Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

35 039

Voorstel van wet van de leden Wilders en De
Graaf betreffende het verbod van bepaalde
islamitische uitingen

Nr. 5

VERSLAG
Vastgesteld 12 juni 2019
De vaste commissie voor Binnenlandse Zaken, belast met het voorbereidend onderzoek van voorliggend wetsvoorstel, heeft de eer als volgt
verslag uit te brengen van haar bevindingen. Onder het voorbehoud dat
de in het verslag opgenomen vragen en opmerkingen afdoende door de
initiatiefnemers worden beantwoord, acht de commissie de openbare
behandeling van het wetsvoorstel voldoende voorbereid
Algemeen
Inleiding
De leden van de VVD-fractie hebben kennisgenomen van het voorstel van
wet van de leden Wilders en De Graaf betreffende het verbod van
bepaalde islamitische uitingen. Zij hebben hierover nog een aantal
vragen.
De leden van de PVV-fractie hebben met enthousiasme en instemming
kennis genomen van het wetsvoorstel betreffende het verbod van
bepaalde islamitische uitingen van de leden Wilders en De Graaf (35 039).
De PVV-fractie is er van overtuigd dat dit voorstel essentieel is aangaande
het behoud van de Nederlandse cultuur, die gestoeld is op joodschristelijke en humanistische waarden.
De leden van de PVV-fractie hebben een aantal vragen aan de indieners:
1) Waarom kiezen de indieners er niet voor om alle islamitische uitingen
te verbieden?
2) Valt het digitaal verspreiden van de koran ook onder het verbod op
distributie?
3) Mag er tijdens godsdienstlessen op het funderend onderwijs les
worden gegeven over de islam?
De leden van de PVV-fractie kijken met belangstelling uit naar de nota
naar aanleiding van het verslag en kijken met vertrouwen uit naar de
plenaire behandeling van het voorstel.

kst-35039-5
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2019

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 039, nr. 5

1

De leden van de CDA-fractie hebben kennisgenomen van het initiatiefwetsvoorstel van de leden Wilders en De Graaf betreffende het verbod
van bepaalde islamitische uitingen. Deze leden zijn van mening dat het
voorliggende wetsvoorstel onverenigbaar is met de wezenlijke uitgangspunten van de democratische rechtsstaat. Deze leden zijn van mening dat
de vrijheid van meningsuiting, onderwijs, vereniging en godsdienst en het
verbod op discriminatie alle Nederlanders de ruimte bieden om te zijn wie
ze zijn en tegelijk ook grenzen stellen. In het voorliggende voorstel wordt
een godsdienst als zodanig («de» islam) gedefinieerd als een gewelddadige en totalitaire ideologie, en in strijd met gelijkheidsnormen en
discriminatieverboden de bescherming van grondrechten zoals de vrijheid
van godsdienst ontzegd. De leden van de CDA-fractie zullen daarom het
voorliggende wetsvoorstel niet steunen.
De leden van de D66-fractie hebben met ontzetting kennisgenomen van
het wetsvoorstel van de leden Wilders en De Graaf. De leden van de
D66-fractie zijn van mening dat Nederland al eeuwen een koploper op het
gebied van godsdienstvrijheid is en altijd een veilig thuis is geweest voor
zij die in hun eigen land vanwege hun geloof hun leven niet zeker zijn.
Deze leden vinden het diep treurig dat een partij die zegt voor vrijheid op
te komen, ruim 850.000 Nederlanders wil verbieden openlijk te geloven
wat ze geloven, en hun gebedshuizen en heilige boeken wil verbieden.
Wie in Nederland een heilig boek wil lezen, in een geloofshuis wil bidden
of religieuze kleding wil dragen mag dat. Wat deze leden betreft past het
Nederland om vrijheden uit te breiden en te versterken, niet om als staat
te bepalen wat mensen mogen lezen of bidden.
Voornoemde vrijheid is verankerd in onze Grondwet, en de leden van de
D66-fractie menen dan ook dat het voorliggende voorstel van wet strijdig
is met de Grondwet, met het gelijkheidsbeginsel en het discriminatieverbod, als mede met de vrijheden van godsdienst, meningsuiting en
onderwijs.
De leden van de D66-fractie hechten zeer aan de godsdienstvrijheid die
Nederland al vele eeuwen kent. Met de vrijheid van meningsuiting en het
discriminatieverbod vormen deze grondrechten stevige steunpilaren van
de democratische rechtsstaat. Deze grondrechten komen aan iedereen toe
die zich in Nederland bevindt. Door de verboden in onderhavig voorstel –
het verbieden van moskeeën, het verbieden van de druk, distributie en
verkoop van de koran en het verbieden van het dragen van de boerka en
nikab – wordt op grove wijze de grondrechten ontnomen van een hele
groep gelovigen in Nederland. De leden van de D66-fractie vinden dit
onaanvaardbaar en bovendien willekeurig.
Ook is het verbod in strijd met diverse Europese en internationale
verdragen waarbij Nederland partij is. Het wetsvoorstel is daarmee niet
alleen on-Nederlands en onzinnig, maar ook onhaalbaar. De fundamentele
bezwaren van deze leden leiden tot een fors aantal vragen welke de aan
het woord zijnde leden onderstaand uiteenzetten.
De leden van de fractie van de SP hebben met verbazing kennis genomen
van het voorliggende wetsvoorstel en hebben hierover nog één vraag.
Genoemde leden vragen of de initiatiefnemers inhoudelijk in kunnen gaan
op de kritiek van de Raad van State, dat voorgestelde wet indruist tegen
de rechtsstaat en in strijd is met onze Grondwet.
De leden van de fractie van GroenLinks hebben met zorg kennis genomen
van het door de initiatiefnemers ingediende voorstel van wet en delen het
oordeel uit het advies van de Raad van State dat het wetsvoorstel in
ernstige en onaanvaardbare mate afbreuk doet aan kernelementen van de
democratische rechtsstaat.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 039, nr. 5

2

De leden van de fractie van GroenLinks koesteren, anders dan de
initiatiefnemers, onze pluriforme samenleving waarin we elkaars
verschillen accepteren en waarin wij een ieder vrijlaten om zichzelf te zijn
binnen de kaders van de wet. Deze leden constateren dat Islamitische
Nederlanders eveneens hun bijdrage leveren en volop participeren in de
samenleving net als ieder ander. Deze leden delen niet de opvatting dat
we moeten streven naar een monocultuur waarin diversiteit niet wordt
getolereerd, of erger, wordt beboet en gestraft. Bovendien blijkt uit
onderzoek dat het stigmatiseren van bevolkingsgroepen de onderlinge
verschillen niet verkleint maar vergroot. De leden van voornoemde fractie
zijn van mening dat iedere Nederlandse burger, met of zonder migratieachtergrond, religieus, atheïstisch of agnost, dezelfde rechten en plichten
heeft. Graag vragen de leden van de fractie van GroenLinks hierop een
inhoudelijke reactie van de initiatiefnemers.
Los van dit fundamentele verschil van inzicht tussen de leden van de
fractie van GroenLinks en de initiatiefnemers over de rol van religie in de
samenleving en de opvatting over de waarde van een pluriforme
samenleving hebben de aan het woord zijnde leden ook grote juridische
bezwaren tegen het voorliggende initiatiefwetsvoorstel. Deze leden delen,
zoals reeds aangegeven, de kritiek van de Raad van State op het feit dat
de initiatiefnemers een voorstel doen dat niet verenigbaar is met
internationale verdragen en met onze Nederlandse Grondwet en dat dit
wetsvoorstel daarmee in ernstige en onaanvaardbare mate afbreuk doet
aan kernelementen van de democratische rechtsstaat. Zij vragen de
initiatiefnemers hier nogmaals uitgebreid op te reflecteren. Zij zouden het
waarderen als de initiatiefnemers bij deze reflectie niet slechts herhalen
wat zij reeds in reactie op het advies van de Raad van State hebben
gesteld, maar zouden willen pogen om een meer fundamentele juridische
reflectie op de kritiek ten aanzien van het voorliggende wetsvoorstel te
geven. Voorts zijn de leden van de fractie van GroenLinks benieuwd naar
de precieze juridische definitie van een godsdienst/religie? En door wie
wordt deze definitie precies vastgesteld? Kunnen de initiatiefnemers
hierbij ook aangeven op welke juridische en wetenschappelijke bronnen
zij zich hierbij baseren?
De leden van de fractie van de ChristenUnie hebben kennis genomen van
het wetsvoorstel van de leden Wilders en De Graaf betreffende het verbod
van bepaalde islamitische uitingen. Deze leden hechten zwaar aan de
Nederlandse democratische rechtstaat waar vrijheid van godsdienst en
vrijheid van meningsuiting kernwaarden zijn in onze samenleving. De
leden van de ChristenUnie constateren dat het initiatiefwetsvoorstel deze
fundamentele vrijheden met voeten treedt en stellen derhalve de
volgende vragen.
De leden van de fractie van de ChristenUnie constateren dat de Afdeling
advies van de Raad van State het advies geeft om af te zien van het
voorstel. De Raad stelt dat het wetsvoorstel onverenigbaar is met de
wezenlijke uitgangspunten van de democratische rechtstaat. De indieners
hebben aangegeven dit advies niet op te volgen. Uit de memorie van
toelichting kan worden opgemaakt dat de indieners de democratische
rechtstaat in ere willen houden. De leden van de ChristenUnie-fractie
vragen zich af hoe het inperken van fundamentele vrijheden en van de
grondbeginselen van de democratische rechtstaat, in de ogen van de
indieners diezelfde democratische rechtstaat kan beschermen.
De leden van de SGP-fractie hebben kennis genomen van het
wetsvoorstel van de leden Wilders en De Graaf. Deze indieners onderkennen met hun wetsvoorstel dat er grote gevaren kleven aan extremisme
en terrorisme die ideologisch verbonden zijn aan de islam. Dat is voor de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 039, nr. 5

3

leden van de SGP-fractie een belangrijk gegeven. Verheerlijking van
geweld, antisemitisme, haatzaaien, buitenlandse financiering van
extremistische moskeeën en het ondergraven van de rechtstaat moeten
tegengegaan worden. Toch vragen zij zich wel af of de keuze die in de
tekst van het wetsvoorstel wordt gemaakt om te zeggen dat de islam geen
godsdienst is, maar een gewelddadige, totalitaire ideologie, juist is.
Aard en doel van de islam
De leden van de VVD-fractie constateren dat de initiatiefnemers verwijzen
naar een studie van het SCP waarin de respondenten moeten aangeven in
hoeverre de stelling «ik vind dat moslims helemaal moeten leven volgens
de regels van de islam» op hen van toepassing is. Het SCP onderzocht de
vraag of er binnen de moslimpopulatie verschillende categorieën (een
typologie) te onderscheiden zijn. Het SCP merkt daarbij op dat een
typologie een versimpeling van de werkelijkheid is omdat de verschillen
in religiositeit worden teruggebracht naar een paar categorieën, maar het
overkoepelend een beeld kan schetsen over de diversiteit binnen de groep
moslims en over de verschillende manieren waarop moslims hun geloof
invullen. De typologie gebruikt door het SCP is gebaseerd op 7 items en
antwoordcategorieën, waarvan initiatiefnemers er slechts één aanhalen.
SCP schrijft over de indicatoren voor de typologie: «Andere religieuze
kenmerken komen hierbij niet aan bod. Voor het goed bepalen van de
mate van orthodoxie is bijvoorbeeld inzicht nodig in de mate waarin
bepaalde geloofsinhoudelijke aspecten worden onderschreven. Ook
specifieke gedragingen of verboden die in bepaalde streng-orthodoxe
kringen vaker voorkomen, zoals het niet luisteren naar niet-religieuze
muziek, het dragen van bepaalde verhullende kleren of strikte regels
rondom de sociale omgang tussen mannen en vrouwen, worden niet
meegenomen in de typologie.» Kunnen de initiatiefnemers reflecteren op
het feit dat het SCP onderscheid maakt in verschillende categorieën
binnen de moslimgemeenschap, zo vragen de leden van de VVD-fractie?
Initiatiefnemers stellen dat Nederland verdedigd dient te worden tegen
«de islam». Stellen zij daarmee dat er onder de belijders van de islam
geen onderscheid te maken is tussen geloofsbeleving en daarmee seculier
of orthodox niet bestaat, zo vragen de leden van de VVD-fractie?
Initiatiefnemers stellen dat een gematigde islam niet bestaat. Hoe
verhoudt deze stellingname zich tot de door de initiatiefnemers aangehaalde onderzoeken waaruit niet blijkt dat 100% van de ondervraagden
stelt dat religieuze wetten belangrijker zijn dan seculiere wetten, en waarin
juist wordt aangegeven dat verschillende typologieën van moslims
bestaan; van seculier tot strikt praktiserend, zo vragen de leden van de
VVD-fractie?
Initiatiefnemers beschrijven dat op het moment dat «de islam een stevige
basis heeft, de moslim [wordt] opgedragen de originele bevolking van het
land te bevechten en af te persen (9:29), haar de sharia op te leggen en
haar te dwingen zich tot de islam te bekeren.» Daarnaast stellen initiatiefnemers dat «60% van de Europese moslims wil terugkeren naar de
wortels van de islam.» Om welke cijfers gaat het in Nederland, vragen de
leden van de VVD-fractie.
Is het juist dat de initiatiefnemers stellen dat het op basis van vers 9:29 de
agenda is van elke moslim, om de originele bevolking van het land te
bevechten en af te persen? Zo ja, verhoudt zich dat tot de stelling van de
initiatiefnemers dat 60% van de Europese moslims terug zou willen naar
de wortels van de islam, maar 40% dus niet? De leden van de VVD-fractie
vragen of de initiatiefnemers nu wel of niet van mening zijn dat alle

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 039, nr. 5

4

moslims zich strikt aan de religieuze teksten houden, of erkennen zij dat er
onder moslims diversiteit bestaat in de geloofsbeleving?
Initiatiefnemers trekken op basis van een SCP-rapport de conclusie dat
meer moskeeën leiden tot minder integratie. Het aangehaalde citaat
voorafgaand aan die conclusie wijst op het feit dat van nieuwkomers
lange tijd, zoals de arbeidsmigranten uit Turkije en Marokko in de jaren
»60 en »70, niet actief is gevraagd mee te doen in de Nederlandse
samenleving. Behoud van eigen cultuur en identiteit, zo was de gedachte,
zou bijdragen aan terugkeer naar het land van herkomst. Dit was echter
niet het geval en velen vestigden zich definitief, zonder daadwerkelijk
middenin de Nederlandse samenleving te staan. Als gevolg daarvan was
er meer ruimte zich te richten op de eigen groep, religie en cultuur. De
leden van de VVD-fractie vragen de initiatiefnemers te onderbouwen
waarom onderhavig voorstel niet in gaat op (het gebrek aan) integratie
van mensen die al jaren in Nederland wonen. Kunnen zij toelichten
waarom er door de initiatiefnemers geen beroep wordt gedaan op hen die
niet meedoen in onze samenleving om zich hier voor in te zetten? Hebben
de initiatiefnemers overwogen hier wél voorstellen voor te doen, en wat
deze dan waren? Kunnen zij daarnaast toelichten of zij hebben overwogen
voorstellen te doen tegen culturele en religieuze onderdrukking en voor
vrijheid in algemene zin, en niet alleen ten opzichte van de islam, maar
tegenover alle patriarchale onderdrukkende culturen, zoals door de leden
van de VVD-fractie eerder is voorgesteld? Zo nee, waarom niet?1
Waarop baseren initiatiefnemers dat islam voor een klein deel godsdienst/
religie is en voor het overgrote deel recht, staatkunde en regelgeving (zie
blz. 8, 35 039, nr. 4.)? Hoe bedoelen zij dat? De leden van de VVD-fractie
vragen hoe deze zinsnede past in het wetsvoorstel waar staat dat islam
geen godsdienst is (artikel 1 wetsvoorstel).
De leden van de D66-fractie constateren dat de indieners de islam niet als
een godsdienst definiëren maar als een «gewelddadige totalitaire
ideologie» en betogen op deze wijze dat de grondrechten die
bescherming bieden niet van toepassing zijn: de islam is volgens hen
immers geen godsdienst. De leden van de D66-fractie vragen aan de
initiatiefnemers of zij het «wegdefiniëren» van een religie zien als een taak
voor de overheid? Kunnen de initiatiefnemers eveneens uitleggen hoe
hun definitie van de islam, zoals in het voorgestelde lid 1 bedoeld, zich
verhoudt tot artikel 9 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de
Mens (EVRM)? Kunnen de initiatiefnemers eveneens de verhouding
uiteenzetten tussen hun definitie van islam en de uitspraak van het
Europees Hof voor de Rechten van de Mens (EHRM) «Eweida e.a./United
Kingdom» en willen zij daarbij in het bijzonder ingaan op rechtsoverweging 81 van dat arrest?2
De leden van de D66-fractie ontkennen niet dat er binnen verschillende
religies en levensbeschouwingen (waaronder de islam) aanhangers zijn
met extremistische opvattingen met gewelddadige uitingen. Vanzelfsprekend moet tegen dit geweld altijd worden opgetreden. Dat gebeurt in
Nederland ook. Met behulp van het bestaand wettelijk kader, en bij de
AIVD en de NCTV is er aandacht voor gewelddadig (al dan niet religieus)
extremisme. Zo kan, wanneer er bewijs is, worden opgetreden tegen
personen die daadwerkelijk een gevaar vormen voor de Nederlandse
samenleving.
De leden van de D66-fractie vragen aan de initiatiefnemers waarom zij
geen onderscheid maken tussen de islam en gewelddadig islamisme? Het
1
2

Motie van het lid Becker voor een breed actieplan zelfbeschikking,35 000 Nr. 15
EHRM 15 januari 2013, App. 48420/10, ro. 81.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 039, nr. 5

5

wetsvoorstel sluit de gehele islam en álle moslims uit, zonder daarbij te
kijken naar daadwerkelijk een extremistische overtuiging en strafbaar
handelen. Mocht het doel van het wetsvoorstel zijn om gewelddadige
extremisten aan te pakken, dan streeft het voorstel zo compleet het doel,
en tevens de democratische rechtsstaat, voorbij.
De aan het woord zijnde leden onderschrijven het standpunt van de Raad
van State dat de islam algemeen, in grondwetgeving en verdragen, beleid
en rechtspraak en in de samenleving als een godsdienst wordt
beschouwd. Het wetsvoorstel beoogt een aantal islamitische uitingen
(moskeeën, scholen, de koran en het dragen van een boerka of nikab) te
verbieden. In tegenstelling tot de initiatiefnemers zien de leden van de
D66-fractie dit als uitingen van geloof, en vallen deze daarom binnen de
bescherming van onze Grondwet waarin godsdienstvrijheid wordt
beschermd (artikel 6), als mede de bepalingen van internationale
verdragen aangaande godsdienstvrijheid (Art 9 EVRM en Artikel 18 IVBPR)
waarbij Nederland partij is. Deze rechten kunnen alleen dan beperkt
worden, indien wordt voldaan aan de voorwaarden die daarvoor gelden.
Voor onderscheid moet een objectieve en redelijke rechtvaardiging
bestaan. Er moet een belangenafweging plaatsvinden tussen het doel dat
de beperking nastreeft en de bescherming van het fundamentele recht.
Deze leden sluiten zich aan bij de Raad van State dat deze belangenafweging in het voorliggende wetsvoorstel in het geheel niet heeft
plaatsgevonden, en zijn van mening dat een zó vergaande beperking van
de vrijheid van godsdienst niet te rechtvaardigen is. Zij beschouwen de
voorgestelde beperking dan ook als strijdig met de Grondwet. Kunnen de
initiatiefnemers deze belangafweging alsnog maken?
De leden van de fractie van de ChristenUnie constateren dat het
wetsvoorstel in strijd is met onder andere de Grondwet, het EVRM, het
IBPR en verschillende VN-verdragen. De indieners pleiten dat de islam
niet kan worden gezien als een godsdienst, maar als een totalitaire
ideologie. Hoe zien de indieners dit in samenhang met de Grondwet? Wat
zou, bij aanvaarding van deze wet, de wetgever beperken om ook andere
godsdiensten als soortgelijke ideologie aan te merken en op eenzelfde
wijze aan banden te willen leggen, zo vragen deze leden. Kunnen
indieners uitsluiten dat voorliggend wetsvoorstel deze ruimte zou
creëren?
De leden van de fractie van de ChristenUnie constateren dat het
wetsvoorstel vooral gemotiveerd is vanuit de zorg over extremisme
binnen de islam. Deze leden vragen zich af of met de huidige beperkingsclausules binnen de Grondwet de, door de indieners aangehaalde,
extremistische gedragingen niet beter kunnen worden opgelost dan met
het wetsvoorstel van de indieners. Zoals de indieners in het memorie van
toelichting ook toelichten wordt in meerdere brieven en debatten
extremisme benadrukt binnen de islam. Echter, bij die indicaties hoort ook
een aanpak. Is het versterken van de aanpak van de genoemde problematiek niet een effectievere aanpak dan het wetsvoorstel van de
indieners?
De leden van de fractie van de ChristenUnie constateren dat ook in
Nederland inwoners zijn die betreffende godsdienst belijden. Is het
denkbaar dat dit wetsvoorstel leidt tot een averechts effect, waarbij
mensen zich juist tegen de overheid keren, omdat deze overheid hun
feitelijk het recht op het belijden van hun geloof ontneemt? Deze leden
vragen derhalve of indieners kunnen uitsluiten dat door dit voorstel
extremisme juist aan aantrekkingskracht wint en een groter gevaar wordt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 039, nr. 5

6

De leden van de SGP-fractie constateren dat de keuze die in de tekst van
het wetsvoorstel wordt gemaakt niet overeenstemt met het standpunt van
de indieners in reactie op het advies van de afdeling advisering van de
Raad van State. Daarin schrijven de indieners: «De islam is voor een klein
deel godsdienst/religie, maar voor het overgrote deel is de islam recht,
staatkunde en regelgeving. Het laatste met betrekking tot alle details van
het menselijk bestaan.» Zij vragen zich af hoe deze stelling dat de islam
(blijkbaar) tóch ten minste deels godsdienst is, zich verhoudt tot artikel 1
van het wetsvoorstel waarin staat dat de islam geen godsdienst of
levensbeschouwing is. Kunnen de indieners bovendien verduidelijken wat
zij bedoelen met de stelling dat er toch deels sprake is van een
godsdienst? Kunnen de indieners toelichten waar zij dan concreet aan
denken? Moet daarbij bijvoorbeeld gedaan worden aan het vereren van
een god, het houden van religieuze bijeenkomsten, het hebben van een
heilig boek etcetera?
Howard P. Kainz geeft volgens de toelichting een viertal criteria om te
beoordelen of er sprake is van een religie. De leden van de SGP-fractie
vragen zich af of deze criteria niet op zijn minst wat eenzijdig en intermenselijk gericht zijn, zonder rekening te houden met de verticale dimensie?
Wat is in dit verband de waarde van het gegeven dat een groot deel van
de wereldbevolking de islam wél als een godsdienst ziet en dat dit in de
geschiedenis, onder andere in de joods-christelijke traditie, veelal ook het
geval was?
Dit roept bij de leden van de SGP-fractie tegelijkertijd vragen op over de
verhouding van dit wetsvoorstel tot de Grondwettelijk gegarandeerde
vrijheid van godsdienst. Zelfs wanneer de stelling juist is dat de islam
maar voor een klein deel godsdienst is, dan is het nog steeds nodig om
vast te stellen hoe het inperken van die godsdienst zich dan verhoudt tot
dit grondrecht. Zou er dan niet op zijn minst antwoord gegeven moeten
worden op de vraag of inperking past binnen de Grondwettelijke
beperkingscriteria van artikel 6?
Ook vragen de leden van de SGP-fractie zich af of – aangenomen dat er
geen sprake is van een godsdienst – er dan ook geen sprake is van een
levensbeschouwing (hoe verwerpelijk je die ook kunt vinden)? Kan
worden aangegeven wat naar de mening van de indieners van het
voorstel het verschil is tussen een levensbeschouwing en een ideologie?
Wat voor kenmerken heeft deze ideologie die niet tevens behoren bij een
levensbeschouwing?
Noodzaak van een moskeeverbod en een verbod op islamitische
scholen: centra van omverwerping van het westen
De leden van de VVD-fractie lezen een uitgebreide uiteenzetting van
initiatiefnemers inzake het gebrek aan transparantie van financieringsstromen naar onder andere moskeeën in Nederland en het belang van het
feit dat deze transparantie er wel komt. Voornoemde leden zijn benieuwd
waarom, na een uitgebreide uiteenzetting op dit punt, initiatiefnemers
geen voorstellen doen om dergelijke transparantie te regelen. Heeft dit te
maken met het feit dat er inmiddels een wetsvoorstel in internetconsultatie is geweest die dergelijke transparantie moet bewerkstelligen, zo
vragen de leden zich af, daar initiatiefnemers in hun uitgebreide uiteenzetting de meest recente ontwikkelingen op dit gebied niet hebben
meegenomen. Wanneer een dergelijke wet in de ogen van de initiatiefnemers niet afdoende is, kunnen zij toelichten hoe zij dit dan wel graag
geregeld zouden zien? De leden van de VVD-fractie delen het belang van
transparantie van buitenlandse financieringsstromen naar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 039, nr. 5

7

maatschappelijke- en religieuze instellingen teneinde ongewenste
financiering vanuit onvrije landen ook daadwerkelijk te kunnen tegengaan.
De indieners van het voorstel willen een verbod op moskeeën en
islamitische scholen. Graag zouden de leden van de SGP-fractie een
reactie zien op de vraag hoe zich een dergelijk verbod precies verhoudt tot
de vrijheid van godsdienst en de vrijheid van onderwijs. Bieden deze
grondrechten voldoende ruimte om te komen tot een dergelijk verbod? Zo
niet, hoe zou het dan volgens de indieners toch mogelijk zijn om binnen
de kaders van de grondrechten te komen tot een dergelijk verbod? Vereist
dit wetsvoorstel dan niet ook aanpassing in bijvoorbeeld de onderwijswetgeving? Hoe verhoudt een verbod op islamitische scholen zich tot het
(voorgestelde) systeem van richtingsvrije planning, waarin de overheid bij
de bekostiging van scholen niet meer toetst aan de richting van de
school?
Noodzaak van een moskeeverbod: de moskee als centrum van
binnenlands extremisme
Initiatiefnemers beschrijven dat het problematisch is dat de omvang van
het aantal islamitische huwelijken dat in Nederland gesloten wordt
onbekend is. Zij wijzen terecht op het feit dat de Nederlandse wet bepaalt
dat je in Nederland eerst voor de wet moet trouwen alvorens een religieus
huwelijk gesloten kan worden. De leden van de VVD-fractie delen dat het
handhaven van dit wetsartikel van groot belang is, zoals ook neergelegd
in de initiatiefnota van het lid Van Wijngaarden (34 565). Voornoemde
leden missen echter waarom initiatiefnemers enkel het punt van het
«aantal» aanstippen en niet ingaan op de onderliggende fundamentele
vraag, dat elk geval van ondermijning van het Nederlands burgerlijk
huwelijksrecht, waarin de vrije wil van het individu centraal staat, er een
teveel is. Kunnen de initiatiefnemers toelichten waarom zij hiervoor
hebben gekozen? De leden van de VVD-fractie wijzen de initiatiefnemers
op voornoemde initiatiefnota waarin voorstellen worden gedaan om het
tegengaan van illegale religieuze huwelijken verder aan te scherpen.
Noodzaak van een verbod op de druk, distributie en verkoop van
de koran
Initiatiefnemers beschrijven dat het drukken, distribueren en verkopen van
de koran volgens bestaande wetgeving een misdrijf is, te weten opruiing
en oproepen tot geweld. Geven de initiatiefnemers hiermee aan dat dit
willen verbieden, zoals de initiatiefnemers voorstellen, in feite overbodig
is, zo vragen de leden van de VVD-fractie? Zo nee, waarom stellen de
initiatiefnemers dat dit reeds het geval is? De leden van de VVD-fractie
vragen wat de principiële motivatie is voor een dergelijk verbod daar het
niet ziet op bestaande situaties of ingaat op online content. Kunnen de
initiatiefnemers motiveren waarom zij er in hun toelichting voor kiezen
uitgebreid in te gaan op het verleden en het beschrijven van situaties die
in de ogen van de initiatiefnemers dienen te worden aangepakt, maar er
in de verbodsbepaling voor kiezen die situaties ongemoeid te laten?
Kunnen de initiatiefnemers toelichten waarom zij van mening zijn dat een
dergelijk verbod eraan bijdraagt dat mensen gaan meedoen in de
Nederlandse samenleving, voor zover dit niet het geval is? Waarom doen
initiatiefnemers geen voorstellen om hen die godsdienst misbruiken om
anderen te onderdrukken of zich tegen de Nederlandse samenleving te
keren, aan te pakken of zijn initiatiefnemers daadwerkelijk van mening dat
de voorgestelde verbodsbepaling niet te omzeilen is en eenieder die
kwaadwillend is met ingang van de wet dit niet meer is?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 039, nr. 5

8

De leden van de VVD-fractie vragen hoe het voorstel tot het verbieden van
de koran zich verhoudt tot het pleidooi van de partij van de indieners dat
de vrijheid van meningsuiting van cruciaal belang is voor een democratie
en censuur onwenselijk is?
De leden van de SGP-fractie lezen in de toelichting op het wetsvoorstel
dat de indieners het drukken of verkopen van de koran willen verbieden.
De indieners stellen dat het verspreiden van de koran volgens de
bestaande wetgeving een misdrijf zou zijn vanwege opruiing of het
oproepen tot geweld. Kunnen de indieners toelichten waarom er
daarnaast dan nog een extra strafbepaling noodzakelijk is?
Noodzaak van een verbod op het dragen van de burqa en niqaab
Initiatiefnemers beschrijven dat seculiere moslima’s nauwelijks een
hoofddoek dragen. De leden van de VVD-fractie vragen of er in de ogen
van de initiatiefnemers dus wel degelijk «seculiere moslima’s» bestaan?
Initiatiefnemers geven aan dat van de «praktiserende moslima’s» bijna
90% een hoofddoek draagt. Deze leden vragen waarom initiatiefnemers in
dat licht niet tevens voor een verbod op het dragen van een hoofddoek of
een belasting hierop, zoals eerder is voorgesteld, hebben gekozen?
De leden van de VVD-fractie vragen initiatiefnemers te motiveren waarom
zij in geval van een algeheel verbod op het dragen van de boerka en nikab
in de openbare ruimte er niet voor hebben gekozen de «Wet gedeeltelijk
verbod gezichtsbedekkende kleding» hiertoe te wijzigen.
Internationale verdragen
De leden van de VVD-fractie vragen of de initiatiefnemers kunnen
toelichten welke verdragen dienen te worden opgezegd en waarom?
Kunnen zij tevens toelichten welke neveneffecten het opzeggen van deze
verdragen heeft voor wetgeving in Nederland en zijn deze effecten
aanvaardbaar voor initiatiefnemers?
De leden van de D66-fractie vragen welke internationale verdragen er
zouden moeten worden opgezegd? Is dit wetsvoorstel verenigbaar met
het lidmaatschap van de Europese Unie en de Verenigde Naties?
De initiatiefnemers schrijven dat zij zich realiseren dat met onderhavig
wetsvoorstel een aantal internationale verdragen zal moeten worden
opgezegd. De leden van de fractie van GroenLinks vragen zich af waarom
de initiatiefnemers voor de route kiezen om eerst een wetsvoorstel in te
dienen dat tegen internationale verdragen ingaat en niet eerst een
voorstel indienen om de desbetreffende internationale verdragen op te
zeggen. Geldt dit ook niet ten aanzien van Grondwetsbepalingen en
andere nationale wettelijke bepalingen, zo vragen de aan het woord zijnde
leden aan de initiatiefnemers? Kunnen zij bij de beantwoording van deze
vragen ook aangeven hoe zij de volgorde der voorstellen in juridische zin
duiden? Delen zij de opvatting van de leden van de fractie van GroenLinks
dat het staatsrechtelijk ongebruikelijk is om eerst een wet te behandelen
die in strijd is met internationale verdragen en met de Grondwet en pas
daarna na te denken over en voorstellen te doen tot wijziging van de
internationale verdragen en de Grondwet? Ook vragen zij of de initiatiefnemers een gedetailleerd overzicht kunnen geven van alle verdragen en
nationale wetten waar het nu voorliggende initiatiefwetsvoorstel in
juridische zin mee botst en die dus aangepast zouden moeten worden om
het voorliggende initiatiefwetsvoorstel in de praktijk effectief te kunnen
laten zijn?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 039, nr. 5

9

De indieners zeggen dat zij zich realiseren dat met onderhavig
wetsvoorstel een aantal internationale verdragen zal moeten worden
opgezegd. De leden van de SGP-fractie zijn benieuwd welke verdragen zij
hiermee bedoelen en waarom dat dan een noodzakelijk gevolg is. Als de
stelling juist is dat de islam (alleen maar) een ideologie is, dan hoeven
bijvoorbeeld toch ook bepalingen over de vrijheid van godsdienst niet te
vervallen? Het wetsvoorstel gaat dan toch helemaal niet in tegen
verdragen die (onvermomde) godsdiensten beschermen?
Kunnen de initiatiefnemers aangeven hoe het wetsvoorstel zich verhoudt
tot wetgeving die in andere landen met betrekking tot de islam is
aanvaard, bijvoorbeeld in Oostenrijk? In hoeverre zijn verdergaande of
juist beperkende keuzes gemaakt?
Financiële paragraaf, uitvoering en handhaving
Initiatiefnemers geven aan dat de wet geen extra administratieve en
financiële lasten met zich meebrengt. Ook geven zij aan dat de
handhaving van de wet niet ten koste mag gaan van andere reguliere
politietaken en -bevoegdheden. Geven de initiatiefnemers hiermee aan
dat onderhavige wet geen prioriteit heeft in de uitvoering, zo vragen de
leden van de VVD-fractie zich af. Wanneer dit niet het geval is, hoe zijn
initiatiefnemers voornemens dergelijke handhaving (financieel) te
bewerkstelligen?
Afgezien van hun stevige principiële bezwaren ten opzichte van dit
voorstel, hebben de leden van de D66-fractie tevens vragen over de
uitvoerbaarheid en handhaving van dit initiatiefvoorstel. De leden Wilders
en de Graaf stellen bijvoorbeeld een verbod op moskeeën voor. Op welke
wijze zou de politie dit moeten handhaven? Wanneer moslims herhaaldelijk in een huiskamer bijeenkomen om te bidden, is dit dan tevens
verboden? Moet de politie dit gaan controleren bij mensen thuis?
De initiatiefnemers schrijven dat de handhaving niet ten koste zal gaan
van de reguliere opsporingsbevoegdheden (en capaciteit) van de politie.
Echter, wanneer er taken voor de politie bij komen zal er zonder toename
van budget ergens anders minder op moeten worden ingezet. De leden
van de D66-fractie vragen welke keuzes de initiatiefnemers hierbij willen
maken? Waar moet de politiecapaciteit bij weggehaald worden? Welke
wijzen zien de initiatiefnemers voor zich om het nikabverbod te
handhaven? Streven zij na dat politiecapaciteit wordt ingezet op controle
van boekhandels om te onderzoeken of zij de koran verkopen?
Daarnaast vragen de leden van de D66-fractie de initiatiefnemers ook
welke effecten zij denken dat hun wetsvoorstel en de handhaving ervan
zal hebben op moslims, andere gelovigen en alle andere burgers die in
Nederland wonen? Zien zij Nederland voor zich als een politiestaat?
Tot slot
Tot slot vragen de leden van de fractie van GroenLinks aan de initiatiefnemers op welke manier zij dit wetsvoorstel ter consultatie hebben
voorgelegd aan de samenleving en of zij met bijvoorbeeld de gemeenten
en de opsporingsdiensten (die in het geval dit voorstel kracht van wet zou
krijgen betrokken zouden worden bij de handhaving van de wet) over de
vraag hoe zij naar dit initiatiefwetsvoorstel kijken? Zo ja, wat zijn de
uitkomsten van deze consultaties? Zo neen, waarom hebben de initiatiefnemers deze moeite niet genomen bij een verregaand wetsvoorstel? En
hebben de initiatiefnemers gesproken met mensen die nu hun geloof
belijden door bijvoorbeeld regelmatig naar de moskee gaan? Zij worden
immers rechtstreeks door dit wetsvoorstel geraakt en deze wet zou een

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 039, nr. 5

10

grote inperking van hun persoonlijke vrijheid betekenen. Zo ja, wat was de
reactie van hen op dit wetsvoorstel? Zo neen, waarom hebben de
initiatiefnemers dit niet gedaan?
De indieners benadrukken dat er de laatste jaren velen uit islamitische
landen naar Nederland zijn gekomen. De leden van de SGP-fractie zijn
benieuwd in hoeverre er bij die groepen ook sprake is van mensen die
juist gevlucht zijn vanwege hun christelijke geloof en op grond daarvan de
toevlucht hebben gezocht in Nederland. In hoeverre moet er voor die
groepen wél ruimte zijn in Nederland?
Artikelsgewijze toelichting
Initiatiefnemers geven aan dat koran de legitimatie bevat voor islamitisch
geweld, onderdrukking en discriminatie. En «de koran roept de
aanhangers van de islam op om vrouwen, joden, homoseksuelen, en
niet-moslims te haten, te discrimineren, te onderwerpen, te verminken en
zelfs te doden.» Daarentegen geven initiatiefnemers aan dat het in de
thuissituatie bezitten van of lezen uit de koran, het dragen van islamitische
kleding en het praktiseren van de islam niet valt onder het verbod, met
inachtneming van de Nederlandse wet. De leden van de VVD-fractie
vragen zich af waarom, gegeven het feit dat initiatiefnemers willen
de-islamiseren en «de islam» alle moslims aanzet tot hetgeen bovenstaand benoemd, initiatiefnemers «de islam» in de thuissituatie niet als
probleem ervaren? Voorts, waarom zijn initiatiefnemers niet voornemens
de Nederlandse wet te wijzigen hiertoe? Komt dit voort uit het feit dat niet
het praktiseren van geloof aangepakt dient te worden, maar hen die het
misbruiken om de Nederlandse democratische rechtsstaat te ondermijnen, zo vragen de leden van de VVD-fractie zich af.
De initiatiefnemers spreken van drie miljard per jaar aan bijstandsuitkeringen en stellen dat van de personen met een verblijfsvergunning 89% na
2,5 jaar nog steeds in de bijstand zit.
De leden van de VVD-fractie vragen wat de bron is van deze cijfers?
Kunnen de initiatiefnemers toelichten of het hier gaat om bijstandsuitkeringen aan louter islamitische personen? Of gaat het om nieuwkomers in
brede zin? Indien het laatste het geval is, wat dragen de voorgestelde
maatregelen die specifiek op de islam gericht zijn, bij aan het verbeteren
van de participatie van deze brede nieuwkomers met verschillende
geloofsovertuigingen?
Het wetsvoorstel heeft alleen betrekking op de islam, niet op andere
godsdiensten. Er is dus sprake van ongelijke behandeling. De leden van
de VVD-fractie vragen hoe om te gaan met andere, vergelijkbare uitingen
van andere godsdiensten?
De leden van de VVD-fractie vragen de initiatiefnemers te motiveren
waarom niet is gekozen voor de gerichte aanpak van onderdrukking,
anti-democratische, anti-integratieve en anti-rechtstatelijke uitwassen en
het aanjagen van integratie? In hoeverre zijn beperkingen van grondrechten, zoals vrijheid van godsdienst of vrijheid van meningsuiting,
nodig om het doel te bereiken? Met andere woorden: hoe proportioneel
zijn de voorgestelde maatregelen? Kunnen initiatiefnemers voorts
motiveren waarom onderhavig voorstel de Nederlandse democratische
rechtsstaat eerbiedigt?
Artikel 2
De leden van de D66-fractie constateren in het eerste lid van het voorgestelde artikel een beperking van het grondrecht voor de vrijheid van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 039, nr. 5

11

godsdienst zoals verwoord in artikel 6 van de Grondwet. De leden van de
D66-fractie weten dat op grond van het tweede lid van dat artikel
beperkingen alleen bij wet in formele zin mogen worden geregeld en dat
dergelijke beperkingen derhalve van delegatie zijn uitgesloten. Kunnen de
initiatiefnemers aangeven waarom zij toch in het zevende lid van dit
artikel gekozen hebben voor de mogelijke uitbreiding van uitingen bij
algemene maatregel van bestuur? Kunnen de initiatiefnemers voorts
uitleggen waarom zij bij de uitingen, in het eerste lid genoemd, het
parlement wel wensen te betrekken, maar dit bij – eventuele – latere
toevoeging van uitingen vanwege de voorgestelde delegatie in dit lid
achterwege wensen te laten?
De indieners kiezen ervoor om het in de thuissituatie praktiseren van de
islam niet onder het verbod van dit wetsvoorstel te laten vallen. De leden
van de SGP-fractie vragen zich af wat hiervan precies de betekenis is.
Vinden de indieners het dan niet verwerpelijk dat in Nederlandse huizen
door mensen een «gewelddadige, totalitaire ideologie» wordt beoefend?
Wat betekent dit bijvoorbeeld voor islamitische huwelijken die in de
huiselijke sfeer worden gesloten?
De leden van de SGP-fractie vragen of ook kan worden aangegeven wat
precies wordt verstaan onder de «huiselijke sfeer»? Betekent dit ook dat
bijvoorbeeld twee of meer gezinnen samen mogen komen in hun eigen
woonhuis? Of in andere private gebouwen? Hoe verhoudt zich dit dan tot
de stelling van de indieners dat de islam de samenleving en politiek
ondermijnt?
Een vergelijkbare vraag hebben de leden van de SGP-fractie over het in
huiselijke sfeer lezen van de koran. Kan dat dan niet evengoed schadelijk
zijn voor de samenleving?
Artikel 3
De leden van de SGP-fractie zijn benieuwd of er voor de hoogte van de
strafmaat nog aangesloten is bij bepaalde strafbepalingen in het Wetboek
van strafrecht. Kan worden aangegeven waarop die hoogte is gebaseerd?
Kunnen de initiatiefnemers aangeven waarom de bestraffing voor onder
meer het drukken van de koran zwaarder is dan voor het dragen van een
boerka?
De voorzitter van de commissie,
Ziengs
De griffier van de commissie,
Roovers

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 039, nr. 5

12