de reductie van de CO2-uitstoot. Naast
werkgevers dragen vervoersorganisaties als de ANWB, de BOVAG en de
Fietsersbond bij aan het realiseren van deze maatregelen.
Pagina 67 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

Door verbeteringen in de stadslogistiek en investeringen in nieuwe
vrachtwagens en bestelauto’s wordt ernaar gestreefd om in 2025 in
30 tot 40 grote gemeenten zero-emissiezones voor goederenvervoer en
logistiek transport in te stellen. Daarna wordt dit uitgebreid naar andere
gemeenten. Dit draagt niet alleen bij aan het verlagen van de CO2uitstoot, maar ook aan het verminderen van luchtverontreiniging in
stedelijke gebieden.
4.14.2

Effecten op gezondheid, veiligheid, natuur en milieu
Het verminderen van het aantal kilometers vervoer over de weg heeft
een aantal bijkomende voordelen. Het draagt bij aan een verbeterde
luchtkwaliteit en daarmee aan een verlaging van de ziektelast, althans
zolang voor (een deel van) het vervoer over de weg fossiele en
biobrandstoffen worden gebruikt. Ook de geluidsbelasting door
wegverkeer neemt enigszins af. Wegverkeer draagt van alle
geluidsbronnen het meest bij aan de ziektelast door ernstige hinder,
slaapverstoring en coronaire hartziekten (zie paragraaf 3.1). Overigens
komt een vermindering van 8 miljard minder kilometers overeen met
ongeveer 5% van het totaal aantal gereden kilometers, waardoor kan
worden gesteld dat de omvang van de gezondheidswinst beperkt is.
Door het overschakelen op elektrisch vervoer en vermindering van het
aantal kilometers vervoer over de weg zullen hinder en slaapverstoring
door wegverkeer komende jaren afnemen, resulterend in een reductie
van een derde in het aantal gehinderden in 2050 (Verheijen en Jabben,
2010). Daar staat tegenover dat een toename van het treinverkeer (meer
openbaar vervoer) kan zorgen voor meer hinder door geluid en trillingen.
Het toenemend gebruik van de (elektrische) fiets leidt tot meer bewegen,
wat eveneens een positief effect heeft op de gezondheid.
Wat betreft veiligheid kan worden gesteld dat minder autoverkeer tot
een afname zal leiden van het aantal (zware) verkeersongevallen. Daar
staat tegenover dat het aantal ongelukken met fietsen, vooral met ebikes, kan toenemen, al zullen die over het algemeen minder vaak
gepaard gaan met zwaar letsel of overlijden.
Het voorgenomen terugdringen van het aantal kilometers vervoer over
de weg leidt ook tot vermindering van de stikstofdepositie. Net als voor
de hierboven genoemde gezondheidswinst, gaat het om een beperkte
bijdrage.

4.14.3

Maatregelen in de land- en bosbouw
Ook de verduurzaming van de landbouw kan op verschillende manieren
bijdragen aan de doelstellingen van het Klimaatakkoord. Binnen de
Klimaattafel Landbouw en landgebruik is daarvoor een pakket
maatregelen opgesteld.
De veehouderijsectoren zetten naast toepassing van duurzame
energiebronnen in op onder meer emissiearme stallen voor melkvee en
varkens, een geïntegreerde aanpak om de uitstoot van methaan,
ammoniak, fijnstof en geur te verlagen, vervanging van kunstmest,
verwerking van mest tot ‘groene meststof’ en grondstof voor de
industrie, verkleinen en sluiten van nutriëntenkringlopen in het veevoer,
vermindering van transport en sanering van de varkenshouderij. Verder
Pagina 68 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

worden boeren met regelingen gestimuleerd om het installeren van
zonnepanelen op stallen en andere bedrijfsgebouwen te combineren met
het verwijderen van asbest.
Het verbeteren van landgebruik is een relatief nieuw onderdeel van de
klimaatstrategie. Een belangrijk aandachtsgebied vormen de
veenweidegebieden, waarvan een groot deel in gebruik is voor de
melkveehouderij. Veengrond heeft een hoog koolstofgehalte en een
poreuze structuur. Door jarenlange kunstmatige verlaging van het
grondwaterpeil komt er veel CO2 vrij uit de bovenlaag van de
veenbodem. Daarnaast klinkt deze bovenlaag in, waardoor de bodem
verzakt, met onder meer tot gevolg verzakkingen van en scheuren in
gebouwen en mogelijke schade aan dijken. Om dit proces tegen te gaan
wordt gewerkt aan omzetting van een deel van deze gebieden naar
agrarische natuur, transitie naar zogenaamde natte teelten, verhogen
van het zomerwaterpeil ten gunste van weidevogels en technieken voor
onderwaterdrainage.
Ook maatregelen voor het vastleggen van koolstof in de bodem (onder
andere door gebruik van organische mest in plaats van kunstmest), het
bevorderen van een gesloten koolstofkringloop en het onttrekken van
koolstof (lees: CO2) uit de atmosfeer door de uitbreiding van bos en
natuurgebieden, het voorkómen van ontbossing en de aanleg van extra
bomen en natuur in de openbare ruimte, in stedelijke gebieden en bij
infrastructuur maken deel uit van de aanpak van deze Klimaattafel. Een
bijkomend voordeel van deze maatregelen is dat de biodiversiteit wordt
bevorderd en dat er, op termijn, meer biomassa beschikbaar komt. Voor
de argumenten over voor- en nadelen van biomassa en verschillende
typen reststromen wordt verwezen naar paragraaf 4.7.
4.14.4

Effecten op gezondheid, veiligheid, natuur en milieu
Het verminderen van de uitstoot aan fijnstof, geur en bio-aerosolen door
het gebruik van emissiearme stallen zorgt voor een betere luchtkwaliteit
en minder hinder (door geur), wat beide een positief effect heeft op de
gezondheid. Dat geldt ook voor het verwijderen van asbest van de
daken van stallen en andere bedrijfsgebouwen voordat daar
zonnepanelen op worden geïnstalleerd.
Het tegengaan van de bodemverzakking in veenweidegebieden draagt
bij aan de veiligheid, vooral doordat dit het risico op schade aan
gebouwen en dijken vermindert.
Het is evident dat de uitbreiding van bos- en natuurgebieden en de
aanleg van extra bomen en natuur in de openbare ruimte en stedelijke
gebieden een positieve uitwerking hebben op de natuur, de biodiversiteit
en het ecosysteem. Dit zorgt tevens voor een ‘groenere’ omgeving, wat
een positief effect heeft op de gezondheid. Ook de verduurzaming van
de landbouw en veeteelt zal daaraan bijdragen. Vermindering van de
uitstoot aan ammoniak en het terugdringen van het gebruik van
kunstmest zorgen voor een verlaging van de stikstofdepositie.

Pagina 69 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

Pagina 70 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

5

Vier mogelijke toekomstbeelden van de energietransitie

In het Klimaatakkoord en de daaraan gerelateerde afspraken binnen de
vijf Klimaattafels is op hoofdlijnen beschreven hoe een reductie van de
CO2-uitstoot kan worden bereikt van 49% (in 2030) resp. 95% (in 2050)
ten opzichte van 1990. De nadere invulling van de voor deze transitie
benodigde veranderingen en maatregelen is nog niet vastgesteld. Die
hangt onder meer af van economische, technologische, maatschappelijke
en (geo)politieke ontwikkelingen. Hoe snel wordt blauwe energie
commercieel toepasbaar? En wordt de verwachting waargemaakt dat met
deze techniek aan 10-15% van de elektriciteitsvraag kan worden
voldaan? Hoe zit het met het draagvlak voor nieuwe windturbine- en
zonneparken? Wat zijn de kosten voor de diverse maatregelen en wie
draait daar voor op?
Om meer inzicht te krijgen in de gevolgen van verschillende
ontwikkelingen op de mate waarin nieuwe energiebronnen en
maatregelen zullen worden toegepast, hebben Den Ouden et al. (2020)
in een scenariostudie vier mogelijke toekomstbeelden uitgewerkt voor
een klimaatneutrale energievoorziening in 2050. Deze toekomstbeelden
zijn niet bedoeld om uit te kiezen, maar dienen als handvat voor
netbeheerders en andere betrokken partijen om met alle opties rekening
te kunnen houden.
In dit hoofdstuk vatten we de vier toekomstbeelden samen, waarbij
vooral wordt ingegaan op de verschillen in omvang van de energievraag
en het aanbod, en met welke energiebronnen en maatregelen dat
aanbod wordt gerealiseerd. In het volgende hoofdstuk worden de
bevindingen van deze scenario-analyse gebruikt bij het duiden van de
onzekerheden (onder- en bovengrenzen) in de gezondheidseffecten en
veiligheidsrisico’s. In hoofdstuk 7 vormen ze de basis om de resultaten
in een breder perspectief te plaatsen.
Als basis voor het onderscheid tussen de vier toekomstbeelden is
gekozen voor de governance structuur. Wordt de energietransitie vooral
bepaald door sturing op regionaal, nationaal of Europees niveau? Of
regeert de internationale markt? Langs deze lijn zijn vier scenario’s
uitgewerkt die ‘de hoekpunten van het speelveld’ weergeven. Ze hebben
een uiteenlopend karakter, niet alleen wat betreft het uitgangspunt met
betrekking tot de sturing, maar ook wat betreft de uitwerking qua vraag
en aanbod. In die zin vormen de scenario’s vier uitersten, die echter
goed combineerbaar zijn. Naar verwachting zal de daadwerkelijke
transitie tussen deze beelden in liggen.
Het scenario ‘regionale sturing’ wordt gekenmerkt door een sterke
invloed vanuit lokale gemeenschappen en burgers en een hoge mate
van autonomie en circulariteit. In dit scenario zijn warmtenetten gevoed
door geothermie, een forse elektrificatie – gekenmerkt door bijvoorbeeld
het gebruik van buurtbatterijen voor lokale opslag, inductiekoken en
(gedeeltelijk) all-electric warmtepompen – en een stevige groei van
zonne- en windenergie dominant. Samen met een daling van de
industriële activiteit leidt dit tot een Nederland dat vrijwel geheel
Pagina 71 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

zelfvoorzienend is in energie. Om piekbelastingen in de energievraag
aan te kunnen, worden groen gas uit lokale biomassa en groene
waterstof uit wind en zon met elektrolyse gebruikt. Dit scenario gaat ook
uit van duurzamer omgaan met warmte en elektriciteit, resulterend in
een lagere energievraag dan de huidige.
In het scenario ‘nationale sturing’ ligt de regie bij de nationale
overheid. In dit scenario wordt zeer sterk ingezet op elektrificatie (in alle
verbruikssectoren), op zon- en windvermogen, en minder op groei in
warmtenetten. Ten opzichte van het regionale scenario wordt in de vorm
van nationaal aangestuurde projecten meer ingezet op de bouw van
windparken op zee, gekoppeld aan de productie van waterstof, en op
grote zonneweides. Er is import van energie nodig voor de stabiele
industriesector en net als in het scenario ‘regionale sturing’ worden
pieken opgevangen door inzet van groen gas en groene waterstof. De
flinke omvang van de productie van waterstof in dit scenario (zie Figuur
5.2) is congruent met de huidige kabinetsvisie, waarin het economisch
belang en de unieke uitgangspositie van Nederland voor de ontwikkeling
van duurzame waterstof worden onderstreept.
In het scenario ‘Europese CO2-sturing’ is de Europese CO2-heffing
voor alle sectoren het leidend beginsel. Daardoor is er veel nadruk op
gebruik van groen gas (inclusief biogas) in verschillende sectoren, naast
een stevige groei van zonne- en windenergie. De industrie groeit en
wordt CO2-neutraal door een combinatie van hybride elektrificatie, CCS
en CCU waarmee blauwe waterstof wordt geproduceerd. Er wordt meer
energie geïmporteerd dan in de vorige twee scenario’s. Er is een
blijvende rol voor groen gas voor verwarming van gebouwen en in
andere sectoren en voor biobrandstoffen ten behoeve van mobiliteit.
Groen gas en biobrandstoffen worden geproduceerd uit zowel biomassa
als door middel van CCU.
Het scenario ‘internationale sturing’ wordt gedomineerd door de
internationale markt, waarin op wereldwijd niveau wordt gezocht naar
de opties met de laagste kosten. Nederland importeert veel waterstof uit
landen waar dit gemakkelijker en goedkoper is te produceren, waardoor
er minder eigen windvermogen nodig is. In dit scenario is er minder
inzet van groen gas door een sterke hybridisering met waterstof als
back-up, ook ter ondersteuning van de groei van de industrie. Voor de
productie van elektriciteit neemt geïmporteerde waterstof de plek in die
aardgas nu heeft. Net als in het Europese scenario wordt, zij het in
andere hoeveelheden, gebruikgemaakt van CCS en van groen gas en
biobrandstoffen geproduceerd uit zowel biomassa als door CCU.
In alle vier scenario’s wordt rekening gehouden met een emissievrije
productie van industriële grondstoffen en met het afvangen van CO2
voor CCU. Ook worden er in elk scenario biobrandstoffen geproduceerd
voor de luchtvaart en internationale scheepvaart, deels door Nederland
zelf en deels door andere landen.
Op basis van de hierboven samengevatte uitgangspunten hebben Den
Ouden et al. (2020) voor elk scenario de energievraag en het aanbod
doorgerekend met het Energietransitiemodel (ETM) van Quintel
Intelligence, aangevuld met schattingen voor zaken die niet met het
Pagina 72 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

ETM zijn te berekenen. Hun rapport bevat een groot aantal
gedetailleerde analyses op de vier toekomstbeelden. Echter, voor het
doel van onze studie naar de gezondheidseffecten en veiligheidsrisico’s
van de energietransitie, geven de volgende twee overzichten voldoende
inzicht om een indicatie te krijgen van de mogelijke onder- en
bovengrenzen van deze effecten: het totale primaire energieaanbod en
het totale benodigde elektrisch vermogen, uitgesplitst naar energiebron.
Deze zijn berekend voor het jaar 2015, het jaar 2030 op basis van het
Klimaatakkoord en het jaar 2050 conform de vier toekomstbeelden.
Figuur 5.1 toont per type energiebron het totale primaire energieaanbod
voor de Nederlandse behoefte (exclusief brandstoffen voor luchtvaart en
internationale scheepvaart). Hierin is duidelijk het effect van de
industriële productie (krimp in het regionale scenario en groei in het
Europese en internationale scenario) te zien. In alle scenario’s wordt het
gebruik van kolen en aardgas sterk beperkt. Alleen in het Europese
scenario blijft aardgas een relevante energiebron, aangevuld met groen
gas en biogas. De elektrificatie is duidelijk zichtbaar, maar het meest in
het regionale en nationale scenario. De daarvoor benodigde bronnen
worden weergegeven in Figuur 5.2. Het gebruik van biomassa voor
productie van energie en warmte is in alle scenario’s beperkt. Wel wordt
in het Europese en internationale scenario meer gebruikgemaakt van
biobrandstoffen, die worden geproduceerd uit biomassa en door CCU
(deels in Nederland en deels in andere landen). Ook olie blijft in deze
scenario’s een belangrijke bron van energie en grondstoffen, en vooral
in het internationale scenario springt import van elektriciteit en
waterstof in het oog. In het regionale scenario wordt geothermie in
combinatie met warmtenetten toegepast voor verwarming van
gebouwen. Energie uit water, zoals aquathermie, getijden-energie en
blauwe energie, is niet meegenomen in de analyses van Den Ouden et
al. (2020). De verwachting is echter dat ook deze vormen van
energiewinning meer toegepast gaan worden.

Pagina 73 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

3500

Energieaanod (PJ)

3000
2500
2000
1500
1000
500
0

2015

KA 2030

Kolen
Duurzame elektriciteit
Vaste biomassa
Geothermie

Regionale sturing Nationale sturing Europese CO2sturing
(Pyrolyse) Olie
Geïmporteerde elektriciteit
Biobrandstoffen

Aardgas
Geïmporteerde waterstof
Groen gas en biogas

Figuur 5.1 Overzicht van het primaire energieaanbod voor de Nederlandse
behoefte (exclusief brandstoffen voor luchtvaart en internationale scheepvaart).

Om in de groeiende behoefte aan elektriciteit te voorzien, wordt ingezet
op zonne- en windenergie en waterstof. Figuur 5.2 geeft een overzicht
van het totale elektrisch vermogen (dat is de ‘duurzame elektriciteit’ uit
Figuur 5.1.), uitgesplitst naar energiebron. Vooral in het regionale en
nationale scenario is er een stevige groei van zonne- en windenergie
(bijna tweemaal zoveel als in de twee andere scenario’s), in combinatie
met door elektrolyse geproduceerde groene waterstof om piekvragen op
te vangen. Verder is opvallend dat in het Europese scenario gebruik
wordt gemaakt van (deels groen) gas in combinatie met CCS om
daarmee blauwe waterstofproductie volledig CO2-neutraal te maken.

Pagina 74 van 101

Internationale
sturing

RIVM-rapport 2021-0054

Elektrisch vermogen in GW

250

200

150

100

50

0

2015

KA 2030

Regionale
sturing

Nationale
sturing

Europese CO2- Internationale
sturing
sturing

Kolen

(Groen) gas

AVI's (deels CCS)

Waterstof

Zon op daken

Zonneparken

Wind op land

Wind op zee

Geïmporteerde elektriciteit

Figuur 5.2 Overzicht van het elektrisch vermogen voor de Nederlandse
energiebehoefte.

De verschillen in de omvang van vormen van energiewinning tussen
deze toekomstbeelden kunnen van belang zijn voor de effecten op
gezondheid, veiligheid, natuur en milieu. Zo is duidelijk dat in het
regionale en nationale scenario tweemaal zoveel windenergie op land
wordt gegenereerd als in de beide andere scenario’s. Dat kan gevolgen
hebben voor de mate van hinder door geluid veroorzaakt door
windturbines. In het internationale scenario is de toepassing van
biobrandstoffen het grootst, ongeveer achtmaal groter dan in het
regionale scenario. Toepassing van biobrandstoffen leidt tot meer
luchtverontreiniging. Zo zijn er ook duidelijk verschillen zichtbaar tussen
de toekomstbeelden bij andere bronnen, zoals geothermie, zon op
daken en zonneparken, en bij waterstof.

Pagina 75 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

Pagina 76 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

6

Overzicht effecten op gezondheid en veiligheid

6.1

Inleiding
In hoofdstuk 4 is aan de hand van de beoordelingsmethodiek (zie
hoofdstuk 3) voor elk type energiebron of maatregel uit het
Klimaatakkoord ingegaan op de mogelijke gezondheidseffecten en
veiligheidsrisico’s. Vanuit het vorige hoofdstuk is duidelijk gemaakt dat
er relevante verschillen zijn tussen de vier toekomstbeelden. In dit
hoofdstuk vatten we de resultaten van de beoordelingen samen, zodat
de omvang van de effecten en risico’s voor de verschillende bronnen en
maatregelen onderling kunnen worden vergeleken. Via het gebruik van
bovengrenzen van de beoordeling worden de verschillen tussen de
toekomstbeelden meegenomen. Op deze manier geeft dit hoofdstuk een
overzicht van de mogelijke effecten op de gezondheid en veiligheid
waarbij accenten worden gelegd op basis van de geschetste
toekomstbeelden.
Hierbij wordt opgemerkt dat bij de inschatting van de
gezondheidseffecten en veiligheidsrisico’s, en dus ook bij de scores in
Tabel 6.1 (gezondheid) en Tabel 6.2 (veiligheid), is uitgegaan van een
situatie waarbij de maatregelen in gebruik zijn en ze voldoen aan
relevante eisen en normen op gebied van veiligheid en gezondheid. In
hoofdstuk 7 worden aanvullende gezondheids- en veiligheidsmaatregelen
besproken. Door zulke mitigerende maatregelen direct in de realisatie van
de energietransitie mee te nemen, kunnen de effecten op gezondheid en
veiligheid worden verminderd ten opzichte van de scores in Tabel 6.1 en
Tabel 6.2.

6.2

Effecten op gezondheid
Negatieve effecten op de gezondheid zijn zo goed als mogelijk
gekwantificeerd door de ziektelast die gepaard gaat met een bepaald
type energiebron of maatregel uit te drukken in DALY’s. Vanwege de
onzekerheden in de berekeningen is gekozen voor een indeling in
klassen op basis van orde-grootte (zie Tabel 3.1 in paragraaf 3.1). Als er
geen of onvoldoende informatie beschikbaar is om ziektelast uit te
drukken in DALY’s, dan is het effect beoordeeld op basis van schattingen
en expert judgement. In de beoordeling is onderscheid gemaakt naar
ziektelast als gevolg van luchtverontreiniging, geluid, blootstelling aan
stoffen in het binnenmilieu en overige effecten.
In Tabel 6.1 zijn de resultaten van de beoordeling samengevat. In
sommige gevallen is vanwege de onzekerheid in de beoordeling een
onder- en bovengrens vermeld, bijvoorbeeld 0/A. Een score 0/A kan
betekenen dat ofwel de ziektelast ligt tussen verwaarloosbaar (0) en
1000 DALY’s ofwel een kwalitatief vergelijkbaar niveau (A). Dit betekent
dat er sprake is van een relatief klein gezondheidseffect.

Pagina 77 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

Tabel 6.1 Overzicht van de geschatte ziektelast door luchtverontreiniging, hinder
door geluid, blootstelling aan stoffen in het binnenmilieu en andere effecten per
type bron en maatregel.

Bron/maatregel
Windenergie
Zonne-energie
Vergroting capaciteit
landelijk hoogspanningsnetwerk
Elektrificatie d.m.v.
(buurt)batterijen,
e-voertuigen
Power-to-heat
Isolatie van gebouwen
Warmtepompen
Waterstof (grijs, blauw)
Waterstof (groen)
Biomassa: houtstook
Biomassa:
verbrandingsinstallaties < 15 MW
Biomassa:
centrales > 15 MW
inclusief bijmengen
Biobrandstoffen en
biogas
Hergebruik van CO2
Opslag van CO2
Geothermie en Warmte
Koude Opslag
Aquathermie
Getijden-energie
Blauwe energie

Luchtverontreiniging
0

Ziektelast
Geluid incl. LFG Binnen(laag frequent
milieu
geluid)
A/B
0

Overige
0/A
(slagschaduw)
01
0/A 1
(EMV)

0
0

0/A
0

0
0

0

0/A

0

01

0
0
0
0/A
0
B

0
0
0/A
0
0
0

0
0/A
0
0
0
A

A/B

0/A

0

0
0
01
0
0
A
(geurhinder)
0/A
(geurhinder)

A

0

0

0

A/B

0

0

0
0
0

0
0
0

0
0
0

0/A
(Legionella)
0
0
0

0
0
0

0
0
0

0
0
0

0
0
0

De ziektelast die is toe te schrijven aan de magneetvelden van bovengrondse
hoogspanningslijnen wordt, uitgaande van een oorzakelijk verband, geschat op 35 DALY’s
(klasse 0/A). Bij een oorzakelijk verband kunnen ook andere delen van het elektriciteitsnet
(ondergrondse kabels, hoogspanningsstations, transformatorhuisjes) bijdragen aan de
ziektelast. Deze bijdrage is niet kwantitatief in te schatten, maar leidt naar verwachting niet
tot een ziektelast buiten de categorie 0/A. De jaargemiddelde blootstelling aan EMV door
andere bronnen, zoals omvormers van zonnepanelen, warmtepompen en buurtbatterijen, is
veel lager; de daarmee gepaard gaande ziektelast wordt daarom op 0 gesteld.

1

Het overzicht maakt duidelijk dat de grootste ziektelast wordt veroorzaakt
door luchtverontreiniging die ontstaat door houtkachels (klasse B), al
wordt daarbij de kanttekening gemaakt dat niet goed bekend is wat het
aandeel houtkachels is dat wordt gebruikt voor opwekking van warmte en
dat daarmee kan worden beschouwd als ‘nieuwe’ energiebron in het kader
van de transitie. Ook luchtverontreiniging door verbranding van biomassa
in energiecentrales en kleinere installaties en toepassing van
biobrandstoffen draagt significant bij aan de ziektelast. Op basis van de
Pagina 78 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

huidige kennis wordt deze vooralsnog geschat op klasse A/B. Het
ontbreekt momenteel aan voldoende gegevens om een berekening van
deze ziektelast te maken in DALY’s. Omdat het om een significant
gezondheidseffect gaat, wordt dringend aanbevolen nader onderzoek te
doen. De eerste stap daarin is het verkrijgen van een goed landelijk beeld
van de emissies uit hout- en pelletkachels voor verwarming,
biomassacentrales en kleinere biomassa-installaties. Op grond van deze
inventarisatie en verspreidingsberekeningen met een aantal scenario’s
kan de ziektelast door luchtverontreiniging als gevolg van deze emissies
worden bepaald. Het ligt voor de hand daar de methodiek voor te
gebruiken die is ontwikkeld voor het Schone Lucht Akkoord (SLA). In deze
analyse kunnen ook toekomstige ontwikkelingen en effecten van
mitigerende maatregelen zoals beschreven in paragraaf 4.7.1 worden
meegenomen, onder andere aanscherpen van emissie-eisen voor kleinere
en middelgrote biomassa-installaties, saneren van verouderde kachels
door invoering van een nationale emissienorm en het beperken van
gebruik van openhaarden.
Emissies uit houtkachels dragen ook bij aan een verslechterd
binnenmilieu. Hiervoor geldt eveneens dat het met de beschikbare
gegevens niet goed mogelijk is de ziektelast te berekenen (deze wordt
indicatief geschat op klasse A) en dat het wenselijk is daar nader
onderzoek naar te doen. Daarnaast is aandacht nodig voor mogelijke
effecten als gevolg van onjuiste toepassing van isolatie en ventilatie op
het binnenmilieu. Onvoldoende ventilatie leidt tot verhoogde
blootstelling van bewoners aan verhoogde concentraties schadelijke
stoffen en micro-organismen en tot een verhoogd risico op hittestress.
Een ander gezondheidseffect dat uit Tabel 6.1 naar voren komt is hinder
door geluid dat wordt veroorzaakt door windturbines. Deze ziektelast
wordt geschat op klasse A/B, waarbij in de bovengrens rekening is
gehouden met een forse groei van windenergie op land in de komende
decennia. Bij windturbines op land spelen ook niet-akoestische factoren
een rol, zoals geluidgevoeligheid, communicatie, vertrouwen in de
autoriteiten en verandering van het landschap, waarvan bekend is dat
deze van invloed zijn op de ervaren hinder.
Er zijn aanwijzingen dat verspreiding van Legionella rond
vergistingsinstallaties een potentieel gezondheidsrisico vormt bij productie
van biogas. In de afgelopen jaren zijn er in Nederland drie uitbraken van
de veteranenziekte – die wordt veroorzaakt door de bacterie Legionella –
beschreven, waarbij een industriële afvalwaterzuiveringsinstallatie met
biogasproductie de bron van besmetting was. Ook in
vergistingsinstallaties voor biogasproductie kan soms Legionella worden
aangetoond. Het is op dit moment nog onvoldoende bekend of deze
installaties een hoger Legionella-risico hebben dan aerobe installaties
zonder biogasproductie en hoe groot het gezondheidseffect daarvan is.
Het is gewenst nader onderzoek te doen naar deze risico’s en ook naar de
mogelijkheden om de Legionella-risico’s bij vergistingsinstallaties voor
biogas te beheersen.
Bij alle andere gezondheidseffecten in het overzicht gaat om een kleine
of marginale bijdrage aan de ziektelast, overeenkomend met minder dan
Pagina 79 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

0,5 % van de totale huidige ziektelast veroorzaakt door milieufactoren.
Deze effecten zijn:
• luchtverontreiniging door gebruik van waterstof (voor zover dat
wordt gebruikt als brandstof voor hybride warmtepompen of in
elektriciteitscentrales om aan een eventuele piekvraag te kunnen
voldoen);
• luchtverontreiniging door gebruik van fossiele brandstoffen voor
CCS en CCU in de overgangsperiode tot volledige elektrificatie;
• geurhinder door emissies van houtkachels;
• geur- en geluidhinder en luchtverontreiniging op lokaal niveau
rond biomassa- en mestverwerkingsinstallaties, onder andere
door zwaar vrachtverkeer;
• (laagfrequent) geluid veroorzaakt door warmtepompen,
omvormers van zonnepanelen en buurtbatterijen;
• hinder door de slagschaduw van windturbines;
• een mogelijk lichte groei van blootstelling aan EMV als gevolg
van de elektrificatie, die gepaard gaat met onder meer de
uitbreiding van het hoogspanningsnetwerk, de inrichting van
buurtbatterijen en een toename van gebruik van elektrische
apparaten als warmtepompen, airco’s en omvormers van
zonnepanelen; deze ziektelast is echter beperkt (minder dan
50 DALY’s, zie paragraaf 4.4.1) en dat zal ondanks de groei zo
blijven.
Een aantal maatregelen ten behoeve van de energietransitie en het
Klimaatakkoord kan een positieve invloed op de gezondheid hebben. We
konden deze effecten niet kwantificeren, wel kwalitatief in beschouwing
nemen. Zo zijn in de Klimaattafel Mobiliteit afspraken vastgelegd om de
hoeveelheid zakelijke (auto)kilometers in 2030 met 8 miljard te
verminderen, onder meer door het bevorderen van het gebruik van de
(elektrische) fiets. Dit leidt tot meer bewegen, wat een positief effect
heeft op de gezondheid.
Ook de verduurzaming van de landbouw draagt bij aan de doelstellingen
van het Klimaatakkoord. De Klimaattafel Landbouw en landgebruik heeft
daarvoor een pakket maatregelen opgesteld, waaronder het
verminderen van de uitstoot aan fijnstof, geur en bio-aerosolen door het
gebruik van emissiearme stallen. Deze maatregel zorgt voor een betere
luchtkwaliteit en minder hinder door geurhinder, wat beide een positief
effect heeft op de gezondheid. Dat geldt ook voor het verwijderen van
asbest van de daken van stallen en andere bedrijfsgebouwen voordat
daar zonnepanelen op worden geïnstalleerd. Uitbreiding van bos en
natuurgebieden en de aanleg van extra bomen en natuur in de openbare
ruimte en stedelijke gebieden hebben een positieve uitwerking op de
natuur, op de biodiversiteit en het ecosysteem, wat eveneens bijdraagt
aan het welzijn en de gezondheid van mensen. Tot slot zorgt betere
isolatie van woningen en gebouwen, mits op juiste wijze toegepast en in
goede combinatie met adequate ventilatie en zonwering, voor een
betere luchtkwaliteit en voor meer comfort en welzijn.

Pagina 80 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

6.3

Veiligheidsrisico’s
Veiligheidsrisico’s hebben te maken met ongewenste afwijkingen van
een normale situatie. Het gaat daarbij om incidenten met mogelijke
gevolgen voor de mensen die worden blootgesteld aan de gevolgen van
dergelijke incidenten. Voor het onderdeel omgevingsveiligheid is als
indicator de afstand vanaf de risicobron tot aan de norm van het
plaatsgebonden risico (PR 10-6 ) gehanteerd. Die is gebaseerd op de
kans en gevolgen van het vrijkomen van gevaarlijke stoffen van of het
falen van een windturbine, zoals beschreven in paragaaf 3.2. Binnen het
gebied van dit plaatsgebonden risico gelden ruimtelijke beperkingen
(zonering). Bij de risico’s met betrekking tot arbeidsveiligheid is aan de
hand van een aantal indicatoren een indicatie van de relevantie
gegeven. Dat is een kwalitatieve benadering, zoals beschreven in
paragraaf 3.2. Daar waar maatregelen in de (directe) nabijheid van
consumenten zullen worden geplaatst, is consumentenveiligheid als
mogelijk aandachtspunt aangemerkt.
Tabel 6.2 bevat de resultaten van de beoordeling van de
veiligheidsrisico’s. Net als bij de beoordeling van de gezondheidseffecten
is in sommige gevallen een bovengrens vermeld vanwege de
onzekerheid in de beoordeling. Een score 0/A kan bijvoorbeeld
betekenen dat een veiligheidsrisico ligt tussen verwaarloosbaar (0) of
beperkt relevant (A). Een bovengrens kan ook afhankelijk zijn van een
bepaald toekomstbeeld. Dat is bij de opmerkingen aangegeven. Omdat
aan elke maatregelen arbeidsrisico’s gebonden zijn is ervoor gekozen
om daar minimaal een 0/A beoordeling aan toe te kennen. Onder
consumentenveiligheid is met arcering en een ‘X’ aangeven als het een
aandachtspunt vormt.
Tabel 6.2 Overzicht van de geschatte veiligheidsrisico’s per type bron en
maatregel.

Bron/maatregel

Veiligheid
Omgevingsveiligheid
(zonering)

Opmerkingen,
Arbeids- Consumenten- overige aspecten
veiligheid
veiligheid

Windenergie

C

B

Zonne-energie

0

B/C

Vergroting
capaciteit
landelijk
hoogspanningsnetwerk

0

A

Elektrificatie
d.m.v.
(buurt)batterijen

0/A*

B

Bij windenergie op zee
is omgevingsveiligheid
niet relevant
X

Bovengrens C bij grote
aantallen zonnecellen
op daken.
Brandbestrijding is een
aandachtspunt.
Dit gaat om bekende
arbeidsrisico’s.

X

Brandbestrijding is een
aandachtspunt
(batterijen,
e-voertuigen).
Pagina 81 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

Bron/maatregel

Veiligheid
Omgevingsveiligheid
(zonering)

Opmerkingen,
Arbeids- Consumenten- overige aspecten
veiligheid
veiligheid

en
e-voertuigen
Power-to-heat

0

A

Isolatie van
gebouwen,
warmtepompen

0

A/B

X

De bovengrens (B)
geldt als
warmtepompen op
grote schaal in de
gebouwde omgeving
zullen worden
toegepast.

Waterstof (grijs,
blauw, groen)

B
(tankstations)

A/B

X

De bovengrens (B)
geldt als waterstof op
grote schaal in de
gebouwde omgeving
zal worden toegepast.

0

A

X

Consumentenveiligheid
is relevant voor de
kleinschalige
installaties en
houtkachels.

Biobrandstoffen
en biogas

B (biogas)

A/B

Hergebruik van
CO2

A

A

Opslag van CO2

A

A

Geothermie en
Warmte Koude
Opslag

0

0/A

Aquathermie

0

0/A

Getijden-energie

0

0/A

Blauwe energie

0

0/A

Biomassa

Veiligheidsbewustzijn
is een aandachtspunt.
Dat is de reden voor
bovengrens (B).

*Er zijn geen risicoafstanden (PR) voor buurtbatterijen beschikbaar, maar vanwege de
mogelijke risico’s voor de omgeving is gekozen om A als bovengrens voor
omgevingsveiligheid te hanteren.

Uit het overzicht volgt dat veiligheid bij een aantal energiebronnen en
maatregelen niet of beperkt relevant is, waarbij natuurlijk wel geldt dat
arbeidsveiligheidsaspecten aandacht behoeven bij elke activiteit met
gevaarlijke stoffen of elektrische apparatuur.
Op grond van de beoordeling is vooral windenergie relevant bij
omgevingsveiligheid. Vanwege de relatief grote afstanden tot de norm
(>100 meters), is het gebied waar beperkingen gelden qua ruimtelijke
ontwikkeling ook relatief groot. Door het werken op hoogte spelen ook
arbeidsrisico’s een rol bij windenergie. Die risicoafstanden zijn overigens
Pagina 82 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

alleen relevant voor de ruimtelijke inpassing bij windenergie op land. Voor
windenergie op zee is omgevingsveiligheid niet van belang. Bij de
toekomstbeelden met regionale en nationale sturing speelt windenergie op
land een veel grotere rol dan bij de scenario’s Europese en internationale
sturing (zie hoofdstuk 5).
Daarnaast spelen biogas en waterstof een rol in de omgevingsveiligheid.
Hiervoor geldt dat de risico’s en de risicoafstanden vergelijkbaar zijn met
bekende risico’s van andere gevaarlijke stoffen, zoals die van aardgas of
LPG. Voor biogas geldt de kanttekening dat de arbeidsrisico’s niet als groot
zijn beoordeeld, terwijl er wel incidenten met dodelijk gevolg bekend zijn.
Dit vraagt vooral risicobewustzijn van de betrokkenen dat het hier gaat om
het werken met een gevaarlijke stof.
Verder hangt bij enkele maatregelen de arbeids- en consumentenveiligheid
af van de toekomstige ontwikkelingen, waarbij het vooral van belang is of
de maatregelen in de directe omgeving van de consumenten op grote
schaal zullen worden uitgerold. Dat gaat onder andere om de
ontwikkelingen met betrekking tot warmtepompen en zonnepanelen. Bij de
scenario’s regionale en nationale sturing zullen zonnepanelen op daken
bijvoorbeeld een veel grotere rol vervullen dan in het Europese of
internationale scenario. Beschikbaarheid en opleiding van (technisch)
personeel zijn hierbij belangrijke aandachtspunten.
Wat betreft de veiligheidsrisico’s noemen we ten slotte de brandrisico’s bij
zonnepanelen, elektrische voertuigen en (buurt)batterijen. Hierbij kunnen
toxische verbrandingsproducten vrijkomen en bovendien vergt de bestrijding
van dergelijke branden speciale werkwijzen van de brandweer.
6.4

Effecten en risico’s in relatie tot het afbouwen van energiewinning
met fossiele brandstoffen
In het onderzoek van Van der Ree et al. (2019) en de actualisatie daarvan
door Kelfkens (2021) is een overzicht gegeven van de gezondheids- en
veiligheidswinst door het uitfaseren van het gebruik van fossiele
brandstoffen. De vraag rijst of het toepassen van vervangende
energiebronnen en daarmee gepaard gaande maatregelen deze ‘winst’
– al dan niet gedeeltelijk – compenseert. Dit netto effect is vanwege de
verschillende onzekerheden – bijvoorbeeld over hoe de energietransitie zich
zal voltrekken en aannames die ten grondslag liggen aan de beoordeling van
de gezondheidseffecten en veiligheidsrisico’s – niet exact te bepalen. Wel
kan een beschouwing op hoofdlijnen worden gegeven. Daartoe maken we
voor gezondheid onderscheid in de effecten op de thema’s
luchtverontreiniging, (laagfrequent) geluid en overige effecten en gaan we
afzonderlijk in op de veiligheidsrisico’s.
Luchtverontreiniging
Het stoppen met het gebruik van fossiele brandstoffen levert een
aanzienlijke gezondheidswinst op, namelijk 60.000 DALY’s (Van der Ree et
al., 2019). Deze gezondheidswinst is toe te schrijven aan staand beleid ter
verbetering van de luchtkwaliteit, waaronder maatregelen uit het Schone
Lucht Akkoord (SLA). Met de aanvullende maatregelen uit het
Klimaatakkoord wordt een extra gezondheidswinst van 3000 tot 4500 DALY’s
behaald, mogelijk oplopend tot 6000-9000 DALY’s in 2050. Deze laatste
Pagina 83 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

waarde kent een grote onzekerheid, omdat er voor de periode 2030 tot 2050
nog geen concreet pakket aan maatregelen is vastgesteld.
Opwekking van warmte en energie met houtkachels en door verbranding
van biomassa, en ook toepassing van biobrandstoffen zorgen voor een
toename van luchtverontreiniging. Ook dragen emissies uit houtkachels bij
aan een verslechterd binnenmilieu. De ziektelast die dit alles met zich
meebrengt is vanwege een gebrek aan voldoende gegevens niet goed te
berekenen. Omdat het om een relevant gezondheidseffect gaat, wordt
dringend aanbevolen nader onderzoek te doen, waarbij het voor de hand
ligt daar de methodiek voor te gebruiken die is ontwikkeld voor het Schone
Lucht Akkoord. Een grove inschatting (zie Tabel 6.1 en de toelichting
daarbij) maakt duidelijk dat deze ziektelast in elk geval lager is dan de
63.000 tot 64.500 DALY’s gezondheidswinst door het stoppen met fossiele
brandstoffen, waarbij wordt opgemerkt dat dit wordt bereikt met meerdere
maatregelen, waarvan die in het Klimaatakkoord een deel vormen. De
luchtverontreiniging veroorzaakt door andere nieuwe energiebronnen is
verwaarloosbaar klein ten opzichte van die door biomassa en
biobrandstoffen.
Geluid
De meeste slaapverstoring door omgevingsgeluid vindt plaats door geluid
van wegverkeer binnen de bebouwde kom. Vervanging van auto’s met
brandstofmotoren door elektrische auto’s levert een gezondheidswinst door
geluidreductie op, die door Van der Ree (2019) werd geschat op 50007000 DALY’s in 2050, uitgaande van een volledig geëlektrificeerd
wagenpark. Hierbij is inbegrepen dat het aantal zakelijke autokilometers
dan met 8 miljard is gereduceerd. De geschatte gezondheidswinst moet
echter als indicatief worden beschouwd, omdat er recent nieuwe gegevens
beschikbaar zijn gekomen over de relatie tussen verkeersgeluid,
slaapverstoring en de daaraan gekoppelde ziektelast (Kelfkens, 2021).
Momenteel werkt het RIVM aan een nieuwe analyse om deze ziektelast te
bepalen, maar die is nog niet beschikbaar. Daarnaast geeft het PBL aan dat
er vanwege onduidelijkheid over het stimuleringsbeleid na 2025 de
vervanging door elektrische auto’s mogelijk vertraging oploopt. Dat zorgt
voor een extra onzekerheid in de schatting van de gezondheidswinst door
geluidreductie.
Tabel 6.1 laat zien dat de meeste nieuwe vormen van energiewinning geen
tot weinig gezondheidsschade door (laagfrequent) geluid veroorzaken. De
enige uitzondering hierop zijn windturbines. De ziektelast veroorzaakt door
geluid van windturbines is niet uit te drukken in DALY’s en is kwalitatief
beoordeeld op klasse A/B, waarbij in de bovengrens rekening is gehouden
met een forse groei van windenergie op land in de komende decennia.
Echter, het aantal mensen dat ernstige hinder ondervindt door geluid van
windturbines is veel lager dan de aantallen personen die ernstige hinder
ondervinden van wegverkeer. Ook is, anders dan voor geluid van
wegverkeer, niet wetenschappelijk aangetoond dat geluid van windturbines
bijdraagt aan slaapverstoring. Op basis van deze kwalitatieve argumenten
lijkt het netto effect op de gezondheid als gevolg van de vervanging van
fossiele brandstoffen door nieuwe energiebronnen positief.

Pagina 84 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

Overige effecten
Dit betreft onder andere geurhinder door emissies van houtkachels, een
mogelijk lichte groei van blootstelling aan EMV als gevolg van de
elektrificatie en hinder door de slagschaduw van windturbines. De bijdrage
van deze gezondheidseffecten door nieuwe energiebronnen en maatregelen
aan de totale ziektelast is marginaal. Daar staat bovendien tegenover dat
geurhinder die wordt veroorzaakt door het gebruik van fossiele brandstoffen
– deze manifesteert zich vooral door emissies van wegverkeer en uit de
industrie – zal afnemen als deze worden vervangen. In Van der Ree et al.
(2019) wordt deze geurhinder wel genoemd onder de gezondheidseffecten,
maar ze is niet gekwantificeerd.
Veiligheid
De grootse veiligheidswinst door het afbouwen van het gebruik van fossiele
brandstoffen zit in het wegvallen van dodelijke slachtoffers door
koolmonoxidevergiftigingen door gebruik van aardgasinstallaties in huis.
Als alle woningen gasloos zijn, worden 10-50 dodelijke slachtoffers per jaar
voorkomen (Van der Ree et al., 2019). De aardgasinstallaties kunnen door
verschillende energiebronnen worden vervangen, zoals waterstof of het
gebruik van warmtepompen, waarbij het risico op koolmonoxidevergiftiging
niet zal optreden.
Daarnaast verdwijnen door het afbouwen van het gebruik van fossiele
brandstoffen risicobronnen, zoals de distributie van aardgas en het
transport van LPG, waardoor de kans op een ramp met meerdere doden
door deze bronnen verdwijnt (Van der Ree et al., 2019). Hierbij wordt
opgemerkt dat de kans op een dergelijke ramp ook in de huidige situatie al
zeer klein is. Daarbij geldt dat het netto effect afhangt van de alternatieven
die zullen worden gebruikt. Wanneer waterstof als brandstof zal worden
ingezet, blijft de kans op een dergelijke type ramp van eenzelfde ordegrootte. Bij elektrificatie kunnen er wel incidenten optreden, maar zullen er
naar verwachting geen grote aantallen slachtoffers vallen.
Als we ten slotte de resultaten uit Tabel 6.2 bekijken, dan blijkt dat
arbeidsveiligheid van belang is. Het aantal arbeidsincidenten zou wellicht
kunnen toenemen, bijvoorbeeld door de grote aantallen installaties die in
sommige toekomstbeelden zijn voorzien en het onderhoud dat zij vergen.
Op voorhand kan echter geen goede inschatting worden gemaakt van wat
dit zou kunnen betekenen voor het aantal incidenten, laat staan voor het
aantal mogelijke slachtoffers.
Op basis van bovenstaande argumenten zou het netto effect voor de
veiligheid als gevolg van de vervanging van fossiele brandstoffen (vooral
door het wegvallen van de koolmonoxidevergiftigingen) door nieuwe
energiebronnen positief zijn.

Pagina 85 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

Pagina 86 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

7

Conclusie en beschouwing

7.1

Inleiding
In dit laatste hoofdstuk worden de conclusies van deze verkenning
beschreven, aangevuld met een beschouwing van de resultaten. Ten
eerste worden de resultaten uit het vorige hoofdstuk samengevat en
wordt aangegeven welke energiebronnen en maatregelen uit het
Klimaatakkoord het meest relevant zijn voor de geschatte effecten op de
gezondheid en veiligheid. Om deze resultaten in een breder perspectief te
plaatsen, maken we daarna een koppeling met de toekomstbeelden uit
hoofdstuk 5. Vervolgens wordt op hoofdlijnen ingegaan op mogelijkheden
om de genoemde effecten te reduceren. In een slotbeschouwing worden
enkele observaties gedeeld die naar voren zijn gekomen bij deze
verkenning en worden aanbevelingen gedaan voor nader onderzoek om
een aantal belangrijke effecten beter in beeld te krijgen.

7.2

Meest relevante effecten en risico’s voor gezondheid en
veiligheid
In het vorige hoofdstuk is een overzicht gegeven van de mogelijke
effecten op de gezondheid en veiligheid per maatregel. Vanuit het
gezondheidsperspectief zijn daarbij luchtverontreiniging door houtkachels,
biomassa-installaties en biobrandstoffen, en geluidhinder door
windturbines het meest relevant. Bij de veiligheidsrisico’s komen de
risico’s van windenergie, zonne-energie, elektrificatie ((buurt)batterijen)
en warmtepompen naar voren. Voor windenergie is zowel
omgevingsveiligheid als arbeidsveiligheid van belang, terwijl het bij de
andere drie bronnen met name gaat om arbeidsveiligheid. Daarnaast zijn
(vooral vanuit het oogpunt van omgevingsveiligheid) de risico’s bij het
gebruik van de gevaarlijke stoffen waterstof en biogas van belang.
Uit de geschatte gezondheidseffecten (zie Tabel 6.1) en
veiligheidsrisico’s (zie Tabel 6.2) volgt dat de impact van de meeste
maatregelen uit het klimaatakkoord beperkt zal zijn. Wanneer we dit op
hoofdlijnen naast de ‘winst’ leggen die het afbouwen van het gebruik
van fossiele brandstoffen op de gezondheid en veiligheid betekenen (zie
paragraaf 6.4), dan is het beeld dat het netto effect positief zal zijn voor
de gezondheid en veiligheid.
De resultaten in de genoemde tabellen zijn gebaseerd op de
inventarisatie per maatregel, terwijl het bijvoorbeeld relevant is of een
maatregel in grote aantallen zal worden toegepast. Om de resultaten
meer in context te beschouwen, wordt in de volgende paragraaf een
koppeling van de meest relevante bronnen en maatregelen met de
toekomstbeelden gelegd.

7.3

Koppeling met toekomstbeelden
Uit de geschetste toekomstbeelden in hoofdstuk 5 komt duidelijk naar
voren dat bij de scenario’s regionale en nationale sturing ingezet wordt
op wind- en zonne-energie. De bijdragen van deze bronnen aan het
totaal zijn significant groter dan bij de scenario’s Europese en
Pagina 87 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

internationale sturing. Qua effecten op de bevolking geldt dat alleen
windenergie op land relevant is. Uit Figuur 5.2 volgt dat windenergie op
land bij het regionale en nationale scenario in dezelfde orde-grootte
wordt toegepast. Voor zonne-energie geldt eenzelfde soort redenering.
De risico’s qua consumentenveiligheid (brandrisico) en arbeidsveiligheid
zijn bij zonnepanelen op daken relevanter dan bij zonneparken. In dit
geval is er wel onderscheid tussen de twee scenario’s; bij het scenario
regionale sturing is het aandeel zon op daken groter dan bij het scenario
nationale sturing. De veiligheidsrisico’s van (buurt)batterijen en
warmtepompen zijn gekoppeld aan mogelijke blootstelling van mensen
(installateurs, bewoners) in de directe leefomgeving.
Deze maatregelen (windenergie op land, zon op daken, (buurt)batterijen
en warmtepompen) worden met name ingezet bij het scenario nationale
sturing en vooral bij het scenario regionale sturing. Hierbij geldt dat de
maatregelen zon op daken, (buurt)batterijen en warmtepompen in de
directe leefomgeving van de bevolking zullen worden geïmplementeerd
waardoor potentiële blootstelling van de bevolking hoog is. In het
algemeen geldt: des te kleiner de afstand tussen bron en ontvanger, des
te groter het potentieel aantal blootgestelden en mogelijk effect.
Waterstof is bij alle scenario’s relevant, waarbij er wel verschil is qua
invulling. Bij het scenario internationale sturing gaat het vooral om het
importeren van waterstof en zijn de risico’s gekoppeld aan het transport
en het leidingennetwerk. Hierbij wordt gekeken naar de mogelijkheden
om het bestaande aardgasleidingennetwerk te gebruiken voor waterstof.
Bij het scenario nationale sturing wordt er een sterke koppeling gelegd
van windenergie op zee met de productie van groene waterstof en het
vervolgens transporteren via een leidingennetwerk. Net als bij het
scenario internationale sturing gaat het dan vooral om industriële
veiligheidsaspecten. Voor de mogelijke effecten op de bevolking zijn de
risico’s van het gebruik van waterstof in de directe leefomgeving het
meest relevant. Als voorbeeld noemen we waterstof als brandstof voor
de cv-ketels van woningen.
Toepassing van biobrandstoffen, biogas en biomassa is vooral voorzien
bij de scenario’s Europese en internationale sturing. Voor biogas wordt
aandacht gevraagd voor de arbeidsrisico’s en het veiligheidsbewustzijn
van de sector en voor het potentiële risico op vorming en verspreiding
van Legionella. De effecten van biobrandstoffen en biomassa betreffen
de luchtverontreiniging bij verbranding. Voor biomassa gaat het dan met
name om houtrook (houtkachels) in woningen en om lokale biomassainstallaties met een vermogen minder dan 15 MW.
Uit deze verkenning blijkt dat de effecten van de nieuwe energiebronnen
en maatregelen op de gezondheid en veiligheid zich vooral manifesteren
in de directe leefomgeving van de bevolking. Want juist daar worden
mensen het meest blootgesteld. Dat is de reden dat in de volgende
paragraaf het accent ligt op aanvullende mogelijkheden om de effecten
te reduceren juist in de directe leefomgeving of de gebouwde omgeving,
dus aan de kant van de mogelijke ontvanger. Daarnaast worden ook
enkele mogelijkheden besproken om de effecten van de relevante
maatregelen te beperken.
Pagina 88 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

7.4

Aanvullende mogelijkheden om effecten te beperken
Uit de resultaten opgenomen in Tabel 6.1 en Tabel 6.2 volgt dat de
impact van de meeste maatregelen uit het klimaatakkoord beperkt zal
zijn voor de gezondheid en veiligheid. Tegelijkertijd zijn er enkele
energiebronnen en maatregelen die tot gezondheidseffecten of
veiligheidsrisico’s kunnen leiden. Om deze effecten te beperken zijn er
aanvullende gezondheids- en veiligheidsmaatregelen mogelijk, bovenop
de bestaande normen en eisen, waarvan er enkele op hoofdlijnen
worden besproken. Juist de ontwikkelfase van de energietransitie biedt
mogelijkheden om gezondheids- en veiligheidsaspecten integraal mee te
nemen.
De GGD Gelderland-Midden heeft in samenwerking met andere GGD’en
een handreiking opgesteld, voorzien van een stappenschema en een
uitgebreid Excelbestand met mogelijke maatregelen voor het
verduurzamen van woningen, waarbij rekening wordt gehouden met het
beperken van negatieve gezondheidseffecten. Aspecten als ventilatie,
isolatie, thermisch comfort, beperken geluidhinder, vermijden van
trillingen en houtrook, verkoelen van woningen en het vinden van een
goede afstemming tussen het isoleren en ventileren komen aan bod. In
het Bouwbesluit worden aanvullende geluidseisen opgenomen om
bewoners en omwonenden beter te beschermen tegen geluid van de
buitenunits van warmtepompen en airco’s. Zo’n eis is bijvoorbeeld dat
men een warmtepomp laat installeren door een erkende gecertificeerde
installateur.
De handreiking van de GGD Gelderland-Midden sluit aan bij een recent
rapport van de Gezondheidsraad (GGD Gelderland-Midden, 2019) met
adviezen en opties om gezondheid te bevorderen in de planvorming
rond de energietransitie, in het bijzonder gericht op de Klimaattafel
Gebouwde Omgeving. In dat rapport wijst de Gezondheidsraad er ook
op om het aspect gezondheid in algemene zin direct bij de planvorming
rond de energietransitie (bijvoorbeeld in de Regionale Energie
Strategieën) mee te nemen. Dat lijkt vanzelfsprekend, maar in de
praktijk wordt er niet altijd of te laat aan gedacht.
Een voorbeeld van het rekening houden met gezondheidsaspecten bij
planvorming is de optimalisering van locaties (afstand tot
woonbebouwing) waar windturbines – en overigens ook zonneparken –
worden geplaatst. Door het betrekken van omwonenden bij de
besluitvorming over locaties en landschappelijke inpassing en hen
daarbij van goede, betrouwbare informatie te voorzien, kan eventuele
hinder zo goed mogelijk preventief worden aangepakt. Ook het inrichten
van een klachtensysteem, het beschikbaar stellen van een knop om
windturbines stil te zetten en economische incentives (door
omwonenden mee laten delen in de opbrengst van windturbines)
kunnen daaraan bijdragen.
Andere maatregelen om de geluidsbelasting door windturbines te
beperken zijn technische innovaties, zoals vermindering van het
toerental, het toepassen van een andere bladvorm en het aanbrengen
van structuren op de rotorbladen die het geluid verminderen.

Pagina 89 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

Daarnaast zal het beperken van emissies bij het verbranden van
biomassa door strengere eisen leiden tot minder luchtverontreiniging.
Dit zal een relevante bijdrage kunnen leveren aan de gezondheidswinst.
Het PBL heeft berekend dat de concentraties fijnstof, roet en
stikstofoxiden in de leefomgeving aanzienlijk kunnen worden verlaagd
door het verplicht saneren van verouderde kachels en het beperken van
gebruik van openhaarden. Verder kan vervanging van conventionele
houtkachels door de aanmerkelijk schonere pelletkachels worden
gepropageerd en kan ook voorlichting over goed stookgedrag bijdragen
aan vermindering van luchtverontreiniging.
Wat betreft biomassa-installaties kan gedacht worden aan scherpere
emissie-eisen, verlaging van de vermogensgrens van 15 MW voor
vergunningplicht, verhogen van de schoorsteen, aanvullende
rookgasreiniging en – voor nieuwe installaties – zorgen voor voldoende
afstand tot kwetsbare bestemmingen. Zulke maatregelen passen bij de
afspraken, die Rijk, provincies en gemeenten in het kader van het
Schone Lucht Akkoord hebben gemaakt om ‘in 2030 minimaal 50%
gezondheidswinst uit binnenlandse bronnen te realiseren ten opzichte
van 2016’.
Net als bij de effecten op de gezondheid geldt op grond van Tabel 6.2 dat
de effecten op de veiligheid als beperkt zijn te kwalificeren, terwijl er bij
sommige maatregelen veiligheidsrisico’s zijn voorzien. Bij nieuwe
maatregelen of technieken zijn veiligheidseisen en richtlijnen met
betrekking tot ontwerp, installatie en onderhoud nog in ontwikkeling.
Bij de vergunningaanvragen van de eerste waterstoftankstations was de
rekenmethodiek om de risico’s te bepalen bijvoorbeeld nog niet definitief.
De ontwikkeling van de verschillende nieuwe rekenmethodieken (naast
waterstof ook bijvoorbeeld die voor windturbines) is door het RIVM als
beheerder van de rekenmethodieken opgepakt.
Daarnaast zijn er handleidingen en richtlijnen met betrekking tot accu’s
en batterijen opgesteld en zijn andere in ontwikkeling. Daarin komen
onder andere de brandrisico’s van elektrisch vervoer en EOS systemen
(buurtbatterijen) aan de orde. Een concreet voorbeeld is de Handreiking
Elektriciteit Opslag Systemen (EOS) en de Circulaire Risicobeheersing
Lithium-ion-energiedragers. Eerder is de PGS 37 genoemd als richtlijn
die in ontwikkeling is en die zal ingaan op lithium-ion-batterijen.
Onderzoek naar alternatieven voor de lithium-ion-batterij zou op termijn
mogelijk kunnen leiden tot batterijen met minder (brand)risico.
Een andere mogelijkheid betreft certificering en het inzetten op
bijvoorbeeld een CE-keurmerk voor energie opslagsystemen. Het
gebruikmaken van gecertificeerde producten of installateurs en
onderhoudsmonteurs kan ook de arbeidsveiligheid en
consumentenveiligheid bevorderen. Zeker als maatregelen zoals
zonnepanelen en warmtepompen op grote schaal zullen worden uitgerold,
kunnen arbeidsrisico’s en eventueel brandrisico’s toenemen door het
groot aantal installateurs en monteurs dat hiervoor nodig zal zijn.
Om de risico’s van maatregelen zoals batterijen, zonnepanelen of
warmtepompen in de toekomst te kunnen kwantificeren, is centrale
Pagina 90 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

registratie van incidenten en van de aantallen installaties behulpzaam.
Een systeem waar dit plaatsvindt bestaat momenteel niet.
7.5

Slotbeschouwing en aanbevelingen
In de vorige paragraaf zijn enkele mogelijkheden benoemd om de
voorziene effecten op de gezondheid en veiligheid te beperken. In deze
paragraaf worden ten slotte enkele opmerkingen gemaakt geredeneerd
vanuit een overall beeld op de energietransitie, op de beschouwde
maatregelen en de verschillende toekomstbeelden. Daarnaast worden
ook aanbevelingen gedaan gericht op verdere kennisontwikkeling, die
nodig is om effecten beter te kunnen kwantificeren.
Alternatieven
Een vraag die vanuit dit perspectief aan de orde komt, is of er wellicht
alternatieven van een bepaalde maatregel voorhanden zijn die minder
gezondheidseffecten en veiligheidsrisico’s kunnen betekenen. Ook kan
worden gekeken naar de locaties waar maatregelen kunnen worden
toegepast.
Deze vragen zijn gerelateerd aan de (beleids)keuzen die worden
gemaakt wat betreft de scenario’s die zijn geschetst. Zoals gemeld zal
het niet gaan om een keuze uit een van de vier scenario’s, maar eerder
om een mix van de vier scenario’s. Daarbinnen kunnen wel verschillende
accenten op maatregelen worden gelegd. Door bij die keuzen rekening
te houden met gezondheid en veiligheid, kan worden voorkomen dat de
gezondheids- en veiligheidswinst door het afbouwen van het gebruik van
fossiele brandstoffen deels wordt tenietgedaan door de invoering van
nieuwe bronnen en maatregelen.
Kennishiaten
Uit de verkenning blijkt verder dat er voor sommige maatregelen
onvoldoende informatie is om een goede inschatting van de
gezondheidseffecten en veiligheidsrisico’s te kunnen doen. Bij die
onderwerpen is sprake van kennishiaten en is aanvullend onderzoek
nodig om de effecten beter in kaart te brengen, niet alleen voor de
huidige situatie maar ook door toepassen van mitigerende maatregelen.
Dit gaat vooral om de gezondheidseffecten door verbranding van
biomassa en biobrandstoffen en de gevolgen van geluidhinder door
windturbines. Daarnaast wordt aanbevolen om de risico’s van een
verslechterd binnenmilieu als gevolg van onjuiste toepassing van isolatie
en ventilatie en door emissies uit openhaarden en houtkachels beter in
kaart te brengen. Nader onderzoek is ook wenselijk met betrekking tot
de risico’s van Legionella bij vergistingsinstallaties voor biogas en de
mogelijkheden om die te beheersen.
Verder ontwikkelen van technieken met minste impact
Uit de resultaten in het vorige hoofdstuk komt verder naar voren dat bij
sommige nieuwe energiebronnen de effecten op de gezondheid en
veiligheid zeer beperkt zijn. Dat geldt onder andere voor aquathermie,
getijden-energie en blauwe energie. Deze technieken worden in
Nederland nog niet veel toegepast en zijn nog in ontwikkeling. Vanuit
het perpsectief van gezondheid en veiligheid is het interessant om
verdere (kennis)ontwikkelingen van deze technieken te volgen.
Pagina 91 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

Vinger aan de pols
De energietransitie bevindt zich in de ontwikkelfase en juist dan kan
rekening worden gehouden met gezondheids- en veiligheidsaspecten.
Dit rapport biedt hiervoor enkele handvaten. Het is echter ook zinnig om
gedurende het gehele proces van de energietransitie momenten in te
bouwen om na te gaan hoe gezondheidseffecten en veiligheidsrisico’s
zich ontwikkelen en welke mogelijkheden er op dat moment zijn om
eventuele effecten en risico’s te voorkomen of te reduceren.

Pagina 92 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

Referenties

ANV (2019). Verkenning risico’s van de energietransitie voor de
nationale veiligheid, Analistennetwerk Nationale Veiligheid. 2019.
AVIV (2014). Interne veiligheidsanalyse biogasinstallaties. 1 mei 2014.
Bartels, A.A., Leerdam, R.C. van, Lodder, W.J., Vermeulen, L.C. en
Berg, H.H.J.L. van den (2019). Inventarisatie van legionellarisico’s
bij afvalwaterzuiveringsinstallaties. RIVM-briefrapport 2019-0061.
RIVM, Bilthoven.
Brandweeracademie (2020). Jaaroverzicht fatale woningbranden 2019.
Arnhem: Instituut Fysieke Veiligheid.
Beelen, P. van, Schijven, J., Roda Husman, A.M. de, Aa, N.G.F.M. van
der en Otte, P.F. (2011). De mogelijke risico’s van warmte- en
koudeopslag voor de grondwaterkwaliteit. RIVM rapport 607050009.
Campmans, Th.B.J. (2017). Laagfrequent geluid, oriënterende studie
naar de ontwikkeling van in Nederland. LBP Sight rapport
R056087aa.00001.tc, in opdracht van RIVM.
CE Delft (2018). Nationaal potentieel van aquathermie. Analyse en
review van de mogelijkheden. Rapport nr. 18.5S74.116, CE Delft
i.s.m. Deltares in opdracht van Stowa.
Chakraborty, R., Heydon, J., Mayfield, M. and Mihaylova, L. (2020).
Indoor air pollution form residential stoves: Examining the flooding
of particulate matter into homes during real-world use. Atmosphere,
11, 1325; doi:10>3990/atmos11121326.
Circulaire risicobeheersing lithium-ion energiedragers. Website:
https://wetten.overheid.nl/BWBR0043769/2020-07-01.
Commissie Deskundigen Meststoffenwet (2015). Nut en risico’s van
covergisting, syntheserapport, WUR, WOt-technical report 32,
februari 2015.
Danish Ecological Council (2016). Pollution from residential burning.
Danish experience in an international perspective. ISBN: 978-8792044-92-1. Danish Ecological Council, Kopenhagen, Denemarken.
Dassen, A.G.M., Jabben, J. en Janssen, P.M.H. (2001). Uitbouw en
optimalisatie van het Landelijk Beeld van Verstoring. Partiele
validatie en gevoeligheidsanalyse. RIVM rapport 725401001/2001.
RIVM, Bilthoven.
DNV GL (2019). Gevolgen van de inzet van biomassa voor elektriciteit
en warmte productie op emissies naar de lucht. Rapportnummer 191033. DNV GL Netherlands BV, Arnhem.
Dusseldorp ,A., Schaap, M., Gram, J., Schoevaars-Lops, S. en Jonker, R.
(2019). Meldingen van milieugerelateerde gezondheidsklachten bij
GGD'en, periode 2017-2018, RIVM Briefrapport 2019-0132.
European Agency for Safety and Health at Work (2013). Occupational
safety and health in the wind energy sector. European Risk
Observatory Report. ISBN: 978-92-9240-277-8. 2013.
Geleijns, H. en Dijkstra, M. (2013). Literatuuronderzoek laagfrequent
geluid windturbines. LBPSIGHT in opdracht van AgentschapNL.
Gezondheidsraad rapport (2020). Gezonde energietransitie in de
gebouwde omgeving. Gezondheidsraad, Den Haag.
Ginkel, J. van. (2020). GGD handreiking Verbranding van biomassa en
gezondheid. Academische werkplaats Milieu & Gezondheid
(concept).
Pagina 93 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

Hall, L. et al. (2021). Mondiaal klimaatbeleid: gezondheidswinst in
Nederland bij minder klimaatverandering. RIVM Rapport 2020-0200.
GGD Gelderland-Midden (2019). Handreiking opgesteld i.s.m. de
Veiligheidsregio Gelderland-Midden en andere GGD’en t.b.v. de GGD
werkgroep binnenmilieu en de Academische werkplaats Milieu en
gezondheid. Versie december 2019.
Hartman, J.C., Gyimesi, A. en Prinsen, H.A.M. (2010). Zijn vogelflappen
effectief als draadmarkering in een hoogspanningslijn? Bureau
Waardenburg bv.
Holtrop, ing. R.J. (2020). Registratie van huishoudelijke
elektriciteitsongevallen achter de meter. Kiwa N.V. VGI/1288/Htr.
23 maart 2020.
Hoogerbrugge, R., Geilenkirchen ,G.P., Hollander, H.A. den, Schuch, W.,
Swaluw, E. van der, Vries, W.J. de en Wichink Kruit, R.J. (2020).
Grootschalige concentratie- en depositiekaarten Nederland. RIVM
Rapport 2020-0091. RIVM, Bilthoven.
Hoogervorst, N. (2020). Waterstof voor de gebouwde omgeving;
operationalisering in de Startanalyse 2020, Den Haag: PBL.
Inspectie SZW (2020). Jaarverslag 2019, mei 2020.
IFV (2020). Brandveiligheid van parkeergarages met elektrisch
aangedreven voertuigen. Arnhem: Instituut Fysieke Veiligheid.
IFV (2020a). Instituut Fysieke Veiligheid. Energieopslag en/of opwekking op daken van collectieve woongebouwen. Handreiking
voor een veilige plaatsing van zonnepanelen in combinatie met
Elektriciteit Opslag Systemen. 8 oktober 2020.
IFV (2020b). Vooronderzoek depositie bij branden met zonnepanelen.
Een verkennende studie naar de depositie van
verbrandingsproducten als gevolg van brand met substantiële
hoeveelheden zonnepanelen. Instituut Fysieke Veiligheid,
8 december 2020.
IFV (2020c). Veiligheidsmaatregelen voor het gebruik van waterstof
binnenshuis. Instituut Fysieke Veiligheid, 4 december 2020.
IFV (2021). Veiligheidsprincipes kleinschalige EOS’en (<20 kWh). Martin
Meijer (LIOGS), Sander Lepelaar (VRH), Tom Hessels. Instituut
Fysieke Veiligheid
Jacobs, P., Borsboom, W. and Kemp, R. (2016). PM2.5 in Dutch
dwellings due to cooking. Paper presented at the AIVC/ASHRAE
conference, 12-14 september 2016, Alexandria, USA.
Janssen, S.A., Vos, H. en Eisses, A.R. (2008). Hinder door geluid van
windturbines. Dosis-effectrelaties op basis van Nederlandse en
Zweedse gegevens. TNO Bouw en Ondergrond, Delft.
Joosten, K. (2019). Het batterijenlandschap. Onderwerpen, bedreigingen
en kansen voor beleidsdoelen. Bax and Company, 4 oktober 2019.
Kamp, I. van, Berg, F. van den. (2018). Health Effects Related to Wind
Turbine Sound, Including Low-Frequency Sound and Infrasound.
Acoustics Australia volume 46, pages 31–57(2018).
Kamp, I. van, Breugelmans, O.R.P., Poll, H.F.P.M. van, Baliatsas, C. en
Kempen, E.E.M.M. van (2018). Meldingen over en hinder van
Laagfrequent Geluid of het horen van een bromtoon in Nederland:
Inventarisatie. RIVM Rapport 2018-0119. RIVM, Bilthoven.

Pagina 94 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

Kamp, I. van, Schreckenberg, D., Kempen, E.E.M.M. van, Basner, M.,
Brown, A.L., Clark, C., Houthuijs, D.J.M., Breugelmans, O.R.P.,
Beek, A.J. van and Janssen-Stelder, B.M. (2018). Study on
methodology to perform environmental noise and health
assessment. RIVM Report 2018-0121. RIVM, Bilthoven.
Kamp, I. van, et al. (2019). Review of evidence relating to
environmental noise exposure and annoyance, sleep disturbance,
cardio-vascular and metabolic health outcomes in the context of
ICGB(N). RIVM rapport 2019-0088.
Kamp, I. van, Berg, G.P. (2020). Health effects related to wind turbine
sound: an update RIVM report 2020-0150.
Kelfkens, G., et al. (2021). Klimaatakkoord: Gevolgen van het uitfaseren
van fossiele energie voor veiligheid, gezondheid en stikstofdepositie;
een update. RIVM rapport 2020-0143.
KIWA (2018). Toekomstbestendige gasdistributienetten. GT-170272.
5 juli 2018.
Knol, A.B. en Staatsen, B.A.M. (2005). Trends in the environmental
burden of disease in the Netherlands 1980 – 2020. RIVM rapport
500029001/2005.
Koppejan, J. en Bree, F. de (2018). Kennisdocument houtstook in
Nederland. Project PB201704. Procede Biomass BV (i.s.m. Bureau
Blauw BV), Enschede.
KWR (2016). Risico's van Geothermie voor Grondwater. BTO rapport
2016.077. November 2016.
Middelkoop, M. van en Segers, R. (2019). Houtverbruik huishoudens
WoON-onderzoek 2018. CBS rapport oktober 2019. CBS, Den Haag.
Ministerie EZK (2020). Kabinetsvisie waterstof. DGKE / 20087869.
30 maart 2020.
Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (2020). Monitor
arbeidsongevallen en klachten arbeidsomstandigheden, mei 2020.
Omgevingsdienst regio Arnhem (2019). Vaststellen van stofemissie van
de biomassa stookinstallatie bij Veolia Kleefsewaard bij Arnhem.
Ouden, B. den, et al. (2020). Klimaatneutrale energiescenario’s 2050.
Scenariostudie ten behoeve van de integrale
infrastructuurverkenning 2030-2050. Rapport nr. 61689, maart
2020. Berenschot, Kalavasta Climate Neutral Strategies.
Planbureau voor de Leefomgeving (2019). Kosten en effecten van opties
voor nationaal luchtbeleid. Effecten van maatregelen voor verkeer,
houtstook in woningen en landbouw op de blootstelling aan fijnstof,
roet en stikstofdioxide en hun kosten. PBL-publicatienummer: 1949.
PBL, Den Haag.
Pilot kennisplatform Windenergie (2015). Kennisbericht Geluid van
windturbines, versie 1.0. 2015.
Poll, H.F.P.M. van (2020). Ernstige hinder en slaapverstoring.
Monitoringsgegevens Onderzoek Beleving Woonomgeving (OBW)
2019. RIVM rapport 2020-02116.
Poll, H.F.P.M. van, Breugelmans, O.R.P., Houthuijs, D. en Kamp, I. van
(2018). Beleving Woonomgeving in Nederland: Inventarisatie
Verstoringen 2016. RIVM Rapport 2018-0084. RIVM, Bilthoven.
Ree, J. van der, Honig, E., Uijt De Haag, P.A.M., Kelfkens, G. en Ven, M.
van de (2019). Klimaatakkoord: effecten op veiligheid, Gezondheid
en natuur. RIVM rapport 2019-0076. RIVM, Bilthoven.

Pagina 95 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

Reukers, D.F.M., Asten, L. van, Brandsema, P.S., Dijkstra, F.,
Hendriksen, J.M.T., Hoek, W. van der, Hooiveld, A.B., Lange, M. de,
Teirlinck, M.M.A., Meijer, A.C. en Gageldonk-Lafeber, G.A. van
(2020). Annual report Surveillance of influenza and other
respiratory infections: Winter 2019/2020 RIVM rapport. RIVM,
Bilthoven.
RIVM (2010). Emissies en verspreiding van zware metalen. RIVM
Rapport 609100004/2010. 2010.
RIVM (2010a). Veiligheid grootschalige productie van biogas.
Verkennend onderzoek risico’s externe veiligheid. RIVM Rapport
620201001/2010.
RIVM (2014). Feitenrelaas rond de aspecten ‘Gezondheid en Veiligheid’
van biovergisting. P.A.M. Heezen et al. Dit feitenrelaas dient als
input voor het rapport van de Commissie Deskundigen
Meststoffenwet. RIVM Briefrapport 2014-0162.
RIVM (2018). Mathijssen, E.A.M., Bogers, R.P. en Rijs, K.J., Gevolgen
van houtstook voor het binnenmilieu: een verkenning van de
literatuur. RIVM rapport 2018-0170.
RIVM (2019). Vijftien jaar incidentanalyse. Oorzaken, gevolgen en
andere kenmerken van incidenten met gevaarlijke stoffen bij
majeure risicobedrijven in de periode 2004-2018. RIVM Rapport
2019-0042.
RIVM (2020). Rekenvoorschrift omgevingsveiligheid. Toelichting.
Oktober 2020
RIVM (2020a). Toekomstverkenning veiligheid chemiesector.
Inventarisatie van ontwikkelingen tussen nu en 2050 die van
invloed zijn op de (arbeids)veiligheid. RIVM-rapport 2019-0196.
2020.
Royal Haskoning DHV (2018). Luchtkwaliteitsonderzoek Nuon
biomassacentrale Diemen.
Rutgers, M., Schouten, T., Wortelboer, R. en Beekman, J. (2019).
Verkenning naar mogelijke effecten van zonneparken op grond- en
oppervlaktewater in waterwingebieden in de provincie Limburg.
Notitie DOC-0001 5649, RIVM/Deltares.
Schippers Peter, Ralph Buij, Alex Schotman, Jana Verboom, Henk Jeugd,
Eelke Jongejans, (2020). Mortality limits used in wind energy impact
assessment underestimate impacts of wind farms on bird
populations, Ecology and Evolution, 10.1002/ece3.6360, 2020.
SODM (2020). Toezichtsarrangement Geothermie. Staatstoezicht op de
Mijnen. Juni 2020.
TNO (2019). Brandincidenten met fotovoltaïsche (PV) systemen in
Nederland. TNO 2019 P10287. 13 maart 2019.
TÜV (2015). Bewertung des Brandrisikos in Photovoltaik-Anlagen und
Erstellung von Sicherheitskonzepten zur Risikominimierung. TÜV
Rheinland Energie und Umwelt GmbH et al., 2015.
Tauw (2019). Inzicht in lokale luchtkwaliteit van Waddinxveen. Huidige
situatie en doorkijk naar 2030. Rapport nr. R002-1267924VLU-V01ssc-NL. Tauw BV, Deventer.
Verheijen, E.N.G. en Jabben, J. (2010). Effect of electric cars on traffic
noise and safety. RIVM report 680300009/2010. RIVM, Bilthoven.

Pagina 96 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

Vermeulen, L.C., Brandsema, P.S., Kassteele, J. van de, Bom, B.C.J.,
Berg H.H.J.K. van den en Roda Husman A.M. de (2019). Mogelijke
luchtverspreiding van Legionella door
afvalwaterzuiveringsinstallaties: een patiënt-controle onderzoek.
RIVM Briefrapport 2019-0195. RIVM, Bilthoven.
Welkers, D., Kempen, E.E.M.M. van, Helder, R., Verheijen, E. en Poll,
H.F.P.M. van (2019). Motie Schonis en de WHO-richtlijnen voor
omgevingsgeluid (2018). Het doel heiligt de middelen. RIVM rapport
2019-0227. Bijlage bij brief motie Schonis.
White, K., Kamp ,I. van en Welkers, D. (2020). RIVM factsheet
laagfrequent geluid, opgesteld i.o.v. ministerie I&W, project
M/240112/19/LF. RIVM, Bilthoven.
WHO (2011). Burden of disease from environmental noise.
Quantification of healthy life years lost in Europe. WHO regional
office for Europe and JRC.
Naast genoemde referenties zijn diverse websites geraadpleegd. Deze
zijn hieronder genoemd.
• https://www.aquathermie.nl/default.aspx
• http://www.caithnesswindfarms.co.uk/AccidentStatistics.htm
• https://www.deltares.nl/nl/issues/duurzame-energie-uitwater-en-ondergrond/getijdenenergie/
• https://www.duurzaambedrijfsleven.nl/energie/31975/aquath
ermie
• https://energienext.nl/wat-is-blauwe-energie-en-wat-zijn-devoordelen/
• https://www.expertisecentrumwarmte.nl/themas/technische+
oplossingen/techniekfactsheets+energiebronnen/aquathermie
+nieuw/default.aspx
• https://federatieveilignederland.nl/nl/handigeinformatie/feiten-en-cijfers/feiten-en-cijfers-branden
• https://www.fluxenergie.nl/100-000-zeeuwse-huishoudenskrijgen-stroom-uit-getijdenenergie/
• https://www.gezen.nl/wp-content/uploads/2018/12/factsheet-CSP-Nederlands-6.pdf
• https://www.groenkennisnet.nl/nl/groenkennisnet/dossier/do
ssier-blauwe-energie.htm
• https://www.ifv.nl/nieuws/Paginas/Zijn-zonnepanelen-hetnieuwe-asbest.aspx#
• https://www.milieucentraal.nl/klimaat-enaarde/energiebronnen/
• https://www.minder.nl/energiebegrippen/blauwe-energie
• Website NWEA https://nwea.nl/2
• https://www.rivm.nl/windenergie/expertisenetwerkwindenergie
• https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/duurzameenergie/windenergie-op-land
• https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/duurzameenergie/windenergie-op-zee
• https://www.rivm.nl/veilig-werken/infographic-veilig-werken
Pagina 97 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

•

•
•
•

https://www.technischweekblad.nl/artikelen/techachtergrond/goede-vraag-waarom-zitten-we-nog-nietmassaal-aan-de-blauwe-energie
https://nl.wikipedia.org/wiki/Lijst_van_elektriciteitscentrales_
in_Nederland
https://www.zeeland.nl/digitaalarchief/zee1300661
https://zonopwater.nl/over-zon-op-water

Pagina 98 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

Bijlage 1. Overzicht van experts

Voor het beoordelen van de gezondheidseffecten en de veiligheidsrisico’s
(zie Tabel 6.1 en Tabel 6.2) zijn twee aparte sessies met een kleine
groep experts georganiseerd. Daarnaast hebben enkele experts vanuit
hun vakgebied commentaar op onderdelen van eerdere concepten van
het rapport geleverd. De organisaties en de experts staan in
onderstaande tabel genoemd.
Organisatie
GGD

Expert
Moniek Zuurbier (GGD Gelderland-Midden)
Rob van Strien (GGD Amsterdam)

IFV

Nils Rosmuller

RIVM

Sessie gezondheid
Gert Kelfkens
Joost van der Ree
Kim White
Lisbeth Hall
Rob Maas
Sessie veiligheid
Jakko van Kampen
Lisette Pompe
Piet Timmers
Patrick Heezen
Paul Uijt de Haag

Pagina 99 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

Bijlage 2. Overzicht berekende concentraties in de
leefomgeving en Nederland door verbranding van biomassa

In deze Bijlage wordt een samenvatting gegeven van berekende
concentraties fijnstof en NO2 in de leefomgeving van installaties voor
verbranding van biomassa en gemiddeld over Nederland. De
berekeningen, afkomstig uit een aantal studies, zijn gebaseerd op
gegevens over emissies, de hoogte van de bron, de warmte-inhoud van
de rookgassen, de afstand tot de bron en de weersomstandigheden en
uitgevoerd met een gangbaar verspreidingsmodel. Analoog aan de
indeling in paragraaf 4.7.1 onderscheiden we a) grote biomassacentrales
en energiecentrales die biomassa bijstoken, met een vermogen van
meer dan 15 MW, b) kleine en middelgrote biomassa installaties en
zogenaamde ketels, met een vermogen van 0,1 tot 15 MW en
c) houtkachels.
Houtkachels
In een studie van PBL naar kosten en effecten van opties voor nationaal
luchtbeleid (PBL, 2019) is een overzicht gegeven van de bijdragen van
verschillende bronnen aan de fijnstofconcentratie op leefniveau. De
bijdrage van houtkachels en openhaarden bedraagt 15 tot 20% van alle
Nederlandse bronnen, overeenkomend met een jaargemiddelde
concentratie van ongeveer 0,7 μg m-3, inclusief condenseerbaar fijnstof.
Dit is hoger dan de waarde uit de meest recente GCN-rapportage
(Hoogerbrugge et al., 2020): 0,22 μg m-3. Koppejan en de Bree (2018)
hebben concentraties fijnstof – exclusief condensables – berekend op
verschillende afstanden van een aantal typen kachels. Daarbij zijn ook
scenario’s doorgerekend die situaties in een woonwijk simuleren,
bijvoorbeeld met meerdere schoorstenen van houtkachels op één lijn en
een onderlinge afstand van 10 meter. Voor zulke situaties wordt de
jaargemiddelde fijnstofconcentratie geschat op 0,05 tot 1 μg m-3,
afhankelijk van het type kachel en de afstand tot de bronnen. Bij zeer
ongunstige omstandigheden kunnen er op korte afstand piekconcentraties
voorkomen van meer dan 30 μg m-3. Als rekening wordt gehouden met
het effect van condensables, kunnen deze piekwaarden 50 tot 100 μg m-3
bedragen.
Samengevat wordt de bijdrage van houtstook op de jaargemiddelde
concentratie fijnstof over Nederland geschat op 0,2-0,7 μg m-3.
De totale jaargemiddelde concentratie fijnstof is 16,3 μg m-3.
De bijdrage van houtstook op de jaargemiddelde concentratie NO2 over
Nederland wordt geschat op 0,5-0,8 μg m-3 (PBL, 2019; Hoogerbrugge et
al., 2020) op een totale concentratie van 13,7 μg m-3. Koppejan en de
Bree (2018) hebben geen berekeningen van NO2-concentraties
uitgevoerd.
Biomassa-installaties < 15 MW
In opdracht van de gemeente Waddinxveen heeft Tauw (2019)
berekeningen uitgevoerd van de luchtkwaliteit door de invloed van drie
nog te vestigen middelgrote biomassa-installaties plus van een aantal
bestaande en nieuwe kleine stookinstallaties waarin biomassa wordt
toegepast. Voor wat betreft de invloed van deze installaties komen ze tot
Pagina 100 van 101

RIVM-rapport 2021-0054

vergelijkbare waarden als Koppejan en van Bree (2018): een bijdrage aan
de jaargemiddelde fijnstofconcentratie van 0,1 tot 0,2 μg m-3 bij de meest
nabijgelegen woningen. Tauw heeft ook de concentraties NO2 in de
leefomgeving berekend en komt voor de dichtstbij gelegen woningen op
een bijdrage van 1 tot 2 μg m-3.
Die bijdrage neemt snel af met grotere afstand.
Koppejan en de Bree (2018) berekenden ook concentraties fijnstof in de
omgeving van biomassa-installaties tot 5 MW (zonder rekening te
houden met condensables). Deze installaties moeten in principe
minimaal 100 meter van de dichtstbijzijnde woonbebouwing liggen. Op
die afstand bedraagt de jaargemiddelde fijnstofconcentratie 0,08 tot
0,15 μg m-3 voor een installatie met een vermogen van < 1 MW resp.
1 tot 5 MW, en op grotere afstanden neemt deze concentratie verder af.
Tauw kwam voor de situatie in Waddinxveen tot vergelijkbare waarden.
Er zijn geen gegevens bekend over de bijdrage van emissies uit
biomassa-installaties aan de gemiddelde concentraties fijnstof en NO2
over Nederland.
Biomassacentrales > 15 MW
Met verspreidingsberekeningen in verband met de MER-verplichting van
twee grotere biomassacentrales, die van Nuon in Diemen (120 MW) en
van Veolia in Arnhem (14,9 MW), zijn jaargemiddelde concentraties in de
omgeving geschat van 0,01 tot 0,07 μg m-3 fijnstof en 0,5 tot 1 μg m-3
NO2 (Royal Haskoning DHV, 2018); Omgevingsdienst regio Arnhem,
2019).
De bijdrage van emissies uit grote biomassacentrales aan de gemiddelde
concentraties fijnstof en NO2 over Nederland is verdisconteerd in de
bijdrage van de energiesector. Deze bedraagt 0,1 μg m-3 voor zowel
fijnstof als NO2.

Pagina 101 van 101

RIVM
De zorg voor morgen begint vandaag