De waarde(n)
van weten
Strategische Agenda Hoger
Onderwijs en Onderzoek
2015-2025

1

Dit is een publicatie van de directie Hoger Onderwijs & Studiefinanciering
van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.

Uitgave
Juli 2015
Voor vragen kunt u terecht bij:
Christiaan van den Berg (c.p.a.vandenberg1@minocw.nl)
Margo Keizer (ma.keizer@minocw.nl)

Inhoudsopgave
Voorwoord 1
1

De sprong naar de toekomst 5
1.1. Verder dan Veerman in een onvoorspelbare wereld 7
1.2. Het HO nu: sterktes en zwaktes 9
1.3. De sprong naar de toekomst: ambities en uitgangspunten 17
1.4. Bestuurlijke verhoudingen: meer ruimte, meer vertrouwen 18

2

Onderwijs van wereldformaat 21
2.1. Ambitie voor 2025: kwaliteit centraal 22
2.2. Kleinschalige leergemeenschappen 24
2.3. Rijke leeromgevingen 26
2.4. Kwalitatief goede en inspirerende docenten en onderwijsleiders 33
2.5. Ruimte voor onderwijsvernieuwing 36
2.6. Wat gaan we doen 39

3

 oegankelijkheid, talentontwikkeling en diversiteit 41
T
3.1. Ambitie voor 2025: elk talent krijgt de kans 42
3.2. Een goed toegankelijk hoger onderwijs 43
3.3. Talentprogramma’s 45
3.4. Vergroten van studiesucces 46
3.5. Samenwerking in de onderwijsketen 47
3.6. Extra aandacht voor mbo’ers 50
3.7. Doorstroom binnen het hogeronderwijsstelsel 53
3.8. Flexibel stelsel voor Leven Lang Leren 57
3.9. Wat gaan we doen 59

4

Verbinding met de samenleving 61
4.1. Ambitie voor 2025: instellingen in het hart van de samenleving 62
4.2. Duurzame regionale en sectorale samenwerking, met rijke leeromgevingen 64
4.3. Sterkere verbinding met de arbeidsmarkt 67
4.4. Kennisbenutting: economisch en maatschappelijk 68
4.5. Verdere profilering, ook op onderwijskundige concepten 71
4.6. Wat gaan we doen 74

5

Investeringsagenda 75
5.1. Inleiding 76
5.2. Bestedingsrichtingen 77
5.3. Wat kunnen we bereiken met deze investeringen per bestedingsrichting? 77
5.4. Verdeling van de middelen 84
5.5. Financiën 85
Tabel 1: Bestedingsrichtingen investeringsagenda hoger onderwijs 2015 (inclusief groen onderwijs) 86
Tabel 2: Bestedingsrichtingen onderverdeeld naar hbo/wo (inclusief groen onderwijs) 88
Samenvatting 90

“Education is the point at which we decide whether we
love the world enough to assume responsibility for it and
by the same token save it from that ruin which, except for
renewal, except for the coming of the new and the young,
would be inevitable.

And education, too, is where we decide whether we love
our children enough not to expel them from our world
and leave them to their own devices, not to strike from
their hands the chance of undertaking something new,
something foreseen by no one, but to prepare them in
advance for the task of renewing a common world.”
Hannah Arendt, The crisis of education, in: Between past and future

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

Voorwoord
Tijdens de tour langs hogescholen en universiteiten die ik afgelopen jaar heb gemaakt,
heb ik gezien dat er in het hoger onderwijs zorgen en klachten leven over kwaliteit en
schaalgrootte. En dat het tegelijk niet ontbreekt aan de dynamiek, creativiteit en
verbeelding die nodig zijn om de toekomst van het hoger onderwijs vorm te geven.
Ook los van deze tour vond en vindt een levendig debat plaats over het hoger onderwijs,
op dit moment met name op universiteiten.
Bij studenten en docenten in heel Nederland leeft een breed gedeeld besef dat de
toekomst niet een abstracte grootheid is die ons overkomt. De toekomst is de uitkomst
van keuzes die we vandaag en morgen met elkaar maken. Vanuit een idee over wat voor
samenleving we willen zijn. En welk hoger onderwijs daar bij nodig is.
Deze strategische agenda richt zich op de vraag wat veranderingen in de wereld en in
onze samenleving betekenen voor wat er dagelijks gebeurt in de werkgroepen, college­
zalen en kantines van het hoger onderwijs. Universiteiten en hogescholen functioneren
immers niet in een vacuüm, maar in open verbinding met hun omgeving. Het zijn
broedplaatsen van ideeën en talent, die moeten aansluiten op de maatschappelijke
werkelijkheid en anticiperen op ontwikkelingen die zich in de wereld voordoen.
En waar tegelijk die ontwikkelingen ook actief worden gecreëerd, bijvoorbeeld door
technologische uitvindingen.
Het Nederlandse hoger onderwijs heeft de afgelopen jaren hard gewerkt om toekomstbestendig te worden. Daarbij zijn grote stappen gezet. Maar dit is een opdracht die nooit af
is. Steeds opnieuw is voor het hoger onderwijs de vraag actueel waarom we doen wat we
doen, voor wie, met welk doel en op welke manier. En meer dan ooit staat daarbij de
vraag centraal welke normen, waarden, ethiek en idealen studenten tijdens hun opleiding
krijgen aangereikt, naast kennis en vaardigheden.
Hoger onderwijs leidt immers de leiders van de toekomst op. Leiders niet in de zin van
machthebbers, maar in de zin van waardendragers. Mensen als leraren, rechters,
verpleegkundigen en architecten. Een democratie zoals we die in ons land hebben,
bestaat bij de gratie van mensen die nadenken over wat voor gemeenschap we willen
zijn. Mensen die de toon aangeven in hoe we in deze samenleving met elkaar omgaan,
wat we belangrijk vinden en welke keuzes daaruit voortvloeien. Hoger onderwijs moet
niet alleen opleiden tot het maken van die keuzes, maar ook voor het leiden en op scherp
stellen van het debat hierover.
Daarvoor zijn kennis en vaardigheden nodig. Maar het is even belangrijk dat studenten
leren om te reflecteren en kritisch te denken. Niet alleen inhoudelijk, ook ethisch. Niet
alleen over het wat en het hoe van maatschappelijke en wetenschappelijke thema’s, maar
ook vanuit een idee over wat voor samenleving we willen en vanuit welke waarden we
keuzes maken: “Depth of understanding involves something which is more than merely
a matter of deconstructive alertness; it involves a measure of interpretative charity and at
least the beginnings of a wide responsiveness.”1
Een opleiding in het hoger onderwijs moet daarom ook altijd bijdragen aan de
­persoonlijke vorming van studenten. Aan het doordenken van persoonlijke waarden
en aan het ontwikkelen van een normenkader. Dat betekent dat we hoge verwachting
koesteren van studenten. Studeren in het hoger onderwijs is immers meer dan
tentamens halen, een stage lopen en een scriptie schrijven. Meer dan learning to the test.
1

Stephan Collini (2012) What are universities for. Penguin Books, Londen.

1

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

Hoger onderwijs gaat niet alleen over wat studenten willen leren, maar ook over wat de
hogeschool of universiteit vindt dat studenten zouden moeten wíllen leren.2 Over uit je
comfort zone gehaald worden en uitgedaagd worden om voorbij de grenzen te kijken van
je individuele ‘timeline’.
Ruimte voor menselijke uitwisseling – tussen studenten, docenten en onderzoekers – is
hierbij essentieel. Reflecteren, verbanden leggen en het afwegen van standpunten, leren
we immers door ontmoeting, debat en soms ook confrontatie. Door samen met anderen
onze hersens te kraken op een maatschappelijk probleem, door medestudenten of
collega’s te ontmoeten die een ander perspectief hebben op de wereld, door als docent
feedback te geven aan én te krijgen van studenten. Het is juist die menselijke uitwisseling
die meer aandacht moet krijgen op veel plekken in het hoger onderwijs.
Hoger onderwijs mag nooit een groothandel worden die in zo kort mogelijke tijd zoveel
mogelijk studenten aflevert aan de arbeidsmarkt. Tegelijk mag het ook geen supermarkt
worden, waar studenten als individu rondlopen, vrijblijvend een opleiding kunnen
consumeren of samenstellen naar eigen behoefte en bij het afrekenen in plaats van de
kassabon een diploma meekrijgen.
Dit betekent niet dat hoger onderwijs niets op hoeft te leveren. Hoger onderwijs moet
wel degelijk studiesucces opleveren, in de zin van toegevoegde waarde. Het moet
studenten voorbereiden op leven én werken na de opleiding. Hen leren hoe je met kennis,
met vaardigheden én met wie je bent als mens kunt bijdragen aan de complexe maatschappelijke uitdagingen waarvoor we ons gesteld zien.
Een hogeschool of universiteit is een zelfstandige waardengemeenschap, die, in
­verbinding met de maatschappij, getalenteerde jonge mensen in staat stelt om zich te
ontwikkelen, van hen een actieve bijdrage aan die gemeenschap mag verwachten en
hen ook in staat moet stellen die bijdrage te leveren.
Voor het hele hoger onderwijs geldt, dat het toegankelijk moet zijn voor iedereen die
daarvoor de juiste capaciteiten én de juiste motivatie heeft. En dat het de diversiteit van
studenten onderkent en daarmee hun verschillende achtergronden, interesses, talenten
en leerstijlen.
Tegelijk kunnen processen als persoonlijke vorming, culturele en morele sensitiviteit
ontwikkelen, op niveau leren denken en handelen, alleen plaatsvinden in een gemeenschap die ook normen stelt en verwachtingen uitspreekt. En die geen concessies doet
aan inhoud en kwaliteit vanuit een te nauwe focus op effectiviteit en efficiëntie, of door
sugar coating, zoals John Dewey het noemt.3
Noch de individuele student, noch de samenleving, noch de hogeschool of universiteit is
erbij gebaat als het streven naar een diploma leidt tot hoge uitval, lagere verwachtingen
en uiteindelijk tot minder kwaliteit.
De opleiding die het meest waardevol is, is de opleiding die aansluit bij iemands capaciteiten, motivatie en interesses. Het is de opleiding waarbij de juiste student op de voor
hem of haar juiste plek zit. Net zoals we studenten voor wie hoger onderwijs nu níet
vanzelfsprekend is, de ruimte willen bieden om juist wél te kiezen voor het hoger
onderwijs, moeten we ook onderkennen dat er nu te veel studenten beginnen aan een
opleiding in het hoger onderwijs die bij nader inzien niet bij hen blijkt te passen.

2
3

2

Interview met Gert Biesta in Trouw, 9 april 2015
John Dewey (1972) The Early Works of John Dewey 1882-1898. Volume 5: 1895-1898. Southern Illinois University
Press, Carbondale.

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

Juist hierom is het zo belangrijk dat de kwaliteit van het onderwijs op álle niveaus goed is.
Dat er op álle niveaus ruimte is voor extra uitdaging voor wie dat aankan. En dat
instellingen, veel meer dan nu gebeurt, redeneren vanuit de individuele student en zijn
leerloopbaan. Zodat een mbo-opleiding evenveel gewaardeerd wordt als een hbo-­
opleiding, een hbo-master een interessante optie wordt voor iemand met een
wo-bachelor, en een wo-master een reële optie is voor de hbo-er die dat aankan.
Studenten mogen dus van hun hogeschool of universiteit hoge verwachtingen hebben
voor wat betreft de kwaliteit van het onderwijs en de betrokkenheid van docenten.
Andersom mogen docenten en instellingen ook hoge verwachtingen hebben van hun
studenten voor wat betreft hun motivatie, bereidheid tot samenwerken, creativiteit,
doorzettingsvermogen en verantwoordelijkheidsbesef. Studenten die nieuwsgierig,
geïnteresseerd, betrokken en goed voorbereid zijn, moeten de norm zijn, niet
de uitzondering.
We hebben een dynamische en ongewisse toekomst voor de boeg. De studenten van nu
zullen als leiders van de toekomst complexe situaties tegenkomen die we nu nog niet
eens kunnen bedenken. Dat betekent dat leiderschap meer inhoudt dan management in
de letterlijke zin van het woord. Meer dan het beheren of hanteren van de realiteit, zal
leiderschap gaan om je continu verhouden tot de veranderende realiteit(en): er op
inspelen, er op vooruitlopen en een visie ontwikkelen op wat veranderingen betekenen
voor jezelf én je omgeving. Dat vraagt om kennis en kunde, maar ook om responsiviteit,
flexibiliteit en creativiteit. En om een bestaan op de grenzen van je comfort zone.
Het hoger onderwijs van de toekomst zal een plek zijn waar jongeren uit verschillende
disciplines elkaar ontmoeten en leren samenwerken. Waar ruimte is voor de ontplooiing
van individueel talent. En waar praktijkgericht onderzoek en wetenschappelijke excellentie hand in hand gaan met maatschappelijke betekenis. Zodat rendement geen louter op
kwantitatieve output gericht doel is, maar bestaat uit individueel én maatschappelijk
toegevoegde waarde, als gevolg van goed onderwijs aan de juiste student op de juiste
plek. Deze strategische agenda wil daar de leidraad voor zijn.

dr. Jet Bussemaker,
minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.

3

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

4

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

1

De sprong naar de toekomst

5

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

Met deze strategische agenda geef ik de koers aan voor het hoger onderwijs voor
de komende 10 jaar. Dat doe ik mede namens de minister en staatssecretaris van
Economische Zaken4. Mijn kompas zijn de studenten en docenten die ik heb gesproken
tijdens de HO-tour. Zij deelden hun belangrijkste dromen en zorgen met mij en met
elkaar. Daarnaast heb ik gesproken met instellingen en vertegenwoordigers uit het
bedrijfsleven. Deze gesprekken hebben de thematische indeling van de agenda bepaald:
onderwijskwaliteit, toegankelijkheid, talentontwikkeling en diversiteit, en de verbinding
met de samenleving.
In de aanloop naar deze strategische agenda heeft ook het parlement ingestemd met de
invoering van het studievoorschot. Door de basisbeurs af te schaffen, wordt de studiefinanciering rechtvaardiger, doelmatiger en minder duur. Van de huidige € 3 miljard die de
regering uitgeeft aan inkomensondersteuning in de vorm van onder andere studiefinanciering aan studenten, komt door het studievoorschot op termijn een bedrag vrij dat
oploopt tot € 1 miljard.5 Daarmee kunnen we nog beter onderwijs voor alle studenten
organiseren. Deze agenda staat dan ook in het teken van het leveren van een zichtbare
kwaliteitsimpuls voor studenten en docenten met de middelen die voortkomen uit het
studievoorschot. Het laatste hoofdstuk betreft de investeringsagenda die bij deze
ambitie past.
De student zal ook zelf actief moeten bijdragen aan de kwaliteitsverbetering van ons
onderwijs, bewust van zijn of haar talenten, en met het besef van de verantwoordelijkheid die dat met zich meebrengt.6 De kwaliteit van het onderwijs wordt immers mede
bepaald door de inzet en inbreng van studenten. Daarmee gaat het niet uitsluitend over
de verheffing van de individuele student of over de student die met zijn studiekeuze zijn
arbeidsmarktkansen tracht te optimaliseren, maar juist over de verbetering van het
onderwijs voor alle studenten vanuit een bredere verantwoordelijkheid voor onze
samenleving. Kwaliteit van onderwijs is niet alleen kennis of vakmanschap, maar is ook
een brede ontwikkeling van iedere student. In de 21ste eeuw staat Bildung voor meer
begrip van de wereld, een sterk moreel kompas en empathie, grensverleggend denken en
doen, en zelfontplooiing gedreven door nieuwsgierigheid en kritisch denkvermogen.
Deze agenda staat niet op zichzelf. Kamerbrieven over Open en Online Onderwijs,
internationalisering en Leven Lang Leren vormen een belangrijke basis, alsook het
Nationaal Onderwijsakkoord. De visie van de staatssecretaris en mij op wetenschap en
onderzoeksbeleid valt buiten de kaders van deze agenda; in de Visie Wetenschap 2025:
keuzes voor de toekomst7 staan de beleidsprioriteiten voor de komende jaren op dat gebied
al beschreven. Deze strategische agenda bouwt daar op voort en werkt een aantal
beleidsambities van de wetenschapsvisie verder uit. Daarnaast loopt er een separaat
traject rondom de Lerarenagenda8 waarover jaarlijks wordt gerapporteerd.9 In de
kamerbrief Accreditatie op Maat ben ik ingegaan op beleid ten aanzien van kwaliteitszorg en
bestuurlijke verhoudingen.10 Mijn kamerbrief over de rol van Associate degrees in het
onderwijsgebouw is begin juni uitgekomen.

4
5
6
7
8
9
10

6

Mede namens de minister en staatsecretaris van Economische Zaken in verband met hun verantwoordelijkheid voor
het groen onderwijs.
De opbrengsten van de Wet Studievoorschot Hoger Onderwijs lopen op tot € 1 miljard in 2025. Dit is inclusief de
opbrengsten van Beter Benutten. Na 2025 zal dit bedrag aflopen tot € 820 miljoen in 2065.
Tijdens de parlementaire behandeling van de Wet Studievoorschot heb ik toegezegd dat ik niet langer de nadruk zal
leggen op de investerende, maar op de verantwoordelijke student (Kamerstukken I 2014/2015 dossier 34035, T02054).
Ministerie van OCW (2014) Wetenschapsvisie 2025, Keuzes voor de toekomst. Den Haag.
Lerarenagenda 2013 -2020: De leraar maakt het verschil, oktober 2013 (Tweede Kamer, vergaderjaar 2013-2014,
27 923, nr. 171).
Voorgangsrapportage lerarenagenda 8 oktober 2014. Zie ook de themawebsite www.delerarenagenda.nl.
Kamerbrief Accreditatie op maat (Tweede Kamer, vergaderjaar 2014-2015, 31 288, nr. 471).

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

1.1. Verder dan Veerman in een onvoorspelbare wereld
In 2010 stelde de commissie Veerman11 de vraag: ‘Hoe toekomstbestendig is het
Nederlands hoger onderwijs?’ De conclusie was duidelijk: dat is het niet. Studie-uitval is
te hoog, talent wordt te weinig uitgedaagd en er is te weinig flexibiliteit in het systeem
om de gevarieerde vraag van studenten en de arbeidsmarkt goed te bedienen. Een krachtige impuls aan de kwaliteit en diversiteit van het ho-bestel is nodig, aldus de commissie
destijds. Veerman pleitte voor een drievoudige differentiatie: in de structuur van het
stelsel, in profielen van instellingen en in het onderwijsaanbod.
Hogescholen en universiteiten zijn hard bezig om deze kwaliteitsimpuls vorm te geven.
Dit zag ik ook tijdens mijn HO-tour. Ik zie dat in met name het wo de studie-uitval
vermindert. In het hbo heeft de afgelopen jaren een sterke kwaliteitsimpuls plaatsgevonden, zo merkt ook de NVAO op.12 Ook zie ik dat profilering en zwaartepuntvorming
toenemen. Ik zie meer honoursprogramma’s en brede bachelors op universiteiten en
meer praktijkgericht onderzoek en Associate degrees op hogescholen. Ook de
Reviewcommissie Hoger Onderwijs en Onderzoek concludeert dit alles in de midterm­
review van de prestatieafspraken.13

Wat hebben we bereikt na Veerman
Er zijn hoofdlijnenakkoorden gesloten met VSNU, Vereniging Hogescholen en NRTO en
met alle bekostigde hogescholen en universiteiten zijn prestatieafspraken gemaakt over
versterking van profilering en zwaartepuntvorming in onderwijs en onderzoek, verhoging
van onderwijskwaliteit en studiesucces en meer valorisatie. Deze thema’s staan inmiddels
stevig op de agenda’s van universiteiten en hogescholen.
De overheid heeft een aantal aanpassingen in wet- en regelgeving gerealiseerd die de
door Veerman bepleite differentiatie in drievoud hebben bevorderd. Mogelijk gemaakt
zijn: driejarige trajecten in het hbo, studiekeuzecheck, vervroegen van de aanmelddatum
naar 1 mei, definitieve invoering Ad, ruimte voor brede bachelors en hbo-masters,
titulatuur van hbo- en wo-opleidingen is gelijkgetrokken, meer ruimte voor selectie bij de
pabo’s, university colleges en honoursprogramma’s en er komen experimenten in het
kader van Leven Lang Leren.
De Reviewcommissie Hoger Onderwijs en Onderzoek volgt de uitvoering van de prestatieafspraken. Uit hun analyses blijkt dat de hogescholen en universiteiten actief inspelen
op de verschillende doelgroepen met een grote diversiteit aan onderwijstrajecten.
Hogescholen zetten daarbij in op nieuwe hbo-masteropleidingen, 3-jarige trajecten voor
vwo’ers, excellentietrajecten en Associate degrees. De universiteiten richten zich met
name op excellentietrajecten en verbreding van bacheloropleidingen. Ook maken
instellingen scherpe keuzes met betrekking tot zwaartepuntvorming in onderwijs en
onderzoek. Voor veel universiteiten geldt dat er al substantiële vooruitgang is geboekt
ten aanzien van de in hun prestatieafspraken opgenomen doelstellingen rond kwaliteit en
studiesucces. Bij de hogescholen is er sprake van een gemengd beeld. Zij zien zich
geconfronteerd met het volgende trilemma: de opgave om het eindniveau van de
bachelor te verhogen en meer studenten naar dat eindniveau te leiden, terwijl tegelijkertijd de kwaliteit van instroom van studenten nog onvoldoende is.
De commissie Veerman pleitte voor substantiële investeringen. Deze kunnen met de
invoering van het studievoorschot gerealiseerd worden.

11
12
13

Commissie Toekomstbestendig Hoger Onderwijs Stelsel (2010) Differentiëren in drievoud omwille van kwaliteit en
verscheidenheid in het hoger onderwijs. Koninklijke Broese & Peereboom, Breda.
NVAO (2014) Focus op ontwikkeling. Jaarverslag 2013. NVAO, Den Haag.
Reviewcommissie Hoger Onderwijs en Onderzoek(2014) Midtermreview prestatieafspraken hoger onderwijs.

7

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

Onderwijs in een onvoorspelbare wereld
De laatste strategische agenda Kwaliteit in Verscheidenheid nam 2025 als horizon.
In deze strategische agenda verscherpen we onze blik op diezelfde horizon met een groter
bewustzijn van de veranderende context van het hoger onderwijs. In alle HO-tour­
bijeenkomsten kwam één uitdaging uitdrukkelijk terug: het hoger onderwijs dient op te
leiden voor leven en werken in een in toenemende mate onvoorspelbare, complexe en
geglobaliseerde wereld. Een aantal ontwikkelingen staat daarin centraal.
Technologische ontwikkelingen zorgen ervoor dat bij complexe producten en diensten een
toenemende ontbundeling14 van productieprocessen optreedt. Ontbundeling is een
businessmodel waarbij productieprocessen uit elkaar worden getrokken en efficiënter
worden vormgeven. Het ingrijpende effect van ontbundeling is op verschillende plekken
merkbaar. Zo was Kodak op zijn hoogtepunt € 28 miljard waard en had 140.000 mensen in
dienst. Nu is Kodak geschiedenis en werd vorig jaar het nieuwe Kodak, Instagram met
13 medewerkers, voor een miljard dollar door Facebook overgenomen.
Ondertussen ­verandert op soortgelijke wijze het Amerikaanse bedrijf UberPop de taxibranche en is er in de toerisme- en hotelindustrie Airbnb. Ik geloof dat de leergemeenschap
in het hoger onderwijs gericht op reguliere studenten niet kan worden ontbundeld
zonder aan waarde te verliezen. Toch zal ook het hoger onderwijs met nieuwe businessmodellen op de proef worden gesteld. We moeten vernieuwing niet de rug toe keren,
maar zelf vorm geven aan wat het betekent een leergemeenschap in de 21ste eeuw te zijn.
De arbeidsmarkt maakt op dit moment belangrijke veranderingen door en heeft de
afgelopen jaren met grote schokken te maken gehad. Nieuwe banen ontstaan waar oude
verdwijnen.15 Economen Frey en Osborne komen tot de conclusie dat in de VS de
komende twee decennia 47% van de banen in de hoge risicocategorie zitten om ingrijpend te veranderen of te verdwijnen. Zoals beschreven staat in de Kamerbrief Effect van
technologische ontwikkelingen op de arbeidsmarkt,16 betekent dat niet dat de mensen in die
banen vanzelfsprekend werkloos worden. Technologische vooruitgang zal ook de
komende jaren leiden tot het ontstaan van banen waar we nu nog geen weet van hebben.
We zullen daarenboven steeds vaker zien dat de beroepspraktijk sneller innoveert dan dat
opleidingen daarop kunnen inspelen. Nieuwe technologieën vragen om nieuwe vaardigheden. Waar routine en stabiliteit aan waarde verliezen, neemt het belang van wendbaarheid en creativiteit toe. Daarnaast stijgt de vraag naar hoger opgeleiden. De opkomende
economieën ontwikkelen zich in rap tempo tot kenniseconomie. De cijfers zijn duizelingwekkend. China heeft op dit moment al 2.409 universiteiten en hogescholen, investeert
$ 250 miljard per jaar in menselijk kapitaal en verwacht aan het eind van dit decennium
circa 195 miljoen hoger opgeleiden te hebben, anderhalf keer zoveel als in de VS.17
Er wordt steeds meer gevraagd van de Nederlandse beroepsbevolking. Om mee te
kunnen met de snel veranderende economie zullen segmenten van de beroepsbevolking
moeten kunnen voldoen aan andere en hogere eisen. Vooral het middensegment van de
arbeidsmarkt komt onder druk te staan. In het bijzonder lijken de kansen voor werk­
nemers met een mbo2/3 opleiding de komende jaren minder gunstig.18
14
15

16
17
18

8

Ook wel bekend als het Engelse unbundling.
O.a. Frey, C. en Osborne M. (2013) The future of employment: how susceptible are jobs to computerization. Working paper
September 2013. Oxford University; Brynjofsson E. en McAfee A. (2014), The second machine age: work, progress, and prosperity
in a time of brilliant technologies. W.W. Norton & Company, New York; Deloitte (2014) De impact van automatisering op de
Nederlandse arbeidsmarkt. Deloitte, Amstelveen; Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (2013) Naar een lerende
economie. Amsterdam University Press, Amsterdam; Centraal Plan Bureau (2012) Loonsongelijjkheid in Nederland Stijgt. CPB
Policy brief, juni 2012.
Kamerbrief Effect van technologische ontwikkelingen op de arbeidsmarkt, 19 december 2014 (Tweede Kamer,
vergaderjaar 2013-2014, 29 544, nr. 582).
Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (2014) Naar een lerende economie: investeren in het verdienvermogen van
Nederland. Amsterdam University Press, Amsterdam.
Weel, B. ter (2014) Weblog Nog een keer over het midden http://www.economie.nl/weblog/nog-een-keer-over-het-midden. Zie ook
de Kamerbrief Ruim baan voor vakmanschap, 2 juni 2014 (Tweede Kamer, vergaderjaar 2013-2014, 31 524, nr. 207).

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

Maatschappelijk vormt deze ontwikkeling een uitdaging, als de uitholling van het
middensegment van de arbeidsmarkt zich verbindt met een toenemende culturele en
sociale tegenstelling tussen hoog en laag opgeleiden. In de 21ste eeuw is de functie van het
hoger onderwijs als motor van emancipatie en verheffing dus onverminderd belangrijk.
Deze nieuwe wereld biedt veel kansen voor het hoger onderwijs. Het is een wereld waarin
nieuwe verbindingen ontstaan. Regionale netwerken van kennisinstellingen en bedrijfs­
leven vormen voor studenten een omgeving waarin ze ook tijdens hun studie hun
­creativiteit kunnen toetsen in de praktijk. Ontmoetingen over grenzen, of die nu
­plaatsvinden in de eigen collegezaal, in de Google-hangout, of aan de andere kant van de
wereld, zorgen voor leerervaringen die steeds waardevoller blijken in een globaliserende
wereld. Wanneer onzekerheid troef is, voegt onderwijs de meeste waarde toe door
studenten de vaardigheden te leren om kansen te zien in een open toekomst. Het belang
van 21st ­century skills zoals het vermogen tot kritische reflectie, samenwerken, creativiteit,
omgang met big data en pragmatisch oplossingsvermogen is de afgelopen maanden
duidelijk benadrukt. Daarbij past ook een leercultuur, die aanmoedigt om een leven lang
te blijven leren. Niet in de laatste plaats wordt het belang van interdisciplinariteit
benadrukt: het leggen van verrassende verbanden tussen verschillende manieren van
denken en doen.
Ook de WRR19 concludeert dat onze wereld steeds onvoorspelbaarder wordt en maatschappelijke uitdagingen groter. Van veranderende machtsverhoudingen tussen Oost en
West tot klimaatverandering en financiële crises, ons onderwijs leidt de mensen op die
met deze uitdagingen zullen worstelen. Maar wie gelooft in de mythe van een toekomst
die over ons heen walst, ontkent juist datgene wat goed onderwijs ons leert: wij zijn het
die de toekomst vormen. Meer dan ooit zijn dus van belang de fundamenten waarop ons
hoger onderwijs rust en de ambities die wij onszelf stellen.

1.2. Het HO nu: sterktes en zwaktes
Tijdens de HO-tour kwam al duidelijk naar voren: het Nederlands hoger onderwijs doet
het goed, maar klaar voor de 21ste eeuw is het nog niet. Het is dus tijd de balans op te
maken. Wat maakt ons sterk in onvoorspelbare tijden? Waar faalt ons onderwijs en welke
zwaktes legt dat falen bloot? Deze twee vragen worden beantwoord in relatie tot de drie
fundamenten van het hoger onderwijs: kwaliteit, toegankelijkheid, talentontwikkeling en
diversiteit, én verbinding met de samenleving.

Onderwijskwaliteit onder druk
De basiskwaliteit van onderwijs in Nederland is hoog en de Nederlandse student is
vaardig en tevreden. Nederlandse studenten scoren beter dan het OECD-gemiddelde op
21st ­century skills zoals probleemoplossend vermogen.20 In internationale ranglijsten doen
Nederlandse universiteiten het ook op het gebied van onderwijs behoorlijk goed.21 Uit de
Nationale Studenten Enquête blijkt steeds weer dat studenten over het algemeen
tevreden zijn over hun opleiding,22 zonder twijfel een sterkte van het Nederlandse hoger
onderwijs waar we op voort kunnen bouwen.

19
20
21

22

Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (2014) Naar een lerende economie: investeren in het verdienvermogen
van Nederland. Amsterdam University Press, Amsterdam
OECD (2013), OECD Skills Outlook 2013: First Results from the Survey of Adult Skills, OECD Publishing: http://dx.doi.
org/10.1787/9789264204256-en.
Zowel bij de Times Higher Education World University Rankings als bij de QS World University Rankings wegen
onderwijsindicatoren zoals student-staf ratio mee. Voor beide geldt dat in 2014 zes Nederlandse universiteiten tot de
mondiale top 100 behoren. Bij de THE ranglijst zijn dat UvA, Leiden, Utrecht, Delft, Rotterdam en Wageningen. Bij de
QS zijn dat de UvA, Leiden, Utrecht, Delft, Rotterdam en Groningen.
In de Nationale Studenten Enquête 2015 blijken studenten zelfs tevredener dan ooit.

9

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

Toch vind ik tevreden niet goed genoeg. Wie verder kijkt, ziet dat er een grens is bereikt.
Studenten zien vooral in massale opleidingen zoals bijvoorbeeld bedrijfskunde en
communicatie hun onderwijs onpersoonlijker worden. We dreigen uit het oog te verliezen
waar onderwijs om draait: het cultiveren van een academische en professionele gemeenschap waarin talent floreert. Goed onderwijs stemt niet alleen tevreden, maar daagt
studenten uit om buiten hun comfort zone te treden. De commissie Veerman wees al op
het feit dat we in Nederland verzaken onze studenten écht uit te dagen. Uit de
Studentenmonitor 201423 blijkt dat nu nog steeds bij meer dan de helft van de studenten
de motivatie tijdens hun studie afneemt. Nederlandse studenten besteden ook weinig tijd
aan hun studie vergeleken met studenten uit andere landen.24 Van de hbo-studenten uit
cohort 2008 heeft 60% na vijf jaar (de nominale studieduur plus één jaar) een diploma.
Van de wo-studenten cohort 2009 heeft 64% na vier jaar (de nominaal studieduur plus
één jaar) een diploma. Daarom is blijvende aandacht voor studiesucces nodig. Dat we
ondanks een sterke startpositie de student niet weten uit te dagen, maakt ons stelsel
kwetsbaar in een wereld die juist steeds meer om grens­verleggende denkers en
doeners vraagt.

Het Twents Onderwijsmodel zorgt voor student-gecentreerd, activerend
onderwijs
Het bacheloronderwijs van de Universiteit Twente werkt met een nieuw didactisch model
dat sterk de nadruk legt op student-gecentreerd, activerend onderwijs. Zo is een ‘real life’
project deel van bijna elke module waarin kennis wordt toegepast. Docenten werken in
teams en zijn gericht studenten te stimuleren zelf hun onderwijs vorm te geven.
Studenten werken bij regel samen en tutoren worden ingezet als coach. Als gevolg van
deze impuls aan de kwaliteit van onderwijs studeren meer studenten op nominaal tempo
en is hun werkhouding verbeterd.
Zie ook:
http://www.utwente.nl/onderwijs/bachelor/studeren-in-enschede/
twents-onderwijsmodel/

Ik zie in dat hogescholen en universiteiten niet én nog meer studenten onderwijs kunnen
bieden én meer kwaliteit kunnen leveren met de beschikbare middelen, mede omdat het
onderzoeksbudget en de middelen voor praktijkgericht onderzoek niet gelijkmatig zijn
meegestegen met de studentenaantallen. De commissie Veerman stelde al dat
­substantiële investeringen absoluut noodzakelijk zijn om de positie van het Nederlands
hoger onderwijs te behouden en te versterken. Daarenboven wordt er ook steeds meer
van instellingen gevraagd: uitdagend onderwijs, verhogen studiesucces, soepele over­
gangen en sterkere verbindingen met de samenleving. Het is daarom duidelijk dat
investeringen nodig zijn.
De meest inspirerende momenten in ons onderwijs vinden we in de ontmoetingen tussen
student en docent. Juist binnen universiteiten, zo werd door docenten en studenten naar
voren gebracht tijdens de HO-tour, lijkt er steeds minder ruimte voor die ontmoeting.
De groeiende publicatiedruk toont niet alleen de barsten in het wetenschapsbestel,25
ook het onderwijs - studenten én docenten - leidt eronder.
23
24
25

10

Researchned (2015) Studentenmonitor. ‘Tabel 09.02.01 – Motivatie aanvang en nu totaal’.
Eurostudent V, www.eurostudent.eu, geraadpleegd op 28/02/2015
Zelfs in de medische wetenschap geeft men aan dat de groeiende publicatiedruk zorgt voor lagere kwaliteit van
wetenschappelijk onderzoek, verminderd delen van opgedane kennis en dus slechtere prestaties in de kliniek. Zie ook
onderzoek van Rathenau Instituut: Tijdink, J., Maclaine Pont, C., Jonge, J. de (2015) Publicatiedruk bij medisch-wetenschappelijk onderzoek. Rathenau Instituut, Den Haag.

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

Ik merk dat de toegewijde docent door een grote publicatie- en regeldruk26 steeds vaker
gefrustreerd raakt. Een recente enquête uitgevoerd in het kader van het IBO
Wetenschapsbeleid27 wijst erop dat 46% van wetenschappelijk personeel hoge kwaliteit
van onderwijs niet als ook maar één van de drie belangrijkste doelstellingen van de
instelling ziet.28 Onderwijs wordt onvoldoende gewaardeerd bij de carrièreopbouw
en flexcontracten komen erg vaak voor. Dit wijst op een tekortkoming in ons stelsel:
we dreigen de docent en het onderwijs uit het oog te verliezen.
In het hbo is het zaak het onderzoek steviger in te bedden in het onderwijs.
De Onderwijsraad29 onderkent dat het vermogen te innoveren steeds belangrijker wordt
voor de hedendaagse professional. Om meer innovatieve professionals te kunnen
opleiden is het van belang dat het praktijkgericht onderzoek in het hoger beroepsonderwijs wordt verstevigd, aldus de Raad, onder andere door het uitbreiden van het aantal
lectoraten. Praktijkgericht onderzoek in het hbo onderscheidt zich van andere vormen
van onderzoek door een directe verbondenheid met de beroepspraktijk en het relevante
onderwijs. Dit krijgt onder andere vorm in vraagarticulatie met de praktijk, organisatie via
kenniskringen en participatie van docenten en studenten in het onderzoek. Hierbij is het
belangrijk dat deze lectoraten niet los komen te staan van de onderwijspraktijk, maar die
juist weten te verrijken door de verbinding met onderzoek. Zo maken we van het
onderzoekend vermogen van de hbo-student een uitgesproken kwaliteit van ons stelsel.
Tijdens de HO-tour hoorde ik vaak dat we wellicht goed opleiden, maar toch vooral voor
de 20ste eeuw. We zijn nog vooral gericht op kennisoverdracht en kwalificatie. In het
hoger onderwijs van 2025 gaat het ook over de twee andere opdrachten waaraan het
onderwijs haar bestaansrecht ontleent: socialisatie (verantwoordelijk handelen in
sociale verbanden) en persoonlijke vorming (onafhankelijk creatief kritisch denken en
doen). Blended learning biedt veel mogelijkheden onderwijs persoonlijker te maken.
Zo gebruikt Docent van het Jaar 201530 Alexandru Iosup gamification om zijn studenten via
­verschillende leerroutes uit te dagen. We kunnen nog veel meer doen met dit soort
initiatieven en de docenten op de werkvloer hier in ondersteunen. Zo zijn bijvoorbeeld
Massive Open Online Courses (MOOC’s) niet alleen een verrijking voor de kwaliteit van
het Nederlands onderwijs, maar ze bieden ook mogelijkheden voor de verspreiding van
kennis die kort geleden nog onvoorstelbaar leken. Nederlandse MOOC’s worden
wereldwijd gevolgd en gewaardeerd. Het is daarom een sterk punt van ons stelsel dat
Nederland goed is aangesloten op internationale netwerken voor Open en
Online Onderwijs.
Uitdagend onderwijs haalt de student uit zijn of haar comfort zone. Juist hierdoor worden
studenten voorbereid op die onvoorspelbare wereld. Grensverleggend onderwijs
betekent ook onderwijs buiten onze landsgrenzen. Hierbij is het belangrijk op te merken
dat de groei in het aantal Nederlandse studenten dat een buitenlandervaring opdoet
tijdens de studie beperkt is.31 Thuis wordt het onderwijs daarentegen steeds i­nternationaler
bedreven. Voor steeds meer internationale studenten neemt in Nederland hun ontwikkeling een vlucht: ons stelsel is aantrekkelijk voor talent van over de hele wereld.32

26
27
28
29
30
31
32

De Goede, M., Hessels, L. (2014), Feiten en Cijfers. Drijfveren van onderzoekers. Rathenau Instituut, Den Haag.
De Goede, M., Hessels, L. (2014), Feiten en Cijfers. Drijfveren van onderzoekers. Rathenau Instituut, Den Haag. Zie ook
Ministerie van OCW (2014) Wetenschapsvisie 2025.
De belangrijkste doelstellingen van onderzoekers blijken ‘het kunnen uitvoeren van kwalitatief hoogwaardig
onderzoek’ en ‘het werken in een omgeving met kwalitatief goede en inspirerende mensen’.
Onderwijsraad (2014) Meer innovatieve professionals. Onderwijsraad, Den Haag.
De verkiezing van de Docent van het Jaar is een initiatief van het ISO.
Zie Nuffic (2014) Internationalisering in beeld. Nuffic, Den Haag.
Zie Nuffic (2014) Internationalisering in beeld. Nuffic, Den Haag.

11

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

Deze internationale studenten zijn ook echt van toegevoegde waarde in ons onderwijs en
in de Nederlandse kenniseconomie.33 Zeker nu er bij instellingen meer aandacht komt
voor de internationalisation at home halen we steeds meer uit het i­nternationale aspect
van ons onderwijs. Om internationale mobiliteit en institutionele samenwerking te
stimuleren hecht ik zeer aan het Bologna-proces en de ontwikkeling van een Europese
hoger onderwijs-ruimte. Hierin moeten nog belangrijke stappen worden gezet en
obstakels worden overwonnen: vooral de grote kwaliteitsverschillen tussen landen
vormen een uitdaging.

Toegankelijkheid op orde, doorstroom stokt
Sinds de jaren vijftig nemen steeds meer mensen in Nederland aan het hoger onderwijs
deel. Onderwijs was de productielijn van verheffing: zoveel mogelijk mensen moesten
in staat zijn een zo hoog mogelijk diploma te halen. We hebben op dat gebied veel
bereikt, aangezien ook internationaal vergeleken Nederland relatief veel hoger
opgeleiden heeft (zie grafiek). Onze wereld is er niet langer een van productielijnen,
maar van constante, dynamische en mensgerichte verandering. Ons onderwijs moet
daarin mee. Studenten verdienen het onderwijs dat bij hen past, ongeacht hun sociale
herkomst of financiële situatie.

figuur 1: percentage hoger opgeleiden in de bevoking van 25-34 jaar

50

40

30

20

10
2007
2013

em

la
nd
Du
its
la
n
Oo d
st
en
rij
k

Fin

-g

lg
ië
Be

CD

OE

nd
Ne
de
rla
nd

rij
k

er
la

its

nk
Zw

Fr
a

en

ed
en
Zw

eg
rw

No
o

Ve
r

en

ig

d

Ko
n

in

kr

ijk

0

33

12

Het CPB heeft becijferd dat, met een aantal aannames voor belangrijke onzekere factoren, inkomende mobiliteit
jaarlijks een netto positief effect kan opleveren van 740 miljoen euro. Binding van internationaal talent zorgt voor een
versterking van het Nederlandse onderwijs en de Nederlandse kenniseconomie. Zie ook Visiebrief Internationalisering,
15 juni 2014 (Tweede Kamer, vergaderjaar 2013-2014, 22 452, nr. 41).

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

De toegankelijkheid van het hoger onderwijs in Nederland is hoog. Nederland scoort
ongeveer even goed als Finland, Tsjechië, Noorwegen, Zweden en Estland. Nederland doet
het beter dan Duitsland, Denemarken en Zwitsersland.34 De Inspectie van het Onderwijs35
merkt op dat studenten steeds vaker de directe route naar het vervolg­onderwijs
(vmbo-mbo, havo-hbo) volgen, terwijl het stapelen van opleidingen (­ vmbo-havo-vwo,
mbo-hbo-wo) minder gebeurt. Dit kan er op duiden dat de ­overgangen tussen de
onderwijssectoren moeizaam zijn.36
De verbetering van doorstroom is vanuit emancipatoir oogpunt een belangrijk doel, zeker
nu tegenstellingen tussen hoog- en laagopgeleid lijken toe te nemen, zoals het SCP en de
WRR37 schetsen. In het hbo is de deelname van studenten met een lage sociaaleconomische status sinds vorig jaar wederom gestegen.38 Ook is de toegankelijkheid van het hoger
onderwijs in Nederland voor eerste generatie allochtone studenten afgelopen jaren
verbeterd.39 Toch blijven allochtone studenten wat betreft deelname achter bij
­autochtone studenten.40 Inmiddels nemen vrouwen niet alleen vaker dan mannen deel
aan het hoger onderwijs, zij sluiten hun studie ook vaker succesvol af en studeren daarbij
nog sneller af dan mannen.41
De verscheidenheid van de studentenpopulatie is veel groter dan voorheen. Het is een
uitdaging om alle studenten succesvol te laten zijn in hun studies. Studie-uitval is nog
steeds hoog: in het studiejaar 2012/2013 besloot 35% van de studenten in het tweede jaar
de initieel gekozen studie niet voort te zetten.42 Het aandeel spijtoptanten is het grootst
onder havisten en mbo’ers en niet-westerse allochtone studenten. Maar liefst 74% van
de niet-westers allochtone jongens in het hbo heeft na vijf jaar (nog) geen diploma.43
Eén op de vijf instromers uit het mbo verlaat het hbo na één jaar zonder ho-diploma.
Studenten vragen om eigenaarschap over hun eigen loopbaan en ruimte voor maatwerk.
Ik interpreteer dit niet als een roep om vercommercialisering en individualisering: het
anonieme vacuüm van de ontbundelde instelling zoals ik die eerder beschreef is juist niet
de plek waar de student haar persoonlijkheid gereflecteerd ziet in haar leren. Deze tijd
vraagt wel om meer differentiatie binnen het stelsel. Het binaire stelsel is een sterkte van
het Nederlands hoger onderwijs. Ik zie dat stelsel sterker worden met meer studenten in
Associate degrees, vwo-trajecten, masterprogramma’s en meer praktijkgericht onderzoek
in het hbo. Ik zie meer honoursprogramma’s, brede bachelors, researchmasters in het wo.
Het experiment promotieonderwijs en het ontwikkelen van industrial doctorates laat zien
dat ook in de derde cyclus van het hoger onderwijs verdere differentiatie plaats zal
vinden. Dit geeft aan dat het binaire stelsel geen statisch gegeven kan zijn. Ik wil de
ruimte bieden voor verdere kwaliteitsontwikkeling, differentiatie en verbetering van de
wederzijdse doorstroom binnen het stelsel.

34
35
36

37
38
39
40
41
42
43

OECD (2014) Education at a Glance 2014: OECD Indicators, OECD Publishing.
Inspectie van het Onderwijs (2014) De staat van het onderwijs: onderwijsverslag 2013/2014. Ministerie van OCW, Den Haag.
Ook de Onderwijsraad wijst hierop in haar rapport Overgangen in het onderwijs (2014). Zie de Kamerbrief Ruim baan voor
vakmanschap, 2 juni 2014 (Tweede Kamer, vergaderjaar 2013-2014, 31 524, nr. 207) voor mijn visie op doorlopende
leerroutes vmbo-mbo-hbo.
Bovens, M., Dekker, P. en Tiemeijer, W. (red.) (2014) Gescheiden werelden? Een verkenning van sociaal-culturele tegenstellingen in
Nederland. Sociaal en Cultureel Planbureau, Wetenschappelijke Regeringsbeleid, Den Haag
ResearchNed (2014) Monitor Beleidsmaatregelen 2014, Studiekeuze, studiegedrag en leengedrag in relatie tot beleidsmaatregelen in
het hoger onderwijs. ResearchNed, Nijmegen.
ResearchNed (2014) Monitor Beleidsmaatregelen 2014, Studiekeuze, studiegedrag en leengedrag in relatie tot beleidsmaatregelen in
het hoger onderwijs. ResearchNed, Nijmegen.
Center voor Higher Education Policy Studies (2015) Kerncijfers hoger onderwijs in internationaal perspectief. Rapport voor het
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap. Cheps, Enschede.
Sociaal Cultureel Planbureau/Centraal Bureau voor de Statistiek (2014) Emancipatiemonitor 2014. SCP/CBS, Den Haag.
ResearchNed (2014) Monitor Beleidsmaatregelen 2014, Studiekeuze, studiegedrag en leengedrag in relatie tot beleidsmaatregelen in
het hoger onderwijs. ResearchNed, Nijmegen.
CBS Stateline, table studievoorgang hbo, geraadpleegd op 27 februari 2015: Slechts 26 procent van de niet-westerse
allochtone jongens (cohort 2008) heeft in het hbo nu na vijf jaar een diploma.

13

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

Een belangrijke hiaat in ons stelsel is het Leven Lang Leren. Het hoger onderwijs dat met
beide benen in de 21ste eeuw staat, moet in de groeiende vraag naar post-initiële scholing
een enorme kans zien. Het bekostigd onderwijs blijft hierin internationaal gezien achter.44
In Nederland besteedt een werknemer tijdens zijn werkzame leven zo’n 0,6 jaar aan
formele en non-formele scholing.45 Dat is lager dan in andere EU-landen. In Zweden en
Finland is dat ruim 1,8 jaar.46 Deze cijfers geven een iets vertekend beeld, vanwege de
verschillen in stelsels, maar de deelname van volwassenen aan het bekostigde deeltijd
hoger onderwijs neemt in Nederland al jaren af.47 Tegelijkertijd is de verwachting dat de
komende jaren de vraag naar hoger opgeleiden op de arbeidsmarkt harder zal blijven
stijgen dan het aanbod van hoger opgeleiden.48 Dit vraagt om meer mogelijkheden tot
opscholing en nascholing gedurende de gehele loopbaan, waarbij ook het onbekostigde
onderwijs een belangrijke rol speelt.

Instellingen steeds meer verbonden met de buitenwereld
Nederland behoort volgens het World Economic Forum49 al geruime tijd tot de meest
competitieve economieën ter wereld. Sinds 2007 staat Nederland elk jaar in de top-10
(van in totaal 148 landen). Volgens het Innovation Union Scoreboard 201450 van de
Europese Commissie behoort Nederland echter niet tot de innovation leaders van Europa,
zoals Finland, Duitsland, Denemarken en Zweden, maar tot de volgers. De OECD51 prijst
het Nederlandse, publiek gefinancierde wetenschappelijk onderzoek, maar ziet ook dat
Nederland op het gebied van valorisatie achterblijft. De belangrijkste manier om de
responsiviteit van de Nederlandse economie te vergroten, zo schrijft de WRR, is het
stimuleren van kenniscirculatie: het mobiliseren en toepassen van ideeën en technieken
die te vinden zijn in andere bedrijven, sectoren of landen. Dat vereist het ontwikkelen van
het vermogen om nieuwe kennis te signaleren, op te nemen en vaardig te gebruiken.
De waarde van kenniscirculatie is meer dan alleen de economische. Onderwijs is wat mij
betreft een heel belangrijke vorm van kennisbenutting. Door studenten in hun onderwijs
te betrekken bij de maatschappelijke vraagstukken vormen zij zich tot volwaardige
burgers die zich verbonden voelen met de wereld om hen heen.
Hogeronderwijsinstellingen spelen hierin natuurlijk een heel belangrijke rol. Zij betrekken
studenten bij onderzoek en verbinden hen met maatschappelijke actoren en bedrijven.
Een mooi voorbeeld hiervan is het Center of Expertise over Healthy Ageing in Groningen
waarin onderzoekers, docenten, studenten, bedrijven en zorg- en welzijnsinstellingen
gezamenlijk oplossingen vinden voor problemen die men in de zorg dagelijks tegenkomt,
op het gebied van gezond opgroeien en gezond ouder worden. In het Amsterdam
Creative Industries Network werkt men vanuit labs aan maatschappelijke vraagstukken in
samenwerking met partners uit de creatieve industrie.
Het is dus belangrijker dan ooit dat instellingen verbindingen met de samenleving leggen.
Aan die verbindingen met de buitenwereld is ook duidelijk gewerkt.

44
45
46
47

48
49
50
51

14

Adviescommissie ‘Flexibel hoger onderwijs voor werkenden’ (2014) Adviesrapport Flexibel hoger onderwijs voor volwassenen.
Zie ook de Kamerbrief Leven Lang Leren, 31 oktober 2014 (Tweede Kamer, vergaderjaar 2013-2014, 30 012, nr. 41).
Formele scholing is onderwijs waarvoor de overheid stelselverantwoordelijkheid draagt en dat leidt tot een door de
overheid erkend diploma of graad. Non-formele scholing omvat andere vormen van onderwijs.
Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (2013), Naar een lerende economie. Amsterdam University
Press, Amsterdam.
Uit onderzoek van ResearchNed (2012) blijkt dat de dalende deelname aan het bekostigde deeltijd hoger onderwijs
onder meer wordt veroorzaakt doordat het onderwijs onvoldoende flexibel en vraaggericht is. Het onderwijs sluit niet
goed aan bij de kenmerken en behoeften van volwassenen en de wensen van werkgevers. - PM
Adviescommissie ‘Flexibel hoger onderwijs voor werkenden’ (2014) Adviesrapport Flexibel hoger onderwijs
voor volwassenen.
World Economic Forum (2015) The Global Competitiveness Report. World Economic Forum, Genève.
Europese Commissie (2014) Innovation Union Scoreboard 2014. Europese Unie, Brussel
OECD Reviews of Innovation Policy: Netherlands (2014). OECD Publishing: http://dx.doi.org/10.1787/9789264213159-en.

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

Het AWTI laat zien dat de Nederlandse economie zich steeds meer in regionale hotspots
ontwikkelt met hogeronderwijsinstellingen als belangrijke verbindende speler.52 Ik merk
veel dynamiek in netwerken van kennisinstellingen, bedrijven en publieke instellingen. Dit
blijkt bijvoorbeeld uit initiatieven zoals het Techniekpact, de Actieagenda Smart Industry
en de topsectorenaanpak en de daaruit voortvloeiende Human Capital Agenda’s. Ik
voorzie dit ook voor het Zorgpact. Er ontstaan science parks, campussen en economische
clusters door strategische allianties van bedrijven, kennisinstellingen en lokale of
provinciale overheden.

Online onderwijsplatform Elevate verbindt regionale partners voor
wereldwijde kennisverspreiding
Elevate is een door de UU, UMCU en HU in 2012 geïnitieerd online onderwijsplatform op
het gebied van de gezondheidszorg. Het biedt online postacademisch onderwijs voor
kleine groepen gezondheidsprofessionals van over de hele wereld. Elevate verbindt het
beste wat Nederland te bieden heeft op dit gebied – van het Koninklijk Instituut der
Tropen tot verschillende ziekenhuizen en regionale partners – en mobiliseert die
expertise voor wereldwijde kennisverspreiding in de gezondheidswetenschappen. Zo
helpt het mondiale standaarden te verhogen en verschillen in kwaliteit tussen landen te
verkleinen.
Zie ook: http://www.elevatehealth.eu/

Toch blijkt ook uit de werkgeversbijeenkomst van de HO-tour dat werkgevers het nog
moeilijk vinden om toegang te krijgen tot die grote kennisinstellingen. Veel samenwerking komt voort uit spontane individuele contacten tussen docenten/onderzoekers en
mensen in het bedrijfsleven of andere maatschappelijke organisaties. Een verduurzaming
van de relatie tussen bedrijven, maatschappelijke organisaties en instellingen zal de
responsiviteit van instellingen vergroten.
In het hbo is de relatie tussen werkveld en opleiding vanwege de beroepsgerichtheid van
nature sterker aanwezig. En ook het praktijkgericht onderzoek kent meer verbinding met
de beroepspraktijk. De Centers of Expertise in het hbo zijn hiervan een goed voorbeeld.
Bij de start van de ontwikkeling van deze Centers is in eerste instantie bewust gericht op
met name de topsectoren. Net zoals in Groningen en ook al op andere plekken gebeurt,
kunnen sectoren als onderwijs en zorg nog meer betrokken worden bij Centers of
Expertise. Tegelijkertijd ontbreekt in veel andere gevallen een structurele vorm van
samenwerking. Dat maakt dat samenwerking afhankelijk is van individuen. Verder staat
praktijkgericht onderzoek bij hogescholen ondanks de ontwikkeling nog steeds voor
grote uitdagingen. Slechts enkele procenten van de instellingsuitgaven zijn beschikbaar
voor onderzoek. Ook is de aandacht voor onderzoek in het hbo-curriculum nog in
ontwikkeling. De Onderwijsraad pleit ervoor om het praktijkgericht onderzoek in het
hoger beroepsonderwijs te verstevigen en om in iedere opleiding systematisch aandacht
te besteden aan het onderzoekend vermogen van studenten. Ook de OECD53 adviseert
versterking van de onderzoekscapaciteit van hogescholen, omdat zij de kloof kunnen
overbruggen tussen bedrijven met weinig of geen ervaring in innoveren enerzijds en
onderzoek van wereldklasse aan universiteiten en instituten voor toegepast
onderzoek anderzijds.

52
53

Adviesraad voor Wetenschap, Technologie en Innovatie (2014) Regionale hotspots, broedplaatsen voor innovatie.
Quantes, Den Haag.
OECD Reviews of Innovation Policy: Netherlands (2014). OECD Publishing: http://dx.doi.org/10.1787/9789264213159-en.

15

In het wo is van oudsher minder binding tussen opleiding en arbeidsmarkt, en beperkte
aandacht voor stages. Profilering in onderzoeks- en opleidingszwaartepunten helpt
instellingen om gericht de verbinding met de omgeving aan te gaan. De aandacht
hiervoor is toegenomen, mede in het licht van de prestatieafspraken. Er is binnen
instellingen meer discussie ontstaan over waar ze heen willen. De meeste universiteiten
kiezen voor een aantal onderzoekszwaartepunten die breed, thematisch van aard en
multidisciplinair van opzet zijn. Ze sluiten aan op bewezen sterktes in het instellings­
profiel, maar ook op externe ontwikkelingen en kansen. Ook hogescholen benoemen
zwaartepunten, waarop zowel het praktijkgerichte onderzoek als het onderwijs zich
richt. Tegelijkertijd moet de profilering nog doorgezet worden.
Dat is mede afhankelijk van de mate waarin deze wordt gedragen binnen instellingen.
Ook ontbreekt het landelijk overzicht.

Conclusie
Met de blik vooruit, kunnen we concluderen dat ons hoger onderwijs een aantal krachten
kent. Deze krachten moeten we behouden en verder uitbouwen om internationaal
voorop te blijven lopen.
• Basiskwaliteit is op orde; Nederlandse studenten zijn vaardig en tevreden;
• Open cultuur, gericht op vernieuwing: zien we terug in aandacht voor blended learning
en aantrekkelijkheid van Nederlands hoger onderwijs voor internationale studenten;
• Het stelsel is over het algemeen toegankelijk; de deelname aan het hoger onderwijs is
in de afgelopen decennia fors gestegen;
• Binair stelsel; waarbij de kracht van het hbo gelegen is in de verbinding met het
werkveld en - complementair - de kracht van het wo in het opleiden van academisch
denkenden, waardoor Nederland ook goed is in wetenschap;
• Groeiende profilering en differentiatie;
• De structurele verwevenheid van onderwijs en onderzoek; op zowel universiteiten als
hogescholen kan nog gewerkt worden aan een betere balans.

Niettemin signaleer ik een aantal zwaktes in ons stelsel waar we in de komende fors aan
zullen moeten werken.
• Naast kwalificatie ligt er nog te weinig nadruk op socialisatie en persoonsvorming;
• Studenten zijn weinig gemotiveerd. Ze besteden weinig tijd aan hun studie en worden
tegelijkertijd ook te weinig uitgedaagd. Ook is er nog niet genoeg aandacht voor talent
en talentontwikkeling;
• Het studiesucces is nog laag; studenten doen lang over het afronden van hun opleiding
en de uitval is met name in het hbo hoog. De verbinding met de samenleving,
waaronder bedrijven, maatschappelijke organisaties en de stad verbetert, maar moet
nog beter;
• Het Leven Lang Leren kan nog beter;
• Doorstroom tussen sectoren en opleidingen stokt;
• Het onderwijsaanbod is nog te weinig gedifferentieerd;
• Balans onderwijs en onderzoek is binnen universiteiten niet evenwichtig. Er is nog te
weinig onderzoek in het hbo;
• Er zijn nog te weinig onderscheidende talentprogramma’s.

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

1.3. De sprong naar de toekomst: ambities
en uitgangspunten
In de komende jaren zullen we een sprong moeten maken naar de toekomst: naar een
hoger onderwijs van de 21ste eeuw. Daarin staat kwaliteit voorop. Het moment om deze
sprong naar de toekomst te maken is nu. Waar de kwaliteit van ons onderwijs steeds
meer onder druk komt te staan, vraagt de toekomst om fors in studenten en hun
onderwijs te investeren. Een stevige kwaliteitsimpuls is noodzakelijk wil het Nederlands
hoger onderwijs duurzaam waardevol zijn. Het studievoorschot maakt zo’n impuls
mogelijk. Tegelijkertijd vragen we van studenten meer zelf verantwoordelijkheid te
nemen voor hun onderwijs. De kwaliteit van het onderwijs is immers mede afhankelijk
van de inhoudelijke bijdrage van de student. Ik zie het bereiken van de ambities van deze
agenda dan ook als een gezamenlijke opdracht van de overheid en de instellingen om de
student te laten zien hoe deze middelen het onderwijs verrijken. Dit kan niet van vandaag
op morgen, maar op termijn. De investeringen komen immers ook geleidelijk beschikbaar. In 2025 is de oploop van de middelen vanuit het studievoorschot bijna op haar
maximum. Met deze agenda beoog ik, in navolging van de HO-tour, het gesprek met
studenten, docenten, bestuurders en bedrijfsleven verder invulling te geven. De agenda is
nadrukkelijk agenderend. Hij bepaalt de belangrijkste beleidsthema’s voor de komende
jaren en schetst een visie voor de toekomst. Hij bepaalt echter bewust niet voor elke stip
op de horizon de weg ernaartoe. Daarover blijven we het gesprek voeren. De volgende
ambities staan in deze agenda centraal:

Onderwijs van wereldformaat
• Kleinschalige leergemeenschappen;
• Rijke leeromgevingen;
• Kwalitatief goede docenten en onderwijsleiders;
• Ruimte voor onderwijsvernieuwing;
• Toegankelijkheid, talentonwikkeling en diversiteit
• Een goed toegankelijk hoger onderwijs;
• Talentprogramma’s;
• Studiesucces;
• Samenwerking in de onderwijsketen;
• Extra aandacht voor mbo’ers;
• Doorstroom binnen het hogeronderwijsstelsel;
• Flexibel stelsel voor Leven Lang Leren.

Verbindingen met de samenleving
• Duurzame regionale samenwerking, met rijke leeromgevingen;
• Sterkere verbinding met de arbeidsmarkt;
• Kennisbenutting: economisch en maatschappelijk;
• Verdere profilering, ook op maatschappelijke concepten.

17

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

In de komende hoofdstukken ga ik in op de concrete uitwerking van deze ambities.
Voor alle drie de thema’s – onderwijs van wereldformaat, toegankelijkheid, talent­
onwikkeling en diversiteit, en verbinding met de samenleving, staan beleidslijnen voor
de komende jaren beschreven. Het laatste hoofdstuk betreft de investeringsagenda die
gekoppeld is aan de beschreven ambities.
Echter, voorwaardelijk voor een innovatief onderwijsstelsel, dat toegankelijk is en
doorstroom faciliteert, en verbondenheid van instellingen met hun omgeving stimuleert,
zijn bestuurlijke verhoudingen die ruimte bieden en vertrouwen geven. Ik heb mijn visie
op de bestuurlijke verhoudingen in het hoger onderwijs reeds uiteengezet in mijn brief
Accreditatie op maat.54 Alvorens de verschillende ambities en beleidslijnen in de komende
hoofdstukken uit te werken, grijp ik daar graag nog eens op terug.

1.4. Bestuurlijke verhoudingen: meer ruimte,
meer vertrouwen
De overheid heeft de verantwoordelijkheid te zorgen voor een toekomstbestendig
onderwijsstelsel dat kwaliteit, toegankelijkheid en doelmatigheid borgt. Ik wil deze
verantwoordelijkheid meer vormgeven vanuit vertrouwen, waarin de student centraal
staat, de docent weer eigenaar is van het onderwijsproces, de instelling ruimte krijgt voor
vernieuwing en waarbij er een betere balans is tussen de baten en de lasten.
Ik heb de afgelopen jaren gezien dat waar voldoende ruimte is voor de student, docent en
bestuurder, veel energie kan vrijkomen en goede initiatieven ontstaan: goed onderwijs
komt tot wasdom door hun betrokkenheid. Deze ruimte wil ik binnen de sturingsfilosofie
van het hoger onderwijs meer gaan bieden. Ik wil daarom meer kunnen vertrouwen op de
interne governance van instellingen. Gesprekken over het onderwijs en de kwaliteit
daarvan dragen daaraan bij en moeten zoveel mogelijk daar plaats vinden waar ze horen:
tussen studenten, docenten en bestuurders, en op onderdelen met werkgevers en andere
nationale en internationale betrokkenen.
Een goede kwaliteitscultuur staat of valt met het goede gesprek over wat goed onderwijs
is. In deze cultuur wil ik investeren. Ik wil stimuleren dat studenten, docenten, bestuurders en overheid in een permanente dialoog blijven over essentiële voorwaarden als
deskundigheid, cultuur, de houding van bestuurders en toezichthouders, en het vertrouwen vanuit de overheid. Vertrouwen kan weliswaar niet de garantie bieden dat de
student, docent en bestuurder zijn of haar verantwoordelijkheid ook altijd neemt, maar
wanneer het vertrouwen ontbreekt, kan die verantwoordelijkheid nooit integraal worden
opgepakt. Door het versterken van de interne governance is een beter evenwicht tussen
interne en externe verantwoording mogelijk. Deze laatste moet dan wel worden
afgeslankt om de bovengenoemde ruimte bij instellingen te creëren.

54

18

Kamerbrief Accreditatie op maat (Tweede Kamer, vergaderjaar 2014-2015, 31 288, nr. 471).

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

Een eerste voorwaarde voor een goede interne governance is het positioneren van
professionaliteit en deskundigheid op de terreinen van onderwijskundige kennis,
leiderschap en financiën. Het versterken van de interne checks and balances stimuleert het
zelfcorrigerend vermogen van de instellingen. Hierdoor worden ook maatschappelijke
belangen beter verankerd. Extern toezicht heeft volgens de WRR bovendien baat bij goed
functionerende interne checks and balances.55 Daarbij is het geven en krijgen van ver­
trouwen essentieel. De overheid zette tot nu toe vooral in op formele voorwaarden in de
vorm van wet- en regelgeving en governancecodes. Dit heeft geleid tot uitgebreide
regelgeving. In mijn ogen kan regelgeving randvoorwaarden bieden voor goed onderwijs,
maar niet daarvoor zorgdragen. Dat doet de onderwijsgemeenschap.
Het gaat mij dus vooral om een goede bestuurscultuur waarin deze checks and balances
kunnen functioneren. Het gaat om een transparante cultuur waarin ruimte is voor
tegenspraak en voor het goede gesprek waar alle partijen tijdig in worden betrokken bij
belangrijke beslissingen zoals de benoeming van bestuurders en waarin de medezeggenschap een goede positie heeft en gewaardeerd wordt. Een goede positie betekent onder
andere dat de medezeggenschap goed wordt gefaciliteerd door voldoende scholing,
organisatorische ondersteuning en een gepaste vergoeding. Dit geldt ook voor de
opleidingscommissies. Hierover ga ik de komende tijd met instellingen en studenten
verder in gesprek. De opleidingscommissies kunnen vanuit hun expertiserol als geen
ander adviseren over de kwaliteit van de opleiding en zijn daarom van grote waarde voor
het interne kwaliteitszorgsysteem. In de doorontwikkeling van het accreditatiestelsel wil
ik de opleidingscommissies dan ook een grotere rol geven, zoals ook de Tweede Kamer
mij in de moties Duisenberg-Rog (mei 2015)56 en Mohandis-Duisenberg (september 2013)57
heeft verzocht. In het wetsvoorstel Versterking Bestuurskracht wordt de belangrijke taak
van de opleidingscommissies benadrukt en krijgt de medezeggenschap adviesrecht op de
benoeming van bestuurders en de profielen op basis waarvan de kandidaten
worden geselecteerd.
Een andere belangrijke randvoorwaarde voor ruimte en vertrouwen is dat de rechts­
positie van de student goed geborgd moet zijn. Op dit moment ben ik, mede op verzoek
van de Eerste Kamer,58 samen met studenten, instellingen en andere deskundigen in
gesprek over de rechtspositie van de student en de issues die in dat verband relevant zijn.
Daarbij gaat het niet alleen om de positie van studenten die lid zijn van de medezeggenschapsraad of opleidingscommissie, maar om alle studenten die aan een instelling
studeren. De werking van verschillende juridische procedures binnen de instelling is
gezamenlijk als een relevant issue naar voren gekomen en zal de komende tijd tegen het
licht worden gehouden.

55
56
57
58

Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (2014) Van tweeluik naar driehoeken. Interne checks and balances bij
semipublieke instellingen. Amsterdam University Press, Amsterdam.
Motie van Tweede Kamerleden Duisenberg en Rog over opleidingscommissies
(TK, vergaderjaar 2014-2015, 31 288, nr. 458).
Motie van Tweede Kamerleden Duisenberg en Mohandis over rol opleidingscommissies binnen accreditatiestelsel
(TK, vergaderjaar 2013-2014, 33 472, nr. 22).
Toezegging gedaan op 20-01-2015 tijdens het Plenair debat over de Wet studievoorschot hoger onderwijs (34 035), aan
de leden Engels, Ganzevoort en Gerkens.

19

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

In het Nationaal Onderwijsakkoord59 heb ik vastgelegd dat er meer fundamentele
veranderingen zullen worden doorgevoerd om substantiële vermindering van regeldruk
te bewerkstelligen. Dit heeft als doel te komen tot toekomstbestendige, stabiele en
duurzame bestuurlijke verhoudingen, die recht doen aan de kernverantwoordelijkheden
van studenten, docenten, instellingen en de overheid. Ik heb aangekondigd dat ik kritisch
ga kijken naar de taken van de NVAO, de Inspectie van het Onderwijs, de Commissie
Doelmatigheid Hoger Onderwijs (CDHO) en de Review Commissie Hoger Onderwijs en
onderzoek (RCHO) en dat ik ga bezien waar de regeldruk kan worden verminderd.
Dit moet leiden tot minder regeldruk en meer ruimte. In de brief Accreditatie op maat heb ik
reeds aangekondigd dat ik volgende stappen zal zetten in het verminderen van de
verantwoordingsdruk. Ook heb ik daarin aangegeven welke stappen ik ten aanzien van
de accreditatie ga zetten. Daarnaast ga ik in het hoofdstuk Verbinding met de samen­
leving van deze strategische agenda in op het macrodoelmatigheidsbeleid. Na de
eind­beoordeling van de prestatieafspraken in 2016 volgt de evaluatie van het experiment
ten aanzien van de prestatieafspraken en op grond daarvan besluitvorming over
vormgeving van kwaliteitsafspraken, waarbij wordt gekeken of de prestatieafspraken
hebben geleid tot beter onderwijs en het versterken van de kwaliteitscultuur.
Deze strategische agenda wil een leidraad zijn voor de verbetering van het Nederlands
hoger onderwijs voor de komende tien jaar. Om een sprong naar de toekomst te maken
op het gebied van onderwijskwaliteit, toegankelijkheid, talentontwikkeling en diversiteit,
én de verbondenheid van ons onderwijs met de samenleving, zijn bestuurlijke verhou­
dingen op basis van vertrouwen en gericht op vernieuwing noodzakelijk. Ik zet deze
stappen om de ruimte te creëren die voorwaardelijk is voor de ambities die staan
uitgewerkt in de volgende hoofdstukken.

59

20

Vaststelling van de begroting begrotingsstaten van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (VIII) voor het
jaar 2014, 19 september 2013 (Tweede Kamer, vergaderjaar 2013-2014, 33 750 VIII, nr. 8).

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

2

Onderwijs van wereldformaat

21

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

2.1. Ambitie voor 2025: kwaliteit centraal
Mijn ambitie voor 2025 is dat we hoger onderwijs aanbieden waarmee elke student het
beste uit zichzelf kan halen in een onvoorspelbare wereld. Om dit te realiseren zal het
hoger onderwijs haar van oudsher vormende taak (Atheneum Illustre) optimaal moeten
vormgeven en uitvoeren: naast kwalificatie, ook aandacht voor socialisatie én
­persoonsvorming. Dat betekent dat we meer van studenten verwachten. Meer van hun
persoon­lijke vorming, meer van hun academische of professionele houding, meer van
hun autonomie, meer van hun expertise, meer van hun vermogen tot samenwerken,
meer van hun inzet en participatie, hun creativiteit en verbeeldingskracht. Docenten zijn
de aanjagers van dit leerproces. Onder onderwijskwaliteit versta ik al deze (leer)activiteiten die daar maximaal aan bijdragen.
Goed hoger onderwijs is ingebed in leergemeenschappen waarin kritische discussie en
reflectie bij uitstek kan plaatsvinden. In dit opzicht is de academische en professionele
leergemeenschap ook een gemeenschap van waarden. Een waardengemeenschap waarin
docenten en studenten met elkaar spreken over ieders opvattingen, en delen in verantwoordelijkheid, motivatie en waardering. Hierbij is het belangrijk dat iedere student,
ongeacht zijn of haar achtergrond, kan ervaren dat hij of zij volwaardig deel uitmaakt van
deze gemeenschap. In deze inclusieve gemeenschap heeft elke student die daarvoor de
capaciteiten heeft de mogelijkheid om zijn of haar studie succesvol af te ronden.
Hoe invulling wordt gegeven aan goed onderwijs, de vorming van leergemeenschappen,
hoe de balans tussen de drie onderwijsdoelen (kwalificatie, socialisatie en persoonsvorming) wordt vormgegeven, wat Bildung in de 21ste eeuw betekent, verschilt per discipline,
opleiding en instelling. Wel vraagt de toegenomen diversiteit van studenten - verschillende achtergronden, interesses, talenten, leerstijlen, tempo – om meer maatwerk in het
hoger onderwijs. Meer maatwerk kan er voor zorgen dat elke student, die daarvoor de
capaciteiten heeft, onderwijs volgt dat hem of haar past. Onderwijs dat aansluit bij de
ambities en talenten van die student. De mogelijkheden van digitalisering bieden hierin
nieuwe kansen. Dat vraagt van instellingen om keuzes te maken en onderwijs meer te
differentiëren in bijvoorbeeld onderwijsinhoud (brede of disciplinaire opleidingen),
onderwijsvormen (probleemgestuurd, projectonderwijs en dergelijke), niveau (extra
aandacht voor studenten die dreigen uit te vallen, en/of extra aandacht voor studenten
die extra uitdagend onderwijs wensen), onderwijsmiddelen (blended learning en dergelijke).
Op deze wijze kunnen we aan elke student die op de juiste plek zit hoge verwachtingen
stellen, van driejarige hbo-trajecten voor vwo’ers, researchmasters, tot University
Colleges en Ad-programma’s. Daarnaast wil ik ook het belang benadrukken van de kleine
kwaliteitszorg: goede roosters, tijdig nakijken van tentamens, of docenten en ondersteunende diensten die goed bereikbaar zijn. Een goed voorbeeld is de particuliere IVA
Driebergen Business School die in de Keuzegids Hoger Onderwijs 2014 voor de zevende
keer op rij als beste kleine hogeschool is verkozen. Het concept van de IVA met kleinschalig, ondernemend onderwijs met een sterke focus op automotive en nautisch business
management zorgt nog altijd voor zeer tevreden studenten.
Meer onderwijsdifferentiatie is tevens een antwoord op het trilemma, wat betekent dat
we tegelijkertijd de toegankelijkheid van het hoger onderwijs willen behouden, een hoge
onderwijskwaliteit willen realiseren én (overheids)middelen doelmatig willen besteden.
Daarvoor is het nodig dat hogescholen en universiteiten gericht op bepaalde groepen
studenten scherpere en meer herkenbare onderwijsprofielen kiezen. Ik ben bereid dit pad
van verdere differentiatie en maatwerk te ondersteunen, onder voorwaarde dat de
belangen van studenten het uitgangspunt blijven, én de toegankelijkheid en de kwaliteit
van het hoger onderwijs in Nederland gewaarborgd blijft. Daarbij stel ik kwaliteit van het
onderwijs, in de zin van betekenisvolle leergemeenschappen, boven kwantiteit waar het
vooral gaat om aantallen studenten en afgestudeerden.
22

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

Het streven naar meer hoger opgeleiden is dan ook geen doel in zichzelf. Ik hecht niet aan
een kwantitatieve doel­stelling van 50% hoger opgeleiden. Als Nederlanders zullen we het
vooral moeten hebben van onze slimheid, creativiteit, vindingrijkheid en vermogen tot
samenwerken. Studiesucces zie ik dan ook als een uitkomst van kwalitatief goed
onderwijs én de student op de juiste plaats en niet als doel in zichzelf.
Uit de HO-tour, maar ook uit andere gesprekken met diverse partijen in het hoger
onderwijs, literatuuronderzoek en een inventarisatie van goede voorbeelden, heb ik
geconstateerd dat vooral de onderstaande voorwaarden een cruciale bijdrage leveren aan
een hoge kwaliteit van het onderwijs. Ik zie dat als mijn speerpunten voor de komende
periode die ik met een aantal landelijke maatregelen, zoals een beurzenprogramma voor
docenten, zal stimuleren.

a. Kleinschalige leergemeenschappen
Studenten leren het meest in kleinschalige leergemeenschappen die uitnodigen tot
kritische discussie en reflectie. Die leergemeenschappen en een goede
studiebegeleiding vergroten de binding en betrokkenheid van studenten en docenten
onderling en met elkaar, wat ten goede komt aan de kwaliteit van het onderwijs.

b. Rijke leeromgevingen
Om goed te kunnen leren, hebben studenten ook rijke, krachtige en betekenisvolle
leeromgevingen nodig, zoals hoger onderwijs dat nauw verweven is met onderzoek,
de beroepspraktijk, een international classroom, ondersteuning door (Open) Online
Onderwijs en goede onderwijsfaciliteiten.

c. Kwalitatief goede en inspirerende docenten en onderwijsleiders
Kwalitatief goede docenten zijn een enorm belangrijke factor voor goed onderwijs.
Docenten moeten in staat worden gesteld om zich te blijven ontwikkelen, zowel
inhoudelijk in hun vakgebied, als in nieuwe (digitale) onderwijsvormen, didactische
vaardigheden, etcetera.

d. Ruimte voor onderwijsvernieuwing en experimenten
Ten slotte moeten er extra ruimte en mogelijkheden voor docenten en
onderwijsleiders zijn om onderwijs aan te passen aan de eisen van deze tijd en om te
werken aan of te experimenteren met nieuwe onderwijsvormen, en –middelen.

Hogescholen en universiteiten werken sinds lange tijd aan het realiseren van deze
voorwaarden voor goed onderwijs. Deze strategische agenda is daarbij hopelijk een steun
in de rug. Met de extra middelen die vrijkomen met het studievoorschot wordt het
mogelijk dat hogescholen en universiteiten extra inspanningen plegen, bovenop de
bestaande investeringen. Deze middelen kunnen instellingen inzetten om instellings­
doelstellingen te realiseren die aansluiten bij de landelijke prioriteiten die genoemd staan
in deze strategische agenda. Dit zijn instellingsdoelstellingen die ook in dialoog met
docenten en studenten (opleidingscommissies en medezeggenschap) en andere belangrijke stakeholders zijn vormgegeven en in het eigen strategische instellingsplan zijn
verwoord. Over het realiseren van die doelstellingen wil ik kwaliteitsafspraken maken.

23

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

2.2. Kleinschalige leergemeenschappen
De kwaliteit van het onderwijs wordt, naast de inzet van docenten, ook bepaald door de
inbreng van studenten zelf. Daarom moet het hoger onderwijs kleinschaliger worden
zodat docenten meer tijd hebben voor individueel contact met studenten. Onderwijs
komt immers tot stand in een relatie tussen mensen. In het Manifest voor excellentie­onderwijs
van de toekomst60 worden door docenten en studenten aanbevelingen gedaan die breder
toepasbaar zijn in het reguliere onderwijs. Goed en uitdagend onderwijs betekent
onderwijs waarin de onderwijsinstellingen een leeromgeving aanbieden waarin studenten het beste uit zichzelf halen, gestimuleerd worden creatief te zijn en buiten hun
comfort zone te treden. Opmerkelijk is dat veel honoursstudenten van zowel hbo als wo
zich niet herkenden in het woord excellentie en dat er studenten zijn die vanwege deze
terminologie vooraf al vermoeden niet in aanmerking te komen voor een honours­
programma, terwijl zij hier wellicht wel de capaciteiten voor hebben. Blijkens het
hierboven genoemde manifest voelen studenten meer verwantschap met begrippen als
relevantie, vrijheid, talentontwikkeling en verantwoordelijkheid, maatschappelijke
verantwoordelijkheid, van het gebaande pad gaan, eigenzinnigheid en innovatie.
Om deze reden wil ik het begrip ‘talentprogramma’s’ introduceren als paraplu voor een
scala aan initiatieven gericht op talentontwikkeling. Gedacht kan worden aan excellentieof honoursprogramma’s, of andere onderscheidende programma’s gericht op
­maatschappelijke betrokkenheid (community engagement), kunst, sport, cross-overs
en ondernemerschap. Al deze initiatieven wil ik talentprogramma’s noemen.
Een belangrijke meerwaarde van talentprogramma’s zoals honoursprogramma’s is dat
studenten de ruimte krijgen om hun eigen opleiding vorm te geven, hun persoonlijk drive
en talenten leren kennen en vaardigheden ontwikkelen zoals samenwerken met studenten vanuit andere disciplines binnen een leergemeenschap. Daarnaast krijgen studenten
de mogelijkheid om hun maatschappelijke betrokkenheid te tonen en te werken aan
vorming en burgerschap. Goede docenten maken dit mogelijk door studenten uit te
dagen, hoge verwachtingen te hebben, intensieve begeleiding te bieden en feedback van
hoge kwaliteit te geven. Uiteraard zijn er binnen hogescholen en universiteiten ook heel
veel reguliere opleidingen die bovengenoemde kenmerken, zoals maatwerk en maatschappelijke betrokkenheid, in zich dragen(zie verder hoofdstuk drie en vier).

Klein binnen groot bij het Freshmen College van de Universiteit Utrecht
Gezien de grote jaarlijkse instroom zocht de psychologie-opleiding naar een manier om
kleinschaligheid vorm te geven alsmede de studenten binding te laten krijgen met hun
medestudenten en de opleiding. Uitgangspunt is dat de kleinschaligheid en binding
(gemeenschapsvorming) kan zorgen voor een hoger studiesucces.
Om deze redenen zijn er in het eerste jaar Freshmen Colleges ingericht. Een Freshmen
College bestaat uit 100 studenten, waardoor de studenten onderverdeeld worden in vijf
verschillende groepen (i.e. ‘klein binnen groot’). Aan de Freshmen Colleges zijn vaste
tutoren verbonden, ook krijgen de studenten zoveel mogelijk van dezelfde docenten
onderwijs. De vijf Freshmen Colleges dragen de naam van bekende psychologen. De
kleinschaligheid en de gemeenschapsvorming kunnen bijdragen aan de
onderwijsintensiteit.

60

24

Projectteam Summit Excellence 2014 (2014) Manifest voor de excellentie. Hogeschool van Amsterdam en Sirius
Programma, Amsterdam.

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

Ik vind dat de instellingen deze ervaringen de komende jaren veel sterker moeten laten
doorwerken naar het reguliere onderwijs. Immers, alle studenten zijn gebaat bij uitdagend onderwijs, waarbij zij aangesproken worden op hun passies en talenten. Belangrijke
voorwaarde hiervoor is de kleinschalige leergemeenschap of community-vorming.
Community-vorming is niet alleen gewenst bij kleine of kleinschalige opleidingen, maar
ook grote opleidingen die kleine leergemeenschappen binnen vakken en disciplines
creëren. De menselijke maat moet terug in het onderwijs. Onderzoek van Furrer and
Skinner61 wijst uit dat een gevoel van verbondenheid een cruciale rol speelt bij de
motivatie, prestatie en emoties van studenten. Daarnaast moet het ho ook hoge
verwachtingen stellen aan zowel studenten als docenten. Studenten waarderen het zeer
om met gelijkgestemde en gemotiveerde studenten samen te werken, maar ook met
inspirerende en toegewijde docenten.
Wanneer structureel 60% van de middelen studievoorschot door instellingen wordt
besteed aan het aannemen van extra docenten, kunnen oplopend naar 2025 bijna 4000
extra docenten worden aangenomen. Dat is een stijging van bijna 15%. Deze extra
docenten zijn vooral bedoeld voor intensiever en kleinschaliger onderwijs: meer
‘klein binnen groot’, talentprogramma’s, individuele feedback, mentoring, tutoring,
­mondelinge tentamens, etcetera.

Extra docenten, mentoren en tutoren
De ambitie is om het onderwijs kleinschalig te maken en daarmee de betrokkenheid van
studenten en docenten bij het onderwijs te vergroten. Voor de universiteiten betekent dit
dat het onderwijs – vooral in grote opleidingen – geïntensiveerd kan worden om het
academisch klimaat verder te versterken. De hogescholen kunnen extra docenten
aantrekken om daarmee het onderwijs beter te verbinden aan de beroepspraktijk en het
praktijkgericht onderzoek. Hiervan is het doel dat studenten, vooral in studentrijke
opleidingen zoals bedrijfskunde en communicatie, weer in kleine leergemeenschappen
onderwijs krijgen. Dit betekent dat kleinere groepen, persoonlijke begeleiding en
aandacht, individuele feedback, individuele portfolio assessments en mondelinge
tentamens eerder regel dan een uitzondering zijn. In ruil mag van studenten worden
verwacht dat zij zichzelf, elkaar en hun docenten uitdagen om het beste uit zichzelf te
halen. Voor kwalitatief goed onderwijs is een wederkerige relatie tussen docent en
student essentieel, waarbij de geïnteresseerde student de maatstaf is en niet de consumentistische. In dit licht wordt bekeken of de Nationale Studenten Enquête (NSE) kan
worden doorontwikkeld tot een instrument dat de kwaliteitscultuur op de instelling, en
de bijdragen van studenten daaraan breed kan duiden. Er wordt dan niet alleen gekeken
naar studenttevredenheid, maar ook naar het (studeer)gedrag en de bredere ervaring van
studenten en de bijdrage die studenten zelf aan het onderwijs leveren.

61

Furrer, C., & Skinner, E. A. (2003). Sense of relatedness as a factor in children’s academic engagement and performance.
Journal of Educational Psychology, 95, p. 148–162.

25

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

Second year experience, University of Minnesota
Bij de University of Minnesota heeft men een ‘second year experience’ programma
opgericht. Interessant in dit verband is de ‘Office of Undergraduate Research’ waar
studenten een beurs krijgen om ervaring op te kunnen doen met onderzoek en het ‘Take
your professor to lunch’ initiatief. In het laatst genoemde initiatief kan een groep van drie
tot zeven studenten gaan lunchen met een professor om zo de professor beter te leren
kennen en specifieke vragen te stellen over zijn of haar vakgebied. Het aardige is dat de
universiteit de rekening van de lunch betaalt.

Daarnaast hebben studenten tijdens de HO-tour aangegeven dat zij behoefte hebben aan
meer studiebegeleiding in de vorm van tutoring en mentoring. Uit een publicatie van de
Reviewcommissie Hoger Onderwijs en Onderzoek62 blijkt dat intensieve en persoons­
gerichte studiebegeleiding leidt tot meer binding en daardoor studiesucces bevordert,
wat een onderdeel is van de prestatieafspraken. De verbetering van dit studiesucces is
goed voor de student die minder teleurstellingen hoeft te verwerken, goed voor de
docent die meer betrokken studenten tegenkomt en goed voor de Nederlandse kennis­
samenleving omdat talent niet verspild wordt. Directe en persoonlijke begeleiding, onder
andere in de vorm van tutoring en mentoring, draagt daar direct aan bij. Dat is van des te
meer belang daar waar het onderwijsaanbod flexibeler wordt en de student zich voor
steeds meer keuzes gesteld ziet. Daar zijn extra betrokken docenten, tutoren en studie­
adviseurs voor nodig, en goede gesprekken, als het even moeilijk is maar ook als het goed
gaat. Het is een misvatting dat alleen de zwakkere student deze begeleiding nodig heeft,
want ook goede studenten hebben stimulering nodig.
Open Online Onderwijs, blended learning en ICT kunnen ook heel goed worden ingezet om
studenten meer uit te dagen. Door studenten vooraf meer stof te laten bestuderen, via
opdrachten, online toetsen, gamification,63 video’s, en MOOC’s, kan de beschikbare
contacttijd anders en beter worden benut (flipping the classroom). Echter, ICT mag naar mijn
mening nooit worden ingezet om het onderwijs te extensiveren; juist om minder
docenten in te zetten.

2.3. Rijke leeromgevingen
Om goed te kunnen leren hebben studenten ook een rijke, krachtige en betekenisvolle
leeromgeving nodig. Universiteiten en hogescholen geven daaraan op verschillende wijze
vorm: de verwevenheid van onderwijs met onderzoek en de beroepspraktijk, internationalisering, digitale leeromgevingen, Open en Online Onderwijs, maar ook extra- en
co-curriculaire activiteiten, programma’s voor maatschappelijke betrokkenheid
(­community engagement), (top)sport, culturele- en studieverenigingen en ondernemerschap. Al deze leeromgevingen spreken op een of andere manier talenten en vermogens
van studenten aan. Hierdoor wordt nieuwsgierigheid opgewekt en aangewakkerd.
Deze leeromgevingen vormen ook de context waarbinnen de drie onderwijsdoelen
– kwalificatie, socialisatie en persoonsvorming – gestalte krijgen.

62
63

26

Reviewcommissie Hoger Onderwijs en Onderzoek (2014) Interventies uitval en rendement. Online: http://www.rcho.nl/
media/www_rcho_nl/interventies%20uitval%20en%20rendement%2017%20nov.pdf
Het toevoegen van spelelementen aan het onderwijs met als doel studenten meer te motiveren.

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

Naast de cognitieve vaardigheden wordt hier ook een aantal niet-cognitieve, of
21ste eeuwse vaardigheden aangeleerd, zoals bijvoorbeeld: competenties om te leren en te
innoveren (kritisch denken, creativiteit, samenwerking), informatie, media en technologische vaardigheden (ICT-vaardigheden, mediageletterdheid en omgang met big data),
loopbaan- en levensvaardigheden (flexibiliteit, initiatief, sociale en culturele vaardig­
heden, productiviteit, leiderschap en ondernemerschap). Daarbij hoort ook het
­waarborgen van de vaardig­heden Nederlandse taal64 en rekenen: dit zijn immers
essentiële vaardigheden voor succes. Ook hier geldt dat hoge verwachtingen de
standaard moeten zijn. Naar aanleiding van het advies van de Raad voor de
Nederlandse Taal en Letteren over taalvaardigheid Nederlands in het hoger onderwijs
vraag ik het Algemeen Secretariaat van de Taalunie om de aanbevelingen uit dit advies
samen met het veld uit te werken en goede voorbeelden uit te wisselen. Ook instellingen
vraag ik om werk te maken van integraal taalbeleid, passend bij hun profilering. Hoge
verwachtingen moeten de standaard zijn en blijven.

figuur 2: percentage studenten dat aangeeft tevreden te zijn over: (Bron:NSE)
80

Inhoud van de opleiding

70
Verworven praktijkgericht/wetenschappelijk
onderzoek binnen de opleiding
Docenten

60

Studiebegeleiding
Mogelijkheid om zelf de inhoud te bepalen

50

40

30

2010

2011

2012

2013

2014

2015

Het ontwikkelen van 21st century skills is geen doel op zich. Deze vaardigheden zijn eerder
instrumenteel om jonge mensen in mogelijkheden te leren denken. Niet voor niets wordt
in het po en vo in het kader van #onderwijs2032 ook nadrukkelijk gekeken naar de
waarde van dit type vaardigheden. De manier waarop mensen hun vaardigheden inzetten
is altijd verbonden met hun persoonlijkheid en houding; ingebed in de context en ‘mores’
van een beroepspraktijk. Responsief ten opzichte van vragen uit de omgeving of situatie.
En verbonden met iemands opvatting over ‘goed’ werk, het morele kompas. Als het goed
is, bieden deze leeromgevingen daarom ook voldoende mogelijkheden voor experimenten buiten de comfort zone en reflectie. Met ruimte voor eigen wensen, oplossingen,
creativiteit, maar ook ruimte voor mislukkingen of falen. Juist daar komt de gewenste
vernieuwing uit voort.

64

Nederlandse Taalunie (2015), Vaart met taalvaardigheid; Nederlands in het hoger onderwijs. Nederlandse Taalunie, Den Haag.

27

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

Ik wil de hogescholen en universiteiten in de gelegenheid stellen om de leeromgeving
voor studenten te versterken. Daarbij leg ik vooral het accent op de verwevenheid van
onderwijs en onderzoek, internationalisering, Open en Online Onderwijs, en het belang
van extra- en co-curriculaire activiteiten. Dit werk ik hieronder concreet uit.

Verwevenheid onderwijs en onderzoek
De kracht van het Nederlandse onderwijs en onderzoek is dat deze twee structureel en
sterk verweven zijn. Het feit dat het Nederlandse wetenschappelijk onderzoek tot de
wereldtop behoort, geeft ons een enorm goede uitgangssituatie. Voor universiteiten ligt
in dit kader de belangrijkste opdracht in het versterken van verwevenheid van onderwijs
en onderzoek om studenten op te leiden in een academische omgeving en synergie te
bewerkstelligen tussen academisch onderwijs en onderzoek. Niet alleen voor kennis­
overdracht, maar ook om studenten uit te dagen om te participeren in kennisverwerving.
Door studenten daadwerkelijk te betrekken bij origineel wetenschappelijk onderzoek
(research based education) of studenten zelf onderzoek te laten verrichten (research tutored
education). Deze creatieve bijdrage en feedback van studenten is ook voor docenten
stimulerend bij het formuleren en exploreren van nieuwe, onverwachte onderzoeks­
vragen. Op deze wijze kan er een creatieve en innovatieve wetenschappelijke vonk
overspringen van student naar docent en omgekeerd.65 Dat kan alleen door onderwijs dat
stevig ingebed is in een onderzoeksomgeving. De wijze waarop onderzoek en onderwijs
verweven zijn, zal sterk verschillen tussen opleidingen in wo en hbo en tussen bachelor en
masters, zoals de AWTI in zijn advies Verwevenheid onderwijs en onderzoek aangeeft.66
Voor een stevige inbedding van het onderwijs in de onderzoeksomgeving zijn extra
wetenschappelijk docenten nodig in meer stabiele banen, met een uitgebalanceerde
onderwijs- en onderzoekstaak. Het doet mij deugd dat de universiteiten bij het
­vaststellen van de CAO in het najaar van 2014 reeds hebben aangegeven het aandeel
flexcontracten te verminderen. Ik ga er van uit dat zij dit doorzetten vanwege de wenselijkheid van stabiele carrièrepaden aan de universiteit.67
Op hogescholen is het zaak het praktijkgericht onderzoek steviger in te bedden in het
onderwijs. Dit is ook bepleit door de commissie Veerman. Recent heeft de
Onderwijsraad68 gesteld dat innoverend vermogen steeds belangrijker wordt in onze
maatschappij. De eisen die dit stelt aan professionals in de beroepspraktijk, hebben
consequenties voor hogescholen en voor het onderwijs dat zij geven.
Om meer innovatieve professionals te kunnen opleiden is het van belang dat het
praktijkgericht onderzoek in het hoger beroepsonderwijs wordt verstevigd, zo schrijft ook
de Raad. De Onderwijsraad adviseert om in iedere opleiding systematisch aandacht te
besteden aan het onderzoekend vermogen van studenten.

65
66
67
68

28

Hoofdprincipe van de verwevenheid van onderwijs, onderzoek en valorisatie, TUDelft.
Adviesraad voor Wetenschap, Technologie en Innovatie (2015) Verwevenheid onderzoek en onderwijs: eenheid in
verscheidenheid. AWTI, Den Haag.
De regering voert hiermee de motie uit van het Tweede Kamer lid Mei Li Vos, voorgesteld op 2 april2015 tijdens het
debat over Wetenschapsbeleid (32 288 nr. 427).
Onderwijsraad (2014) Meer innovatieve professionals. Onderwijsraad, Den Haag.

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

Tienplus Hogeschool Inholland
Hogeschool Inholland participeert in de Kenniswerkplaats Tienplus waar men zich richt
op laagdrempelige opvoedsteun voor ouders met tieners in Amsterdam. Veel
laagopgeleide en migrantenouders ervaren een afstand tot de opvoedvoorzieningen in
Amsterdam. Kenniswerkplaats Tienplus is een samenwerkingsverband tussen kennis,
beleid, praktijk en zelforganisaties dat het bereik en de effectiviteit van (opvoedings-)
ondersteuning wil verbeteren.

Ook de WRR69 onderkent dat de hogescholen zichzelf tot kennisinstelling moeten
omvormen en een nieuwe balans moeten vinden tussen kennisoverdracht, bedrijvigheid creëren en bijdragen aan het oplossen van problemen. Vooral voor mkb-ondernemingen kunnen hogescholen een goede kennispartner zijn zoals de AWTI onlangs stelde
in het advies MKB en hogescholen.70 Hogescholen hebben de aandacht voor onderzoek en
onderzoekend vermogen al op hun agenda staan, maar de beoogde leerlijnen zijn nog
geen gemeengoed in de onderwijspraktijk zelf. Er zijn meer l­ ectoren voor nodig, zoals
ook de hogescholen in hun strategieplan71 aangeven.
Praktijkonderzoek in het hoger beroepsonderwijs vraagt tevens om het verhogen van het
thans internationaal vergeleken lage aandeel masteropgeleide en gepromoveerde
docenten, naast het uitbreiden van de capaciteit van lectoraten. Zo maken we van het
onderzoekend en probleemoplossend vermogen van de hbo-student een uitgesproken
kwaliteit van ons stelsel. Zowel voor meer lectoren als voor meer masteropgeleide en
gepromoveerde docenten geldt dat kwaliteit en niet kwantiteit leidend moet zijn.
Ten slotte vragen maatschappelijke vraagstukken steeds meer om een inter- en trans­
disciplinaire benadering van onderzoek en onderwijs. In de Wetenschapsvisie staat al
beschreven dat het voor de oplossing van de grote maatschappelijke uitdagingen van
onze tijd nodig is onderzoekers de ruimte te bieden voor het leggen van creatieve en
onverwachte dwarsverbanden. Deze ruimte voor onderzoekers moeten we ook door­
trekken naar het onderwijs. Het streven is immers dat elke student beschikt over een
stevige basis van kennis en vaardigheden, én het vermogen heeft om over grenzen heen te
kijken en te werken. Voor universiteiten en hogescholen ligt er de opdracht om, naast
disciplinair gerichte opleidingen, te werken aan verdere verbreding, cross-overs en meer
op de student afgestemde leerroutes die passen bij het profiel en de zwaartepunten van
de instelling. Dat vergt wederom ook van de student dat die meer verantwoordelijkheid
neemt voor haar leerproces.
Met de extra middelen die vrijkomen met het studievoorschot is het mogelijk dat
hogescholen en universiteiten, bovenop de bestaande investeringen, extra investeren
in de verwevenheid van onderwijs en onderzoek. Universiteiten kunnen met deze
middelen, bovenop de eerdergenoemde substantiële toename van het aantal docenten, extra docentonderzoekers of UD’s en UHD’s met een combineerde onderwijs- en
­onderzoekstaak aanstellen en de verwevenheid van onderwijs en onderzoek versterken in
grootschalige studierichtingen. De hogescholen kunnen met deze middelen extra lectoren
en gepromoveerde docenten aanstellen met ook een onderwijstaak (zie paragraaf 5.3).
Het is uiteindelijk aan de onderwijsgemeenschap om hier precies invulling aan te geven.

69
70
71

Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (2013), Naar een lerende economie. Amsterdam University
Press, Amsterdam.
Adviesraad voor Wetenschap, Technologie en Innovatie (2015), MKB en hogescholen: Partners in innovatie.
AWTI, Den Haag.
Vereniging Hogescholen (2015) HBO2025: Wendbaar en Weerbaar. Vereniging Hogescholen, Den Haag.

29

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

Naar Open Online Hoger onderwijs
Mijn ambitie is dat in 2025 alle docenten aan Nederlandse HO-instellingen hun
onderwijs­materiaal open beschikbaar stellen (Open Access Hoger Onderwijs) en dat we
daarmee een voortrekkersrol in de wereld vervullen.72 Optimale benutting van de digitale
mogelijkheden is essentieel om het hoger onderwijs van goed naar excellent te brengen,
waarbij iedere student het beste uit zichzelf haalt, talent wordt uitgedaagd en achter­
standen worden verkleind. In mijn visiebrief over Open en Online Hoger Onderwijs73 heb ik
de grote potentie reeds benadrukt. Juist daarom heb ik instellingen uitgedaagd om te
experimenteren met de mogelijkheden van Open en Online Onderwijs, dit grondig te
evalueren en de getrokken lessen te benutten om het onderwijs in de breedte te
­versterken. Ik blijf bereid kritisch te kijken naar eventuele juridische belemmeringen
voor deze ontwikkeling.
Ik roep instellingen en docenten op om hun onderwijsmateriaal te delen en dat van
collega’s zowel buiten als binnen hun instelling te gebruiken. Hoe groter het aanbod van
Open Educational Resources is, hoe beter docenten studenten onderwijs op maat kunnen
bieden. Samenwerking tussen docenten en docententeams speelt hierbij een essentiële
rol. De vorm van peer review die het delen van leermiddelen mogelijk maakt, draagt
ook direct bij aan de onderwijskwaliteit. In dat kader vind ik het ook belangrijk dat
Nederlandse instellingen elkaars MOOC’s en ’Open Educational Resources’ erkennen.
Een goed voorbeeld is de Rijksuniversiteit Groningen die studenten studiepunten toekent
voor het succesvol afronden van MOOC’s ontwikkeld door Universiteit Leiden.
Ik ga in gesprek met instellingen en docenten over hoe het delen en hergebruiken van
Open Educational Resources gemeengoed kan worden en hoe ik hen daarin kan faciliteren. Daarbij verken ik of en hoe een (inter)nationaal platform waarop onderwijsmateriaal
gedeeld, bewerkt en gebruikt kan worden, bijdraagt aan het realiseren van deze ambitie.
Gedacht kan worden aan een Holland Virtual University. Om het hoger onderwijs met hulp
van ICT te blijven verbeteren, is tijd van en ruimte voor docenten nodig. Maar ­bovenal
enthousiasme. Daarom ben ik blij verrast met de grote belangstelling voor de stimuleringsregeling Open en Online Hoger Onderwijs. Om de ontwikkeling te versnellen, meer
onderwijsmateriaal onder open licentie beschikbaar te stellen voor alle onderwijs­
instellingen en capacity building in de Nederlandse context te versterken, verdubbel ik
vanaf 2018 het budget.
Tijdens het Europees voorzitterschap organiseer ik een internationale conferentie over
Open en Online Onderwijs. Hiermee kunnen we ook in Europa onze kennis over en
ervaringen met Open en Online Onderwijs blijven delen en het Nederlandse hoger
onderwijs een podium bieden.
Ik vraag hogescholen en universiteiten om bij bestaande en nieuwe bouwplannen
rekening te houden met nieuwe, creatieve en kleinschalige onderwijsvormen, en de
fysieke ruimte en architectuur die daarvoor nodig is. Veel onderwijsruimten op instellingen zijn nog te veel berekend en ingericht op massaal georganiseerd onderwijs. Ook is de
opzet en inrichting van gebouwen vaak nog onvoldoende geschikt om ontmoetingen
tussen docenten, studenten en bestuur te stimuleren. Kleinschalige overleg- en
werkgroep­ruimtes, break-out rooms, common rooms, en dergelijke voor kleinschalige
onderwijsactiviteiten zijn gewenst. Ook blended learning en (Open) Online Onderwijs
vragen om forse investeringen in onderwijsfaciliteiten. Om de instellingen hierin
tegemoet te komen, maken we het mogelijk om extra middelen te investeren in studie­
faciliteiten ten aanzien van kleinschalig onderwijs. Ook hier geldt dat het uiteindelijk aan
de onderwijsgemeenschap is om hier precies invulling aan te geven.
72
73

30

Hiermee voldoe ik aan de toezegging gedaan op 17-12-2014 tijdens het Algemeen overleg Internationalisering
(Tweede Kamer, vergaderjaar 2014-2015, 22 452, nr. 43).
Visiebrief Open en Online Onderwijs, 14 januari 2014 (Tweede Kamer, vergaderjaar 2013-2014, 31 288, nr. 362).

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

Internationalisering
In de Kamerbrief over de internationale dimensie van het hoger onderwijs en middelbaar
beroepsonderwijs heb ik het belang van internationalisering van het hoger onderwijs al
eerder benadrukt: internationalisering maakt onderwijs uitdagender en studenten
slimmer, creatiever en ondernemender.74 In de 21ste eeuw is internationalisering een
onmisbaar onderdeel van de vorming van studenten. Het hoger onderwijs kenmerkt zich
door een open karakter (de Europese Hoger Onderwijsruimte) en het onderwijs vindt
steeds meer plaats in internationale netwerken. Het Nederlands hoger onderwijs trekt
jaarlijks duizenden studenten van over de hele wereld.
Zij plukken de vruchten van de kwaliteit van het Nederlandse hoger onderwijs, maar zijn
op hun beurt een verrijking voor het onderwijs, de wetenschap en de samenleving.
Alleen al hierdoor kunnen we het merendeel van de Nederlandse studenten in een
­internationale context opleiden.
De international classroom biedt legio mogelijkheden voor uitdagend en grensverleggend
onderwijs. Met het actieplan Make it in the Netherlands heb ik beleid ingezet om de binding
van internationaal talent aan Nederland te versterken, onder meer door knel­punten in
wet- en regelgeving voor studie, stage en werk zoveel mogelijk weg te nemen.
Daarnaast is het belangrijk steeds sterker de internationale component van het onderwijs
in Nederland naar voren te laten komen.
De internationale mobiliteit van Nederlandse studenten houdt echter geen gelijke tred
met de groei van inkomende buitenlandse studenten. Dat is jammer, omdat het hoger
onderwijs juist grensoverschrijdende denkers en doeners moet opleiden en omdat
buitenlandse ervaring gedurende de opleiding daarbij onmisbaar is. In eerdergenoemde
brief heb ik daarom al aangegeven te streven naar meer uitgaande mobiliteit.
Voor talentvolle binnenkomende en uitgaande studenten heb ik – samen met de
universiteiten en hogescholen – in 2015 het ‘Holland Scholarship’ geïntroduceerd.
Komend decennium zullen hiermee ongeveer 10.000 topstudenten in staat worden
gesteld om over de grens te studeren. Om met name de uitgaande mobiliteit te
stimuleren wil ik universiteiten en hogescholen aanmoedigen om te blijven werken aan
vier belangrijke voorwaarden:
• Bevordering van de internationale oriëntatie van studenten in het curriculum en
contact tussen internationale en Nederlandse studenten;
• Het inpassen van een mobiliteitsvenster in het curriculum;
• Informatievoorziening;
• Het bestendigen en uitbreiden van (nieuwe) financieringsbronnen, zoals het ‘Holland
Scholarship’, om uitgaande mobiliteit verder te bevorderen.
Ook zal ik, na consultatie, het wetsvoorstel Bevordering internationalisering hoger
onderwijs via de Raad van State naar de Kamer sturen. De regering is tevens voornemens
om het stichten van buitenlandse nevenvestigingen mogelijk te maken via een AMvB,
waarbij onder meer nadere kwalitatieve en financiële randvoorwaarden worden gesteld.

74

Zie ook Visiebrief Internationalisering, 15 juni 2014 (Tweede Kamer, vergaderjaar 2013-2014, 22 452, nr. 41).

31

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

Binnen Europa zal ik mij voorts blijven inzetten voor de totstandkoming van één Europese
ruimte voor het hoger onderwijs. Het Bologna-proces biedt daartoe een goed kader, maar
ook bilaterale samenwerking met andere lidstaten – op gouvernementeel én i­nstitutioneel
niveau – kan bestaande drempels wegnemen en als zodanig een best practice bieden in
breder Europees verband. De recente overeenkomst in Benelux-verband voor de
wederzijdse erkenning van academische diploma’s is daarvan een goed voorbeeld.
Tegelijkertijd willen buitenlandse instellingen zich op de Nederlandse studenten richten.
Ook dat heeft consequenties voor het Nederlands hoger onderwijs. In dit kader ben ik
bezig de namen ‘universiteit’ en ‘hogeschool’ te beschermen met als doel misleidende
initiatieven vanuit het buitenland tegen te gaan.
De toenemende internationalisering van het hoger onderwijs in Nederland leidt ertoe dat
opleidingen steeds vaker in het Engels worden gegeven, zowel op bachelor- als op
masterniveau. Dat is in zekere mate vanzelfsprekend, waar het gaat om de (internationale) aard van de betreffende studie of om het specifieke (internationale) profiel van een
instelling. De wet biedt ook de ruimte voor maatwerk, waar dat functioneel en passend is.
Maar bij andere studies of instellingen is die ‘verengelsing’ mogelijk wat minder vanzelfsprekend. Ik maak mij in ieder geval zorgen om de positie van het Nederlands binnen
het hoger onderwijs als cultuur- én als wetenschapstaal, zeker waar een uitstekende
beheersing van het Nederlands in dit verband bijna een conditio sine qua non mag heten.
Vooralsnog wil ik in het spanningsveld tussen internationalisering en taalbehoud geen
strakke scheidslijnen trekken. Wel wil ik drie aandachtspunten voorop stellen. Ten eerste
mag het gebruik van het Engels niet ten koste gaan van de kwaliteit van het hoger
onderwijs. Daarnaast zullen instellingen ook op het punt van taalbeleid transparant(er)
moeten zijn en een expliciet antwoord moeten geven op de vraag op welke wijze hun
taalbeleid dienstbaar is aan hun onderwijs- en kwaliteitsdoelen. (Taal)beleid alleen
gericht op het aantrekken van meer buitenlandse studenten vind ik niet passend. Ik wil
dat de instellingen en ook andere betrokkenen zich rekenschap geven van de vraag hoe
ver ‘verengelsing’ kan gaan, binnen welke studies en binnen welk instellingsprofiel.
In dat verband is het van belang dat zoveel mogelijk buitenlandse studenten die – voor
een wat langere duur – aan een Nederlandse hogeronderwijsinstellingen studeren,
gestimuleerd worden om de Nederlandse taal te leren. Daartoe zijn inmiddels een
serious game en een MOOC-Nederlandse taal ontwikkeld, waarvan al intensief gebruik
wordt gemaakt. Ook bieden de talencentra van de universiteiten (en een enkele hogeschool) intensieve taalcursussen Nederlands aan.75

Extra- en co-curriculaire activiteiten
Het is van belang dat studenten zich kunnen ontplooien tot verantwoordelijke burgers
die een bijdrage kunnen leveren aan de onderwijsgemeenschap en de maatschappij.
Het teruggeven aan de maatschappij (giving back-principe) geeft hen de mogelijkheid
om met verschillende groepen in aanraking te komen en zorgt voor meer cohesie.
Daarnaast leren studenten veel door activiteiten te ondernemen vanuit een bestaande
context. Dat doen ze bijvoorbeeld in de vorm van vrijwilligerswerk en programma’s voor
maatschappelijke betrokkenheid (community engagement), extra-curriculaire activiteiten als
studie- of studentenverenigingen, via een inspraakorgaan, via (top)sportactiviteiten,
via culturele activiteiten en via ondernemerschap. We moeten studenten blijven
­stimuleren om dit soort activiteiten uit te voeren, omdat dit bijdraagt aan de socialisatie en persoonsvorming van studenten.

75

32

Hiermee voldoe ik aan de toezegging, gedaan op 17 december 2014 tijdens het debat over internationalisering in het
hoger onderwijs (Tweede Kamer, vergaderjaar 2014-2015, 22 452, nr. 43).

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

Onder andere de University Colleges laten zien dat wanneer deze andere activiteiten
nauw verbonden worden met een onderwijs­programma (co-curriculair), ze zeer
succesvol en ook zichtbaar zijn. Voorbeelden zijn projecten die zich richten op de
uitdagingen in de stad, het zelf opzetten en beheren van studie- en activiteitenverenigingen, duurzaamheidprojecten etcetera. Hogescholen en universiteiten wordt gevraagd om
hiervoor voldoende voorzieningen beschikbaar te stellen, om deze activiteiten zichtbaar
te maken en zoveel mogelijk te verbinden met het onderwijs.

2.4. Kwalitatief goede en inspirerende docenten
en onderwijsleiders
Tijdens de HO-tour is keer op keer naar voren gekomen dat de kwaliteit van docenten een
van de belangrijkste factoren is voor goed onderwijs. En als we hoge verwachtingen
stellen aan studenten, dan mogen we ook hoge verwachtingen stellen aan docenten en
onderwijsleiders. Gelukkig is de kwaliteit van docenten op universiteiten en hogescholen
hoog. Universiteiten hebben werk gemaakt van de basis- en seniorkwalificatie onderwijs
(BKO/SKO). Alle hogescholen hebben een enorme sprong gemaakt met betrekking tot het
opleidingsniveau van hun docenten: meer masters en meer gepromoveerde docenten.
Ik wil deze inspanningen van instellingen verder ondersteunen om volgende stappen te
maken. Dat vraagt wel om modern en toekomstgericht personeels- en onderwijsbeleid
op instellingen. In dat kader vraag ik expliciet aandacht voor:

a. Meer waardering voor het onderwijs;
b. Permanente professionalisering van docenten en onderwijsleiders;
c. Aandacht voor diversiteit in personeelsbeleid
Meer waardering voor onderwijs
Voor universiteiten is al eerder aangegeven dat de waardering voor het onderwijs en voor
doceren op te veel plaatsen achterblijft ten opzicht van onderzoek. Waar onderzoekers
veelal hechte gemeenschappen vormen waarin permanent aan vernieuwing en vooruitgang wordt gewerkt, zijn deze gemeenschappen voor docenten en onderwijsvernieuwing
veel minder zichtbaar. Universiteiten wordt daarom gevraagd expliciet aandacht te
besteden aan het stelselmatig bevorderen en belonen van onderwijs, en het bevorderen
van differentiatie van carrières van docenten en onderzoekers.76 Ik bedoel hiermee niet
voor iedereen dezelfde verhoudingen in tijdsbestedingen onderwijs vs. onderzoek, niet
altijd hetzelfde accent gedurende de loopbaan en dan niet alleen in termen van onderzoekstijd en onderwijstijd, maar ook qua leidinggevende posities, qua ontwerptaken,
qua innovatieopdrachten, qua maatschappelijke verbindingen (valorisatietaken). De grote
uitdaging is die variaties, ook ten voordele van onderwijs, te stimuleren en betrouwbaar
te waarderen, te belonen, individueel, maar ook in teamverband.

76

Zie ook Adviesraad voor Wetenschap, Technologie en Innovatie (2015) Verwevenheid onderzoek en onderwijs: eenheid in
verscheidenheid. AWTI, Den Haag

33

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

University of British Columbia: Professor of Teaching Faculty Stream.
In de in 2010 afgesloten CAO tussen de Universiteit van British Columbia en de
lokale vakbond (‘Faculty Association’) is een alternatieve tenure-track tot professor
opgenomen: de tenure-track Professor of Teaching. De mogelijkheid om docenten
te benoemen tot professor heeft verschillende doelen:
-- Om excellente academici aan te trekken en vast te houden door ze een
aantrekkelijke carrière in onderwijs en onderwijskundig leiderschap aan te bieden;
-- Onderzoek en ontwikkeling in onderwijsinnovaties bevorderen
(bijvoorbeeld in curricula, pedagogische benadering en digitale leermethode);
-- Faciliteren en aanmoedigen van interdisciplinaire samenwerkingsverbanden in
onderwijs binnen en buiten de universiteit.

Hierdoor kunnen ook excellente docenten – en niet alleen excellente onderzoekers en
leidinggevenden - een volwaardige carrière maken. Enkele universiteiten bieden al de
ruimte voor aanstellingen van onderwijshoogleraren aan. Streven is dat er voor iedere
wetenschappelijke discipline van enige omvang voldoende onderwijshoogleraren
aanwezig zijn om gezamenlijk te zorgen voor structurele verbetering en vernieuwing van
het onderwijs in de betreffende en/of verwante discipline. Uiteraard zijn hierbij grote
verschillen tussen wetenschappelijke disciplines en professionele vakgebieden. In de
Wetenschapsvisie is aangegeven dat hierover met de universiteiten nadere afspraken
zullen worden gemaakt in een nieuw hoofdlijnenakkoord. Voor hogescholen geldt in
het bijzonder dat er meer kwalitatief goede lectoren en onderzoekers moeten komen
die stevig verbonden worden met de beroepspraktijk en het beroepsonderwijs. Juist in
de fase van de opbouw naar meer onderzoekscapaciteit dient er extra aandacht te zijn
voor de onderlinge verwevenheid van onderwijs en onderzoek, en voor de blijvende
waardering van de onderwijstaak. Het onderzoek in het hbo dient ten dienste te staan van
de voorbereiding van de student op de beroepspraktijk.

Permanente professionalisering van docenten en onderwijsleiders
Voor hogescholen en universiteiten is de belangrijkste opdracht om vanuit een toekomstgericht personeels- en onderwijsbeleid en in het verlengde van BKO/SKO, te blijven
werken aan permanente professionalisering van docenten en het scholen van bekwame
onderwijsleiders. Ik vind het belangrijk dat universiteiten en hogescholen hier vervolg­
stappen in zetten. Het gaat dan om de inhoudelijke deskundigheid, het hanteren van
nieuwe onderwijsvormen, hun didactische vaardigheden, hun vaardigheden om
bijvoorbeeld met een international classroom om te gaan, en voor de hogescholen in het
opdoen van nieuwe praktijkervaring door stages voor docenten.77 Kennis en vaardig­
heden ten aanzien van de mogelijkheden die digitalisering biedt, zoals de ontwikkeling en
het hergebruik van online onderwijsmateriaal, moeten hier een belangrijk onderdeel van
uitmaken. Daarnaast kan het voor een aantal docenten ook gaan om onderwijs­
vernieuwingen te ontwerpen, in te voeren, en te evalueren. De Onderwijsbeurzen voor
docenten (zie paragraaf 2.6) dienen hieraan bij te dragen. De hogescholen wordt expliciet
gevraagd extra aandacht te besteden aan onderwijs­kundig leiderschap door leergangen op
te zetten, en te blijven werken aan het opleidingsniveau van docenten: meer masters en
promovendi. Kwaliteit gaat hier boven kwantiteit. Daarnaast wordt de kwaliteit van een
docent niet alleen bepaald door het opleidings­niveau. Ook uitstekende docenten,
bijvoorbeeld vanuit de beroepspraktijk, zonder het juiste diploma zouden gewaardeerd
moeten worden.

77

34

Dit adviseert ook de AWTI, zie: Adviesraad voor Wetenschap, Technologie en Innovatie (2015) MKB en hogescholen.
Partners in innovatie. Quantes, Den Haag

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

Aandacht voor diversiteit in personeelsbeleid
De diversiteit op hogescholen en universiteiten neemt sterk toe. Studenten en staf
worden in toenemende mate internationaal met een steeds grotere diversiteit in de
landen van herkomst. Daarnaast groeit vooral in de Randstad het aantal studenten met
een niet-westerse achtergrond. Ook de sterke vertegenwoordiging van vrouwen in de
studentenpopulatie is opvallend. Aan de andere kant blijft de vertegenwoordiging van
docenten met een niet-westerse achtergrond en van vrouwen in (hogere) posities en in
hoogleraarsfuncties – ook internationaal gezien - aanzienlijk achter. Daarin kunnen we
niet berusten omdat diversiteit ook kansen creëert. Studenten en wetenschappers met
verschillende achtergronden brengen immers uiteenlopende perspectieven in. En deze
grotere pluriformiteit in perspectieven kan leiden tot meer creativiteit en innovatie.78

Taskforce Future for diversity (VU-UL-EUR)
Onlangs hebben de Vrije Universiteit Amsterdam, Universiteit Leiden en de Erasmus
Universiteit Rotterdam de taskforce ‘Future for Diversity’ ingesteld. De taskforce is
gericht op het verbeteren van de in- en doorstroom in het onderwijs en de uitstroom
naar de arbeidsmarkt van studenten met verschillende culturele achtergronden.
Hiermee willen de universiteiten samen met maatschappelijke organisaties zoals
bedrijven, hogescholen en ECHO hun bijdrage leveren aan de achterblijvende
arbeidsparticipatie van hoogopgeleide migrantenjongeren.

Als het gaat om genderdiversiteit onder hoogleraren zien we een stijgende lijn in het
aandeel vrouwelijke hoogleraren, maar deze ontwikkeling gaat erg traag (in 2000
nauwelijks 6% vrouwelijke hoogleraren en eind 2013 bijna 15%). In het huidige tempo is
een evenredige man-vrouwverdeling in hoge academische wetenschappelijke functies
pas in 2058 bereikt. De universiteiten zijn hier primair zelf verantwoordelijk voor.
Daarom is in de Wetenschapsvisie aangekondigd dat de genderbalans onderdeel van het
hoofdlijnenakkoord met de VSNU wordt. Doel is dat we aansluiten bij Europese initiatieven en de lijn van de Europese Commissie overnemen zodat we de achterstand inlopen
en in 2025 minimaal op het Europees gemiddelde zitten. Ook staat daarin geschreven dat
als resultaten uitblijven, er zo nodig streefcijfers worden opgenomen in de Wet op het
hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek.
Een van de belangrijkste programma’s is het Aspasia-programma van NWO. Het doel
daarvan is het stimuleren van de doorstroom van vrouwelijk wetenschappelijk talent naar
de positie van hoogleraar. Door het programma te verbinden aan de Vernieuwingsimpuls
(Vidi- en Vici-subsidies) is ook het competitie-element aanwezig. De colleges van bestuur
die vrouwelijke Vidi- of Vici-laureaten binnen een jaar na toekenning van de subsidie
bevorderen tot respectievelijk universitair hoofddocent of hoogleraar, komen in
­aanmerking voor een premie van € 100.000. In het hoofdlijnenakkoord met de VSNU
zullen concrete afspraken worden gemaakt over genderbalans onder hoogleraren.
Studenten en wetenschappers met verschillende achtergronden brengen immers
uiteenlopende perspectieven in. En deze grotere pluriformiteit in perspectieven kan
leiden tot meer creativiteit en innovatie. Aandacht hiervoor zou een vast onderdeel
moeten zijn van het instellingsplan van de hogeschool en universiteit. Deze strategie
heeft betrekking op onderwijs, onderzoek, internationalisering en personeelsbeleid.

78

Onder andere de universiteit Leiden benoemt dit in het instellingsplan. Zie ook: Universiteit Leiden (2015) Excelleren in
vrijheid. Instellingsplan Universiteit Leiden 2015-2020. Strategische Communicatie en Marketing Universiteit Leiden, Leiden.

35

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

2.5. Ruimte voor onderwijsvernieuwing
De ambitie is dat we ruim baan geven aan docenten en onderwijsleiders om te werken en
te experimenteren met onderwijsvormen en –middelen die optimaal bijdragen aan
onderwijs dat uitdaagt, verbindt en meer maatwerk biedt. Het is aan de professionals om
kansen voor vernieuwing en verbetering op te blijven zoeken, maar zij dienen daar wel de
ruimte voor te krijgen en die als zodanig te ervaren. Vernieuwing is niet altijd een garantie
voor verbetering; maar als vernieuwing uitblijft is verouderd onderwijs verzekerd. Een
gezonde kwaliteitscultuur geeft zich daarvan rekenschap. Goede kwaliteitszorg vormt
geen belemmering voor onderwijsvernieuwing maar ziet er op toe dat lessen worden
geleerd en de verbetercapaciteit voorop wordt gesteld. Het accreditatiestelsel past zich
hierop aan: met de nieuwe voorstellen van het accreditatiestelsel krijgen instellingen, en
in het bijzonder docenten en onderwijsleiders, meer ruimte om het eigenaarschap over
de onderwijskwaliteit en kwaliteitszorg op te pakken.
Om onderwijsvernieuwing in het Nederlands hoger onderwijs een forse impuls
te geven, wil ik:

a. Comenius-beurzen voor docenten en onderwijsleiders introduceren;
b. Meer middelen voor onderzoek naar het hoger onderwijs beschikbaar stellen;
c. Ruimte creëren voor regelvrije zones ten behoeve van experimenten en
onderwijsvernieuwing.
Comenius-beurzen voor docenten en onderwijsleiders
Naar analogie van de Vernieuwingsimpuls voor het onderzoek, wil ik een substantieel
beurzenprogramma introduceren voor docenten en onderwijsleiders in het hoger
onderwijs, oplopend naar structureel € 20 miljoen per jaar. Deze Comenius-beurzen
richten zich op veelbelovende en excellente docenten, docententeams en onderwijs­
leiders, en zijn gericht op onderwijsvernieuwingen die aansluiten bij de toekomstplannen
van de opleiding c.q. instelling, en in lijn liggen met deze strategische agenda. Voor de
docent om het eigen onderwijs te innoveren. Voor docenten(teams) in regieposities om
innovatie te brengen in het curriculum. En voor onderwijsleiders en instellingen om
faculteitsbrede of instellingsbrede onderwijsvernieuwingsprojecten vorm te geven.
Streven is om ook andere (toekomstige) stimuleringsprogramma’s voor het hoger
onderwijs, zoals in het verleden het Siriusprogramma via dit beurzenprogramma
beschikbaar te stellen.79 Op deze wijze is er ook één kanaal voor landelijke stimuleringsmaatregelen hoger onderwijs, hetgeen onder andere de lasten voor aanvragen, of
verantwoording terug zal brengen.
Het is nadrukkelijk mijn bedoeling om met de Comenius-beurzen een bijdrage te leveren
aan meer gevarieerde carrières op hogescholen en universiteiten. Het krijgen van een
beurs zou impuls moeten geven aan de onderwijscarrières van jonge en/of veelbelovende
(excellente) docenten, individueel en/of in teamverband. Daarnaast zou het krijgen van
een Comenius-beurs ook een stimulans moeten geven aan goed onderwijskundig
leiderschap. In dat geval kan gedacht worden aan specifieke lectoren, een Professor of
Teaching Tenure-track en/of onderwijshoogleraren. Maar daarnaast kunnen instellingen
deze beurzen ook gebruiken bij het toekennen van een teaching fellow of bij verkiezingen
van de Docent van het Jaar.

79

36

Hiermee voldoe ik aan de toezegging aan het lid Bruijn, gedaan op 20-01-2015 tijdens het Plenair debat over de Wet
studievoorschot hoger onderwijs (34 035).

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

Fellowships in Teaching & Academic Development,
University College Dublin
In het kader van de professionalisering van haar docenten stelt het University College
Dublin een veelzijdig scala van faciliteiten, fondsen en activiteiten ter beschikking op het
gebied van Academic Development. Met de fellowships krijgt een geselecteerd aantal
academici eens in de twee jaar de gelegenheid een praktijkgericht project uit te voeren
waarin een belangrijk thema op het gebied van Teaching & Learning wordt aangesneden.
De geselecteerde fellows (zeven stuks voor de periode 2014-15) werken samen aan
multidisciplinaire projecten rond curriculumontwikkeling, leren, doceren, didactiek,
etcetera. Het specifieke thema kan van ronde tot ronde verschillen. De fellows werken zo
veel mogelijk samen met experts van andere universiteiten – uit Ierland en daarbuiten.

Oogmerk is dat vanuit deze beurzen ook gemeenschappen en netwerken ontstaan van
enthousiaste docenten en onderwijsleiders die zich aan elkaar kunnen optrekken,
landelijke masterclasses verzorgen en actief best practices uitwisselen. Over de vormgeving daarvan ga ik nog in overleg met de partijen in het hoger onderwijs, in het bijzonder
met docenten.

Meer middelen voor onderwijsonderzoek
Duurzame onderwijsvernieuwing vereist ook inzicht in de effectiviteit van interventies en
maatregelen. Gedegen onderwijsonderzoek is hiervoor van cruciaal belang, als ook het
inzicht in hoe haar bevindingen vertaald kunnen worden naar de onderwijspraktijk op
hogescholen en universiteiten. Er moet meer evidence based informatie beschikbaar komen
over wat wel en niet werkt. De vragen vanuit de onderwijspraktijk zijn daarbij leidend.
Aangesloten kan worden bij thema’s die in deze strategische agenda geagendeerd
worden: kleinschalige leergemeenschappen, tutor- en mentorsystemen, rijke leeromgevingen, talentprogramma’s, diversiteit, etcetera. Op Academische Werkplaatsen (Hoger)
Onderwijs (hoofdstuk vier) en via professionaliseringstrajecten op instellingen zal deze
kennis verspreid worden. Deze opbrengsten van onderzoek zijn tevens nodig voor de
door mij gewenste kwaliteitscultuur in het kader van de Kamerbrief Accreditatie
op maat.80
Om vernieuwingen in het hoger onderwijs vanuit het perspectief van de studenten en
docenten systematisch te onderzoeken (via Academische Werkplaatsen; zie hoofdstuk
vier) en deze kennis breed te verspreiden, wil ik vanaf 2018 oplopend naar structureel
€ 5 miljoen beschikbaar stellen via het Nationaal Regieorgaan Onderwijswetenschappen.
Het doel hiervan is om goede praktijken op te schalen, om te leren van elkaar en tot
verbetering van het hele hoger onderwijs te komen.

Regelvrije zones voor onderwijsinnovatie
Voor echte vernieuwingen in het hoger onderwijs kan het wenselijk zijn om bepaalde
(historisch gegroeide) regels tijdelijk en gecontroleerd, maar met behoud van kwaliteit,
los te laten. Ik wil een aantal opleidingen de ruimte geven om echt te experimenteren
met nieuwe onderwijsvormen, mogelijk gekoppeld aan de Comenius-beurzen. Hierbij kan
ook worden gedacht aan experimenten die meer flexibiliteit beogen, waaronder een
uitwerking van de ideeën van de LSVb81 voor (deeltijd)studenten en ideeën in relatie tot
extra-curriculaire activiteiten. Een tweede voorbeeld is het gebruik van modules met
certificaten voor specifieke doelgroepen in het kader van Leven Lang Leren. In alle
gevallen moet wel de (basis)kwaliteit behouden blijven.
80
81

Kamerbrief Accreditatie op maat (Tweede Kamer, vergaderjaar 2014-2015, 31 288, nr. 471).
Landelijke Studentenvakbond (maart 2014) Het nieuwe leren is flexstuderen’ de introductie van de flexstudent.
LSVb, Utrecht.

37

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

Co-designing transformational education, Verenigde Staten
Oline College is volgens kenners het meest innovatieve engineering college wereldwijd.
De focus op de toekomstige uitdaging houdt ook in dat de curricula van Olin niet alleen
de traditionele lesstof behandelen (bijvoorbeeld wiskunde), maar juist ook oog hebben
voor ontwerp, creativiteit, groepswerk, leiderschap, ondernemerschap, ‘service learning’,
interdisciplinariteit, ‘system thinking’ en mondiale perspectieven. Met deze vaardigheden,
gecombineerd met de capaciteit om onafhankelijk te leren op een adaptieve en intrinsiek
gemotiveerde manier, moeten de Olin afgestudeerden een belangrijke bijdrage leveren aan
de 14 ‘Grand Challenges for Engineering’.

Een ander goed voorbeeld hiervan zijn de experimenten en pilots met flexibilisering in het
deeltijdonderwijs waar volgend jaar mee wordt gestart. Een ander voorbeeld zijn de
vouchers die studenten 5-10 jaar na hun studie kunnen inleveren in het kader van het
studievoorschot. Maar ook kan gedacht worden aan honoursprogramma’s. In het Manifest
voor het excellentieonderwijs van de toekomst82 wordt geadviseerd om excellentie­
programma’s te behouden als proeftuinen voor innovatie. Deze ruimte voor
­docenten en studenten zou behouden moeten blijven om in een veilige omgeving aan
­grens­verleggende ontwikkelingen voor het hoger onderwijs te werken.

82

38

Projectteam Summit Excellence 2014 (2014) Manifest voor de excellentie. Hogeschool van Amsterdam en Sirius
Programma, Amsterdam.

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

2.6. Wat gaan we doen
Om hoger onderwijs aan te bieden waarmee elke student het beste uit zichzelf kan halen,
zetten we richting 2025 in op het volgende:
• De middelen die beschikbaar komen met het studievoorschot stellen instellingen in
staat het onderwijs echt kleinschaliger en intensiever te maken. De extra middelen
maken het mogelijk extra docenten, tutoren en mentoren, docentonderzoekers en
lectoren aan te stellen.
• Hiermee kan tevens de verwevenheid tussen onderwijs en onderzoek worden versterkt
door: in het wetenschappelijk onderwijs – met inzet van de stap voor stap toenemende
aantallen extra docentonderzoekers – studenten méér te betrekken bij origineel
wetenschappelijk onderzoek, en in het hoger beroepsonderwijs – met inzet van meer
lectoren – het onderwijs, het praktijkgericht onderzoek en de beroepspraktijk steviger
met elkaar te verbinden.
• Ten aanzien van internationalisering zijn de ambities het stimuleren van de uitgaande
mobiliteit stimuleren (via ‘Holland Scholarship Programma’ en mobiliteitsvensters) , de
werving en binding van buitenlandse studenten blijven verbeteren (Make it in the
Netherlands) en het faciliteren van transnationaal onderwijs (Visiebrief
Internationalisering). Instellingen wordt gevraagd zich rekenschap te geven van de
vraag hoe ver ‘verengelsing’ kan gaan. Binnen Europa blijf ik mij inzetten voor de
totstandkoming van één Europese ruimte voor hoger onderwijs.
• Nederlandse hogeronderwijsinstellingen blijven internationaal koploper op het vlak
van de mogelijkheden van Open en Online Onderwijs. Nederland onderstreept deze
ambitie tijdens het Europees voorzitterschap in 2016. Instellingen experimenteren met
de mogelijkheden, en passen de lessen toe over de volle breedte van hun onderwijsaanbod. De middelen die beschikbaar komen met het studievoorschot maken het
mogelijk de huidige stimuleringsmaatregel voor Open Online Hoger Onderwijs uit te
breiden.
• Alle docenten stellen in het ho in 2025 hun onderwijsmaterialen vrij beschikbaar zodat
zij gebruik kunnen maken van elkaars digitale leermaterialen. Verkend wordt of en hoe
een (inter)nationaal platform waarop onderwijsmateriaal gedeeld en bewerkt kan
worden hieraan bijdraagt. Daarnaast worden instellingen opgeroepen om elkaars
MOOC’s te erkennen.
• Meer waardering voor het onderwijs ten opzichte van het wetenschappelijk onderzoek
door het bevorderen van meer differentiatie van carrières van docenten en onderzoekers. Voor iedere discipline van enige omvang zouden voldoende ‘onderwijshoogleraren’ aanwezig moeten zijn.
• Het introduceren van Comenius-beurzen voor docenten en onderwijsleiders gericht
op onderwijsvernieuwing in het hoger onderwijs. Op termijn is hier structureel
€ 20 ­miljoen mee gemoeid, waarmee ik 110 beurzen per sector (hbo en wo) mogelijk
wil maken. Het is de bedoeling dat deze beurzen een bijdrage leveren aan meer
­gevarieerde carrières op hogescholen en universiteiten, en aan het meer uitwisselen
van best practices. Daarnaast worden in het hoofdlijnenakkoord met de VSNU afspraken
gemaakt over genderbalans onder hoogleraren.

39

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

• Bekeken wordt of de Nationale Studenten Enquête (NSE) kan worden doorontwikkeld
tot een instrument dat de kwaliteitscultuur op de instelling, en de bijdragen van
studenten daaraan breed kan duiden.
• Er komen middelen beschikbaar voor meer praktijk- en vraaggericht onderzoek naar
het hoger onderwijs. Hiervoor wordt op termijn structureel € 5 miljoen beschikbaar
gesteld. Hierdoor kunnen goede praktijken sneller opgeschaald worden.
• Op een aantal plekken in het hoger onderwijs worden regelvrijezones gecreëerd waarin
onderwijsvernieuwing meer de vrije hand krijgt. Voorbeelden hiervan zijn: honoursprogramma’s, pilots met flexibilisering in (deeltijd)onderwijs, deelcertificaten en een
experiment met de flexstudent.

40

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

3

Toegankelijkheid,
talentontwikkeling en diversiteit

41

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

3.1. Ambitie voor 2025: elk talent krijgt de kans
In ons hoger onderwijs willen we kansen bieden. Aan iedere student. Kansen om zich te
ontplooien, om zijn of haar talenten tot ontwikkeling te laten komen en om het
opleidings­niveau te bereiken dat bij hem of haar past. Dat is ook in het belang van de
samenleving. We hebben al die talenten hard nodig. De vraag naar hogeropgeleiden is
onverminderd hoog en blijft stijgen. Zoals ik eerder stelde is het verhogen van het aantal
hogeropgeleiden voor mij geen doel op zichzelf. Nederland kent al relatief veel hoger
opgeleiden en ook met veel mbo-diploma’s, bijvoorbeeld, zijn studenten prima gekwalificeerd voor de arbeidsmarkt. In de sectoren waarin sprake is van tekorten of tekorten
dreigen (onderwijs, bèta-techniek en zorg) wordt bovendien hard gewerkt aan
­oplossingen daarvoor. De kern waar we voor staan is dus iets anders. Dat is elke student
op de juiste plek krijgen. Ruimte bieden dus, voor alle studenten, ook voor degenen voor
wie de keuze om te gaan studeren helemaal niet zo vanzelfsprekend is.
Uitgangspunt voor mij is een hoger onderwijs dat maximaal toegankelijk is. Onze s­ tudenten
verdienen dat. Nederland verdient dat. Van financiële, culturele of informatiedrempels
voor toegang tot het hoger onderwijs mag geen sprake zijn. We doen het op dit punt
overigens al behoorlijk goed, ook internationaal vergeleken. Grote groepen studenten
stromen het hoger onderwijs in, en als je het opleidingsniveau van de ouders vergelijkt
met dat van de huidige studenten, zie je dat met name het hbo nog een belangrijke
emanciperende functie vervult. Tegelijkertijd zijn er nog altijd duidelijke verschillen tussen
groepen en hangen verschillen in het opleidingsniveau van de huidige jongeren nog
duidelijk samen met het opleidingsniveau en de sociaal-economische status van hun
ouders. Het is bijvoorbeeld zo dat studenten die vanuit het mbo instromen in het hbo
veel minder vaak hogeropgeleide ouders hebben. Vrouwen doen het goed, maar
niet-westerse allochtonen hebben nog altijd minder kans om het hoger onderwijs in te
stromen dan anderen. Hun deelname is overigens de laatste jaren gelukkig wel fors
gestegen. Maar we zijn er nog niet. De andere, onbekende cultuur die het hoger onderwijs
voor een aanzienlijk aantal leerlingen en ouders nog altijd vertegenwoordigt, vormt nog
te vaak een drempel. Dat moet veranderen.
Individuele studenten kansen bieden om zich te ontwikkelen, betekent dat we nog meer
dan nu al gebeurt moeten differentiëren in het hoger onderwijs, zowel in het aanbod
als wanneer het gaat om onderwijsconcepten. Want studenten zijn verschillend.
De ­diversiteit in de studentenpopulatie is met de grotere deelname aan het hoger
onderwijs fors toegenomen en die ontwikkeling zet zich door. De samenleving wordt
diverser en dat vertaalt zich in een gevarieerdere studentenpopulatie. En ook als gevolg
van individualisering zie je de variëteit tussen studenten toenemen. Er is meer behoefte
aan flexibele leerwegen en maatwerk in het hoger onderwijs, maar ook in het vo en mbo.
Meer maatwerk in vo en mbo heeft ook consequenties voor het ho.
Mijn ambitie voor 2025 is dat voor de verschillende groepen studenten in het hoger
onderwijs veel meer aandacht is. Passende aandacht. De gemiddelde student die is
opgegroeid in Amsterdam-Zuid heeft heel andere behoeftes en een heel andere bagage
en leerstijl dan een student uit Rotterdam-Zuid. Ook tussen instellingen uit de Randstad
of die uit het oosten of zuiden van het land bestaan grote verschillen in de samenstelling
van hun studentenpopulatie en dan hebben we het nog niet eens over de verschillen
tussen studenten afkomstig uit het buitenland, denk bijvoorbeeld aan Duitsland, Italië of
Korea. Daar moet het hoger onderwijs een antwoord op hebben. Dat betekent maatwerk,
differentiatie, maar het betekent tegelijkertijd ook hoge verwachtingen hebben van elke
student, ongeacht vooropleiding, achtergrond of afkomst.

42

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

En het begint niet pas bij het hoger onderwijs. Scholen voor voortgezet onderwijs,
mbo-instellingen, hogescholen en universiteiten hebben een gezamenlijke verant­
woordelijkheid voor het begeleiden van hun studenten naar de juiste plek in het hoger
onderwijs, voor doorlopende leerlijnen en voor het studiesucces in het hoger onderwijs.
Meer samenwerking in de onderwijsketen is nodig.
De laatste jaren zijn ten aanzien van de differentiatie in het onderwijsaanbod belangrijke
stappen gezet. We zijn er echter op dit punt nog niet. Datzelfde geldt voor het stelsel.
Het stelsel dat ik voor me zie, biedt meer ruimte voor flexibele leerroutes binnen het
hoger onderwijs. Er moeten reële overstapmogelijkheden zijn van vo naar hbo en wo,
van mbo naar hbo, van Associate degree naar bachelor en van bachelor naar master.
Meer maatwerktrajecten. En ik zie ruimte voor meer mogelijkheden om vakken van
verschillende opleidingen en instellingen te combineren, ook over de grenzen van hbo en
wo heen. Dat past bij de variatie aan studenten die we hebben. Reële kansen om na een
periode op de arbeidsmarkt terug te keren naar het hoger onderwijs horen daar ook bij.
Ik heb in het verlengde daarvan de volgende zeven ambities:

a. Een goed toegankelijk stelsel behouden;
b. Verdere ontwikkeling van talentprogramma’s;
c. Vergroten van studiesucces;
d. De samenwerking in de onderwijsketen versterken zodat elke student op de plek terecht
komt die het beste past bij zijn of haar ambities en talenten en de doorstroom
succesvoller wordt;
e. Extra aandacht voor mbo’ers bij de doorstroom naar het hbo;
f. Meer aandacht voor doorstroom en flexibiliteit binnen het hogeronderwijsstelsel, onder
andere door de differentiatie in het onderwijs te vergroten, zodat de diverse
studentenpopulatie beter wordt bediend;
g. Flexibiliteit in het stelsel voor een Leven Lang Leren, zodat ook tijdens een
arbeidsloopbaan het volgen van een hogeronderwijsopleiding aantrekkelijk is.

3.2. Een goed toegankelijk hoger onderwijs
Met deze agenda wil ik de ruimte creëren voor een goed passend aanbod voor alle
studenten. Voor mij is dat de kern van wat een toegankelijk hoger onderwijs is. Als je ziet
dat nog altijd 40% van de eerstejaarsstudenten in het hbo en 26% in het wo stopt met de
initieel gekozen studie, is duidelijk dat verbetering nodig en mogelijk is. Dit geldt zeker als
je ook nog beseft dat ook hier duidelijke verschillen tussen groepen zijn. Ik vind de
signalen die de hogescholen in de grote steden op dit punt afgeven zorgwekkend.
Ondanks al hun inspanningen om hun grote populatie niet-westerse allochtone studenten goed te bedienen, nemen de uitval en switch onder deze groep toe in plaats van af.
Slechts 26% van de niet-westerse allochtone jongens (cohort 2008) heeft in het hbo nu
na vijf jaar een diploma.83 Hier iets aan doen is een maatschappelijke opgave. Dat vraagt
van instellingen onder andere tijdens het matchingsproces en bij tutoring en mentoring
extra aandacht, maar ook in mijn voorstellen voor meer samenwerking in de onderwijsketen (zie 3.5) is specifieke aandacht nodig voor de problematiek rond niet-westerse
allochtonen. Ook de positie van studenten met een functiebeperking vraagt om blijvende
aandacht. Zij besteden gemiddeld meer tijd aan hun studie, maar vallen nog altijd vaker
uit en doen langer over hun studie.

83

CBS Stateline, table studievoorgang hbo, geraadpleegd op 27 februari 2015.

43

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

Ik juich toe dat universiteiten en hogescholen scherpere keuzes maken, zowel als het gaat
om hun onderwijsaanbod en het onderwijsconcept van waaruit zij werken, als waar het
gaat om de studentengroepen waarop zij zich primair richten. Denk bij dit laatste
bijvoorbeeld aan de doelgroep van Leven Lang Leren, of studenten die specifieke talenten
willen ontwikkelen (kunst, sport of ondernemerschap). Dat vergroot de diversiteit van het
aanbod dat voor studenten beschikbaar is. Maar ik vind het wel belangrijk dat het stelsel
als geheel toegankelijk blijft voor iedere student. Studenten moeten bovendien goed
voorgelicht worden over de keuzes in het profiel en onderwijsconcept die instellingen
maken, zodat zij weten waar zij voor kiezen.
De overheid blijft in de kern verantwoordelijk voor een goed toegankelijk ho-stelsel.
Net als de discussie in het hoger onderwijs, is ook in het voortgezet onderwijs en
middelbaar beroepsonderwijs een ontwikkeling naar meer flexibilisering en maatwerk
ingezet. Ook daar wordt gezocht naar manieren om studenten beter te bedienen.
Het Plan van aanpak Toptalenten, waarover de staatssecretaris de Tweede Kamer in april
nog heeft geïnformeerd84, is daar één van de uitingen van.
Recent heeft de VO-raad het voorstel voor een maatwerkdiploma gelanceerd, waarbij
leerlingen examen kunnen doen in vakken op verschillende niveaus en mogelijk ook op
het diploma wordt aangeven wat een leerling aan extra activiteiten op school heeft
gedaan. Wanneer een dergelijk maatwerkdiploma ingevoerd wordt, zal dat voor een
aantal leerlingen betekenen dat zij anders voorbereid zijn op het hoger onderwijs.
Een toegankelijk hoger onderwijs zoals ik dat voor me zie, met passende trajecten voor
alle leerlingen, betekent dan dat deze voorbereiding vanuit het voortgezet onderwijs
consequenties moet hebben voor het hoger onderwijs. Studenten die in het voortgezet
onderwijs meer dan het reguliere programma hebben gedaan, moeten dat terugzien in
het programma dat zij in het hoger onderwijs aangeboden krijgen. Honourstracks kunnen
bijvoorbeeld voor deze groep interessant zijn. Met de studiekeuzecheck hebben de
hogescholen en universiteiten een belangrijk instrument in handen om zich r­ ekenschap te
geven van wat een vo-leerling aan bagage meebrengt met zijn maatwerk­diploma.
Dat moet de mogelijkheid bieden die leerling naar de juiste plek te begeleiden. De ruimte
voor decentrale selectie die we met de afschaffing van de loting creëren, zie ik ook als
belangrijk instrument daarvoor. Ik zal overigens, samen met de staatssecretaris, bij het
voorstel voor het maatwerkdiploma dat nu wordt uitgewerkt door de VO-Raad, nauw
toezien op de mate waarin het civiel effect van het vo-diploma gewaarborgd blijft.
Ik begrijp de VSNU wanneer die erop wijst dat voldoende academische vorming zoals
aangeboden in vwo-vakken, noodzakelijk is om succesvol aan een universiteit te kunnen
studeren. Wanneer het voorstel voor het maatwerkdiploma verder is uitgewerkt, zullen
alle betrokken partijen (VO-raad, Vereniging Hogescholen, VSNU, ISO, LSVb, Job, LAKS en
OCW) met elkaar hierover in overleg treden, om te bekijken of en hoe de ontwikkelingen
in de verschillende sectoren op elkaar kunnen aansluiten.
De inspectie heeft in haar onderwijsverslag aangegeven dat zij goed zal volgen hoe de
toegankelijkheid van het hoger onderwijs voor groepen zich de komende jaren
­ontwikkelt. Ik vind dat belangrijk, mede in het licht van de stijging van het aantal
opleidingen met een numerus fixus. Het beleid ten aanzien van opleidingen met een fixus
is er immers op gericht om de kwaliteit van het onderwijs te borgen waar zich al te grote
studentenaantallen voordoen.

84

44

Kamerbrief Voortgang Plan van Aanpak Toptalenten 2014-2018, 9 april 2015 (Tweede Kamer, vergaderjaar 2013-2014,
340 00, VII, nr. 88).

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

3.3. Talentprogramma’s
De afgelopen jaren is er een kwaliteitscultuur in het hoger onderwijs ontstaan waarin
uitblinken en talentontwikkeling gestimuleerd worden. Het Siriusprogramma heeft daar
enorm aan bijgedragen. Universiteiten en hogescholen hebben met het Siriusprogramma
een cultuuromslag teweeg gebracht. Aandacht voor individuele talenten en capaciteiten,
middels excellentieprogramma’s, is steeds meer in de spotlight komen te staan.
Deze ontwikkeling moet met kracht worden doorgezet. Alle universiteiten hebben
momenteel honoursprogramma’s op bachelorniveau. Om de bestaande honours­
programma’s te continueren, de kwaliteit te waarborgen en blijvend te innoveren is een
kritische massa nodig. Het deelnemerspercentage is 7% bij de bacheloropleidingen in
het wo. Bij de hogescholen is dat percentage 5,3% en bij de masteropleidingen is het 3,4%.

Honours Hogeschool Utrecht
Bij de HU kun je door verzwaring of verdieping van het reguliere onderwijsprogramma
ook een honours-niveau volgen en één of meer ‘Ster Verklaringen’ behalen. Ook kun je
op eigen initiatief sterren behalen. Als student draag je dan met een honours-aanvraag
een eigen activiteit voor als excellente prestatie. Heb je vijf verschillende Ster
Verklaringen, dan kun je (na een eindopdracht) in aanmerking komen voor het Honours
Certificaat. Hiermee laat je aan stage-bedrijven of toekomstige werkgevers zien wat je in
huis hebt.

Om als Nederland een voorlopersrol te behouden in het honoursonderwijs en talent­
ontwikkeling, is blijvende inzet en aandacht nodig. Het zijn door hun unieke positie
waardevolle proeftuinen van onderwijsinnovatie en –kwaliteit die deels ook het reguliere
onderwijs kunnen beïnvloeden. Zo profiteren alle studenten ervan. Ik wil daarom de
eerste jaren zo’n 10% van de middelen uit het studievoorschot benutten om aan
talentprogramma’s, waaronder honoursprogramma’s, een krachtig vervolg te geven.85
Ik wil geen financiële drempels opwerpen voor deelname. Om die reden zie ik af van het
experiment collegegelddifferentiatie bij honoursprogramma’s.86
De ambitie is om meer kleinschalig en intensief onderwijs te realiseren, ook buiten de
honoursprogramma’s en opleidingen met een bijzonder kenmerk ‘kleinschalig, intensief
onderwijs’. Daarom is het ook onwenselijk om in het reguliere onderwijs extra hoge
collegegelden te vragen voor kleinschaligheid, behalve in die specifieke gevallen, waarbij
via de NVAO het bijzonder kenmerk kleinschalig en intensief onderwijs verkregen wordt
en indien er sprake is van extra kosten. Om de kwaliteit en de organiseerbaarheid van het
kleinschalige- en intensieve onderwijs te waarborgen is ook decentrale toelating bij deze
opleidingen mogelijk.

85
86

Hiermee voldoe ik aan de toezegging aan het lid Bruijn, gedaan op 20-01-2015 tijdens het Plenair debat over de Wet
studievoorschot hoger onderwijs (34 035).
Toezegging gedaan tijdens Plenair debat Wetsvoorstel Sociaal leenstelsel, 11 december 2013.

45

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

3.4. Vergroten van studiesucces
De laatste jaren is een aantal maatregelen genomen om de kans op studiesucces van de
student die doorstroomt uit het vo of mbo te vergroten. Ik zie studiesucces als een
uitkomst van kwalitatief goed onderwijs én de student op de juiste plaats en niet als
een doel in zichzelf. Studiesucces bevorderen betekent kansen bieden, studie-uitval
­voorkomen en een redelijke studieduur bewerkstelligen. Hogescholen en universiteiten
hebben de afgelopen jaren enorm veel geïnvesteerd in het verhogen van de kwaliteit en
het bevorderen van studiesucces. Er zijn veel activiteiten in gang gezet gericht op:
herontwerp van curricula, intensiveren van onderwijs en begeleiding, de oriënterende en
selecterende functie van het bindend studieadvies (bsa) in het eerste jaar, monitoren van
de studievoortgang, rekening houdend met extra-curriculaire activiteiten, aandacht voor
nieuwe vormen van toetsing, docentprofessionalisering, etcetera. De inspanningen
beginnen hun vruchten af te werpen. Ik vind het belangrijk dat instellingen deze inspanningen continueren en waar nodig intensiveren. Daarbij is aandacht voor de verschillende
talenten van studenten belangrijk. De hogescholen en universiteiten onderschrijven deze
ambities, met het oog op de toekomst.
In paragraaf 3.2 en 3.5 besteed ik aandacht aan wat in vo en mbo is gedaan om elke
student op de juiste plek te krijgen. Ook in het ho is veel gebeurd. Dat betreft allereerst de
studiekeuze. Studenten geven zelf aan dat een verkeerde studiekeuze de belangrijkste
reden is voor het switchen van opleiding of het stoppen met studeren. Daarom is er door
hogescholen, universiteiten en overheid hard gewerkt om het studiekeuzeproces te
verbeteren, met onder meer de invoering van de 1-mei-datum, de ‘Studie in cijfers’
(studiebijsluiter) en de studiekeuzecheck. De komende jaren gaat het erom te leren van
de eerste ervaringen met de studiekeuzecheck, te onderzoeken wat werkt voor welke
groepen, en om het uitwisselen van good practices. De onderzoeken tot nu toe lijken erop
te wijzen dat activiteiten op de instelling zelf het meest nuttig worden gevonden door de
aankomende studenten. Daardoor ontstaat binding met de opleiding. Die activiteiten op
de instelling kunnen de vorm hebben van individuele gesprekken tussen een docent en
een aankomende student, maar het kan ook gaan om proefstuderen en matchingsdagen,
waarbij de studenten echt ervaren wat studeren in het hoger onderwijs inhoudt.
Deze instrumenten zijn relatief duur en vragen veel inzet van docenten, maar lijken het
meeste effect te hebben. Goede studiekeuzeactiviteiten zullen daarom flinke investeringen van instellingen blijven vragen. De studiekeuzeactiviteiten zijn overigens maar één
stap in de begeleiding van de student. Waar de komende jaren nog winst kan worden
behaald, is in het koppelen van de ervaringen met de studiekeuzeactiviteiten aan de
begeleiding (tutoring en mentoring) die met name in het eerste jaar aan studenten wordt
geboden. Daarbij is zoals eerder aangegeven extra aandacht nodig voor die groepen
studenten waarvoor studeren in het hoger onderwijs niet vanzelfsprekend is, denk aan de
niet-westerse allochtonen en studenten met ouders uit een lager sociaal-economisch
milieu. Over enkele jaren wil ik de ervaringen met de studiekeuzecheck breder evalueren.
Daarnaast is het hoger onderwijs op een beperkt aantal plekken selectiever gemaakt,
namelijk waar de uitval tot nu toe erg hoog was en studenten onvoldoende voorbereid
bleken op het niveau van de opleiding. Voor zeven mbo-hbo-routes zijn nadere
vooropleidings­eisen geformuleerd die de doorstroom vanaf 2015-2016 niet meer
vanzelfsprekend maken. In 2016 vindt een eerste evaluatie van deze regeling plaats.
Voor studenten met een hbo-propedeuse bestaat er geen toelatingsrecht meer tot het wo.
Deze ­studenten zijn nu toelaatbaar. Het is de instelling die over toegang beslist. Specifiek
voor de pabo zijn bijzondere nadere vooropleidingseisen geformuleerd. Ik vind het
belangrijk dat de instellingen vooral de andere mogelijkheden dan selectie benutten die
zij hebben om studenten op de juiste plek te krijgen. Het instrument van de studiekeuzecheck lijkt hier bij uitstek geschikt voor. Mits verbonden aan een duidelijke instellingsvisie,
kan meer homogene groepen creëren ook een goede keuze zijn.
46

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

We weten bijvoorbeeld uit de ervaringen van hogescholen met veel niet-westerse
allochtonen en de ervaringen met de Ad en driejarige trajecten voor vwo’ers dat op die
manier de binding aan en motivatie voor de opleiding worden vergroot.
In het verlengde van het advies van de Commissie-Veerman en mede door de prestatieafspraken en het beleid van studiekeuzeactiviteiten is de aandacht voor studiesucces en
voor de instromende student bij de hogeronderwijsinstellingen toegenomen. Dit is winst,
maar we zijn er nog niet. Bij de evaluatie van de prestatieafspraken en de gesprekken over
de toekomstige vormgeving van kwaliteitsafspraken zal gekeken worden hoe we de
inspanningen om het studiesucces te verbeteren de resultaten die reeds geboekt zijn
verder kunnen verankeren in het beleid.

3.5. Samenwerking in de onderwijsketen
Hogescholen, universiteiten, mbo-instellingen en vo-scholen die actief bezig zijn met het
studiesucces van hun leerlingen in het vervolgonderwijs zeggen allemaal hetzelfde:
de belangrijkste winst voor de individuele leerling is te behalen in meer samenwerking in
de regio, tussen de toeleverende scholen en de hogeronderwijsinstellingen. Daar moet de
aandacht de komende jaren dus veel meer naar uitgaan. Meer ketendenken, vanuit de
gezamenlijke verantwoordelijkheid voor de ontwikkeling van de individuele leerling.
De sectoren lijken daar ook klaar voor. Het voortgezet onderwijs heeft in het
Sectorakkoord-vo aangegeven zich medeverantwoordelijk te achten voor het studie­
succes in het vervolgonderwijs. In het Bestuursakkoord-mbo hebben de k­ waliteitsplannen
nadrukkelijk het doel van een goede aansluiting op het hbo gekregen. En in het hoger
onderwijs is, deels ook door de prestatieafspraken en het beleid van studiekeuze­
activiteiten, de aandacht voor studiesucces en voor de instromende student toegenomen.
Dat neemt niet weg dat er nog werk te doen is. Te vaak wordt er bij de ontwikkeling van
beleid nog geredeneerd vanuit de eigen sector en krijgt samenwerking in de onderwijs­
keten niet de aandacht die het in het belang van de student zou moeten krijgen.
De samenwerking in de regio kan meerdere doelen dienen. Bestaande samenwerkingsverbanden richten zich vaak op een goede inhoudelijke aansluiting (een doorlopend
curriculum), een doorlopend traject voor leerlingen die meer aankunnen en willen,
verbetering van de loopbaanoriëntatie en studiekeuzebegeleiding of de p
­ rofessionalisering
van docenten in het vo, mbo of ho. Belangrijk daarbij is de constatering dat onderwijs
mensenwerk is. Netwerken van docenten uit verschillende onderwijsinstellingen zijn over
het algemeen ook hier dé dragers van de onderwijsinnovaties. Ook spelen de lerarenopleidingen op hogescholen en universiteiten hierbij een belangrijke rol met gezamenlijke
docentontwikkelteams (DOT’s) waarin docenten uit vo en ho onderwijs uitwerken en via
programma’s zoals ‘Eerst De Klas’ en het onderwijs-traineeship. De laatste jaren zijn in
diverse regio’s succesvolle samenwerkingsprojecten tot stand gekomen, soms (deels)
gefinancierd door de overheid, vaak door instellingen zelf. Tegelijkertijd is deze samenwerking vaak nog fragiel, te zeer afhankelijk van een aantal sterk gemotiveerde
­professionals, en is er een duidelijke wens bij degenen die in deze projecten participeren
om de opgedane kennis en ervaring ook breder te benutten voor de succesvolle doorstroom van studenten. Het ontbreekt te zeer aan een structureel perspectief op regionale
samenwerking in de keten.
Met deze agenda proberen we dat te veranderen. Niet door aan te geven hoe de samenwerking in de regio gestalte moet krijgen, maar wel door hogescholen en universiteiten te
stimuleren die samenwerking met scholen voor voortgezet onderwijs en mbo-­instellingen
op te zoeken. Ik wil deze samenwerkingsprojecten ook financieel ondersteunen (zie daarvoor de Investeringsagenda, paragraaf 5.3).

47

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

Daarbij ga ik ervan uit dat ook vanuit de vo-scholen en mbo-instellingen aan deze
projecten wordt bijdragen, uiteraard naar draagkracht. Dit kan door de inzet van
docenten (in kind). Ik zal voor de samenwerking vo-ho en mbo-hbo ook expliciet aandacht
vragen in de toekomstige kwaliteitsafspraken ho en mbo.
De intentie is de huidige, veelbelovende samenwerkingsinitiatieven een structurele basis
te geven én ze uit te breiden. Ik noem een aantal initiatieven waaraan ik denk bij
samenwerking in de onderwijsketen. Dit is geen uitputtende lijst en het is ook niet de
bedoeling dat alle instellingen precies deze initiatieven als voorbeeld nemen. Instellingen
moeten initiatieven en projecten ontwikkelen die passen bij hun profiel, onderwijs­
concept, context en omgeving.
Als het gaat om samenwerking tussen vo en ho denk ik bijvoorbeeld aan de intensieve
samenwerking die er in Utrecht, Amsterdam en Twente bestaat. In deze regio’s wordt
nadrukkelijk een leerling- en een docentgerichte aanpak gecombineerd. Grote groepen
leerlingen worden in staat gesteld echt te ervaren wat het is om in het hoger onderwijs
te studeren. Dat gebeurt bijvoorbeeld doordat zij samen met hun docenten een
­onderzoekslab bezoeken of de kans krijgen masterclasses volgen. Met uitwisselings­
programma’s en professionaliseringstrajecten wordt ervoor gezorgd dat de vo-docent
vaker op de hogeschool of de universiteit komt. Op die manier kan hij voor zijn leerlingen
de rol van inhoudelijk betrokken coach vervullen. En de intensievere contacten met en op
de middelbare scholen leiden bij de ho-docenten tot meer kennis en begrip van de
situatie in het voortgezet onderwijs.
In deze regio’s worden ho-studenten ook ingezet als rolmodel voor vo-leerlingen,
bijvoorbeeld doordat zij ‘Persoonlijk Assistent van de Leerkracht’ (PAL) worden. Deze PALs
bieden leerlingen perspectief, juist ook leerlingen waarvoor de stap naar ho niet vanzelfsprekend is (eerste generatie hoger opgeleiden of allochtone groepen).
Interessant is ook het voorbeeld van de Faculteit der Natuurwetenschappen, Wiskunde en
Informatie van de Radboud Universiteit. Bij deze faculteit volgen vo-docenten samen met
eerstejaarsstudenten colleges. Op die manier ervaren deze docenten zelf hoe de a­ ansluiting
van het wo-onderwijs op hun vwo is, hebben ze dus de kennis om die aansluiting te
verbeteren, houden ze hun vakkennis op peil, maar belangrijk is vooral ook dat ze
daardoor benaderbaar zijn voor de eerstejaarsstudenten met wie ze studeren. Voor deze
eerstejaarsstudenten fungeren de vo-docenten als tutoren die hen kunnen helpen bij het
oplossen van problemen en het leggen van contacten met de docenten van de universiteit. Ook in het hbo zie ik deze ontwikkelingen. In de bèta-steunpunten worden goede
praktijken ontwikkeld met mogelijke navolging in het alfa- en gammadomein.
De ­universiteiten van Maastricht, Utrecht en Twente hebben professionele leergemeenschappen opgebouwd met een aantal vo-scholen om die scholen te helpen bij het
analyseren en interpreteren van de op de school aanwezige data, om zo leerlingen beter
met maatwerk te kunnen ondersteunen. Het zou goed zijn als deze initiatieven worden
voortgezet en worden uitgebreid naar andere regio’s.
Ook een mooi voorbeeld zijn de summercamps die diverse hogescholen en universiteiten
aanbieden. In dergelijke kampen kunnen studenten zich voorbereiden op het studeren,
ze kunnen hun kennisniveau toetsen of bijspijkeren of ze doen er inspiratie op voor hun
persoonlijke ontwikkeling. Met steun van de gemeente Rotterdam bieden hogeschool
Inholland en de Hogeschool Rotterdam, bijvoorbeeld, in het kader van de zogenoemde
‘Vakantieschool’ tijdens de zomervakantie cursussen taal, rekenen en studievaardigheden
aan studenten van mbo-instellingen Zadkine en Albeda die willen doorstuderen in
het hbo.

48

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

Diverse hogescholen en universiteiten ontwikkelen ook pre-university trajecten. Een goed
voorbeeld is het PRE van de Universiteit Leiden. Hierin biedt de universiteit een kleine
100 talentvolle vwo’ers uit de regio de kans om een middag per week gedurende de
laatste twee jaar van het vwo een programma aan de universiteit te volgen. Het gaat om
een breed programma, dat is gekoppeld aan het universitaire Sirius/Honoursprogramma,
bedoeld om de leerlingen kennis te laten maken met meerdere disciplines. Zelf onderzoek
doen is één van de onderdelen van het programma.
Als voorbeeld van samenwerking tussen mbo en hbo, denk ik aan het initiatief
‘Teamplayers’ van de Haagse Hogeschool en ROC Mondriaan. Hierbij werken studenten
Sportmanagement en HALO (ho) en Sport en Bewegen (mbo) een jaar lang als team aan
een concrete opdracht in de beroepspraktijk. In de Schilderswijk in Den Haag, bijvoorbeeld, werken mbo- en hbo-studenten samen aan het verbeteren van sportdeelname van
de buurtbewoners door onder andere het opzetten van een vernieuwend sportaanbod in
de wijk en door het versterken van de sportvereniging in de wijk in organisatorische zin.
Door samen aan de opdracht te werken maken de studenten kennis met de verschillende
niveaus van werken in de beroepspraktijk en leren zij elkaars werelden kennen.
Voor mbo’ers maakt het de stap naar het hbo kleiner.

STER-programma Hogeschool Zuyd
In dit programma krijgen talentvolle mbo-studenten uit de regio die een bouw- of
civieltechnische opleiding op niveau 4 volgen de mogelijkheid om in het laatste jaar
van hun mbo-opleiding een middag per week een programma bij de hogeschool te
volgen. Als zij vervolgens instromen in de hbo-bachelor Built Environment (BBE)
krijgen zij een verkort hbo-programma van drie jaar aangeboden. Het visitatiepanel
was enthousiast over deze route. Het geeft aan in zijn rapport dat “de opleiding hoge
kwaliteit levert wat betreft instroom en aansluiting”.

In de regio Almere wordt ook actief samengewerkt op het gebied van loopbaanoriëntatie
en het voorbereiden van leerlingen op het hoger onderwijs. Het LOB-ontwikkelteam
Almere is ontwikkeld door medewerkers van de Hogeschool Windesheim Almere en de
vo-scholen in die regio. Zij richten zich op een doorlopende leerlijn LOB van de
havo-brugklas tot het tweede leerjaar van het hbo, met diverse activiteiten en opdrachten voor de leerlingen, zoals bijvoorbeeld een portfolio aanmaken, gesprekken over een
beroep met volwassenen, aandacht voor hoe je moet kiezen en speeddaten met ouders,
maar ook de studiekeuzecheck en aandacht voor de beginnende studenten.
Kennis over hoe studenten het in het vervolgonderwijs doen, is vaak een belangrijke
trigger voor het gesprek tussen onderwijsinstellingen over de aansluiting en het studiesucces. De laatste jaren worden stappen gezet in het voor vo-scholen ontsluiten van
kennis over succes van hun leerlingen in het vervolgonderwijs. Belangrijk voor vo-scholen
is vooral dat zij de reeds beschikbare gegevens beter gaan gebruiken. Dat geldt ook voor
de gegevens die op universiteiten en hogescholen aanwezig zijn. Voor mbo-instellingen
bestaat nog geen landelijk instrument dat hen informatie geeft over het studiesucces van
hun oud-leerlingen in het hbo. Daar bestaat wel behoefte aan. Samen met de Vereniging
Hogescholen en de MBO Raad zal ik onderzoeken hoe we een dergelijk instrument
kunnen ontwikkelen. Daarbij is een te beantwoorden vraag op welk aggregatieniveau
doorstroomgegevens kunnen worden verschaft zonder dat de gegevens naar individuele
studenten herleidbaar worden.

49

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

Ik denk, tot slot, dat we het belang van samenwerking tussen toeleverende en afnemende scholen specifiek voor studenten uit lagere sociaaleconomische milieus of voor
studenten met een niet-westerse allochtone afkomst niet moeten onderschatten. Er is
sprake van zelfselectie bij een deel van deze studenten. Om meer recht te doen aan de
kansen voor deze leerlingen, wil ik graag het hoger onderwijs uitdagen en steunen meer
werk te maken van de sociaal-culturele toegankelijkheid. Door een open cultuur te
creëren, gesprekken met de toeleverende scholen aan te gaan en leerlingen in staat te
stellen in een vroeg stadium van hun schoolloopbaan kennis te maken met die andere
cultuur van het hoger onderwijs, kan belangrijke winst geboekt worden.

3.6. Extra aandacht voor mbo’ers
De overgang van mbo naar hbo blijkt kwetsbaar. Er is in de afgelopen vijf jaar sprake van
een toename van de switch én uitval van de eerstejaars hbo-studenten met een
mbo-vooropleiding van 36% naar 41%. Hiervan stopt 21% helemaal met studeren, de rest
switcht van opleiding. Zeker als je beseft dat de route via het mbo naar het hbo een
belangrijke emanciperende route is, is duidelijk dat de mbo’ers die doorstromen naar het
hbo extra aandacht verdienen. En dat geldt niet alleen nadat zij zijn ingestroomd, maar
minstens zo zeer in de fase daarvóór, bij de keuze om wel of niet voor het hbo te kiezen.
Ik vind overigens niet dat iedere mbo’er per se moet doorstuderen in het ho. Studenten
met een mbo-diploma zijn prima gekwalificeerd voor de arbeidsmarkt en de arbeidsmarkt zit ook op hen te wachten. Tegelijkertijd moeten er wel goede mogelijkheden zijn
voor die groep mbo’ers die de ambitie en de capaciteiten hebben om in het hbo door te
studeren. Ik vind het belangrijk dat onnodige belemmeringen voor deze studenten bij de
overgang van mbo naar hbo worden weggenomen.
Goed om te constateren is dat mbo’ers die het eerste studiejaar succesvol doorkomen,
het daarna relatief goed doen. De inspectie wijst erop dat het daarbij voor mbo-studenten uitmaakt voor welke hbo-instelling zij kiezen. Er zijn hbo-instellingen waar het eerste
jaar nauwelijks mbo-studenten uitvallen en instellingen waar dat voor bijna eenderde van
de studenten geldt.87 Het ECBO rondt binnenkort een onderzoek af waarin gezocht wordt
naar statistische verklaringen voor verschillen in studiesucces van mbo’ers in het hbo.
Investeren in de samenwerking tussen mbo- en hbo-instellingen op opleidingsniveau lijkt
een positief effect te hebben. Van de hogescholen verwacht ik de komende jaren extra
zorg voor mbo’ers. Hogescholen moeten actief op zoek gaan naar meer samenwerking
met mbo-instellingen in de regio en veel activiteiten ontplooien om mbo’ers kennis te
laten maken met het hbo en met hbo-studenten en –docenten. Gastlessen verzorgen op
het mbo is één van de instrumenten daarvoor. Het actief uitnodigen van mbo-studenten
om een kijkje te komen nemen op de hogeschool hoort daar ook bij.

87

50

Dit getal betreft alleen uitval. Dit in tegenstelling tot het percentage van 36%-41% aan het begin van deze passage,
waar het gaat om uitval én switch.

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

Samenwerking Noord-Nederland
In Noord-Nederland hebben vier hogescholen (NHL Hogeschool, Stenden Hogeschool,
Hogeschool van Hall Larenstein en Hanzehogeschool) en zeven mbo-instellingen
(Alfa-college, Nordwin College, Drenthe College, ROC Friese Poort, Friesland College,
Noorderpoort en Onderwijsgroep Noord) eind 2012 een convenant ‘Succesvolle
doorstroom mbo-hbo’ afgesloten. De betrokken instellingen zien het als hun
gezamenlijke maatschappelijke verantwoordelijkheid om de doorstroom van het mbo
naar het hbo te verbeteren en werken daar de laatste jaren actief aan. Veel energie
wordt er daarbij gestoken door de hogescholen en mbo-instellingen samen in actieve
keuzebegeleiding voor mbo-studenten. In ieder geval gebeurt dat voor alle mbostudenten in de laatste twee jaar van hun mbo-opleiding, maar steeds meer wordt de
keuzebegeleiding ook al in het eerste jaar van het mbo gestart. Een hbo-docent komt
dan bijvoorbeeld al in het eerste jaar vertellen over het hbo. Een voorbeeld van een
samenwerkingsproject gericht op een goede studiekeuze is het project HBO-module
van NHL Hogeschool en ROC Friese Poort. In totaal 50 mbo-studenten van de
opleidingen Onderwijsassistent en Pedagogisch Werk volgen in twee groepen drie uur
per week gedurende negen weken een programma dat wordt verzorgd door een hboen een mbo-docent. De studenten worden daarbij geholpen door studentbegeleiders
(oud mbo-studenten) van de hbo-opleidingen PABO , MWD en Pedagogiek.

Bij de invoering van het studievoorschot per 1 september 2015 wordt veel aandacht
besteed aan het behoud van de brede toegankelijkheid van het hogeronderwijsstelsel.
In het debat over het studievoorschot bestond bijzondere aandacht voor studenten uit
groepen met een lagere sociaal-economische status (SES), waartoe ook vaak niet-­
westerse allochtonen behoren. De brede toegankelijkheid wordt geborgd door de
verhoging van de aanvullende beurs voor de studenten van ouders met lagere inkomens, het behoud van de ov-kaart en de versoepeling van de terugbetaalregeling.88
Voor mbo’ers wordt daarnaast extra ingezet op voorlichting. We willen voorkomen dat
een deel van de mbo’ers, puur vanwege een informatieachterstand of een onvolledig
beeld van de financiële gevolgen van het studievoorschot, afziet van een studie in het
hoger onderwijs. Zoals ik had toegezegd aan de Eerste Kamer heeft het ministerie met
doorstroom­professionals in het mbo besproken hoe het beste georganiseerd kan worden
dat mbo-studenten met financiële vragen, twijfels en zorgen terecht kunnen bij een
herkenbaar en laagdrempelig aanspreekpunt.89 De professionals geven aan dat het naast
het goed informeren van de mbo’ers over de veranderingen die plaatsvinden, vooral van
belang is dat mbo-studenten goed beseffen wat deze veranderingen voor henzelf
betekenen. De rekenhulp die DUO heeft ontwikkeld90 kan daarbij een rol vervullen.
Met deze ­rekenhulp kunnen (aankomende) studenten een studiebegroting maken,
bekijken hoeveel studiefinanciering zij nodig hebben, en zien wat de impact is van
keuzes op de omvang van de studieschuld en de terugbetaallasten na het afstuderen.

88

89

90

Eventuele effecten van de invoering van het studievoorschot zullen worden gemonitord. De regering voert hiermee de
breed gesteunde moties uit van de Tweede Kamerleden Slob c.s., Klaver c.s. en Van Meenen c.s., gedaan tijdens het
debat over het Studievoorschot (Tweede Kamer, vergaderjaar 2012-2013, Kamerstukken II, 33 410, nr. 20 en
vergaderjaar 2014-2015, Kamerstukken 2, 34 035, nr. 45) Conform toezeggingen aan de Eerste Kamer worden
studenten en het parlement betrokken bij de vormgeving van de monitor.
Toezegging gedaan aan de leden Sent en Engels tijdens het Plenair debat over de Wet studievoorschot hoger onderwijs
(34035). Deze toezeggingen zijn afgedaan met de Kamerbrief van 8 april over de derde kennismeting van het
studievoorschot (Tweede Kamer, vergaderjaar 2014-2015, 34 035, K).
Deze rekenhulp is te vinden op de website van DUO: https://duo.nl/particulieren/actueel/Rekenhulp-nieuw-stelselstudiefinanciering.asp.

51

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

Omdat mbo-­studenten vaak als eerste met hun vragen naar hun docenten, mentoren of
de decanen zullen gaan, heb ik de mbo-instellingen een brief gestuurd waarin ik hen
vraag het nodige te doen om de financiële kennis over het studievoorschot en financiële
bewustwording te stimuleren. Dit kan bijvoorbeeld in lessen over burgerschap, in
bijeenkomsten over loopbaanoriëntatie en studiekeuze, of door doorverwijzingen naar
specifieke, externe organisaties die jongeren kunnen helpen bij financiële keuzes.
Veel goede instrumenten zijn al ontwikkeld of komen binnenkort beschikbaar.
Interessant is bijvoorbeeld het initiatief van de Hogeschool Utrecht om een les­
programma te ontwikkelen voor mbo-scholen.91
In het mbo worden belangrijke stappen gezet om de aansluiting mbo-hbo te verbeteren.
Ik denk allereerst aan de keuze om het mbo intensiever en uitdagender te maken.
Voor mbo-4 opleidingen worden daarnaast referentieniveaus taal en rekenen ingevoerd
die gelijk zijn aan die voor het havo. Deze ontwikkelingen bieden perspectief, maar vragen
tegelijkertijd om extra zorg voor een goede aansluiting van de hbo-opleidingen op de
vernieuwde mbo-programma’s. De komende jaren vraagt dat om extra samenwerking.
De MBO Raad heeft recent samen met JOB en NRTO een plan voor de toekomst gepresenteerd dat, indien geïmplementeerd, ook duidelijke gevolgen zal hebben voor de
aansluiting mbo-hbo. In alle onderwijssectoren is dus sprake van plannen die raken aan
de doorstroom en aansluiting op het hoger onderwijs. Ook voor deze ontwikkeling geldt
dat een goed gesprek tussen de betrokken sectoren hierover belangrijk is. Het plan van
MBO Raad, JOB en NRTO is er op gericht het mbo een aantrekkelijkere keuze te laten zijn
voor grotere groepen studenten. Zij stellen voor om de hogere niveaus van vmbo en havo
te integreren tot ‘voorbereidend beroepsonderwijs’. Zo’n keuze zal ertoe leiden dat zeker
de leerlingen die nu voor het havo kiezen een andere voorbereiding krijgen op het hbo.
Daarmee is ook de uitkomst van deze discussie relevant voor de aansluiting en dient het
hbo nauw betrokken te worden bij dit gesprek. Begin van de zomer zullen de staats­
secretaris en ik een reactie op dit voorstel naar de Tweede Kamer sturen.
Een goede ontwikkeling is de ontwikkeling van zogenoemde doorstroom-keuzedelen in
het mbo, keuzedelen die specifiek gericht zijn op een goede voorbereiding op door­
stroming naar het hbo. Het kabinet gaat ervan uit dat vanaf 2016-2017, wanneer alle
mbo-opleidingen keuzedelen bevatten, het voor elke mbo-4 student mogelijk wordt een
doorstroom-keuzedeel te kiezen.
Hogescholen en mbo-instellingen hebben veel vertrouwen in de waarde van de doorstroomkeuzedelen. Samen werken ze ook hard aan de invulling ervan. Tegelijkertijd geven
doorstroomcoördinatoren en docenten aan dat het voor veel mbo’ers belangrijk is dat
zij al vroeg in hun mbo-opleiding – en dus niet pas wanneer de meeste keuzedelen
­aangeboden worden – herkend worden als mbo’ers voor wie doorstroom naar het hbo
een reële en passende optie is. Dat geldt voor mbo’ers voor wie doorstromen naar het ho
van huis uit geen voor de hand liggende keuze is, maar zeker niet alleen voor hen.
Vroege identificatie van mbo’ers die de potentie hebben om door te stromen naar het
hbo of een Associate degree, maakt het gemakkelijker om in het geval van verwante
opleidingen doorlopende leerwegen te creëren. Om mbo- en hbo-instellingen te
faciliteren die samen serieus werk willen maken van doorlopende leerlijnen bij verwante
opleidingen (al dan niet verkort), zal ik daarom experimenten met ‘gemeenschappelijke
programma’s mbo-hbo’ mogelijk maken.

91

52

Conform toezegging zal de Eerste Kamer worden meegenomen in de evaluatie van de loopbaanoriëntatie en
–begeleiding (LOB) in het mbo. Toezegging gedaan aan de leden Sent en Engels tijdens het Plenair debat over de Wet
studievoorschot hoger onderwijs (34035).

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

Op die manier geef ik invulling aan mijn voornemen in de brief van 2 juni 2014 over een
toekomstgericht mbo92 om de doorstroom naar het hbo ook onderdeel te laten zijn van
het experiment met de ‘beroepsroute’.

3.7. Doorstroom binnen het hogeronderwijsstelsel
Ik wil niet alleen dat het hogeronderwijsstelsel goed toegankelijk is voor leerlingen en
studenten die instromen in het hoger onderwijs, maar ik wil studenten binnen het hoger
onderwijs ook kansen bieden om het maximale uit hun talent te halen. Daarvoor is het
belangrijk dat het onderwijsaanbod goed aansluit op de verschillende niveaus, interesses
en ambities van de steeds gevarieerder wordende studentenpopulatie. Een meer
gedifferentieerd aanbod is nodig.
Met ons binaire stelsel kunnen we goed tegemoet komen aan de behoefte aan variëteit
en differentiatie. De binariteit staat voor een onderscheid in twee basisoriëntaties in het
systeem: een oriëntatie op beroep en een oriëntatie op onderzoek.
We realiseren ons dat onder de oppervlakte meer nuancering schuilgaat. Universiteiten
leiden studenten op voor de wetenschap, arbeidsmarkt of ondernemerschap en hogescholen doen, al is het niet het primaire doel van het hbo, ook aan onderzoek. Toch maakt
het onderscheid tussen hbo en wo het mogelijk de essentie van elk type onderwijs te
versterken en beter in te spelen op de verschillen in oriëntatie en leerstijl tussen s­ tudenten.
Dit onderscheid in ons stelsel wordt door bedrijven en organisaties ook zinvol geacht en
in het buitenland erkend als een onderscheid dat bijdraagt aan de kwaliteit van ons
hoger onderwijs.
Met ‘Veerman’ is een beweging naar meer differentiatie binnen dit binaire stelsel in gang
gezet als antwoord op de toegenomen diversiteit in de studentenpopulatie. Veel is tot
stand gebracht, maar we zijn er nog niet. Het stelsel dat we voor ogen hebben biedt meer
kansen en meer ruimte. Het heeft een aantrekkelijk aanbod voor de student die een korte
opleiding nog wel wil volgen, maar voor wie een langere niet passend is. Het biedt elke
student een reële mogelijkheid om na een bachelor een master te volgen. Het heeft een
hbo dat aantrekkelijk is voor vwo’ers. En het biedt flexibiliteit. Flexibiliteit om na je
Ad toch een bachelor te gaan doen, om eerst te kiezen voor het hbo, misschien omdat de
universiteit je een te grote stap lijkt, en dan alsnog een wo-master te volgen, of om te
kiezen voor een meer beroepsgerichte master als je in je wo-bachelor merkt dat zo’n
master meer bij je past. Meer ruimte voor het kiezen voor een programma waarin
elementen uit hbo- en wo-opleidingen zitten, hoort hier ook bij. Hetzelfde geldt voor de
mogelijkheid om na enige jaren werkervaring een opleiding of onderwijsmodule in het
hoger onderwijs te gaan volgen.
Meer samenwerking tussen instellingen is voor veel van deze ambities cruciaal. Daar zal
de aandacht de komende jaren dus in belangrijke mate naar uitgaan.

De Associate degree steviger positioneren
De Associate degree (Ad) is een belangrijke nieuwe loot aan de stam van ons hoger
onderwijs, één die meer tot wasdom moet komen. Bij de Rotterdam Academy van de
Hogeschool Rotterdam zien we dat zij vrijwel alleen studenten in hun Ad’s hebben
(mbo’ers) die zonder de Ad niet waren gaan studeren in het hoger onderwijs, dan is de
meerwaarde van de Ad duidelijk. De Ad heeft een belangrijke emanciperende functie.
Het werkveld heeft bovendien behoefte aan opgeleiden tussen mbo-4 en bachelor.
92

Kamerbrief Een toekomstgericht middelbaar beroepsonderwijs, 2 juni 2014 (Tweede Kamer, vergaderjaar 2013-2014, 31
524, nr. 207).

53

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

In de brief van 5 juni 2015 aan de Tweede Kamer is een nieuw perspectief voor de
Associate degree geschetst.93 Het is een perspectief dat aansluit bij de ambitie van de
hogescholen zelf, zoals verwoord in ‘HBO2025, wendbaar en weerbaar’ van de Vereniging
Hogescholen. Doel is de Ad sterker te positioneren in het stelsel. Er zouden meer
Ad-programma’s mogen komen en meer Ad-studenten worden opgeleid dan de krappe
6000 van nu. Daartoe koppel ik de Ad los van de hbo-bacheloropleiding. Ik verwacht dat
de Ad daardoor meer gezicht krijgt en aantrekkelijker wordt, zowel voor instellingen om
aan te bieden als voor studenten om te volgen. Ook voor het particulier onderwijs is dit
belangrijk. Een groter aanbod van Ad-programma’s zal de deelname van volwassenen
aan het hoger onderwijs vergroten. Voor jongere studenten lijkt de aanpak van
Rotterdam interessant, waarbij gekozen wordt voor een eigen ‘community’
(de Academy) voor de Ad.
Voor mij is belangrijk dat nu de Ad een zelfstandige positie krijgt, doorstromen na de Ad
naar een hbo-bacheloropleiding wel mogelijk blijft. De Ad moet een opstap blijven voor
studenten die zich, na kennismaking met het hoger onderwijs, verder willen ontwikkelen.
De instelling die de Ad verzorgt, moet zorgen dat er goede doorstroommogelijkheden zijn
naar één of meer bacheloropleidingen aan de eigen of een andere hogeschool.

Maatwerk binnen de bacheloropleidingen
Zoals gesteld in hoofdstuk twee, kan ook binnen de bacheloropleidingen meer maatwerk
geleverd worden. In de afgelopen jaren hebben de instellingen hard gewerkt aan het
verhogen van de diversiteit binnen de bachelors, maar vooral voor kleine, geselecteerde
groepen studenten, denk aan de University Colleges, de honoursprogramma’s etcetera.
De lessen die we daarvan leren kunnen de instellingen ook meer toepassen op het
reguliere onderwijs (zie mijn voorstellen hiertoe in het hoofdstuk ‘Onderwijs van wereldformaat’).
Ook is een ontwikkeling op gang gekomen naar meer brede bachelors. In het hbo is de
technieksector herordend, wat heeft geleid tot bredere en veel minder labels. In het wo
zie je een aantal voorbeelden van verbreding van opleidingen en opleidingen die
verschillende disciplines bijeenbrengen, naast de University Colleges waar integraal
vanuit een liberal arts filosofie onderwijs wordt geboden. Ik vind dit een interessante
ontwikkeling, die ook aansluit bij mijn ambitie om binnen het onderwijs werk te maken
van de drieslag, kwalificatie, socialisatie en persoonsvorming. Wel moeten we ervoor
zorgen dat de studenten in de brede opleidingen zich tijdens de opleiding voldoende
specialiseren, zodat zij met een goede startkwalificatie en een helder beroepsbeeld de
arbeidsmarkt betreden.

Aantrekkelijk hbo voor vwo’ers
Niet voor alle vwo’ers is het wo de meest passende keuze. Zij kunnen soms beter op hun
plek zijn in het meer beroepsgerichte hbo. Dat weten we, maar tegelijkertijd neemt het
aantal vwo’ers dat voor het hbo kiest nog altijd af. Ik wil daarom verder met de agenda
van de commissie-Veerman om het hbo aantrekkelijker te maken voor vwo’ers. Het hbo
moet een reële keuze zijn voor vwo’ers, een serieus alternatief. Een aantal belangrijke
stappen hiertoe is al gezet. Hogescholen hebben met de Wet kwaliteit in verscheidenheid
en de aanpassing van de beleidsregel doelmatigheid meer ruimte gekregen om driejarige
trajecten voor vwo’ers en hbo-masteropleidingen aan te bieden. Daarnaast is werk
gemaakt van een meer gelijkwaardige titulatuur. Het gaat er nu om de mogelijkheden
beter te benutten. Meer driejarige trajecten voor vwo’ers moeten worden ontwikkeld.

93

54

Kamerbrief De Associate degree krijgt een steviger rol in het onderwijsgebouw, 5 juni 2015 (Tweede Kamer,
vergaderjaar 2014-2015, 31 288, nr 473).

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

Ik zie daarvoor met name mogelijkheden in opleidingen en sectoren met geen of slechts
beperkte pendanten in het wo, denk aan de zorg (fysiotherapie) en de lerarenopleidingen.
Thomas More Hogeschool en de Haagse Hogeschool, bijvoorbeeld, bieden binnen hun
pabo nu al driejarige trajecten voor vwo’ers aan.
Voor hbo-masteropleidingen bied ik met deze agenda meer ruimte. Gebleken is dat het
hbo voor vwo’ers aantrekkelijker wordt als zij weten dat ze na hun hbo-opleiding nog een
wo-master kunnen doen94. Reële doorstroommogelijkheden van hbo-bachelor naar
wo-master zijn dus ook belangrijk. Hierna kom ik daarop terug.

Doorstroom bachelor-master
Ik wil dat elke student de kans heeft op het volgen van een master. Daarom wil ik dat het
aanbod van hbo-masters fors wordt uitgebreid en dat het schakelen van bachelor naar
master soepeler verloopt.

Hbo-masters
Het aantal masteropleidingen in het hbo is sinds 2012 weliswaar gestegen, met name in
de kunstensector, maar de stijging is minder groot dan verwacht. Nog altijd zijn maar een
kleine 12.000 studenten ingeschreven in een hbo-masteropleiding. Deels heeft dat te
maken met de aandacht die de hogescholen de laatste jaren terecht hebben gegeven aan
verhoging van de kwaliteit van de bachelor, maar een verdere groei van het aantal
hbo-masteropleidingen is gewenst. Zowel in het belang van de student als in dat van de
arbeidsmarkt. Mede door het beperkte aanbod van hbo-masters, is het aantal master­
opgeleiden in Nederland internationaal gezien aan de lage kant. Er is een behoefte op de
arbeidsmarkt aan hoger geschoold personeel. Ten behoeve van het onderwijs, bijvoorbeeld, is de ambitie geformuleerd om meer masteropgeleiden voor de klas te krijgen.
De beroepspraktijk wordt steeds complexer en dat vraagt om o
­ pscholing van medewerkers en om hogere opleidingsniveaus. Denk bijvoorbeeld aan de toenemende complexiteit
in de zorg en het toenemend gebruik van technologie in de zorg. Het is goed dat
daarom recent een hbo-masteropleiding is ontwikkeld die ­professionals opleidt die een
brug kunnen slaan tussen technologie (als smartwatches, domotica en online hulpverlening) en de sociale kant van deze ontwikkelingen.
Sectoren waar hbo-masters toegevoegde waarde hebben, zijn naast de zorg
(in ­combinatie met techniek) bijvoorbeeld duurzaamheid/energie (in combinatie met
techniek), business voor technici (maakindustrie), en de creatieve industrie. Naast meer
specialistische hbo-masters blijken ook hbo-masters die de horizon van de meer
gespecialiseerde hbo-bachelorstudent kunnen verruimen en cross-sectoraal zijn, een
behoefte op de arbeidsmarkt te vullen.95 Nu zijn hbo-bacheloropleidingen vanwege de
arbeidsmarktkwalificerende functie vaak smaller en specialistischer van aard dan
wo-bacheloropleidingen. Als hbo-bacheloropleidingen, zoals recent in de sector techniek
is gebeurd, breder van karakter worden, zal de specialiserende functie van de hbo-master
aan belang winnen. Ook aan meer specialistische masters zal dus behoefte blijven.
Om meer ruimte te bieden voor bekostigde hbo-masters, zal ik de huidige beperking tot
prioritaire terreinen (topsectoren, zorg, onderwijs en masters die aansluiten bij driejarige
trajecten voor vwo’ers) in de beleidsregel macrodoelmatigheid opheffen.

94
95

ResearchNed (2011) Kiezen voor hbo of wo. Achtergronden en motieven van vwo’ers die kiezen voor een hbo-studie.
ResearchNed, Nijmegen.
B&A en Maatschap voor Communicatie (2010) Masteropleidingen in het hbo. B&A, Den Haag.

55

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

Schakelen van hbo-bachelor naar wo-master
Naast de uitbreiding van het hbo-masteraanbod moeten er voor de groep hbo-studenten
die de stap naar de universiteit willen zetten en daar een wo-masteropleiding willen
volgen, voldoende kansen zijn op doorstroom. In de hoofdlijnenakkoorden van 2011 is
opgenomen dat de schakelprogramma’s hbo-wo zoveel mogelijk in gezamenlijkheid
tussen hogescholen en universiteiten worden vormgegeven en dat deze programma’s
maximaal moeten indalen in de hbo-bacheloropleidingen. Deze ontwikkeling van een in
de hbo-bachelor ingedaalde ‘academische route’ begint op gang te komen en kan worden
beschouwd als een goed praktijkvoorbeeld. Het blijkt een goede formule, maar deze
route is vooral geschikt voor studenten die al vroegtijdig in hun studie besluiten door te
willen stromen naar een wo-master.
Er zijn bovendien op dit moment zorgen over het aanbod van schakelprogramma’s.
Het aantal deelnemers vanuit het hbo aan een wo-master is zowel relatief als in absolute
aantallen gedaald. Daarnaast constateert de inspectie in haar recente onderzoeksrapport
dat het aanbod van schakelprogramma’s op dit moment weliswaar nog voldoet, maar dat
instellingen aangeven dat het aanbieden van schakelprogramma’s voor hen niet
aantrekkelijk is en dat zij overwegen programma’s te schrappen. Studenten geven
bovendien aan dat er nu al geschrapt wordt in het aanbod. In de Wet studievoorschot
is vastgelegd dat vanaf 2017/2018 het tarief dat instellingen vragen voor schakel­
programma’s verder wordt beperkt tot maximaal eenmaal de hoogte van het wettelijk
collegegeld. Daarmee is een belangrijke stap gezet in het aantrekkelijker maken voor
studenten om te schakelen van hbo naar wo, maar zorgen over het aanbod zijn er dus wel.
Schakelprogramma’s vragen per definitie om maatwerk omdat deze programma’s zijn
ingericht op het wegwerken van deficiënties van individuele studenten. Ook zijn er grote
verschillen tussen instellingen in de mate waarin zij samenwerken rond aansluiting en
doorstroming van hbo-bachelor naar wo-master. In het huidige bekostigingssysteem is
dergelijk maatwerk nu niet geregeld. Op korte termijn ga ik hierover met de VSNU en de
Vereniging Hogescholen het gesprek aan en zal hierbij ook de studentenbonden uitnodigen.
Ik ga op zoek naar een maatwerkoplossing binnen de huidige bekostigingssystematiek
voor de periode vanaf 2017/2018 wanneer de instellingen verplicht worden enkel wettelijk
collegegeld te vragen voor schakelprogramma’s.

Doorstroom naar een wo-master
Ook bij de doorstroom van studenten vanuit een wo-bachelor naar een wo-master
vereist de schakeling aandacht. Met de harde knip is beoogd de keuzemogelijkheden van
studenten te vergroten en studenten te stimuleren een bewuste keuze voor een master te
maken. Dat is positief, maar daarmee is de inhoudelijke afstand tussen de opleidingen die
worden gekozen wel vergroot. Daarnaast ben ik er op gewezen dat in een aantal
vakgebieden behoefte is aan verlenging van de master om deze te kunnen verdiepen of
verbreden. Dat geldt bijvoorbeeld voor de sociale wetenschappen en geestesweten­
schappen die dit in hun sectorplannen hebben aangekaart. Ook kan een eventuele
verlenging van de master tegemoetkomen aan internationale ambities als de o
­ ntwikkeling
van joint programmes met buitenlandse partners. Masteropleidingen in het buitenland zijn
namelijk veelal langer dan een jaar. Mogelijk is verlenging van de wo-master in bepaalde
gevallen dus zinvol. Samen met de universiteiten en de studenten zal ik de komende tijd
noodzaak, wenselijkheid en financiële consequenties nader onderzoeken.

56

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

Verdere differentiatie binnen het binaire stelsel
Ik wil ruimte bieden voor meer flexibiliteit in programma’s. En dat zowel binnen de twee
pijlers van ons binaire stelsel, als ook over de grenzen daarvan heen. Ik zie studenten die
vakken willen volgen bij andere instellingen of opleidingen van verschillende instellingen
willen combineren. Waarom zouden we hen daar niet meer in faciliteren als dat tegemoet
komt aan hun ambities en interesses? Waarom zouden bijvoorbeeld wo-studenten niet
ook programma’s kunnen doen bij kunsthogescholen, of vice versa? Of waarom zouden
sportopleidingen in het hbo niet meer kunnen profiteren van de geneeskundeopleidingen
in het wo? Waar dit zinvol is en tegemoetkomt aan een behoefte, wil ik dat meer
cross-overs tussen de onderwijssectoren mogelijk worden.
Deze flexibiliteit tussen disciplines wil ik ook over instellingen heen. Binnen één instelling is
dit vaak nog wel mogelijk, al geven de studenten aan dat ook dat niet altijd even makkelijk
te regelen is, maar tussen instellingen is die flexibiliteit er niet vaak. Waarom zouden
bijvoorbeeld studenten techniek van een technische universiteit niet ook vakken
organisatiekunde, bedrijfskunde of bestuurskunde kunnen volgen aan een andere
universiteit? Of waarom zouden economie- of techniekstudenten geen buitenlandse taal
kunnen studeren elders? En waarom dagen we economen niet uit om meer aan filosofie
en ethiek te doen? Ik wil daarover het gesprek met Vereniging Hogescholen, de VSNU,
het ISO, de LSVb en VNO-NCW voeren. Het rapport Het nieuwe leren is flexstuderen van de
LSVb neem ik hierin mee.
Dit veronderstelt meer samenwerking tussen de instellingen, tussen individuele
­hogescholen, tussen universiteiten en ook tussen hogescholen en universiteiten. Ik zal
daar de instellingen op aanspreken. We moeten in Nederland niet alleen investeren in
meer internationale samenwerking, maar vooral ook in meer nationale. Anders komen de
flexibele programma’s die we willen niet van de grond. Wat mij betreft mogen hoge­
scholen en universiteiten overigens ook vaker samen programma’s vormgeven, zeker
professionele masters. Binnen Centers of Expertise zie je dat al gebeuren. Dat is een
goede ontwikkeling.
Ons binaire stelsel is geen statisch geheel en zou dat ook niet moeten zijn. Veerman wees
daar ook al op. Profilering van instellingen leidt ertoe dat er een grotere verscheidenheid
aan instellingen ontstaat, en dat de grenzen tussen hogescholen en universiteiten minder
scherp worden. Dat zie je gebeuren. Deze ontwikkeling moet niet leiden tot een inhoudelijke vervaging van uitstroomprofielen richting de arbeidsmarkt. Ik wil voor deze organische ontwikkeling wel de ruimte blijven bieden, ook omdat die de verdere samenwerking
tussen instellingen bevordert.

3.8. Flexibel stelsel voor Leven Lang Leren
Het onderwijs leidt niet op voor een baan voor het leven, maar voor een loopbaan op een
steeds dynamischer arbeidsmarkt. Het tempo waarin functies en beroepen veranderen,
verdwijnen en ontstaan, neemt toe, met meer mobiliteit – ook steeds vaker tussen
verschillende sectoren – tot gevolg. Daarbij blijft de vraag naar hoger opgeleiden groeien.
Om duurzaam en flexibel inzetbaar te blijven is het daarom essentieel dat mensen zich
blijven ontwikkelen. Het is belangrijker dan ooit om voortdurend nieuwe kennis en
vaardigheden te verwerven en bestaande competenties op peil te houden. Daartoe ­moeten
er voldoende mogelijkheden zijn om een leven lang te leren en is het belangrijk dat
mensen deze mogelijkheden ook daadwerkelijk gebruiken, ook in de fase dat zij al een
baan hebben. Werkenden leren veel op hun werkplek, bijvoorbeeld door met collega’s
samen te werken en door af en toe van taak of functie te veranderen. Daarnaast ligt hier
voor het hoger onderwijs een belangrijke maatschappelijke opdracht, zowel voor de
particuliere instellingen als voor het bekostigd onderwijs.
57

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

Het onderwijs moet flexibel en vraaggericht zijn, zodat het aansluit bij de behoeften en
wensen van verschillende doelgroepen in het hoger onderwijs, waarvan de volwassen,
reeds werkende doelgroep een steeds groter deel uit zal maken. Voor deze doelgroep is
het nog belangrijker dat het onderwijs goed aansluit bij de kennis en vaardigheden die ze
eerder al hebben opgedaan, en dat er geen tijd verloren gaat met het leren van dingen die
zij eigenlijk al beheersen. Er is behoefte aan opleidingstrajecten die op maat worden
vormgegeven, aansluiten op de mogelijkheden en behoeften op de werkplek en gebruik
maken van de mogelijkheden om online te leren. Ook is er behoefte aan het gefaseerd
kunnen deelnemen aan (modulen van) opleidingen. Dit stelt mensen in staat om hun
studieactiviteiten beter af te stemmen op pieken en dalen in drukte in werk en privéleven
en om door het stapelen van modulen een diploma te behalen.
Daarom heeft het kabinet in oktober, op advies van de commissie-Rinnooy Kan een
aantal maatregelen aangekondigd die erop gericht zijn de flexibiliteit en vraaggerichtheid
van het deeltijd hoger onderwijs te versterken.96 Doel hiervan is dat het onderwijs
aantrekkelijker wordt voor volwassenen, zodat de deelname van volwassenen aan
opleidingen in het hoger onderwijs stijgt. Met deze maatregelen moet de tendens van
dalende instroom van volwassenen in het hoger onderwijs worden gekeerd. Het over­
nemen van de door de commissie-Rinnooy Kan geadviseerde maatregelen sluit ook aan
bij de wensen van de NRTO, zoals verwoord in hun position paper ‘Leren Loont’.97
De ­belangrijkste maatregelen in dit kader zijn pilots flexibilisering en experimenten
vraagfinanciering, die in samenhang vergaande impact kunnen hebben op flexibilisering
van het stelsel van hoger onderwijs en het realiseren van een cultuur van Leven Lang
Leren. Deze zijn zowel gericht op de bekostigde, als op de niet-bekostigde instellingen,
beide belangrijke partijen in het aanbod van deeltijd hoger onderwijs. De experimenten
worden uitgebreid gemonitord. Indien tussentijdse effectmetingen daartoe aanleiding
geven, kan de minister besluiten tot verlenging van de experimenten of tot beperkte
uitbreiding van de experimenten naar andere opleidingen.
Belangrijk voor Leven Lang Leren is ook dat het aanbod van Associate degrees en van
professionele masters uitgebreid wordt, zoals ik hiervoor al aangaf. In de experimenten
vraagfinanciering, die in september 2016 van start zullen gaan, wordt de bestaande
bekostigingssystematiek omgezet in financiering middels vouchers en krijgen instellingen
meer mogelijkheden om modulair te werken en op verschillende vestigingsplaatsen
onderwijs te verzorgen. Hiermee kan een gelijker speelveld ontstaan tussen de b
­ ekostigde
en niet-bekostigde instellingen. Binnen de experimenten wordt verder nauw samengewerkt met werkgevers. Hierdoor ontstaat een aanbod dat flexibel en vraaggericht is. De
experimenten vraag­financiering worden in eerste instantie uitgevoerd in de sectoren
Techniek, Zorg en Welzijn, omdat daar de behoefte aan het opleiden van medewerkers en
het behalen van diploma’s hoger onderwijs het grootst is.
In de pilots flexibilisering hoeven instellingen niet langer te werken vanuit tevoren
vastgelegd en beschreven aanbod in de vorm van onderwijseenheden, maar kunnen in
plaats daarvan opleidingen beschrijven in de vorm van eenheden van leeruitkomsten.
De koppeling tussen studiepunten en aantallen uren studielast wordt losgelaten. In de
pilots is dus sprake van sturing op output; het gaat om wat mensen uiteindelijk moeten
kennen en kunnen, niet om waar, hoe, wanneer en in hoeveel tijd men dat leert.
Voor deze experimenten vraagfinanciering en pilots flexibilisering heb ik in oktober 2014
gemeld dat er tot en met 2020 € 65 miljoen aan additionele middelen beschikbaar is.

96
97

58

Kamerbrief Leven lang leren, 31 oktober 2014 (Tweede Kamer, vergaderjaar 2014-2015, 30 012, nr. 41)
Nederlandse Raad voor Training en Opleiding (2015) Leren Loont! De bijdrage van private opleiders aan het verdienvermogen
van Nederland. NRTO, Houten.

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

De invoering van het ‘Leven Lang Leren-krediet’, zoals afgesproken in het akkoord over
het studievoorschot, biedt nieuwe groepen studenten de mogelijkheid om het collegegeld - of het lesgeld (voor mbo-opleidingen) - te lenen.98 Dit neemt de financiële barrière
weg voor studenten die geen recht (meer) hebben op studiefinanciering, waaronder het
collegegeldkrediet, maar die wel gemotiveerd zijn om een opleiding te volgen om
bijvoorbeeld een transitie naar een andere sector te maken of om een hoger opleidings­
niveau te bereiken. Verder is in het studievoorschot geregeld dat studenten die met hun
bacheloropleiding beginnen in de jaren 2015/16 tot en met 2018/19, en nog niet volop
profiteren van de investeringen van de opbrengst van het studievoorschot, een
tegemoet­koming krijgen in de vorm van vouchers. Deze voucher van € 2.000 kunnen
ze inzetten voor (geaccrediteerde) bijscholing vijf tot tien jaar na hun afstuderen.
Deze ­maatregel stimuleert tevens de deelname aan hoger onderwijs door volwassenen,
en geeft zo een extra impuls aan een cultuur van een Leven Lang Leren.
Hiermee hebben we een aantal belangrijke stappen gezet om het hoger onderwijs
aantrekkelijker te maken voor werkenden. Samen met de minister van Sociale Zaken en
Werkgelegenheid zal ik de komende jaren de Tweede Kamer periodiek informeren over
de uitwerking van het Leven Lang Leren-beleid.

3.9. Wat gaan we doen
Om elke student in het hoger onderwijs kansen te bieden en op de juiste plek te krijgen,
zetten we op het volgende in:
• Blijvende aandacht voor de toegankelijkheid van het stelsel, ook door verdere
­investeringen in studiekeuzeactiviteiten.
• De middelen van het studievoorschot kunnen, volgend op het Siriusprogramma,
ook voor talentprogramma’s, waaronder honourstrajecten aangewend worden.
Zo kunnen de initiatieven van het Sirius-programma geïntegreerd worden in de
activiteiten die voorvloeien uit de strategische agenda. Ik wil een substantieel bedrag,
in de eerste jaren zo’n 10%, van de middelen uit het Studievoorschot besteden aan
talent­programma’s, waaronder honoursprogramma’s.
• Blijvende aandacht voor studiesucces, studie-uitval, switch, en studieduur, door te
blijven investeren in het verbeteren van het studiekeuzeproces, het versterken van de
samenwerking met vo-scholen en mbo-instellingen, het voortzetten van het bindend
studieadvies in het eerste jaar, het besteden van aandacht aan de verschillende
talenten van studenten en het bieden van meer maatwerk en begeleiding door
tutoring n mentoring. Hierbinnen ook meer aandacht voor het belang van
extra-curriculaire ontwikkeling.
• Meer samenwerking in de regio tussen de toeleverende vo-scholen en
­mbo-­instellingen en de hogeronderwijsinstellingen. Voor samenwerkingsprojecten
vo-ho en mbo-hbo gericht op beter doorlopende leerlijnen, verbetering van
loopbaan­oriëntatie en –begeleiding of vergroting van de toegankelijkheid van
het hoger onderwijs voor specifieke groepen, zijn middelen uit het studievoorschot
beschikbaar. Daarnaast zijn ook middelen beschikbaar voor de verbetering van de
aansluiting van het hoger onderwijs op de arbeidsmarkt (zie Investeringsagenda).

98

De motie Duisenberg c.s over de invoering van het levenlanglerenkrediet (Tweede Kamer, vergaderjaar 2014-2015,
Kamerstukken 2,34 035, nr. 40) heb ik in maart 2015 beantwoord (Tweede Kamer, vergaderjaar 2014-2015,
Kamerstukken 2, 30 012, nr 50).

59

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

• Extra aandacht voor mbo’ers bij de doorstroom naar het hbo: veel inzet op het
verschaffen van informatie over het studievoorschot en het vergroten van het financieel bewustzijn,99 doorstroom-keuzedelen als belangrijk instrument en de introductie
van experimenten met gemeenschappelijke programma’s mbo-hbo.
• Meer differentiatie in het onderwijsaanbod. De Ad krijgt de ruimte door de
­koppeling van de Ad met de hbo-bachelor los te laten. Om het aantal hbo-masters
te vergroten wordt de beperking tot prioritaire sectoren in de beleidsregel
doelmatigheid opgeheven.
• Reële doorstroommogelijkheden naar de masterfase, zowel naar de hbo- als de
wo-master.
• Voor schakelprogramma’s wordt naar een maatwerkoplossing gezocht voor de periode
vanaf 2017/2018.
• Meer samenwerking tussen hogeronderwijsinstellingen, ook tussen hogescholen en
universiteiten, om voor studenten meer flexibele programma’s mogelijk te maken
(over de grenzen van disciplines en instellingen heen).
• Vergroting van de flexibiliteit en vraaggerichtheid van het deeltijdonderwijs: introductie
van experimenten vraagfinanciering, pilots flexibilisering en het ‘Leven Lang
Leren-krediet’.

99

60

Hiermee voldoe ik aan mijn toezeggingen gedaan tijdens het Plenair debat over de Wet studievoorschot hoger
onderwijs (34035).

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

4

Verbinding met de samenleving

61

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

4.1. Ambitie voor 2025: instellingen in het hart van
de samenleving
In het hoger onderwijs leren jonge burgers om te functioneren in onze internationaal
georiënteerde samenleving. Daarvoor zijn (vak)kennis en (beroeps)vaardigheden vereist,
maar dat is niet afdoende. Er is meer nodig. De leiders en innovatieve professionals van
de toekomst hebben ook begrip nodig van maatschappelijke thema’s over wat voor
samenleving we willen en hoe daar keuzes in te maken. Daarvoor biedt de samenleving
een rijke leeromgeving. Concrete maatschappelijke vraagstukken of opdrachten uit het
bedrijfsleven kunnen worden geïntegreerd in het onderwijs. Studenten worden zo
uitgedaagd om uit hun comfort zone te komen en op hun beurt kunnen studenten
bijdragen aan het oplossen van maatschappelijke problemen en de vorming van
de maatschappij.
Universiteiten en hogescholen zijn niet alleen verbonden met de samenleving, ze zijn
zelf onderdeel van de samenleving. Ik vind het van groot belang dat de diversiteit van
de samenleving weerspiegeld wordt in de docenten- en studentenpopulatie van de
­instellingen. Door aandacht voor de vertegenwoordiging van docenten met een niet-­
westerse achtergrond, voor vrouwen in (hogere) posities en door te blijven werken aan
de toegankelijkheid van het hoger onderwijs zonder financiële, culturele en informatie­
drempels. Dat verrijkt de leergemeenschap. Studenten en wetenschappers met
­verschillende achtergronden brengen immers uiteenlopende perspectieven in.
Ook de maatschappelijke opgaven gaan niet aan de instellingen en studenten voorbij.
Denk ­bijvoorbeeld aan eenzaamheid, drugsgebruik, radicalisering en discriminatie.
De vorming van studenten vraagt om instellingen die in het hart van de
samenleving staan.
Mijn ambitie voor 2025 is daarom dat hogeronderwijsinstellingen op alle niveaus
structurele verbindingen zijn aangegaan tussen onderwijs, onderzoek en praktijk.
Regionaal vanwege de fysieke nabijheid van bedrijven en publieke instellingen, maar ook
nationaal én over de landsgrenzen heen. Zodat door aansluiting op de veranderende
samenleving het hoger onderwijs eigentijds is en blijft. Hogescholen en universiteiten
werken in 2025 in vruchtbare ecosystemen duurzaam samen met vo-scholen, mbo-­
instellingen, onderzoeksinstituten, overheden, bedrijven, ziekenhuizen, buurtwinkels,
sportclubs, enzovoorts. Studenten vragen ook om dergelijke verbindingen.100 En ook
het bedrijfsleven geeft aan actiever betrokken te willen worden bij het onderwijs,
meer ­partner te zijn.101 De omgeving dient daarbij meer dan nu als rijke leeromgeving.
Bijvoorbeeld door regionale hotspots te benutten als plek waar studenten ervaring
opdoen en waar afgestudeerden aan het werk kunnen, of door integratie van maatschappelijke projecten in het curriculum. Omgekeerd dragen onderwijsinstellingen bij aan de
regionale hotspots met kennis, menskracht en reputatie,102 mede om internationaal
zichtbaar en aantrekkelijk te zijn. Daar worden nieuwe bedrijvigheid, arbeidsplaatsen en
start-ups gecreëerd. Er zijn in 2025 vele praktijkomgevingen als living labs, fab labs en field labs
van de grond gekomen, met aandacht voor cross-overs tussen disciplines. Een mooie
basis voor cross-overs tussen disciplines en samenwerking tussen onderwijs, onderzoek
en praktijk is de gezamenlijke Human Capital Agenda die de negen top­sectoren dit
jaar opstelden.

100 Interstedelijk Studenten Overleg (2015) Blik op de toekomst. Een onderzoek naar de taak van opleidingen voor een goede
aansluiting van het hoger onderwijs op de arbeidsmarkt/maatschappij. ISO, Utrecht.
101 Inbreng VNO-NCW en MKB-Nederland voor de Strategische Agenda Hoger Onderwijs, mei 2015.
102 Met een regionale hotspot wordt gedoeld op geografische clusters van bedrijven, onderzoeksinstellingen en andere
partners die een netwerk en gezamenlijke organisatie vormen gericht op innovatie.

62

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

Die agenda roept het onderwijsveld en het bedrijfsleven op om gezamenlijk een
ondernemende en verbindende leercultuur te stimuleren, waarin de focus op een
combinatie van techniek en een onderzoekend vermogen, ondernemerschap en
­creativiteit centraal staat.
In 2025 is valorisatie, de benutting van kennis, verankerd in het hoger onderwijs. Hoe hier
invulling aan wordt gegeven verschilt per opleiding en instelling, afhankelijk van het eigen
profiel. Hier bestaat een duidelijk beeld van, ook van hoe de instellingen er internationaal
voor staan. Daarbij staat in 2025 naast economische valorisatie in de vorm van start-ups,
spin-offs, octrooien en andere vormen van vermarkting, ook maatschappelijke valorisatie
nadrukkelijk op de kaart: onderwijs en onderzoek dragen bij aan het oplossen van maatschappelijke vraagstukken. Mede als gevolg daarvan is het hoger onderwijs aanjager van
sociaal ondernemerschap. Onderwijs als vorm van kennisbenutting of maatschappelijke
waarde creatie wordt breed erkend en herkend: vertaling van onderzoek naar het
onderwijs. Een stevige verwevenheid tussen onderzoek en onderwijs, alsmede sterk
praktijkgericht onderzoek bij hogescholen bieden hiervoor de basis.
Profilering van hogeronderwijsinstellingen leidt tot herkenbaarheid voor studenten en
werkgevers en geeft de mogelijkheid om regionale en (inter)nationale specialismes te
ondersteunen. Het draagt eraan bij dat de benodigde mensen opgeleid en aangetrokken
worden (battle for talent) en dat het juiste onderzoek wordt gedaan.103 Bovendien weten
bedrijven waar ze kunnen aankloppen voor samenwerking en toekomstig personeel.
De Wetenschapsagenda zal hier prioriteiten voor stellen. In 2025 onderscheiden
­instellingen zich ook door hun onderwijskundig concept. Meer dan nu hebben i­nstellingen
in 2025 de mogelijkheid om in te spelen op verandering. Als de samenleving en arbeidsmarkt steeds dynamischer wordt, economische ontwikkelingen elkaar snel opvolgen en
ook invloeden van internationalisering, individualisering en flexibilisering andere eisen
stellen aan afgestudeerden, dan is het des te belangrijker dat er meer ruimte voor
onderwijsinstellingen komt om hierop te anticiperen en innovatief te zijn in hun onderwijsconcept en opleidingsaanbod. Denk bijvoorbeeld aan cross-overs tussen opleidingen.
Bij de toegenomen profilering en differentiatie is er oog voor een gevarieerd
hogeronderwijslandschap.
Kortom, voor 2025 zet ik in op:

a. Duurzame regionale en sectorale samenwerking, met rijke leeromgevingen;
b. Sterkere verbinding met de arbeidsmarkt;
c. Kennisbenutting: economisch en maatschappelijk;
d. Verdere profilering, ook op onderwijskundige concepten.

103 Visiebrief Internationalisering, 15 juni 2014 (Tweede Kamer, vergaderjaar 2013-2014, 22 452, nr. 41).

63

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

4.2. Duurzame regionale en sectorale samenwerking,
met rijke leeromgevingen
Er is al veel dynamiek in regionale netwerken, mede gevoed door Europees en nationaal
beleid. Kennisinstellingen maken deel uit van regionale hotspots, en zijn daar vaak de
drijvende kracht achter. Er zijn Science Parks, campussen en economische clusters door
strategische allianties van bedrijven, kennisinstellingen en lokale of provinciale o
­ verheden.
Daarbij zijn er inmiddels diverse voorbeelden van hotspots die een belangrijke leer- en
werkomgeving voor studenten vormen, waar uitwisseling van kennis plaatsvindt en waar
een gezamenlijke cultuur heerst, zoals het Leiden Bio Science Park, Chemelot in Geleen en
de ‘Gaming hotspot’ in Utrecht104. De strategische allianties tussen bedrijven en kennis­
instellingen zijn ook kenmerkend voor het Techniekpact. De landelijke maatregelen uit het
Techniekpact creëren de juiste condities voor concrete samenwerking tussen regionale en
sectorale partijen. Een dergelijke gecombineerde landelijke en regionale aanpak wordt
ook voorzien voor het Zorgpact en bij de sectorale samenwerking in de groene sector.
Daarnaast kan de stad bijdragen aan de leeromgeving. Bij honours­programma’s en aan
university colleges zie ik daar al mooie voorbeelden van. Een ander voorbeeld is de
‘Academie van de Stad’. Academie van de Stad haalt actuele vraagstukken op bij stedelijke partijen en vertaalt die naar een opdracht voor studenten en bewaakt het gehele
proces. Inmiddels zijn er projecten gestart in Amsterdam, Utrecht, Den Haag en sinds dit
jaar ook in Almere. Studenten leveren een bijdrage aan de maatschappij en krijgen daar
iets voor terug, bijvoorbeeld in de vorm van huurkorting.

De Springlevende Wijk
In het project ‘de Springlevende Wijk’ zetten studenten zich in voor de leefbaarheid van
de wijk. In opdracht van een woningcorporatie en gemeente en samen met Academie
van de Stad, bewoners en wijkorganisaties bedenken studenten relevante en waardevolle
deelprojecten in wijken in Amsterdam, Den Haag, Utrecht en Almere en zetten die op.
Ter ondersteuning van hun rol als studentcoördinator krijgen ze in de betreffende wijk
met voorrang een woning en huurkorting. (www.academievandestad.nl)

Jeugdlab
Jeugdlab op het terrein van Jeugdland in Amsterdam maakt deel uit van de
studievereniging van het Amsterdam University College. Studenten doen in het
Jeugdlab leuke en leerzame activiteiten om zo kinderen enthousiast te maken voor de
wetenschap. Als tegenprestatie mag de studievereniging het gebouw op Jeugdland ’s
avonds gebruiken als locatie voor activiteiten van de studentengemeenschap.
(http://auc.jeugdlab.org)

104 Adviesraad voor Wetenschap, Technologie en Innovatie (2014) Bloeiende netwerken. Hotspots als habitat voor innovatie.
Quantes, Den Haag.

64

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

Maar dergelijke samenwerkingsverbanden zijn er nog niet overal en ze zijn niet overal
even sterk verankerd. Vaak zijn ze afhankelijk van individuen. Good practices zijn ontstaan
waar bevlogen docenten het initiatief namen, langer de tijd is genomen en er enige vorm
van coördinatie was. Werkgevers geven aan dat zij het belangrijk vinden dat docenten van
de instellingen het werkveld goed kennen, maar dat daar in de praktijk vaak weinig tijd
voor is. Overigens vernam ik tijdens de HO-tour dat hogescholen en universiteiten
afgestudeerden veel meer zouden kunnen benutten voor een terugkoppeling van de
aansluiting van het curriculum op de beroepspraktijk. Alumni willen dat zelf ook graag.105
Voor het hbo in het bijzonder is het lastig om de rol als kennispartner volwaardig en over
de volle breedte op te pakken. De Onderwijsraad geeft aan dat de relatie van het hbo met
het beroepenveld aan het veranderen is.106 Er zijn steeds meer samenwerkingsverbanden
waarin docenten, lectoren, onderzoekers, studenten en werknemers van bedrijven
(samen)werken aan toepassingsgericht onderzoek en innovatie, bijvoorbeeld in leerwerkgemeenschappen, kenniscentra of Centers of Expertise. Echter, zo geeft de Onderwijsraad
aan, deze samenwerking is voor een deel meer incidenteel dan structureel en strategisch
van aard. Ook is de betrokkenheid van het mkb nog beperkt. Ook de AWTI benadrukt dat
de kennisnetwerken tussen mkb en hogescholen zijn gebaseerd op contacten tussen
individuele docenten, lectoren en mkb’ers en daarmee kwetsbaar zijn.107 Daarnaast wijst
de AWTI er op dat voor hogescholen het uitvoeren van onderzoek nog lastig te o
­ rganiseren
is. Gebrek aan tijd en flexibiliteit maakt het moeilijk aan te sluiten op de werkwijze van
mkb-ondernemingen. In overeenstemming met het advies van de AWTI maken we het
mogelijk dat hogescholen meer lectoren kunnen aanstellen (zie 2.3), wijzen we op het
belang van praktijkstages van docenten in het kader van de permanente professionalisering van docenten (zie 2.4) en maken we het mogelijk dat meer geïnvesteerd wordt in
duurzame regionale netwerken.
In aansluiting op al ingezet en aangekondigd beleid zoals de Wetenschapsvisie en de
Agenda Stad, wil ik duurzame regionale samenwerking stimuleren. Daarbij moet er ruimte
zijn voor differentiatie en regionale verschillen. Een opzet die leidt tot een ‘one size fits all’
aanpak gaat niet werken. Geen grand designs dus, maar het vergroten van de responsiviteit
van instellingen. De accenten die je zet kunnen voor het hbo echt anders zijn dan voor het
wo, voor Centers of Expertise anders dan voor scienceparks rond universiteiten.
Elke instelling, elke regio heeft eigen zwaartepunten en eigen partners. Hotspots
bevinden zich in verschillende levensfasen.108 Het CPB en het Planbureau voor de
Leefomgeving (PBL) hanteren het principe go-with-the-flow als belangrijk uitgangspunt:
het beleidsmatig meebewegen in plaats van het sterk kiezen.109 Dit vanwege de onvoorspelbaarheid van de ontwikkelingen. Innovatieprocessen functioneren in verschillende
steden anders, steden hebben niet hetzelfde groeipad.
Tegen deze achtergrond zet ik in op twee maatregelen:
• Een generieke investering, bedoeld voor extra docenten en lectoren;
• Een impuls voor doorontwikkelen van veelbelovende samenwerkingsverbanden, zowel
publiek-privaat als publiek-publiek.

105 Interstedelijk Studenten Overleg (2015) Blik op de toekomst. Een onderzoek naar de taak van opleidingen voor een goede
aansluiting van het hoger onderwijs op de arbeidsmarkt/maatschappij. ISO, Utrecht
106 Onderwijsraad (2014) Meer innovatieve professionals. Onderwijsraad, Den Haag.
107 Adviesraad voor Wetenschap, Technologie en Innovatie (2015) MKB en hogescholen. Partners in innovatie.
Quantes, Den Haag.
108 Adviesraad voor Wetenschap, Technologie en Innovatie (2014) Bloeiende netwerken. Hotspots als habitat voor innovatie.
Quantes, Den Haag.
109 Centraal Planbureau/Planbureau voor de Leefomgeving (2015) De economie van de stad. CPB/PBL, Den Haag.

65

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

Investering in docenten en lectoren
Met de extra middelen die vrijkomen met het studievoorschot is het mogelijk dat
hogescholen en universiteiten extra investeren in docenten en lectoren (zie Paragraaf 5.2).
Universiteiten kunnen hiermee de verbinding met de omgeving versterken. Het geeft de
mogelijkheid studenten uit hun comfort zone te halen, ook door het bijbrengen van
maatschappelijk besef. Denk bijvoorbeeld aan het opbouwen van een netwerk om
economiestudenten te laten kennismaken met de schuldhulpverlening. Tijdens de
HO-tour ben ik mooie voorbeelden tegengekomen van het integreren van de omgeving in
het curriculum, maar dat is geenszins gemeengoed. Het kost docenten veel inspanning
om regionale netwerken op te bouwen en te onderhouden. Ik vind het belangrijk dat
universitaire docenten hier aandacht aan besteden, ook bij opleidingen die niet specifiek
op een beroep zijn gericht.
Het sluit aan bij de grotere aandacht van universiteiten voor de maatschappelijke
relevantie van onderzoek (zie ook Paragraaf 4.4).110 Het is van belang dat dit facet ook
voldoende aandacht krijgt in het carrièrebeleid van universiteiten.
Hogescholen kunnen investeren in het uitbreiden van praktijkgericht onderzoek
(zoals meer lectoren en meer gepromoveerde docenten). Dit is belangrijk omdat bij
hoge­scholen de verbindingen met de omgeving steeds meer via deze lectoraten verlopen.
Van vele kanten, onder andere de OESO en AWTI,111 wordt gewezen op de noodzaak het
praktijkgericht onderzoek te versterken.112 Recent is al een eerste stap gezet. Vanuit het
Regeerakkoord Rutte II wordt vanaf 2014 extra geïnvesteerd in het RAAK-programma
voor praktijkgericht onderzoek bij hogescholen dat loopt via NRPO-SIA (onderdeel
NWO).113 Maar dat vind ik nog niet voldoende. Met de extra middelen vanuit het studievoorschot wil ik een volgende sprong maken. Zodat via het praktijkgericht onderzoek het
onderwijs wordt verbeterd.114

Impuls voor verdere ontwikkeling veelbelovende samenwerkingsverbanden
Daar waar kennisinstellingen, bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties elkaar goed
kunnen vinden, kunnen goed geprofileerde hoger onderwijsinstellingen en duurzame
samenwerkingsverbanden ontstaan. Voor sommige samenwerkingen zijn flinke
­investeringen nodig die voor een hogeronderwijsinstelling zonder (financiële) hulp
moeilijk op te brengen zijn.
Om profilering en veelbelovende regionale samenwerkingsverbanden te helpen
­doorontwikkelen, ben ik voornemens de huidige 2% middelen van profilering en
zwaartepunt­vorming daarvoor te blijven inzetten. De hogescholen en universiteiten
bereiken goede voortgang met hun inspanningen. Daarom wil ik deze blijven
­ondersteunen. Besluitvorming hierover vindt plaats na evaluatie van de prestatie­
afspraken. Daarbovenop reserveer ik middelen uit het studievoorschot voor het
­verbeteren van samenwerking tussen hogescholen, universiteiten, onderzoeks­
organisaties, bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties.115 (zie paragraaf 5.3
‘Specifieke stimulering van landelijke prioriteiten’).

110 Het Standaard Evaluatie Protocol is door VSNU, NWO en KNAW gezamenlijk opgesteld. Het SEP vormt de basis voor de
evaluatie van al het wetenschappelijk onderzoek in Nederland.
111 Adviesraad voor Wetenschap, Technologie en Innovatie (2015) MKB en hogescholen. Partners in innovatie.
Quantes, Den Haag
112 OECD Reviews of Innovation Policy: Netherlands (2014). OECD Publishing: http://dx.doi.org/10.1787/9789264213159-en.
113 De investering betreft een bedrag van €3 miljoen vanaf 2014 oplopend tot €13 miljoen structureel vanaf 2018 waardoor
het budget voor de competitieve geldstroom uitkomt op bijna €30 miljoen structureel.
114 Interstedelijk Studenten Overleg (2013) Dicht bij de student. Lectoraten in het hbo 2013. ISO, Utrecht.
115 Hiermee geef ik tevens uitvoering aan het advies van de Adviesraad voor Wetenschap, Technologie en Innovatie (2015)
MKB en hogescholen. Partners in innovatie. Quantes, Den Haag

66

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

Doel is verbetering van de aansluiting van het onderwijs op de samenleving, niet alleen
gericht op de arbeidsmarkt maar op sociale verbindingen in den brede. Studenten dienen
hier zichtbaar profijt van te hebben in het onderwijs. Hogescholen kunnen de middelen
bijvoorbeeld inzetten om hun praktijkgericht onderzoek meer vorm te geven in Centers of
Expertise of vergelijkbare samenwerkingsconstructies, ook buiten de topsectoren.
De Reviewcommissie Hoger Onderwijs en Onderzoek heeft uitbreiding van het aanbod
van Centers of Expertise bepleit in zijn Stelselrapportage over 2014. Ik zal hogescholen
vragen bij de uitbreiding van Centers of Expertise zich ook te richten op maatschappelijke
vraagstukken (zie Paragraaf 4.4). In het verlengde van verdere profilering kunnen
universiteiten met de middelen werken aan rijke leeromgevingen, zoals een living lab
waarbij multidisciplinariteit wordt gestimuleerd of aan innovatief onderwijsaanbod in de
vorm van brede opleidingen of crossovers tussen opleidingen.

4.3. Sterkere verbinding met de arbeidsmarkt
Aangezien ontwikkelingen steeds sneller gaan en de arbeidsmarkt onvoorspelbaarder
wordt, is een goede verbinding van het onderwijs met de arbeidsmarkt belangrijk.
Op verschillende manieren wil ik stimuleren dat instellingen die verbinding met de
arbeidsmarkt versterken en ook op deze manier studenten een rijkere leeromgeving
bieden. In de vorige paragraaf heb ik al aangegeven dat ik hiervoor duurzame same­
werkingsverbanden tussen instellingen en bedrijven en maatschappelijke organisaties wil
ondersteunen. Daarbij stipte ik aan dat een actiever alumnibeleid goed kan bijdragen aan
een betere aansluiting van het curriculum van opleidingen op de beroepspraktijk.
Afgestudeerden met enkele jaren werkervaring kunnen aangeven aan welke onderdelen
in het curriculum zij bij de eerste schreden op de arbeidsmarkt veel baat hebben gehad.
Alumni met een langere werkervaringsduur kunnen benoemen op welke wijze hun
opleiding heeft bijgedragen aan hun carrièreontwikkeling en hoe hun opleiding heeft
bijgedragen aan hun vorming. Daarnaast kan onder andere met alumni, of via de
netwerken van alumni, meer gewerkt worden met praktijkdocenten en gastdocent­
schappen. Op deze manier wordt de beroepspraktijk de opleiding binnengehaald en
wordt een rijke leeromgeving gecreëerd. Dit gebeurt reeds bij veel opleidingen, maar
met name bij wo-opleidingen kan deze praktijkervaring meer ingebracht worden
in de opleiding.
Een andere manier om studenten beter voor te bereiden op de arbeidsmarkt is via
stages. In het hbo is stagelopen heel gebruikelijk of zelfs een verplicht onderdeel in het
­curriculum. In het wo zou het faciliteren van stages nog meer gemeengoed kunnen
worden. Nu nemen studenten in het wo soms zelf initiatief om buiten het curriculum om
stage te lopen. De universiteiten zouden studenten meer kunnen faciliteren, zodat het
gebruikelijker wordt om ook in het wo stage te lopen.
Ook kunnen alumni studenten goed ondersteunen of informeren over de arbeidsmarkt­
kansen en -mogelijkheden van hun opleiding. Instellingen kunnen bijvoorbeeld
ontmoetings­dagen organiseren tussen hun alumni en studenten. Om studenten een beter
beeld te geven van de arbeidsmarktperspectieven en het beroepsprofiel van een opleiding
wordt ten behoeve van de studiekeuze eveneens gewerkt aan verbetering van het
voorlichtings­materiaal. Sinds 1 mei vorig jaar, parallel aan de invoering van de vervroegde
aanmelddatum en studiekeuzecheck, zijn hogeronderwijsinstellingen verplicht om in hun
voorlichtingsmateriaal over bacheloropleidingen een studiebijsluiter op te nemen met
daarin cijfers (‘Studie in Cijfers’) over onder andere de arbeidsmarktkansen (percentage
studenten dat 1,5 jaar na afstuderen een baan op niveau heeft).

67

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

De arbeidsmarktrelevantie is ook een belangrijk punt bij de ontwikkeling van nieuw
onderwijsaanbod. Instellingen dienen zich te vergewissen van de potentiële beroeps­
profielen en arbeidsmarktperspectieven voor de afgestudeerden van hun onderwijs­aanbod.
Het is daarom belangrijk om werkgevers en waar mogelijk sector- of brancheorganisaties
te betrekken bij het proces van ontwikkeling van nieuw aanbod. Bij de ontwikkeling van
Associate degrees en hbo-masters is de aandacht hiervoor extra van belang. Tot slot is
er aandacht voor de specifieke problematiek van sectoren via sectorplannen, sectorale
analyses en verkenningen, zoals het Sectorplan Natuur- en Scheikunde en het Sectorplan
hbo-techniek (zie paragraaf 4.5).

4.4. Kennisbenutting: economisch en maatschappelijk
Universiteiten en hogescholen maken actief werk van valorisatie, door kennis beschikbaar
te maken voor maatschappelijke en economische benutting. In de hoofdlijnenakkoorden
(looptijd najaar 2011-2015) hebben zij afgesproken meer aandacht te hebben voor
valorisatie en in de voorstellen voor de prestatieafspraken. In 2012 heeft elke instelling
dat concreet gemaakt. De overheid ondersteunt het proces van valorisatie met het
Valorisatieprogramma (looptijd 2010-2018), waarmee een bedrag van € 63 miljoen
is gemoeid. Over de stand van zaken hebben de minister van Economische Zaken en de
staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschappen recent een brief aan de
Tweede Kamer gestuurd.116 Uit de tussentijdse review van het Valorisatieprogramma door
Panteia blijkt dat het programma nu al aanwijsbaar heeft bijgedragen aan verankering
van valorisatie; via meerjarenplannen, het aanstellen en beoordelen van personeel op
hun vermogen tot valorisatie en in sommige gevallen concentratie op een centrale
locatie. Ook zijn met behulp van het programma 650 start-ups ondersteund. Op basis
van deze tussentijdse review is besloten het programma in de huidige vorm voort te zetten.
Daarbij gaat prioriteit uit naar het “blijven boeien en binden van gekwalificeerd p
­ ersoneel”
en “het vergroten van de betrokkenheid van het bedrijfsleven”. Dit p
­ rogramma is vrij
sterk afgestemd op bèta-wetenschappen, techniek en life sciences. Daarbij heeft het
ook de alfa- en gamma-sectoren ertoe aangezet om na te denken waarvoor hun type
kennis kan worden benut. Cultuur bijvoorbeeld, heeft een geheel eigen waarde die niet
enkel is te vatten in maatschappelijke en economische effecten.117
Ik merk op, dat er veel beweging is rondom valorisatie, bijvoorbeeld in de vorm van
start-ups, spin-offs, patenten en incubatoren waar in samenwerking met studenten en
onderzoekers nieuwe ondernemingen ontstaan. Zoals aangegeven in de reactie op de
AWTI-rapporten ‘Diensten waarderen’ en ‘De kracht van sociale innovatie’, zijn alle vormen van
valorisatie belangrijk, zowel maatschappelijke als economische valorisatie. De AWTI stelt
dat dit volop kansen biedt voor de Nederlandse maatschappij en economie, omdat het
leidt tot netwerken van individuen en organisaties, die gericht zijn op maatschappelijke
doelen. Denk aan het oplossen van hedendaagse complexe m
­ aatschappelijke vraagstukken, zoals problemen in de jeugdzorg en het milieu. In de Wetenschapsvisie wordt
daarom expliciet aandacht gevraagd voor zowel onderzoek met economische, wetenschappelijke als maatschappelijke impact, wat tot uiting zal komen in de Nationale
Wetenschapsagenda.

116 Kamerbrief Het benutten en vermarkten van kennis - een tussentijdse review van het Valorisatieprogramma’, 7 maart
2015 (Tweede Kamer, vergaderjaar 2014-2015, 32 637, nr. 169).
117 Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (2015) Cultuur herwaarderen. Amsterdam University Press, Amsterdam.

68

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

De regering is verheugd dat universiteiten en hogescholen bezig zijn met een raamwerk
om de verschillende vormen van v­ alorisatie transparant te maken, ook bijvoorbeeld
de in mijn ogen cruciale toepassing van onderzoeks­resultaten in het curriculum van
opleidingen (minoren,118 afstudeerprojecten en dergelijke), het aantal bedrijven of
publieke instellingen waarmee samengewerkt wordt en het aantal hoger opgeleiden
en gepromoveerden.
Zoals in de Wetenschapsvisie is aangegeven zal het kabinet een promotieakkoord sluiten
met het bedrijfsleven, ten behoeve van de doorstroom van gepromoveerden naar het
bedrijfsleven. Daarnaast is ook meer doorstroom van promovendi naar maatschappelijke
sectoren zoals het onderwijs gewenst. In het verlengde daarvan wil ik ruimte bieden voor
industrial doctorates en differentiatie in promotietrajecten. Ik zal verkennen, indien
additionele middelen nodig zijn, hoe dit tijdelijk gedekt kan worden uit de onderbenutting van de subsidieregeling praktijkleren zoals voorgesteld in de motie Duisenberg.119
Zo’n stimulans zou niet alleen gericht moeten zijn op topsectoren en niet alleen op grote
maar ook op kleine bedrijven. Verder zal ik met BZK overleggen wat de mogelijkheid is
voor meer promovendi bij de rijksoverheid.
Door in deze strategische agenda de verbinding met de samenleving te benadrukken,
tracht ik ook op maatschappelijk terrein kennis breder te benutten. Ik zet in op de
volgende accenten:
• Het versterken impact onderwijsonderzoek op de onderwijspraktijk (primair tot en met
hoger onderwijs);
• Het uitbreiden van Centers of Expertise in het hbo gericht op maatschappelijke
uitdagingen;
• De doorgroei van het ondernemerschapsonderwijs;
• Het erkennen van onderwijs als vorm van kennisbenutting of maatschappelijke
waarde creatie.

Versterken impact onderwijsonderzoek op de onderwijspraktijk
Goed onderwijsonderzoek draagt bij aan verhoging van de kwaliteit van het onderwijs.
Niet alleen in het hoger onderwijs, maar ook in de andere onderwijssectoren. Een van de
ambities van OCW uit de Lerarenagenda (2013) is om de school als lerende organisatie te
versterken. Samenwerking van leraren onderling en met kennispartners (leraren­
opleidingen, onderzoeksinstituten) wordt bij deze ontwikkeling van groot belang geacht.
In het Sectorplan Onderwijswetenschappen, dat in opdracht van de VSNU is opgesteld, wordt
ook het belang van deze samenwerking benadrukt. Volgens de opstellers is voor een
betere verbinding tussen onderwijswetenschap en praktijk een meerjarige en gerichte
samenwerking nodig. Alleen op die manier kan wetenschappelijke kennis gegenereerd
worden die belangrijk is voor scholen, en daar ook worden toegepast. Zij stellen een
infrastructuur voor naar analogie van de academische werkplaatsen zoals die in de zorg
bestaan (en gesubsidieerd worden door ZonMW). Hierin kan praktijkgericht en fundamenteel onderzoek een plaats krijgen in een structureel samenwerkingsverband tussen
onderzoekers (inclusief lectoraten) en onderwijsinstellingen en daarnaast eventueel ook
lerarenopleidingen en decentrale overheden.

118 Kamerbrief Stand van zaken met betrekking ontwikkeling valorisatie-indicatoren voor het hoger onderwijs, 3 juni 2013
(Tweede Kamer, vergaderjaar 2013-2014, 31 288, nr. 344).
119 De regering voert hiermee de motie uit van het Tweede Kamer lid Duisenberg voorgesteld tijdens het debat over
Wetenschapsbeleid op 2 april 2015 (32 288 nr. 420).

69

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

Recent zijn, op initiatief van de inspectie van het hoger onderwijs, drie zogeheten
‘academische werkplaatsen’ bij universiteiten gestart. Daarin doet de inspectie in
nauwe samenwerking met de wetenschap en het scholenveld onderzoek naar belangrijke
onderwijsthema’s. Ik vind het belangrijk dat er in aanvulling op deze initiatieven van de
inspectie, meer structuren komen die de impact van onderwijsonderzoek op de onderwijs­
praktijk versterken, zoals academische of kenniswerkplaatsen.
Daarbij hecht ik er veel waarde aan dat ook hogescholen hiermee aan de slag gaan,
bij voorkeur in een samenwerkingsverband met de universiteiten. Met de middelen
genoemd in paragraaf 4.2 (Impuls voor samenwerkingsverbanden) moet het mogelijk
worden dat hogescholen en universiteiten samen met de onderwijspraktijk
samenwerkings­verbanden opzetten. Ik zal NRO vragen dit proces te ondersteunen.
Voor onderzoek naar het hoger onderwijs stel ik nog extra middelen ter beschikking
(zie paragraaf 2.5).

Uitbreiden Centers of Expertise gericht op maatschappelijke uitdagingen
Hogescholen leiden veel mensen op die gaan werken aan maatschappelijk belangrijke
vragen, zoals onderwijs, vergrijzing, zorg, maatschappelijke participatie, stedelijke vitaliteit
en duurzaamheid. Deze thema’s behoeven de inzet van uitstekende p
­ rofessionals en
nieuwe kennis, ontwikkeld in samenwerking met stakeholders. Zo vraagt de d
­ ecentralisatie
van zorg en welzijn binnen gemeentes het doordenken van hoe deze nieuwe taken zo
goed mogelijk kunnen worden aangepakt, aangestuurd en bemenst.
Voor zulke thema’s zijn Centers of Expertise een geëigende vorm om onderwijs,
­onderzoek en benutting van kennis in de praktijk in samenhang aan te pakken. Onder de
huidige Centers of Expertise in ontwikkeling zijn er al enkele gericht op zorg, waarin
zorg- en welzijnsinstellingen participeren, maar bijvoorbeeld ook bedrijven die ICTondersteuning kunnen ontwikkelen. Een voorbeeld is het ‘Center of Expertise Healthy
Ageing’ (Hanzehogeschool), waarin nu 160 stakeholders (overheden, kennis- en
onderwijs­instellingen, zorg- en welzijnsorganisaties, netwerkorganisaties en bedrijven)
in de regio Noord-Nederland samenwerken. Een ander voorbeeld is het ‘Center of
Expertise Sneller Herstel’ van de HAN, gericht op effectievere revalidatiemethoden en
–professionals, in samenwerking met Radboud MC en enkele zorginstellingen. De HAN
werkt ook met andere partijen in Gelderland en Noord-Brabant samen in de ‘Zorg
Alliantie’, die zich richt op professionalisering en innovatie van de sectoren Welzijn,
Wonen en Zorg. Het ‘Center of Expertise Ucreate’ (HKU) ten slotte, richt zich op i­nnovatieve
manieren om mensen te helpen voor duurzaam en gezond gedrag te kiezen.
Het zou goed zijn als hogescholen het aantal Centers of Expertise gericht op
­maatschappelijke uitdagingen uitbreiden. Er zijn immers meer maatschappelijke
vraagstukken. Te denken is aan het tegengaan van de toenemende segregatie en de
eerder genoemde gevolgen van de decentralisaties voor zorg en welzijn. Voor deze
nieuwe Centers of Expertise (of vergelijkbare structuren) ga ik ook de middelen voor
stimulering van veelbelovende samenwerkingsverbanden benutten.

Doorgroei van ondernemerschapsonderwijs
Ook de aandacht voor ondernemerschapsonderwijs is groot, al blijft de groei vooralsnog
beperkt. Ondernemerschapsonderwijs is zowel gericht op het worden van een
­ondernemer als op het aanleren van een meer ondernemende houding (initiatiefrijk,
creativiteit, en dergelijke). In het hoger onderwijs zijn Centers of Entrepeneurship
opgericht, met als opdracht onderwijs in en onderzoek naar ondernemerschap tot
ontwikkeling te brengen. Verder zijn er inmiddels vier opleidingen en twee minoren die
een bijzonder kenmerk ondernemen van de NVAO hebben gekregen. Ook in de kunstvaken creatieve technologieopleidingen groeit het besef van de rol van ondernemerschap en
is recent onderzoek verricht naar de rol en invulling van ondernemerschapsonderwijs.
70

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

Het Amsterdam Center for Entrepeneurship heeft van EZ en OCW de opdracht gekregen
een strategie te ontwikkelen en uit te voeren om ondernemerschapsonderwijs binnen
de ho-instellingen te verankeren en te stimuleren en om uitwisseling van kennis en
best ­practices te vergroten. Het Amsterdam Center for Entrepeneurship doet dit samen
met andere Centers for Entrepeneurship in het werkverband Dutch Centers for
Entrepeneurship. Het is belangrijk dat dit soort goede voorbeelden verder worden
uitgebreid en opgeschaald.
Voor een verdere doorgroei van ondernemerschapsonderwijs zijn voldoende goede
docenten ondernemerschapsonderwijs nodig. Ik vraag daarom de kennisinstellingen om
met de middelen voor extra docenten en lectoren ook in te zetten op docenten voor het
aanleren van ondernemerschap en een ondernemende houding. Hierbij gaat het ook om
thema’s zoals integriteit en ethische professionaliteit.
Voor het ontwikkelen van een ondernemende houding en ondernemersvaardigheden is
het ook van belang dat studenten betrokken zijn en ondersteund worden bij het starten
van ondernemingen. Hogescholen hebben tijdens de HO-tour aangegeven dat het
ontstaan van dergelijke start-ups in het hbo ontbreekt. NRPO-SIA zal daarom een pilot
starten om het naar de markt brengen van bij hogescholen ontwikkelde kennis­conceptenen producten te stimuleren. In de pilot wordt het maken van haalbaarheidsstudies voor
vermarkting ondersteund. Een dergelijk instrument bestaat al voor academische starters,
als onderdeel van het NWO-programma Take Off.

Kennisbenutting via het onderwijs
Het onderwijs speelt een belangrijke rol bij de brede benutting van kennis. De resultaten
van onderzoek dienen immers door te klinken in het onderwijs, waardoor onderzoek ook
via die weg maatschappelijke relevantie heeft. Een stevige verwevenheid tussen onderzoek en onderwijs (zie Paragraaf 2.3), alsmede sterk praktijkgericht onderzoek bij h
­ ogescholen
(zie Paragraaf 4.2) bieden hiervoor de basis.
In komende calls voor het Zwaartekrachtprogramma (2016) zal mogelijk sterker gelet worden
op onderwijs als vorm van kennisbenutting, naast economische en m
­ aatschappelijke
benutting. Dat sluit ook aan bij het advies van de AWTI om een stevige verwevenheid
tussen onderwijs en onderzoek te stimuleren, ook bij onderzoeksmiddelen die in
competitie verdeeld worden.120

4.5. Verdere profilering, ook op onderwijskundige concepten
Profilering in onderzoeks- en opleidingszwaartepunten helpt instellingen om gericht de
verbinding met de omgeving aan te gaan. Het leidt tot een grotere herkenbaarheid voor
studenten en werkgevers. De commissie-Veerman adviseerde in 2010 daarom een
duidelijke profilering van de instellingen en heldere keuzes ten aanzien van hun missie.
Ik ben verheugd met het beeld, dat oprijst uit de midtermreview van de Reviewcommissie
Hoger Onderwijs en Onderzoek. Alle hogescholen en universiteiten hebben voortgang
geboekt bij de uitvoering van hun voornemens om profilering te versterken. De profileringsthema’s die op instellingsniveau zijn gekozen zijn in toenemende mate leidend voor
de inrichting en herordening van het onderzoeks- en opleidingsaanbod. Daartoe vindt
steeds meer samenwerking tussen de instellingen plaats. Ook ziet de commissie dat
instellingen bij het aanbrengen van focus en massa hun interne sterktes en keuzes
afstemmen op externe kansen.

120 Adviesraad voor Wetenschap, Technologie en Innovatie (2015) Verwevenheid onderzoek en onderwijs: eenheid in
verscheidenheid. AWTI, Den Haag.

71

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

Universiteiten richten zich daarbij vooral op nationale, Europese en internationale
agenda’s/prioriteiten (denk bijvoorbeeld aan programma’s als Erasmus+, Horizon 2020
en beleidsontwikkelingen binnen de ERA en EHEA). Hogescholen zijn meer regionaal
gericht maar ontdekken ook in toenemende mate de kansen die Europese programma’s en
beleidsontwikkelingen bieden. De Reviewcommissie Hoger Onderwijs en Onderzoek geeft
verder aan dat er binnen instellingen meer discussie is ontstaan over waar ze heen willen.
In het profileringsproces van de instellingen kan nog meer verbinding worden gezocht
met regionale speerpunten, valorisatie, ontwikkelingen in topsectoren en daaruit
voortvloeiende Human Capital agenda’s, maatschappelijke sectoren en de prioriteiten uit
de Wetenschapsagenda. Ik wil instellingen uitdagen om niet alleen binnen Nederland een
scherp onderwijs- en onderzoeksprofiel te kiezen ten opzichte van andere Nederlandse
instellingen, maar dit vooral ook in internationaal opzicht te doen.
Hiertoe is in de Wetenschapsvisie al aangekondigd dat voor universiteiten zo’n 4-5% van de
onderzoeks­bekostiging op een andere manier zal worden verdeeld, ter ondersteuning van
hun onderzoeksinzet die bijdraagt aan de Wetenschapsagenda.121 Ook de blijvende inzet van
de 2% middelen voor profilering en regionale samenwerking zal een impuls geven aan de
profilering (Paragraaf 4.2). Daarnaast zal ik:
• Het debat voeren over verdere profilering
• Ruimte bieden voor vernieuwing van het opleidingsaanbod

Debat over verdere profilering
Ik wil de komende periode het debat voeren over de ontstane profilering en welke
verdere profilering gewenst is, mede op basis van de Nationale Wetenschapsagenda. Er zijn
veel landelijke ontwikkelingen, waarop instellingen dienen aan te sluiten. Zo m
­ oeten nog
flinke stappen worden gezet om de doelstelling vanuit het Techniekpact te verwezenlijken
dat 4 op de 10 studenten een bètatechnische opleiding volgt. Het aandeel bètatechniek
binnen de totale instroom is momenteel 35% in het wo en 22% in het hbo. Naast ­aandacht
voor de techniekopleidingen in het Techniekpact is er ook aandacht voor andere
sectoren. Denk aan de Human Capital Agenda’s, de Lerarenagenda, het Zorgpact en het
belang van alfa- en gammawetenschappen voor maatschappelijke uitdagingen,
bijvoorbeeld nieuwe vreemde talen zoals Chinees in het voortgezet onderwijs.
Daarbij is aandacht gewenst voor landelijke afstemming. Hier zijn al goede voorbeelden
van. Zo bestaan er zo’n 20 sectorplannen en voert de Vereniging Hogescholen conform
het hoofdlijnenakkoord in de verschillende sectoren verkenningen uit. Een succesvol
voorbeeld is hbo-techniek. De Vereniging Hogescholen heeft samen met de 18 betrokken
hogescholen en het werkveld besloten de huidige 65 opleidingen in de sector techniek terug
te brengen tot 36 bredere stamopleidingen. Hierdoor zijn de opleidingen h
­ erkenbaarder
voor studenten, en kunnen de instellingen binnen de brede opleidingen e­ envoudiger
hun programma’s aanpassen op (regionale) ontwikkelingen, zonder daarvoor nieuwe
opleidingen te hoeven starten. Recent zijn in het wo nieuwe s­ ector­plannen tot stand
gekomen in de sociale wetenschappen en de onderwijs­wetenschappen. Het zou goed zijn
als deze voorbeelden verbreed worden. De sectorale verkenningen in het hbo richten zich
bijvoorbeeld alleen op het onderwijs. Toenemende landelijke afstemming is belangrijk
voor de toekomstige inrichting van het macrodoelmatigheidsbeleid (zie hieronder).
Bovendien wil ik de profileringsdiscussie verder brengen dan alleen profilering in het
onderwijsaanbod en onderzoekszwaartepunten. Bij verdere profilering vind ik ook
grotere verschillen in pedagogisch-didactische omgeving van belang.
121 De invloed van de promotieparameter wordt gemaximeerd op 20 procent.

72

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

Denk bijvoorbeeld aan het onderwijsconcept van de Hogeschool van Amsterdam, met
een link met een concreet Amsterdams grootstedelijk vraagstuk en het probleemgestuurd
onderwijs op de Universiteit Maastricht. Maar ik denk ook aan andere vormen van
profilering, bijvoorbeeld profilering op digitalisering of Leven Lang Leren.

Ruimte bieden voor vernieuwing onderwijsaanbod
Om in te kunnen spelen op snelle veranderingen in de samenleving en op de arbeidsmarkt, wil ik bij het opleidingsaanbod meer sturen vanuit vertrouwen in de instellingen
en meer ruimte geven voor vernieuwing. Dit heb ik eerder toegelicht in mijn visie op
bestuurlijke verhoudingen, zoals verwoord in mijn Kamerbrief ‘Accreditatie op maat’.
Hierin heb ik ook aangegeven dat ik de komende tijd kritisch ga kijken naar de taken van
de verschillende organisaties en bezien waar de regeldruk kan worden verminderd.
Ook zal ik komende tijd het beleid gericht op doelmatigheid van het opleidingsaanbod op
stelselniveau (macrodoelmatigheidsbeleid) onder de loep nemen.122
Het gaat dan om de beleidsregel doelmatigheid hoger onderwijs waarin geregeld is hoe
instellingen ­aanvragen kunnen doen voor nieuwe opleidingen, maar ook instrumenten
die meer gericht zijn op het bestaande aanbod.
Het huidige beleid gericht op doelmatigheid van het opleidingsaanbod op stelselniveau
komt tegemoet aan de kerndoelen van dit beleid, namelijk dat een opleidingsaanbod
ontstaat dat aansluit bij de behoeften van studenten, wetenschap, werkgevers en de
maatschappij in den brede, dat het opleidingsaanbod doelmatig tot stand komt én dat
een goede toegankelijkheid geborgd is. Bij mijn verkenning naar toekomstig macro­
doelmatigheidsbeleid blijft de aansluiting op deze kerndoelen het belangrijkste ijkpunt.
Uit de ervaring met het beleid de afgelopen jaren en gesprekken hierover met i­nstellingen,
concludeer ik dat instellingen zich meer kunnen profileren en meer samenwerken waar dit
meerwaarde heeft. Instellingen benutten deze ruimte en richten zich meer op kwaliteit en
minder op groei in aantallen studenten en opleidingen. Dit is een belangrijke
­ontwikkeling die ik vast wil houden en nog meer ruimte wil geven.
Waar het gaat om aanpassingen in het bestaande aanbod, zie ik dat instellingen hier zelf
gezamenlijk een steeds grotere rol op zich nemen. De sectorale verkenningen en analyses
worden door het veld zelf georganiseerd. Dit eigenaarschap van de instellingen heeft de
afgelopen jaren zijn toegevoegde waarde bewezen en is iets dat ik verder uit wil bouwen.
Ik noemde al de technieksector, maar ook bijvoorbeeld in de kunstensector zijn forse
stappen gezet om te komen tot een herordening van het aanbod. Ook zien we dat de
sector geesteswetenschappen zelf verantwoordelijkheid wil nemen voor het landelijke
aanbod van kleine en unieke opleidingen.
Op een aantal punten wil ik een forse verbeterslag maken. Dit betreft met name de
ruimte voor vernieuwing en responsiviteit, een verdere versterking van het eigenaarschap, een vermindering van de administratieve lasten en kortere doorlooptijden van
aanvraagprocedures. En uit de ontwikkelingen in de sector en de gesprekken hierover met
instellingen leid ik af dat dit ook mogelijk is, juist door meer te sturen vanuit vertrouwen
en meer ruimte te geven aan instellingen om samen met andere stakeholders keuzes te
maken over het aanbod. Ik ga daarom de komende tijd de mogelijkheden verkennen.
Met het nieuwe beleid ten aanzien van het opleidingsaanbod wil ik ook sterker inzetten
op de reeds ingeslagen weg van meer ruimte voor verbreding en interdisciplinariteit van
bacheloropleidingen. Dit sluit aan op mijn ambities rond onderwijskwaliteit en toegankelijkheid die ik in hoofdstuk twee en drie van deze agenda heb verwoord.
122 Hierbij voldoe ik aan toezegging gedaan op 17-12-2014 gedaan tijdens het Algemeen overleg Internationalisering.

73

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

Verbreding van bacheloropleidingen (maar met voldoende mogelijkheden tot specialisatie ten behoeve van een goede startkwalificatie en helder beroepsbeeld), meer ruimte
voor studenten om hun opleiding deels zelf vorm te geven en meer ruimte voor de drie
taken van onderwijs; kwalificatie, socialisatie en persoonsvorming.
Daarbij wil ik meer mogelijkheden bieden voor interdisciplinariteit, zodat studenten
uitgedaagd worden problemen vanuit verschillende disciplines te benaderen en te zoeken
naar creatieve oplossingen.
Ook zie ik dat de regio’s een steeds grotere rol pakken in de totstandkoming van het
onderwijsaanbod. In de huidige beleidsregel is ruimte geboden voor aansluiting bij
regionale kennisagenda’s, binnen de kaders van macrodoelmatigheid op landelijk niveau.
De samenwerking tussen onderwijsinstellingen, bedrijven en lokale overheden maakt
veel energie los en brengt goede initiatieven tot stand. Deze werkwijze wil ik behouden
om structurele vormen van samenwerking binnen de regio’s aan te moedigen om
zodoende de aansluiting tussen onderwijs en de arbeidsmarkt te optimaliseren.
Het geven van meer vertrouwen en ruimte neemt niet weg dat ik, als minister,
­verantwoordelijkheid draag voor de doelmatigheid van het hogeronderwijsaanbod op
stelselniveau. Deze verantwoordelijkheid zal ik blijven nemen. Daarbij is het belangrijk
dat instellingen naar buiten toe verantwoording afleggen over gemaakte keuzes. Bij de
verkenning zal ik alle belanghebbenden betrekken. Voor de zomer van 2016 zal ik met
een voorstel komen voor het toekomstige macrodoelmatigheidsbeleid.

4.6. Wat gaan we doen
Om instellingen in het hart van de samenleving te laten opereren, zetten we op het
volgende in:
• ➢Duurzame regionale samenwerking, met rijke leeromgevingen, door middel van:
-- Een generieke investering, zodat extra docenten en lectoren de verbinding met de
omgeving kunnen versterken;
-- Profilering en veelbelovende samenwerkingsverbanden helpen doorontwikkelen,
zowel publiek-privaat als publiek-publiek (middels inzet 2% profilering en budget
voor regionale samenwerkingsverbanden).
• ➢Sterkere verbinding met de arbeidsmarkt:
-- Goede voorlichting aan studenten over arbeidsmarktperspectieven van opleidingen
(studiebijsluiter);
-- Actief alumnibeleid;
-- Beter faciliteren van stages in het wo.
• ➢Kennisbenutting: economisch en maatschappelijk, door:
-- Het versterken van de impact van onderwijsonderzoek op de onderwijspraktijk
(primair tot en met hoger onderwijs), zoals in academische of kenniswerkplaatsen;
-- Het uitbreiden van op maatschappelijke uitdagingen gerichte Centers of Expertise;
-- Doorgroei van ondernemerschapsonderwijs;
-- Het breder erkennen van onderwijs als een vorm van kennisbenutting.

• ➢Verdere profilering, ook op onderwijskundige concepten, door:
-- Het voeren van het debat over de ontstane profilering en welke verdere profilering
gewenst is;
-- Ruimte te bieden voor vernieuwing van het opleidingsaanbod.
74

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

5

Investeringsagenda

75

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

5.1. Inleiding
Goed onderwijs is kleinschalig en responsief, geeft ruimte voor ontmoeting en samenwerking en voor de ontwikkeling van individueel talent, daagt studenten uit en wordt
gedragen en gebracht door gemotiveerde, hooggekwalificeerde docenten.
Op veel plekken wordt hier al hard aan gewerkt, maar om de ambities uit deze
­strategische agenda daadwerkelijk dichterbij te brengen zijn extra investeringen nood­
zakelijk. De commissie-Veerman wees al op de noodzaak van substantiële investeringen
om de positie in de internationale concurrentiestrijd te behouden en te versterken.
Om recht te doen aan de groei van het aantal studenten in het hoger onderwijs,
de ­toegenomen diversiteit en het maatwerk dat dit vereist in het onderwijs, is een extra
impuls onontbeerlijk. Het is niet reëel van instellingen te verwachten én nog meer
studenten onderwijs te bieden én meer kwaliteit te leveren met de beschikbare middelen,
mede ook omdat het onderzoeksbudget en de middelen voor praktijkgericht onderzoek,
niet in gelijke mate zijn meegestegen met de studentenaantallen in het hoger onderwijs.
In het Nationaal Onderwijsakkoord is daarom afgesproken dat de investeringen die
voortkomen uit de hervormingen in de studiefinanciering zullen worden aangewend voor
het hoger onderwijs inclusief het direct met het onderwijs verbonden onderzoek in hbo
en wo en tegemoet zullen komen aan de effecten van de negatieve budgettaire ontwikkelingen voor de ho-sector als gevolg van het regeerakkoord. Hiermee kunnen we de
kwaliteit van het hoger onderwijs niet alleen op peil houden, maar ook verder verbeteren.
Dit is ook het uitgangspunt van het Studievoorschot, het akkoord van VVD, PvdA, D66 en
GroenLinks. De investeringen moeten leiden tot een meerkleurig bestel, waarin de
verschillen in aanbod van onderwijs en profilering van instellingen bijdragen aan creatief,
innovatief en uitdagend onderwijs van hoge kwaliteit.
Om dit te bereiken worden in het Nationaal Onderwijsakkoord gerichte studiekeuze,
onderwijsbegeleiding en nieuwe onderwijsvormen die tegemoetkomen aan de behoefte
aan differentiatie, genoemd als bestemmingen voor de opbrengsten van het studievoorschot. Dit sluit goed aan bij de investeringen die het ISO, de LSVb, de VH en de
VSNU wenselijk achten in hun gezamenlijke brief,123 en de uitkomsten van de HO-tour.
Met ­investeringen in intensiever onderwijs, meer en betere begeleiding van studenten,
passende en goede studiefaciliteiten en verdere professionalisering van docenten, kan
volgens hen een belangrijke impuls worden gegeven aan de onderwijskwaliteit.
Terecht staat in het ‘Studievoorschot-akkoord hoger onderwijs’ dat niet alle instellingen
en opleidingen baat hebben bij dezelfde maatregelen. En ook de studenten en instellingen geven in hun gezamenlijke brief aan dat elke hogeschool en universiteit anders is en
daarom verschillende prioriteiten heeft. Tegelijkertijd is het wel van belang dat de
investeringen leiden tot zichtbare verbeteringen voor studenten. Het is daarom van
belang niet te kiezen voor een ‘one size fits all’ aanpak, maar instellingen de ruimte te
bieden een aanpak te kiezen die past en werkt. Een aanpak die past bij de specifieke
context, het profiel en de strategie van een instelling. Die past bij de wensen en behoeften van de eigen docenten en studenten. Om ervoor te zorgen dat een aanpak wordt
gekozen die werkt, gaan instellingen te rade bij elkaar en putten ze uit
(internationaal) onderzoek.
We beginnen niet bij nul. Er is al veel tijd en geld geïnvesteerd om de kwaliteit van het
hoger onderwijs verder te verbeteren. Vooruitlopend op de investeringen die mogelijk
worden met het studievoorschot geven de instellingen zelf een kwaliteitsimpuls van
jaarlijks € 200 miljoen gedurende 2015, 2016 en 2017.
123 Gezamenlijke brief VSNU, Vereniging Hogescholen, ISO en LSVb aan minister Bussemaker (20 april 2015) ‘Gezamenlijke
ambities onderwijskwaliteit’.

76

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

Eind dit jaar zullen de VSNU en de VH mij hierover op hoofdlijnen nader informeren.
Vanaf 2018 komen de opbrengsten van het studievoorschot geleidelijk beschikbaar. De
opbrengsten van het studievoorschot maken het mogelijk de ingezette kwaliteitsverbetering verder te versterken en brengen het gezamenlijke perspectief echt dichterbij.

5.2. Bestedingsrichtingen
Deze investeringsagenda koppelt de beschikbare middelen aan de belangrijkste d
­ oelstellingen
van de strategische agenda. Deze doelstellingen kunnen op verschillende manieren worden
bereikt. Dat leg ik niet vast, de investeringsagenda is geen blauwdruk voor instellingen.
Het gaat dus nadrukkelijk om ‘bestedingsrichtingen’. Centraal staat dat de middelen voor
studenten op een herkenbare wijze bijdragen aan de verbetering van de kwaliteit van het
onderwijs. Daarop zal ook de verantwoording van de instellingen zijn gericht.
Wel blijkt uit de indeling naar bestedingsrichtingen dat met deze investeringen de
doelstellingen uit de strategische agenda echt dichterbij kunnen worden gebracht.
Niet van vandaag op morgen, maar op termijn. De middelen voor de investeringen komen
immers ook geleidelijk beschikbaar. De focus van deze investeringsagenda ligt op de hele
periode tot 2025.
De investeringen in deze investeringsagenda zijn opgedeeld (zie tabel 1) in acht v­ erschillende
bestedingsrichtingen die aansluiten op de doelstellingen zoals g­ epresenteerd in deze
strategische agenda :
1. Kleinschalig en intensief onderwijs;
2. Talentprogramma’s;
3. Onderwijsgerelateerd onderzoek;
4. Studiefaciliteiten en digitalisering;
5. Specifieke stimulering van landelijke prioriteiten (bijvoorbeeld doorstroom);
6. Profilering;
7. Stimuleren Leven Lang Leren;
8. Beter benutten (taskforce OV-kaart).

5.3. Wat kunnen we bereiken met deze investeringen per
bestedingsrichting?
Kleinschalig en intensief onderwijs
Deze strategische agenda toont het belang van kleinschalig en intensief onderwijs.
Uit onderzoek blijkt dat binding - contact tussen docent en student - het onderwijs
beter maakt en resulteert in meer studiesucces en betere resultaten. Een intensievere
­begeleiding van studenten draagt evenals professionalisering van docenten (ook op het
terrein van begeleiding) bij aan een betere studiekeuze en een groter studiesucces.

77

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

Zeker bij een toenemende diversiteit van de studentenpopulatie is dit van belang.
Daarom is het belangrijk te komen tot een forse impuls van kleinschalig en intensief
onderwijs. Daar zijn maatregelen voor nodig die zorgen voor:
• Hechte, kleinschalige en intensieve leergemeenschappen van studenten en docenten:
meer werkcolleges, meer praktijkcolleges, meer individuele feedback, meer
mondelinge tentamens, meer persoonlijk contact met de docent;
• Versterking van de band tussen docenten en studenten. Met gemiddeld kleinere
groepen studenten hebben docenten meer tijd voor het geven van individuele feedback
en voor het begeleiden van studenten in hun ontwikkeling;
• Intensieve begeleiding bij de studiekeuze.

Docenten
In 20121 zijn er in het hbo 18.932 docenten (onderwijzend personeel) en in het wo 9.450
(docenten, hoofddocenten en hoogleraren). Wanneer structureel 60% van de middelen
Studievoorschot voor instellingen wordt besteed aan kleinschalig en intensief onderwijs
en talentprogramma’s is er in het hbo structureel € 231 miljoen beschikbaar en voor het
wo is structureel € 141 miljoen beschikbaar.
In het hbo betekent dit dat het mogelijk is om vanaf 2025 ruim 2500 fte meer docenten
aan te nemen tegenover 1400 fte docenten in het wo. Voor het hbo betekent dit een
stijging van ruim 13% (van het onderwijzend personeel) en in het wo structureel een
stijging van bijna 15% (van het aantal docenten, hoofddocenten en hoogleraren)
ten opzichte van 2012.
Bron: VH onderwijzend personeel 2012 (meest recente cijfers VH), VSNU wopi 2012 (exclusief
onderwijzend personeel van academische ziekenhuizen).

1

Met de extra middelen uit de invoering van het Studievoorschot is het mogelijk om te
voorzien in extra docenten, praktijkdocenten, meer tutoren en studieadviseurs. Dit is
van belang voor de kwaliteit, toegankelijkheid en doorstroom van het stelsel.
Daarnaast wordt permanente professionalisering van docenten en onderwijsleiders
mogelijk. Dit vergt een forse impuls, daarom wil ik het mogelijk maken voor instellingen
om structureel ca. 4000 meer docenten aan te nemen. Structureel is hiervoor 60%
(kleinschalig en intensief onderwijs, en talentprogramma’s) van de middelen uit het
Studievoorschot nodig.124 Ik verwacht dat dit de instellingen ook meer zekerheid biedt,
waardoor er minder vaak gekozen zal worden voor docenten met een
tijdelijke aanstelling.

Talentprogramma’s
Door diverse talentprogramma’s is in de afgelopen jaren de aandacht voor individuele
talenten en capaciteiten steeds meer in de spotlight komen te staan. Hierbij kan gedacht
worden aan excellentie – of honoursprogramma’s die mede zijn gestimuleerd door het
Siriusprogramma, of programma’s voor het vergroten van maatschappelijke b
­ etrokkenheid
(community engagement), of duurzaamheidsprojecten zoals de internationale c­ ompetitie
met auto’s op zonne-energie.

124 Alleen als de instellingen er voor kiezen om dit gehele budget ook daadwerkelijk hiervoor in te zetten, kan de
genoemde toename in het aantal docenten worden gerealiseerd.

78

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

Deze onderscheidende trajecten dragen enorm bij aan de kwalificatie, socialisatie en
persoonsvorming van studenten. Om deze reden wil ik dat er extra geïnvesteerd wordt
in talentprogramma’s.
Bijvoorbeeld talentprogramma’s voor studenten die extra uitdaging zoeken: meer
aandacht voor honours tracks, verbredings- en verdiepingsprogramma’s en het
voortzetten van de Sirius-projecten.125 Ik wil het mogelijk maken voor instellingen
om een ­substantieel bedrag, in de eerste jaren 10%, van de middelen van het studie­
voorschot hieraan te besteden.

Onderwijsgerelateerd onderzoek
Gezien de behoefte aan een versterking van de verbinding van onderzoek en onderwijs
is een financiële impuls nodig in het hbo en wo. Wanneer geïnvesteerd wordt in het
versterken van verwevenheid van onderwijs en onderzoek is het mogelijk om:
• Synergie te bewerkstelligen tussen academisch onderwijs en onderzoek, waarbij niet
alleen kennis wordt overdragen, maar studenten ook worden uitgedaagd om te
participeren in kennisverwerving;
• Systematisch aandacht te besteden aan het onderzoekend vermogen van studenten.
Met de beschikbare middelen kan gezorgd worden voor maatregelen die zorgen dat
docenten een betere balans kunnen vinden tussen onderzoek en onderwijs. In het wo wil
ik het mogelijk maken om extra wetenschappelijk docenten aan te nemen, in meer
stabiele functies, met een uitgebalanceerde onderwijs- en onderzoekstaak. In het
bijzonder in de grootschalige studierichtingen. In het hbo gaat de aandacht naar het
verhogen van het op dit moment internationaal vergeleken lage aandeel masteropgeleide
en gepromoveerde docenten, en voor het uitbreiden van de capaciteit van lectoraten.
In de onderzoeksvisie ‘Naar een duurzaam onderzoeksklimaat’ geeft de Vereniging
Hogescholen aan dat zij streven naar een verhouding van 1 lector op 720 studenten.
Deze ambitie wil ik mogelijk maken voor het hbo. Hiervoor is een uitbreiding nodig van
het aantal lectoren met ongeveer 580 fte. Dat kost circa € 72 miljoen. In het wo wil ik met
name extra docentonderzoekers mogelijk maken. Uitgaande van ongeveer 460 fte extra
docentonderzoekers, een uitbreiding van bijna 5% docenten (bovenop de 15% extra
docenten, in het wo, uit de eerste bestedingsrichting) kost dat in het wo €46 miljoen.
Om deze forse impuls, vanaf 2024, mogelijk te maken is structureel 20% van de middelen
Studievoorschot voor instellingen benodigd. Het is uiteindelijk aan de onderwijsgemeenschap om hier precies invulling aan te geven.

Lectoren
In 20121 is er in het hbo 1 lector op 1.300 studenten (324 fte lectoren op 421.560
studenten). De VH stelt in haar onderzoeksvisie ‘Naar een duurzaam onderzoeksklimaat’
te streven naar een verhouding van 1 lector op 720 studenten. In totaal gaat het om 580
fte voor het HBO aan lectoren. Dat kost circa € 72 miljoen.
Indien 20% van de middelen Studievoorschot voor instellingen wordt geïnvesteerd in
onderwijsgerelateerd onderzoek is het mogelijk deze ambitie te realiseren vanaf 2024.
1

Bron: advies Onderwijsraad november 2014

125 Hiermee voldoe ik aan de toezegging aan het lid Bruijn, gedaan op 20-01-2015 tijdens het Plenair debat over de Wet
studievoorschot hoger onderwijs (34 035).

79

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

Studiefaciliteiten en digitalisering
De juiste faciliteiten zijn een randvoorwaarde voor goed onderwijs. Door de studie- en
onderwijsfaciliteiten van instellingen te vernieuwen kunnen digitale mogelijkheden voor
het onderwijs beter worden benut. Met als oogmerk dat dit de onderwijskwaliteit ten
goede komt en de toegankelijkheid van het hoger onderwijs vergroot. Internationaal
wordt dit gezien als een succesfactor voor het onderwijs van de toekomst.
Om kleinschalig en intensief onderwijs mogelijk te maken met een toenemend aantal
studenten zijn ook investeringen nodig in onderwijsruimten en in ICT. Veel onderwijsruimten op instellingen zijn berekend en ingericht op massaal georganiseerd onderwijs.
Daarom wil ik stimuleren dat instellingen gebruik gaan maken van studiefaciliteiten zoals
groepswerkplekken, werkgroepzalen voor kleinschalige onderwijsactiviteiten. Ook wil
ik investeringen mogelijk maken in infrastructuur om blended learning en (Open)
Online Onderwijs te faciliteren.
Instellingen besteden nu gemiddeld 12,5% (wo 13,7%, hbo 11,9%) van hun lasten aan
infrastructuur/faciliteiten (lasten faciliteiten + afschrijving gebouwen en inventaris).
Het anders inzetten van deze middelen is niet vanzelfsprekend voldoende om de
gewenste infrastructuur te bereiken, een extra impuls is nodig. Dit sluit ook aan bij de
vraag van de gezamenlijke instellingen en studenten naar investeringen in passende en
goede onderwijsfaciliteiten.
Het verbeteren van het onderwijs door het aanpassen van de infrastructuur wil ik verder
stimuleren. Daarom wil ik het mogelijk maken dat de instellingen, naast de huidige
middelen binnen de Rijksbijdrage, kunnen beschikken over een extra budget van zo’n
10% van de middelen van het Studievoorschot. Dit zijn dus middelen om extra te
investeren in onder andere kleinschalige werk- en studieplekken en digitalisering, maar
ook voor de exploitatiekosten die daarmee samenhangen. Een goede digitale infrastructuur is hiervoor onontbeerlijk.

Specifieke stimulering van landelijke prioriteiten
Naast het stimuleren van kleinschalig en intensief onderwijs, onderwijsgerelateerd
onderzoek en studiefaciliteiten en digitalisering voor alle instellingen zijn in deze agenda
ook een aantal landelijke prioriteiten aangegeven die specifieke stimulering vergen.
Hiervoor wil ik apart ruimte bieden. Hieronder vallen:
1. Comenius-beurzen voor docenten in het hoger onderwijs naar analogie van
de Vernieuwingsimpuls voor onderzoek (€ 20 miljoen).
Deze Comenius-beurzen voorzien in een landelijk beurzenprogramma voor veel­
belovende en excellente docenten - zoals bijvoorbeeld de door de studenten gekozen
Docenten van het Jaar - docententeams, onderwijsleiders en innovatieprojecten.
Dit programma moet bijdragen aan een cultuur van permanente professionalisering.
Voor dit beurzenprogramma komt € 10 miljoen voor zowel hbo als wo beschikbaar,
waarvan zowel in hbo als wo zo’n 110 beurzen kunnen worden verstrekt. Over de
vormgeving daarvan ga ik nog in overleg met de partijen in het hoger onderwijs,
in het bijzonder met docenten.

80

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

Comenius-beurzen programma
Landelijk Onderwijsbeurzenprogramma voor docenten.
Met € 10 miljoen (vanaf 2025) per sector zetten we in op 110 Comenius-beurzen per
sector (hbo en wo) voor excellente docenten, docententeams en onderwijsleiders:
-- 65 beurzen van € 50.000
-- 30 beurzen van € 100.000
-- 15 beurzen van € 250.000

2. Een arrangement voor stimulering van diverse doelstellingen (€ 12 miljoen):
Meer onderzoek naar (de verbetering van de kwaliteit van) het hoger onderwijs.
Voor meer onderzoek naar het hoger onderwijs wil ik vanaf 2018 structureel
€ 2,5 ­miljoen voor hbo, en € 2,5 miljoen voor wo via het Nationaal Regieorgaan
Onderwijswetenschappen beschikbaar stellen. Initiatieven op gebied van innovatie zoals
voorzetting van de Regeling open- en onlineonderwijs gericht op het actief experimenteren met Open en Online Onderwijs over de volle breedte (onder andere MOOC’s),
experimenteren met betrekking tot regelvrije zones voor onderwijsinnovatie (experimenteren met nieuwe onderwijsvormen). In totaal is structureel voor het arrangement
voor stimulering van diverse doelstellingen € 4 miljoen beschikbaar voor het wo en
€ 8 miljoen voor het hbo.
3. Het verbeteren van de samenwerking in de regio ten behoeve van een betere doorstroom in het onderwijs en aansluiting op de arbeidsmarkt (structureel ­€ 30 miljoen).
De intentie is de huidige, veelbelovende samenwerkingsinitiatieven tussen vo -scholen
en ho-instellingen en tussen mbo-instellingen en hogescholen een structurele basis te
geven én ze uit te breiden. We geven daarbij niet aan hoe de samenwerking in de regio
gestalte moet krijgen, maar willen instellingen in de gelegenheid stellen die samen­
werking met scholen voor voortgezet onderwijs en mbo-instellingen te intensiveren.
Daarbij is het van belang dat ook vanuit de vo-scholen en mbo-instellingen aan deze
projecten wordt bijgedragen naar draagkracht, eventueel in kind. Belangrijk thema dat
in deze samenwerkingsverbanden aan de orde is, betreft het bevorderen van
de doorstroom.

Regionale samenwerking
Instellingen stellen zelf al middelen beschikbaar voor samenwerkingsactiviteiten ten
behoeve van het verbeteren van de doorstroom. Inschatting is dat er nu uit eigen middelen
tussen € 400.000 en € 900.000 wordt ingezet voor regionale samenwerking. Dit wordt
besteed aan bijvoorbeeld pre-university aansluitingsprogramma’s, docenttraining/
professionalisering, LOB-activiteiten e.d.
Indien we de huidige inzet van instellingen substantieel willen verhogen is € 10 miljoen
nodig voor het wo (18 instellingen) en € 20 miljoen voor het hbo (37 instellingen).
Zoals opgenomen in de wet Studievoorschot hoger onderwijs zal doorstroom een
aandachtsgebied zijn in de kwaliteitsafspraken.

81

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

Ook duurzame regionale samenwerkingsverbanden van universiteiten en hoge­
scholen met het bedrijfsleven en maatschappelijke organisaties wil ik met deze
middelen een impuls geven, daarbij kan ook de aansluiting van het onderwijs op de
arbeidsmarkt betrokken worden, bijvoorbeeld in de vorm van stages en een actief
alumnibeleid. Daarnaast zal worden aangesloten bij de activiteiten en investeringen
in het kader van de Lerarenagenda.
Voor bovengenoemde drie vormen van specifieke stimulering van landelijke prioriteiten
reserveer ik 10% van de middelen Studievoorschot voor instellingen (structureel
€ 62 m
­ iljoen, waarvan € 24 miljoen voor het wo en € 38 miljoen voor het hbo).

Profilering
Universiteiten en hogescholen hebben de afgelopen jaren – mede in het kader van
de prestatieafspraken – belangrijke stappen gezet in het kiezen van een profiel en de
uitwerking daarvan. Een verdere versterking hiervan is gewenst.
Om profilering en veelbelovende regionale samenwerkingsverbanden te helpen door­
ontwikkelen, ben ik voornemens de middelen voor Profilering en Zwaartepuntvorming
(2% van de onderwijsbekostiging) daarvoor te blijven inzetten. De hogescholen en
universiteiten bereiken goede voortgang met hun inspanningen. Daarom wil ik deze
blijven ondersteunen. Besluitvorming vindt plaats na evaluatie van de prestatieafspraken
Met deze middelen kunnen ook veelbelovende publiek-private, en publiek-publieke
samenwerkingsverbanden verder worden ontwikkeld, zoals Centers of Expertise.
Ook blijft binnen die samenwerkingsverbanden aandacht voor bredere kennisbenutting.

Profilering: doorontwikkeling van veelbelovende
samenwerkingsverbanden:
Het is mogelijk het aantal Centers of Expertise aanzienlijk uit te breiden, met name ook in
de publieke sectoren. Een Center of Expertise kost binnen de huidige kaders € 1 miljoen
per jaar, gedurende vier jaar.

Zoals in de Wetenschapsvisie 2015 is aangekondigd zal voor universiteiten zo’n 4-5% van
de onderzoekbekostiging op een andere manier worden verdeeld (aftoppen promotie­
bonus). Deze middelen blijven bij de instellingen en zijn bedoeld ter ondersteuning
van afspraken met de instellingen over hun inzet op onderzoek dat bijdraagt aan de
wetenschaps­agenda. Hierdoor worden universiteiten gestimuleerd en ondersteund om,
aanvullend op hun stappen in het kader van de prestatieafspraken, de prioriteiten in de
wetenschapsagenda te verbinden met stappen in hun profilering.

Stimuleren Leven Lang Leren
In deze investeringsagenda wil ik een verdere impuls geven aan het Leven Lang Leren.
In mijn brief over Leven Lang Leren (Kamerstuk 30 012, nr. 41) heb ik aangegeven een
cultuurverandering te willen realiseren, onder andere door pilots flexibilisering,
­experimenten vraagfinanciering en een bredere toegankelijkheid van de educatieve
minor te stimuleren.

82

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

De regering vindt het belangrijk dat de studenten die als eerste te maken krijgen met het
studievoorschot, en de kwaliteitsverbetering in het hoger onderwijs zo mede mogelijk
maken, dit ook terug zien in het onderwijs dat zij volgen. Daarom is in de Wet
Studievoorschot hoger onderwijs mogelijk gemaakt dat de eerste vier cohorten studenten
in het nieuwe stelsel aanspraak maken op een voucher waarmee zij na hun afstuderen de
mogelijkheid krijgen om nogmaals scholing te volgen, tussen de vijf en tien jaar na hun
afstuderen. Daarmee geeft deze maatregel ook een impuls aan het Leven Lang Leren en
het deeltijdonderwijs in Nederland. Tevens wordt met de Wet studievoorschot hoger
onderwijs met ingang van 2017 het Leven Lang Leren-krediet geïntroduceerd.
Alle voltijdstudenten die een bacheloropleiding starten in de studiejaren 2015–2016 tot en
met 2018–2019, in die jaren voor het eerste studiefinanciering ontvangen, en die deze
opleiding afronden,126 maar nog niet maximaal profiteren van de extra investeringen in de
kwaliteit van het hoger onderwijs, ontvangen een voucher ter waarde van circa € 2.000
om vijf tot tien jaar na het afstuderen in te zetten voor extra scholing. Omdat de vouchers
bedoeld zijn voor een specifieke groep studenten, zullen de vouchers individueel worden
toegekend en niet overdraagbaar zijn. Het voor het voucher beschikbare budget loopt op
van € 0,2 miljoen in 2021 tot € 135 miljoen in 2027 en loopt vervolgens weer af tot € 0 in
2036. Wanneer blijkt dat in 2036 niet alle middelen van de vouchers zijn gebruikt, wordt
een beslissing genomen over de inzet van deze middelen.

Beter Benutten
In het wetsvoorstel Studievoorschot hoger onderwijs is aangekondigd dat er maatregelen
worden genomen om de rijksuitgaven aan het studentenreisproduct te maximeren op
€ 750 miljoen per jaar vanaf 2025 met als tussenliggende stap tot € 850 miljoen in 2020
(beide bedragen prijspeil 2014). Hierdoor komt een bedrag vrij oplopend tot € 200 miljoen
in 2025. De Taskforce ‘Beter benutten onderwijs en openbaar vervoer’ doet concrete
voorstellen over de wijze waarop dit kan worden gerealiseerd. Eind 2015 levert de taskforce
aan mij een eindrapport met conclusies en aanbevelingen over het beter benutten van
gebouwen van onderwijsinstellingen en het openbaarvervoersysteem. Ik zal de
Tweede Kamer in het voorjaar van 2016 informeren over het eindrapport en hierover in
overleg treden.
Het vrijkomende bedrag komt ten goede aan het hoger onderwijs en aan onderwijs­
gerelateerd onderzoek. De verdeling van deze middelen gaat mogelijk niet conform de
huidige verdeelsystematiek van de Rijksbijdrage hoger onderwijs, afhankelijk van hoe
de besparingen worden gerealiseerd. Ik houd ook de mogelijkheid open om instellingen
die meer opbrengsten genereren ook een groter aandeel uit de beschikbare middelen te
geven. Tevens wordt nagedacht over plannen waarbij de verdeling van de middelen
regionaal plaats vindt.
Omdat het mbo-instellingen ook bijdragen aan de opbrengst van ‘Beter Benutten’ wordt
tevens nagedacht over een verdeelsleutel voor investeringen in het hoger onderwijs die
ook van invloed zijn op het mbo.

126 Hbo-studenten dienen een hbo-bacheloropleiding af te ronden binnen de diplomatermijn. Voor wo-studenten geldt
dat zij het geheel van een bachelor- en een masteropleiding moeten afronden binnen de diplomatermijn.

83

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

5.4. Verdeling van de middelen
De extra middelen die beschikbaar komen uit het studievoorschot127 gaan voor het
merendeel (90%) via de Rijksbijdrage naar de instellingen om hen ruimte te bieden voor
een eigen en integrale aanpak (bestedingsrichting 1 t/m 4). De overige 10% van de middelen
uit het studievoorschot wil ik reserveren voor specifieke stimulering van landelijke prioriteiten. In het akkoord over het studievoorschot is afgesproken dat de middelen die
vrijkomen met het studievoorschot worden geïnvesteerd in het hoger onderwijs en
worden ­gekoppeld aan de strategische plannen van de instellingen en kwaliteitsafspraken
die met OCW (resp. EZ) worden gemaakt. In de kwaliteitsafspraken zal ook de wijze van
verantwoording worden meegenomen.
Vooruitlopend op de investeringen die mogelijk worden met het studievoorschot geven
de instellingen zelf in de jaren 2015, 2016 en 2017 een kwaliteitsimpuls van € 200 miljoen
per jaar. Met de extra middelen uit de opbrengsten van het studievoorschot wordt het
mogelijk dat hogescholen en universiteiten hun kwaliteitsimpuls continueren en daar
bovenop extra inspanningen en investeringen plegen. Dit maakt het mogelijk de ingezette
kwaliteitsverbetering verder te versterken en brengt het gezamenlijke p
­ erspectief
echt dichterbij.
De extra middelen die de instellingen ontvangen, kunnen zij, tezamen met de huidige
Rijksbijdrage inzetten om instellingsdoelstellingen te realiseren die aansluiten bij
landelijke prioriteiten genoemd in deze strategische agenda, maar die in de context van
de eigen instelling zijn vormgegeven. Instellingsdoelstellingen die ook in dialoog met
docenten en studenten en andere belangrijke stakeholders zijn vormgegeven en in het
eigen strategische instellingsplan zijn verwoord. Om te borgen dat studenten en docenten
ook kunnen meebeslissen over de inzet van deze investeringen, is met de Wet
Studievoorschot hoger onderwijs het instemmingsrecht op de hoofdlijnen van de
begroting geregeld.
De huidige prestatieafspraken zijn een experiment. Bij de vormgeving van de
kwaliteits­afspraken zal ik daarom de evaluatie van de prestatieafspraken - die na de­
­eindbeoordeling in 2016 zal plaatsvinden - nadrukkelijk betrekken. De betrokkenheid van
medezeggenschapsorganen en studenten en docenten bij de totstandkoming en de
realisatie van de afspraken is hierbij een belangrijk aandachtspunt. Ik verwacht dat
instellingen de resultaten en de evaluatie van de prestatieafspraken met hun studenten
en docenten zullen bespreken, en de kwaliteitsafspraken te zijner tijd met goede
betrokkenheid van studenten zullen maken. Voor mij is dat een voorwaarde om zeker
te weten dat er draagvlak is voor de afspraken.
Over hoe de kwaliteitsafspraken en de verantwoording daarover eruit moeten zien wil ik
graag, met de evaluatie van de prestatieafspraken in de hand, de discussie aan met
betrokkenen. Het gezamenlijke proces dat we met de HO-tour zijn gestart, over de
belangrijkste opgaven en investeringen in het hoge onderwijs, wil ik voortzetten.
Niet voor niets is in de Wet Studievoorschot hoger onderwijs vastgelegd dat over een
concept van de algemene maatregel van bestuur waarmee de kwaliteitsafspraken
moeten worden vormgegeven, overleg moet worden gevoerd met de studenten­
organisaties, de VSNU en de Vereniging Hogescholen. Ook heb ik toegezegd dat uit de
AMvB zal blijken hoe de medezeggenschap betrokken moet worden bij de kwaliteits­
afspraken die zullen gelden tussen overheid en instellingen.

127 Dit betreft de middelen Studievoorschot exclusief opbrengsten uit de taskforce Beter Benutten en exclusief de
vouchers voor studenten.

84

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

Het is van belang kritisch te blijven op de huidige systemen en de lessen die we kunnen
trekken uit eerdere ­ervaringen te benutten bij de vormgeving van nieuwe systemen. In vind
het belangrijk dat de instellingen op instellingsniveau met hun achterban de ambities
formuleren voor de toekomst van de instelling. Daarnaast zal ik bezien of op stelselniveau
verdere ontwikkelingen nodig zijn. Bij dit gezamenlijk proces leidend tot kwaliteits­
afspraken wil ik graag de expertise van de Rekenkamer benutten in relatie tot de
verantwoording en het zichtbaar maken van bereikte resultaten. Het gaat hier met name
om de expertise van de Rekenkamer bij het gebruik maken van input, output en outcome
indicatoren en andere beleidsinstrumenten die resultaten en bredere opbrengsten
zichtbaar kunnen maken. Ik ga hierover uiteraard ook het gesprek aan met de
Tweede Kamer.

5.5. Financiën
De onderstaande tabel koppelt de beschikbare middelen uit het studievoorschot en
overige beschikbare middelen aan de belangrijkste doelstellingen van de strategische
agenda. Deze doelstellingen kunnen op verschillende manieren worden bereikt.
De ­budgetten in deze tabel vormen dan ook geen blauwdruk. Het gaat nadrukkelijk om
‘bestedingsrichtingen’. De middelen die vrijkomen uit de aanpak van de Taskforce Beter
Benutten lopen op tot 200 miljoen euro in 2025. Deze middelen komen bovenop de
middelen uit het Studievoorschot.

85

Tabel 1: Bestedingsrichtingen investeringsagenda hoger onderwijs 2015 (inclusief groen onderwijs)

Bedragen x € 1 miljoen α

2015

2016

2017

2018

2019

2020

200

200

200

200

200

236

STUDIEVOORSCHOT MIDDELEN
Studievoorschot middelen beschikbaar voor instellingen (totaal hbo/wo)*

1

Kleinschalig en intensief onderwijs (≥50%)

100

100

121

2

Talentprogramma's (≤10%)

20

20

20

3

Onderwijsgerelateerd onderzoek (20%)

40

40

47

4

Studiefaciliteiten en digitalisering (10%)

20

20

24

5

Specifieke stimulering van landelijke prioriteiten (10%)

20

20

24

6

Middelen vouchers studenten**

7

TOTAAL MIDDELEN STUDIEVOORSCHOT (excl. Beter Benutten***)

0

0

0

200

200

236

OVERIGE BESCHIKBARE MIDDELEN

4

21

87

82

82

71

71

71

71

71

Profilering
- Middelen aftoppen bekostiging promoties naar 20% (WO)****

8

Stimuleren Leven Lang Leren:
- Huidige middelen flexibilisering van het ho voor volwassenen

4

21

16

11

11

TOTAAL BESCHIKBAAR BUDGET INVESTERINGSAGENDA
HOGER ONDERWIJS 2015 (excl. Beter Benutten)

4

21

87

282

282

307

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

2021

2022

2023

2024

2025

2026

2027

2028

2029

2030
*

400

500

528

600

650

700

649

650

690

724

210

260

276

320

350

380

350

350

374

395

30

40

40

40

40

40

40

40

40

40

80

100

106

120

130

140

130

130

138

145

40

50

53

60

65

70

65

65

69

72

40

50

53

60

65

70

65

65

69

72

0

1

4

26

78

118

135

124

76

39

400

501

532

626

728

818

785

774

766

763

71

71

71

71

71

71

71

71

71

71

71

71

71

71

71

71

71

71

71

71

471

572

603

697

799

889

856

845

837

834

α Door afrondingsverschillen tellen de bedragen niet altijd exact op

- Met de VSNU en de VH is afgesproken
dat het veld in de jaren 2015, 2016 en
2017 jaarlijks een investering doet van
€ 200 miljoen vooruitlopend op de
opbrengsten van het
Studievoorschot. Vanaf 2018 betreft
deze reeks de
beschikbare middelen vanuit het
studievoorschot voor de instellingen
inclusief groen onderwijs (exclusief
Taskforce Beter Benutten). De
beschikbare middelen voor
instellingenlopen op tot € 757 miljoen
in 2035 en zijn structureel € 620
miljoen vanaf 2065
- 90% van de middelen
Studievoorschot gaat rechtstreeks
via de Rijksbijdrage naar de
instellingen om hen ruimte te geven
voor een eigen en integrale aanpak
(bestedingsricting 1 t/m 4). Op
instellingniveau kan worden
afgewekenvan de genoemde
percentages in de bestedingsrichting
1t/m 4. De overige 10% wordt
gereserveerd voor specifieke
stimulering van landelijke
prioriteiten (bestedingsrichting 5).

**

Deze middelen lopen op tot € 135
miljoen in 2027 en lopen daarna
geleidelijk af naar nul in het jaar 2036.

*** De middelen die vrijkomen uit de
aanpak van de Taskforce Beter
Benutten lopen op tot € 200 miljoen in
2025 (prijspeil 2014). Die middelen
zullen terugvloeien naar onderwijsinstellingen om te worden geïnvesteerd
in de kwaliteit van onderwijs.
**** Dit betreft een indicatie van het
bedrag voor het aftoppen van
bekostiging van promoties naar 20%
conform de aanbevelingen uit de
Wetenschaps­visie. Dit zijn bestaande
middelen, die anders worden ingezet.

87

Tabel 2: Bestedingsrichtingen onderverdeeld naar hbo/wo (inclusief groen onderwijs)

Bedragen x € 1 miljoen α

2015

2016

2017

2018

2019

2020

124

124

124

124

124

146

STUDIEVOORSCHOT MIDDELEN HBO
- Studievoorschot middelen beschikbaar voor instellingen hbo (62%)*

1

Kleinschalig en intensief onderwijs (≥50%)

62

62

75

2

Talentprogramma's (≤10%)

12

12

12

3

Onderwijsgerelateerd onderzoek (20%)

25

25

29

4

Studiefaciliteiten en digitalisering (10%)

12

12

15

5

Specifieke stimulering van landelijke prioriteiten (10%)

12

12

15

6

Middelen vouchers studenten**

TOTAAL MIDDELEN STUDIEVOORSCHOT HBO (excl. Beter Benutten***)

0

0

0

123

123

146

OVERIGE BESCHIKBARE MIDDELEN HBO

4

19

15

10

10

0

- Huidige middelen flexibilisering van het ho voor volwassenen

4

19

15

10

10

TOTAAL BESCHIKBAAR BUDGET HBO (excl. Beter Benutten)

4

19

15

133

133

146

76

76

76

76

76

90

7

Profilering

8

Stimuleren Leven Lang Leren:

STUDIEVOORSCHOT MIDDELEN WO
- Studievoorschot middelen beschikbaar voor instellingen wo (38%)*

1

Kleinschalig en intensief onderwijs (≥50%)

38

38

46

2

Talentprogramma's (≤10%)

8

8

8

3

Onderwijsgerelateerd onderzoek (20%)

15

15

18

4

Studiefaciliteiten en digitalisering (10%)

8

8

9

5

Specifieke stimulering van landelijke prioriteiten (10%)

8

8

9

6

Middelen vouchers studenten**

7

TOTAAL MIDDELEN STUDIEVOORSCHOT WO (excl. Beter Benutten***)

0

0

0

77

77

90

OVERIGE BESCHIKBARE MIDDELEN WO

0

2

73

72

72

71

71

71

71

71

Profilering
- Middelen aftoppen bekostiging promoties naar 20% (WO)****

8

Stimuleren Leven Lang Leren:
- Huidige middelen flexibilisering van het ho voor volwassenen

0

2

2

1

1

TOTAAL BESCHIKBAAR BUDGET WO (excl. Beter Benutten)

0

2

73

149

149

161

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

2021

2022

2023

2024

2025

2026

2027

2028

2029

2030

248

310

327

372

403

434

402

403

428

449
*

130

161

171

198

217

236

217

217

232

245

19

25

25

25

25

25

25

25

25

25

50

62

66

74

81

87

81

81

86

90

25

31

33

37

40

43

40

40

43

45

25

31

33

37

40

43

40

40

43

45

0

1

4

23

65

90

100

89

51

26

249

311

332

394

468

524

503

492

480

476

0

0

0

0

0

0

0

0

0

0

249

311

332

394

468

524

503

492

480

476

152

190

201

228

247

266

247

247

262

275

80

99

105

122

133

145

133

133

141

151

11

15

15

15

15

15

15

15

15

15

30

38

40

46

49

53

49

49

52

55

15

19

20

23

25

27

25

25

26

27

15

19

20

23

25

27

25

25

26

27

0

0

0

3

13

27

35

35

26

12

151

190

200

232

260

294

282

282

286

287

71

71

71

71

71

71

71

71

71

71

71

71

71

71

71

71

71

71

71

71

222

261

271

303

331

365

353

353

357

358

α Door afrondingsverschillen tellen de bedragen niet altijd exact op

- Met de VSNU en de VH is afgesproken
dat het veld in de jaren 2015, 2016 en
2017 jaarlijks een investering doet van
€ 200 mln vooruitlopend op de
opbrengsten van het studievoorschot
. Vanaf 2018 betreft deze reeks de
beschikbare middelen vanuit het
studievoorschot voor de instellingen
inclusief groen onderwijs (exclusief
Beter Benutten). De beschikbare
middelen voor instellingen lopen op
tot € 757 miljoen in 2035 (€ 469
miljoen hbo en € 288 miljoen wo) en
zijn structureel € 620 miljoen vanaf
2065 (€ 384 miljoen hbo en
€ 236 miljoen wo).
- 90% van de middelen
Studievoorschot gaat rechtstreeks via
Rijksbijdrage naar de instellingen om
hen ruimte te geven voor een eigen
en integrale aanpak (bestedingsrichting 1 t/m 4). Op instellingniveau kan
worden afgeweken van de genoemde
percentages in de bestedingsrichting 1
t/m 4. De overige 10% wordt
gereserveerd voor specifieke
stimulering van landelijke prioriteiten
(bestedingsrichting 5).

**

De middelen Studievoorschot vouchers
studenten lopen op tot € 135 miljoen in
2027 (waarvan € 100 miljoen hbo en
€ 35 miljoen wo) en lopen daarna
geleidelijk af naar nul in het jaar 2036.

*** De middelen die vrijkomen uit de
aanpak van de Taskforce Beter
Benutten lopen op tot € 200 miljoen in
2025 (prijspeil 2014). Die middelen
zullen terugvloeien naar onderwijsinstellingen om te worden geïnvesteerd
in de kwaliteit van onderwijs. Eind 2015
levert de taskforce een eindrapport met
conclusies en aanbevelingen over het
beter benutten van gebouwen van
onderwijsinstellingen en het
openbaarvervoersysteem. Pas daarna
komt er duidelijkheid over de verdeling
van de middelen tussen hbo/wo.
**** Dit betreft een indicatie van het
bedrag voor het aftoppen van
bekostiging van promoties naar 20%
conform de aanbevelingen uit de
Wetenschaps­agenda.

89

Samenvatting
In de komende jaren zullen we een sprong moeten maken naar de toekomst: naar een
hoger onderwijs van de 21ste eeuw. De middelen vanuit het studievoorschot maken dat
mogelijk. Deze agenda staat dan ook in het teken van het leveren van een zichtbare
kwaliteitsimpuls voor studenten en docenten. In de HO-tourbijeenkomsten kwam één
uitdaging nadrukkelijk terug: het hoger onderwijs dient op te leiden voor leven en werken
in een in toenemende mate onvoorspelbare, complexe en geglobaliseerde wereld.
Het Nederlands hoger onderwijs doet het goed, maar klaar voor de 21ste eeuw is het
nog niet. Ook de commissie-Veerman concludeerde in 2010 dat het huidige bestel niet
toekomstbestendig is. De basiskwaliteit van het hoger onderwijs in Nederland is hoog en de
Nederlandse student is vaardig en tevreden. Toch is duidelijk geworden dat h
­ ogescholen en
universiteiten niet én nog meer studenten onderwijs kunnen bieden én meer kwaliteit
kunnen leveren met de beschikbare middelen. Het hoger onderwijs is ook nog te veel
gericht op kennisverwerving, terwijl het belang van vaardigheden als creativiteit,
empathie, en ondernemerschap toeneemt: dat is vorming in de 21ste eeuw. Kansen die
digitalisering en internationalisering hierbij bieden, moeten beter worden benut.
Met de blik op 2025 geeft deze agenda de richting aan voor de sprong naar de toekomst.
Drie thema’s staan centraal: onderwijs van wereldformaat; toegankelijkheid, talentontwikkeling en diversiteit; en verbinding met de samenleving. Aan deze ambities is ook een
investeringsagenda gekoppeld.

Onderwijs van wereldformaat
Ambitie voor 2025 is dat we hoger onderwijs aanbieden waarmee elke student het beste
uit zichzelf kan halen. Om dit te realiseren zal het hoger onderwijs haar vormende taak
weer centraal moeten stellen: naast kwalificatie, ook aandacht voor socialisatie en
persoonsvorming. Docenten zijn de aanjagers van dit proces. Goed hoger onderwijs is
ook ingebed in leergemeenschappen waarin kritische discussie en reflectie plaatsvinden.
De toegenomen diversiteit van studenten vraagt om meer maatwerk in het hoger
onderwijs. Dat vraagt van instellingen meer differentiatie in onderwijsinhoud en in
didactische concepten. Daarvoor is het nodig dat hogescholen en universiteiten gericht
op bepaalde groepen studenten scherpere en meer herkenbare onderwijsprofielen
kiezen. Studiesucces blijft belangrijk, maar het is vooral een uitkomst van kwalitatief goed
onderwijs én de student op de juiste plek. Niet als een doel in zichzelf.
Tijdens de HO-tour werd duidelijk dat vooral deze vier voorwaarden een cruciale bijdrage
leveren aan een hoge kwaliteit van het onderwijs: kleinschalige leergemeenschappen en
talentprogramma’s, rijke leeromgevingen, kwalitatief goede en inspirerende docenten
en onderwijsleiders, en ruimte voor onderwijsvernieuwing en experimenten. Op basis
van die pijlers zet deze strategische agenda richting 2025 in op het volgende:
• Met de middelen die beschikbaar komen met het studievoorschot kunnen instellingen
stap voor stap ca. 4000 extra docenten, tutoren en mentoren aan te stellen om het
onderwijs echt kleinschaliger en intensiever te maken. Door ook meer lectoren in het
hbo en meer docentonderzoekers in het wo aan te stellen wordt tevens de verwevenheid tussen onderwijs en onderzoek versterkt;
• Voor internationalisering zijn de ambities het stimuleren van de uitgaande mobiliteit,
het blijven verbeteren van de werving en binding van buitenlandse studenten, en het
faciliteren van transnationaal onderwijs;,

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

• De huidige stimuleringsmaatregel voor Open Online Hoger Onderwijs zal worden
uitgebreid. Daarnaast is de ambitie dat alle docenten in het hoger onderwijs in 2025
hun onderwijsmaterialen vrij beschikbaar stellen zodat zij gebruik kunnen maken van
elkaars digitale leermaterialen. Verkend wordt of en hoe een (inter)nationaal platform
waarop onderwijsmateriaal gedeeld, bewerkt en gebruikt kan worden hieraan
bijdraagt. Tot slot worden instellingen opgeroepen om elkaars MOOC’s te erkennen;
• Meer waardering voor het onderwijs ten opzichte van het wetenschappelijk onderzoek
is nodig, onder andere door het bevorderen van meer differentiatie in carrières van
docenten en onderzoekers en het aanstellen van onderwijshoogleraren. Voor iedere
discipline van enige omvang zouden voldoende ‘onderwijshoogleraren’ aanwezig
moeten zijn om gezamenlijk te zorgen voor structurele verbetering en vernieuwing;
• Met Comenius-beurzen voor docenten en onderwijsleiders wordt een impuls gegeven
aan onderwijsvernieuwing in het ho. Op termijn is hier structureel € 20 miljoen mee
gemoeid waarmee 110 beurzen per sector (hbo en wo) mogelijk zijn;
• Verkenning of de Nationale Studenten Enquête (NSE) kan worden doorontwikkeld tot
een instrument dat de kwaliteitscultuur op de instelling en de bijdragen van studenten
daaraan breed kan duiden;
• Er komen middelen beschikbaar voor meer praktijk- en vraaggericht onderzoek naar
het hoger onderwijs. Hier wordt op termijn structureel € 5 miljoen voor
beschikbaar gesteld;
• Op een aantal plekken in het hoger onderwijs wordt ruimte geboden (‘regelvrije zones’)
waarin onderwijsvernieuwing meer de vrije hand krijgt.

Toegankelijkheid, talentontwikkeling en diversiteit
Ambitie voor 2025 is dat we in het hoger onderwijs kansen willen bieden aan iedere
student. Kansen om zich te ontplooien, om zijn talenten tot ontwikkeling te laten komen
en om het opleidingsniveau te bereiken dat bij hem past. De opdracht waar we voor staan
is elke student op de juiste plek te krijgen. Het hoger onderwijs moet maximaal toegankelijk zijn: van financiële, culturele of informatiedrempels voor toegang tot het hoger
onderwijs mag geen sprake zijn. De onbekende cultuur die het hoger onderwijs voor een
aanzienlijk aantal leerlingen en ouders nog altijd vertegenwoordigt, vormt nog te vaak
een drempel. Dat moet veranderen.
Dit betekent dat we verder moeten differentiëren, zowel in onderwijsaanbod als didactische
onderwijsconcepten. De diversiteit in de studentenpopulatie is door de grotere deelname
aan het hoger onderwijs fors toegenomen, en die ontwikkeling zet zich door. Er is meer
behoefte aan flexibele leerwegen en maatwerk in het hoger onderwijs, ook in de
aansluiting op het vo en mbo. Meer maatwerk in vo en mbo heeft ook c­ onsequenties
voor het hoger onderwijs. In 2025 moet er veel meer aandacht zijn voor de verschillende
groepen studenten in het hoger onderwijs. Dat betekent maatwerk, differentiatie, maar
het betekent tegelijkertijd ook hoge verwachtingen hebben van elke student, en het
verhogen van studiesucces ongeacht, vooropleiding, achtergrond of afkomst. Dat vraagt
ook om betere samenwerking in de onderwijsketen.
De laatste jaren zijn ten aanzien van de differentiatie in het onderwijsaanbod belangrijke
stappen gezet. We zijn er echter nog niet. Datzelfde geldt voor een meer gedifferentieerd
stelsel. Het stelsel moet meer ruimte bieden voor flexibele leerroutes binnen het hoger
onderwijs, meer mogelijkheden om vakken van verschillende opleidingen en instellingen
te combineren, ook over de grenzen van hbo en wo heen.

91

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

Dat past bij de variatie aan studenten die we hebben, en aan de gewenste vernieuwing
waar de arbeidsmarkt van de toekomst om vraagt. Om elke student op de juiste plek te
krijgen, wordt ingezet op de volgende beleidsrichtingen:
• Verdere investeringen door instellingen in studiekeuzeactiviteiten om de toegankelijkheid van het stelsel te blijven verbeteren. Daarnaast blijft de aandacht voor het
bevorderen van studiesucces;
• Aan het ontwikkelen en uitbreiden van talentprogramma’s, waaronder honours­
programma’s wordt een substantieel bedrag, in de eerste jaren 10%, van de middelen
Studievoorschot besteed;
• Blijvende aandacht voor studiesucces, studie-uitval, switch en studieduur door te
blijven investeren in het verbeteren van het studiekeuzeproces, het versterken van de
samenwerking met vo-scholen en mbo-instellingen, het voortzetten van het bindend
studieadvies in het eerste jaar, het besteden van aandacht aan de verschillende
talenten van studenten en het bieden van meer maatwerk en begeleiding door tutoring
en mentoring. Hierbinnen ook meer aandacht voor het belang van extra-curriculaire
ontwikkeling;
• Stimuleren van samenwerking tussen vo-scholen, mbo- en ho-instellingen met budget
voor regionale samenwerking (zie landelijke prioriteiten investeringsagenda);
• Extra aandacht voor de doorstroom van mbo’ers naar hbo door het verschaffen van
informatie over het studievoorschot en het vergroten van het financieel bewustzijn,
doorstroom-keuzedelen in het mbo als een belangrijk instrument voor doorstroom
naar het hbo en de introductie van experimenten met gemeenschappelijke
­programma’s mbo-hbo;
• Meer differentiatie in het onderwijsaanbod. De Ad krijgt de ruimte door de koppeling
met de hbo-bachelor los te laten. Om het aantal hbo-masters te vergroten wordt de
beperking tot prioritaire sectoren in de beleidsregel doelmatigheid opgeheven;
• Reële doorstroommogelijkheden naar de masterfase, zowel naar de hbo- als de
wo-master. Voor schakelprogramma’s wordt naar een maatwerkoplossing gezocht
voor de periode vanaf 2017/2018;
• Meer samenwerking tussen hogeronderwijsinstellingen, ook tussen hogescholen en
universiteiten, om voor studenten meer flexibele programma’s mogelijk te maken
(over de grenzen van disciplines en instellingen heen);
• Vergroting van de flexibiliteit en vraaggerichtheid van het deeltijdonderwijs: introductie
van experimenten vraagfinanciering, pilots flexibilisering en het
LevenLangLerenkrediet.

Verbinding met de samenleving
Ambitie voor 2025 is dat hogeronderwijsinstellingen op alle niveaus structurele verbindingen zijn aangegaan tussen onderwijs, onderzoek en praktijk. Regionaal vanwege de
fysieke nabijheid van bedrijven en publieke instellingen, maar ook nationaal en over de
landsgrenzen heen. Hogescholen en universiteiten werken in 2025 in vruchtbare eco­
systemen duurzaam samen met vo-scholen, mbo-instellingen, onderzoeksinstituten,
overheden, bedrijven, ziekenhuizen, buurtwinkels, en sportclubs. In 2025 is valorisatie,
de benutting van kennis of maatschappelijke waarde creatie, verankerd in het
hoger onderwijs.

92

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

Hoe hier invulling aan wordt gegeven verschilt per opleiding en instelling, afhankelijk van
het eigen profiel. Alle vormen van valorisatie zijn belangrijk, zowel maatschappelijke als
economische valorisatie. Profilering van hogeronderwijsinstellingen leidt tot herkenbaarheid voor studenten en werkgevers en geeft de mogelijkheid om regionale en (inter)
nationale specialismes te ondersteunen. Het draagt eraan bij dat de juiste mensen opgeleid
en aangetrokken worden en dat het juiste onderzoek wordt gedaan. In 2025 onderscheiden
instellingen zich ook door hun didactisch onderwijsconcept. Daarbij hebben instellingen de
mogelijkheid om beter en responsiever in te spelen op verandering.
Van de kenniswerkers van de toekomst wordt meer gevraagd dan vakkennis en vaardigheden: zij zullen vorm moeten geven aan wat voor samenleving we willen en hoe we daar
keuzes in maken. Een rijke leeromgeving, waarin theorie en praktijk worden verbonden,
studie en maatschappij elkaar verrijken, is dus onontbeerlijk. Door concrete maatschappelijke vraagstukken of opdrachten uit het bedrijfsleven te integreren in het onderwijs
worden studenten uitgedaagd om uit hun comfort zone te komen en bij te dragen aan
oplossingen. Universiteiten en hogescholen zijn niet alleen verbonden met de samen­
leving, ze zijn zelf onderdeel van de samenleving. Het is daarom van groot belang dat de
diversiteit van de samenleving weerspiegeld wordt in de docenten- en studenten­
populatie van de instellingen. De vorming van studenten vraagt om instellingen die in
het hart van de samenleving staan.
Om deze ambities te bereiken, wordt ingezet op:
• Duurzame regionale samenwerking die leeromgevingen verrijkt, door middel van
een generieke investering zodat extra docenten en lectoren de verbinding met de
­omgeving kunnen versterken. Profilering en veelbelovende samenwerkingsverbanden0
(zowel publiek als privaat) worden gestimuleerd door budget voor regionale
samenwerkingsverbanden;
• Een sterkere verbinding met de arbeidsmarkt door middel van goede voorlichting aan
studenten over arbeidsmarktperspectieven van opleidingen (studiebijsluiter), een actief
alumnibeleid en het beter faciliteren van stages in het wo door budget voor regionale
samenwerking (zie landelijke prioriteiten investeringsagenda);
• Bredere kennisbenutting, economisch en maatschappelijk, door het versterken van
de impact van onderwijsonderzoek op de onderwijspraktijk; doorgroei van op
­maatschappelijke uitdagingen gerichte Centres of Expertise; het uitbreiden van
­ondernemerschapsonderwijs; en het breder erkennen van onderwijs als een vorm van
kennisbenutting;
• Verdere profilering, ook op onderwijskundige concepten, door het voeren van het
debat over de ontstane profilering en welke verdere profilering gewenst is;
• Ruimte bieden voor vernieuwing van het opleidingsaanbod.

93

Strategische Agenda Hoger Onderwijs en Onderzoek 2015-2025

Investeringsagenda
Om recht te doen aan de groei van het aantal studenten in het hoger onderwijs, de
toegenomen diversiteit en het maatwerk dat dit vereist in het hoger onderwijs, is een
extra impuls nodig. Vooruitlopend op de investeringen die mogelijk worden met het
studievoorschot vanaf 2018 geven de instellingen zelf een kwaliteitsimpuls van jaarlijks
200 miljoen gedurende 2015, 2016 en 2017.
De Investeringsagenda is geen blauwdruk voor instellingen. De extra middelen in deze
investeringsagenda die stap voor stap beschikbaar komen lopen in de periode 2018
– 2025 op naar bijna € 1 miljard per jaar. Het gaat nadrukkelijk om ‘bestedingsrichtingen’
die aansluiten op de doelstellingen zoals gepresenteerd in deze strategische agenda.
De belangrijkste mogelijke resultaten van deze investeringsagenda zijn de volgende:
• Kleinschalig en intensief onderwijs
Met de extra middelen van het studievoorschot is het mogelijk om te voorzien in extra
docenten, tutoren en mentoren. Het wordt mogelijk gemaakt voor instellingen om
structureel 14% meer docenten aan te nemen. Dit komt neer op bijna 4000 extra fte
docenten. Structureel is hiervoor 60% van de middelen uit het studievoorschot nodig.
• Talentprogramma’s
Aan het ontwikkelen en uitbreiden van talentprogramma’s, waaronder honours­
programma’s, wordt een substantieel bedrag, in de eerste jaren 10%, van de middelen
Studievoorschot besteed.
• Onderwijsgerelateerd onderzoek
Het aantal lectoren in het hbo kan met 580 fte worden uitgebreid. Hiermee kan het hbo
haar ambitie van 1 lector op 720 studenten realiseren. In het wo worden met name
extra docentonderzoekers mogelijk gemaakt. Uitgaande van ongeveer 460 fte extra
docentonderzoekers, betekent dit een uitbreiding van bijna 5% docenten (bovenop de
14% extra docenten in het wo uit de eerste bestedingsrichting).
• Studiefaciliteiten en digitalisering
Het verbeteren van de onderwijsinfrastructuur wordt verder gestimuleerd.
Daarom wordt het mogelijk gemaakt dat instellingen, naast de huidige middelen uit de
Rijksbijdrage, beschikken over een extra budget van zo’n 10% van de middelen van het
Studievoorschot om extra te investeren in onder andere kleinschalige werk- en
studieplekken en digitalisering.
• Landelijke prioriteiten
Voor Comenius-beurzen voor docenten en onderwijsleiders in het hoger onderwijs
komt € 10 miljoen voor zowel hbo als wo beschikbaar, waarvan zo’n 110 beurzen per
sector (hbo en wo) kunnen worden verstrekt. Daarnaast wordt onderzoek naar hoger
onderwijs gestimuleerd, alsook het experimenteren met open en online onderwijs
en voor onderwijsinnovatie. Hiervoor is op termijn € 12 miljoen beschikbaar.
Het ­verbeteren van de samenwerking in de regio ten behoeve van een betere doorstroom in het onderwijs en aansluiting op de arbeidsmarkt. Hiervoor is structureel
€ 30 miljoen beschikbaar.
• Profilering
Om profilering en veelbelovende regionale samenwerkingsverbanden te helpen door
ontwikkelen, is het voornemen de middelen voor Profilering en Zwaartepuntvorming
(2% van de onderwijsbekostiging) daarvoor te blijven inzetten. Daarnaast zal voor
universiteiten de onderzoeksbekostiging op een andere manier worden verdeeld
(aftoppen promotiebonus).

94

• Leven Lang Leren
In deze investeringsagenda wordt een verdere impuls gegeven aan het Leven Lang
Leren. Daarom is in de Wet studievoorschot hoger onderwijs mogelijk gemaakt dat de
eerste vier cohorten studenten in het nieuwe stelsel aanspraak maken op een voucher
waarmee zij na hun afstuderen de mogelijkheid krijgen om nogmaals scholing te
volgen. Tevens wordt met de Wet Studievoorschot hoger onderwijs met ingang van
2017 het Leven Lang Leren-krediet geïntroduceerd.
• Beter benutten (taskforce OV-kaart)
In het wetsvoorstel Studievoorschot hoger onderwijs is aangekondigd dat er
­maat­regelen worden genomen om de rijksuitgaven aan het studentenreisproduct
te maximeren. Hierdoor komt een bedrag vrij oplopend tot € 200 miljoen in 2025.
Het vrijkomende bedrag komt ten goede aan het hoger onderwijs en aan onderwijs­
gerelateerd onderzoek.
De middelen voor de eerste vier bestedingsrichtingen gaan voor het merendeel (90%) via
de Rijksbijdrage naar de instellingen; de overige 10% wordt gereserveerd voor specifieke
stimulering van landelijke prioriteiten. In het akkoord over studievoorschot is afgesproken dat de middelen die vrijkomen met het Studievoorschot worden geïnvesteerd in het
hoger onderwijs en worden gekoppeld aan de Strategische Plannen van de instellingen en
kwaliteitsafspraken die met OCW (resp. EZ) worden gemaakt.
Bij de vormgeving van de kwaliteitsafspraken zal de evaluatie van de prestatieafspraken
nadrukkelijk betrokken worden. De betrokkenheid van medezeggenschapsorganen en
studenten en docenten bij de totstandkoming en de realisatie van de afspraken is hierbij
een belangrijk aandachtspunt. Het wordt verwacht dat instellingen de resultaten en de
evaluatie van de prestatieafspraken met hun studenten en docenten zullen bespreken,
en de kwaliteitsafspraken te zijner tijd met goede betrokkenheid van studenten zullen
maken. Voor mij is dat een voorwaarde om zeker te weten dat er draagvlak is voor de
afspraken. Het ministerie van OCW wil zelf ook graag, met de evaluatie van de
­prestatieafspraken in de hand, de discussie aan met betrokkenen.
Het gezamenlijke proces dat we met de HO-tour zijn gestart, over de belangrijkste
opgaven en investeringen in het hoger onderwijs, zal worden voortgezet. Centraal staat
dat de middelen voor studenten op een herkenbare wijze bijdragen aan de verbetering
van de kwaliteit van het onderwijs.

© Rijksoverheid | Juli 2015