Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2010–2011

32 710 VIII

Jaarverslag en slotwet Ministerie van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap 2010

Nr. 1

JAARVERSLAG VAN HET MINISTERIE VAN ONDERWIJS,
CULTUUR EN WETENSCHAP (VIII)
Aangeboden 18 mei 2011

kst-32710-VIII-1
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

1

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

2

Gerealiseerde ontvangsten (x € 1 miljoen)

1. Primair onderwijs:
45,0
Overig:
86,2

3. Voortgezet onderwijs:
62,5
4. Beroepsonderwijs en
volwasseneneducatie:
15,2
11. Studiefinanciering:
629,0

24. Kinderopvang:
1.106,1

13. Lesgelden:
202,6

16. Onderzoek en wetenschapsbeleid:
176,1

15. Media:
228,2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

3

Gerealiseerde uitgaven (x € 1 miljoen)

16. Onderzoek en
Wetenschapsbeleid:
1.235,0
15. Media:
901,8

24. Kinderopvang:
3.352,8

25. Emancipatie:
16,7
17−20. Overig:
208,1

1. Primair Onderwijs:
9.471,2

14. Cultuur:
991,2
13. Lesgelden:
7,2
12. Tegemoetkoming
onderwijsbijdrage
en schoolkosten:
119,4
11. Studiefinanciering:
3.790,9
9. Onderwijsmarkt en
personeelsbeleid:
265,9
8. Internationaal
beleid:
23,8

3. Voortgezet Onderwijs:
6.958,0

7. Wetenschappelijk Onderwijs:
3.823,0
6. Hoger Beroepsonderwijs:
2.495,2

5. Technocentra:
10,0

4. Beroepsonderwijs en
Volwasseneneducatie:
3.502,5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

4

INHOUDSOPGAVE
Blz.
A.

ALGEMEEN
Aanbieding en verzoek tot dechargeverlening
Leeswijzer

B.

BELEIDSVERSLAG
Beleidsverslag
De beleidsartikelen
1.
Primair onderwijs
3.
Voortgezet onderwijs
4.
Beroepsonderwijs en volwasseneneducatie
5.
Technocentra
6. en 7.
Hoger onderwijs
8.
Internationaal beleid
9.
Arbeidsmarkt en personeelsbeleid
11.
Studiefinanciering
12.
Tegemoetkoming onderwijsbijdrage en
studiekosten
13.
Lesgelden
14.
Cultuur
15.
Media
16.
Onderzoek en wetenschapsbeleid
24.
Kinderopvang
25.
Emancipatie
De niet-beleidsartikelen
17
Nominaal en onvoorzien
18. t/m 20. Ministerie algemeen
De bedrijfsvoeringsparagraaf

C.

D.

6
6
9
11
11
26
26
41
51
70
72
86
92
100
111
117
119
131
136
145
155
160
160
162
165

JAARREKENING
Verantwoordingsstaat van het Ministerie van OCW
Saldibalans
Misbruik en oneigenlijk gebruik van wet- en regelgeving
Topinkomens
Samenvattende verantwoordingsstaat van de batenlastendiensten
Jaarverantwoording Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO)
Jaarverantwoording Nationaal Archief (NA)

171
171
172
180
185

BIJLAGEN
1.
2.

202
202

3.
4.

RWT’s en ZBO’s
Overzicht niet-financiële informatie over
inschakeling van externe adviseurs en
tijdelijk personeel (externe inhuur)
Afkortingenlijst
Trefwoordenregister

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

186
187
194

207
208
212

5

Aanbieding en dechargeverlening

A. ALGEMEEN
AANBIEDING EN VERZOEK TOT DECHARGEVERLENING
Aan de voorzitters van de Eerste en Tweede Kamer der Staten-Generaal.
Hierbij bied ik, mede namens de Ministers van Economische Zaken,
Landbouw en Innovatie en Sociale Zaken en Werkgelegenheid en de
Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, het departementale jaarverslag van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap (VIII) over 2010 aan.
Onder verwijzing naar de artikelen 63 en 64 van de Comptabiliteitswet
2001 verzoek ik de beide Kamers van de Staten-Generaal de betrokken
ministers decharge te verlenen over het in 2010 gevoerde financiële
beheer.
Ten behoeve van de oordeelsvorming van de Staten-Generaal over dit
verzoek tot dechargeverlening is door de Algemene Rekenkamer als
externe controleur op grond van artikel 82 van de Comptabiliteitswet 2001
een rapport opgesteld. Dit rapport wordt separaat door de Algemene
Rekenkamer aan de Staten-Generaal aangeboden. Het rapport bevat de
bevindingen en het oordeel van de Rekenkamer met betrekking tot:
a. het gevoerde financieel en materieel beheer;
b. de ten behoeve van dat beheer bijgehouden administraties;
c. de financiële informatie in het jaarverslag;
d. de betrokken saldibalans;
e. de totstandkoming van de informatie over het gevoerde beleid en de
bedrijfsvoering;
f.
de in het jaarverslag opgenomen informatie over het gevoerde beleid
en de bedrijfsvoering.
Bij het besluit tot dechargeverlening dienen verder de volgende, wettelijk
voorgeschreven, stukken te worden betrokken:
a. het Financieel jaarverslag van het Rijk over 2010;
b. het voorstel van de slotwet over 2010 die met het onderhavige
jaarverslag samenhangt;
c. het rapport van de Algemene Rekenkamer over 2010 met betrekking
tot het onderzoek van de centrale administratie van ’s Rijks schatkist
en van het Financieel jaarverslag van het Rijk;
d. de verklaring van goedkeuring van de Algemene Rekenkamer met
betrekking tot de in het Financieel jaarverslag van het Rijk over 2010
opgenomen rekening van uitgaven en ontvangsten van het Rijk over
2010, alsmede met betrekking tot de saldibalans van het Rijk over
2010 (de verklaring van goedkeuring, bedoeld in artikel 83, derde lid,
van de Comptabiliteitswet 2001).
Het besluit tot dechargeverlening kan niet worden genomen, voordat de
betrokken slotwet is aangenomen en voordat de verklaring van
goedkeuring van de Algemene Rekenkamer is ontvangen.
De minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
J. M. van Bijsterveldt-Vliegenthart

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

6

Aanbieding en dechargeverlening

Dechargeverlening door de Tweede Kamer
Onder verwijzing naar artikel 64 van de Comptabiliteitswet 2001
verklaart de voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal dat
de Tweede Kamer aan het hiervoor gedane verzoek tot dechargeverlening tegemoet is gekomen door een daartoe strekkend besluit,
genomen in de vergadering van

De Voorzitter van de Tweede Kamer,

Handtekening:

Datum:
Op grond van artikel 64, tweede lid van de Comptabiliteitswet 2001 wordt
dit originele exemplaar van het onderhavige jaarverslag, na ondertekening van de hierboven opgenomen verklaring, ter behandeling
doorgezonden aan de voorzitter van de Eerste Kamer.
Dechargeverlening door de Eerste Kamer
Onder verwijzing naar artikel 64 van de Comptabiliteitswet 2001
verklaart de voorzitter van de Eerste Kamer der Staten-Generaal dat
de Eerste Kamer aan het hiervoor gedane verzoek tot dechargeverlening tegemoet is gekomen door een daartoe strekkend besluit,
genomen in de vergadering van

De Voorzitter van de Eerste Kamer,

Handtekening:

Datum:
Op grond van artikel 64, derde lid van de Comptabiliteitswet 2001 wordt
dit originele exemplaar van het onderhavige jaarverslag, na ondertekening van de hierboven opgenomen verklaring, doorgezonden aan de
Minister van Financiën.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

7

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

8

Leeswijzer

LEESWIJZER
Het departementaal jaarverslag 2010 bestaat uit de volgende onderdelen:
A. Een algemeen deel
B. Het beleidsverslag
C. De jaarrekening
D. Bijlagen
A. Het algemeen deel bevat de aanbieding van het jaarverslag en
het verzoek tot dechargeverlening en deze leeswijzer.
Groeiparagraaf
Met ingang van dit jaarverslag wordt bij de diverse operationele doelstellingen geen tabel instrumenten opgenomen. Niettemin wordt, indien van
toepassing, in het onderdeel doelbereiking wel ingegaan op
niet-gerealiseerde instrumenten.
In de tabel budgettaire gevolgen van beleid vindt u naast de uitgeven en
de ontvangstenmutaties ook verplichtingenmutaties. De verplichtingenmutaties worden daarbij uitgesplitst naar verplichtingen als gevolg van
garantieverplichtingen. Het gaat hier met name om zogenaamde garanties
voor bouwprojecten in het onderwijs (schatkistbankieren) en
kredietgaranties/verzekeringen in de cultuursector. Hier moet gedacht
worden aan een indemniteitsregeling voor kunstvoorwerpen die op
uitleenbasis in een Nederlands museum zijn tentoongesteld.
B. Het beleidsverslag kent de volgende elementen:
1.
2.
3.
4.

Beleidsverslag
De beleidsartikelen
De niet-beleidsartikelen
Bedrijfsvoeringparagraaf

1. Beleidsverslag
In het beleidsverslag kijken we terug op de resultaten van het beleid in
2010. Dit jaar bestaat de beleidsterugblik uit twee delen.Ten eerste wordt
een overzicht gegeven van de resultaten die bereikt zijn op de doelstellingen van kabinet Balkenende IV; daarbij wordt incidenteel aangegeven
welke financiële middelen hiervoor beschikbaar waren. Vervolgens wordt
ingegaan op de resultaten die in 2010 zijn bereikt op de beleidsterreinen
onderwijs, cultuur en wetenschap. Tenslotte wordt een korte vooruitblik
op de wijzigingen als gevolg van het regeerakkoord van het huidige
kabinet Rutte gegeven.
2. De beleidsartikelen
In de begroting 2010 is bij elk artikel aandacht besteed aan de externe
factoren die de resultaten van het beleid mogelijk kunnen beïnvloeden. In
deze verantwoording wordt alleen op deze factoren teruggekomen indien
zij daadwerkelijk van invloed zijn geweest op het al dan niet behalen van
de beoogde doelstellingen.
3. De niet-beleidsartikelen
Op artikel 17 (Nominaal en onvoorzien) wordt een overzicht gegeven van
de verdelingen van tijdelijk geparkeerde middelen, zoals de loon- en
prijsbijstelling. De apparaatsuitgaven van het bestuursdepartement, de
inspecties en de adviesraden worden op artikel 18 t/m 20 (ministerie
algemeen) verantwoord.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

9

Leeswijzer

4. Bedrijfsvoeringsparagraaf
In de bedrijfsvoeringparagraaf wordt verslag gedaan over de bedrijfsvoering. De paragraaf bevat tevens de mededeling bedrijfsvoering. Deze
heeft betrekking op het financieel en materieel beheer en de daarvoor
bijgehouden administraties.
C. De jaarrekening
De jaarrekening bevat de departementale verantwoordingsstaat 2010, de
samenvattende verantwoordingsstaat 2010 van de baten-lastendiensten,
de saldibalans, misbruik en oneigenlijk gebruik van wet- en regelgeving,
de jaarverantwoording van de baten-lastendiensten Dienst Uitvoering
Onderwijs (DUO) en het Nationaal Archief (NA) en het overzicht topinkomens.
D. De volgende bijlagen zijn opgenomen:
1.
2.
3.
4.

Toezichtsrelaties RWT’s en ZBO’s
Overzicht niet-financiële informatie over inschakeling van externe
adviseurs en tijdelijk personeel (externe inhuur)
Afkortingen
Trefwoorden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

10

Beleidsverslag

B. BELEIDSVERSLAG
Beleidsverslag 2010
In dit beleidsverslag wordt een overzicht gegeven van de realisatie van de
doelstellingen op het terrein van OCW, zoals opgenomen in de begroting
2010 afgezet tegen de oorspronkelijke streefwaarden.
Samen werken, samen leven: kabinet Balkenende IV
In zijn Verantwoordingsbrief over het jaar 2009 legde voormalig ministerpresident Balkenende verantwoording af over de doelstellingen en
projecten van zijn kabinet over 2009, waarbij ook aandacht geschonken
werd aan de realisatie in het eerste kwartaal 2010. Met deze verantwoordingsbrief werd het Beleidsprogramma «Samen werken, samen leven
2007–2011» afgerond. Dit maakt het mogelijk de balans op te maken over
de behaalde resultaten over de doelstellingen en projecten van dit
beleidsprogramma. In onderstaande tabel wordt overzicht geboden over
de resultaten die in 2010 op de doelstellingen en projecten van kabinet
Balkenende IV zijn behaald op de beleidsterreinen onderwijs, cultuur en
wetenschap, afgezet tegen de streefwaarden die oorspronkelijk waren
gesteld.
Nr. Doelstelling

Indicatoren

Meest recente
resultaat (streefwaarde)

Verwijzing Artikel én
OD

Financieel belang:
Realisatie 2010 1

11 Hoger onderwijs met
meer kwaliteit en
minder uitval

Voor het wo: 2, 3
Percentage studieuitval (uit
wo) en studie-switchers
(binnen wo) na het
(verwijzende en bindende)
eerste bachelorjaar in
bachelor-2 en -3 (Bron: 1
cijfer HO/VSNU)

11%
Peildatum:2009
(6%
Peildatum:2011)

Art. 6 en 7, 6.3.3

Percentage studenten
(herinschrijvers na het
eerste studiejaarna) dat in
4 jaar de bachelorfase
afrondt (Bron: 1 cijfer
HO/VSNU)

51% (studenten die
zijn gestart met
studeren in 2005)
Peildatum:2009 (>70%
Peildatum: 2014)

Voor het hbo:2, 3:
Rendement van studenten
(herinschrijvers na het
eerste studiejaar) na 6 jaar
studie (Bron: 1 cijfer
HO/HBO-raad)

76% (studenten die
zijn gestart met
studeren in 2003)
Peildatum:2008
(90% Peildatum:2013)

Kwaliteit docenten 4 :
Percentage hbo-docenten
dat minimaal beschikt over
een mastergraad (Bron:
POMO-onderzoek 2010van
het Ministerie van
Binnenlandse Zaken)

63%, waarvan 7,7%
PhD Peildatum:2009
(70% 5 in 2014,
waarvan in 2017 10%
gepromoveerd of
deelneemt in
promotietraject)

(Art. 6 € 34 867 en
art. 7 € 15 337) € 50
204 voor minder
uitval en kwaliteitsimpuls, € 0,140 voor
studiekeuzegesprekken, € 2 400
voor studiekeuze
Informatie voor het
hoger onderwijs, deel
middelen lumpsum
waaronder met name
de middelen «versterking kenniseconomie»
(Voorjaarsnota 2006),
verhogen Studierendement Nederlandse
studenten met een
niet-westerse
achtergrond € 12 797,
excellentie in
onderwijs: binnen –
en buitenlands talent
(HSP) € 10 331 en
excellentie in
onderwijs FES (Sirius
Programma)
€ 11 436.
(Art. 6 € 5 474 en art.
7 € 5 414) = € 10 888
voor Kwaliteitsverbetering docenten en
€ 27 435 middelen
hogescholen (functiemix docenten)

Art. 6 en 7, 6.3.2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

11

Beleidsverslag

Nr. Doelstelling

Indicatoren

Meest recente
resultaat (streefwaarde)

Verwijzing Artikel én
OD

Financieel belang:
Realisatie 2010 1

12 Het versterken van de
internationale
reputatie van de
Nederlandse
wetenschap

Versterking van de kwaliteit
van het Nederlands wetenschappelijk onderzoek,
mede blijkend uit
citatiescores (mondiaal
gemiddelde = 1) (Bron:
NOWT/CWTS)
Verbetering en versterking
van het promotiestelsel en
vergroting van het relatief
aantal promoties (Bron:
VSNU en CBS)
Versterking van de positie
van vrouwen in de top van
de wetenschap, waaronder
vergroting van het aandeel
vrouwelijke hoogleraren
(Bron: VSNU / WOPI)

Mondiaal positie 4
(peildatum
2005–2008)
(Behorende tot de top
5 mondiaal)

Art. 16, AD
16.1

€ 1 235 025

1,73 (peildatum 2009
>1,73)

Art. 16, OD 16.3.3

€ 1 235 025

12,3 (peildatum
december 2009)
(15% in 2010)

Art. 16, OD 16.3.3

€ 6 000

14 Het versterken van
het innovatief
vermogen van de
Nederlandse
economie

Percentage RAAKprojecten met lectoraatsdeelname (Bron: SIA, juni
2009)
Internationale wetenschappelijke kwaliteit op
basis van de relatieve
Nederlandse citatiescore
(mondiale gemiddelde = 1)
(Bron: NOWT / CWTS)

96%5
peildatum:2010
(95% peildatum:2011)

Art. 6 en 7, OD 6.3.4

€ 83 711

Mondiaal positie 4
(peildatum
2005–2008)
(Behorende tot de top
5 mondiaal)

Art. 16, AD 16.1

€ 1 235 025

36 Het kabinet geeft een
nieuwe impuls aan
het emancipatiebeleid
en aan het homoemancipatiebeleid

Arbeidsparticipatie
vrouwen (≥ 12 uur)
(Bron:CBS)
Aandeel vrouwen in
topposities rijksoverheid
(Bron: ministerie BZK)
Beloningsverschil tussen
mannen en vrouwen bij de
overheid (Bron: Emancipatiemonitor 2008)
Sociale acceptatie van
homoseksuelen (Bron:
SCP)
Economische zelfstandigheid van vrouwen
(Bron: CBS)

60% (3e kwartaal
2010)(65%)

Art. 25, AD 25.1

26% (25%)

Art. 25, AD 25.1

Vrouwenemancipatie
in totaal € 11,3
miljoen
Homo-emancipatie in
totaal € 3,4 miljoen

2,6% (2%)

Art. 25, AD 25.1

91%(>85%)

Art. 25, AD 25.1

46% in 2009 (60%)

Art. 25, AD 25.1

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

12

Beleidsverslag

Nr. Doelstelling

Indicatoren

Meest recente
resultaat (streefwaarde)

37 Verhogen van de
kwaliteit van het
onderwijs door basisvoortgezet, en
beroepsonderwijs
naadloos op elkaar en
op het hoger
onderwijs aan te laten
sluiten

Taal en rekenen
Gemiddelde vaardigheidsscores in groep 8
(basisschool) voor
a.
taal – woordenschat
b.
taal – spelling
c.
taal – begrijpend
lezen
d.
rekenen
(Bron: CITO – Jaarlijks
Peilonderzoek van het
Onderwijsniveau)
Percentage 15-jarige
leerlingen met lage
leesvaardigheden (Bron:
PISA 2006)

Financieel belang:
Realisatie 2010 1
€ 34 000

257 (249)
252 (250)
254 (252)

Art. 1 OD 1.3.2
Art. 1 OD 1.3.2
Art. 1 OD 1.3.2

252 (250)

Art. 1 OD 1.3.2

14,4% (2009) (8% in
2015)

Art. 3 OD 3.3.2

(is onderdeel van de
Regeling Kwaliteit VO,
waarmee meerdere
beleidsprioriteiten
worden gestimuleerd)
€ 40 000

Gewichtenregeling
Reductie taalachterstand
doelgroepleerlingen aan
het einde van de basisschool:
a.
begrijpend lezen
b.
woordenschat
(Bron:
COOL-cohortonderzoek
NWO)

n.b. (– 20%)

Onderwijstijd
Mate waarin vo scholen
aan de normen voor
onderwijstijd voldoen
(Bron: Inspectie van het
Onderwijs)

80% (2009/2010)
(overgrote deel)

Art. 3 OD 3.3.2

Geen

Mate waarin mbo
opleidingen aan de
normen voor onderwijstijd
voldoen (Bron: Inspectie
van het Onderwijs)

75% (100%)
(schooljaar
2009–2010)

Art. 4 OD 4.3.2

Geen

Art. 1

€ 1 600

Zeer zwakke scholen
Percentage zeer zwakke
scholen in
a.
basisonderwijs
b.
speciaal basisonderwijs
c.
(voorgezet) speciaal
onderwijs
d.
voortgezet onderwijs
(Bron: Inspectie van het
Onderwijs)

38 Voldoende gekwalificeerd onderwijspersoneel nu en in de
toekomst

Verwijzing Artikel én
OD

0,7% (0,65%)
1,3% (3,2%)

OD 1.3.3
OD 1.3.3

1,3% (2,5%)

OD 1.3.3

0,8% (1,4%)

OD 3.3.2

€ 1 360

Passend onderwijs
Dekkingsgraad zorg- en
adviesteams (Bron:
Nederlands Jeugdinstituut)

po: 67%

OD 1.3.3

Geen

mbo: 98%

OD 4.3.3

Aantal openstaande
vacatures voor leraren en
managers in po, vo en bve
in fte’s (Bron: Arbeidsmarktbarometer po, vo,
bve)

800; 0,4 %
(< 2200; <1%)

Art. 9 en AD 9.1

vo: 96%

€ 613 000

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

13

Beleidsverslag

Nr. Doelstelling

Indicatoren

Meest recente
resultaat (streefwaarde)

Verwijzing Artikel én
OD

Financieel belang:
Realisatie 2010 1

39 Het realiseren van een
sluitend system voor
kinderopvang voor
0–4 jarigen

Het percentage doelgroepleerlingen onder 4- en
5-jarigen dat feitelijk
deelneemt aan een
vve-programma (Bron:
Sardes, 2010)

58% (100%)

Art. 1 OD 1.3.3

€ 193 000

Percentage doelgroepleerlingen onder 2- en
3-jarigen dat deelneemt
aan een VVE-programma
(Bron: Sardes, 2010)

90% (100%)

Art. 1 OD 1.3.3

€ 193 000

Het aantal combinatiefuncties in en om de brede
school (Bron: SGBO,
monitor combinatiefuncties)

n.b. De eerstvolgende
meting over de
periode tot en met
2010 komt medio
2011 beschikbaar.
(2500 in 2012)
n.b. Het betreft een
tweejaarlijks
onderzoek. De
eerstvolgende meting
komt eind 2011
beschikbaar. (1500)
n.b. Het betreft een
tweejaarlijks
onderzoek. De
eerstvolgende meting
komt eind 2011
beschikbaar. (460)

OD 1.3.4

€ 8 000

OD 1.3.4

€ 29 500 (waarvan
€ 28 000 voor een
eenmalige regeling

40 Het fors uitbreiden
van het aantal brede
scholen

Aantal brede scholen po
(Bron: Jaarbericht brede
scholen in Nederland)

Aantal brede scholen vo
(Bron: Jaarbericht brede
scholen Nederland)

OD 1.3.4

41 Een maatschappelijke
stage voor alle
leerlingen in het
voortgezet onderwijs

Aantal leerlingen van alle
vo-scholen dat een
maatschappelijke stage
loopt (Bron: Agentschap
NL)

260 619 (2009/2010)

OD 3.3.4

€ 69 478

42 Het invoeren van
gratis schoolboeken

nvt

In het schooljaar
2009/2010 zijn de
gratis boeken
ingevoerd.
Doelstelling is
behaald.

OD 3.3.1

€ 297 191

59 Het tegengaan van
radicalisering

OCW heeft geen eigen
indicatoren voor deze
doelstelling, maar sluit aan
bij de doelstelling van BZK
op dit terrein.

OCW heeft geen
eigen indicatoren
voor deze
doelstelling, maar
sluit aan bij de
doelstelling van BZK
op dit terrein.

DJV MinBZK

73 Alle jongeren zijn
vertrouwd met
cultuur en kunstvormen en met de
Nederlandse
geschiedenis

Verzilveringspercentage
van de cultuurkaart (Bron:
CJP)

78% (resp. 88%)

Art. 14, OD 14.3.1

€ 10 795

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

14

Beleidsverslag

Nr. Doelstelling

Indicatoren

Meest recente
resultaat (streefwaarde)

Verwijzing Artikel én
OD

Financieel belang:
Realisatie 2010 1

74 Het aanbod van de
publieke omroep is
mediaal en richt zich
op een breed en
divers publiek

Mediawijsheid – expertisecentrum

p.m. (in 2011 is er een
breed network op het
terrein van mediaeducatie
(mediawijsheidexpertisecentrum)
van minimaal 150
aangesloten
organisaties)

Art. 15, OD 15.1

€ 1 610

2

Nederland ondernemend innovatieland

OCW heeft geen eigen
indicatoren voor deze
doelstelling.

OCW heeft geen
eigen indicatoren
voor deze
doelstelling.

DJV MinEL&I

8

Aanval op de
schooluitval

Het aantal nieuwe vsv’ers
per schooljaar (nationale
indicator) Bron:kamerstuk
26 695, nr. 44)

Gerealiseerd: 46 800
(2008) 42 600 (2009)
39 600 (2010)
Streefwaarde:
(35 000)( 2011)

Art.4
OD 4.3.4

€ 61 221 (waarvan
€ 33 248 voor
convenanten, € 22
865 voor programmagelden en € 5 108
voor aanvullende
vergoeding experimenten vmbo-mbo)

1
De bedragen in deze tabel illustreren het financieel belang van een kabinetsdoel of -project. De begroting is ingericht op beleidartikelen en niet op
kabinetsdoelen. Deze bedragen zijn daarom indicatief en niet 1-op-1 uit de departementale administratie te herleiden. Het is in dit overzicht mogelijk
dat een bedrag ten goede komt aan meerdere doelstellingen en dus meerdere keren wordt genoemd.
2
De meerjarenafspraken vormen het uitgangspunt voor de indicatoren inzake verhogen van het studiesucces en kwaliteit in de bachelorfase. De
basiswaarde voor de meerjarenafspraken is vastgesteld op basis van het 1- cijfer-ho bestand 2008.
3
Het gaat hierbij steeds om de herinschrijvers na het eerste studiejaar. Dat zijn studenten die zich na het eerste studiejaar opnieuw hebben
ingeschreven in het wo dan wel in het hbo. Wanneer we het cohort 2001 bekijken, gaat het dus om de studenten die gestart zijn in 2001, maar die in
2002 nog steeds waren ingeschreven. Van die overgebleven groep wordt switchgedrag, uitval en rendement gevolgd. De reden om naar deze
«herinschrijvers» te kijken, en niet naar het totale start-cohort is om recht te doen aan de oriënterende, selecterende en verwijzende functie van het
eerste studiejaar.
4
In het convenant «Leerkracht van Nederland» is afgesproken dat hogescholen er naar streven dat 70% van de docenten in 2014 over een mastergraad beschikt. Daarnaast is afgesproken dat hogescholen ernaar zullen streven dat 10% van de docenten in 2017 beschikt over een PhD dan wel in
een promotietraject participeert.
5
Samenhang Raak-lectoren: De streefwaarde voor deze indicator is inmiddels gehaald. Deze indicator was vooral van belang in de startfase van de
ontwikkeling van het praktijkgericht onderzoek door hogescholen. Voor de begroting 2012 zal gezocht worden naar een nieuwe eenduidige indicator
die de impact van een lectoraat in een hogeschool goed in beeld brengt.

Wetenschap (doelstelling 12)
Voor alle drie indicatoren geldt dat de gerealiseerde waarden voor 2010
nog niet beschikbaar zijn. Daarom zijn de meest recente eindwaarden
vermeld:
• De streefwaarde van de citatiescore-indicator is in de begroting 2011
aangepast (van top-3 naar top-5), zodat zoveel mogelijk wordt
aangesloten bij de uitspraak van de Tweede Kamer (motie Hamer) dat
Nederland moet streven naar een positie in de top 5. Om grote
schommelingen te voorkomen in de citatiescore werden in het
NOWT-rapport de cijfers niet per jaar gepubliceerd, maar gecombineerd voor een aantal jaren. Bij de gegevens over de laatste berekeningsperiode – de periode 2005–2008 – is de relatieve Nederlandse
citatiescore gelijk gebleven ten opzichte van de periode 2003–2006,
maar heeft Nederland een plaats prijs moeten geven aan Denemarken,
dat in de periode 2003–2006 al een citatiescore had die nagenoeg gelijk
was aan die van Nederland. De citatiescore van Denemarken is in de
afgelopen periode harder gegroeid dan die van Nederland. Desondanks blijft het Nederlandse onderzoek van internationale allure.
Nieuwe gegevens komen medio 2011 beschikbaar.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

15

Beleidsverslag

•

•

Voor de indicator over het relatief aantal promoties is de streefwaarde
steeds gericht op een verhoging van de waarde ten opzichte van de
laatste waarde. Sinds de peildatum in 2000 (waarde 0,95) en 2008
(waarde 1,61) is dit streven geslaagd.
Ondanks een sterke groei van het aandeel vrouwelijke hoogleraren
sinds de peildatum in 2000 (waarde: 6,3%) moet op grond van de
groeicijfers in 2009 ten opzichte van 2008 geconcludeerd worden dat
de gehanteerde streefwaarde van 15% in 2010 niet gehaald zal worden.
Wel kan geconstateerd worden dat de instellingen in toenemende
mate werk maken van het verhogen van het aandeel vrouwen in
wetenschappelijke functies. Op grond van de groei de laatste jaren is
de verwachting dat in 2012 het aandeel vrouwelijke hoogleraren ca.
15% zal zijn.

Emancipatie (doelstelling 36):
De voortgang in de uitvoering van doelstelling 36 wordt gemonitoord aan
de hand van cijfers van het CBS en SCP. Daarnaast worden één maal per
twee jaar cijfers gepubliceerd in de Emancipatiemonitor.
a. In het 3e kwartaal 2010 was de arbeidsparticipatie 60%. De cijfers over
geheel 2010 komen in april 2011 beschikbaar.
b. Per 31-12-2010 is het aandeel vrouwen in de ABD (algemeen
management en strategische concernfuncties) 25,9%. De doelstelling
van het kabinet (25% in 2011) is hiermee gerealiseerd.
c. Dit zijn de meest recente gegevens op basis van onderzoek van BZK
uit 2009. De uitkomsten uit dit onderzoek gaven verder een klein
verschil in beloning aan, dat met name in de hogere leeftijdscohorten
behaald werd. Bij nieuwe (jongere) instroom is er geen verschil in
beloning. In aanloop naar de doelstelling in 2011 is daardoor vanzelf
een teruglopend beloningsverschil te zien.
d. Uit de meting van het SCP is in 2010 gebleken, dat de sociale
acceptatie van homoseksuelen nu 91% is.
e. Op basis van de groei in de arbeidsparticipatie van vrouwen (van 57%
in 2007 naar 59% in 2008) is de verwachting dat de economische
zelfstandigheid van vrouwen ook verder doorgroeit. Namelijk, in 2000
was economische zelfstandigheid van vrouwen 30%; in 2007 45% en
in 2009: 46%. Daar de arbeidsparticipatie licht is gestegen, is de
verwachting dat ook de economische zelfstandigheid van vrouwen
licht stijgt.
Het CBS heeft de realisatiecijfers twee jaar ná afloop van het onderzoeksjaar beschikbaar. De realisatie economische zelfstandigheid 2010 is dus
pas in het tweede kwartaal van 2012 beschikbaar.
Taal en rekenen (doelstelling 37): n.b. Het Cito heeft de gegevens over
woordenschat, spelling, begrijpend lezen en rekenen op dit moment nog
niet beschikbaar.
Gewichtenregeling (doelstelling 37): gegevens over reductie taalachterstand over 2010 zijn niet beschikbaar, omdat deze metingen eens per 3
jaar plaatsvinden. Begin 2012 zijn de gegevens over 2011 beschikbaar.
Maatschappelijke stage (doelstelling 41): Om scholen zo goed mogelijk
voor te bereiden op de wettelijke verplichting van de maatschappelijke
stage vanaf schooljaar 2011/2012 is gekozen voor een fasegewijze
invoering. Hierbij is een groeimodel gehanteerd waarbij in de eerste jaren
de focus lag op het aantal scholen (2007–2009) en in de daarop volgende
jaren (2009–2011) het aantal leerlingen en uren. Vanaf schooljaar

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

16

Beleidsverslag

2011/2012 lopen alle leerlingen die dan instromen in het vo (circa 195 000)
gedurende hun schoolperiode een maatschappelijke stage van minimaal
30 uur. Al in 2010 was het absolute aantal leerlingen dat een maatschappelijke stage liep hoger dan de omvang van het instromende cohort
namelijk 260 619. Dat komt omdat scholen in aanloop naar de verplichting
in verschillende leerjaren tegelijk door leerlingen een maatschappelijke
stage laten uitvoeren. Een betere indicator in deze is daarom het absolute
aantal leerlingen dat per jaar een maatschappelijke stage loopt.
Terug naar de kern, optimale leerroutes, de lat omhoog: een
terugblik op 2010
Leraren
Evenals in 2009 is in 2010 gewerkt aan de doelstellingen uit het actieplan
LeerKracht van Nederland, gericht op voldoende en voldoende goed
gekwalificeerd onderwijspersoneel in 2011. De maatregelen behelzen een
aanpak van het tekort aan leraren en schoolleiders en het versterken van
de positie en de kwaliteit van de leraar. Voor de uitvoering hiervan is een
budget oplopend naar € 1 miljard in 2020 beschikbaar.
In 2010 zijn de volgende maatregelen genomen:
• De vervolginvesteringen van in totaal € 461 mln. in een betere
beloning van onderwijspersoneel (waaronder functiemix, de inkorting
van de carrièrepatronen en de beloning van directeuren in het po) zijn
gedaan.
• Met het oog op het toekomstige lerarentekort wordt innovatie binnen
scholen gestimuleerd. Hiervoor is in 2010 de regeling InnovatieImpuls
Onderwijs geïntroduceerd. Ca. 200 scholen doen mee.
• In 2010 is het mogelijk gemaakt dat vanaf 2011 de promotiebeurs
wordt verstrekt, waarmee leraren in het po, vo, mbo en hbo in staat
worden gesteld om onderzoek te verrichten dat uitmondt in een
proefschrift. Deze beurs is beschikbaar voor maximaal 40 leraren in
vier jaar tijd.
Daarnaast zijn de volgende resultaten bereikt:
• In 2010 hebben ca. 6 700 leraren in po, vo, mbo en hbo een beurs
ontvangen om te kunnen beginnen aan een opleiding voor opscholing
of specialisatie. Vanaf de invoering van de «Lerarenbeurs voor
Scholing» hebben in totaal ca. 19 000 leraren een beurs ontvangen.
• Er zijn ca. 330 universitaire bachelorstudenten die hebben gekozen
voor een educatieve minor.
• In 2010 is een groot aantal kennisbases voor de hbolerarenopleidingen ontwikkeld en zijn opleidingen begonnen met de
implementatie ervan.
• Het project opleiden in de school heeft als resultaat 7 801 studenten.
Hiermee is in 2010 het streefcijfer voor 2011 van 8 000 studenten al
bijna gerealiseerd.
• In 2010 zijn 16 studenten begonnen in het traject «Eerst de klas»
• In het studiejaar 2010–2011 zijn circa 420 bachelorstudenten aan de
(tweedegraads) «kopopleiding hbo» (als tweede bacheloropleiding)
begonnen.
• In 2010 is voor 538 zij-instromers in het beroep van leraar een subsidie
toegekend.
• Het wetsvoorstel ter versterking van de positie van de leraar is in mei
2010 bij de Tweede Kamer ingediend.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

17

Beleidsverslag

•

In 41 samenwerkingsverbanden werken scholen en lerarenopleidingen
aan projecten op het gebied van excellentie bij het opleiden van
leraren en/of het beroep van leraar.

Taal en rekenen
In 2010 is een belangrijke stap gezet op weg naar een duurzame verbetering van de taal- en rekenprestaties in het gehele onderwijs. In de wet
Referentieniveaus taal en rekenen, die in 2010 in werking trad, staat
gedetailleerd beschreven welke eisen we stellen aan leerlingen op
verschillende momenten in hun leerloopbaan ten aanzien van deze
basisvaardigheden. Het Referentiekader taal en rekenen is door de
Expertgroep doorlopende leerlijnen taal en rekenen (commissie Meijerink)
na raadpleging van uiteenlopende experts, leraren en praktijkdeskundigen
in 2009 opgeleverd. Uit de zogenaamde veldraadplegingen blijkt er in alle
sectoren een breed draagvlak te zijn voor het referentiekader.
Voor leraren zijn de referentieniveaus van groot belang om opbrengstgericht te werken en het maximale uit hun leerlingen te halen. In 2010 is
vastgelegd dat deze taal- en rekenprestaties in alle sectoren, na een
zorgvuldig invoeringstraject van een aantal jaren, in 2013/2014 verplicht
zullen worden getoetst en geëxamineerd. Deze beleidsmaatregelen
hebben, in combinatie met aanvullende investeringen in taal- en
rekenonderwijs, geleid tot zichtbare intensivering van het taal- en
rekenonderwijs in de verschillende sectoren. Het is de verwachting dat
deze intensivering ook zal leiden tot een verdere stijging van de taal- en
rekenprestaties op nationale en internationale metingen.
In het voortgezet onderwijs is in 2010 zichtbaar dat de investeringen in het
taalonderwijs hun vruchten afwerpen. Op 7 december 2010 presenteerde
de OESO het PISA 2009 rapport, waarin de resultaten zijn gepresenteerd
van het onderzoek naar de vaardigheid van taal, wiskunde en science van
15-jarige leerlingen in 65 landen. Uit het rapport blijkt dat Nederlandse
jongeren goed scoren op taal; Nederland neemt hiervoor de tweede plaats
in binnen Europa, vlak achter Finland. Het percentage zwakke lezers is ten
opzichte van 2006 afgenomen. In de wereld staat Nederland bij lezen op
10e plaats.
Op wiskunde scoren Nederlandse vo-leerlingen echter minder. Voor
wiskunde en science behoort Nederland nog tot de top 5 in Europa.
Mondiaal gezien staat Nederland voor beide vakken op de 11e plaats.
Zwitserland, Canada en Japan zijn Nederland de afgelopen jaren op het
terrein van wiskunde gepasseerd.
Voor het mbo is een belangrijke mijlpaal dat vanaf 1 augustus 2010 elke
mbo-opleiding voortaan de referentieniveaus Nederlandse taal en rekenen
bevat. Verder hebben alle onderwijsinstellingen in 2010 implementatieplannen opgesteld voor de intensivering van het taal- en rekenonderwijs,
en zijn ze gestart met de voorbereiding voor centrale examinering van
Nederlands en rekenen die vanaf 2013/2014 (mbo-4) en 2014/2015 (mbo-2
en mbo-3) zullen plaatsvinden.
In het hbo is in 2010 een vervolg gegeven aan de noodzakelijke remediërende activiteiten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

18

Beleidsverslag

Aanval op de schooluitval
In het schooljaar 2009/2010 stopten 39 600 jongeren onder de 23 jaar
zonder startkwalificatie met hun opleiding. Het aantal voortijdig schoolverlaters (vsv’ers) is daarmee ook in 2010 verder gedaald. Sinds 2002 is door
extra maatregelen het aantal vsv’ers flink gereduceerd: van 71 000 naar
39 600. In 2010 zijn de maatregelen gecontinueerd die zijn genomen in het
kader van het programma «Aanval op de uitval», zoals de samenwerking
tussen Rijk, contactgemeenten en onderwijsinstellingen vastgelegd in
vsv-convenanten; betere aansluiting vmbo/mbo; loopbaan- en studiekeuzebegeleiding; en sluitende verzuimregistratie via het digitaal verzuimloket. In vervolg op het WRR-rapport «Vertrouwen in de school» zijn in
2010 plusvoorzieningen gestart. Verspreid over het hele land hebben
scholen, gemeenten en zorginstanties de handen ineen geslagen om voor
overbelaste jongeren de ondersteuning en hulp te bieden die ze nodig
hebben: onderwijs, zorg en arbeidstoeleiding.
Passend onderwijs
Met passend onderwijs wordt beoogd dat voor elke leerling die extra
ondersteuning nodig heeft een passende plek in het onderwijs wordt
gerealiseerd. Eind 2010 is gestart met de uitwerking daarvan. De verdere
invulling van passend onderwijs en de taakstelling wordt in de komende
periode vormgegeven.
De basis op orde in het mbo
Mede naar aanleiding van aanhoudende klachten over uitval van lesuren
en examens van onvoldoende kwaliteit, werd politiek de vraag gesteld of
de brede opdracht aan het bve-stelsel wel uitvoerbaar was. In het voorjaar
van 2010 heeft de staatssecretaris van OCW daarom de Commissie
Onderwijs en Besturing BVE (commissie Oudeman) ingesteld in om
onderzoek te doen naar de organisatie en bestuurbaarheid van de
bve-sector. In november 2010 bracht de commissie haar eindrapport uit.
Hieruit blijkt dat een deel van de instellingen wel degelijk goede prestaties
levert en dat voor verdere verbeteringen van de kwaliteit de bestuurbaarheid moet worden vereenvoudigd. Ten eerste door het op orde
brengen van de interne bedrijfsvoering door instellingen. Het gaat om o.a.
het versterken van: intern toezicht, kwaliteitszorg bedrijfsvoering en
professionalisering van bestuur, teamleiders en docenten. Ten tweede
door een vereenvoudiging van de relatie tussen instellingen onderling en
met het bedrijfsleven. Bijvoorbeeld doordat instellingen heldere keuzes
maken in hun aanbod aan opleidingen om versnippering tegen te gaan en
een helder profiel op te bouwen dat aansluit bij regionale economische
sterktes.
Tevens heeft in 2010 de commissie Kwalificeren en Examineren, waarin
sociale partners en onderwijsveld in vertegenwoordigd waren, geadviseerd over verminderen en bundelen van kwalificaties, standaardisering
van examens en de doelmatigheid van opleidingen. Sociale partners en
onderwijsveld hebben tevens het initiatief genomen voor de Stichting
beroepsonderwijs bedrijfsleven i.o. om hun nauwe samenwerking bij het
middelbaar beroepsonderwijs vorm te geven.
Om de kwaliteit van het onderwijs in de beroepsbegeleidende leerweg te
verbeteren, heeft de Tweede Kamer in 2010 een voorstel ontvangen voor
aanscherping van het aandeel door de instelling te begeleiden onderwijstijd. Vooruitlopend op een wettelijke regeling, heeft de sector zelf het
initiatief genomen het aandeel begeleide onderwijstijd te verhogen. Uit
het Examenverslag 2009 bleek dat een aantal examens van onvoldoende

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

19

Beleidsverslag

kwaliteit was. Deze resultaten zijn per instelling en opleiding openbaar
gemaakt als onderdeel van het instellingsprofiel dat door de Inspectie van
het Onderwijs vanaf najaar 2010 op internet geplaatst wordt. Tevens is
een groot aantal bestuurlijke sancties (waarschuwingen en intrekkingen)
genomen.
In het najaar van 2010 is de tweejaarlijkse monitor van studenttevredenheid in het mbo (JOB monitor) verschenen. Het rapportcijfer van
studenten over hun opleiding gestegen van een 6,4 naar een 6,9.
Leven lang leren
Om Nederland sterker te maken, moeten we beschikken over goed
opgeleide mensen die duurzaam aan het werk zijn of aan het werk kunnen
op de arbeidsmarkt. In 2010 is verder geïnvesteerd in de regionale
infrastructuur voor een Leven Lang Leren en er zijn belangrijke stappen
gezet om de basiskwaliteit van het Ervaringscertificaat op orde te brengen
en de betrouwbaarheid van afgegeven EVC-verklaringen te vergroten.
Daarnaast worden mkb-ondernemers ondersteund bij het ontwikkelen van
een leercultuur in hun bedrijf, gericht op een duurzame en brede
inzetbaarheid van hun medewerkers.
Krachtig bestuur
Een visie op het onderwijs gericht op een versterking van de kwaliteit van
het onderwijs en bevordering van hogere prestaties vraagt om instellingen en docenten die zich richten op het behalen van een hoog
rendement, die permanent streven naar kwaliteitsverbetering en daarvoor
gegevens over hun prestaties benutten. Het verschijnsel van (zeer) zwakke
scholen wordt nog krachtiger aangepakt: deze scholen moeten binnen één
jaar het onderwijsproces op orde hebben.
In 2010 is uitvoering gegeven aan het Actieplan zeer zwakke basisscholen
(kamerstuk 31 293, nr. 28) en het Actieplan zeer zwakke scholen in het
voortgezet onderwijs (kamerstuk 31 289, nr. 55). In het primair onderwijs
heeft OCW subsidie verleend aan de PO-Raad om een programma uit
voeren dat gericht is op preventie en curatie van zeer zwakke scholen. In
dit programma zijn onder meer analyseteams opgenomen, zijn sterke en
minder sterke schoolleiders aan elkaar gekoppeld («twinning») en is het
gebruik van systemen van vroegsignalering van tekortschietende
onderwijskwaliteit gestimuleerd. Verder zijn in 2010 de Vliegende
Brigades actief geworden: deze teams van onderwijsspecialisten helpen
zeer zwakke scholen om de kwaliteit van het onderwijsleerproces op de
kortst mogelijke termijn op orde te brengen. Bovendien zijn er eind 2009
en begin 2010 kwaliteitsakkoorden gesloten met de noordelijke provincies,
omdat zich daar concentraties van zeer zwakke scholen bevonden. Mede
door deze inspanningen is het aantal basisscholen dat zeer zwak is
gedaald. De doelstelling om het aantal zeer zwakke scholen in 2011 te
halveren ten opzichte van 2009 is in 2010 al gehaald. De oprichting van
een steunpunt Zeer Zwakke scholen en een Taskforce in het voortgezet
onderwijs heeft goede resultaten opgeleverd. Het steunpunt brengt zeer
zwakke scholen bij elkaar en wijst hen de weg naar verbetering met
behulp van onder andere voorlichting en netwerkbijeenkomsten. De
taskforce staat de zeer zwakke scholen op vrijwillige basis gericht bij. Zeer
zwakke scholen kunnen onder meer verzoeken om een audit, een
financiële bijdrage voor interim-management of een procesbegeleider.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

20

Beleidsverslag

In 2010 is in het kader van het beleid rond menselijke maat het
wetsvoorstel fusietoets in het onderwijs in de Tweede Kamer aangenomen. De wettelijke toets borgt de legitimatie van fusies in het onderwijs
door de invoering van een fusie-effect-rapportage waarmee de MR van de
school/instelling ingestemd moet hebben. Tevens wordt in het vervolg
getoetst of de variëteit van het onderwijsaanbod als gevolg van bestuurlijke of institutionele fusies niet te zeer in het gedrang komt. In januari
2011 boog de Eerste Kamer zich over het wetsvoorstel.
Hoger Onderwijs, Onderzoek en Wetenschap
Op 13 april 2010 verscheen het rapport van de commissie «Toekomstbestendig Hoger Onderwijs Stelsel» (onder voorzitterschap van prof. dr. C.P.
Veerman). De voormalig minister van OCW had, mede namens de
voormalig minister van LNV, aan deze commissie gevraagd om op basis
van een vergelijking van het Nederlandse stelsel met toonaangevende
stelsels elders in de wereld, een oordeel te geven over de toekomstbestendigheid van het Nederlandse hoger onderwijsstelsel op de langere
termijn.
Het centrale advies van de commissie is: «Geef een krachtige impuls aan
de kwaliteit en diversiteit van het Nederlandse hoger onderwijs.» De
kwaliteit moet over de volle breedte van het hoger onderwijs en
onderzoek omhoog. Daarnaast moet er meer differentiatie in het
onderwijs komen en meer diversiteit tussen instellingen door profilering.
In 2010 werd een nieuw bekostigingssysteem ingevoerd. Vanaf 2011
wordt de rijksbijdrage voor hoger onderwijs met name gebaseerd op
onderwijsinspanningen, de diplomaopslag is fors verlaagd.
Hogescholen en universiteiten zien zich geconfronteerd met de vraag hoe
een sterk groeiende en meer gedifferentieerde studentenpopulatie een
goed opleidingsaanbod te geven. In 2008 maakte het kabinet meerjarenafspraken met hogescholen en universiteiten op het gebied van studiesucces en kwaliteit. Volgens de inspectie is er veel draagvlak bij de
instellingen voor de meerjarenafspraken en deze hebben een sturende
werking (Werken aan een beter rendement, 2009). Hogescholen en
universiteiten hebben inspanningen geleverd om hun ambities te
realiseren. Universiteiten maken vorderingen bij het bestrijden van uitval
en het verbeteren van rendementen. Bij hogescholen zien we een stijging
van het scholingsniveau van docenten. Het arrangement wordt door de
inspectie geëvalueerd.
Om studie-uitval te voorkomen is het van belang dat studenten een goede
begeleiding ontvangen bij de keuze voor die specifieke studie die past bij
hun interesses en talenten. Een studiekeuzegesprek beoogt studenten
meer zelfinzicht te geven en betere informatie over de factoren voor het
succesvol doorlopen van de opleiding waarmee zij willen starten. Dit om
studie-uitval te voorkomen. In het hoger onderwijs werd in 2010 een pilot
uitgevoerd bij hogescholen en universiteiten. Binnen die projecten zijn in
2009/2010 ruim 4 000 studiekeuzegesprekken gevoerd met aspirantstudenten. Aanstaande studenten die een studiekeuzegesprek hebben
gevoerd, achten zich beter geïnformeerd en meer bewust van hun
(on)geschiktheid voor de studie en van mogelijke verbeterpunten in hun
studiehouding of -aanpak. Maar de gesprekken hebben ook andere
effecten: zij bevorderen het gevoel van binding met de opleidingen. Ook
krijgen de opleidingen zelf door de gesprekken betere kennis van hun
aanstaande studenten. Elke deelnemende instelling had daarbij een eigen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

21

Beleidsverslag

aanpak. Dit blijkt uit de rapportage «Studiekeuzegesprekken in het hoger
onderwijs», dat door het SCO-Kohnstamm Instituut is uitgevoerd in het
kader van het SURF-programma.
Voor een plek in de top 5 van Global Competitiveness Index is ook de
kwaliteit van het Nederlandse wetenschappelijke onderzoek van belang: in
internationaal perspectief is die al op niveau (de kwaliteit van de Nederlandse wetenschap afgemeten aan de relatieve citatiescore behoort tot de
top 4 van de wereldranglijstmondiaal), maar de kennisverspreiding en de
samenwerking van bedrijven met kennisinstellingen kunnen beter. Om de
positie op de wereldranglijst te behouden, werd in 2010 ingezet op het
bieden van ruimte aan excellente wetenschappers en aan grensverleggend onderzoek. Behalve via de bekostiging van de nationale
onderzoeksinstellingen werd dit vooral mogelijk gemaakt door:
– versterking van het Talentinstrumentarium, met name door de
uitbreiding van de vernieuwingsimpuls en het programma Graduate
Schools;
– een grote participatie van onderzoekers in het EU-kaderprogramma, in
het European Research Council en deelname aan de programma’s van
de grote internationale onderzoeksorganisaties (ESA, ESO, CERN,
EMBL, EMBC);
– investeringen in grootschalige onderzoeksinfrastructuren voor
toponderzoek in internationaal verband;
Daarnaast was 2010 het laatste jaar van de door het kabinet in 2009 als
crisismaatregel ingestelde regeling voor kenniswerkers. De regeling had
tot doel op termijn kenniswerkers te behouden voor Nederlandse
bedrijven. In twee tenders konden in totaal 1 875 kenniswerkers en 191
jonge onderzoekers tijdelijk bij een kennisinstelling aan het werk.
Emancipatie
De arbeidsparticipatie van vrouwen steeg gestaag. In 2010 is de arbeidsparticipatie, na een korte periode van terugval, opnieuw boven de 60%
uitgekomen. De doelstelling van 25 procent vrouwen in topposities bij de
rijksoverheid in 2011 is behaald en tot 25,9 procent doorgegroeid. Het
aantal bedrijven dat het Charter Talent naar de Top heeft getekend is eind
2010 verder gestegen tot ongeveer 160 bedrijven. De aanpak om samen
met het Platform Bèta Techniek meer meisjes te motiveren voor een
technische studierichting heeft goed gewerkt. Vooral de groei van het
aantal meisjes dat kiest voor een NT/NG-profiel is groot. Vergeleken met
het jaar 2000 is dit aantal met meer dan 80% gestegen. Het landelijk en
lokaal homo-beleid is in 2010 actief voortgezet met positieve impact op de
sociale acceptatie van homoseksualiteit onder de bevolking.
Cultuur
In februari 2010 heeft de Raad voor Cultuur een advies over het orkestenbestel uitgebracht. De Raad oordeelde dat de kwaliteit goed is, maar dat
orkesten om toekomstbestendig te zijn, kritischer naar hun repertoire
moeten kijken en beter samen moeten werken op het gebied van educatie,
marketing en talentontwikkeling. In vervolg op het raadsadvies is
onderzoeksbureau Berenschot gevraagd verschillende prestatiemodellen
voor de rijksgesubsidieerde orkesten te ontwikkelen. Gekeken wordt hoe
de orkesten hun capaciteit beter kunnen benutten en hoe het aanbod
aangepast kan worden om beter tegemoet te komen aan de behoeften
van podia en het publiek.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

22

Beleidsverslag

In de loop van 2010 is de landelijke digitale bibliotheek zover gereed
gekomen dat kon worden begonnen met een implementatietraject voor de
lokale bibliotheken. Bijna 90% van alle openbare bibliotheken toonde
interesse en vroeg subsidie aan. Een eerste tranche bibliotheken wordt in
2011 aangesloten op deze digitale voorziening. Voor de overige bibliotheken start in 2011 een tweede ronde.
In december 2010 heeft het Kabinet groen licht gegeven voor een bijdrage
aan de digitalisering van de filmhuizen in ons land. Met het uitrusten van
alle bioscopen en filmtheaters met digitale projectoren loopt Nederland
voorop in Europa. Het is een toonbeeld van publiek-private samenwerking. Het merendeel van het geld – 32 van de benodigde 38 miljoen
euro – wordt opgebracht door de sector zelf, de rest door de overheid.
Voor restauratie, herbestemming en gebiedsgerichte monumentenzorg is
structureel € 23 miljoen aan de begroting toegevoegd met ingang van
2010, ter compensatie van de afschaffing van de vrijstelling overdrachtsbelasting monumentenpanden. In oktober 2010 is de Restauratieregeling
Monumenten 2010 en 2011 in werking getreden. De restauratieachterstanden kunnen daarmee verder worden weggewerkt. De wijzigingen in
het Brim, waardoor de regeling wat eenvoudiger wordt, en waardoor ook
eigenaren van archeologische monumenten een aanvraag kunnen
indienen, zijn in 2010 ingevoerd zodat het vernieuwde Brim 2011 per
1 januari 2011 in werking kon treden.
In april 2010 is het voor eigenaren van zogeheten «groene» monumenten
(o.a. tuinen en parken van monumentale buitenplaatsen, stadsparken,
begraafplaatsen) mogelijk geworden subsidie te krijgen voor de instandhouding van hun bezit. De overheid heeft € 4 miljoen toegevoegd voor
deze groene monumenten aan de bestaande instandhoudingsregeling
voor monumenten.
In 2010 is besloten om de taken van het Instituut Collectie Nederland (ICN)
onder te brengen bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE). Per
1 januari 2011 is alle expertise op het terrein van roerend en onroerend
erfgoed gebundeld in één erfgoedinstituut.
In het regeerakkoord zijn bezuinigingen voor cultuur opgenomen. Het
Kabinet heeft in 2010 besloten de matchings- en innovatieregeling te
schrappen. Daarnaast is besloten het Nationaal Historisch Museum niet
langer te subsidiëren voor het realiseren van een gebouw. De doelstelling
van het NHM blijft onverminderd gelden.
Media
Op 1 september 2010 begon de nieuwe concessieperiode voor de
landelijke publieke omroep, die loopt tot 1 januari 2016. Voor de zomer
van 2010 werd ook de toekomstverkenning ten aanzien van de publieke
omroep naar de Tweede Kamer verstuurd, net als de beleidsdoorlichting
van artikel 15.
Op 16 december 2010 heeft het kabinet besloten de Tijdelijke wet
mediaconcentraties (TWM) per 1 januari 2011 in te trekken. TWM zorgde
ervoor dat één concern niet meer dan 35 procent van de dagbladmarkt in
handen mocht hebben. Het toezicht op basis van de Mededingingswet
biedt echter al voldoende waarborg voor het voorkomen van ongewenste
mediaconcentraties.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

23

Beleidsverslag

In 2010 was mediawijzer.net, het mediawijsheidexpertisecentrum, op volle
sterkte. Mediawijs zijn wil zeggen: beschikken over de kennis en vaardigheden om bewust, kritisch en actief te kunnen zijn in de multimediale
samenleving. Ruim 350 partijen uit media, onderwijs en bibliotheeksector
hebben zich aangesloten bij het centrum, dat zich richt op ouders,
opvoeders en docenten.
Verder werd in 2010 nog volop gebruik gemaakt van twee persregelingen.
Via de innovatieregeling kon ruim € 6 miljoen verdeeld worden over in
totaal 36 innovatieve initiatieven. De regeling Jonge Journalisten maakten
het mogelijk dat 55 jonge journalisten voor twee jaar aan de slag konden
bij een dagblad of tijdschrift.
Een klein en slagvaardig OCW: minder ambtenaren, minder subsidies, de
beleidsketen versterkt
OCW heeft bij de taakstelling Balkenende IV taken gebundeld en doelmatiger georganiseerd en waar mogelijk ook taken geschrapt. Daar stonden
nieuwe taken tegenover die politiek noodzakelijk waren. OCW heeft als
een goed werkgever de medewerkers zoveel mogelijk begeleid naar ander
werk. De taakstelling voor OCW bedroeg ruim 600 fte; eind 2010 moet
daarvan nog 190 fte worden gerealiseerd. Hiervan was 70 fte eind 2010
nog in vast dienstverband en 120 fte in tijdelijk dienstverband.
In de uitvoering is de Dienst Uitvoering Onderwijs dé uitvoerorganisatie
van het ministerie van OCW. Per 1 januari 2010 heeft DUO de status van
baten-lastendienst. In 2009 was aan DUO de status van tijdelijke batenlastendienst verleend voor maximaal drie jaar. DUO voldeed toen nog niet
aan alle instellingsvoorwaarden volgens de Regeling baten-lastendiensten
2007. Het ging daarbij met name om zaken op het gebied van «efficiënte
en effectieve resultaatsturing». Het is dus binnen een jaar gelukt om te
voldoen aan de voorwaarden. Het besluit is 2 december 2010 in de
Staatscourant (Staatscourant 2010, nr. 19278) gepubliceerd.
Toezicht en handhaving
In 2010 heeft de Inspectie van het Onderwijs het in 2008 gestarte
risicogerichte toezicht voortgezet. Doel is terugdringing van de
toezichtlast en tegelijkertijd verhoging van de effectiviteit van het toezicht.
De eerste evaluatie van het risicogerichte toezicht heeft in 2010 plaatsgevonden. Uit de evaluatie is gebleken dat het risicogerichte toezicht er toe
heeft geleid dat de toezichtlast op de scholen voor primair en voortgezet
onderwijs in 2008/2009 met gemiddeld 46% is gedaald. Aan scholen met
tekortkomingen is de inspectie juist 60% meer tijd gaan besteden. Daarbij
is de inspectie besturen veel nadrukkelijker gaan aanspreken op hun
verantwoordelijkheid voor het onderwijs. Het aantal zeer zwakke scholen
is in 2008/2009 licht gedaald. Het was in deze evaluatie nog te vroeg om
een directe relatie te leggen tussen deze daling en het risicogerichte
toezicht. In 2010 heeft de daling van het aantal zeer zwakke scholen zich
doorgezet.
In 2010 heeft de inspectie haar handhavende rol verder ontwikkeld. De
inspectie heeft in 2010 vooral sanctietrajecten uitgevoerd in het bve-veld
op de terreinen examentoezicht en onderwijstijd. Sanctiebesluiten worden
genomen door de bewindspersonen. Ook werd de gewijzigde Wet op het
onderwijstoezicht toegepast. Hiermee zal onder meer de grondslag
worden gelegd voor mandatering van een deel van het sanctierepertoire
naar de inspectie van het onderwijs.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

24

Beleidsverslag

Een korte vooruitblik op 2011: hervormingen
Het kabinet Rutte heeft zeventien hervormingen aangekondigd. Voor de
beleidsterreinen van onderwijs, cultuur en wetenschap zijn vier hervormingen relevant: een hervorming van het mediastelsel, een hervorming
van het cultuurstelsel, de invoering van een prestatiebeloning voor
leraren en in de studiefinanciering de invoering van een sociaal
leenstelsel voor studenten in de masterfase van het hoger onderwijs. Bij
Verantwoordingsdag 2011 presenteert minister-president Rutte namens
het kabinet de eerste stand van zaken op deze vier hervormingen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

25

De beleidsartikelen (artikel 1)

B. BELEIDSARTIKELEN
ARTIKEL 1. PRIMAIR ONDERWIJS
1.1 Algemene doelstelling: het primair onderwijs zorgt dat
leerlingen in de eerste fase van de doorlopende leerlijn hun
talenten maximaal kunnen ontplooien en vervolgonderwijs
kunnen volgen dat het beste past bij hun talenten. Het legt
bovendien de basis voor de huidige en toekomstige deelname van
deze leerlingen aan de samenleving.
Doelbereiking en maatschappelijke
effecten

Alle kinderen hebben recht op passend en kwalitatief goed primair
onderwijs in voldoende toegeruste scholen (Grondwet, artikel 23: Stcrt.
2002, 200). De overheid houdt daarvoor een stelsel van (speciale)
basisscholen en scholen voor (voortgezet) speciaal onderwijs in stand en
waarborgt de kwaliteit van het onderwijs. Voor leerlingen die extra zorg
nodig hebben, heeft de overheid als taak om ondersteuning te bieden en
onderwijsachterstanden te voorkomen (Wet op het Primair Onderwijs en
Wet op de Expertisecentra). Om het recht van ieder kind op onderwijs te
borgen, verplicht de overheid de ouders door middel van de Leerplichtwet
om hun kinderen onderwijs te laten volgen.
De wijze waarop de minister de algemene beleidsdoelstelling invult, is
uitgewerkt in vier operationele beleidsdoelstellingen, te weten:
«leerlingen volgen onderwijs op voldoende toegeruste scholen voor
primair onderwijs», «leerlingen volgen onderwijs van hoge kwaliteit»,
«leerlingen kunnen zonder drempels het primair onderwijs volgen dat het
beste past bij hun talenten en specifieke behoeften» en «leerlingen krijgen
een beter aanbod van aansluitende voorzieningen in en om de school».
Om de operationele doelstellingen te bereiken, is een aantal instrumenten
ingezet. De resultaten van deze instrumenten dragen bij aan het behalen
van de operationele doelstellingen en daarmee aan de algemene
beleidsdoelstelling.

Externe factoren

Een kritische succesfactor van het primair onderwijs is de onderwijsarbeidsmarkt; voldoende en goed onderwijspersoneel. De informatie over
de onderwijsarbeidsmarkt is opgenomen in beleidsartikel 9 (Arbeidsmarkt
en Personeelsbeleid).
Een andere kritische succesfactor is de demografische ontwikkeling, zoals
veranderingen in de samenstelling van de leerling-populatie. Deze staan
beschreven in de «Referentieraming». Ten opzichte van de vorige
teldatum daalde het aantal leerlingen in het totale primair onderwijs met
circa 6 700 (0,4%). De daling komt voor rekening van het basisonderwijs
en het speciaal basisonderwijs. In het (voortgezet) speciaal onderwijs
steeg het aantal leerlingen met ongeveer 1 100 leerlingen (1,6%). Het
aantal leerlingen met een rugzak (leerlinggebondenfinanciering) is in 2010
minder hard gestegen dan in voorgaande jaren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

26

De beleidsartikelen (artikel 1)

Tabel 1.1. Indicator
Indicator

1.

2.

3.

4.

Posities op internationale ranglijst «gemiddelde wiskundeprestaties» in groep 6 van
het basisonderwijs.
Bron: TIMSS

Positie op internationale ranglijst «gemiddelde leesvaardigheid» in groep 6 van het
basisonderwijs.
Bron: PIRLS

Percentage leerlingen op basisscholen met
havo of vwo advies.
Bron: NWO Cool-Cohortonderzoek

Rapportcijfer ouders over de kwaliteit van
de school van hun kind.
Bron: Onderwijsmeter

Basiswaarde

Realisatie
2008

Realisatie
2009

Streefwaarde

Realisatie
2010

5/6

9

9

Top 5

n.b.

Peildatum:
1995

Peildatum:
2007

Peildatum:
2007

Peildatum:
2011

Peildatum:
2010

21

12

12

Top 5

n.b.

Peildatum:
1995

Peildatum:
2006

Peildatum:
2006

Peildatum:
2011

Peildatum:
2010

38%

41,5%

n.b.

43%

n.b.

Peildatum:
2005

Peildatum:
2008

Peildatum:
2009

Peildatum:
2011

Peildatum:
2010

7,5

7,5

n.b.

7,5

Peildatum:
2001

Peildatum:
2008

Peildatum:
2009

Tenminste
7,5
Peildatum:
2012

Peildatum:
2010

Toelichting:
1.–2. Nederland behaalde voor rekenen/wiskunde in 2007 een negende
plaats en in 2006 voor begrijpend lezen een twaalfde plaats.
Rekenen/wiskunde wordt vierjaarlijks en begrijpend lezen wordt
vijfjaarlijks gemeten. De nieuwe gegevens over 2011 zijn beschikbaar in 2012.
3.
In het schooljaar 2011–2012 komen de nieuwe gegevens beschikbaar van het NWO Cool-Cohortonderzoek; gerealiseerd 2009 en
2010 is daarom aangegeven met n.b.
Een meer gedetailleerd beeld van het primair onderwijs kan worden
verkregen in Bestel in Beeld 2010 en het Onderwijsverslag 2009–2010.
Voor alle operationele doelstellingen zijn naast de kwantitatieve gegevens,
voor de mate waarin deze operationele doelstelling wordt behaald, ook de
kwalitatieve gegevens relevant. In het «overzicht afgeronde onderzoeken»
(tabel 1.10) zijn deze onderzoeken opgenomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

27

De beleidsartikelen (artikel 1)

1.2 Budgettaire gevolgen van beleid
Tabel 1.2 Budgettaire gevolgen van beleid artikel 1 (Bedragen x € 1 000)
Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2006

2007

2008

2009

2010

2010

2010

Verplichtingen
Waarvan garantieverplichtingen

12 891 139

8 789 236

9 282 969

9 625 193

9 460 186

9 459 204

982

0

0

20 500

0

0

0

0

Totale uitgaven

8 314 990

8 599 849

8 981 019

9 567 428

9 471 237

9 460 420

10 817

Programma-uitgaven

8 309 235

8 593 248

8 974 817

9 562 350

9 466 210

9 455 659

10 551

7 959 700
6 798 731
1 041 296

8 149 909
7 012 084
1 068 875

8 533 357
7 411 429
1 089 307

9 062 249
7 873 478
1 145 841

9 108 154
7 824 174
1 142 896

8 980 140
7 712 843
1 146 968

128 014
111 334
– 4 074

0

0

1 354

1 775

105 555

79 647

25 908

26 600

8 176

4 603

6 432

3 314

4 427

– 1 113

5 838

4 409

4 116

3 552

898

2 000

– 1 102

0

0

1 963

5 529

7 440

10 000

– 2 560

0
87 235

0
56 365

180
20 405

989
24 653

1 616
22 261

2 400
21 855

– 784
403

13 681

21 561

41 013

49 943

81 697

65 234

16 463

4 886

3 049

13 421

20 680

41 009

31 150

9 859

0

0

920

2 970

3 698

3 095

603

230
7 605
960

1 245
15 700
1 567

7 875
16 774
2 023

8 071
18 119
102

5 407
27 949
3 634

4 955
18 483
7 551

452
9 466
– 3 918

228 642

304 841

353 439

371 147

231 677

259 415

– 27 738

34 244

60 512

39 258

58 108

71 242

93 726

– 22 484

170 480
0

216 493
0

283 542
2 092

266 260
930

110 779
846

111 469
1 830

– 690
– 984

0
15 906
8 012

0
21 262
6 574

0
21 614
6 933

16 454
22 217
7 178

19 000
22 594
7 217

22 204
22 928
7 258

– 3 204
– 334
– 41

68 238
28 520

68 091
31 676

5 776
970

31 493
28 931

1 495
1 412

11 072
11 047

– 9 577
– 9 635

18 466

465

673

2 345

0

0

0

Leerlingen volgen onderwijs
op voldoende toegeruste
scholen voor primair
onderwijs
• Personele bekostiging
• Materiële bekostiging
• Verbeteren binnenmilieu
• Onderwijspersoneelsbeleid
• Invoering persoonsgebonden nummer
• Humanistisch vormend
en godsdienstonderwijs
• Aanpak (zeer) zwakke
scholen
• Overig
Leerlingen volgen onderwijs
van hoge kwaliteit
• Verbeteren van taal- en
rekenopbrengsten
• Excellentie en talentontwikkeling
• Verbreding techniek in
het basisonderwijs
• Cultuur en school
• Overig
Leerlingen kunnen zonder
drempels het primair
onderwijs volgen dat het
beste past bij hun talenten en
specifieke behoeften
• Passend onderwijs,
WSNS en LGF
• Onderwijsachterstandenbeleid (GOA/OAB,
VVE en schakelklassen)
• Segregatie
• Onderwijsvoorzieningen
voor jonggehandicapten
• Veiligheid op school
• Overig
Leerlingen krijgen een beter
aanbod van aansluitende
voor-zieningen in en om de
school
• Brede scholen
• Dagarrangementen en
combinatiefuncties

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

28

De beleidsartikelen (artikel 1)

Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2006

2007

2008

2009

2010

2010

2010

3 298
17 954

3 569
32 381

3 937
196

–5
222

0
83

0
25

0
58

0

0

0

0

0

95 152

– 95 152

Programmakosten-overig
• Uitvoeringsorganisatie
DUO
• Overig

38 974

48 847

41 232

47 518

43 187

44 646

– 1 459

31 497
7 477

38 735
10 112

32 807
8 425

36 341
11 177

30 807
12 380

32 671
11 975

– 1 864
405

Apparaatsuitgaven

5 754

6 600

6 202

5 078

5 027

4 761

266

115 932

101 845

71 405

61 435

45 002

5 936

39 066

•
•

Tussenschoolse opvang
Overig

Voorcalculatorische
uitdelingen

Ontvangsten

Toelichting:
De realisatie van de uitgaven in het primair onderwijs ligt circa € 11
miljoen hoger dan oorspronkelijk is begroot. De realisatie van de
ontvangsten is circa € 39 miljoen hoger dan oorspronkelijk is geraamd.
Hieronder worden de grootste verschillen toegelicht.
Onderwijsachterstandbeleid GOA/OAB, VVE en schakelklassen en
Verbeteren binnenmilieu worden ook toegelicht op de fluctuaties 2010 in
hun begrotingsreeks.
• Personele bekostiging: Het overgrote deel van het verschil tussen de
oorspronkelijke begroting en de realisatie wordt verklaard door de
toedeling van loon- en prijsbijstelling voor circa € 114 miljoen. Ook is
vanuit het budget Passend Onderwijs een bedrag van circa € 21
miljoen toegevoegd voor de bekostiging van zorgleerlingen. Daarnaast
zijn er meevallers. De ontvangsten vangnet zwangerschapsverlof zijn
circa € 10 miljoen hoger dan begroot, de opbrengst op de groeiregeling is circa € 6,7 miljoen hoger dan begroot en de ontwikkeling van
uitgaven voor zorgleerlingen is circa € 10 miljoen lager dan begroot.
• Materiële bekostiging: Door lagere vaststelling van de programma’s
van eisen voor het jaar 2010 is bijna € 2 miljoen minder uitgegeven.
Daarnaast is € 2,8 miljoen gewichtenmiddelen overgeboekt naar het
personele budget.
• Verbeteren binnenmilieu – begrotingsreeks: Vanuit het crisispakket van
kabinet Balkenende IV is € 102 miljoen beschikbaar gesteld om te
investeren in schoolgebouwen. Dit bedrag is onder andere ingezet
voor een bewustwordingscampagne en een (eenmalige) financiële
bijdrage voor verbeteringen in het binnenmilieu van scholen.
• Verbeteren binnenmilieu – verschil:
Het budget in 2010 is verhoogd met € 25 miljoen uit de onderuitputting van 2009. De uitbetaling hiervan heeft geheel in 2010 plaatsgevonden.
• Humanistisch vormend en godsdienst onderwijs: De uitgaven zijn circa
€ 2,5 miljoen lager uitgevallen, omdat nog sprake is van een opbouw
van de activiteiten en een tekort aan docenten. Zie ook paragraaf 1.3.1.
• Verbeteren van taal- en rekenopbrengsten: Om een impuls te geven
aan het verbeteren van taal- en rekenopbrengsten heeft de betaling
van de subsidieregeling Taal en Rekenen voor het schooljaar 2010–
2011 – € 10 miljoen – volledig plaatsgevonden in 2010.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

29

De beleidsartikelen (artikel 1)

•

•

•

•

•
•

•

Cultuur en school: De betaling voor het schooljaar 2010–2011 – ruim
€ 9 miljoen – van de Regeling Cultuureducatie in het primair onderwijs
heeft plaatsgevonden in 2010. Hierdoor kunnen de cultuuractiviteiten
tijdig worden uitgevoerd.
Overige uitgaven «Leerlingen volgen onderwijs van hoge kwaliteit»:
De post overig is in de loop van het jaar verlaagd ten gunste van de
post «Verbeteren taal- en rekenopbrengsten».
Passend Onderwijs: Het budget is verhoogd met circa € 2,2 miljoen
door een toerekening van loon- en prijsbijstelling. Daarnaast is het
budget verlaagd doordat € 15 miljoen is overgeboekt naar de
personele bekostiging voor de zorgleerlingen. Verder hebben nog
technische overboekingen plaatsgevonden van circa € 3,5 miljoen.
Ook is er incidenteel circa € 7,8 miljoen minder uitgegeven. Oorzaak
hiervan is een onderuitputting op diverse projecten zoals Almere en
Op de Rails.
Onderwijsachterstandbeleid GOA/OAB, VVE en schakelklassen: De lage
begrotingsstand voor 2010 wordt bijna geheel veroorzaakt doordat de
onderwijsachterstandsmiddelen voor de G 31-gemeenten – € 172,6
miljoen – zijn overgeboekt naar het Gemeentefonds.
Onderwijsvoorziening jonggehandicapten: De realisatie op dit budget
valt € 3,2 miljoen lager uit door minder gebruik.
Brede scholen: Het budget voor brede scholen is onder andere
verlaagd door een overboeking aan het Gemeentefonds van totaal
€ 8,4 miljoen voor de realisatie van de impuls brede scholen, sport en
cultuur (combinatiefuncties). Daarnaast loopt de bezwaar- en beroepprocedure door in 2011, waarvoor circa € 1,0 miljoen wordt doorgeschoven naar 2011.
Ontvangsten: Het verschil wordt grotendeels veroorzaakt door de
hogere FES-ontvangsten voor VVE-opleidingsplaatsen van € 9,6
miljoen, de ontvangsten door de afrekening van het project Op de
Rails van € 7 miljoen, de ontvangsten van de afrekening van subsidies
voor dagarrangementen en combinatiefuncties van € 6 miljoen en de
verrekeningen met schoolbesturen en gemeenten van circa € 16
miljoen.

1.3 Operationele beleidsdoelstelling
1.3.1 Leerlingen volgen onderwijs op voldoende toegeruste
scholen voor primair onderwijs
De overheid heeft de verantwoordelijkheid om scholen goed toe te rusten,
zodat scholen in staat zijn om te voldoen aan eisen voor toegankelijkheid
en kwaliteit. Scholen en schoolbesturen moeten kunnen inspelen op de
specifieke omstandigheden en onderwijs op maat bieden. De lumpsumbekostiging stelt hen daarbij in staat om zelf af te wegen hoe het
beschikbare budget het beste kan worden ingezet. Hierover verantwoordt
het bestuur zich.
Doelbereiking

• Godsdienstonderwijs en humanistisch vormend onderwijs (G/HVO)
De beschikbare € 10 miljoen voor dit onderwijs op de openbare basisschool is niet in zijn geheel gebruikt. Dit onderwijs is nog in de
opbouwfase, hierdoor is ook het aantal ingezette leraren achtergebleven.
Overigens steeg in 2010 het aantal groepen leerlingen dat G/HVO kreeg
van 4 300 tot 4 600. De subsidie wordt gebruikt voor de salarissen van de
leraren en de verdere rechtspositionele kosten, de begeleiding van de
leraren en het onderwijsmateriaal.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

30

De beleidsartikelen (artikel 1)

• Aanpak (zeer) zwakke scholen
De maatregelen die in het aanvalsplan zeer zwakke scholen zijn vermeld
(kamerstuk 31 293, nummer 28) zijn in 2010 verder uitgevoerd. De
PO-Raad heeft de ondersteuning van zeer zwakke scholen, onder andere
met analyseteams, gecontinueerd. Met de noordelijke provincies zijn
kwaliteitsakkoorden gesloten. Medio 2010 is de Vliegende Brigade actief
geworden, die zeer zwakke scholen helpt met het verbeteren van het
onderwijs. De Inspectie van het Onderwijs heeft waar mogelijk het
toezicht op (zeer) zwakke scholen verder geïntensiveerd.
Deze maatregelen hebben er mede toe geleid dat het percentage zeer
zwakke scholen op 1 januari 2011 op ongeveer 0,7% stond. Daarmee is de
doelstelling nagenoeg gehaald.
De doelstelling om de periode dat een school zeer zwak is te verkorten tot
één jaar is niet ten volle behaald. Hoewel scholen zich gemiddeld sneller
verbeteren dan vorige jaren, zijn er scholen die langer dan een jaar nodig
hebben om het predicaat «zeer zwak» te verliezen. In het regeerakkoord
van het kabinet Rutte is afgesproken dat (zeer) zwakke scholen sneller,
binnen een jaar, het onderwijsproces op orde moeten hebben. Zo niet,
dan wordt tot sluiting overgegaan. Deze maatregel is in de uitwerkingsfase.
Realisatie meetbare gegevens bij
de operationele doelstelling
Tabel 1.3 Indicatoren
Indicator

Het percentage scholen waar de leraren efficiënt
gebruik maken van de geplande onderwijstijd.
Bron: Inspectie van het Onderwijs

Basiswaarde

Realisatie
2008

Realisatie
2009

Streefwaarde
2010

Realisatie
2010

92,4%

96,6%

96,8%

97%

97,1%

Peildatum:
2003–2004

Peildatum:
2007–2008

Peildatum:
2008–2009

Peildatum:
2010–2011

Peildatum:
2009–2010

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

31

De beleidsartikelen (artikel 1)

Tabel 1.4: Leerlingen primair onderwijs (x 1 000)
Raming

2006

2007

2008

2009

2010

2010

Leerlingen basisonderwijs
–
geen gewicht
–
0.25
–
0.3
–
0.4
–
0.7
–
0.9
–
1.2

1 233,2
116,6
36,5
1,0
2,1
137,2
21,8

1 275,9
74,6
66,0
0,7
1,4
89,8
43,5

1 316,6
37,5
89,0
0,4
0,7
47,3
61,6

1 344,3
0,0
117,2
0,0
0,0
0,0
86,3

1 344,4
0,0
111,2
0,0
0,0
0,0
84,9

1 331,1
0,0
120,7
0,0
0,0
0,0
83,4

Subtotaal 1

1 548,4

1

1

1 553,0

1 547,8

1 540,5

1 535,1

0,4

0,4

1 541,0

1 535,5

Leerlingen trekkende bevolking

1551,8

0,5

0,5

0,4

0,5

1 548,9

1 552,3

1 553,5

1 548,3

Leerlingen in het speciaal basisonderwijs
–
waarvan anderstalige leerlingen

46,3
8,7

44,9
8,6

44,1
8,4

43,3
8,4

42,9
8,3

42,7
8,1

Leerlingen in het (voortgezet) speciaal onderwijs
–
waarvan anderstalige leerlingen

63,3
11,1

65,0
11,5

66,8
11,4

68,5
11,6

69,6
11,7

69,5
11,7

Ambulant begeleide leerlingen

29,1

35,5

39,4

42,3

42,3

40,2

Totaal

1

Realisatie

1

(sub)totaal geeft een kleine afwijking door het afronden van de aantallen

Bron: Referentieraming 2010, raming op teldatum 1 oktober van de respectievelijke jaren. De realisatie voor 2010 is op basis van een voorlopige
telling.

NB: De gewichtenregeling is herzien per 1 augustus 2006. Hierdoor zijn
twee nieuwe gewichten (0.3 en 1.2) ingevoerd. Per 1 oktober 2009 is de
oude gewichtenregeling afgebouwd.
Tabel 1.5: (Gesaldeerde) uitgaven per leerling, excl. DUO en apparaatskosten (x € 1 000)

WPO:basisonderwijs en speciaal basisonderwijs
WEC(voortgezet) speciaal onderwijs
Primair onderwijs

Realisatie

Raming

2006

2007

2008

2009

2010

2010

4,4
17,4
4,9

4,5
18,7
5,1

4,7
19,9
5,3

5,0
21,6
5,7

5,0
21,9
5,7

4,9
20,3
5,6

Bron: DUO-tellingen, op teldatum 1 oktober van de respectievelijke jaren. De realisatie voor 2010 is op basis van een voorlopige telling.

Tabel 1.6: Aantal scholen in het primair onderwijs

Scholen voor basisonderwijs
Scholen voor speciaal basisonderwijs
Scholen voor (voortgezet) speciaal onderwijs
Totaal primair onderwijs

Realisatie

Raming

2006

2007

2008

2009

2010

2010

6 929
320
323
7 572

6 898
316
323
7 537

6 892
313
323
7 528

6 881
311
324
7 516

6 849
310
324
7 483

6 891
313
323
7 527

Bron: DUO-tellingen, op teldatum 1 oktober van de respectievelijke jaren. De realisatie voor 2010 is op basis van een voorlopige telling.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

32

De beleidsartikelen (artikel 1)

1.3.2 Leerlingen volgen onderwijs van hoge kwaliteit
Het primair onderwijs moet het voor de leerling mogelijk maken naar die
vorm van voortgezet onderwijs te gaan die het beste aansluit bij zijn
capaciteiten. Dit vraagt om kwalitatief goed primair onderwijs. De
Inspectie van het Onderwijs houdt toezicht op de kwaliteit van het
onderwijs en rapporteert hierover in het Onderwijsverslag.
Doelbereiking

De Inspectie van het Onderwijs is over het geheel genomen licht positief
over de ontwikkelingen in het primair onderwijs. Op de meeste gebieden
is sprake van stabilisatie of lichte verbetering van de kwaliteit.
• Referentieniveaus
Prestaties van leerlingen verbeteren als leraren doelen stellen. De
referentieniveaus helpen doelstellingen te bepalen en de taal- en
rekenprestaties te verbeteren. De referentieniveaus zijn in 2010 in
wetgeving verankerd. Om docenten te ondersteunen bij de invoering
hiervan zijn hulpmiddelen en instrumenten ontwikkeld. De niveaus zijn
vertaald in tussendoelen en leerlijnen voor alle leerjaren in het primair
onderwijs. Nog niet al het materiaal is aangepast.
De referentieniveaus moeten ook een betere aansluiting van de leerlijnen
tussen de onderwijssectoren bewerkstelligen. OCW ondersteunt daartoe
verschillende pilotprojecten van onder andere de PO-Raad en VO-raad,
AVS en Cito.
• Excellentie en talentontwikkeling
Om excellentie te stimuleren is in 2010 de subsidieregeling voor de lokale
excellentieprojecten uitgevoerd. De begeleiders van de regeling
bezochten eind 2010/begin 2011 alle projecten. In de tussentijd zijn
uitwisseling- en kennisbijeenkomsten georganiseerd.
Ook scholen die niet aan de subsidieprojecten deelnemen bieden in
toenemende mate extra voorzieningen voor leerlingen die meer kunnen.
Hierbij zijn zij in 2010 ondersteund vanuit verschillende landelijke
projecten met «Acadin» (digitale excellentie leeromgeving), routeboekjes
om bestaande methoden te gebruiken voor excellente leerlingen,
wetenschapsknooppunten van universiteiten en signaleringsinstrumenten
voor begaafde leerlingen.
• Wetenschap en techniek in het basisonderwijs
Het Platform Bèta Techniek is erin geslaagd om in 2010 op 2 500 basisscholen een bètatechniek programma te implementeren. Meer dan 10 000
leerkrachten zijn geschoold. In 2010 is ook het onderzoeksprogramma
Talentenkracht voortgezet.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

33

De beleidsartikelen (artikel 1)

Tabel 1.7 Indicatoren
Indicator

Basiswaarde

Realisatie
2008

Realisatie
2009

Streefwaarde
2010

Realisatie
2010

1. Nieuw gemiddelde taalvaardigheidscores in
groep 8 van het basisonderwijs
a.
woordenschat
b.
spelling
c.
begrijpend lezen
Bron: Cito – Jaarlijks Peilingsonderzoek van
het Onderwijsniveau

250
250
250
Peildatum:
2008

250
250
250
Peildatum:
2008

249
250
252
Peildatum:
2008–2009

≥ 249
≥ 250
≥ 252
Peildatum:
2010

257
252
254
Peildatum:
2010

2. Gemiddelde vaardigheidsscores rekenen in
groep 8.

vervalt

vervalt

vervalt

vervalt

vervalt

250
250
250
Peildatum:
2008

250
250
250
Peildatum:
2008

250
250
249
Peildatum:
2008–2009

≥ 250
≥ 250
≥ 249
Peildatum:
2010

252
254
254
Peildatum:
2010

38,7%
Peildatum:
2006–2007

52,4%
Peildatum:
2007–2008

54,1%
Peildatum:
2008–2009

70%
Peildatum:
2010–2011

51,6%
Peildatum:
2009–2010

96,7%
Peildatum:
2003–2004

94,9%
Peildatum:
2007–2008

96%
Peildatum:
2008–2009

98%
Peildatum:
2010–2011

95,3%
Peildatum:
2009–2010

7,7
Peildatum:
2005

7,7
Peildatum:
2008

n.b.
Peildatum:
2009

7,7
Peildatum:
2011

7,7
Peildatum:
2010

1,4%
Peildatum:
01.01 2006

1,5%
Peildatum:
01.01 2009

1,3%
Peildatum:
01.01 2010

0,65%
Peildatum:
01.01 2011

0,7%
Peildatum:
01.01 2011

3. Gemiddelde rekenvaardigheidscores in groep
8 van het basisonderwijs
a.
Getallen en bewerkingen
b.
Breuken, procenten en verhoudingen
c.
Meten, meetkunde, tijd en geld.
Bron: Cito – Jaarlijks
Peilingsonderzoek van het Onderwijsniveau
4. Percentage scholen dat systematisch de
kwaliteit evalueert van haar opbrengsten en
het leren en onderwijzen.
Bron: Inspectie van het Onderwijs

5. Percentage scholen dat voldoende scoort op
kwaliteitskenmerk instructie.
Bron: Inspectie van het Onderwijs

6. Rapportcijfers ouders over de kwaliteit van de
leraar van het kind.
Bron: Onderwijsmeter

7. Percentage zeer zwakke scholen in het
basisonderwijs.
Bron: Inspectie van het Onderwijs

Toelichting:
4. Het beleid ter versterking van opbrengstgericht werken heeft nog niet
geleid tot een substantiële verhoging.
5. De kleine schommelingen in de percentages hebben te maken met
fluctuaties in de steekproef.
7. In het Onderwijsverslag 2009–2010 rapporteert de Inspectie van het
Onderwijs 1% zeer zwakke scholen in het basisonderwijs op de
teldatum 1 september. Het percentage van 0,7 in bovenstaande tabel
is gebaseerd op de teldatum 1 januari 2011.
1.3.3 Leerlingen kunnen zonder drempel onderwijs volgen dat het
beste past bij hun talenten en specifieke behoeften
Sommige leerlingen zijn zonder extra zorg niet of niet goed in staat om
(regulier) onderwijs te volgen, bijvoorbeeld leerlingen met leermoeilijkheden, grote leerachterstanden of leerlingen met een handicap of
stoornis. Voor kinderen met laag opgeleide ouders, die een grotere kans
hebben op onderwijsachterstand, en voor scholen in achterstandsgebieden (impulsgebieden) biedt de gewichtenregeling extra middelen voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

34

De beleidsartikelen (artikel 1)

de basisscholen. Voor leerlingen met een handicap of stoornis zijn er
speciale basisscholen en scholen voor (voortgezet) speciaal onderwijs.
Leerlingen met een indicatie voor (voortgezet) speciaal onderwijs kunnen
ook, met een rugzakje (leerlinggebonden financiering, lgf) naar een
reguliere basisschool.
Voor leerlingen die extra ondersteuning nodig hebben wordt in de
beleidsuitvoering aangesloten bij het beleidsprogramma van het
ministerie van Volksgezondheid Welzijn en Sport. Deze minister is
verantwoordelijk voor de zorg in en om de school.
Doelbereiking

• Onderwijsachterstandenbeleid
Segregatie
In 11 gemeenten worden tot eind 2011 pilots uitgevoerd om na te gaan
welke instrumenten het meest effectief zijn bij het bevorderen van
gemengde basisscholen. Op 15 juli 2010 is de tussenevaluatie van deze
pilots aan de Tweede Kamer gezonden; «kamerstuk 31 293, nummer 80».
Gewichtenregeling
Het schooljaar 2009–2010 was het laatste jaar van de compensatieregeling
voor scholen als gevolg van de invoering van de nieuwe gewichtenregeling uit 2006. In het schooljaar 2009–2010 zijn tevens de impulsgebieden
ingevoerd: elke school in een impulsgebied met een leerling met een
gewicht hoger dan 1, heeft een extra bedrag gekregen. Voor de impulsregeling geldt géén drempel. De impulsgebieden zijn die (postcode)gebieden waar volgens het CBS/SCP «Armoedemonitor» een opeenstapeling is van lage inkomens en veel uitkeringen (hoge werkloosheid).
Onderwijstijdverlenging
In het schooljaar 2009–2010 zijn 29 pilots onderwijstijdverlenging van start
gegaan, waarvan 5 zomerscholen in de zomer van 2010.
Voor- en vroegschoolse Educatie (VVE)
Uit monitorgegevens van Sardes blijkt dat het bereik van de voorschoolse
doelgroep inmiddels op 90% ligt. Voor vroegschoolse educatie ligt dit op
58%. De «Wet Ontwikkelingskansen door kwaliteit en educatie» is met
ingang van 1 augustus 2010 in werking getreden (Stb. 2010, nummer 296).
Daarnaast is ter versterking van de kwaliteit van voorschoolse educatie
het «Besluit basisvoorwaarden kwaliteit voorschoolse educatie (Stb. 2010,
298)» met ingang van 1 augustus 2010 in werking getreden. Om
gemeenten in staat te stellen de nieuwe doelstellingen te bereiken is in
het «Besluit specifieke uitkeringen gemeentelijk onderwijsachterstandenbeleid 2011–2014 (Stb. 2010, 687)» de verdeling van het beschikbare geld
over de gemeenten vastgelegd.
• Passend onderwijs
Het doel is dat alle leerlingen passend onderwijs krijgen. Daartoe wordt
gestreefd naar verbetering van de organisatie en de kwaliteit van het
onderwijs aan deze leerlingen.
In november 2009 is, na een heroverweging eerder dat jaar, gekozen voor
een andere koers voor het project «Passend onderwijs» «kamerstuk
31 497, nummer 17». Begin 2010 is passend onderwijs conform de nieuwe
koers verder uitgewerkt. Na de val van het kabinet Balkenende IV is het
project «passend onderwijs» controversieel verklaard. In het regeerakkoord van het kabinet Rutte is afgesproken dat het project «Passend

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

35

De beleidsartikelen (artikel 1)

onderwijs» wordt voortgezet en dat er een bezuiniging op het budget
hiervoor van € 50 miljoen in 2012 en structureel € 300 miljoen vanaf 2013
wordt doorgevoerd. In 2010 is gestart met de uitwerking daarvan.
Bijzonder aandachtspunt is de groei van het aantal geïndiceerde
leerlingen in relatie tot de beschikbare middelen. Vanaf 2008 is de
begroting voor dit doel met structureel € 140 miljoen verhoogd. De
uitgaven voor speciale leerlingenzorg moest binnen dit verhoogde
budgettaire kader blijven. In 2009 bleek dat het aantal geïndiceerde
leerlingen verder groeide. Daarom zijn in 2010 maatregelen genomen om
de overschrijding te dekken. De rugzakmiddelen in het speciaal basisonderwijs en de middelen voor ambulante begeleiding voor leerlingen met
cluster 3 en cluster 4 indicatie in het reguliere onderwijs zijn naar beneden
bijgesteld.
Op 1 augustus 2010 zijn voor het speciaal onderwijs de referentieniveaus
Nederlandse taal en rekenen van kracht geworden «kamerstuk 32 290,
nummer 19». De scholen moeten hiermee rekening houden in hun
onderwijsaanbod. Ter ondersteuning zijn ontwikkeltrajecten in gang gezet,
zoals de ontwikkeling van een aangepast leerlingvolgsysteem voor het
speciaal onderwijs, dat in 2011 wordt afgerond. De leerlijnen voor het
speciaal onderwijs worden afgestemd op de referentieniveaus. Ook
ondersteunen de ontwikkeltrajecten de maatregelen die in het
wetsvoorstel «kwaliteit (voortgezet) speciaal onderwijs om de opbrengstgerichtheid van het (voortgezet) speciaal onderwijs te vergroten» zijn
opgenomen. Dit wetsvoorstel zal voor het speciaal onderwijs op
1 augustus 2012 in werking treden en voor het voortgezet speciaal
onderwijs op 1 augustus 2013.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

36

De beleidsartikelen (artikel 1)

Tabel 1.8 Indicatoren
Indicator

1. Dekking passend zorgaanbod po, vo en (v)so.

2. Percentage zeer zwakke scholen:
a.
in het speciaal basisonderwijs
b.
in het (voortgezet) speciaal onderwijs
Bron: Inspectie van het Onderwijs

3. Percentage doelgroepkinderen onder 2- en 3
jarigen aan wie een VVE-programma wordt
aangeboden 1
Bron: Landelijke monitor VVE, Sardes

4. Percentage doelgroepleerlingen onder 4- en
5-jarigen aan wie een VVE-programma wordt
aangeboden.
Bron: Landelijke monitor VVE, Sardes

5. Reductie taalachterstand doelgroepleerlingen aan
het einde van de basisschool (oude definitie).
6. Reductie taalachterstand doelgroepleerlingen aan
het einde van de basisschool (nieuwe definitie)
a.
begrijpend lezen
b.
woordenschat
Bron: NWO Cohortonderzoek

1

Basiswaarde

Realisatie
2008

Realisatie
2009

Streefwaarde
2010

Realisatie
2010

Wordt
herzien

Wordt
herzien

Wordt
herzien

Wordt
herzien

Wordt
herzien

6,4%
5,0%
Peildatum:
01.01.2007

n.b.
n.b.
Peildatum:
01.01.2009

1,7%
2,0%
Peildatum:
01.01.2010

3,2%
2,5%
Peildatum:
01.01.2012

1,3%
1,3%
Peildatum:
01.01.2011

46%

62%

80%

100%

90%

Peildatum:
2005–2006

Peildatum:
2008

Peildatum:
2009

Peildatum:
2011

Peildatum:
2010

68%

63%

57%

100%

58%

Peildatum:
2005

Peildatum:
2008

Peildatum:
2009

Peildatum:
2011

Peildatum:
2010

vervalt

vervalt

vervalt

vervalt

vervalt

0%
0%
Peildatum:
2008

0%
0%
Peildatum:
2008

n.b.
n.b.
Peildatum:
2009

– 20%
– 20%
Peildatum:
2011

n.b.
n.b.
Peildatum:
2010

Deze indicator stond bij artikel 24 Kinderopvang

Toelichting:
1. De indicator voor dekking passend zorgaanbod po, vo en (v)so wordt
herzien. De aangepaste indicator zal worden opgenomen in de
begroting 2012.
2. De inspanningen voor het bestrijden van het aantal zeer zwakke
scholen in het speciaal basisonderwijs en het (voortgezet) speciaal
onderwijs zijn succesvol. De streefwaarde voor 2012 is al ruimschoots
gehaald.
4. De streefwaarde voor vroegschoolse educatie 2010 is niet gehaald,
ondanks de Stimuleringsregeling vroegschoolse educatie 2008–2009
(Stcrt. 2008, 188). De dalende trend lijkt wel te zijn omgebogen. Na
een aantal jaren daling is het percentage doelgroepkinderen dat aan
vroegschoolse educatie deelneemt met een procentpunt gestegen.
De verwachting is dat door de eerder genoemde «Wet Ontwikkelingskansen door kwaliteit en educatie» het percentage doelgroepkinderen
dat bereikt wordt verder zal stijgen.
5. De reductie van de taalachterstand was gebaseerd op twee gegevens:
taalvaardigheid en begrijpend lezen. Het eerste gegeven is niet meer
beschikbaar. Daarom is overgestapt op een nieuwe indicator:
nummer 6.
6. In 2008 vond de nulmeting plaats (begrijpend lezen en woordenschat). Ten opzichte van 2008 wordt gestreefd naar een reductie van
de taalachterstand van de doelgroepen met 20% in 2011 en 30% in
2014. In 2012 komen nieuwe gegevens over 2011 beschikbaar.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

37

De beleidsartikelen (artikel 1)

1.3.4 Leerlingen krijgen een beter aanbod van aansluitende
voorzieningen in en om de school
De samenhang van voorzieningen, zoals in een brede school, vergroot de
ontwikkelingskansen van 0- tot 12-jarigen, vergemakkelijkt de combinatie
van arbeid en zorg voor de ouders van deze kinderen en draagt bij aan het
verminderen van de achterstanden, de uitval, de leer- en de gedragsmoeilijkheden.
Doelbereiking

In 2010 is de derde tranche van de Impuls brede scholen, sport en cultuur
(combinatiefuncties) van start gegaan voor 89 gemeenten. De Impuls
brede scholen is een cofinanciering van het Rijk, de gemeenten en bij
onderwijs, sport en cultuur betrokken partijen.
Het Landelijk Steunpunt Brede Scholen, opgericht in 2009, is in 2010
ontwikkeld tot een aanspreekpunt voor scholen en gemeenten die zich
bezighouden met de ontwikkeling van een brede school.
In 2010 heeft de eerste meting plaatsgevonden in het longitudinale
onderzoek naar de effectiviteit van brede scholen. Dit onderzoek is gestart
in 2009. In 2011 vindt de tweede meting plaats.

Realisatie meetbare gegevens bij
de operationele doelstelling
Tabel 1.9 Indicatoren
Indicator

1.

2.

3.

Aantal brede scholen:
–
in het primair onderwijs
–
in het voortgezet onderwijs
Bron: Jaarberichten brede scholen in
Nederland
Het aantal combinatiefuncties in fte’s in en om
de brede school.
Bron: SGBO-monitor

Aantal geschoolde overblijfmedewerkers
tussenschoolse opvang per schooljaar.
Bron: DUO

Basiswaarde

Realisatie
2008

Realisatie
2009

Streefwaarde
2010

Realisatie
2010

600
260
Peildatum:
2005

n.b.
n.b.
Peildatum:
2008

1 200
410
Peildatum:
2009

1 500
460
Peildatum:
2011

n.b.
n.b.
Peildatum:
2010

0

184

695

1 000

n.b.

Peildatum:
2007

Peildatum:
2008

Peildatum:
2009

Peildatum:
2010

Peildatum:
2010

6 637

6 645

6 596

6 800

6 245

Peildatum:
2007

Peildatum:
2008

Peildatum:
2009

Peildatum:
2010

Peildatum:
2010

Toelichting:
1. Voor de realisatie in 2010 is n.b. aangegeven, omdat het onderzoek
tweejaarlijks plaatsvindt.
2. De eerstvolgende meting over de periode tot en met 2010 komt
beschikbaar in 2011.
3. Het totaal aantal toegekende opleidingen was lager dan de streefwaarde, omdat er verhoudingsgewijs meer lange en duurdere
opleidingen zijn aangevraagd en toegekend.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

38

De beleidsartikelen (artikel 1)

1.4 Overzicht onderzoek naar de doelmatigheid en de doeltreffendheid van beleid
Tabel 1.10 Overzicht afgeronde onderzoeken

Effectenonderzoek ex
post

Onderzoek onderwerp

AD of OD

Start

Afgerond

Vindplaats

Evaluatie lump sum en
versterking financieel
management
Peiling prestaties leerlingen
(Cito)
Effecten taal- en rekenverbetertrajecten
Taalpilots
VVE-pilots Groningen, Drenthe
en Limburg

1.3.1

2009

2010

www.regioplan.nl

1.3.2

2008

2011

www.cito.nl

1.3.2

2008

2011

www.iva.nl

1.3.2
1.3.3

2006
2008

2011
2012

www.its-nijmegen.nl

Monitor onderwijsnummer
Evaluatie ouderinformatiepunt
5 010
Pilots referentieniveaus
basisscholen Den Haag en
Arnhem
Perceptie, implementatie en
gebruik van referentieniveaus
(NWO-BOPO)
Draagvlakmeting Kwaliteitsagenda PO onder besturen,
directies en leerkrachten
Scholen en basisvaardigheden
(NWO-BOPO)
Stimuleren excellentie op
scholen (NWO-BOPO)
VVE-monitor
Harmonisatie en onderscheid
peuterspeelzaal en kinderopvang (NWO-BOPO)
Aansluiting VVE op schoolloopbaan (NWO-BOPO)
Lange termijnontwikkeling
onderwijsachterstanden
(NWO-BOPO)
Onderwijsachterstand jongens

1.3.1
1.3.1

2007
2010

2010
2010

www.regioplan.nl
www.minocw.nl

1.3.2

2008

2010

www.cito.nl

1.3.2

2009

2011/2012

1.3.2

2009

2011

1.3.2

2009

2012

1.3.2

2009

2011/2012

1.3.3
1.3.3

2007
2009

2010
2011/2012

1.3.3

2009

2011/2012

1.3.3

2009

2011

1.3.3

2009

2010

Overig evaluatieonderzoek

www.flitspanel.nl/
publicaties/2010

www.sardes.nl

www.its-nijmegen.nl

Toelichting:
In 2010 zijn geen beleidsdoorlichtingen afgerond.
De evaluatie lump sum is in 2010 afgerond, hierover bent u geïnformeerd
door een brief; «kamerstuk 31 293, nummer 4».
In 2010 zijn tussenrapportages opgeleverd voor de volgende effectenonderzoeken:
• Peiling prestaties leerlingen
• Effecten taal- en rekenverbetertrajecten
• Taalpilots
• Draagvlakmeting kwaliteitsagenda PO
In 2010 zijn drie onderzoeken uitgevoerd die niet waren aangekondigd in
de begroting 2010. De Evaluatie Ouderinformatiepunt is uitgevoerd
conform de afspraken met de ouderorganisaties in de subsidiebeschikking
2009. De pilots referentieniveaus zijn uitgezet met het oog op de voorbereiding en implementatie van de referentieniveaus. Het onderzoek naar de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

39

De beleidsartikelen (artikel 1)

onderwijsachterstand van jongens is eind 2009 toegezegd, na overleg met
de Tweede Kamer.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

40

De beleidsartikelen (artikel 3)

ARTIKEL 3. VOORTGEZET ONDERWIJS
3.1 Algemene beleidsdoelstelling: het voortgezet onderwijs zorgt
dat leerlingen in deze fase van de doorlopende leerlijn hun
talenten maximaal kunnen ontplooien en vervolgonderwijs
kunnen volgen dat het best past bij hun talenten. Het bereidt hen
voor op volwaardige deelname aan de samenleving en een bij hun
talenten passende (toekomstige) positie op de arbeidsmarkt
Doelbereiking en maatschappelijke
effecten

Externe factoren

Het voortgezet onderwijs biedt de leerlingen daarvoor verschillende
leerroutes aan, van praktijkonderwijs tot vwo. Het voortgezet onderwijs
heeft de taak om voor kwalitatief goed onderwijs te zorgen. De Kwaliteitsagenda voortgezet onderwijs «Onderwijs met ambitie» heeft als doel
een duurzame kwaliteitsverbetering en herstel van het vertrouwen in de
sector.
De Regeling Kwaliteit Voortgezet Onderwijs blijkt voor scholen een
belangrijke stimulans om werk te maken van de beleidsprioriteiten. In
2009 gaf 32% van de scholen aan uitvoering te geven aan activiteiten die
in het kader van de Kwaliteitsagenda VO zijn opgesteld. In 2010 is dit
aantal gegroeid tot 86%. De uitvoering van prioriteiten van het Kwaliteitsagenda VO is nader toegelicht bij de operationele doelstellingen
hierna.
• Onderwijsarbeidsmarkt: Kengetallen over de onderwijsarbeidsmarkt in
het voortgezet onderwijs zijn opgenomen in de overzichtsconstructie
Arbeidsmarkt en Personeelsbeleid (artikel 9).
• Demografische ontwikkelingen: Veranderingen in de samenstelling van
de leerlingenpopulatie worden gemeten in de referentieraming. Ten
opzichte van de vorige begroting steeg het aantal leerlingen in het
schooljaar 2010/2011 voor het totale voortgezet onderwijs met ruim
0,5%.

Realisatie meetbare gegevens bij
de algemene doelstelling
Tabel 3.1 Indicatoren
Indicator

1.

Percentage 20–24 jarigen met tenminste
hoger secundair onderwijs
Bron: Eurostat

2.

Percentage 15 jarige leerlingen met lage
leesvaardigheden
Bron: PISA 2009

3.

Percentage vsv’ers van de totale bevolking
18–24 jaar
Bron: Eurostat

4.

Rapportcijfer van ouders over de kwaliteit van
de school van hun kind
Bron: OCW, Opinieonderzoek Onderwijs 2010

Basiswaarde

Realisatie
2008

Realisatie
2009

Streefwaarde
2010

Realisatie
2010

71,9%
Peildatum:
2000

76,2%

76,6%

85%

n.n.b.

9,6%
Peildatum:
2000

15,1%
Peildatum:
2006 1

14,4%

8%

n.b.

15,4%
Peildatum:
2005

11,4%

10,9%

8%

n.n.b.

7,3
Peildatum:
2005

7,3

n.b. 2

7,5

7,3

1

Pisa-onderzoek wordt om de drie jaar uitgevoerd.
OCW, Onderwijsmeter 2008: Tot en met 2008 werd de Onderwijsmeter tweejaarlijks gepubliceerd. Vanaf 2010 is er in plaats daarvan het Opinieonderzoek Onderwijs gekomen.
2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

41

De beleidsartikelen (artikel 3)

3.2 Budgettaire gevolgen van beleid
Tabel 3.2 Budgettaire gevolgen van beleid artikel 3 (Bedragen x € 1 000)
Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2006

2007

2008

2009

2010

2010

2010

Verplichtingen
Waarvan garantieverplichtingen

5 964 651

6 102 888

6 651 112

7 183 021

6 964 926

6 838 245

126 681

Totale uitgaven

5 735 256

5 998 974

6 484 945

6 788 278

6 958 031

6 869 680

88 351

Programma-uitgaven

5 729 541

5 993 307

6 479 381

6 782 445

6 950 011

6 864 957

85 054

5 689 864

5 952 801

6 369 842

6 648 959

6 773 286

6 707 743

65 543

5 620 540

5 886 018

6 266 938

6 540 644

6 617 599

6 553 181

64 418

51 080

40 900

10 180

Leerlingen volgen onderwijs
op voldoende toegeruste
scholen voor voortgezet
onderwijs
• Personele en materiële
bekostiging
• Inversteringen in
energiebesparing en een
beter milieu
• Actieprogramma
«Onderwijs bewijs» (FES)
• Onderwijsverzorging
• Projecten
• Belangenbehartiging en
dienstverlening ICT (po,
vo, bve)
Leerlingen volgen voortgezet
onderwijs van hoge kwaliteit
• Kwaliteitsprojecten via
VO-raad
• Kwaliteitsbeleid vo (w.o.
Rekenen en Taal)
Leerlingen ervaren een goede
aansluiting tussen
onderwijsfases in hun
doorlopende leerlijn
• Experimenten
vmbo-mbo2
Leerlingen krijgen een beter
leeraanbod gericht op sociale
en maatschappelijke
vaardigheden
• Maatschappelijke stage

1 000

50 956
18 368

948
50 980
14 855

749
50 605
19 444

3 243
51 849
18 069

3 521
51 828
15 630

9 153
53 160
19 164

– 5 632
– 1 332
– 3 534

01

01

32 106

35 154

33 628

32 185

1 443

5 214

5 848

56 880

61 181

63 155

64 035

– 880

5 214

5 848

5 025

5 535

3 482

3 550

– 68

51 855

55 646

59 673

60 485

– 812

0

7 199

18 698

4 531

14 167

7 199

18 698

4 531

14 167

0

0

8 905
8 905

11 264
11 264

27 970
27 970

38 325
38 325

69 478
69 478

66 180
66 180

3 298
3 298

Programmakosten-overig
• Uitvoeringsorganisatie
DUO

25 558

23 394

24 689

26 781

25 394

22 468

2 926

25 558

23 394

24 689

26 781

25 394

22 468

2 926

Apparaatsuitgaven

5 715

5 667

5 564

5 833

8 020

4 723

3 297

Ontvangsten

99 675

122 991

67 658

63 729

62 450

62 144

306

1
Tot en met 2007 zijn deze posten onderdeel van artikel ICT (artikel 10). Met ingang van 2008 zijn deze posten in de begroting van dit artikel
verwerkt.

NB: door herformulering van de operationele doelstellingen kunnen de uitgaven op instrumentniveau en/of het niveau van de operationele
doelstelling afwijken van voorgaande jaarverslagen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

42

De beleidsartikelen (artikel 3)

Toelichting:
De totale onderwijsuitgaven op dit beleidsartikel zijn € 88,4 miljoen hoger
uitgevallen dan geraamd in de oorspronkelijke begroting.
Voor – € 4,6 miljoen betreft het technische mutaties: desaldering van
FES-middelen (– € 6,7 miljoen) en in- en externe overboekingen (€ 2,1
miljoen).
Als gevolg van autonome en beleidsmatige mutaties is de begroting met
€ 93,0 miljoen gestegen.
Toelichting per operationele doelstelling van de belangrijkste mutaties:
«Leerlingen volgen onderwijs op voldoende toegeruste scholen voor
voortgezet onderwijs»
• Een verhoging met € 34 miljoen omdat er in dit jaar meer leerlingen in
het voortgezet onderwijs waren dan in de oorspronkelijke raming.
• Een verhoging met € 56 miljoen. De loonbijstelling tranche 2010 is niet
uitgekeerd. Om de ontstane liquiditeitsproblematiek in het voortgezet
onderwijs te verlichten, heeft er een kasschuif plaatsgevonden uit de
loonbijstelling 2011 naar 2010.
• Extra investeringen in de bouwsector door middel van de subsidieregeling energiezuinigheid/binnenmilieu 2009/2010 voor een bedrag van
€ 10,2 miljoen.
• Desaldering van FES-middelen – € 6,7 miljoen.
Voorts is er sprake van een overheveling van middelen ad. € 14,2 miljoen
van de operationele doelstelling «Leerlingen volgen onderwijs op
voldoende toegeruste scholen voor voortgezet onderwijs» en «Leerlingen
ervaren een goede aansluiting tussen onderwijsfases in hun doorlopende
leerlijn» in verband met het afzonderlijk zichtbaar maken van kosten van
de experimenten vmbo-mbo2.
Daarnaast is er sprake van een overheveling van middelen ad. € 2,4
miljoen van de operationele doelstelling «Leerlingen volgen onderwijs op
voldoende toegeruste scholen voor voortgezet onderwijs» en de
«apparaatsuitgaven voortgezet onderwijs» in verband met de overheveling van de middelen voor het College van Examens.
Resteert een bedrag van – € 5,1 miljoen, verdeeld over diverse operationele doelstellingen en voornamelijk bestaand uit meerdere overboekingen van en naar andere artikelen en departementen en uit diverse
bijstellingen en kasschuiven.
De ontvangsten zijn met € 0,3 miljoen gestegen.
3.3 Operationele beleidsdoelstelling
3.3.1 Leerlingen volgen onderwijs op voldoende toegeruste
scholen voor voortgezet onderwijs
Doelbereiking

De reguliere personele en materiële vergoeding betreft het overgrote deel
van de bekostiging dat naar de scholen gaat. Zij bekostigen daarmee hun
primaire onderwijsproces, waardoor zij hun leerlingen zo goed mogelijk
onderwijs bieden. In 2010 hebben de vo-scholen een lumpsum bekostiging ontvangen om invulling te geven aan de eigen ruimte. Vanaf
schooljaar 2009/2010 hebben de scholen ook bekostiging gekregen voor
lesmateriaal/schoolboeken via de lumpsumbekostiging. De scholen zijn
wettelijk verplicht om hun leerlingen gratis van lesmateriaal/schoolboeken
te voorzien.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

43

De beleidsartikelen (artikel 3)

In 2010 werden geen aanvragen ingediend voor het stichten van nieuwe
vo-scholen. Wel kwamen in 2010 door splitsing op basis van artikel 65,
vijfde lid, van de Wet op het voortgezet onderwijs twee nieuwe scholengemeenschappen voor bekostiging in aanmerking. De daadwerkelijke
bekostiging zal niet eerder dan per 1 augustus 2011 starten, afhankelijk
van beschikbare huisvesting. De betreffende besluiten zijn gepubliceerd in
de Staatscourant jaargang 2010 nr. 10078. De rapportage aan de Tweede
Kamer over de evaluatie van de per 1 augustus 2008 gewijzigde
wetgeving met betrekking tot de voorzieningenplanning voortgezet
onderwijs is voorzien voor 2013.
Energiebesparing
Het kabinet Balkenende IV heeft in het kader van het aanvullend coalitieakkoord impulsmiddelen scholenbouw opgenomen. Voor het voortgezet
onderwijs is dit vertaald in een regeling aanvullende bekostiging
energiezuinigheid/ binnenmilieu 2009/2010 met een beschikbaar budget
van € 50,9 miljoen. Voor deze regeling is het volledige budget op
aanvraag aan de scholen ter beschikking gesteld. De regeling voorziet in
een verplichte cofinanciering door de scholen van 40% van de kosten van
de gesubsidieerde projecten. Hierdoor kunnen niet alleen meer schoolgebouwen worden verbeterd, ook de financiële stimulans voor de
bouwsector is vergroot.
Actieprogramma Onderwijs Bewijs
Doel van het programma Onderwijs Bewijs is experimenteel onderzoek
mogelijk maken binnen het onderwijs. In 2009 heeft een jury 18 onderzoeksvoorstellen geselecteerd binnen de thema’s «taal- en rekenonderwijs», «lerarentekort», «relatie jeugdzorg en onderwijs» en «hoogbegaafdheid». Deze onderzoeken zijn in het schooljaar 2009/2010 van start
gegaan en hebben een variërende looptijd tot maximaal 2015. In 2010 is
een tweede ronde uitgeschreven. De jury heeft 19 voorstellen geselecteerd binnen de thema’s «vermindering van achterstanden», «excellentie», «pesten en gedragsproblemen» en «burgerschap». Met deze
onderzoeken is een budget van circa € 10,7 miljoen gemoeid, waarmee
het totale budget is uitgeput.
Onderwijsverzorgingsinstellingen en niet wettelijke projecten
De onderwijsverzorgingsinstellingen ontvangen middelen voor de
instandhouding van de kwaliteit van het examensysteem, het onderhoud
van het stelsel en bovenschools «Research & Development». Ook in 2010
hebben de onderwijsondersteunende instellingen gewerkt met een
budget dat is afgebouwd ten gunste van de sectororganisaties. De
sectororganisaties van het po, vo en bve krijgen, op grond van de
«Vaststellingsovereenkomst afronding evaluatie subsidiëring landelijke
onderwijsondersteunende activiteiten» (SLOA) (kamerstuk 30 800 VIII,
nr. 64), een eigen budget om grotere vraagsturing en een onderzoekende
houding in scholen te stimuleren.
Diverse incidentele projecten zijn in 2010 gesubsidieerd. Deze projecten
ondersteunen de beleidsdoelstellingen van het voortgezet onderwijs,
waaronder projecten ten behoeve van de Kwaliteitsagenda voortgezet
onderwijs.
Belangenbehartiging en dienstverlening op het gebied van ict voor de
sectoren po, vo en bve
Kennisnet ondersteunt en inspireert onderwijsinstellingen met onafhankelijke en gratis expertise en diensten bij het effectief gebruik van ICT.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

44

De beleidsartikelen (artikel 3)

Binnen drie programmalijnen (organisatie, professionalisering en
leermateriaal) droeg Kennisnet in 2010 bij aan de inzet van ICT in het
onderwijs om daarmee te kunnen komen tot betere leerresultaten,
docenten te ondersteunen bij het bieden van maatwerk en opbrengstgericht werken en bij te dragen aan een doelmatige en doeltreffende
informatiehuishouding van instellingen en het onderwijs.
Met een subsidie voor de programma’s Stimuleren Gebruik Digitaal
Leermateriaal en ECK2 is een extra impuls gegeven aan het gebruik van
en het realiseren van de randvoorwaarden voor het ontsluiten en vindbaar
maken van digitaal leermateriaal, zoals standaarden en afspraken over
metadata. Kennisnet voert dit programma samen met SLO en de GEU uit.
Daarnaast bracht Kennisnet samen met SURF en SURFnet met subsidie
van OCW de mogelijkheden van innovaties in het onderwijs in beeld en
voerde hier experimenten mee uit, zoals «Leren van de Toekomst», «cloud
computing» en tijd- en plaatsonafhankelijk onderwijs.
Realisatie meetbare gegevens bij
de operationele doelstelling
Tabel 3.3 Indicatoren
Indicator

1.

Verwachte slaagkans, in procenten van
de instroom in de onderwijssector

Basiswaarde

Realisatie
2008

Realisatie
2009

Streefwaarde
2010

Realisatie
2010

78%
Peildatum:
2001

85%

85%

85%

n.n.b.

Bron: OCW, Trends in Beeld 2010

Tabel 3.4: kengetallen
1.
2.
3.
4.

Totaal aantal ingeschreven leerlingen, teldatum 1-10-2010
Uitgaven per onderwijsdeelnemer (x € 1)
Totaal aantal scholen
Gemiddeld aantal leerlingen per school

915 900
7 550
647
1 416

Bron: DUO

3.3.2 Leerlingen volgen onderwijs van hoge kwaliteit
Doelbereiking

De Regeling Kwaliteit voortgezet onderwijs stimuleert de scholen om de
prioriteiten uit te voeren. Via deze regeling ontvangen de scholen namelijk
jaarlijks een extra bedrag per leerling voor een periode van vier jaar
(2008–2011). Om scholen verder te ondersteunen bij het ter hand nemen
van de beleidsprioriteiten is het project «Succes in Beeld» gestart.
Ongeveer 100 scholen nemen deel aan het project. Dit heeft geresulteerd
in een overzicht van praktijkvoorbeelden dat breed is verspreid onder
scholen die hebben deelgenomen aan het project alsook onder niet
deelnemende scholen.
VO-raad: Innovatieproject durven delen doen
Onder regie van de VO-raad is het meerjarige innovatieproject «Durven,
Delen, Doen» uitgevoerd. In 2010 hebben de deelnemende scholen
nieuwe onderwijspraktijken beproefd met als doel de onderwijskwaliteit te
vergroten. De scholen zijn daarbij in de praktijk ondersteund door de
projectmedewerkers. Daarnaast zijn de innovaties wetenschappelijk
onderzocht. Eind 2010 is de wetenschappelijke kennisbasis van succesvolle op kwaliteitsverbetering gerichte innovatie gepubliceerd. De

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

45

De beleidsartikelen (artikel 3)

evaluatie en opbrengsten zijn gepubliceerd in de zogenaamde «Innovatiebox».
Rekenen en taal: Basiskwaliteit op orde: aantoonbare verbetering van de
taal- en rekenprestaties.
In 2010 zijn de referentieniveaus taal en rekenen geformaliseerd. Bij de
examens in 2014 worden deze referentieniveaus voor het eerst
opgenomen in de examens Nederlands en een rekentoets.
Scholen hebben alle tijd zich daarop voor te bereiden. Het steunpunt «Taal
en Rekenen VO» helpt de scholen daar actief bij. Verder is een diagnostische toets gratis beschikbaar gesteld aan de scholen en is een concepteindrekentoets ontwikkeld. Met de eerste toets kan de school bepalen
hoever de leerling nog afzit van het eindniveau. Met de laatste toets wordt
nu bepaald of deze nog aangepast moet worden en of het feitelijk niveau
is geborgd.
Veel vo-scholen hebben in 2010 ook extra lessen Nederlands en rekenen
opgevoerd en werken aan een integraal taal- en rekenbeleid binnen de
school.
Examens: Goede en betrouwbare examens
Naast het borgingsmodel waarmee het College voor Examens (CvE) en
het CITO jaarlijks het niveau en de kwaliteit van de examens bewaken, zijn
ook de scholen met behulp van de VO-raad, de AOC-raad, de SLO en het
CITO in staat een kwaliteitsslag te maken rond de schoolexamens.
De scholen zien de noodzaak in van goede schoolexamens en zij bewaken
dat er niet al te grote verschillen ontstaan tussen de cijfers voor het
schoolexamen (SE) en het centraal examen (CE). Per individuele leerling
kan zich dat wel voordoen maar klassikaal te grote verschillen laten zich
moeilijker verklaren. Net als vorig jaar heeft de Inspectie van het
Onderwijs het gemiddelde van die cijfers over een periode van drie
examenjaren onderzocht. Bij scholen met een te hoog verschil is dit
tussen de Inspectie van het onderwijs en de school besproken.
Verbetercultuur: zeer zwakke scholen
In 2010 is uitvoering gegeven aan het Actieplan «zeer zwakke basisscholen» (kamerstuk 31 293, nr. 28) en het Actieplan «zeer zwakke scholen
in het voortgezet onderwijs» (kamerstuk 31 289, nr. 55). De oprichting van
een steunpunt «Zeer Zwakke Scholen» en een taskforce heeft goede
resultaten opgeleverd. Het steunpunt brengt zeer zwakke scholen bij
elkaar en wijst hen de weg naar verbetering met behulp van onder andere
voorlichting en netwerkbijeenkomsten. De taskforce staat de zeer zwakke
scholen op vrijwillige basis gericht bij. Zeer zwakke scholen kunnen onder
meer verzoeken om een audit, een financiële bijdrage voor interimmanagement of een procesbegeleider.
Onderwijstijd
In het schooljaar 2009–2010 heeft 80% van de scholen de norm voor
onderwijstijd gerealiseerd. De horizontale dialoog over de invulling van de
onderwijstijd moet nog flink verbeteren. Aangezien nog niet voldaan is
aan de randvoorwaarden voor invoering van de wetswijziging (overgrote
deel van de scholen voldoet aan de norm en de horizontale dialoog is
geborgd), zal deze niet eerder dan 1 augustus 2012 van kracht worden.
Toelichting:
Onderwijstijd: Bij de horizontale dialoog gaat het om vertrouwen tussen
de school, ouders, leerlingen en docenten. Het op een goede manier
inbedden van die dialoog in wet- en regelgeving en het daadwerkelijk

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

46

De beleidsartikelen (artikel 3)

voeren van die dialoog heeft tot uitstel met een jaar van het wetsvoorstel
geleid. De Tweede Kamer is hierover bij brief van 9 september 2010
(kamerstuk 31 289, nr. 92) geïnformeerd.
Realisatie meetbare gegevens bij
de operationele doelstelling
Tabel 3.5 Indicatoren
Indicator

Basiswaarde

Percentage leerlingen (derde klas) op of
boven referentieniveau 2F begrijpend lezen
naar schoolsoort
vmbo bbl
vmbo kbl
vmbo tl
havo
vwo
Bron: CITO

Realisatie
2008

Realisatie
2009

Streefwaarde
2010

Realisatie
2010

21
50
95
100
100
Peildatum:
2009
(nulmeting)

21
50
95
100
100

25
60
95
100
100

42
87
97
100
100

13
50
79
97
100
Peildatum:
2009
(nulmeting)

13
50
79
97
100

20
60
80
100
100

12
37
71
96
100

1.

2.

Percentage leerlingen (derde klas) op of
boven referentieniveau 2F rekenen/wiskunde
naar schoolsoort
vmbo bbl
vmbo kbl
vmbo tl
havo
vwo
Bron: CITO

3.

Percentage scholen dat voldoende scoort op
kwaliteitskenmerk kwaliteitszorg
Bron: Inspectie van het Onderwijs, Onderwijsverslag
2009/2010
Rapportcijfer van ouders over de kwaliteit van
de leraar van het kind
Bron: OCW, Opinieonderzoek Onderwijs 2010

32%
Peildatum:
2005/2006

54,8%
Peildatum:
2007/2008

66,5%
Peildatum:
2008/2009

>54,8%

n.b.

7
Peildatum:
2005

7,1

n.b 1

7,1

7,1

7%
Peildatum:
2006/2007

28%
Peildatum:
2007/2008

68%
Peildatum:
2008/2009

Overgrote
deel scholen

80%

4.

5.

Mate waarin vo-scholen aan de normen voor
onderwijstijd voldoen
Bron: Inspectie van het Onderwijs, Onderwijstijd in
het voortgezet onderwijs 2010

1
OCW, Onderwijsmeter 2008: Tot en met 2008 werd de Onderwijsmeter tweejaarlijks gepubliceerd. Vanaf 2010 is er in plaats daarvan het Opinieonderzoek Onderwijs gekomen.

Toelichting:
1 en 2: De in begroting 2010 opgenomen indicatoren voor taal- en
rekenvaardigheid in leerjaar 3 van het voortgezet onderwijs zijn
gebaseerd op het NWO Cohortonderzoek. In dit jaarverslag is
ervoor gekozen om, net als in de begroting 2011, de indicatoren uit
de begroting 2010 te vervangen door «nieuwe» indicatoren. Deze
gegevens zijn gebaseerd op het onderzoek dat het CITO periodiek
uitvoert.
3.
In het voortgezet onderwijs is in 2009/2010 een steekproef van
havo/vwo scholen bezocht, in tegenstelling tot eerdere jaren, toen
alle schoolsoorten werden bezocht. Daardoor is het voor schooljaar 2009/2010 niet mogelijk voor de hele sector een uitspraak te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

47

De beleidsartikelen (artikel 3)

5.

doen over het percentage scholen dat voldoende scoort op het
kwaliteitskenmerk «kwaliteitszorg».
De percentages van schooljaren 2006/2007 en 2007/2008 zijn
gebaseerd op de oude definitie onderwijstijd van 1 040 uur, met
uitzondering van het examenjaar. Vanaf het schooljaar 2008/2009 is
het percentage vo-scholen dat aan de normen voor onderwijstijd
voldoet, gebaseerd op de nieuwe norm van 1 000 uur per
schooljaar (met uitzondering van het examenjaar). De Inspectie
van het Onderwijs doet sinds het schooljaar 2008/2009 ook
onderzoek naar de manier waarop het horizontale overleg over de
invulling van de uren tussen de school en de ouders/leerlingen
heeft plaatsgevonden.

3.3.3 Leerlingen ervaren een goede aansluiting tussen onderwijsfases in hun doorlopende leerlijn
Doelbereiking

Een goede aansluiting van de onderwijsfases en schoolsoorten is van
groot belang. Voorkomen moet worden dat leerlingen onder hun kunnen
presteren en dat leerlingen voortijdig van school gaan. Het aantal
ongediplomeerde schoolverlaters (zonder startkwalificatie) en vmbo’ers
die niet doorstromen naar het mbo moet worden teruggedrongen.
Per 1 augustus 2010 zijn verschillende maatregelen in het kader van het
stimuleren van stapelen en doorstromen inwerking getreden (behalen van
een tweede vmbo-diploma, schrappen van de minimale toelatingseisen
tot havo, verruimen van de uitbestedingsmogelijkheden van vo-leerlingen
aan het vavo). Ten slotte is in 2009/2010 het borgingscohort VM2 van start
gegaan.

Realisatie meetbare gegevens bij
de operationele doelstelling
Tabel 3.6 Indicatoren
Indicator

Gediplomeerden naar bestemming: overgang
vmbo naar mbo
Bron: OCW, Kerncijfers 2005–2009

Basiswaarde

Realisatie
2008

Realisatie
2009

Streefwaarde
2010

Realisatie
2010

81%
Peildatum:
2004

83%

86%

85%

n.n.b.

1.

3.3.4 Leerlingen krijgen een beter leeraanbod gericht op sociale
en maatschappelijk vaardigheden
Doelbereiking

In schooljaar 2009/2010 hebben in het voortgezet onderwijs 260 619
leerlingen een maatschappelijke stage gelopen. Dat is een stijging van
38%. Gemiddeld liepen deze leerlingen 27,2 uur stage. Dit is exclusief het
aantal uren dat aan voorbereiding en reflectie is besteed.
Op 22 april 2010 is een uitgebreide tussenstand maatschappelijke stage
aan de Tweede Kamer gestuurd. Hierin wordt een beeld geschetst van de
stand van zaken twee jaar na invoering en worden de ervaringen van twee
jaar implementatie maatschappelijke stage geëvalueerd.
Het algemene beeld dat naar voren komt stemt optimistisch; leerlingen
die een maatschappelijke stage hebben gelopen hebben een hoger niveau
van burgerschap, er is geen sprake van verdringing met betrekking tot
beroepsstages en het draagvlak voor de maatschappelijke stage groeit
gestaag.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

48

De beleidsartikelen (artikel 3)

In maart 2010 is, in aanloop naar de wettelijke verplichting in 2011, gestart
met de inzet van zes accountmanagers om de verbindingen tussen de
relevante partijen in het veld verder te versterken. In oktober 2010 is het
wetsvoorstel Maatschappelijke Stage en het nader rapport inzake het
wetsvoorstel aan de Tweede Kamer gestuurd.
Realisatie meetbare gegevens bij
de operationele doelstelling
Tabel 3.7 Indicatoren
Indicator

Aantal leerlingen van alle vo-scholen dat een
maatschappelijke stage volgt
Bron: Agentschap NL

Basiswaarde

Realisatie
2008

Realisatie
2099

67 585
Peildatum:
2006/2007

92 569
Peildatum:
2007/2008

187 564
Peildatum:
2008/2009

Streefwaarde
2010

Realisatie
2010

1.

260 619
Peildatum:
2009/2010

Toelichting:
Om scholen zo goed mogelijk voor te bereiden op de wettelijke
verplichting van de maatschappelijke stage vanaf schooljaar 2011/2012 is
gekozen voor een fasegewijze invoering. Hierbij is een groeimodel
gehanteerd waarbij in de eerste jaren de focus lag op het aantal scholen
(2007–2009) en in de daarop volgende jaren (2009–2011) op het aantal
leerlingen en uren. Vanaf schooljaar 2011/2012 lopen alle leerlingen die
dan instromen in het voortgezet onderwijs (circa 195 000) gedurende hun
schoolperiode een maatschappelijke stage van minimaal 30 uur. Al in
2010 was het absolute aantal leerlingen dat een maatschappelijke stage
liep met 260 619 hoger dan de omvang een jaarcohort, namelijk circa
200 000 leerlingen. Dat komt omdat scholen in aanloop naar de
verplichting in verschillende leerjaren tegelijk door leerlingen een
maatschappelijke stage laten uitvoeren. Een betere indicator in deze is
daarom het absolute aantal leerlingen dat per jaar een maatschappelijke
stage loopt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

49

De beleidsartikelen (artikel 3)

3.4 Overzicht afgeronde onderzoeken
Tabel 3.8 Overzicht afgeronde onderzoeken
Onderzoek onderwerp
Effectenonderzoek ex
post

Overig evaluatieonderzoek

AD of OD

Start

Afgerond

Vindplaats

Succes in het 1 jaar vervolgonderwijs
Evaluatieonderzoek
vernieuwing bètavakken
(wiskunde)
Evaluatie pilots Internationaal
Baccalauriaat NL leerlingen
Evaluatie effecten Leerplusarrangement eindrapport
Effecten pilots maatschappelijke
stages

AD 3.1

A. 2007

B. jaarlijks

www.roa.unimaas.nl

AD 3.1

A. 2007

B. 2010

www.slo.nl

OD 3.3.3

A. 2010

B. 2010

Inspectie van het Onderwijs

OD 3.3.3

A. 2007

B. 2010

www.regioplan.nl

OD 3.3.4

A. 2009

B. 2010

PISA onderzoek naar rekenen,
taal, science, 3 jaarlijks
Onderzoek achterstand jongens
in het onderwijs
Leerplankundige analyse
Kosten en baten concurrentie in
het onderwijs
Voldoende toegeruste scholen
materiële bekostiging
Monitor uitvoering Kwaliteitsagenda
Nulmeting dienstverlening
servicecentrum scholenbouw
Europees aanbesteden
schoolboeken
Evaluatie marktwerking
schoolboeken
Monitor pilot indicatiestelling
LWOO eindrapport
ICT in het onderwijs: Monitor «4
in balans»
Eerste meting rekenen en taal
diagnostische toetsen CITO
Onderzoek naar versterking
kwaliteitszorg
IEA onderzoek ICCS, burgerschap

AD 3.1

A. 2007

B. 2010

OECD/CITO

AD 3.1

A. 2010

B. 2010

www.its.nl

AD 3.1
AD 3.1

A. 2010
A. 2010

B. 2010
B. 2010

www.slo.nl
www.ecri.nl

OD 3.3.1

A. 2010

B. 2010

Audit Dienst OCW

OD 3.3.1

A. 2010

B. 2010

www.ecorys.nl

OD 3.3.1

A. 2009

B. 2010

www.regioplan.nl

OD 3.3.1

A. 2010

B. 2011

OD 3.3.1

A. 2010

B. 2011

OD 3.3.1

A. 2008

B. 2010

www.orthoconsult.nl

OD 3.3.1

A. 2007

jaarlijks

www.kennisnet.nl

OD 3.3.2

A. 2008

B. 2010

www.cito.nl

OD 3.3.2

A. 2008

B. 2010

Research voor Beleid

OD 3.3.2

A. 2007

B. 2009

www.gion.nl

ste

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

50

De beleidsartikelen (artikel 4)

ARTIKEL 4. BEROEPSONDERWIJS EN VOLWASSENENEDUCATIE
4.1 Algemene doelstelling: het beroepsonderwijs en de
volwasseneneducatie zorgen ervoor dat deelnemers hun talenten
maximaal kunnen ontplooien en volwaardig kunnen deelnemen
aan de samenleving. Deelnemers worden voorbereid op passend
vervolgonderwijs en/of een positie op de arbeidsmarkt die
optimaal aansluit bij hun talenten
Doelbereiking en maatschappelijke
effecten

Het middelbaar beroepsonderwijs stond in 2010 weer in de schijnwerpers,
zowel in positieve als negatieve zin.
Onmiskenbaar positief is de bijdrage die het mbo heeft geleverd aan het
terugdringen van de jeugdwerkloosheid. Uit de voortgangsrapportages
aan de Tweede Kamer over de uitvoering van het Actieplan jeugdwerkloosheid blijkt dat het School Ex programma en het Stage-offensief van de
kenniscentra ook in 2010 succesvol zijn geweest. Naar verwachting
hebben meer dan 10 000 extra mbo-gediplomeerden hun startpositie op
de arbeidsmarkt versterkt door een jaar langer door te leren op een hoger
niveau. Het aantal stageplaatsen is, mede dankzij de inzet van branches,
op peil gebleven tijdens de economische recessie. Nu de economie zich
herstelt en het einde nadert van het Actieplan jeugdwerkloosheid, is het
goed te constateren dat instellingen en kenniscentra onderdelen van het
School Ex programma en het Stage-offensief structureel verankeren.
Positief verloopt ook de invoering van het competentiegericht onderwijs
(cgo). In het drieluik «In 2010» van het procesmanagement MBO 2010
komen bestuurders, docenten en studenten aan het woord over cgo. De
hoofdconclusie is dat alle partijen de invoering ondersteunen. Er is een
goede basis gelegd voor de wettelijke verankering via een wetsvoorstel
dat voor behandeling aan de Tweede Kamer is aangeboden. Een
aandachtspunt vormt de bedrijfsvoering van een groot deel van de
instellingen. Die moet beter op orde. De daling van het aantal voortijdig
schoolverlaters heeft zich ook in 2010 voortgezet, maar het aandeel van
het mbo hierin blijft achter.
Voorgaande wordt bevestigd door de ook in 2010 aanhoudende tekortkomingen in gerealiseerde onderwijstijd, onderwijskwaliteit en examinering
van individuele opleidingen. Het openbaar maken van deze resultaten
door de Inspectie van het Onderwijs op internet, heeft in de media veel
stof doen opwaaien. Maar het is wel noodzakelijk «man en paard» te
noemen om slecht presterende en goed presterende instellingen van
elkaar te kunnen onderscheiden, zodat bijvoorbeeld ook jongeren en
ouders een goede keuze kunnen maken uit aangeboden opleidingen. In
het najaar van 2010 is de tweejaarlijkse monitor van studenttevredenheid
in het mbo (JOB monitor) verschenen. Het rapportcijfer van studenten
over hun opleiding is gelijk gebleven (zie tabel 4.5 punt 3: oordeel van de
deelnemer over de opleiding).
Mede naar aanleiding van de aanhoudende tekortkomingen heeft de
commissie Onderwijs en Besturing BVE (commissie Oudeman) in
november 2010 het advies «Naar meer focus in het mbo» uitgebracht.
Hieruit blijkt dat een deel van de instellingen wel degelijk goede prestaties
levert en dat voor verdere verbeteringen van de kwaliteit de bestuurbaarheid moet worden vereenvoudigd. Ten eerste door het op orde
brengen van de interne bedrijfsvoering door instellingen. Het gaat om o.a.
het versterken van: intern toezicht, kwaliteitszorg bedrijfsvoering en
professionalisering van bestuur, teamleiders en docenten. Ten tweede
door een vereenvoudiging van de relatie tussen instellingen onderling en
met het bedrijfsleven. Bijvoorbeeld doordat instellingen heldere keuzes
maken in hun aanbod aan opleidingen om versnippering tegen te gaan en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

51

De beleidsartikelen (artikel 4)

een helder profiel op te bouwen dat aansluit bij regionale economische
sterktes.
Daarnaast heeft de commissie Kwalificeren en Examineren, waarin sociale
partners en onderwijsveld in vertegenwoordigd waren, geadviseerd over
verminderen en bundelen van kwalificaties, standaardisering van
examens en de doelmatigheid van opleidingen.
Sociale partners en onderwijsveld hebben tevens het initiatief genomen
voor de Stichting Beroepsonderwijs Bedrijfsleven i.o. om hun nauwe
samenwerking t.a.v. het middelbaar beroepsonderwijs vorm te geven.
Op basis van de maatregelen in het nieuwe regeerakkoord en de
uitgebrachte adviezen is voor deze kabinetsperiode een actieplan voor het
mbo uitgewerkt om o.a. de kwaliteit van het onderwijs te verbeteren.
Externe factoren

Het onderwijs ter plaatse wordt ook bepaald door de inzet van studenten,
docenten, bestuurders, toezichthouders, brancheorganisaties, ouders,
bedrijven (stages en aansluiting arbeidsmarkt), maatschappelijke
organisaties (bijvoorbeeld jeugdzorg) en andere overheden. De minister is
daarom afhankelijk van de beschikbaarheid, capaciteiten en faciliteiten
van deze actoren. Andere factoren die de minister slechts beperkt kan
beïnvloeden, maar waarvan hij wel afhankelijk is, zijn: ontwikkelingen op
de (internationale) arbeidsmarkt, demografische ontwikkelingen in de
leerlingen-, deelnemer- en studentenpopulatie en conjuncturele
ontwikkelingen.

Tabel 4.1 Indicatoren
Indicator

Het percentage 20–24 jarigen met tenminste
hoger secundair onderwijs
Bron: Eurostat

Basiswaarde

Realisatie

Realisatie

Streefwaarde

Realisatie

71,9%
2000

76,2%
2008

76,6%
2009

15,5%
2000

11,4%
2008

10,9%
2009

8%
2020

n.n.b.
2010

62,1%
2006

63,7%
2008

63,7%
2009

70%
2011

62,2%
2010

14,6%
5,61%
(cohort
2002–2003)
2004

5,3%
1,0%
(cohort
2006–2007)
2008

9,8%
3,1%
(cohort
2007–2008)
2009

43%

48%
59%
(cohort
2006–2007)
2008

48%
58%
(cohort
2007–2008)
2009

1.

Het percentage voortijdig schoolverlaters van
de totale bevolking van 18–24 jaar
Bron: Eurostat

n.n.b.
2010

2.

3.

Het percentage afgestudeerde mbo
4-deelnemers dat succesvol een opleiding op
HBO niveau afrondt
Bron: DUO
4.

Werkloosheid van gediplomeerde mbo’ers
anderhalf jaar na het beëidingen van de
opleiding
–
BOL
–
BBL
Bron: Schoolverlaters tussen onderwijs en arbeidsmarkt, ROA

Het percentage gediplomeerden dat aangeeft
dat hun opleiding voldoende basis was om te
starten op de arbeidsmarkt
–
BOL
–
BBL
Bron: Schoolverlaters tussen onderwijs en arbeidsmarkt, ROA

8,4%
3,4%

2010

5.

(cohort
2004–2005)
2006

60%
60%

43%
54%

2011

2010

Toelichting:
1. Voor deze indicator is door de EU geen streefwaarde vastgesteld.
Eurostat publiceert de realisatie 2010 in mei/juni 2011.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

52

De beleidsartikelen (artikel 4)

2.
3.
4.

Eurostat publiceert de realisatie 2010 in mei/juni 2011.
Dit percentage kan nog hoger uitvallen, dit is later in 2011 bekend.
Voor deze indicator is geen streefwaarde geformuleerd, omdat deze
sterk afhankelijk is van de conjuncturele ontwikkeling.

4.2 Budgettaire gevolgen van beleid
Tabel 4.2 Budgettaire gevolgen van beleid artikel 4 (Bedragen x € 1 000)
Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2006

2007

2008

2009

2010

2010

2010

Verplichtingen
Waarvan garantieverplichtingen

3 371 806

3 354 224

3 520 349

3 846 651

3 385 269

3 435 522

– 50 253

60 645

17 500

90 817

143 934

6 290 1

Totale uitgaven

3 138 140

3 195 298

3 336 258

3 507 340

3 502 523

3 598 050

– 95 527

Programma-uitgaven

3 134 508

3 191 666

3 332 952

3 503 474

3 498 688

3 594 220

– 95 532

0

2 709 963

2 820 181

2 981 121

2 932 004

3 016 313

– 84 309

0

2 574 981

2 692 786

2 873 217

2 839 560

2 896 595

– 57 035

0
0
0

0
114 302
0

0
111 939
0

– 38 892
115 821
8 485

– 36 090
105 572
7 778

– 36 090
105 521
7 000

0
51
778

0
0

5 000
15 680

5 000
10 456

5 000
17 490

3 785
11 399

21 626
21 661

– 17 841
– 10 262

0
0
0
0
0
0

178 323
0
17 000
36 742
71 750
35 000

186 376
9 237
20 000
44 495
73 129
35 000

119 661
10 155
21 500
43 151
0
35 362

167 948
60 570
11 500
43 238
0
34 900

180 123
62 099
20 000
43 138
0
35 000

– 12 175
– 1 529
– 8 500
100
0
– 100

0
0

0
0

0
0

7 000
0

13 000
0

13 000
4 404

0
– 4 404

0
0

11 300
6 531

0
4 515

0
2 493

0
4 740

0
2 482

0
2 258

0

243 815

248 286

285 890

239 130

237 178

1 952

0
0

16 488
189 843

23 066
197 591

32 847
202 401

38 174
150 445

31 114
150 433

7 060
12

0

4 000

4 000

4 200

4 001

4 000

1

0

25 899

16 142

22 444

22 920

23 918

– 998

Deelnemers volgen beroepsonderwijs en volwasseneneducatie in voldoende
toegeruste instellingen
• Bekostiging roc’s/
overige regelingen
• Korting 2e teldatum
(coalitieakkoord)
• Bekostiging KBB’s
• School-ex programma’s
• Competentiegerichte
kwalificatiestructuur
• Overig
Deelnemers volgen beroepsonderwijs en volwasseneneducatie van hoge kwaliteit in
innovatieve instellingen en
via hoogwaardige stageplekken
• Taal en Rekenen
• Innovatiearrangement
• Innovatiebox regulier
• Innovatiebox FES
• Regeling stagebox
• Stage en leerbaanoffensief Kenniscentra
• Netwerkscholen (FES)
• Toezicht kwaliteit
examens mbo
• Overig
Deelnemers kunnen zonder
drempels beroepsonderwijs
en volwasseneneducatie
volgen dat het best past bij
hun talenten en specifieke
behoeften
• Leerlinggebonden
financiering (LGF)
• Educatie
• Aanvalsplan Laaggeletterdheid
• Leven Lang Leren en
EVC

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

53

De beleidsartikelen (artikel 4)

Vastgestelde
begroting

Verschil

2006

2007

2008

2009

2010

2010

2010

0
0

0
7 585

0
7 487

15 000
8 998

15 000
8 590

15 000
12 713

0
– 4 123

0
0

46 457
37 828

64 190
39 225

103 476
53 251

142 429
31 471

149 931
53 377

– 7 502
– 21 906

0

6 720

13 597

21 146

33 248

34 080

– 832

0

0

6 800

15 170

22 865

22 870

–5

0
0

0
0

1 200
0

0
0

5 108
0

7 200
2 000

– 2 092
– 2 000

0
0

0
1 909

0
3 368

11 900
2 009

47 724
2 013

15 000
15 404

32 724
– 13 391

Programmakosten-overig
• Uitvoeringsorganisatie
DUO

17 410

13 108

13 919

13 326

17 177

10 675

6 502

17 410

13 108

13 919

13 326

17 177

10 675

6 502

Apparaatsuitgaven

3 632

3 632

3 306

3 866

3 835

3 830

5

Ontvangsten

97 558

90 276

79 462

24 099

15 190

7 404

7 786

•
•

Schoolmaatschappelijk
werk
Overig

Er vallen minder leerlingen
gedurende hun schoolloopbaan voortijdig uit het
onderwijs
• RMC’s/GSB
• Convenanten met
RMC-regio’s
• Programmagelden
regio’s
• Aanvullende vergoeding
experimenten
vmbo-mbo
• Digitaal verzuimloket
• Plusvoorziening
«overbelaste jongeren»
• Overig

1

Realisatie

Het gaat hier met name om zogenaamde garanties voor bouwprojecten in het onderwijs (schatkistbankieren).

Toelichting:
De uitgaven voor het beroepsonderwijs en de volwasseneneducatie zijn in
2010 € 95,5 miljoen lager uitgekomen dan de vastgestelde begroting.
Hieronder worden de belangrijkste oorzaken toegelicht:
In het aanvullend beleidsakkoord zijn voor het beroepsonderwijs en
volwasseneneducatie vanuit twee enveloppen middelen beschikbaar
gesteld. Hierbij gaat het om de enveloppen: «Arbeidsmarkt: jeugdwerkloosheid» en «Onderwijs: versterking mbo». Vanuit de envelop
«Onderwijs: versterking mbo» is voor 2010 € 150 miljoen door het kabinet
beschikbaar gesteld. Daarvan is € 7,5 miljoen overgeboekt naar LNV. De
resterende € 142,5 miljoen voor OCW is besteed aan:
• Het opvangen van de gevolgen van de conjunctuur op de omvang en
samenstelling van de deelnemersaantallen in het mbo (€ 118 miljoen).
Hierbij gaat het bijvoorbeeld om jongeren die overstappen van de bbl
naar de bol. Daarvan is er € 20 miljoen overgeboekt naar artikel 11
«studiefinanciering» en maakt daar onderdeel uit van de relevante
uitgaven aan basisbeurs en aanvullende beurs bol. Tenslotte wordt de
envelop «Onderwijs: versterking mbo» voor € 42,5 miljoen ingezet
voor de gestegen onderwijsdeelname in 2010.
• De versterking van de aansluiting tussen het beroepsonderwijs en de
arbeidsmarkt (€ 9,5 miljoen).
• Het opzetten van «plusvoorzieningen» voor overbelaste jongeren. Voor
2010 was er € 30 miljoen beschikbaar, waarvan € 15 miljoen afkomstig
was van het ministerie van Jeugd & Gezin. Er is € 18 miljoen doorgeschoven vanuit 2009 naar 2010, omdat dit beter aansluit bij de
liquiditeitsbehoefte van de instellingen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

54

De beleidsartikelen (artikel 4)

Uit de envelop «Arbeidsmarkt: jeugdwerkloosheid» is € 19 miljoen
beschikbaar gesteld voor het beroepsonderwijs en volwasseneneducatie.
Deze middelen zijn besteed aan:
• Het uitvoeren van het School Exit en Extension programma (€ 7,8
miljoen). Dit bedrag is inclusief de onderuitputting vanuit het jaar 2009.
• Het uitvoeren van een «stageoffensief» door de kenniscentra beroepsonderwijs en het bedrijfsleven (€ 13,0 miljoen). Hiervan is € 12 miljoen
betaald vanuit de stimuleringsmiddelen en € 1 miljoen uit eigen
middelen.
Daarnaast hebben zich nog een aantal mutaties voor gedaan waarvan de
volgende worden genoemd:
• In de begroting 2010 zijn in de jaren 2010 en 2011 middelen toegevoegd voor sport en bewegen. Een deel (€ 3 miljoen) van deze
middelen zijn overgeheveld naar artikel 3 voortgezet onderwijs.
• Een kasschuif van € 10 miljoen van 2010 naar 2011 van de middelen
voor het innovatiearrangement. Als gevolg van rijksbrede financiële
tegenvallers heeft het kabinet in de miljoenennota 2010 besloten om
vanaf 2011 geen vervolg te geven aan het innovatiearrangement. Om
een soepelere afbouw van het innovatiearrangement mogelijk te
maken heeft het HPBO verzocht om € 10 miljoen van de beschikbare
middelen voor het innovatiearrangement in 2010 (€ 20 miljoen) door
te schuiven naar 2011.
• Het project voor de netwerkschool start niet in 2010 maar 2011. Dit
wordt budgettair voor een bedrag van € 4,5 miljoen via een kasschuif
doorgeschoven van 2010 naar 2011.
• De middelen voor verbetering melding verzuim zijn overgeboekt naar
het budget van DUO voor de uitvoering van de activiteiten van het
verzuimloket.
• Het budget voor de leerlinggebonden financiering (LGF) is verhoogd
met € 7 miljoen vanwege een (verwachte) stijging van het aantal
aanvragen en een prijsverhoging per LGF deelnemer.
• Het bedrag voor de middelen grote-stedenbeleid (GSB) worden
toegevoegd aan de decentralisatie-uitkering jeugd. Deze middelen
(€ 21,8 miljoen) worden structureel naar het gemeentefonds overgeheveld.
• Door herformulering van de operationele doelstellingen zijn de
uitgaven op instrumentenniveau en/of het niveau van de operationele
doelstelling in het jaar 2006 niet meer te reconstrueren.
Uitgaven
De € 7,8 miljoen meeropbrengsten van de ontvangsten wordt grotendeels
verklaard door een FES-kasschuif van 2009 naar 2010 van € 4,4 miljoen
voor de tijdelijke stimuleringsregeling PLW. Daarnaast zijn de overige
meeropbrengsten € 3,4 miljoen van uiteenlopende aard zoals afrekeningen van het project leren en werken, afrekeningen educatiemiddelen,
afrekeningen jaarrekeningen en wat bestedingsplan aktiviteiten.
4.3 Operationele beleidsdoelstelling
4.3.1 Deelnemers volgen beroepsonderwijs en volwasseneneducatie in voldoende toegeruste instellingen
Doelbereiking

Het stelsel van beroepsonderwijs en volwasseneneducatie moet zodanig
zijn toegerust dat regionale opleidingencentra (roc’s), de vakinstellingen,
de overige mbo-instellingen en de kenniscentra beroepsonderwijs en
bedrijfsleven (kbb’s) bij het verzorgen van beroepsonderwijs en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

55

De beleidsartikelen (artikel 4)

volwasseneneducatie kunnen voldoen aan de door de Wet educatie en
beroepsonderwijs (WEB) gestelde toegankelijkheids-, doelmatigheids- en
kwaliteitseisen.
• Bekostiging
In de brief van 23 december 2008 (kamerstuk 27 451, nr. 101) heeft het
kabinet de Tweede Kamer nader geïnformeerd over de richting van de
modernisering van de bekostiging van het middelbaar beroepsonderwijs
(mbo). Naast een goede aansluiting tussen onderwijs en arbeidsmarkt wil
het kabinet de modernisering van de bekostiging ook aangrijpen om
enkele perverse prikkels weg te nemen, de administratieve lasten te
beperken en optimaal gebruik te maken van het zogenaamde onderwijsnummer. Op 15 april 2009 was de brief aan de orde tijdens het
notaoverleg over competentiegericht onderwijs. In de periode daarna is,
in lijn met de voorstellen in de brief, de concrete uitwerking daarvan ter
hand genomen. In oktober 2010 is het nieuwe regeerakkoord gepresenteerd hierin staan een aantal maatregelen die de bekostiging van het
middelbaar beroepsonderwijs (mbo) beïnvloeden. In 2012 wordt de
Tweede Kamer over de samenhangende wijzigingen van de WEB en
UWEB in verband met de modernisering van de mbo-bekostiging en de
maatregelen uit het regeerakkoord nader geïnformeerd.
• Kenniscentra
De bekostiging van de kenniscentra zou per 2011 aangepast worden. In
2010 hebben het bedrijfsleven, het onderwijs en de kenniscentra een
gemeenschappelijke intentieverklaring getekend. Met deze intentieverklaring hebben partijen een gemeenschappelijke verantwoordelijkheid
afgesproken voor de beroepspraktijkvorming en de examinering, zoals nu
al het geval is voor de ontwikkeling en het onderhoud van de kwalificaties.
Hiertoe zal onder meer de Stichting Beroepsonderwijs Bedrijfsleven
worden opgericht. Deze ontwikkelingen hebben ertoe geleid dat de
invoering van een nieuwe bekostiging voor de kenniscentra is uitgesteld
tot het moment dat meer zicht is op de rol van deze stichting en de relatie
met de kenniscentra en hun wettelijke taken. De verdeling van het
macrobudget over de kenniscentra kan dan aangepast worden op de
nieuwe situatie en de werkzaamheden die daaruit voortvloeien voor elk
kenniscentrum.
• Competentiegerichte kwalificatiestructuur
In de begroting 2010 werd aangegeven dat de beoogde datum van
inwerkingtreding van het wetsvoorstel 1 augustus 2010 zou zijn. Deze
datum is niet gehaald, omdat het kabinet begin 2010 viel en het
wetsvoorstel CGO controversieel werd verklaard. De beoogde datum van
inwerkingtreding is nu verschoven naar 1 januari 2012.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

56

De beleidsartikelen (artikel 4)

Tabel 4.3 Indicatoren
Indicator

1.

Diplomaresultaat per niveau

Bron: Benchmark MBO Raad

Basiswaarde

Realisatie

Realisatie

Niveau 1: 58%
Niveau 2: 54%
Niveau 3: 65%
Niveau 4: 70%
2007–2008

Het percentage deelnemers in het
eerste jaar dat een competentiegerichte opleiding volgt
Bron: DUO

Streefwaarde

Realisatie

Niveau 1: 60%
Niveau 2: 60%
Niveau 3: 70%
Niveau 4: 75%
2011–2012

Niveau 1: 58%
Niveau 2: 56%
Niveau 3: 66%
Niveau 4: 72%
2008–2009

100%
2010–2011

85,9%
2010–2011

2.

11%
2005–2006

71%
2008–2009

83%
2009–2010

Toelichting:
1. Deze indicator is een nieuwe indicator uit de MBO-benchmark en
vervangt de oude indicator Deelnemerssucces. Het diplomaresultaat
heeft alleen betrekking op studenten die rechtstreeks vanuit het vo
naar het mbo zijn gegaan. Van deze studenten is de vooropleiding in
elk geval bekend. Het diplomaresultaat wordt uitgedrukt als het
percentage mbo-verlaters met een diploma op het totaal aantal
mbo-verlaters.
2. Dit percentage heeft betrekking op roc’s, aoc’s, vakinstellingen en
overige bekostigde instellingen samen.
Tabel 4.4 Kengetallen
1.

Aantal deelnemers mbo (x 1 000)
bol-vt
bbl
bol-dt
Bron: Bekostigingstelling mbo
Gemiddelde prijs per mbo-deelnemer
(x € 1 000)
Bron: Lumpsumbudget/specifieke regelingen en
gewogen bekostigingsdeelnemers mbo

453,6
314,9
124,5
14,3
2005–2006

464,4
322,0
129,4
13,0
2006–2007

477,1
319,0
147,0
11,1
2007–2008

479,6
313,1
156,9
9,6
2008–2009

486,1
321,9
155,4
8,8
2009–2010

6,1

6,3

6,7

7,2

7,3

2006

2007

2008

2009

2010

2.

4.3.2 Deelnemers volgen beroepsonderwijs en volwasseneneducatie van hoge kwaliteit in innovatieve instellingen en via
hoogwaardige stageplekken
Doelbereiking

Om de kwaliteit van het middelbaar beroepsonderwijs te verbeteren
moeten mbo-opleidingen voldoende onderwijstijd bieden, de examens op
orde hebben en de doorlopende leerlijnen in de beroepskolom bevorderen.
Ouders, studenten en werkgevers moeten kunnen vertrouwen op de
kwaliteit van de opleidingen en de uitgereikte diploma’s. Een grotere
betrokkenheid en een intensievere samenwerking tussen onderwijsinstellingen, kenniscentra en (leer)bedrijven in de regio kunnen ervoor
zorgen dat de kwaliteit en de aantrekkelijkheid van het onderwijs, inclusief
de stage, van een hoog niveau is. In deze crisistijd is het van belang dat
het potentieel aan bpv-plekken (stageplekken/leerbanen) bij leerbedrijven
zo optimaal mogelijk wordt benut.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

57

De beleidsartikelen (artikel 4)

• Nederlandse taal en rekenen/wiskunde
Per 1 augustus 2010 is de Wet Referentieniveaus Nederlandse taal en
rekenen in werking getreden. Vanaf die datum bevatten alle
mbo-opleidingen naast beroepsgerichte eisen ook de vereiste referentieniveaus Nederlandse taal en rekenen. Daarnaast is regelgeving in werking
getreden waardoor studenten van niveau 4 die in 2013/2014 hun opleiding
afronden, centrale examens Nederlandse taal en rekenen moeten
afleggen die meetellen voor hun diploma. In 2010 zijn de voorbereidingen
bij de instellingen in volle gang. In het kader van de Regeling «Intensivering taal en rekenonderwijs mbo» ontvangen de instellingen vanaf
1 januari 2010 gedurende 4 jaar ruim € 50 miljoen. Alle onderwijsinstellingen hebben in april 2010 een implementatieplan taal en rekenen
opgesteld. Instellingen maken goed gebruik van het ondersteuningsaanbod van het Steunpunt taal en rekenen mbo. Vrijwel alle instellingen
nemen deel aan door het Steunpunt georganiseerde conferenties over
taal- en rekenbeleid. Via werkconferenties hebben veel onderwijsinstellingen zich door het College voor Examens laten informeren over de
organisatorische consequenties van de invoering van digitale centrale
examens voor de instellingen zelf.
• Regelingen innovatiebox, innovatiearrangement en stagebox
In augustus 2010 is een onderzoek van Regioplan, dat is uitgevoerd in
opdracht van OCW, gepubliceerd. In dat onderzoek zijn de effecten van de
stagebox- en innovatieboxregeling over de jaren 2006 tot en met 2009
onderzocht.
Vrijwel alle instellingen hebben met de stageboxmiddelen extra begeleidingscapaciteit ingezet. De stageboxmiddelen zijn conform het doel
ingezet om meer stage- en simulatieplaatsen te realiseren voor moeilijk
plaatsbare deelnemers (AKA en voor deelnemers van de niveaus mbo 1
en 2). Daarnaast zijn diverse activiteiten ontplooid om de begeleiding van
deze deelnemers te verbeteren.
Qua aantal deelnemers is er een opgaande lijn waar te nemen. In 2008 en
2009 zijn er meer stage- en simulatieplaatsen voor moeilijk plaatsbare
deelnemers op niveaus mbo 1 en 2 gecreëerd dan in 2006 en 2007. In 2007
werden in totaal 5 460 extra stageplaatsen gerealiseerd met de stageboxmiddelen. Dit waren er in 2008 en 2009 respectievelijk 9 177 en 15 955.
Ook zijn met de middelen extra simulatieplaatsen gerealiseerd, te weten
1 104 in 2007 en 2 693 en 3 103 in respectievelijk 2008 en 2009.
De kenniscentra hebben de middelen ingezet om er voor te zorgen dat het
aanbod van erkende leerbedrijven op niveau 1 (inclusief AKA) en niveau 2
voldoende is. De leerbedrijven worden door de kenniscentra ondersteund.
Zij leiden onder meer praktijkopleiders op zodat die de deelnemers uit de
moeilijk plaatsbare groepen beter kunnen begeleiden. De kenniscentra
hebben met de inzet van stageboxmiddelen een toename van het aantal
erkende leerbedrijven gerealiseerd. De regeling stagebox is in december
2010 eenmalig met één jaar verlengd tot en met 2011.
De Regeling innovatiebox beroepsonderwijs is bedoeld om in overleg met
samenwerkingspartners in de regio innovatie vorm te geven. Het gaat om
innovatieprojecten die breed worden opgepakt met als doel het innovatieresultaat te laten verankeren in de eigen organisatie. Uit voornoemd
onderzoek van augustus 2010 blijkt dat het overgrote deel van de
middelen, ongeveer twee derde van de Regeling innovatiebox beroeponderwijs, is ingezet voor de transitie van het eindtermgerichte naar het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

58

De beleidsartikelen (artikel 4)

competentiegerichte mbo. De regeling innovatiebox is met één jaar
verlengd tot en met 2010.
De Regeling innovatiearrangement beroepsonderwijs 2006–2010 is
bedoeld voor experimentele diepte-innovatieprojecten op regionaal dan
wel sectoraal niveau in het vmbo, mbo en hbo die zonder deze aanvullende middelen onvoldoende kans zouden krijgen. Het jaar 2011 is het
laatste jaar waarin de regeling geldt, daarna wordt het innovatiearrangement opgeheven.
• Experiment de Netwerkschool
De Netwerkschool is een werk- en denkmodel voor de organisatie van het
mbo-onderwijs. Het doel is het verbeteren van de kwaliteit van het
onderwijs én het verhogen van het maatschappelijk rendement van de
onderwijsmiddelen. In 2010 is begonnen met de voorbereiding van het
experiment waardoor de start begin 2011 heeft kunnen plaatsvinden. Het
experiment loopt door tot en met het jaar 2014.
Het doel van het experiment is om het model van de Netwerkschool in de
praktijk van het mbo te toetsen.
De Stichting de Netwerkschool voert het experiment, in samenwerking
met de door haar geselecteerde experimenteerscholen uit. Er zijn vijf
mbo-scholen die aan het experiment meedoen, te weten: ROC Nijmegen,
ROC Twente, ROC Eindhoven, Helicon Opleidingen en de vakinstelling
voor vormgeving Sint Lucas in Boxtel. Er is een begeleidingscommissie
ingesteld die de taak heeft de Stichting de Netwerkschool te adviseren
met betrekking tot het laten uitvoeren van wetenschappelijk effectenonderzoek.
Om de doelstellingen van de Netwerkschool te realiseren worden er bij de
deelnemende scholen randvoorwaarden gecreëerd waaronder de
gewenste innovatie kan plaatsvinden. Het management van de onderwijsinstelling committeert zich aan de werkwijze. Medewerkers nemen in
teams deel aan dit programma en krijgen daarbij de tijd om op een andere
manier te kijken naar een probleem, een andere manier van organiseren
toe te passen en hun ervaringen te delen met collega’s binnen en buiten
de eigen organisatie. In deze aanpak gaat het er vooral om het ontdekken
van ontwikkelingen die elders al met succes zijn toegepast en die voor de
vernieuwing van het onderwijs interessant kunnen zijn.
Via gezamenlijke werkconferenties waarin innovaties, toepassingen in de
eigen organisatie en de effecten met elkaar worden gedeeld en verder
gebracht, worden betrokken instellingen op de hoogte gehouden van
elkaars ontwikkelingen (kennistransfer). In samenwerking met Kennisnet
zal er een ICT tool worden ingericht, die een belangrijk distributiekanaal
wordt voor alles wat er binnen het experiment gebeurt.
• Verbeteren aansluiting onderwijs en arbeidsmarkt
In 2010 is ondanks de economische crisis het totaal aantal leerbedrijven
dat bpv-plaatsen aanbiedt, doorgegroeid naar 216 541 leerbedrijven in
december 2010. In oktober 2010 waren er 35 000 meer bpv-plaatsen bezet
door mbo-studenten dan in dezelfde periode in het jaar daarvoor. Uit de
Colo Barometer van december 2010 blijkt ook dat ondanks de nog
verslechterde economische situatie in een aantal sectoren de situatie op
de stage- en leerbanenmarkt voldoende onder controle is. Dit is in
belangrijke mate te danken aan de goede sector- en regiogerichte aanpak
van de kenniscentra. Door de steeds beter functionerende informatieproducten van de kenniscentra en de steeds beter verlopende regionale

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

59

De beleidsartikelen (artikel 4)

samenwerking binnen de 30 arbeidsmarktregio’s zijn knelpunten
betreffende het aanbod aan bpv-plaatsen sneller inzichtelijk en worden ze
vervolgens effectief aangepakt door de kenniscentra.
Evenals in 2009 is in 2010 het School Ex Programma uitgevoerd. Het doel
van dit programma is om 10 000 mbo-examenkandidaten te stimuleren
een jaar door te leren om hun kansen op de arbeidsmarkt te vergroten. In
2010 hebben nagenoeg alle mbo-instellingen actief meegedaan aan het
programma en zijn ca. 95 000 studenten bereikt (dit aantal kan nog
aangepast worden n.a.v. de controle van de instellingsaccountants). Naar
schatting heeft ongeveer 45% van de examenkandidaten gebruik gemaakt
van de mogelijkheid voor een individueel opleidingsadvies op maat.
Daarnaast biedt het programma ondersteuning aan
mbo-examenkandidaten die willen werken, maar nog geen baan hebben.
In 2010 zijn met dat doel de gegevens van 21 268 mbo-studenten – die
daarvoor toestemming gaven – door de participerende mbo-instellingen
«warm» overgedragen aan het UWV WERKbedrijf. Voor het studiejaar
2010–2011 zijn bij de participerende mbo-instellingen 13 449 meer
mbo-studenten in de leeftijdscategorie 18 tot en met 26 jaar ingeschreven.
Ten slotte tekent zich eind 2010 een structureel effect af van het School Ex
Programma, namelijk een meer gedegen loopbaanadvies- en alumnibeleid bij verscheidene mbo-instellingen waarbij regionaal goed wordt
samengewerkt met stakeholders.
In 2009 is het BPV Protocol door de MBO Raad, Colo, MKB Nederland/
VNO-NCW en OCW tot stand gebracht. Daarin zijn gedragsregels
neergelegd voor de partijen op de werkvloer (mbo-instellingen, kenniscentra, leerbedrijven en studenten) ter verbetering van de kwaliteit van de
bpv. In 2010 laten de diverse sectorale plannen van aanpak ter implementatie van voornoemd protocol zien dat mbo-instellingen, bedrijfsleven en
kenniscentra sectoraal en regionaal goed bezig zijn met het naar een
hoger peil brengen van de begeleiding tijdens de beroepspraktijkvorming.
Ook uit de door OCW georganiseerde werkconferentie bpv in 2010 –
waarbij de verschillende goede praktijkvoorbeelden rondom de organisatie van de bpv in kaart zijn gebracht – bleek dat het BPV Protocol een
positief effect heeft op de kwaliteit van de bpv. In 2010 is het Programma
Ondersteuning Leerbedrijven voor het laatste jaar uitgevoerd. Op basis
van dit programma hebben de kenniscentra de ondersteuning aan
leerbedrijven verbeterd, onder meer door de ontwikkeling van een
gezamenlijk basisservicepakket van de kenniscentra ten behoeve van de
leerbedrijven.
• Bevorderen doorstroom naar hoger onderwijs
In 2010 zijn hogescholen en bve-instellingen geïnformeerd over de
aanvragen voor de pilotronde met Associate degree-programma’s (hierna
Ad) onder verantwoordelijkheid van een hogeschool die deels op locatie
van een bve-instelling kunnen worden ingericht. Deze pilots kenmerken
zich door een intensieve samenwerking tussen hogeschool en
bve-instelling(en) vanuit een zo gelijkwaardig mogelijke rol. Met deze
pilots zal worden onderzocht: (1) of de andere organisatorische setting
van de Ad positieve effecten heeft op het studiesucces van mbo’ers die
rechtstreeks naar de Ad doorstromen, (2) meer flexibiliteit brengt in
studiemogelijkheden en of (3) een fijnmaziger geografische spreiding
resulteert in een betere ontsluiting van de Ad voor werkenden. De
Commissie Ad heeft 6 aanvragen voor een pilotproject, startend in het
studiejaar 2011/2012 ter beoordeling voorgelegd gekregen en daarvan zijn
5 aanvragen gehonoreerd. Voor de inrichting van de samenwerking

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

60

De beleidsartikelen (artikel 4)

tussen een hogeschool en een mbo-instelling zal in de loop van 2011 een
Algemene Maatregel van Bestuur (AMvB) worden genomen op basis van
artikel 1.7a van de Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk
onderzoek.
• Handhaven onderwijstijd
OCW streeft 100% naleving van de minimum 850 klokuren onderwijstijd
na, maar in de praktijk zal er echter rekening mee moeten worden
gehouden dat 100% naleving moeilijk haalbaar is. In het schooljaar
2009–2010 werden vooral opleidingen gecontroleerd die eerder niet aan
de 850 urennorm voldeden. Het resultaat van dit niet-representatieve
onderzoek is, dat bij de 1e controle 25% onvoldoende onderwijstijd had
gerealiseerd (dus 75% was voldoende). Na gelegenheid tot herstel bleek
uiteindelijk 13% definitief onvoldoende onderwijstijd te realiseren.
Instellingen met een eerder tekort in de naleving van onderwijstijd laten
dus weinig verbetering zien. Het sanctietraject wordt daarom aangescherpt. Alle opleidingen die in de zomer van 2011 definitief onvoldoende
klokuren hebben gerealiseerd in schooljaar 2010–2011 krijgen een formele
waarschuwing. Wanneer bij de hercontrole in schooljaar 2011–2012 blijkt
dat ze opnieuw tekortschieten, wordt de onderwijslicentie ingetrokken. De
16 bekostigde opleidingen die nu niet voldeden krijgen een sanctie, te
weten een bekostigingsmaatregel. In het niet-bekostigd onderwijs bleek
bij 1e controle 14% niet te voldoen aan de norm. Uiteindelijk haalden 2
niet-bekostigde opleidingen definitief niet de realisatie van 850 klokuren.
Aan het einde van het schooljaar 2010–2011 zal opnieuw een representatief onderzoek worden uitgevoerd. De uitkomsten hiervan kunnen
vergeleken worden met de resultaten van 2008–2009 (naleving 17%
onvoldoende, is 83% voldoende). De instellingen worden nogmaals
nadrukkelijk gewezen op hun eigen verantwoordelijkheid voor voldoende
onderwijsuren. Zij dienen daartoe de interne kwaliteitsbewaking op orde
te brengen. De uitkomsten van de evaluatie van de 850 urennorm in 2010
zijn in augustus 2010 aan de Tweede Kamer verzonden. De beleidsreactie
is in het actieplan mbo meegenomen.
• Geïntegreerd Toezicht
Het Wetvoorstel wijzing WOT (Wet op het onderwijstoezicht) is aangemeld
voor plenaire behandeling in de Tweede Kamer. In het wetsvoorstel zijn de
fundamenten voor geïntegreerd en risicogericht toezicht opgenomen,
waaronder de grondslag voor een AMvB die preciseert in welke gevallen
de minister mandaat kan verlenen aan de Inspectie van het Onderwijs
voor het opleggen van bestuurlijke sancties en toezicht.
Inmiddels is het geïntegreerd en risicogericht toezicht opgenomen in het
toezichtkader van 2010 en 2011. In 2010 zijn de voorbereidingen getroffen
voor het toezichtkader bve 2012 waarin het toezicht op de onderwijskwaliteit en examenkwaliteit verder wordt geïntegreerd en op risico’s wordt
gericht.
• Toezicht en handhaving kwaliteit examens
In de brief aan de Tweede Kamer van 20 september 2010 (kamerstuk 31
524, nr. 81) is het landelijke totaalbeeld van de examenkwaliteit 2009
aangegeven en zijn de bestuurlijke interventiemaatregelen (in geval van
onvoldoende examenkwaliteit) evenals de stand van zaken van de
maatregelen ter versterking van de examinering uiteengezet.
Uit het Examenverslag mbo 2009, met de weergave van de uitkomsten
van de onderzoeken van de Inspectie van het Onderwijs (hierna Inspectie),

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

61

De beleidsartikelen (artikel 4)

blijkt dat bij 63% van opleidingen in het mbo sprake is van voldoende
examenkwaliteit in 2009. Dit betreft het representatieve landelijke
totaalbeeld. (Bij de competentiegerichte opleidingen ligt de voldoende
score hoger dan bij de eindtermgerichte opleidingen, namelijk 70% versus
55%.)
De voldoendescore van 63% in 2009 is niet goed te vergelijken met de
voldoendescore in het studiejaar 2007–2008 die 78% bedroeg, als gevolg
van de veranderde werkwijze van de Inspectie. De Inspectie heeft
ingekochte examentoetsen in 2009 voor het eerst onderzocht en de
beoordeling ervan werkt door in de beoordeling bij de onderwijsinstellingen. Een deel van de onvoldoendes in 2009 wordt dus veroorzaakt
door de inkoop van examentoetsen die niet op orde zijn. In verband met
deze veranderde werkwijze wordt in het Examenverslag mbo 2009 ook het
beeld exclusief de bevindingen bij inkoop gegeven: dan bedraagt de
voldoende score 81%. Exclusief de bevindingen inkoop (dus met
berekening volgens vergelijkbare werkwijze van de Inspectie) is sprake
van een stijging van (81%–78% =) drie procentpunt in de periode van
2007–2008 tot en met 2009. Inclusief de bevindingen bij inkoop is echter
sprake van een daling van (78%–63% =) vijftien procentpunt. Een
uitvoeriger toelichting is opgenomen in de bovengenoemde brief.
Tabel 4.5 Indicatoren
Indicator

Percentage opleidingen met voldoende
examenkwaliteit
Bron: Examenverslag mbo

Basiswaarde

Realisatie

Realisatie

Streefwaarde

Realisatie

52%
2005

78%
2008

63%
2009

85%
2011

n.n.b.
2010

BOL: 51%
BBL: 60%

52%
58%

58%
61%

75%
75%

2005

2007

2008

2011

61%
67%
2010(ODIN
6)

6,7
2005

6,6
2007

6,9
2008

7,0
2011

6,9
2010

75%
2006
(2005–
2006)

91%
2008
(2007–
2008)

83%
2009
(2008–
2009)

100%
2011

75%
2010
(2009–
2010)

100%
2010

100%
2010

1.

2.

Percentage deelnemers dat positief is over de
beroepspraktijkvormingsplek (BPV)
Bron: Job Monitor

3.

Het oordeel van de deelnemer over de
opleiding
Bron: Job Monitor
4.

Het percentage opleidingen dat onderwijs
geeft volgens de richtlijnen van de 850 uren
norm (BOL)
Bron: Inspectie van het Onderwijs

5.

Percentage mbo instellingen met een
implementatieplan Nederlands taal- en
rekenen
Bron: DUO

0%
2008

Toelichting:
1. Het beeld van de examenkwaliteit in studiejaar 2010–2011 komt later
en wordt gepubliceerd in het Onderwijsverslag 2010–2011 dat in april
2012 verschijnt.
Er komt geen beeld van de examenkwaliteit 2010.
2. Anders dan in de begroting is opgenomen worden hier de percentages voor bol en bbl afzonderlijk gepresenteerd. De cijfers van de
begroting waren cijfers voor het totale mbo.
4. Het resultaat in 2010 van 75% realisatie van onderwijstijd na 1e
controle is niet vergelijkbaar met de realisatiewaarden uit de jaren

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

62

De beleidsartikelen (artikel 4)

2006, 2007 (zie begroting 2010 pag 107, tabel 4.6), 2008 en 2009. De
realisatiewaarden uit 2006, 2007 (76%) en 2009 zijn gebaseerd op
representatief onderzoek en de realisatiewaarde over 2010 (schooljaar 2009–2010) betreft een selectief onderzoek. De realisatiewaarde
over het jaar 2008 (91%) betrof het resultaat van reguliere risicogerichte toezicht en het resultaat over 2010 betreft onderzoek naar
opleidingen/instellingen die eerder onvoldoende onderwijstijd
realiseerden. In 2011 (schooljaar 2010–2011) wordt opnieuw een
representatief onderzoek uitgevoerd. De resultaten hiervan zullen
vergelijkbaar zijn met de realisatiewaarden in de jaren 2006, 2007 en
2009.
4.3.3 Deelnemers kunnen zonder drempels beroepsonderwijs en
volwasseneneducatie volgen dat het best past bij hun talenten en
specifieke behoeften
Motivering

Deelnemers aan het beroepsonderwijs en de volwasseneneducatie
moeten de mogelijkheid krijgen om hun talenten te ontplooien in een
leeromgeving en op een manier die het beste past bij hun specifieke
behoeften. Het gaat daarbij ook om jongeren die een extra steuntje in de
rug nodig hebben bij het volgen van een mbo-opleiding. En om volwassenen die door het volgen van een cursus of opleiding beter in staat zijn te
participeren op de arbeidsmarkt en in de samenleving.
• Leerlinggebonden financiering
Leergebonden financiering (LGF) is in 2006 ingevoerd in het mbo en sinds
augustus 2008 opgenomen in de Wet educatie en beroepsonderwijs.
Sinds de invoering van LGF zijn de aanvragen voor LGF sterk toegenomen
tot 6 800 in 2010 (incl. LNV). Het merendeel van de aanvragen (70%)
betreft deelnemers met een psychische stoornis of gedragsproblematiek.
• Participatiebudget
De Nederlandse gemeenten ontvangen vanaf 1 januari 2009 een bijdrage
voor de educatiedoelstellingen via het participatiebudget. Hiermee wordt
het geld voor re-integratie (WWB-werkdeel), inburgering en volwasseneneducatie gebundeld in één specifieke uitkering voor gemeenten. De
middelen voor educatie worden verdeeld over basisvaardigheden (met
name laaggeletterdheid), vavo (tweede kansonderwijs), en opleidingen
NT2 (Nederlands als Tweede Taal).
Gemeenten waren verplicht om tot 2013 de educatiebijdrage te besteden
aan de inkoop van educatie bij roc’s. Inmiddels is besloten deze
verplichting te verlengen voor de duur van deze kabinetsperiode.
Gedurende deze periode behouden roc’s voor educatie hun wettelijke
taak. Het kabinet bereidt op dit moment een wijziging voor waarbij het
educatie-onderdeel vavo onder rechtstreekse aansturing van het Rijk zal
worden gebracht.
• Verminderen Laaggeletterdheid
In Nederland hebben ongeveer 1,5 mln. mensen problemen met lezen en
schrijven. In 2010 is besloten het Aanvalsplan Laaggeletterheid 2006–2010
met een jaar te verlengen. CINOP, Stichting ETV.nl en Stichting Lezen &
Schrijven zijn de uitvoerders van het Aanvalsplan. In 2011 worden de
resultaten van het Aanvalsplan die t/m 2010 zijn behaald in kaart gebracht.
De meeste resultaten die in het Aanvalsplan zijn benoemd als «mijlpalen»
laten nog steeds vooruitgang zien.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

63

De beleidsartikelen (artikel 4)

• Schoolmaatschappelijk werk
De mbo-instellingen hebben gezamenlijk in totaal € 15 miljoen ter
beschikking voor schoolmaatschappelijk werk. Deze hulpverlening is erop
gericht leerlingen die dat nodig hebben tijdig en adequaat hulp te geven
bij hun problemen.
Jaarlijks rapporteren de instellingen via het NJI over aantallen deelnemers
die geholpen worden en welke problemen bij het schoolmaatschappelijk
werk gemeld en aangepakt worden.
• Bevorderen leren en werken
Tot en met 2010 is een stevige impuls gegeven aan een duurzame
regionale samenwerking rond een Leven Lang Leren. Vanuit een
gezamenlijk vastgestelde scholingsbehoefte hebben 47 samenwerkingsverbanden van scholingsinstellingen, bedrijven en overheden een
duurzame infrastructuur ontwikkeld. De benodigde randvoorwaarden zijn
gerealiseerd, waaronder het opzetten en inrichten van ruim 40 leerwerkloketten waar werkzoekenden, werknemers en werkgevers met hun vragen
over scholing terecht kunnen.
De regionale infrastructuur is ingezet voor de realisatie van 90 000 extra
leerwerktrajecten in de periode 2008 tot 2011. De eindstand is bepaald op
102 084. De doelstelling is dus ruimschoots behaald.
Het Ervaringscertificaat is een belangrijk instrument voor leren en werken.
Tot en met 2012 heeft de overheid de regie genomen om de basiskwaliteit
van het Ervaringscertificaat op orde te brengen en de betrouwbaarheid
van afgegeven EVC-verklaringen te vergroten. Hiertoe zijn in 2010 al
belangrijke stappen gezet: de publicatie van de beleidsregel EVC en het
Actieplan EVC dat wordt uitgevoerd door het Kenniscentrum EVC. De
landelijke publiekscampagne rond het Ervaringscertificaat heeft geholpen
om werkgevers te bereiken en individuen op weg te helpen.
Zeven hogescholen ontwikkelen zich tot instituut voor een Leven Lang
Leren. Monitor- en auditgesprekken hebben plaatsgevonden en de
resultaten daarvan zijn aanleiding geweest om het proces bij alle zeven
hogescholen voort te zetten.
Meer dan vijfhonderd mkb-ondernemers in veertien geselecteerde
branches worden ondersteund bij het ontwikkelen van een leercultuur in
hun bedrijf, gericht op een duurzame en brede inzetbaarheid van hun
medewerkers.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

64

De beleidsartikelen (artikel 4)

Tabel 4.6 Indicatoren
Indicator

Basiswaarde

Realisatie

Realisatie

Streefwaarde

Realisatie

0

29 865

65 166

90 000

102 084

01-01-2008

2008

2009

2010

2010

15,5%

17,0%

17,0%

n.n.b.

2000

2008

2009

20%
2010 en
2020

Het percentage deelnemers dat tevreden is over
de begeleiding bij de studie
Bron: Job Monitor

43%
2005

43%
2007

49%
2008

65%
2010

55%
2010

4.
Dekkingsgraad zorg- en adviesteams
Bron: Nederlands Jeugdinstituut NJI

42%
2003

82%
2008

100%
2011

89%
2009

98%
2010

1.
Aantal nieuwe leerwerktrajecten (duaal + EVC)
Bron: monitoring door Expertisecentrum Beroepsonderwijs
2.
Deelname aan leeractiviteiten door 25–64 jarigen
Bron: Eurostat

2010

3.

1.

2.

3.
4.

In de periode 2005–2007 zijn 44 162 extra leerwerktrajecten (duaal en
EVC) gerealiseerd. Met de verlenging van de projectdirectie Leren en
Werken tot 2011 is voor de periode 2008–2011 een nieuwe streefwaarde bepaald. In de periode 2008 tot 2011 moeten 90 000 extra
leerwerktrajecten gerealiseerd worden. De doelstelling is behaald.
Van de beroepsbevolking tussen de 25 en 64 jaar neemt 15% in 2020
deel aan een cursus of opleiding. In 2009 bedroeg de deelname 17%
in Nederland. Hiermee behoort Nederland nog steeds tot de best
presterende landen. In de nota «De kenniseconomie in zicht»
(kamerstuk 27 406, nr. 153, pagina 22) is voor 2020 dezelfde doelstelling als voor 2010 geformuleerd: 20%. De realisatiegegevens voor
2010 zijn naar verwachting in juni 2011 bekend.
Deze cijfers zijn aangepast op basis van de Job Monitor 2010.
Deze 98% is gebaseerd op ROC niveau. De minister heeft eerder
aangegeven dat ze het liefst 100% ZAT’s wil op de ROC’s en de acties
hebben hun effect niet gemist.

4.3.4 Er vallen minder leerlingen gedurende hun schoolloopbaan
voortijdig uit het onderwijs
Doelbereiking

Uit oogpunt van maatschappelijke cohesie en economische ontwikkeling
is het van belang dat zoveel mogelijk jongeren minimaal een startkwalificatie halen. De nationale doelstelling is halvering van het jaarlijks aantal
nieuwe voortijdig schoolverlaters in 2012 ten opzichte van 2002. Het
huidige kabinet heeft de doelstelling aangescherpt tot 25 000 vsv’ers in
2016. Een voortijdig schoolverlater is een jongere van 12 tot 23 jaar die
langer dan vier weken geen onderwijs volgt en nog geen startkwalificatie
heeft. Een startkwalificatie is een vwo-, havo-, of mbo-diploma op niveau
2, 3 of 4. In de uitvoeringsbrief «Aanval op de schooluitval: een kwestie
van uitvoeren en doorzetten» (kamerstuk 26 695, nr. 42) staat op welke
wijze voortijdig schoolverlaten (vsv) wordt aangepakt. De uitval van
jongeren kent verschillende oorzaken waardoor een brede benadering
noodzakelijk is. De stand van zaken is bij brief van 17 februari 2011
(kamerstuk 26 695, nr. 44) aan de Tweede Kamer gemeld.
Hiermee is op landelijk niveau de doelstelling voor het convenantjaar
2008–2009 (verslag 2010) gehaald.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

65

De beleidsartikelen (artikel 4)

• Meerjarige convenanten
De afspraken op basis van de meerjarige convenanten, die in 2008 zijn
afgesloten met vrijwel alle scholen in het voortgezet onderwijs en
middelbaar beroepsonderwijs-onderwijs en de contactgemeenten van de
39 RMC-regio’s (regionale meld- en coördinatiefunctie vsv), zijn in 2010
volop van kracht. Het resultaat van schooljaar 2008–2009 laat verschillen
zien tussen de RMC-regio’s. Zeventien regio’s (43%) hebben de reductie
van 20% of meer behaald. In 19 regio’s (49%) ligt de reductie tussen de 10
en 20%. 3 regio’s (8%) hebben een reductie van minder dan 10% gerealiseerd. In 8 regio’s is de reductie meer dan 25%. Daarentegen is in 9 regio’s
de daling minder dan 15%.
– Het vsv-percentage ligt hoog in de regio’s Rijnmond, Agglomeratie
Amsterdam, Haaglanden, Flevoland, Noord-Kennemerland, WestKennemerland en Midden-Brabant;
– De regio’s Rijnmond, Agglomeratie Amsterdam, Haaglanden en
Utrecht hebben absoluut gezien het hoogste aantal vsv’ers;
– Zuid-West Friesland, Noord- en Midden Drenthe, IJssel-Vecht,
Noord-Groningen en Eemsmond en Twente hebben procentueel de
laagste uitval.
• Specifieke programma’s voor de regio’s
In 2010 hebben de onderwijsinstellingen in samenwerking met de
RMC-contactgemeente opnieuw een aanvraag kunnen indienen voor
middelen voor specifieke programma’s in de regio. Voor 1 juli 2010
hebben alle scholen gerapporteerd over de eerste tranche programmagelden. Vanuit OCW is in een reactie op de rapportages aangedrongen op
aandacht voor effectmeting en borging van de programma’s en resultaten. Dit is vertaald in aanvullende aanwijzingen voor de aanvragen van
de tweede tranche. De eindrapportages moeten in 2012 worden
ingediend.
• Experimenten vmbo-mbo
Van 2009 tot en met 2013 wordt de ontwikkeling van de VM2 experimenten gevolgd via een monitor. Vanaf schooljaar 2010–2011 wordt het
mogelijk gemaakt voor de scholen en instellingen van het 1e en/of 2e
cohort om leerlingen in te schrijven in het borgingscohort VM2. Voor dit
borgingscohort gelden dezelfde voorwaarden. De eerste twee cohorten
van VM2 lopen nog en worden via een monitor gevolgd. Het
borgingscohort VM2 is gestart op 1 augustus 2010. De regeling subsidiëring experimenten vmbo-mbo2 is naar aanleiding hiervan aangepast.
• Verbetering melding relatief verzuim door scholen
In 2009 zijn alle bekostigde onderwijsinstellingen in het voortgezet
onderwijs en middelbaar beroepsonderwijs en alle gemeenten aangesloten op het digitale verzuimloket. Scholen en gemeenten kunnen sinds
begin 2010 via een eigen toegangscode (portal) in het verzuimloket van
alle meldingen in hun gemeente of instelling de gegevens ophalen.
Hiermee hebben zij snel alle informatie ter beschikking om in actie te
komen. Conform de toezegging aan de Tweede Kamer is na één jaar het
gebruik van het digitaal verzuimloket geëvalueerd. Een extern onderzoeksbureau en de Inspectie van het Onderwijs hebben (ook) in 2010 onderzoek
gedaan naar het gebruik van het digitaal verzuim loket en naar het
verzuimbeleid op vo-scholen en mbo-instellingen. Op 1 februari 2011
heeft de Tweede Kamer de evaluatie van het digitaal verzuimloket
ontvangen, waarin de uitkomsten van dit onderzoek zijn verwerkt.
Algemene conclusie is dat er sprake is van een verbetering van het
meldgedrag maar dat verbeteringen nodig zijn. Zodra het wetsvoorstel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

66

De beleidsartikelen (artikel 4)

verzuim en voortijdig schoolverlaten is aangenomen kunnen er bestuurlijke boetes opgelegd worden aan instellingen die niet voldoen aan de
wet. In september 2010 is er een brief gestuurd aan alle instellingen die
volgens onze gegevens nog geen meldingen hadden gedaan in het loket,
om hen op hun wettelijke plicht te wijzen. In 2010 zijn technische en
wettelijke voorbereidingen gestart om ook het niet-bekostigd onderwijs te
kunnen laten aansluiten op het digitaal verzuimloket.
• Curatieve maatregelen
Volgens het CBS hebben schoolverlaters zonder een startkwalificatie twee
keer zo vaak geen baan als jongeren die wel een startkwalificatie hebben.
Ook lopen zij in tijden van verminderde werkgelegenheid meer risico om
hun baan te verliezen. Om uitgevallen jongeren alsnog op te leiden tot
een startkwalificatie, heeft het kabinet ingezet op samenwerking tussen
het onderwijsveld, gemeenten, werkgevers en (jeugd)zorg. De inzet is
gericht op zowel jongeren die net zijn uitgevallen uit het onderwijs, als
jongeren zonder startkwalificatie die intussen een baan hebben gevonden.
Het betreft mensen jonger en ouder dan achttien jaar.
In 2010 zijn door het hele land diverse trajecten ingezet of verstevigd,
waarbij jongeren via diverse routes alsnog aan een startkwalificatie
worden geholpen. Dit kan zijn met een (andere) opleiding, passende zorg
en begeleiding of via een EVC (Erkenning van Verworven Competentie)traject bij een werkgever. Tevens hebben SZW en OCW via de projectdirectie Leren en Werken samen ingezet op de groep werkende jongeren
zonder startkwalificatie, door ze met een leerwerktraject alsnog naar een
startkwalificatie te leiden. De doelstelling om 20 000 van deze werkende
jongeren aan een traject te helpen, is niet gerealiseerd. Begin december
2010 stond de voorlopige eindstand op 8 715 gestarte leerwerktrajecten
voor deze groep. Dat is 77% van de door de regio’s gezamenlijk geformuleerde ambitie voor 2010 van 11 389 trajecten. Door de economische
recessie is minder groenpluk gesignaleerd dan in jaren van economische
bloei. Groenpluk houdt in dat jongeren gaan werken voordat zij hun
opleiding af hebben gemaakt. Nu in sommige sectoren voorzichtige
tekenen van economisch herstel zichtbaar zijn, blijft het voorkomen van
groenpluk een aandachtspunt.
Overigens hebben de extra inspanningen in het kader van het Jeugdwerkgarantieplan geleid tot een verdubbeling van het aantal herplaatste
«oude» voortijdig schoolverlaters.
• WRR: overbelaste jongeren
In 2009 is het besluit genomen om voor de schooljaren 2009–2010 en
2010–2011 tijdelijk € 30 miljoen beschikbaar te stellen voor plusvoorzieningen. Hierdoor kon in 2010 per regio plusvoorzieningen worden
ingericht. Eind 2009 hebben de RMC-regio’s een aanvraag voor de
subsidiemiddelen ingediend en voor 1 maart 2010 hebben alle regio’s een
plan van aanpak plusvoorzieningen ingediend. In de zomer van 2010 heeft
onderzoeksbureau ResearchNed de opdracht gekregen voor een evaluatieonderzoek naar de plusvoorzieningen. In het najaar van 2010 hebben in
het kader van het onderzoek startgesprekken plaatsgevonden met de
RMC-regio’s. Op 1 september 2010 hebben de RMC-regio’s al een eerste
tussenrapportage aangeleverd, waaruit is gebleken dat men in alle regio’s
is gestart met een vorm van plusvoorziening.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

67

De beleidsartikelen (artikel 4)

• Monitoring en evaluatie
In 2010 zijn diverse onderzoeken uitgevoerd, kwantitatief en kwalitatief,
om de tussenresultaten van de vsv-doelstelling te monitoren en te
evalueren. Dat zijn «Aanvullende analyses van de RMC-effectrapportages»
door Research voor Beleid, «De dienstverlening van DUO rondom
voortijdig schoolverlaters» over het Digitaal Verzuimloket door ERGO
research Intelligence, «Inzicht in Resultaat 2» over de Amsterdamse en
Rotterdamse aanpak van de TU Delft en niet-openbare quickscans bij
individuele mbo-instellingen met kennisdelingsbijeenkomsten. TIER (Top
Institute for Evidence Based Education Research) heeft eind 2010 een
verkennende evaluatie van de convenanten afgerond. Daarin zijn positieve
conclusies opgenomen over de huidige aanpak met convenanten.
Realisatie meetbare gegevens bij
de operationele doelstelling
Tabel 4.7 Indicatoren
Indicator

Het aantal nieuwe vsv’ers per kalenderjaar
(nationale indicator)
Bron: kamerstuk 26 695, nr. 44

Basiswaarde

Realisatie

Realisatie

Realisatie

Streefwaarde

2002

(2007–)
2008

(2008–)
2009

(2009–)
2010 1

(2010–)
2011 2

(2014–)
2015 3

71 000

46 800

41 800

39 600

35 000

25 000

Basiswaarde

Realisatie

Realisatie

Realisatie

Realisatie

2002

2007

2008

2009

2010

20 000

39 545

33 800

39 291

72 965

1.

Indicator

2.

Aantal herplaatste voortijdig schoolverlaters (inclusief oude voortijdig schoolverlaters)
Bron: RMC-effectrapportage 2008–2009 Research
voor Beleid)
1

Dit betreft het voorlopige cijfer
Wordt bekend in 2012
3
Wordt bekend in 2016
2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

68

De beleidsartikelen (artikel 4)

4.4 Overzicht onderzoek naar de doelmatigheid en de doeltreffendheid van beleid
Tabel 4.8 Overzicht afgerond onderzoek 2010

Effectenonderzoek ex
post

Overig evaluatieonderzoek

Onderzoek
Onderwerp

AD of OD

A. Start
B. Afgerond

Vindplaats

Onderzoek effectiviteit experimenten maatwerktrajecten
Onderzoek effectiviteit experimenten vmbo-mbo

OD 4

A: 2008
B: 2011
A: 2008
B: 2010

CPB

Monitor experimenten Associate
Degree op MBO-locatie
Effectiviteit VSV-beleid in RMC
regio’s (Beleidseval. Verkenning
dl 1)
Analyse effectrapportage RMC

OD 2

OD 4

Ecbo
www.ecbo.nl/
smartsite.dws?ch=ECB&id=2903

A:2011
B: A: juni 2008
B: 2010

TIER
www.tierweb.nl

OD 4

jaarlijks

(RvB). OCW

Project Onderwijs-Arbeidsmarkt
2006 (POA)

AD

Jaarlijks in
juli

Registratie en bestemming
uitstroom schoolverlaters (SIS)

OD 4

Jaarlijks in
september

Monitor Sociale Veiligheid
Monitor alfabetisering

AD
OD 3

Jaarlijks
Jaarlijks in
het voorjaar

ODIN-6

AD

Tweejaarlijks
B: 2010

ROA
www.roa.unimaas.nl/
pdf_publications/2009/
ROA_R_2009_5.pdf
ROA
www.roa.unimaas.nl/
pdf_publications/2009/
ROA_R_2009_5.pdf
Ecbo: dl 1, 2, 3
CINOP http://
cinop.brengtlerentotleven.nl/
smartsite.dws?id=2941Ecbo
Research Ned
www.job-site.nl/uploads/
managed_media/files/
JOB_20Monitor_20Deel_201.pdf

Ontwikkeling/monitoring toetsen
taal en rekenen

OD 2

A: 2009
B: 2010

OD 4

CITO

Toelichting
Voor het beleidsondersteunend onderzoek (doorlichting en evaluaties)
maakt BVE zelf vooral gebruik van de periodieke, structurele onderzoeken.
Op specifieke terreinen draagt BVE slechts financieel bij aan onderzoek
dat bij andere directies in het verslag staat (bijv. lerarenonderzoek, bij de
directie Leraren). Voor het overige zijn er geen grote wijzigingen geweest
tussen plan en uitvoering.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

69

De beleidsartikelen (artikel 5)

ARTIKEL 5. TECHNOCENTRA
5.1 Algemene doelstelling: het ondersteunen van technocentra
om de kennisinfrastructuur in de regio te versterken. De
aansluiting tussen het technisch beroepsonderwijs en het
bedrijfsleven wordt hierdoor verbeterd
Doelbereiking en maatschappelijke
effecten

De Kaderregeling Technocentra 2006 tot en met 2010 (hierna de Regeling)
is per 31 december 2010 ingetrokken. De financiële ondersteuning van de
technocentra uit het Fonds Economische Structuurversterking (FES) als
tijdelijke impulsmaatregel is op dezelfde datum beëindigd. De technocentra kunnen op basis van de Regeling tot uiterlijk 1 juli 2011 verantwoording afleggen. Naar aanleiding hiervan zijn er ten tijde van deze
verslaglegging nog geen gegevens beschikbaar over het subsidiejaar
2010. Omdat er echter de afgelopen jaren een duidelijke trend zichtbaar is
dat de technocentra de vorming van regionale samenwerkingsverbanden,
platforms en netwerken verder hebben bestendigd en uitgebreid, lijkt het
aannemelijk dat de technocentra ook in 2010 met hun activiteitenscala
goed de aansluiting hebben gevonden bij het kabinetsbeleid om de
instroom in bètatechnische opleidingen te bevorderen. Deze conclusie is
gebaseerd op de evaluatie van de jaarverslagen 2009 die het Platform
Bèta Techniek (PBT) op verzoek van het ministerie van OCW heeft
uitgevoerd. Uit genoemde evaluatie blijkt dat de basissubsidie doelmatig
wordt aangewend, waarbij de technocentra pogingen hebben ondernomen om ook de resultaten en effecten van de activiteiten in beeld te
brengen. Uit de jaarverslagen komt verder naar voren dat er een hechte
basis is gelegd onder de regionale samenwerking van relevante actoren
en dat afstemming en synergie wordt gerealiseerd. Het draagvlak uit de
regio blijkt tevens uit de omvang van de co financiering van regionale
partijen (minstens de helft van de technocentra gaat na beëindiging van
de Rijkssubsidie met financiële ondersteuning van regionale partners door
als technocentrum). Sommige technocentra realiseren hierbij forse
multipliers op de basisfinanciering.
Doelstelling I: bevordering van de circulatie en de toepassing van kennis
tussen instellingen, tussen instellingen en ondernemingen of tussen
instellingen, ondernemingen en derden. Het bevorderen van samenwerking tussen instellingen en tussen instellingen en het bedrijfsleven is
het uitgangspunt in de aanpak en activiteiten van alle technocentra. Deze
samenwerking is tevens het organiserende principe achter de activiteitenprogramma’s. Subregionale en/of sectorale samenwerkingsverbanden
dan wel platforms zijn vaak bepalend voor de uitvoering van activiteiten.
Kennisuitwisseling vindt vaak plaats in hiertoe georganiseerde bijeenkomsten. In sommige projecten is de kennisoverdracht en het bevorderen
van innovatie meer nadrukkelijk een speerpunt.
Doelstelling II: gezamenlijke benutting door verschillende instellingen van
hoogwaardige en moderne apparatuur ten behoeve van technisch
beroepsonderwijs. Veel technocentra ondernemen activiteiten die gericht
zijn op het realiseren van gezamenlijke voorzieningen en het optimaliseren van de infrastructuur. Enkele voorbeelden zijn de Opleidingsbedrijven Metaal (OBM’s) en andere gezamenlijke praktijkcentra, de
Technocampus (Flevoland) en de Centres of Excellence (Rotterdam).
Doelstelling III: bevordering van een goede aansluiting van technisch
beroepsonderwijs op de opleidingsbehoeften van de arbeidsmarkt. Alle
technocentra hebben activiteitenprogramma’s ontwikkeld die de hele
onderwijsketen bestrijken waarbij veel aandacht is besteed aan de
samenhang en afstemming van veel promotieactiviteiten en imagocampagnes. Voorbeelden zijn een regionale Regiegroep instroombevordering

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

70

De beleidsartikelen (artikel 5)

(Twente) en subregionale programma’s als Tune Techniek en Platform
Promotie Techniek (Brabant). Verder zijn er in dit kader ook instrumenten
ontwikkeld die webbased op een gestructureerde wijze ter beschikking
worden gesteld, zoals Bedrijf+School en Techwijs!
Realisatie meetbare gegevens bij
de algemene doelstelling
5.2 Budgettaire gevolgen van beleid
Tabel 5.2 Budgettaire gevolgen van beleid artikel 5 (Bedragen x € 1 000)
Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2006

2007

2008

2009

2010

2010

2010

Verplichtingen
Waarvan garantieverplichtingen

9 037

9 025

8 988

10 189

9 992

9 998

–6

Totale uitgaven
(programma+apparaat)

9 037

9 025

8 988

10 189

9 992

9 998

–6

0

9 025
7 000
1 700
325

8 988
7 000
1 688
300

10 189
7 000
2 889
300

9 992
7 000
2 692
300

9 998
7 000
2 698
300

–6
0
–6
0

9 199

9 084

9 017

9 801

9 590

9 632

– 42

Programma-uitgaven
• Basissubsidie
• Speerpuntsubsidie
• Overig
Apparaatsuitgaven
Ontvangsten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

71

De beleidsartikelen (artikel 6 en 7)

ARTIKEL 6 EN 7. HOGER ONDERWIJS
6.1 Algemene beleidsdoelstelling: het stelsel van hoger onderwijs
en onderzoek zorgt dat studenten en (wetenschappelijk)
personeel hun talenten en onderzoekend vermogen maximaal
kunnen ontwikkelen. Het leidt hen op voor een positie op de
nationale en internationale arbeidsmarkt en het vervullen van hun
rol in de intellectuele voorhoede van onze samenleving
Doelbereiking en maatschappelijke
effecten

Onderwijs en wetenschap zijn meer dan aanjagers van de kenniseconomie. Het gaat niet alleen om geld, het gaat ook om zaken als inzicht in
de eigen identiteit, historische achtergronden, natuur en milieu, sociale
verhoudingen, cultuur en kunst, kortom de bepalende factoren voor de
kwaliteit van het leven. Het stelsel van hoger onderwijs en onderzoek
speelt daarbij een belangrijke rol. Het hoger onderwijs moet daarom
studenten motiveren om tijdens hun studie het beste uit zichzelf te halen,
zodat zij zich optimaal ontplooien en zich breed kunnen oriënteren.
Het kabinetsbeleid was erop gericht een ambitieuze studiecultuur in het
hoger onderwijs te creëren. De basiskwaliteit moet omhoog, excellentie
moet worden bevorderd en het studiesucces verbeterd. Dat laatste
betekent onder andere dat minder studenten uit mogen vallen.
Er hoort ook bij dat studenten een goede begeleiding ontvangen bij de
keuze voor die specifieke studie die past bij hun interesses en talenten.
Een studiekeuzegesprek beoogt studenten meer zelfinzicht te geven en
betere informatie over de factoren voor het succesvol doorlopen van de
opleiding waarmee zij willen starten. Dit om studieuitval te voorkomen. In
het hoger onderwijs werd daarom in 2010 een pilot met studiekeuzegesprekken uitgevoerd bij hogescholen en universiteiten. Binnen die
projecten zijn in 2009 en 2010 ruim 4 000 studiekeuzegesprekken gevoerd
met aspirant-studenten.
In 2008 zijn met de VSNU en de HBO-raad meerjarenafspraken gemaakt
over «studiesucces»: de reductie van de uitval, verhogen van rendementen, meer differentiatie en verbetering van de kwaliteit van docenten,
en meer docenten. In de eerste helft van 2011 wordt de voortgangsrapportage van de meerjarenafspraken naar de Tweede Kamer gestuurd.
Op 13 april 2010 verscheen het rapport van de commissie «Toekomstbestendig Hoger Onderwijs Stelsel» (onder voorzitterschap van prof. dr. C.P.
Veerman). De voormalig minister van OCW had, mede namens de
voormalig minister van LNV, aan deze commissie gevraagd om op basis
van een vergelijking van het Nederlandse stelsel met toonaangevende
stelsels elders in de wereld, een oordeel te geven over de toekomstbestendigheid van het Nederlandse hogeronderwijsstelsel op de langere
termijn. De kabinetsreactie op het rapport van de commissie Veerman is
op 7 februari 2011 naar de Tweede Kamer gestuurd (kamerstuk 31 288,
nr. 150).

Externe factoren

De inzet van studenten, docenten, onderzoekers, bestuurders, toezichthouders, brancheorganisaties, maatschappelijke en internationale
organisaties, andere overheden en bedrijven (stages en aansluiting
arbeidsmarkt) bepaalt mede de kwaliteit van het onderwijs en onderzoek.
De minister is daarom mede afhankelijk van de inzet, capaciteiten en
faciliteiten van deze partijen. Factoren die de minister slechts beperkt kon
beïnvloeden, maar waarvan het succes van het beleid wel afhankelijk is,
zijn: ontwikkelingen op de (internationale) arbeidsmarkt, demografische
ontwikkelingen, conjuncturele ontwikkelingen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

72

De beleidsartikelen (artikel 6 en 7)

Realisatie meetbare gegevens bij
de algemene doelstelling
Tabel 6.1 Indicatoren
Indicator

Percentage hoger opgeleiden in de leeftijdsgroep 25–44 jarigen van de beroepsbevolking
Bron: CBS (EBB)

Basiswaarde
2003

Realisatie
2008

Realisatie
2009

Streefwaarde
2020

Realisatie
2010

31,5% 1

36,8%

37,4%

46,0%

39,0%

1.

1

Door een nieuwe weegmethode van de EBB wijkt dit cijfer iets af van eerder gepubliceerde waarden.

Toelichting:
Meer mensen moeten hoger opgeleid worden. Het streven van het kabinet
was dat in 2020 bijna de helft van de Nederlandse beroepsbevolking
tussen de 25 en 44 jaar hoger opgeleid is. OCW probeert dit voornamelijk
door verbetering van rendement (minder uitval en betere studiekeuze) te
bereiken.
Tabel 6.2 Kengetallen

1.

2.

2007

2008

2009

2010

Percentage afgestudeerden met een baan op tenminste hborespectievelijk wo-niveau 1
•
Hbo
•
Wo

85%
64%

85%
67%

83%
65%

–
–

Percentage afgestudeerden dat anderhalf jaar na afstuderen in
het buitenland werkt
•
Hbo
•
Wo

3%
–2

2%
5%

3%
8%

–
–

59%
60%

62%
63%

59%
60%

–
–

3.

Percentage werkenden dat aangeeft dat opleiding voldoende
basis was om te starten op arbeidsmarkt
•
Hbo
•
Wo
Bron: Hbo- 3 en Wo-monitor 4
1

Huidige baan (gemiddeld anderhalf jaar na afstuderen).
Er is voor indicator 2 geen landelijk cijfer beschikbaar voor het wo, omdat een aantal universiteiten dit onderwerp niet in de vragenlijst heeft
opgenomen.
3
De cijfers voor het hbo over 2010 zijn beschikbaar in september 2011.
4
De cijfers voor het wo komen een keer per twee jaar beschikbaar. De gegevens over 2011 zijn beschikbaar in september 2012. De gegevens over
2009 zijn berekend door de VSNU. Voorheen werden deze berekend door ROA. Daardoor zijn de cijfers 2009 niet helemaal vergelijkbaar met
voorgaande jaren.
2

De kengetallen uit tabel 6.2 geven inzicht in de mate waarin een student
optimaal is voorbereid op deelname aan de samenleving en een positie
op de nationale en internationale arbeidsmarkt. Omdat er een samenhang
is met de conjunctuurontwikkeling zijn bij deze kengetallen geen
streefwaarden geformuleerd. De verwachting dat het aantal afgestudeerden dat in het buitenland werkt, stijgt door het stimuleren van
internationale mobiliteit onder studenten lijkt door de stijging te worden
bevestigd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

73

De beleidsartikelen (artikel 6 en 7)

6.2 Budgettaire gevolgen van beleid
Tabel 6.3 Budgettaire gevolgen van beleid artikel 6 (Bedragen x € 1 000)
Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2006

2007

2008

2009

2010

2010

2010

Verplichtingen
Waarvan garantieverplichtingen

2 039 503

2 287 731

2 377 498

2 692 061

2 804 787

2 426 775

378 012

39 000

108 000

92 333

176 362

82 202 1

Totale uitgaven

1 881 795

2 030 854

2 158 944

2 323 653

2 495 166

2 397 538

97 628

Programma-uitgaven

1 876 798

2 025 779

2 153 863

2 317 618

2 489 231

2 391 712

97 519

1 819 302

1 927 700

2 044 634

2 186 555

2 330 387

2 219 638

110 749

1 819 302

1 927 700

2 044 634

2 186 555

2 330 387

2 219 638

110 749

2 259

4 561

6 848

5 478

5 474

5 474

0

1 500

4 083

6 848

5 478

5 474

5 474

0

0

0

0

Studenten volgen onderwijs,
en (wetenschappelijk)
personeel doet onderzoek, in
voldoende toegeruste
instellingen voor hoger
onderwijs
• Reguliere bekostiging
(lumpsum) 2
Binnen- en buitenlandse
studenten volgen hoger
onderwijs, en (wetenschappelijk) personeel doet
onderzoek, van hoge en
excellente kwaliteit
• Kwaliteitsverbetering
docenten (lumpsum)
• Excellentie in onderwijs:
binnen- en buitenlands
talent 3
• Toelatingsbeleid in het
hoger onderwijs («Ruim
baan voor talent»)
Studenten volgen zonder
drempels het hoger onderwijs
dat het beste past bij hun
talenten en specifieke
behoeften, en worden
gestimuleerd om hun
opleiding succesvol af te
ronden
• Minder uitval en
kwaliteitsimpuls (lumpsum)
• Verhogen studierendement Nederlandse
studenten met een
niet-westerse achtergrond (lumpsum)
• Studiekeuze-informatie
voor het hoger onderwijs
• Erkenning van verworven
competenties
• Emancipatie
De samenleving (bedrijven en
maatschappelijke organisaties)
benut optimaal de kennis van
het hoger onderwijs en
onderzoek en vice versa

759

478

4 128

3 869

14 725

32 163

50 164

50 164

0

6 726

20 898

34 867

34 867

0

1 448

1 486

5 600

8 765

12 797

12 797

0

2 580

2 303

2 299

2 400

2 400

2 400

0

100

80

100

0
100

0
100

0
100

0
0

35 835

76 933

73 544

78 854

85 790

102 050

– 16 260

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

74

De beleidsartikelen (artikel 6 en 7)

•
•

•
•

Praktijkgericht onderzoek
(Raak)
Praktijkgericht onderzoek
(lectoren en kenniskringen) (lumpsum) 4
Ondernemerschap
Nieuwe
hbo-masteropleidingen
Deltaplan bèta/techniek 5
FES: Investeringsagenda
bèta en techniek hoger
onderwijs

Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2006

2007

2008

2009

2010

2010

2010

8 800

13 300

11 300

13 100

18 883

16 300

2 583

1 254

7 823
0

7 823
7 500

0
– 7 500

61 308

5 044
50 000

0
58 500

1 079
55 530

10 452
55 500

– 9 373
30

2 325

7 200

6 000

2 475

4 475

– 2 000

15 274

12 716

14 112

14 568

17 416

14 386

3 030

15 274

12 716

14 112

14 568

17 416

14 386

3 030

Apparaatsuitgaven Hoger
Onderwijs en Studiefinanciering 7

4 997

5 075

5 081

6 035

5 935

5 826

109

Ontvangsten

46 848

6 955

9 580

11 404

3 462

4 492

– 1 030

•
•

Programmakosten-overig 6
• Uitvoeringsorganisatie
DUO

27 035

1

Het gaat hier met name om zogenaamde garanties voor bouwprojecten in het onderwijs (schatkistbankieren).
In de middelen voor «Reguliere bekostiging» zijn ook enkele posten voor overige uitgaven verwerkt.
3
De middelen voor 2006 t/m 2008 hebben ook betrekking op de universiteiten.
4
Naast deze extra middelen uit het coalitieakkoord is in de «Reguliere bekostiging» (lumpsum) voor lectoren en kenniskringen voor 2010 een
bedrag van € 57 miljoen opgenomen.
5
De middelen voor het Deltaplan bèta/techniek hebben niet alleen betrekking op het hbo maar zijn onderwijsbreed.
6
De middelen hebben betrekking op de sector hoger onderwijs.
7
In verband met de samenvoeging van de directies Hoger Onderwijs en Studiefinanciering zijn de apparaatsuitgaven van beide directies vanaf
2009 samengevoegd.
2

Toelichting:
De realisatie van de uitgaven voor het hoger beroepsonderwijs ligt in 2010
€ 97,6 miljoen hoger dan de vastgestelde begrotingsstand. De realisatie
van de ontvangsten is € 1 miljoen lager dan geraamd.
De belangrijkste oorzaken van de hogere realisatie van de uitgaven zijn:
• Reguliere bekostiging: Een verhoging van € 97,9 miljoen voor de
toename van het aantal studenten in het hbo en een toevoeging van
€ 10 miljoen voor de medefinanciering van de realisatie van een brede
hbo-voorziening in Flevoland.
• Praktijkgericht onderzoek (Raak): Toevoeging van € 2,6 miljoen voor
het programma Raak-internationaal (deze middelen waren begroot op
artikel 7).
• Ondernemerschap: Omdat de middelen in een gewijzigd kasritme
beschikbaar worden gesteld is het budget in 2010 met € 7,5 miljoen
verlaagd (het budget voor de jaren 2011 tot en met 2013 is met een
gelijk bedrag verhoogd).
• Nieuwe hbo-masteropleidingen: Een bedrag van € 8,4 miljoen is
ingezet ter dekking van de ontwikkeling van het aantal studenten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

75

De beleidsartikelen (artikel 6 en 7)

Tabel 6.4 Budgettaire gevolgen van beleid artikel 7 (Bedragen x € 1 000)
Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2006

2007

2008

2009

2010

2010

2010

Verplichtingen
Waarvan garantieverplichtingen

3 531 959

3 656 718

3 784 930

4 052 409
50 000

4 009 600
115 000 1

3 890 901

118 699

Programma-uitgaven

3 396 597

3 511 532

3 676 678

3 781 800

3 822 986

3 809 083

13 903

Studenten volgen onderwijs,
en (wetenschappelijk)
personeel doet onderzoek, in
voldoende toegeruste
instellingen voor hoger
onderwijs
• Reguliere bekostiging
(lumpsum)
• Geesteswetenschappen
• Alfa/Gamma-onderzoek
(lumpsum)

3 380 433

3 481 375

3 636 794

3 740 028

3 761 782

3 740 412

21 370

3 374 433

3 475 375

3 628 327

3 728 322
2 128

3 740 196
6 660

3 714 826
10 660

25 370
– 4 000

6 000

6 000

8 467

9 578

14 926

14 926

0

13 469

17 883

26 299

32 049

39 801

47 268

– 7 467

1 000

3 000

5 000

5 414

5 414

5 414

0

1 567

382

4 650

4 800

11 112

11 385

10 331

10 331

0

575

4 764

7 436

10 320

– 2 884

4 000

4 000

0

0

2 000

– 2 000

6 816

6 816

0

2 917

5 500

– 2 583

Binnen- en buitenlandse
studenten volgen hoger
onderwijs, en (wetenschappelijk) personeel doet
onderzoek, van hoge en
excellente kwaliteit
• Kwaliteitsverbetering
docenten (lumpsum)
• Toelatingsbeleid in het
hoger onderwijs («Ruim
baan voor talent»)
• Excellentie in onderwijs:
binnen- en buitenlands
talent (HSP)
• Excellentie in onderwijs:
binnen- en buitelands
talent: FES (Sirius
programma)
• Excellentie in onderwijs:
binnen- en buitelands
talent: (Sirius
programma)
• Excellentie in onderwijs:
binnen- en buitelands
talent: (kwaliteit en
bekostiging)
• Nederlandse Instituten in
het Buitenland (NIB’s),
Netherlands Education
Support Offices (NESO’s),
Beeldmerk
• Internationaliseringsagenda
• Noodfonds voor
internationale hulpacties
• Internationale samenwerking en beurzenprogramma’s

3 057

6 331

6 242

7 116

1 000

1 000

1 000

1 000

1 000

1 000

0

2 195

2 370

2 370

2 370

1 887

1 887

0

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

76

De beleidsartikelen (artikel 6 en 7)

Studenten volgen zonder
drempels het hoger onderwijs
dat het best past bij hun
talenten en specifieke
behoeften, en worden
gestimuleerd om hun
opleiding succesvol af te
ronden
• Minder uitval en
kwaliteitsimpuls
(lumpsum)
• Verhogen studierendement Nederlandse
studenten met een
niet-westerse achtergrond (lumpsum)
• Verhoging deelname
studenten met een
handicap
De samenleving (bedrijven en
maatschappelijke organisaties)
benut optimaal de kennis van
het hoger onderwijs- en
onderzoek en vice versa
• 3 TU’s samenwerking
• 3 TU’s samenwerking
• Sectorplan Natuur- en
scheikunde
Ontvangsten
1

Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2006

2007

2008

2009

2010

2010

2010

2 695

2 208

3 519

2 657

15 337

15 337

0

1 407

2 322

15 337

15 337

0

2 695

2 208

2 112

335

0

10 066
10 066

10 066
10 066

7 066
7 066

6 066
6 066

6 066
6 066

0
0

1 478

11 508

11 645

13 894

13 877

16 402

– 2 525

Het gaat hier met name om zogenaamde garanties voor bouwprojecten in het onderwijs (schatkistbankieren).

Toelichting:
De realisatie van de uitgaven voor het wetenschappelijk onderwijs ligt in
2010 € 13,9 miljoen hoger dan de vastgestelde begrotingsstand. De
realisatie van de ontvangsten is € 2,5 miljoen lager dan geraamd.
Hieronder worden de grootste verschillen toegelicht.
• Reguliere bekostiging: Het verschil ad € 25,4 miljoen wordt verklaard
door:
– een verhoging van € 27,4 miljoen voor de toename van het aantal
studenten in het wetenschappelijk onderwijs,
– een verlaging van € 2,0 miljoen voor diverse bijstellingen.
• Geesteswetenschappen: Het betreft hier een overboeking van € 4,0
miljoen naar artikel 16 «Onderzoek en wetenschapsbeleid» in verband
met een via NWO beschikbaar te stellen bijdrage voor het programma
«Promoties in de Geesteswetenschappen» waarmee uitvoering wordt
gegeven aan een van de aanbevelingen uit het rapport «Duurzame
Geesteswetenschappen».
• Excellentie in onderwijs: binnen- en buitenlands talent: FES (Sirius
programma): De verlaging met € 2,9 miljoen laat zich verklaren door
gerealiseerde subsidietoekenningen in 2009 en 2010. Op basis van
deze toekenningen dient de meerjarenraming voor dit programma te
worden geactualiseerd en zal het bedrag van € 2,9 miljoen in latere
jaren tot uitkering komen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

77

De beleidsartikelen (artikel 6 en 7)

•

•

Excellentie in onderwijs: binnen- en buitenlands talent (Kwaliteit en
bekostiging): De € 2,0 miljoen die was geraamd in het kader van de
koppeling van kwaliteit en bekostiging worden niet toegevoegd aan de
rijksbijdrage van de universiteiten, maar ingezet voor de dekking van
de studentenstijging.
Internationaliseringsagenda: Het betreft hier een overboeking naar
artikel 6 «Hoger beroepsonderwijs» in verband met de financiering van
het programma Raak-internationaal.

Ontvangsten: De verlaging ad € 2,5 miljoen wordt verklaard door een
hogere realisatie van € 0,4 miljoen, veroorzaakt door niet geraamde
afrekeningen van batige saldi van afgeronde projecten, een verlaging van
€ 2,9 miljoen in verband met een desaldering met de uitgaven in het
kader van de FES-projecten «Excellentie in onderwijs».
6.3 Operationele beleidsdoelstelling
6.3.1 Studenten volgen onderwijs, en (wetenschappelijk)
personeel doet onderzoek, in voldoende toegeruste instellingen
voor hoger onderwijs
Doelbereiking

Het stelsel van hoger onderwijs en onderzoek is zodanig toegerust dat
voldaan is aan de door de Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk onderzoek (WHW) gestelde toegankelijkheids-, doelmatigheids- en
kwaliteitseisen bij het verzorgen van hoger onderwijs en het verrichten
van onderzoek.
In 2010 is een nieuw bekostigingssysteem ingevoerd (Staatsblad 2010,
nr. 314), waarmee de rijksbijdrage voor hoger onderwijs per 2011 met
name gebaseerd wordt op het aantal ingeschreven studenten en de
diplomaopslag fors wordt verlaagd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

78

De beleidsartikelen (artikel 6 en 7)

Realisatie meetbare gegevens bij
de operationele doelstelling
Tabel 6.5 Kengetallen
(x 1 000)

1.

2.

Realisatie
2006/07

Realisatie
2007/08

Realisatie
2008/09

Realisatie
2009/10

Realisatie
2010/11

Eerstejaars aantal studenten (excl. «groen onderwijs»)
•
Hbo-voltijd
•
Hbo-deeltijd
•
Wo

78,2
13,2
41,4

80,7
12,5
43,5

82,9
13,3
45,5

88,1
13,8
50,1

88,4
13,2
49,5

Ingeschreven aantal studenten (excl. «groen
onderwijs»)
•
Hbo-voltijd
•
Hbo-deeltijd
•
Wo

294,8
59,2
202,7

304,1
58,8
206,8

312,4
60,3
214,0

330,1
62,9
226,0

344,0
65,2
233,7

49,4
13,3
29,5

50,2
13,4
27,2

51,5
12,3
27,5

51,8
12,2
29,1

–
–
–

Realisatie
2007

Realisatie
2008

Realisatie
2009

Realisatie
2010

5.6
5,8

5.8
5,9

5.9
5,8

6,2
5,9

3.

Gediplomeerden (excl. «groen onderwijs»)
•
Hbo-voltijd
•
Hbo-deeltijd
•
Wo
Bron: 1 cijfer HO, tellingen 1 oktober 2010 (conform
OCW-referentieraming)

4.

Onderwijsuitgaven per student
•
Hbo
•
Wo

Toelichting:
4. Onderwijsuitgaven per student in constante prijzen 2010 (dat wil
zeggen gecorrigeerd voor de uitgekeerde loon- en prijsbijstelling). De
twee belangrijkste oorzaken voor de stijging van de onderwijsuitgaven in 2010 (ten opzichte van 2009) zijn:
a) de beschikbaarstelling van de oploop 2010 van de enveloppemiddelen uit het Coalitieakkoord Balkenende IV, en
b) de oploop in 2010 van de middelen die bij voorjaarsnota 2006 zijn
toegekend voor de verdere versterking van de kenniseconomie en
het innovatief vermogen van Nederland.
6.3.2. Binnen- en buitenlandse studenten volgen hoger onderwijs,
en (wetenschappelijk) personeel doet onderzoek, van hoge en
excellente kwaliteit
Doelbereiking

In het kader van het «rode loper-initiatief» uit de internationaliseringsagenda «Het Grenzeloze Goed» is per 1 november 2010 het project «Rode
Loper» gestart ter stroomlijning van de administratieve processen op het
terrein van de oriëntatie, aanmelding en toelating van internationale
studenten in het Nederlands hoger onderwijs. In dit project werken Nuffic,
IND, DUO, Studielink, Studiekeuze123, HBO-raad, VSNU en Kences samen
aan een verbeterde ketenaanpak. De eindrapportage wordt verwacht in
juli 2012. Verder heeft het Huygens-beurzenprogramma bijgedragen aan
de ingaande en uitgaande mobiliteit van excellente Nederlandse en
buitenlandse studenten. De Netherlands Education Support Offices
(NESO’s) bieden daarnaast een goede infrastructuur om het Nederlandse
hoger onderwijs in het buitenland te promoten en niet-EERstudenten naar
Nederland te trekken. In dit kader voert de Nuffic in 2011 het «Holland

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

79

De beleidsartikelen (artikel 6 en 7)

Alumni netwerk-project» uit dat ten doel heeft de Holland alumninetwerken in de tien NESO-landen te versterken. Dit ter bevordering van de
positie van het Nederlandse hoger onderwijs in deze landen en ter
ondersteuning van de Nederlandse hogeronderwijsinstellingen bij de
kwaliteit van hun internationale alumnibeleid. Ook kunnen evaluaties van
alumni over de door hun gevolgde opleidingen een positieve impact op
de kwaliteit van het Nederlandse hoger onderwijs hebben. Ten slotte is
een onderzoek gestart naar de ingaande en uitgaande studentenmobiliteit
en stafmobiliteit. Dit onderzoek richt zich niet alleen op kwantiteit maar
ook op kwaliteit van de mobiliteitsstromen. De resultaten van dit
onderzoek worden verwacht in juni 2011.
Toelichting:
Kwaliteit en bekostiging
Van de middelen voor kwaliteit en bekostiging is in 2010 € 2 miljoen
ingezet voor de uitbreiding van het Sirius Programma. De resterende € 2
miljoen die aanvankelijk was begroot voor het op kleine schaal uitvoeren
van experimenten met het koppelen van kwaliteit en bekostiging, is (via
een kasschuif) ingezet voor de dekking van de toename van het aantal
studenten (zie tabel 2 van de Beleidsagenda van de Begroting 2011;
kamerstuk, 32 500 VIII, nr. 2).
Realisatie meetbare gegevens bij
de operationele doelstelling
Tabel 6.6 Indicatoren
Indicator Kwaliteit en excellentie

1.

Percentage hbo-docenten dat minimaal
beschikt over een mastergraad 1

Basis
waarde

Realisatie
2008

Realisatie
2009

Streef
waarde

Realisatie
2010

50%
(waarvan
3,7% PhD)
peildatum:
2007

57%,
(waarvan
4,8% PhD)
peildatum:
2008

63%,
(waarvan
7,7% PhD)
peildatum:
2009

70% 2,
(waarvan
10,0% PhD)
peildatum:
2014

–

18,0%
peildatum:
2004

18,3%
peildatum:
2008

17,7%
peildatum:
2009

–

–

33
31

34
32

35
33

–
–

–
–

13
11
peildatum:
2005

14
14
peildatum:
2008

14
13
peildatum:
2009

–
–

–
–

25,0

22,7

23,3

–

–

9,2
peildatum:
2004

10,1
peildatum:
2008

10,3
peildatum:
2009

–

–

Bron: POMO-onderzoek van het Ministerie van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
2.

Percentage studenten dat als «gemotiveerd»
kan worden beschouwd

3.

Studietijd, contacturen en schaal
a.
Onderwijsintensiteit: gem. tijdsbesteding aan studiegerelateerde
activiteiten in uren per week (perceptie
student)
•
Hbo
•
Wo
b.
Onderwijstijd: gem. aantal uren per
week (contacturen; perceptie student)
•
Hbo
•
Wo
Bron: Studentenmonitor 3
c.
•

Student/stafratio
Hbo: student/
onderwijzend personeel
•
Wo: student/
wetenschappelijk personeel
Bron: Kerncijfers

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

80

De beleidsartikelen (artikel 6 en 7)

Indicator Kwaliteit en excellentie

4.

Aantal Nederlandse instellingen in top 100 van
beste instellingen ter wereld

Bron: Sjanghai-ranking

Indicator Internationalisering diplomamobiliteit
5.
Ho-studenten uit het buitenland in NL
(instroom): percentage van de totale Nederlandse ho-studentenpopulatie
Bron: IMON-monitor 2009 (NUFFIC, Europees
Platform, Cinop)
6.

Percentage Nederlandse studenten dat een
opleiding in Nederland volgt en een deel
hiervan in het buitenland doet
Bron: Studentenmonitor

Basis
waarde

Realisatie
2008

Realisatie
2009

Streef
waarde

Realisatie
2010

2 in top 100

2 in top 100
waarvan 1 in
top 50

2 in top 100
waarvan 1 in
top 52

3 in top 100
en hoogste
omhoog

peildatum:
2005

peildatum:
2008

peildatum:
2009

peildatum:
2011

2 in top 100,
beide 2
plaatsen
gestegen
peildatum:
2010

4,5%
peildatum:
2003/2004

6,9%
peildatum:
2007/2008

7,4%
peildatum:
2009/2010

7,4% 4
peildatum:
2010

–

14% (hbo
12%; wo
17%)
peildatum:
2007

12% (hbo
10%; wo
14%)
peildatum:
2008

16% (hbo
14%; wo
19,%)
peildatum:
2009

25%
peildatum:
2013

–

1
De meerjarenafspraken tussen OCW en de HBO-raad vormen het uitgangspunt voor deze indicator.
In 2011 wordt het arrangement van de meerjarenafspraken, op basis van de voortgangsrapportage en de evaluatie van de Inspectie, geëvalueerd.
2
In het convenant «LeerKracht van Nederland» is afgesproken dat hogescholen er naar streven dat 70% van de docenten in 2014 over een mastergraad beschikt. Daarnaast is afgesproken dat hogescholen ernaar zullen streven dat 10% van de docenten in 2017 beschikt over een PhD dan wel in
een promotietraject participeert.
3
Doordat er in 2010 geen Studentenmonitor is uitgevoerd, zijn deze indicatoren niet geactualiseerd.
4
De streefwaarde is eerder gerealiseerd dan verwacht. Dit wordt grotendeels veroorzaakt door verdubbeling van het budget voor het
HSP-programma.

Toelichting:
2. en 3. Deze gegevens zijn gebaseerd op de Studentenmonitor, en dus
op ondervraging van studenten. Deze indicatoren geven dan ook
de percepties van de studenten weer.
6.3.3 Studenten volgen zonder drempels het hoger onderwijs dat
het beste past bij hun talenten en specifieke behoeften, en
worden gestimuleerd om hun opleiding succesvol af te ronden
Doelbereiking

Om de Nederlandse bevolking beter en hoger op te leiden, liggen er
specifiek voor het hoger onderwijs de volgende opdrachten:
• een goede doorstroom binnen het onderwijs;
• minder uitval uit het hoger onderwijs;
• een leven lang leren.
Deze vormen de basis van een gezonde kenniseconomie en een goed
opgeleide beroepsbevolking.
De meerjarenafspraken studiesucces en kwaliteit zijn door de hoger
onderwijsinstellingen geïmplementeerd door activiteiten op te zetten om
onder andere rendementen te verbeteren en uitval tegen te gaan.
In de eerste helft van 2011 wordt de voortgangsrapportage van de
meerjarenafspraken naar de Tweede Kamer gestuurd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

81

De beleidsartikelen (artikel 6 en 7)

Realisatie meetbare gegevens bij
de operationele doelstelling
Tabel 6.7 Indicatoren
Indicator

1.

2.

Voor het wo 1, 2
Percentage studie-uitval (uit wo) en studieswitchers (binnen wo) na het (verwijzende en
bindende) eerste bachelorjaar in bachelor-2 en
3

Percentage studenten (herinschrijvers na het
eerste studiejaar) dat in vier jaar de
bachelorfase afrondt1, 2

Bron: 1 cijfer HO/VSNU

3.

Voor het hbo1, 2 :
Rendement van studenten (herinschrijvers na
het eerste studiejaar3 na 6 jaar studie

Bron: 1 cijfer HO/HBO-raad

Studierendement na 6 jaar van
voltijdstudenten hbo en wo 4
•
Hbo autochtoon
•
Hbo student met een niet–westerse
achtergrond
•
Wo autochtoon
•
Wo student met een niet-westerse
achtergrond
Bron: DUO: 1 cijfer HO/DUO

Basis
waarde

Realisatie
2008

Realisatie
2009

Streef
waarde

Realisatie
2010

12 % 3
(studenten
die zijn
gestart met
studeren in
2004)
peildatum:
2007

12%
(studenten
die zijn
gestart met
studeren in
2005)
peildatum:
2008

11%
(studenten
die zijn
gestart met
studeren in
2006)
peildatum:
2009

6%

–

47 %
(studenten
die zijn
gestart met
studeren in
2003)
peildatum:
2007

48 %
(studenten
die zijn
gestart met
studeren in
2004)
peildatum:
2008

51 %
(studenten
die zijn
gestart met
studeren in
2005)
peildatum:
2009

peildatum:
2014

77%
(studenten
die zijn
gestart met
studeren in
2001)
peildatum:
2007

76%
(studenten
die zijn
gestart met
studeren in
2003)
peildatum:
2008

–

90%

66,2%

67,4%

67,0%

–

65,5%

48,0%
47,5%

51,0%
47,1%

51,7%
44,0%

–
–

50,2%
42,3%

35,0%
peildatum:
2006
cohort
hbo/wo
2000

35,2%
peildatum:
2008
cohort
2002

35,2%
peildatum:
2009
cohort
2003

–
peildatum:
2014 (zie
toelichting)

33,5%
peildatum:
2010
cohort
2004

peildatum:
2011
>70%

–

–

peildatum:
2013

4.

1
De meerjarenafspraken vormen het uitgangspunt voor de indicatoren 1 t/m 3 inzake verhogen van het studiesucces en kwaliteit in de
bachelorfase. De basiswaarde voor de meerjarenafspraken is het jaar 2007.
2
Het gaat bij de indicatoren 1 t/m 3 steeds om studenten die zich na het eerste studiejaar opnieuw hebben ingeschreven in het wo (indicator 1 en 2)
dan wel in het hbo (indicator 3). Wanneer we het cohort 2008 bekijken, gaat het dus om de studenten die gestart zijn in 2008, maar die in 2009 nog
steeds waren ingeschreven. Van die overgebleven groep is naar switchgedrag, uitval en rendement gekeken. De reden om naar deze «herinschrijvers» te kijken, en niet naar het totale start-cohort is om recht te doen aan de oriënterende, selecterende en verwijzende functie van het eerste
studiejaar.
3
In de meerjarenafspraak met de HBO-raad is afgesproken dat er gekeken zal worden naar studenten in de post-propedeutische fase, in plaats van
herinschrijvers na het eerste studiejaar. Vanwege onvolkomenheden in de registratie is dat op dit moment nog lastig te berekenen, en wordt
gewerkt met herinschrijvers na het eerste studiejaar.
4
Uitgangspunt voor de berekening van het studierendement na 6 jaar is de strategische agenda. Een cohort eerstejaars in hbo of wo wordt
gevolgd tot een hbo-bachelordiploma (voor het hbo-cohort) of een wo-master/doctoraaldiploma (voor het wo-cohort) is gehaald en zolang er een
ononderbroken inschrijving is in het ho. Studenten die overstappen van hbo naar wo, of omgekeerd, en daar een diploma halen, zitten niet in de
telling.

Toelichting:
4. Streefwaarde: Het rendement van Nederlandse studenten met een
niet-westerse achtergrond is in 2014 zoveel mogelijk gelijk aan
Nederlandse studenten met een westerse achtergrond. Deze
streefwaarde geldt niet landelijk. Met de 5 multisectorale hogescho-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

82

De beleidsartikelen (artikel 6 en 7)

len in de Randstad zijn afspraken gemaakt over het verhogen van het
rendement van Nederlandse studenten met een niet-westerse
achtergrond.
6.3.4 De samenleving (bedrijven en maatschappelijke organisaties) benut optimaal de kennis van het hoger onderwijs en
onderzoek en vice versa
Doelbereiking

De ambitie van Nederland om te horen tot de beste kenniseconomieën
van de wereld is hoog. Hiervoor is een krachtig hoger onderwijs noodzakelijk. Het moet een hoog niveau van kennis en onderzoek genereren. Het
moet innovatieve arbeidskrachten opleveren die hun omgeving analyseren en verbeteringen kunnen voorstellen.
Het kabinet stimuleert hiertoe interactie tussen het hoger onderwijs en de
arbeidsmarkt, en focus en massa in wetenschappelijke opleidingen en
onderzoek. In het hbo worden daartoe lectoraten gestimuleerd,
Raak-subsidies (Regionale Aandacht en Actie voor Kenniscirculatie) voor
praktijkgericht onderzoek ingezet, tijdelijk nieuwe hbo-masters mogelijk
gemaakt en ondernemerschap gestimuleerd. In het wo wordt ingezet op
de bundeling van krachten van de 3TU’s en het sectorplan natuur- en
scheikunde.
Toelichting:
• HBO-masters
Voor 2010 was in totaal € 10,5 miljoen begroot. De geraamde realisatie
van de goedgekeurde aanvragen bedraagt in 2010 € 1,1 miljoen. De
resterende middelen zijn (via een kasschuif) vrijwel geheel ingezet
voor de dekking van de toename van het aantal studenten (zie tabel 2
van de Beleidsagenda van de Begroting 2011; kamerstuk, 32 500 VIII,
nr. 2). In 2009 en 2010 zijn in drie rondes in totaal 20 aanvragen voor
nieuwe hbo-masters ontvangen. Hiervan zijn er 10 goedgekeurd, 9
afgewezen en is er 1 aanvraag voorwaardelijk goedgekeurd.
• Ondernemerschap
De geraamde € 15 miljoen wordt niet, zoals in de Begroting 2010
vermeld, beschikbaar gesteld over de jaren 2010 en 2011, maar
gespreid over de jaren 2010 tot en met 2013. In 2010 bedroeg de
realisatie € 0,5 miljoen. De beoogde (verdere) investeringen in
netwerken om kennisuitwisseling tussen onderwijsinstellingen en
ondernemers in de regio te bevorderen, zijn overeenkomstig het
gezamenlijk programma van OCW en EL&I «Onderwijs en ondernemerschap» uitgevoerd. Aan het landelijk ondernemerscertificaat is een
andere invulling gegeven. Voor het mbo is een certificeerbare eenheid
ondernemerschap ontwikkeld die met ingang van het schooljaar
2011–2012 uitgerold gaat worden. Voor het wo en hbo start de NVAO
met de pilot bijzondere kenmerk Ondernemerschap. Deze middelen
zijn via de begroting van het ministerie van EL&I beschikbaar gesteld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

83

De beleidsartikelen (artikel 6 en 7)

Realisatie meetbare gegevens bij
de operationele doelstelling
Tabel 6.8 Indicatoren
Indicator

Raak-regeling
Raak-mkb
1.
In projecten betrokken ondernemers

Raak-publiek
2.
In projecten betrokken professionals van
publieke instellingen

Samenhang Raak-lectoren
3.
Percentage Raak-projecten met
lectoraatsdeelname
Bron: SIA

Deltaplan bèta/techniek 2
4.
Percentage instroom t.o.v. 2000
•
Hbo
•
Wo
•
Totaal hbo+wo (gewogen gemiddelde)

Percentage uitstroom t.o.v. 2000 3
•
Hbo
•
Wo
•
Totaal hbo+wo (gewogen gemiddelde)
Bron: DUO: 1 cijfer HO

Basiswaarde
«peildatum»

Realisatie
2008

Realisatie
2009

Streefwaarde

Realisatie
2010

2 430
peildatum:
2007

–

3 500
peildatum:
dec.2009

4 400 1
peildatum:
2011

3 908
peildatum:
2010

1 073
peildatum:
2007

–

1 500
peildatum:
2009

2 5001
peildatum:
2011

2 282
peildatum:
2010

85%
peildatum:
2006

–

95%
peildatum:
2009

95%
peildatum:
2011

96%
peildatum:
2010

0%
0%
0%
peildatum:
2000

0%
38,3%
11,9%
peildatum:
2008

7,5%
51,7%
21,2%
peildatum:
2009

–
–
–
peildatum:
2010

8,2%
47,2%
20,2%
peildatum:
2010

0%
0%
0%
peildatum:
2000

– 4,5%
32,6%
5,5%
peildatum:
2008

– 3,1%
34,6%
7,0%
peildatum:
2009

15%
15%
15%
peildatum:
2010

– 4,2%
40,9%
7,9%
peildatum:
2010

5.

1
De streefwaarden zijn aangepast omdat bij het vaststellen van de streefwaarden uitgegaan was van mogelijke continue groei, die gezien de aard
van de projecten niet realistisch is. De aangepaste streefwaarden zijn tot stand gekomen op basis van een voorspelling van het aantal nieuwe
projecten en betrokken professionals/ondernemers op basis van voorgaande/al lopende projecten.
2
Door administratieve vertragingen en technische correcties, waaronder wijzigingen in de CROHO-indeling van opleidingen, kunnen de cijfers iets
afwijken van eerder gepubliceerde cijfers. Bovendien was in de telling 2009 ten onrechte de transnationale Universiteit Limburg (tUL) meegeteld.
3
Door administratieve vertragingen en technische correcties, waaronder wijzigingen in de CROHO-indeling van opleidingen, kunnen de cijfers iets
afwijken van eerder gepubliceerde cijfers. Bovendien was in de telling 2009 ten onrechte de transnationale Universiteit Limburg (tUL) meegeteld.

Toelichting:
De indicator gemiddelde omvang kenniskring is niet meer opgenomen.
Gebleken is dat er geen eenduidige definitie bestaat van een kenniskring.
Dit maakt de beschikbare gegevens onvergelijkbaar met elkaar.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

84

De beleidsartikelen (artikel 6 en 7)

6.4 Overzicht afgeronde onderzoeken
Tabel 6.9 Overzicht onderzoek naar de doelmatigheid en de doeltreffendheid van beleid

Beleidsdoorlichting

Onderzoek of Onderwerp

AD of OD

A. Start
B. Afgerond

Vindplaats

Kennisfunctie hoger onderwijs
2001–2008 (Raak/Lectoren/
Kenniskringen)
Internationalisering

OD 4

A 2008
B 2010

www.overheid.nl, Kamerstuk
31 511, nr. 5

OD 2

A 2010/2011
B 2010/2011

PM

A 2009
B 2010
A 2009
B 2010
A 2010
B 2011
Jaarlijks
Jaarlijks

Kamerstuk 31 288, nr.152

Effectenonderzoek ex
post

geen

Overig evaluatieonderzoek 1

Pilots Associate Degree

OD 1

Deelname studenten met een
handicap
Deltaplan bèta-techniek

OD 3

Studentenmonitor 2
Project Onderwijs-Arbeidsmarkt
(POA)

onder andere OD 2
AD

OD 4

april 2011 gereed
nog niet gestart
www.studentenmonitor.nl
www.roa.unimaas.nl

1

Wat onder overig evaluatieonderzoek staat, is niet in alle gevallen een evaluatieonderzoek.
Bezien wordt of de studentenmonitor in de huidige vorm nog jaarlijks wordt gepubliceerd of dat de frequentie van verschijnen en de inhoud
veranderen.
2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

85

De beleidsartikelen (artikel 8)

ARTIKEL 8. INTERNATIONAAL BELEID
8.1 Algemene doelstelling: bevorderen van internationale
samenwerking, om daarmee de kwaliteit van onderwijs, cultuur
en wetenschap een impuls te geven en de internationale competenties van studenten, docenten, kunstenaars en wetenschappers
te vergroten
Doelbereiking en maatschappelijke
effecten

Ook in 2010 is verder gewerkt aan de internationale oriëntatie en
competenties van de generaties van de toekomst. Dit is gebeurd door
educatieve, culturele en wetenschappelijke uitwisseling en samenwerking.
Deze samenwerking vond plaats in EU-verband, met multilaterale
organisaties zoals de UNESCO en via bilaterale samenwerking.

Externe factoren

•
•

Realisatie meetbare gegevens bij
de algemene doelstelling

Inzet van instellingen, organisaties, lerenden, docenten, wetenschappers en kunstenaars zelf.
De buitenlandpolitieke situatie.

In het verleden en ook nog bij de opstelling van de begroting 2011 zijn
binnen het internationaal beleid twee operationele doelstellingen1
gehanteerd met daaraan gekoppeld een aantal prestatie-indicatoren,
afkomstig uit de zogenoemde IMON-monitor (Monitor «Internationale
Mobiliteit in het Onderwijs in Nederland»). Inmiddels moet worden
geconstateerd dat de combinatie van beleidsdoelstellingen en prestatieindicatoren in ieder geval op internationaal terrein weinig zinvol is. Het is
vrijwel niet mogelijk om op internationaal terrein – met daarop vele
externe actoren en factoren, die nauwelijks tot niet beheersbaar zijn –
doelstellingen en ambities voldoende SMART te formuleren.
Wel zijn in beperkte mate gegevens beschikbaar over internationale
mobiliteit van scholieren, studenten, docenten etc. Deze gegevens zijn
echter te beperkt in reikwijdte om als betrouwbare indicatoren te kunnen
fungeren. De betreffende gegevens zijn opgenomen in de eerdergenoemde publicatie «Internationale Mobiliteit in het Onderwijs in
Nederland» (IMON), die wordt opgesteld door de organisaties die
mobiliteitsprogramma’s uitvoeren (Nuffic, CINOP en Europees Platform).
Het IMON-rapport over het jaar 2009 is per brief van 10 augustus 2010
(kamerstuk 32 123 VIII, nr. 150) aan de Voorzitters van de Eerste en Tweede
Kamer der Staten-Generaal gezonden. In de IMON-monitor is per
onderwijssector aangegeven wat basiswaarden, actuele waarden en
streefwaarden zijn op stelselniveau, voor zover het althans mobiliteit
betreft. In de IMON-monitor is voorts een verdieping te vinden met
informatie over verschillen tussen landen, instellingen en opleidingen.

1

8.3.1 Stimuleren van internationalisering,
grensoverschrijdende mobiliteit en institutionele samenwerking teneinde de internationale competenties van studenten,
docenten, kunstenaars en wetenschappers te
vergroten.
8.3.2. In internationaal verband waarborgen
van de OCW-belangen en benutten van
internationale kennis voor de kwaliteit van
nationaal beleid

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

86

De beleidsartikelen (artikel 8)

8.2 Budgettaire gevolgen van beleid
Tabel 8.1 Budgettaire gevolgen van beleid artikel 8 (Bedragen x € 1 000)
Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

HGIS
realisatie

2006

2007

2008

2009

2010

2010

2010

2010

Verplichtingen
Waarvan garantieverplichtingen

17 815

17 794

28 899

29 277

57 293

22 734

34 559

1 054

Totale uitgaven

16 507

18 083

18 849

24 418

23 813

26 317

– 2 504

1 054

Programma-uitgaven

13 592

15 050

16 329

21 364

20 794

23 434

– 2 640

1 054

8 802
6 312

9 576
6 318

10 658
7 885

10 889
7 906

10 546
7 736

10 596
7 767

– 50
– 31

590

2 490

3 258

2 773

2 983

2 810

2 829

– 19

590

4 790

5 474

5 671

6 482

5 939

6 208

– 269

464

1 436

1 764

1 783

1 660

1 895

2 100

– 205

150

3 044

3 088

3 263

3 427

3 376

3 455

– 79

310

622

625

1 395

668

653

15

3 993

4 309

6 630

– 2 321

3 043

4 049

5 680

– 1 631

950

260

950

– 690

Stimuleren van internationalisering, grensoverschrijdende
mobiliteit en institutionele
samenwerking teneinde de
internationale competenties
van lerenden, docenten,
kunstenaars en wetenschappers te vergroten
• Mobiliteitsprogramma’s
• Bilaterale samenwerking
met andere landen
In internationaal verband
waarbogen van de
OCW-belangen en benutten
van internationale kennis voor
de kwaliteit van nationaal
beleid
• OCW-vertegenwoordiging
in het buitenland
• Participeren in multilaterale organisaties
• Stimuleren van
internationale uitwisseling van kennis en
cultuur, beleidsonderzoek en benchmarking
Het integreren van de
BES-eilanden in Nederland
voor wat betreft de OCW –
beleidsterreinen en het
onderhouden van de relaties
met de andere landen in het
Koninkrijk
• Verbetering van het
onderwijs op de
BES-eilanden
• Studiefinanciering
Nederlandse Antillen en
Aruba
Apparaatsuitgaven
Ontvangsten

2 915

3 033

2 520

3 054

3 019

2 883

136

81

842

430

84

183

99

84

314

Toelichting:
Op het artikel is in het jaar 2010 € 2,5 miljoen minder gerealiseerd dan
begroot. Een aantal begrotingsmutaties liggen hieraan ten grondslag.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

87

De beleidsartikelen (artikel 8)

Deze lagere uitgaven betreffen het saldo van een verhoging van de
uitgaven met € 3 miljoen bij de 1e suppletoire begroting 2010 en een
verlaging van € 5,4 miljoen bij de 2e suppletoire begroting 2010. Deze
€ 5,4 miljoen betreft het saldo van een verhoging van dit artikel met € 7,5
miljoen om bij te dragen aan de verbetering van de onderwijshuisvesting
op de BES-eilanden en voor het dossier Leerwerktrajecten Nederlandse
Antillen. Daarnaast is dit artikel verlaagd met € 12,9 miljoen. Deze
middelen zijn overgeheveld van het jaar 2010 naar het jaar 2011.
In 2010 zijn met de drie bestuurscolleges op hoofdlijnen afspraken
gemaakt over de bestemmingen van de bij BES beschikbare budgetten
voor de verbetering van het onderwijs. De bedragen zijn in juni
vastgelegd door middel van een transitieprotocol per eiland, ondertekend
namens de gedeputeerde van het betreffende eiland en de SG OCW. Voor
de daadwerkelijke aanwending dient overeenstemming te bestaan tussen
OCW en het bestuur van het eiland. Daarbij dienen ook de scholen
betrokken te worden, aangezien daar de aanwending over het algemeen
dient neer te slaan. Hoewel op alle drie de eilanden voortgang is geboekt,
is het niet gelukt om de beschikbare budgetten in zijn geheel in het jaar
2010 in te zetten. Op het grootste eiland – Bonaire, waaraan ook de
grootste budgetten zijn toegezegd – is recentelijk substantiële vertraging
ontstaan doordat (opnieuw) het bestuurscollege is gevallen. Dat heeft de
inzet van de middelen in het jaar 2010 aanzienlijk bemoeilijkt. Bovendien
moet in het maatschappelijk verkeer op de BES-eilanden rekening worden
gehouden met een lager tempo dan we in Nederland zijn gewend en
draagt ook de moeizame totstandkoming van interne besluitvorming bij
aan een trager tempo van besteding van middelen.
Gelet op de achterstanden op het onderwijsgebied op de BES, onder
andere betreft dat het achterstallig onderhoud van de onderwijshuisvesting, en het incidentele karakter van de voor de verbetering van het
onderwijs beschikbare middelen, is een bedrag van € 12,9 miljoen
overgeheveld van het jaar 2010 naar het jaar 2011.
Binnen het artikel hebben verschuivingen plaatsgevonden. De uitgaven
voor een aantal onderdelen zijn lager uitgevallen dan geraamd.
In het jaar 2010 is een bedrag van € 0,1 miljoen gereserveerd voor de
bijdrage van OCW aan het op te richten College voor de Rechten van de
Mens. Deze bijdrage is in het jaar 2010 niet gerealiseerd. Het wetsvoorstel
ligt bij de Tweede Kamer (kamerstuk 32 467). Door de val van het vorige
Kabinet en de daarop volgende verkiezingen is deze wet vertraagd. Na de
aanvaarding van de wet zal OCW de bijdrage verstrekken.
8.3 Internationale Uitgaven OCW- breed
Internationale uitgaven OCW

Het vergroten van internationale mobiliteit en grensoverschrijdende
samenwerking tussen instellingen draagt in belangrijke mate bij aan de
algemene beleidsdoelstelling. Het betreft beleid dat niet alleen op dit
artikel wordt gerealiseerd. Veel internationaliseringsbeleid is elders
ondergebracht binnen de OCW-begroting, derhalve is hieronder in de
eerste plaats een overzicht opgenomen van de totale internationale
uitgaven van OCW per beleidsartikel en daaraan gekoppeld welk deel
daarvan deel uitmaakt van de Homogene Groep Internationale Samenwerking (HGIS), gecoördineerd door het ministerie van Buitenlandse
Zaken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

88

De beleidsartikelen (artikel 8)

Tabel 8.2 Internationale uitgaven OCW (Bedragen x € 1 000)

1

Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

HGIS
realisatie
2010

2006

2007

2008

2009

2010

2010

2010

Primair onderwijs (artikel 1)
Voortgezet onderwijs (artikel
3)
Beroepsonderwijs en
volwasseneneducatie
(artikel 4)
Hoger beroepsonderwijs
(artikel 6)
Wetenschappelijk onderwijs
(artikel 7)
Internationaal beleid (artikel 8)
Informatie en communicatietechnologie
(artikel 10)
Studiefinanciering (artikel 11)
Internationaal cultuurbeleid
(artikel 14) 1
Kunsten (artikel 14)
Cultureel erfgoed (artikel 14)
Media letteren en bibliotheken
(artikel 15 en 14.02)
Onderzoek en wetenschappen
(artikel 16)

15 806

16 522

17 657

19 198

22 008

18 286

3 722

2 539

2 627

3 061

3 914

3 518

3 973

– 455

728

989

611

1 172

862

888

– 26

4 006

3 453

3 453

3 453

3 453

3 453

72 340
13 592

78 606
15 050

84 906
16 329

86 428
17 371

86 503
16 485

86 599
16 804

– 96
– 319

100
577

100
14 401

10 378

4 363

2 162

49 852

– 47 690

2 430
6 864
1 049

6 370
950

11 818
1 598

19 379
1 389

18 334
2 096

16 280
2 370

2 054
– 274

6 315
395

44 468

44 356

47 401

50 478

50 872

49 778

1 094

506

74 940

72 487

83 950

88 675

79 226

80 848

– 1 622

606

Totaal

239 439

255 911

281 162

295 820

285 519

329 131

– 43 612

74 143

3 453
61 814
1 054

De gelden voor internationaal cultuurbeleid zijn met ingang van het jaar 2007 verdeeld over de artikelen 08, 14, en 15.

Toelichting:
De uitgaven op de Homogene groep internationale samenwerking (HGIS)
maken deel uit van de totale realisaties in het jaar 2010. De beleidsprestaties zijn toegelicht bij de betreffende beleidsartikelen.
Voor de realisaties op artikel 11 Studiefinanciering geldt het volgende.
De internationale uitgaven aan studiefinanciering zijn voor 2010 begroot
op € 49,9 miljoen. De gerealiseerde uitgaven zijn voor het grootste deel
niet afzonderlijk te herkennen in de realisatiegegevens. Wel zijn de
gerealiseerde uitgaven bekend voor de vergoeding aan inkomende
studenten uit de EER, die op grond van een oude regeling vergoeding van
het collegegeld krijgen (de Raulin-vergoeding). Die uitgaven zijn
opgenomen in de tabel. Zie verder artikel 11 onderdeel 11.3.5 Stimuleren
van internationale studentenmobiliteit.
8.4. De BES-eilanden
Een bijzondere taak betreft het integreren van de BES-eilanden in
Nederland op het gebied van de OCW-beleidsterreinen en het onderhouden van de relaties met de andere landen in het Koninkrijk
Doelbereiking

Bonaire, Sint Eustatius en Saba (verder met «BES» aangeduid) zijn sinds
10 oktober 2010 «openbare lichamen» binnen Nederland, een rechtsvorm
die te vergelijken is met die van een gemeente. De bewindslieden van
OCW zijn vanaf die datum politiek (eind)verantwoordelijk geworden voor
alle OCW-aangelegenheden op de BES. Het overnemen van deze
verantwoordelijkheid heeft plaatsgevonden tegen de achtergrond van een
rapport van de onderwijsinspectie in het najaar van 2008 waarin wordt
geconstateerd dat het niveau van het onderwijs op de BES zeer laag is.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

89

De beleidsartikelen (artikel 8)

Via een wetgevingstraject, waarbij de huidige landsverordeningen op de
BES worden omgezet in (Nederlandse) wetten, zullen de bewindslieden
beschikken over een wettelijke basis die hen in staat stelt de verbetering
van het onderwijs daadwerkelijk ter hand te nemen. Gelet op de gewenste
snelle verbetering van het onderwijs, wordt deze operatie beleidsrijk
ingevuld. Het ministerie van BZK heeft dit proces rijksbreed gecoördineerd. Voor de onderwijssector is door OCW een verbeterprogramma
gestart ter voorbereiding op de transitie. Hiervoor is bij voorjaarsnota
voor de jaren 2009 en 2010 in totaal ruim € 12 miljoen (incidenteel)
beschikbaar. Dit budget is gevoed doordat het ministerie van BZK het
onderwijs- en jongerensamenwerkings- programma (OJSP) voor wat
betreft de BES aan OCW heeft overgedragen (voor de jaren 2009 en 2010
in totaal € 4,6 miljoen). Verder heeft de ministerraad incidentele middelen
beschikbaar gesteld voor het realiseren van zichtbare verbeteringen op
het terrein van onderwijs (voor de jaren 2009 en 2010 in totaal € 8
miljoen). In het kader van het verbeterprogramma onderwijs zijn in 2009
en 2010 middelen besteed aan een aantal projecten waarmee concrete en
zichtbare resultaten zijn geboekt.
• In het voortgezet onderwijs zijn schoolboeken aangeschaft, zodat de
leerlingen hier (gratis) over kunnen beschikken.
• In het funderend onderwijs en voortgezet onderwijs zijn toetsen
afgenomen om te bepalen wat het onderwijsniveau is.
• De gegevens zijn vervolgens door onderwijsdeskundigen geanalyseerd
waarbij nagegaan is welke aanpak het beste is om de lees- en
rekenprestaties van de leerlingen te verbeteren.
• Er zijn toetsen aangeschaft voor het LeerlingVolgSysteem (LVS) voor
het funderend onderwijs alsmede het Volg en Advies Systeem (VAS)
voor het voortgezet onderwijs.
• Alle scholen op de BES hebben middelen gekregen voor het aanschaffen van remediërend en aanvullend onderwijsmateriaal.
• Er is budget verstrekt voor het laten volgen van cursussen met het oog
op het versterken van de zorgstructuur.
• De opzet van een zorgstructuur voor het onderwijs is gestimuleerd
door de aanstelling van procesbegeleiders op elk eiland mogelijk te
maken.
• Diverse projecten ter verbetering van de huisvesting van de scholen
zijn opgestart en parallel is gewerkt aan een overkoepelend masterplan
huisvesting scholen BES voor alle scholen op de drie eilanden. Met
name als gevolg van het feit dat de grootste kosten voor bouwprojecten niet in het begin van de projecten vallen, is een kasschuif aangevraagd voor een aanzienlijk deel van het in 2010 beschikbare budget.
De relaties met de andere landen in het Koninkrijk
Met Aruba zijn de afspraken over de bijdrage van Nederland aan het
onderwijs op Aruba geactualiseerd. Daarbij zijn afspraken gemaakt over
de alternatieve aanwending van het budget 2010 in het onderwijs, gelet
op de voldoende aanwezigheid in dat jaar van middelen voor de stimulering van studeren in de regio. Als gevolg van het opheffen van het Land
Nederlandse Antillen en het ontstaan van de Landen Curaçao en St.
Maarten aan het einde van het jaar (10–10-2010) zijn er geen nieuwe
afspraken met Land Nederlandse Antillen meer gemaakt. Met Curaçao en
St. Maarten zijn in 2010 geen nieuwe afspraken gemaakt. Wel is reeds
verkend hoe de rol van het Land Nederlandse Antillen over te nemen.
Realisatie meetbare gegevens bij
de operationele doelstelling

Aangezien het onderhavige project van beperkte duur is – na de transitie
wordt het OCW-beleid op de BES geïntegreerd in de reguliere processen –
heeft dit artikelonderdeel slechts betrekking op de jaren 2009 en 2010. Het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

90

De beleidsartikelen (artikel 8)

hanteren van prestatie-indicatoren is daarmee hier weinig zinvol. De
onderwijsinspectie heeft in het najaar van 2008 vastgesteld dat bijna alle
scholen op de BES, naar Nederlandse maatstaven, als «zeer zwak» kunnen
worden gekwalificeerd. Op basis van de bevindingen van de inspectie is
de volgende doelstelling van het verbeterprogramma geformuleerd:
Verhoging van de leerprestaties van alle leerlingen op de BES-eilanden in
de kernvakken tot een niveau dat naar Nederlandse maatstaven
aanvaardbaar is. De eerste uitkomsten van het evaluatie onderzoek naar
de effecten van de onderwijsverbetering op de BES worden pas bekend
na 2010.
8.5 Overzicht onderzoek naar de doelmatigheid en de doeltreffendheid van beleid
Tabel 8.3 Overzicht afgeronde onderzoeken
Onderzoek onderwerp

AD of OD

Start

Afgerond

Effectenonderzoek ex
post

Scholensamenwerking met
(voorheen) Nederlandse
Antillen en Aruba (KANS)

OD 8.3.1

2010

2010

Overig evaluatieonderzoek

Internationale mobiliteit

OD 8.3.1

2010

2010

Frans-Nederlandse Academie
Duitsland Instituut
Interim Evaluatie LevenLangLeren programma
Fulbright Beurzen

OD 8.3.1
OD 8.3.1
OD 8.3.1

2010
2010
2010

2010
2010
2010

OD 8.3.1

2010

2010

Vindplaats

Internationaliseringsmonitor
Onderwijs Nederland
(IMON) http:/www.nuffic.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

91

De beleidsartikelen (artikel 9)

ARTIKEL 9. ARBEIDSMARKT- EN PERSONEELSBELEID
9.1 Algemene doelstelling: de kwaliteit van het onderwijs wordt
gewaarborgd door de beschikbaarheid van voldoende personeel
van voldoende kwaliteit voor alle onderwijsdeelnemers
Doelbereiking en maatschappelijke
effecten

Het afgelopen jaar is het aandeel vacatures in het onderwijs evenals 2009
gedaald door de ingezette beleidsmaatregelen en de gewijzigde economische omstandigheden. De onderwijsarbeidsmarkt blijft daarmee uit de
gevarenzone (dat wil zeggen minder dan 1% vacatures). De in het
actieplan «LeerKracht van de Nederland» en de kwaliteitsagenda
«Krachtig meesterschap» ingezette beloningsmaatregelen (2010 € 461
miljoen) en maatregelen ter verbetering van de kwaliteit (2010 € 152
miljoen) helpen de onderwijswerkgevers om in de vraag naar goed
opgeleide leraren te kunnen voorzien. In de komende jaren loopt de
hoogte van deze investeringen nog aanmerkelijk op.

Externe factoren

Het onderwijs is afhankelijk van de inzet van leerlingen en studenten,
ouders, docenten, schoolleiders, bestuurders, toezichthouders, brancheorganisaties, maatschappelijke organisaties, gemeenten en bedrijven
(aansluiting arbeidsmarkt). De minister is daarom mede afhankelijk van de
beschikbaarheid, capaciteiten en faciliteiten van deze actoren. Andere
factoren die de minister beperkt kan beïnvloeden maar waarvan hij wel
afhankelijk is, zijn:
•
•

De invloed van de conjunctuur op de onderwijsarbeidsmarkt en de
loonontwikkeling;
Demografische ontwikkelingen in de leerlingenpopulatie en het
lerarenbestand.

Realisatie meetbare gegevens bij
de algemene doelstelling
Tabel 9.1 Indicatoren
Indicator

1.

2.

1

Aantal openstaande vacatures voor leraren en
managers in het primair onderwijs, voortgezet onderwijs en beroepsonderwijs en
volwasseneducatie, fte’s
Bron: Arbeidsmarktbarometer po, vo, bve

Aandeel lessen dat verzorgd wordt door
benoembaar personeel
Bron: IPTO

Realisatie 1

Basiswaarde

Realisatie

Realisatie

Streefwaarde

900
(0,3%)
Peildatum:
2006

1 440
(0,7%)
Peildatum:
2008

1 120
(0,5%)
Peildatum:
2009

< 2 200
(< 1%)
Peildatum:
2010

800
(0,4%)
Peildatum:
2010

83%
Peildatum:
oktober 2006

83%
Peildatum:
oktober 2007

82%
Peildatum:
oktober 2008

≥ 83%
Peildatum:
oktober 2009

82%
Peildatum:
oktober 2009

Realisatie op basis van de eerste drie kwartalen

Toelichting:
1. Een arbeidsmarkt is dynamisch, en daar horen vacatures bij. Het is
een natuurlijk verschijnsel op de arbeidsmarkt. Als er echter te veel
vacatures zijn in verhouding tot het aantal werkenden, wordt het
steeds moeilijker om met de zittende personeelsleden het onderwijsproces goed vorm te blijven geven. Het streven is om dit niet uit te
laten stijgen boven 2 200 (in fte). Dit komt overeen met een onvervulde vacature-intensiteit van 1% (zie ook Nota Werken in het
onderwijs 2011). Uit de situatie op de onderwijsarbeidsmarkt in de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

92

De beleidsartikelen (artikel 9)

2.

periode 2000–2003 is gebleken dat als het tekort van leraren en
schoolleiders boven de 1% van de werkgelegenheid komt, de
kwaliteit van het onderwijs in het geding komt. Het risico ontstaat dat
lessen uitvallen en leerlingen naar huis worden gestuurd. Het
gemiddeld aantal openstaande vacatures voor leraren en managers
in de sectoren po, vo en bve is tot en met het derde kwartaal 2010
gedaald ten opzichte van 2009 (800 ten opzichte van 1 120). Het aantal
vacatures als aandeel van de werkgelegenheid bedroeg daarmee in
2010 0,4%. De arbeidsmarkt voor onderwijspersoneel was daarmee in
kwantitatief opzicht in 2010 voldoende in evenwicht, de risicogrens
van 1% werd niet overschreden.
Onder benoembaar wordt verstaan:
• Leraren die middels een getuigschrift hebben aangetoond dat ze
aan de bekwaamheidseisen voldoen en dus volledig bevoegd zijn;
• Leraren die nog niet aan de bekwaamheidseisen voldoen, maar
volgens de wet tijdelijk onbevoegd mogen worden aangesteld
(bijvoorbeeld zij-instromers en leraren in opleiding).

9.2 Budgettaire gevolgen van beleid
Tabel 9.2 Budgettaire gevolgen van beleid artikel 9 (Bedragen x € 1 000)
Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2006

2007

2008

2009

2010

2010

2010

Verplichtingen
Waarvan garantieverplichtingen

179 443

49 974

208 665

203 820

252 435

291 353

– 38 918

Totale uitgaven

160 342

92 799

109 199

178 436

265 898

291 353

– 25 455

Programma-uitgaven

157 312

89 623

107 318

176 265

263 586

289 185

– 25 599

26 427
2 782
23 645

54 288
26 602
7 447
20 239

108 284
86 809
4 325
17 150

116 057
86 836
11 000
18 221

– 7 773
– 27
– 6 675
– 1 071

78 403
60 453

118 952
89 070

152 225
122 223

170 329
119 513

– 18 104
2 710

12 722
5 228

25 570
4 312

25 632
4 370

36 300
14 516

– 10 668
– 10 146

Zorgen voor de beschikbaarheid van voldoende
personeel
• Een betere beloning
• Arbeidsmarkt
• Overige
Versterken van de positie van
leraren en zorgen voor
personeel van voldoende
kwaliteit
• Een sterker beroep
• Een professionelere
school
• Overige
Programmakosten-overig
• Uitvoeringsorganisatie
DUO

2 147

2 547

2 488

3 025

3 077

2 799

278

2 147

2 547

2 488

3 025

3 077

2 799

278

Apparaatsuitgaven

3 030

3 176

1 881

2 171

2 312

2 168

144

463

1 818

1 344

7 620

4 688

0

4 688

Ontvangsten

* Door herformulering van de operationele doelstellingen zijn de uitgaven op instrumentniveau en/of het niveau van de operationele doelstelling in
de jaren 2006 en 2007 niet meer te recontrueren.

Toelichting:
Het verschil tussen de oorspronkelijke begroting en de uitgavenrealisatie
is € 25,5 miljoen. Hieronder worden de verschillen toegelicht:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

93

De beleidsartikelen (artikel 9)

•
•
•

•
•

Naar de bve-sector (artikel 4) is € 8,5 miljoen overgeboekt voor het
personeelsbeleid in het mbo.
Naar de hbo-sector (artikel 6) is € 2,1 miljoen overgeboekt voor
summercourses en de master leren&innoveren.
Om voor de beleidsonderwerpen risicoregio’s voortgezet onderwijs en
de zij-instroom de beschikbare budgetten meerjarig in overeenstemming te brengen met de beoogde uitgaven is de begroting 2010 via
intertemporele compensaties met € 4,2 miljoen verlaagd.
Vanuit het FES is voor de InnovatieImpuls Onderwijs een bedrag van
€ 2 miljoen aan het budget 2010 toegevoegd.
Tenslotte was op diverse onderdelen de realisatie lager dan geraamd
(totaal € 12,7 miljoen); de belangrijkste posten waren de subsidieregeling voor de conciërges (€ 7,4 miljoen), die voor de zij-instroom (€ 2,0
miljoen) en de uitgaven op de kwaliteitsagenda voor het opleiden van
leraren (€ 1,7 miljoen).

Als gevolg van de desaldering van de FES-middelen voor de InnovatieImpuls Onderwijs is op de ontvangsten € 2 miljoen geboekt. Daarnaast is
€ 1,8 miljoen ontvangen inzake door leraren terugbetaalde Lerarenbeurzen in verband met het voortijdig stoppen met hun opleiding. Het
resterende bedrag op de ontvangsten van € 0,9 miljoen is binnengekomen door het afrekenen van in voorgaande jaren verstrekte (project-)
subsidies.
9.3 Operationele beleidsdoelstelling
9.3.1 Zorgen voor de beschikbaarheid van voldoende personeel
Doelbereiking

In 2010 is verder gewerkt aan de verbetering van de wervingspositie van
de scholen. De investeringen in beloning en verbetering van de werking
van de arbeidsmarkt zijn doorgezet. Ook in 2010 is daardoor de wervingspositie relatief ten opzichte van de markt verbeterd in termen van
beloning. Ook het aandeel vacatures is ruim binnen de vastgestelde
(veilige) marges gebleven. Uit monitoring blijkt dat de ter beschikking
gestelde middelen voor de beloningsmaatregelen volledig daar terecht
zijn gekomen waar ze behoren terecht te komen, en dat is bij de leraar (zie
ook de Nota Werken in het Onderwijs 2011, kamerstuk 27 923, nr. 101).

Instrumenten

Betere beloning actieplan LeerKracht van Nederland
In de convenanten LeerKracht van Nederland (Staatscourant, 3 maart
2009, nr. 42) zijn afspraken gemaakt over de invoering van de functiemix
per sector, de criteria voor het toekennen van promoties en het inkorten
van de salarislijnen. In 2010 was € 374 miljoen beschikbaar voor het
versterken van de functiemix en het inkorten van de carrièrelijnen
(inclusief schaal-uitloopbedrag en toelage directeuren po). Deze middelen
zijn toegevoegd aan de lumpsum van de instellingen in het po, vo, mbo
en hbo. Aanvullend was voor de sectoren vo en mbo voor de versterking
van de functie-/salarismix in de zogenaamde Randstadregio’s respectievelijk € 52,2 en € 34,6 miljoen beschikbaar. Deze zijn op grond van een
ministeriële regeling (Staatscourant, 8 januari 2010, nr. 1014 voor vo en
Staatscourant, 6 mei 2010, nr. 6926 voor mbo) in aanvulling op de
lumpsum verstrekt aan instellingen in deze regio’s.
De afspraken uit de convenanten LeerKracht van Nederland zijn geformaliseerd in de decentrale onderwijscao’s. Doordat in 2010 het kabinet heeft
besloten geen arbeidsvoorwaardenruimte te verstrekken aan alle
overheidssectoren (waaronder ook het onderwijs) is de onderhandelingsruimte voor nieuwe cao’s beperkt. In 2010 zijn geen nieuwe onderwijs-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

94

De beleidsartikelen (artikel 9)

cao’s gesloten; wel zijn de sociale partners in het mbo en hbo overeengekomen om de eerder afgesloten cao’s te verlengen.
Realisatie meetbare gegevens bij
de operationele doelstelling
Tabel 9.3 Indicatoren
Indicator

Het aandeel afgestudeerden aan de lerarenopleiding met een baan ( > 12 uur) in het
onderwijs, half jaar na afstuderen:
–
primair onderwijs
–
voortgezet onderwijs
Bron: Loopbaanmonitor Ecorys

Basiswaarde

Realisatie

Realisatie

Streefwaarde

Realisatie

78%
75%
Peildatum:
Cohort
2005

79%
75%
Peildatum:
Cohort
2007

84%
75%
Peildatum:
Cohort
2008

≥ 78%
≥ 75%
Peildatum:
Cohort
2009

83%
73%
Peildatum:
Cohort
2009

5,9%
6,3%
5,0%
5,8%
Peildatum:
2006

6,1%
6,8%
5,1%
5,7%
Peildatum:
2007

6,1%
6,7%
5,0%
5,8%
Peildatum:
2008

≤ 5,9%
≤ 6,3%
≤ 5,0%
≤ 5,8%
Peildatum:
2009

6,1%
6,7%
5,1%
5,8%
Peildatum:
2009

1.

2.

Ziekteverzuimpercentage
–
primair onderwijs
–
speciaal onderwijs
–
voortgezet onderwijs
–
beroepsonderwijs en volwasseneducatie
Bron: Regioplan Beleidsonderzoek, VO-raad en
Arboservicepunt BVE

Toelichting:
1. Het percentage aandeel afgestudeerden aan de lerarenopleiding met
een baan (≥ 12 uur) in het onderwijs, een half jaar na afstuderen, is in
het primair onderwijs ten opzichte van voorgaand jaar stabiel
gebleven. In het voortgezet onderwijs (inclusief ULO’s ) is het licht
gedaald.
2. In 2007 is het ziekteverzuimpercentage in het speciaal onderwijs ten
opzichte van het basisjaar 2006 licht gestegen, maar daarna is het
stabiel gebleven; de overige sectoren zijn redelijk stabiel gebleven ten
opzichte van het basisjaar 2006 (zie ook Nota Werken in Onderwijs
2011).
9.3.2. Versterken van de positie van leraren en zorgen voor
personeel van voldoende kwaliteit
Doelbereiking

De leraar bepaalt de kwaliteit van het onderwijs. Om de leraar in staat te
stellen voldoende kwaliteit te leveren, is het van groot belang dat de
opleiding en scholing van docenten van voldoende kwaliteit zijn. Ook in
2010 is hier stevig in geïnvesteerd. Zo is een groot aantal kennisbases
voor de HBO lerarenopleidingen gereed gekomen en zijn opleidingen
begonnen met de implementatie hiervan. In 2010 is de tweede tranche
van het project «Eerst de Klas» van start gegaan. Verder werken scholen
en lerarenopleidingen in samenwerkingsverbanden aan projecten op het
gebied van excellentie bij het opleiden van leraren en/of het beroep van
leraar. In 2010 hebben daarnaast 6 700 leraren een lerarenbeurs
ontvangen.

Instrumenten

Lerarenbeurs voor scholing/zij-instroom
Op grond van de Regeling lerarenbeurs voor scholing (Staatscourant
18 mei 2009, nr. 90) kunnen leraren in het po, vo, mbo en hbo een
opleiding volgen om hun kwalificatieniveau te verhogen, zich breder te
kwalificeren of zich te specialiseren. De beurs vergoedt zowel opleidingskosten als vervangingskosten in verband met studieverlof. In 2010 zijn

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

95

De beleidsartikelen (artikel 9)

8 300 aanvragen ingediend. Hiervan hebben er 6 700 geleid tot de
toekenning van een lerarenbeurs, waarvan tweederde voor een bachelorof masteropleiding en eenderde voor een korte opleiding (< 1 jaar). Ruim
80% van de beurzen is toegekend aan leerkrachten in het po en vo. In 2010
is totaal ruim € 61 miljoen aan beurzen verstrekt. Vanaf de start zijn er
inmiddels bijna 19 000 lerarenbeurzen toegekend.
Vanaf 2009 voorziet de regeling ook in een subsidie voor de bekostiging
van zij-instroomtrajecten in het vo en het mbo. In 2010 zijn 538 subsidies
(€ 10,2 miljoen) voor zij-instroom toegekend. In totaal zijn er nu ruim 950
zij-instroomtrajecten gestart.
Opleiden in de school
Onderwijspersoneel wordt steeds vaker opgeleid binnen de school of
instelling. Het gaat daarbij om studenten van de lerarenopleidingen die
via een duaal traject werken en leren, onderwijsassistenten die mede in de
school worden opgeleid tot leraar, zij-instromers in het beroep enzovoorts.
Een aantal scholen voorziet met opleiden in de school in meer dan de
eigen personeelsbehoefte. Zij hebben partnerschappen gevormd met
lerarenopleidingen en worden opleidingsscholen genoemd. Binnen de
opleidingsscholen wordt een onderscheid gemaakt tussen reguliere en
academische opleidingsscholen. De academische opleidingsscholen
verbinden het opleiden in de school met schoolontwikkeling, innovatie en
onderzoek. Vanaf het schooljaar 2009/2010 is het opleiden in de school
structureel geregeld via de regeling tegemoetkoming kosten opleidingsschool (Staatscourant 13 mei 2009, nummer 87). 56 scholen zijn hiervoor
geselecteerd. Zij zijn beoordeeld door de NVAO en voldoen aan de
gestelde voorwaarden, op basis waarvan zij in 2010 € 12,3 miljoen aan
bekostiging hebben ontvangen. Het streven om het aantal studenten, dat
jaarlijks wordt opgeleid te verdubbelen van 4 000 naar 8 000 in 2011, is in
2010 al bijna gerealiseerd (7 801). Voor de academische opleidingsscholen
is meer tijd nodig om inzicht te krijgen in aanvullende kwaliteitscriteria en
randvoorwaarden en in de extra kosten. Na een kwalitatieve beoordeling
zijn 23 scholen in de gelegenheid gesteld deze extra inspanning te leveren
met de regeling verdiepingsslag academische opleidingsscholen
2009–2011 (Staatscourant 13 mei 2009, nummer 87). In 2010 ging het om
een bedrag van € 1,6 miljoen.
Kennisbases/toetsen door lerarenopleidingen
Lerarenopleidingen in het hoger beroepsonderwijs werken in het project
«Werken Aan Kwaliteit» samen om kennisbases vast te stellen en in
aansluiting daarop kennistoetsen te ontwikkelen en gebruiken. Eind 2009
waren de kennisbases voor rekenen/wiskunde en taal op de Pabo gereed,
alsmede de kennisbases voor de algemene vakken voor de lerarenopleidingen vo/bve. In 2010 is verder gewerkt aan ontwikkeling van toetsen
voor al die vakken.
Verder hebben de lerarenopleidingen gezamenlijk gewerkt aan ontwikkeling van kennisbases voor de overige vakken in (de opleiding voor
leraren in het) basisonderwijs en de opleidingen voor leraren voortgezet
onderwijs op tweedegraads niveau en voor alle vakken op eerstegraads
niveau. Begin 2011 zullen die kennisbases gereed zijn.
Educatieve minor
Per 1 september 2009 is de «educatieve minor» geïntroduceerd in het
wetenschappelijk onderwijs. Deze leidt binnen de vakbachelor tot een
nieuwe bevoegdheid voor de theoretische leerweg in het vmbo en voor
de eerste drie jaren van het havo en het vwo. Het streven is bachelorstu-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

96

De beleidsartikelen (artikel 9)

denten aan de universiteit al vroeg te interesseren voor het leraarschap,
en zo hoger opgeleide leraren voor het onderwijs te winnen en de
kwaliteit van het onderwijs verder te versterken. De wijziging van de WVO
om een onderwijsbevoegdheid te kunnen verlenen aan diegenen die met
goed gevolg een vakbachelor hebben afgerond met daarbinnen een
educatieve minor is per 1 augustus 2010 in werking getreden. Vooruitlopend op deze wetswijziging zijn in het studiejaar 2009–2010 zo’n 275
studenten gestart met een educatieve minor. Per studiejaar 2010–2011 is
het aantal bacheloropleidingen waarbinnen een educatieve minor kan
worden gevolgd uitgebreid. Bij aanvang van dat studiejaar zijn 330
studenten gestart met een educatieve minor.
Experiment «Eerst de Klas»
«Eerst de klas» draagt bij aan de verhoging van de kwaliteit van het
leraarsberoep door het aantrekken van excellente academici. Het is een
gezamenlijk initiatief van het onderwijs, het bedrijfsleven en de overheid.
De partijen dragen zorg voor een programma van twee jaar voor
excellente academici (maximaal twee jaar afgestudeerd). Zij krijgen de
kans om hun carrière te starten op een school voor voortgezet onderwijs.
In het eerste jaar staan zij drie en in het tweede jaar vier dagen per week
voor de klas. Zij worden opgeleid tot eerste graads docent en participeren
één dag per week in een leiderschapsprogramma. Het project is opgezet
als een pilot bestaande uit verschillende tranches. De 19 deelnemers uit
tranche I, die in november 2009 zijn begonnen, hebben het eerste jaar met
goed gevolg afgerond. In augustus 2010 zijn 16 deelnemers gestart in
tranche II. De pilot is in het najaar van 2010 geëvalueerd. De belangrijkste
bevindingen zijn dat 70% van de betrokken partijen het project als goed
beoordeelt. Het project heeft een toegevoegde waarde voor de onderwijsarbeidsmarkt. Deelnemers zouden zonder het project niet in aanraking zijn
gekomen met het leraarsberoep. De strenge selectieprocedure leidt tot
een sterke groep deelnemers met veel potentie. Het bedrijfsleven is zeer
positief over van het project; het aantal deelnemende bedrijven is
inmiddels verdubbeld. Uit de evaluatie komt ook aantal verbeterpunten
naar voren. Deze worden meegenomen in tranche III.
Projecten op het gebied van excellentie bij het opleiden van leraren en/of
het beroep van leraar
Vanuit de kwaliteitsagenda «Krachtig Meesterschap» zijn tot en met 2012
middelen beschikbaar (2010 € 7,8 miljoen) om excellentie bij (het opleiden
van) leraren te stimuleren. Voor dit doel konden samenwerkingsverbanden van lerarenopleidingen en scholen voor po, vo en mbo projectvoorstellen indienen. Een commissie heeft deze voorstellen beoordeeld en
de Staatssecretaris geadviseerd over de toekenning van subsidies. In 2010
was de tweede mogelijkheid subsidie aan te vragen. Van de 74 projectvoorstellen zijn er 25 gehonoreerd. In 2009 waren al 16 projecten
gehonoreerd.
Professionele ruimte van de leraar
Het kabinet heeft in mei 2010 het wetvoorstel ter versterking van de
positie van de leraar bij de Tweede Kamer ingediend (kamerstuk 32 396,
nr. 2). De schriftelijke behandeling van dit wetsvoorstel is gestart. De nota
naar aanleiding van het verslag is in november 2010 door de Staatssecretaris aan de Tweede Kamer toegezonden (kamerstuk 32 396, nr. 7).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

97

De beleidsartikelen (artikel 9)

«Innovatie Impuls Onderwijs (IIO)»
Het kabinet heeft FES-middelen (€ 20 miljoen) toegekend aan de Innovatie
Impuls Onderwijs (IIO). Vijf kansrijke innovatieconcepten zijn in 2010
uitgewerkt in projectplannen. De experimenten starten vanaf januari 2011.
De looptijd is maximaal vier jaar. Er zijn in totaal 158 experimentscholen,
afkomstig uit po en vo. Gedurende de looptijd van de experimenten wordt
het effect van de innovatieve maatregelen op de arbeidsproductiviteit op
zuiver wetenschappelijke wijze onderzocht. Zogenoemde Bendecafe’s
(inspirerende bijeenkomsten) en Vliegende Brigades (team van scholen
bezoekt andere scholen om te adviseren over innovatieve oplossingen)
zijn ingericht om kennis over innovatieve ontwikkelingen en IIO te delen
en het urgentiegevoel over het toekomstige tekort aan leraren te
vergroten. Een website is sinds 2009 in de lucht met informatie over IIO en
aanverwante zaken.
Onderzoek naar teambeloning in het onderwijs
Op grond van het Actieplan LeerKracht van Nederland zijn mogelijkheden
onderzocht voor het starten van experimenten naar teambeloning in het
onderwijs. Met de opzet van experimenten in het po, vo en mbo, met een
looptijd van enkele jaren, kan worden nagegaan of teambeloning ook in
de Nederlandse context bijdraagt aan het beter functioneren van teams en
in het verlengde daarvan tot verbeteringen in het onderwijsproces. De
basis voor het opstarten van experimenten (in iedere sector één) is
gelegd.
Realisatie meetbare gegevens bij
de operationele doelstelling
Tabel 9.4 Indicatoren
Indicator

Basiswaarde

Lerarenopleiding
•
Oordeel NVAO over kwaliteit Pabo’s en lerarenopleidingen
vo/bve
•
(afstudeer) rendement
uitval Pabo’s na 1 jaar
rendement Pabo’s na 5 jaar
uitval lerarenopleidingen vo/bve na 1 jaar
rendement lerarenopleidingen na 5 jaar
Bron: NVAO en HBO-raad

Realisatie

Streefwaarde

Realisatie

zie
toelichting

zie
toelichting

zie
toelichting

21%
65%
19%
51%
Peildatum:
2008

< 21%
≥65%
≤ 19%
≥ 51%
Peildatum:
2009

18%
62%
17%
49%
Peildatum:
2009

≥ 7,7
≥ 7,1
Peildatum:
2010

7,7
7,1
Peildatum:
2010

1.

2.

Tevredenheid ouders over kwaliteit leraren
–
primair onderwijs
–
voortgezet onderwijs
Bron: Onderwijsmeter

7,7
7,1
Peildatum:
2006

7,7
7,1
Peildatum:
2008

Toelichting:
1. Voor het meten van de kwaliteit van de lerarenopleidingen (pabo’s en
lerarenopleidingen vo/bve) is het oordeel van de Nederlands Vlaamse
Accreditatie Organisatie (NVAO) het belangrijkste instrument.
Eenmaal per zes jaar wordt een dergelijke beoordeling uitgevoerd.
Jaarlijks wordt dit aangevuld met het (afstudeer) rendement na
respectievelijk 1 en 5 jaar.
a) Oordeel NVAO over kwaliteit: het stelsel voor kwaliteitszorg hoger
onderwijs voorziet erin dat opleidingen elke 6 jaar worden
onderworpen aan een beoordeling van de kwaliteit voor visiterende en beoordelende instanties (VBI’s). Op basis van deze

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

98

De beleidsartikelen (artikel 9)

2.

beoordeling verleent de NVAO al dan niet een accreditatie aan
opleidingen. Het oordeel van de NVAO over de pabo’s is in 2009
afgerond, die over de lerarenopleidingen vo/bve inmiddels ook.
Op basis hiervan zijn alle opleidingen geaccrediteerd.
b) (Afstudeer) Rendement: jaarlijks wordt het rendement vastgesteld
voor de pabo’s en de lerarenopleidingen vo/bve. Hiervoor wordt
het uitvalcijfer 1 jaar en het rendementscijfer vijf jaar na begin van
de opleiding gehanteerd.
Ouders beoordelen eens in de twee jaar de kwaliteit van de leraar van
hun kind met een rapportcijfer. Het is de ambitie om de waardering
2006 ten minste te behouden.

9.4 Overzicht onderzoek naar de doelmatigheid en de doeltreffendheid van beleid
Tabel 9.5 Overzicht afgeronde onderzoeken
Onderzoek onderwerp

AD of OD

Start

Afgerond

Vindplaats

Beleidsdoorlichting

Actieplan LeerKracht

AD

2008

2012

Zie toelichting 1

Effectenonderzoek ex
post

Niet van toepassing

Overig evaluatieonderzoek

Loopbaanmonitor

OD 9.3.1

2009

2010

Zie toelichting 2

Onderwijsarbeidsmarktraming
Arbeidsmarktbarometers
primair onderwijs, voortgezet
onderwijs en middelbaar
beroepsonderwijs
Integrale Personeelstelling
voortgezet onderwijs
Tussenmeting versterking
functiemix
Ziekteverzuim- en vervangingsonderzoek
Evaluatie wet BIO

OD 9.3.1
OD 9.3.1

2008
2009

2010
2010

Zie toelichting 2
Zie toelichting 2

OD 9.3.2

2010

2010

Zie toelichting 2

OD 9.3.1

2009

2010

Zie toelichting 2

OD 9.3.1

2010

2010

Zie toelichting 2

OD 9.3.2

2009

2011

Zie toelichting 3

Toelichting:
1. Over de wijze van monitoren van de doelstellingen en resultaten uit
het actieplan «LeerKracht van Nederland» is met de Tweede Kamer
afgesproken tweemaal per jaar te rapporteren. Enerzijds door een
voortgangsbrief in het voorjaar en anderzijds door een jaarrapportage via de Nota Werken in het Onderwijs (WIO), die op Prinsjesdag
wordt aangeboden aan de Tweede Kamer. Dit gebeurt ondermeer in
de vorm van indicatoren. Hiervoor geldt dat, naast de stand, ook de
ontwikkeling wordt weergegeven en in hoeverre de realisatie in lijn is
met het afgesproken pad. In de Nota WIO 2013 (die met de ontwerpbegroting 2013 aan de Tweede Kamer zal worden gezonden) wordt
een eerste beleidsdoorlichting op het actieplan «LeerKracht van
Nederland» opgenomen.
2. De aan de Nota WIO ten grondslag liggende eindrapportages worden
gepubliceerd in de reeks Beleidsonderzoek Arbeidsmarkt en
Personeelsbeleid Onderwijs en op de internetsite van de Rijksoverheid.
3. Het betreffende onderzoek is begin 2011 afgerond.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

99

De beleidsartikelen (artikel 11)

ARTIKEL 11. STUDIEFINANCIERING
11.1 Algemene doelstelling: studiefinanciering zorgt ervoor dat
studenten in het hoger onderwijs en deelnemers in de beroepsopleidende leerweg (vanaf 18 jaar) de financiële mogelijkheden
hebben om onderwijs te volgen
Doelbereiking en maatschappelijke
effecten

Onderwijs levert een belangrijke bijdrage aan de bevordering van een
duurzame groei van de Nederlandse (kennis)economie en aan de
maatschappelijke participatie van burgers. OCW waarborgt met studiefinanciering de toegankelijkheid van en de deelname aan het onderwijs
door de financiële belemmeringen weg te nemen voor de volgende
doelgroepen:
• deelnemers van 18 jaar en ouder in de beroepsopleidende leerweg
(bol) van het middelbaar beroepsonderwijs (mbo);
• studenten in het hoger beroepsonderwijs (hbo);
• studenten in het wetenschappelijk onderwijs (wo).
De overheid zet haar middelen voor studiefinanciering zo in dat het
onderwijs voor iedereen toegankelijk is, ook voor mensen met een lager
inkomen. Studiefinanciering is niet alleen een zaak van de overheid. Van
de ouders wordt verwacht dat zij, wanneer mogelijk, bijdragen in de
financiering van de studie van hun kinderen. Hiervoor zijn richtbedragen
opgesteld door de overheid, maar de hoogte van de bijdrage is een zaak
tussen ouders en kinderen. Daarnaast draagt de student zelf ook bij aan
zijn studie. Omdat de studie ook een investering is in de eigen toekomst,
is het redelijk dat ook de student een bijdrage levert.
In 2010 is een wetswijziging doorgevoerd om de normbedragen niet te
indexeren in 2011 en 2012 en om de aanvullende beurs voor het hoger
onderwijs (ho) vanaf het cursusjaar 2010–2011 na de eerste vijf maanden
onder het prestatiebeursregime te brengen. Deze wetswijziging leidt vanaf
2011 tot een besparing op de uitgaven. Daarmee wordt voldaan aan de
taakstelling om de toename van de uitgaven studiefinanciering te
beperken.

Externe factoren

Van invloed op het gebruik van studiefinanciering zijn onder meer de
volgende externe factoren:
• demografische ontwikkelingen;
• attitude ten opzichte van de regeling;
• conjuncturele ontwikkeling;
• studiefinancieringsbeleid van andere landen.

Realisatie meetbare gegevens bij
de algemene doelstelling

Onderstaande tabellen zijn opgenomen in de begroting 2010 en nu
geactualiseerd op grond van de meest recente gegevens.

Tabel 11.1 Onderwijsdeelname naar leeftijd
Leeftijd
Deelnamepercentage 2010

18

19

20

21

22

23

24

25

26

27

28

29

30

86%

77%

68%

59%

49%

40%

31%

22%

16%

12%

9%

7%

6%

Bron: OCW (DUO), Leerlingen- en studententellingen 2010

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

100

De beleidsartikelen (artikel 11)

Tabel 11.2 Verwachte rendementen
Studie begonnen in

2006

2007

2008

2009

2010

wo
hbo
bol

69%
72%
67%

72%
70%
66%

70%
69%
67%

70%
73%
71%

69%
70%
72%

Bron: OCW (DUO), Onderwijsmatrices 2000–2009, 2010: berekeningen OCW o.b.v. Leerlingen- en studententellingen 2010

Toelichting:
Het beleid is gericht op optimalisering van de deelname van burgers aan
het onderwijs (tabel 11.1). Studiefinanciering draagt daaraan bij door de
financiële toegankelijkheid van het onderwijs te waarborgen. Het stelsel is
zo ingericht dat er een prikkel bestaat voor de studerenden om de studie
af te ronden met een diploma (prestatiebeurs).
De voorwaarden waaronder studiefinanciering aan studerenden wordt
verstrekt, kunnen een belangrijke rol spelen bij de inzet van studerenden
gedurende hun studieperiode. In navolging van het ho geldt sinds 2005
voor de bol niveau 3 en 4 het prestatiebeursregime. Het verwachte
rendement is in dit verband gedefinieerd als het verwachte percentage
van de ingestroomde studerenden dat uiteindelijk de studie zal afronden
met een diploma.
Voor bovenstaande indicatoren zijn in relatie tot studiefinanciering geen
streefwaarden geformuleerd, omdat de resultaten het gevolg zijn van een
breed scala aan factoren en niet alleen van studiefinanciering.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

101

De beleidsartikelen (artikel 11)

11.2 Budgettaire gevolgen van beleid
Tabel 11.3 Budgettaire gevolgen van beleid artikel 11 (Bedragen x € 1 000)
Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2006

2007

2008

2009

2010

2010

2010

Verplichtingen
Waarvan garantieverplichtingen

3 572 761

3 260 683

3 782 267

3 617 833

3 790 873

3 934 192

– 143 319

Totale uitgaven

3 572 761

3 260 683

3 782 267

3 617 833

3 790 873

3 934 192

– 143 319

Programma-uitgaven

3 571 741

3 259 614

3 781 359

3 617 833

3 790 873

3 934 192

– 143 319

Waarborgen van de algemene
financiële toegankelijkheid van
het onderwijs voor studenten
• Basisbeurs
• Reisvoorziening

1 893 030
963 855
929 175

1 409 844
1 001 672
408 172

1 861 485
992 610
868 875

1 655 869
963 984
691 885

1 717 028
1 045 265
671 763

1 701 958
1 024 287
677 671

15 070
20 978
– 5 908

Waarborgen toegankelijkheid
van het onderwijs voor
studerenden met minder
draagkrachtige ouders
• Aanvullende beurs

628 252
628 252

631 180
631 180

589 731
589 731

578 144
578 144

612 061
612 061

689 726
689 726

– 77 665
– 77 665

942 940

1 124 719

1 219 326

1 255 007

1 294 051

1 394 400

942 940

1 124 719

1 219 326

1 255 007

1 294 051

1 394 400

– 100 349
0
– 100 349

35 846

23 395

32 589

52 213

75 230

71 000

4 230

Programmakosten-overig
• Uitvoeringsorganisatie
DUO

71 673

70 476

78 228

76 600

92 503

77 108

15 395

71 673

70 476

78 228

76 600

92 503

77 108

15 395

Totaal programma-uitgaven
- waarvan relevant
- waarvan niet-relevant

3 571 741
1 928 014
1 643 727

3 259 614
1 307 954
1 951 660

3 781 359
1 824 225
1 957 134

3 617 833
1 754 292
1 863 541

3 790 873
1 952 557
1 838 316

3 934 192
2 122 992
1 811 200

– 143 319
– 170 435
27 116

1 020

1 069

908

0

0

0

0

Totaal ontvangsten
• Terugbetalingssysteem
van lening naar draagkracht
Overige ontvangsten uit
kortlopende schulden

340 897

396 066

473 015

541 891

629 024

540 200

88 824

298 257

335 146

397 598

474 137

561 431

487 700

73 731

42 640

60 920

75 417

67 754

67 593

52 500

15 093

Totaal ontvangsten
- waarvan relevant
- waarvan niet-relevant

340 897
190 042
150 855

396 066
212 872
183 194

473 015
246 097
226 918

541 891
265 810
276 081

629 024
291 462
337 562

540 200
252 100
288 100

88 824
39 362
49 462

Waarborgen flexibiliteit in de
wijze van financiering door de
studerende
• Bijverdiengrens
• Leenfaciliteit
Overige uitgaven Studiefinanciering

Apparaatsuitgaven

Toelichting:
Zowel voor de uitgaven als de ontvangsten wordt een onderscheid
gemaakt tussen relevant en niet-relevant. Relevant betekent: relevant voor
het begrotingstekort/EMU-saldo. De relevante uitgaven worden hoofdzakelijk gevormd door studiefinanciering die meteen als gift wordt
toegekend en door de omzetting van uitgekeerde prestatiebeurs in gift (na
het behalen diploma binnen 10 jaar). Onder de niet-relevante uitgaven

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

102

De beleidsartikelen (artikel 11)

vallen vooral de prestatiebeurs (zolang die nog niet is omgezet in een gift)
en rentedragende leningen.
De relevante ontvangsten worden vooral gevormd door de ontvangen
rente op leningen. De niet-relevante ontvangsten betreffen hoofdzakelijk
aflossingen op de hoofdsom van rentedragende leningen.
De gerealiseerde uitgaven in 2010 zijn per saldo € 143,3 miljoen lager dan
oorspronkelijk begroot, waarvan – € 170,4 miljoen relevant en € 27,1
miljoen niet-relevant.
In 2010 zijn de ontvangsten € 88,8 miljoen hoger uitgevallen dan
geraamd, waarvan € 39,4 miljoen relevant en € 49,4 miljoen niet-relevant.
Er is meer afgelost dan verwacht.
De verschillen tussen realisatie en raming worden hieronder per operationele doelstelling toegelicht.
11.3 Operationele beleidsdoelstelling
11.3.1 Waarborgen van de algemene financiële toegankelijkheid
van het onderwijs voor de studerenden
Doelbereiking

Het beoogde doel om de algemene financiële toegankelijkheid van het
onderwijs te waarborgen, is bereikt door aan rechthebbenden in de
doelgroepen een basisbeurs en een reisvoorziening te verstrekken.
Begin 2010 is de papieren OV-studentenkaart vervangen door een
elektronisch reisproduct dat is geplaatst op een OV-chipkaart.
In 2010 is een aantal acties ondernomen gericht op preventie en
handhaving. Het juiste gebruik van de uitwonendenbeurs wordt
bevorderd. Onder regie van DUO zijn pilots uitgevoerd in meerdere
gemeenten om misbruik op te sporen. Er is een wetsvoorstel in procedure
gebracht met als doel misbruik van de uitwonende beurs terug te dringen
door versterking van de handhaving en verzwaring van de sancties.
Bedoeling is dat dit wetsvoorstel in werking treedt per 1 januari 2012.

Realisatie meetbare gegevens bij
de operationele doelstelling

Er zijn geen basiswaarden en streefwaarden vastgesteld omdat wordt
aangenomen dat het gebruik van de basisbeurs al optimaal is vanwege de
bekendheid van de regeling. De prestatie-indicator «aantal studerenden
met studiefinanciering» geeft een indicatie van het gebruik van de
regeling (zie tabel 11.4). De tabellen 11.5 en 11.6 geven aan welke kosten
daarmee gemoeid waren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

103

De beleidsartikelen (artikel 11)

Tabel 11.4 Indicatoren
Totaal aantal studerenden met
studiefinanciering

Realisatie

Begroting

Verschil

2006

2007

2008

2009

2010

2010

2010

wo
hbo
bol
Studerenden met basisbeurs
wo
hbo
bol
Alleen (nul)lening

107 367
232 363
213 791
553 521
39 477
29 801
0
69 278

111 339
240 081
219 077
570 497
36 622
30 601
0
67 223

115 481
242 882
210 186
568 549
33 869
30 681
0
64 550

120 690
249 435
210 670
580 795
36 243
32 588
1 438
70 269

126 838
260 442
219 110
606 390
53 442
42 647
1 752
97 841

127 800
256 500
205 300
589 600
37 500
32 400
6 400
76 300

– 962
3 942
13 810
16 790
15 942
10 247
– 4 648
21 541

Totaal

622 799

637 720

633 099

651 064

704 231

665 900

38 331

Bron: realisatiegegevens DUO

Toelichting
Het aantal studerenden met een basisbeurs is in 2010 hoger dan geraamd.
Bij de bol bedraagt het verschil tussen raming en realisatie 13 810. Een
groter aantal deelnemers dan verwacht kiest voor een vervolgopleiding.
Tabel 11.5 Uitgaven
Uitgaven basisbeurs (Bedragen x
€ 1 miljoen)

Realisatie

Begroting

Verschil

2006

2007

2008

2009

2010

2010

2010

Bol-beurs (gift)
Prestatiebeurs (bol)
Prestatiebeurs (ho)

242,4
70,4
651,1

200,3
135,7
665,7

141,8
161,8
689,0

124,2
196,5
643,3

105,9
203,4
736,0

102,7
226,6
695,0

3,2
– 23,2
41,0

Totaal basisbeurs

963,9

1 001,7

992,6

964,0

1 045,3

1 024,3

21,0

– waarvan relevant
– waarvan niet-relevant

622,6
341,3

617,4
384,3

641,0
351,6

711,4
252,6

808,1
237,2

873,4
150,9

– 65,3
86,3

Bron: realisatiegegevens DUO

Toelichting:
De totale uitgaven basisbeurs zijn per saldo € 21,0 miljoen hoger dan
geraamd in de ontwerpbegroting 2010. Op onderdelen zijn de grote
verschillen € 23,2 miljoen minder dan geraamd bij de prestatiebeurs bol
en € 41,0 miljoen meer dan geraamd bij de prestatiebeurs ho. De
verwachting was dat de deelnemers bol niveau 3/4 die nog in het
giftregime zitten vanwege cohortgarantie sneller uit het giftregime zouden
verdwijnen. Het aantal deelnemers bol met een prestatiebeurs zou
moeten toenemen door het verlaten van het giftregime. Het verloop van
het aantal deelnemers bol 3/4 in het giftregime naar het prestatiebeursregime gaat echter langzamer dan verwacht.
Voor het ho is minder prestatiebeurs omgezet in gift dan geraamd.
Daarentegen zijn de uitgaven aan de toekenningen van de prestatiebeurs
in het ho hoger dan geraamd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

104

De beleidsartikelen (artikel 11)

Tabel 11.6 Uitgaven
Uitgaven reisvoorziening
(Bedragen x € 1 miljoen)

Realisatie

Begroting

Verschil

2006

2007

2008

2009

2010

2010

2010

OV-kaart
Kasschuiven
Reisvoorziening overig

617,0
299,1
13,1

636,6
– 243,2
14,8

637,4
215,5
15,9

410,8
263,7
17,4

401,4
270,9
– 0,6

691,0
– 33,7
20,4

– 289,6
304,6
– 21,0

Totaal reisvoorziening

929,2

408,2

868,8

691,9

671,8

677,7

– 5,9

– waarvan relevant
– waarvan niet-relevant

638,4
290,8

88,2
320,0

596,5
272,3

440,6
251,3

450,8
221,0

501,1
176,6

– 50,3
44,4

Bron: realisatiegegevens DUO

Toelichting:
De realisatie 2010 is per saldo € 5,9 miljoen lager dan begroot.
Er is een verschil tussen de raming en de realisatie 2010 op het onderdeel
OV-kaart van – € 289,6 miljoen. Dit verschil wordt voornamelijk veroorzaakt door een lagere betaling in 2010 aan de vervoerders voor het
contract als gevolg van een kasschuif van € 263,7 miljoen van 2010 naar
2009.
Daarnaast ontstaat een verschil van € 304,6 miljoen als gevolg van de
kasschuiven. Het betreft het saldo van kasschuiven van 2010 naar 2009 en
van 2011 naar 2010. Door de betaling eind 2010 van een deel van de
OV-studentenkaart 2011 wordt een bijdrage geleverd aan de optimalisering van het kasritme van de Staat.
Op het onderdeel Reisvoorziening overig is de realisatie € 21,0 miljoen
lager dan geraamd. Dit wordt veroorzaakt door meevallers op de
omzettingen van de prestatiekaart.
11.3.2 Waarborgen toegankelijkheid van het onderwijs voor
studerenden met minder draagkrachtige ouders
Doelbereiking

Het beoogde doel is bereikt door aanvullende beurzen te verstrekken aan
studerenden met recht op studiefinanciering, voor wie – gezien het
inkomen van hun ouders – verondersteld moet worden dat zij niet of
slechts in beperkte mate kunnen rekenen op financiële ondersteuning van
hun ouders.
Er zijn geen basiswaarden en streefwaarden vastgesteld.
Aangenomen wordt dat het gebruik van de aanvullende beurs vanwege
de bekendheid van de regeling al optimaal is. De prestatie-indicator
«aantal studerenden met een aanvullende beurs» geeft een indicatie van
het gebruik van de regeling (zie tabel 11.7). Tabel 11.8 geeft aan welke
uitgaven hier mee gemoeid waren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

105

De beleidsartikelen (artikel 11)

Tabel 11.7 Indicatoren
Totaal aantal studerenden met een
aanvullende beurs

Realisatie

Begroting

Verschil

2006

2007

2008

2009

2010

2010

2010

wo
hbo
bol

25 867
83 258
118 437

25 671
83 522
114 119

25 250
80 978
104 374

24 672
79 269
100 541

25 997
82 102
103 455

29 700
92 300
109 100

– 3 703
– 10 198
– 5 645

Totaal

227 562

223 312

210 602

204 482

211 554

231 100

– 19 546

Bron: realisatiegegevens DUO

Toelichting:
Het werkelijk aantal studerenden met een aanvullende beurs is in 2010 in
totaal 19 546 lager dan geraamd. Ten tijde van de raming werd rekening
gehouden met doorwerking van de economische crisis op het aantal
aanvullende beurzen. Dit effect is vooral bij het hbo maar ook bij bol en
wo in mindere mate opgetreden dan geraamd.
In het ho is het aantal studerenden met een basisbeurs ongeveer gelijk
gebleven (zie tabel 11.4), maar is het aantal studenten met een aanvullende beurs gedaald. Hierdoor is ook het percentage studenten in het ho
met een aanvullende beurs gedaald. Dit percentage daalt van 28,1% in
2009 naar 27,8% in 2010.
In de bol is het aantal basisbeursgerechtigden met bijna 14 000
deelnemers gestegen (zie tabel 11.4), maar is het aantal studenten met
een aanvullende beurs gedaald. Het percentage deelnemers bol met recht
op een aanvullende beurs is gedaald van 47,7% in 2009 naar 46,3% in
2010.
Tabel 11.8 Uitgaven
Uitgaven aanvullende beurs
(Bedragen x € 1 miljoen)

Realisatie

Begroting

Verschil

2006

2007

2008

2009

2010

2010

2010

Bol-beurs (gift)
Prestatiebeurs (bol)
Prestatiebeurs (ho)

303,1
77,9
247,2

228,8
156,6
245,8

153,1
204,5
232,1

124,4
237,8
215,9

108,1
254,7
249,3

128,0
257,6
304,1

– 19,9
– 2,9
– 54,8

Totaal aanvullende beurs

628,2

631,2

589,7

578,1

612,1

689,7

– 77,6

waarvan relevant
waarvan niet-relevant

559,5
68,7

508,6
122,6

471,1
118,6

473,4
104,7

523,8
88,3

600,4
89,3

– 76,6
– 1,0

Bron: realisatiegegevens DUO

Toelichting:
De uitgaven aanvullende beurs zijn per saldo € 77,6 miljoen lager dan
geraamd. De realisatie volgt de daling van het aantal studenten met een
aanvullende beurs (zie tabel 11.7).
In de realisatie is tevens een mutatie van € 6,0 miljoen opgenomen aan
hogere uitgaven. Door een onjuiste berekening van de vrije voet 2009
heeft een aantal studenten in 2009 een te laag bedrag aan aanvullende
beurs ontvangen. De herberekening en nabetaling heeft plaatsgevonden
in februari 2010, waardoor er een verschuiving van uitgaven van 2009
naar 2010 heeft plaatsgevonden. (kamerstuk 32 263, nr. 5).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

106

De beleidsartikelen (artikel 11)

11.3.3 Waarborgen flexibiliteit in de wijze van financiering door
de studerende
Doelbereiking

De leenmogelijkheden in de studiefinanciering stellen studerenden in
staat om hun eigen bijdrage tegen relatief gunstige voorwaarden via de
rijksoverheid te financieren. Leenfaciliteiten kunnen worden gebruikt als
alternatief voor of in combinatie met bijverdiensten. Hiermee kunnen
studerenden voorkomen dat bijverdienen ten koste van de studie gaat.
Naast een rentedragende lening voor levensonderhoud kunnen studenten
in het hoger onderwijs sinds 1 augustus 2007 gebruik maken van het
collegegeldkrediet. Studenten kunnen het verschuldigde collegegeld
lenen, met een plafond van 5 keer het wettelijke collegegeld. In 2010 is dit
krediet aan 48 489 studenten toegekend voor een totaalbedrag van € 86,6
miljoen. Van de studenten die geen collegegeldkrediet hebben aangevraagd, betaalt een deel het collegegeld door middel van de reguliere
leenfaciliteit. Daarom worden de leenfaciliteit en het collegegeldkrediet in
onderlinge samenhang bezien.

Realisatie meetbare gegevens bij
de operationele doelstelling
Tabel 11.9 Indicatoren
Flexibiliteit financiering door studerende

1.

2.

3.

1

De snelheid waarmee studenten afstuderen (minder
jaren) 1

Het aantal uren dat een student gemiddeld per week
besteedt aan de studie

Het aantal uren dat een student gemiddeld per week
besteedt aan werk

Basiswaarde

Meest recente
waarde

Streefwaarde

wo
hbo

5,8
4,4

5,4
4,7

Daling
Daling

wo
hbo

31
33

32
34

Stijging
Stijging

wo
hbo

13
13

12
13

10
10

Voor het jaar 2010 waren geen streefwaarden geformuleerd.

Bron 1. : OCW (DUO), onderwijsmatrix, berekeningen OCW
Bron 2. : Studentenmonitor 2009
Bron 3. : Studentenmonitor 2009

Toelichting:
De basiswaarden zijn de cijfers van 2004; de meest recente waarden 2010.
De snelheid waarmee studenten afstuderen wordt gemeten als de
gemiddelde totale verblijfsduur van gediplomeerden in het hele jaar.
Met betrekking tot het aantal uren dat een student gemiddeld besteedt
aan werk, is gestreefd naar een maximum van 10 uur per week in 2010
voor hbo- en wo-studenten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

107

De beleidsartikelen (artikel 11)

Tabel 11.10 Indicatoren
Totaal aantal studerenden dat gebruik maakt van de leenfaciliteit
2006

2007

2008

2009

2010

wo
hbo
bol

69 353
77 527
28 421

73 473
85 315
32 466

74 433
86 861
30 398

72 909
85 668
28 407

73 460
87 920
32 377

Totaal

175 301

191 254

191 692

186 984

193 757

Bedrag aan uitstaande leningen ultimo van het jaar (Bedragen x € 1 miljoen)
Renteloze voorschotten verstrekt t/m 1986
Rentedragende leningen verstrekt vóór 1992
Rentedragende leningen verstrekt na 1992

51,0
137,5
5 611,6

41,3
108,4
6 640,0

37,3
82,5
7 760,9

33,2
59,8
8 869,8

30,2
44,4
9 916,2

Totaal

5 800,1

6 789,7

7 880,7

8 962,8

9 990,8

Bron: realisatiegegevens DUO

Toelichting:
Het aantal studerenden dat gebruik maakt van de leenfaciliteit in 2010 is
licht gestegen ten opzichte van 2009.
In totaal staat ultimo 2010 voor bijna € 10 miljard aan rentedragende
leningen uit. Dit bedrag bestaat uit de geleende bedragen en de
opgebouwde rente. Het uitstaande bedrag aan renteloze voorschotten en
«oude» rentedragende leningen neemt af. Deze leningen worden niet
meer verstrekt, maar alleen afgelost.
Tabel 11.11 Uitgaven
Niet-relevante uitgaven leningen
(Bedragen x € 1 miljoen)

Realisatie

Begroting

Verschil

2006

2007

2008

2009

2010

2010

2010

Rentedragende lening
Collegegeldkrediet

942,9
0,0

1 114,4
10,3

1 174,7
44,6

1 187,9
67,1

1 207,5
86,6

1 309,2
85,2

– 101,7
1,4

Totaal

942,9

1 124,7

1 219,3

1 255,0

1 294,1

1 394,4

– 100,3

Bron: realisatiegegevens DUO

Toelichting:
In de periode 2006 tot en met 2010 zijn de totale uitgaven aan leningen
(rentedragende lening en collegeldkrediet) sterk gestegen. De laatste drie
jaar van deze periode is de groei afgevlakt.
De uitgaven zijn in 2010 per saldo € 100,3 miljoen lager dan geraamd. In
de raming werd gerekend op een veel groter gebruik van de leenfaciliteit.
In 2010 is het bedrag weliswaar gestegen maar minder sterk dan voorzien.
11.3.4 Waarborgen adequate terugbetaling leningen
Doelbereiking

Het waarborgen van de financiële toegankelijkheid van het onderwijs
omvat ook duidelijke voorwaarden voor het terugbetalen van studieleningen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

108

De beleidsartikelen (artikel 11)

Toelichting:
Het terugbetalingssysteem van lenen is naar draagkracht. Wie niet kan
terugbetalen, hoeft niet terug te betalen. Voor wie bewust leent, is de
studielening hiermee een veilig instrument voor de financiering van een
goede investering.
Realisatie meetbare gegevens bij
de operationele doelstelling
Tabel 11.12 Ontvangsten
Ontvangsten leenfaciliteiten
(Bedragen x € 1 miljoen)

Realisatie

Begroting

Verschil

2006

2007

2008

2009

2010

2010

2010

Renteloze voorschotten (verstrekt
tot 1986)
Rentedragende lening

6,8
291,5

5,9
329,3

5,2
392,4

5,5
468,6

5,1
556,3

3,8
483,9

1,3
72,4

Totaal

298,3

335,2

397,6

474,1

561,4

487,7

73,7

– waarvan relevant
– waarvan niet-relevant

147,4
150,9

152,0
183,2

170,7
226,9

198,1
276,0

223,9
337,5

199,6
288,1

24,3
49,4

Bron: realisatiegegevens DUO

Toelichting:
De stijging van de ontvangsten in de afgelopen jaren volgt op de eerdere
toename van het aantal studenten dat leent en het bedrag dat zij
gemiddeld lenen. In 2010 is voor € 72,4 miljoen meer aan rentedragende
leningen afgelost dan geraamd, voor het grootste deel omdat er veel
meer dan verplicht is afgelost (spontane ontvangsten).
11.3.5 Stimuleren van internationale studentenmobiliteit
Doelbereiking

Het beleid is er op gericht om internationale studentenmobiliteit te
stimuleren door studenten in staat te stellen een volledige opleiding in het
buitenland te volgen.

Realisatie meetbare gegevens bij
de operationele doelstelling

Toelichting:
In beginsel kan studiefinanciering overal ter wereld gebruikt worden voor
het volgen van hoger onderwijs dat qua niveau en kwaliteit gelijkwaardig
is aan het Nederlandse hoger onderwijs. Sinds het studiejaar 2010–2011 is
ook voor het mbo het meenemen van studiefinanciering naar een
opleiding in het buitenland mogelijk. Vanaf studiejaar 2010–2011 kan dat
naar alle kwalitatief goede mbo-opleidingen in Vlaanderen, Duitsland,
Zweden, Spanje, Frankrijk, het Verenigd Koninkrijk en voor unieke
opleidingen in de hele EER.
Het aantal deelnemers dat een opleiding volgt in het buitenland met
studiefinanciering stijgt gestaag.
In 2010 studeerden ongeveer 7 400 ho studenten en bijna 600 mbo’ers
buiten Nederland met gebruik van meeneembare studiefinanciering. Het
aantal mbo’ers dat naar het buitenland gaat, is de afgelopen jaren
ongeveer gelijk gebleven. Het aantal ho studenten dat gebruik maakt van
de meeneembare studiefinanciering steeg met circa 1 400.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

109

De beleidsartikelen (artikel 11)

11.4 Overzicht onderzoek naar de doelmatigheid en de doeltreffendheid van beleid
Tabel 11.13 Overzicht afgeronde onderzoeken
Onderzoek onderwerp

AD of OD

Beleidsdoorlichting

Brede heroverwegingen hoger
onderwijs (thema 7)

Effectenonderzoek ex
post

Overig evaluatieonderzoek

Start

Afgerond

Vindplaats

AD

2010

www.rijksoverheid.nl

– Toegankelijkheid onderwijs
studerenden met minder
draagkrachtige ouders

OD 11.3.2

2010

Aanvullende beurs (Brede
heroverwegingen ho)
http://www.rijksoverheid.nl/
onderwerpen/
beleidsonderzoeken/brede
heroverwegingen/hogeronderwijs

Meeneembare studiefinanciering bol
Financiële positie studenten
(studentenmonitor)

OD 11.3.5

2008

2009

Kamerstuk 31 524, nr. 26

OD 11.3.1

2007

2008

www.studentenmonitor.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

110

De beleidsartikelen (artikel 12)

ARTIKEL 12. TEGEMOETKOMING ONDERWIJSBIJDRAGE EN
SCHOOLKOSTEN
12.1 Algemene doelstelling: de tegemoetkoming onderwijsbijdrage en
schoolkosten zorgt ervoor dat (ouders van) deelnemers in de beroepsopleidende leerweg (tot 18 jaar) en leerlingen in het voortgezet onderwijs
(vanaf 18 jaar) de financiële mogelijkheden hebben om onderwijs te
volgen.
Doelbereiking en maatschappelijke
effecten

Onderwijs levert een belangrijke bijdrage aan de bevordering van een
duurzame groei van de Nederlandse (kennis)economie en aan de
maatschappelijke participatie van burgers. OCW waarborgt met de Wet
Tegemoetkoming Onderwijsbijdrage en Schoolkosten (WTOS) de
toegankelijkheid van en de deelname aan het onderwijs door de financiële
belemmeringen van deelname weg te nemen voor de volgende
doelgroepen:
• ouders van minderjarige deelnemers in de beroepsopleidende leerweg
van het mbo (TS17-)1 ;
• scholieren in het voortgezet onderwijs van 18 jaar en ouder (VO18+);
• (deeltijd)studenten in het voortgezet algemeen volwassenenonderwijs
(TS 18+ vavo);
• studenten aan de lerarenopleiding die geen recht (meer) hebben op
studiefinanciering op grond van de WSF 2000 (TS 18+ tlo).
De toegankelijkheid van het onderwijs in Nederland is de directe
verantwoordelijkheid van de overheid. Ouders zijn er verantwoordelijk
voor dat hun kind onderwijs volgt. Daar waar ouders gezien hun inkomen
onvoldoende draagkracht hebben om de kosten van hun schoolgaande
(minderjarige) kinderen alleen te dragen, voorziet de overheid in een
(gedeeltelijke) tegemoetkoming. Vanaf 18 jaar ligt de verantwoordelijkheid
voor het volgen van onderwijs primair bij de leerling/student zelf. Hij/zij
komt daarmee zelf in aanmerking voor een tegemoetkoming.
In 2010 is, conform de in de begroting 2010 aangekondigde maatregelen,
een wetswijziging doorgevoerd om de normbedragen in de WTOS in 2011
en 2012 niet te indexeren. Dit leidt tot een besparing op de uitgaven vanaf
2011.

Externe factoren

Van invloed zijn onder andere de volgende externe factoren:
• demografische ontwikkelingen;
• de conjuncturele ontwikkeling (gebruik van de regeling);
• de beheersing van het prijsniveau van de schoolkosten;
• de attitude ten opzichte van de regeling (wel of niet gebruik).
Voor het gebruik van tegemoetkoming onderwijsbijdrage en schoolkosten
zijn geen streefwaarden geformuleerd.

1

En ouders van minderjarige leerlingen in het
niet volledig en rechtstreeks bekostigde
voorgezet onderwijs (vo) en van minderjarigen in het voortgezet algemeen volwassenenonderwijs (vavo).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

111

De beleidsartikelen (artikel 12)

Realisatie meetbare gegevens bij
de algemene doelstelling
Tabel 12.1 Indicatoren
Onderwijsdeelname naar leeftijd
Deelnamepercentage 2010

15 jaar

16 jaar

17 jaar

99,1

98,7

96,2

Bron: OCW (DUO) leerlingen- en studententellingen 2010

12.2 Budgettaire gevolgen van beleid
Tabel 12.2 Budgettaire gevolgen van beleid artikel 12 (Bedragen x € 1 000)
Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2006

2007

2008

2009

2010

2010

2010

Verplichtingen
Waarvan garantieverplichtingen

286 358

283 655

271 660

162 639

119 358

126 298

– 6 940

Totaal uitgaven

286 358

283 655

271 660

162 639

119 358

126 298

– 6 940

Programma-uitgaven

286 358

283 655

271 660

162 639

119 358

126 298

– 6 940

Financiële toegankelijkheid van
onderwijs voor leerlingen vo en
deelnemers bol
•
TS 17•
VO 18+
Waarvan niet-relevante uitgaven
•
TS 18+ vavo

256 628
197 136
58 141
594
1 351

257 306
195 493
60 868
1 939
945

243 059
180 352
61 423
2 501
1 284

135 865
70 983
63 445
1 632
1 437

92 884
24 681
66 586
1 552
1 617

96 700
34 200
61 500
2 500
1 000

– 3 816
– 9 519
5 086
– 948
617

Financiële toegankelijkheid onderwijs
voor studenten aan de lerarenopleiding
•
TS18+ tlo

12 600
12 600

10 276
10 276

10 954
10 954

9 600
9 600

7 526
7 526

11 400
11 400

– 3 874
– 3 874

Programma-uitgaven overig
•
Uitvoeringsorganisatie DUO

17 130
17 130

16 073
16 073

17 647
17 647

17 174
17 174

18 948
18 948

18 198
18 198

750
750

Totaal ontvangsten
•
TS 17•
VO 18+
•
TS 18+

11 559
4 398
6 608
553

16 540
7 700
8 212
628

17 906
8 266
8 425
1 215

15 525
5 295
9 448
782

14 188
2 158
10 989
1 041

9 400
2 200
6 600
600

4 788
– 42
4 389
441

Toelichting:
De gerealiseerde uitgaven zijn per saldo € 6,9 miljoen lager dan begroot.
De ontvangsten in 2010 zijn € 4,8 miljoen hoger dan geraamd.
12.3 Operationele beleidsdoelstelling
12.3.1 Waarborgen financiële toegankelijkheid van het onderwijs
voor leerlingen vo en deelnemers bol
Doelbereiking

Scholieren in het voortgezet onderwijs en deelnemers in de beroepsopleidende leerweg (tot 18 jaar) zijn financieel in staat gesteld onderwijs te
volgen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

112

De beleidsartikelen (artikel 12)

Toelichting:
TS17Integratie WTOS (TS17-) in het kindgebonden budget
In 2008 is het kindgebonden budget stapsgewijs ingevoerd. De WTOS in
zijn huidige vorm is grotendeels komen te vervallen omdat deze met
ingang van 1 januari 2010 is geïntegreerd in het kindgebonden budget.
Ouders met kinderen tot 18 jaar in het bekostigd voortgezet onderwijs
kunnen dan voortaan bij één loket terecht.
De regering heeft bij de integratie van de WTOS in het kindgebonden
budget rekening gehouden met het wetsvoorstel gratis lesmateriaal. Na
invoering van de integrale invoering van «gratis» schoolboeken in het
schooljaar 2009–2010 en de integratie van het resterende deel van deze
tegemoetkoming in het kindgebonden budget, vervalt de WTOS voor
ouders met kinderen in het voortgezet onderwijs. Voor ouders met
kinderen in het mbo blijft de WTOS-uitkering in stand voor het deel dat
niet in het kindgebonden budget wordt geïntegreerd.
VO18+
De toelage voor VO 18+ bestaat uit een basistoelage waarvoor alle
leerlingen in het voortgezet onderwijs van 18 jaar en ouder in aanmerking
komen. Deze basistoelage is onafhankelijk van het ouderinkomen. De
tegemoetkoming wordt eventueel aangevuld met de tegemoetkoming die
afhangt van de hoogte van het ouderinkomen.
Realisatie meetbare gegevens bij
de operationele doelstelling
Tabel 12.3 Indicatoren
Gebruikers TS17- naar onderwijssoort

1.

Aantal gebruikers TS 17–
waarvan vo
–
waarvan bol

2.

Percentage gebruikers TS 17–
vo
–
bol

Realisatie

Begroting

Verschil

2006

2007

2008

2009

2010

2010

2010

338 267
271 342
66 925

321 760
259 789
61 971

299 773
240 188
59 585

235 855
182 679
53 176

35 858
285
35 573

59 000
–
59 000

– 23 264
285
– 23 549

27,8%
37,9%

26,6%
33,3%

24,7%
30,9%

18,7%
28,1%

10,0%

–
31,0%

– 21%

Bron: realisatiegegevens DUO

Toelichting
Het totaal aantal gebruikers van de TS17-regeling in het beroepsonderwijs
is in 2010 beduidend lager dan geraamd.
Het gerealiseerde aantal gebruikers in het vo van de TS17-regeling is licht
hoger dan begroot. Aangenomen werd dat door de invoering van het
kindgebonden budget en de invoering van de gratis schoolboeken het
aantal gebruikers in het vo minimaal zou zijn. Uiteindelijk bleek dat er nog
285 gebruikers in 2010 van de regeling gebruik hebben gemaakt.
Er zijn veel minder TS17-aanvragen van deelnemers van de bol binnengekomen dan geraamd. De oorzaak is waarschijnlijk gelegen in de effecten
van de integratie in het kindgebonden budget (geen vo-tegemoetkoming
meer dus minder bekendheid onder vmbo’ers). Invoering van de gratis

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

113

De beleidsartikelen (artikel 12)

schoolboeken in 2009 heeft ook in 2010 geleid tot een daling van het
aantal gebruikers.
Het beleid is om niet-gebruik van de regeling tegen te gaan. Daarom is de
doelgroep eind 2010 nogmaals geattendeerd op het bestaan van de
regeling. Minderjarige mbo-ers kunnen immers tot het eind van het
schooljaar met terugwerkende kracht een WTOS-vergoeding aanvragen.
De respons van deze groep is toegenomen na het versturen van extra
brieven waarin men geattendeerd is op het bestaan van de regeling.
Tabel 12.4 Uitgaven
Uitgaven TS17- naar onderwijssoort (Bedragen x € 1 miljoen)

Realisatie

Begroting

Verschil

2006

2007

2008

2009

2010

2010

2010

vo
bol

151,7
45,4

150,8
44,7

137,1
43,2

30,7
40,3

0,6
24,1

3,2
31,0

– 2,6
– 6,9

Totaal

197,1

195,5

180,4

71,0

24,7

34,2

– 9,5

Bron: realisatiegegevens DUO

Toelichting:
De WTOS TS 17-uitgaven (voor minderjarige mbo-ers) zijn € 6,9 miljoen
lager dan geraamd. Het aantal gebruikers van de regeling is achtergebleven bij het geraamde aantal gebruikers. Zie de toelichting bij tabel 12.3
op de daling van het aantal gebruikers van de TS17-regeling en de
maatregeling om het niet-gebruik tegen te gaan.
Tabel 12.5 Indicatoren
Aantal gebruikers VO18+ naar onderwijssoort

vo/vso

Realisatie

Begroting

Verschil

2006

2007

2008

2009

2010

2010

2010

30 529

31 549

31 889

33 664

34 337

31 700

2 637

Bron: realisatiegegevens DUO

Toelichting:
De realisatie van de aantallen gebruikers VO18+ is 2 637 hoger dan
geraamd.
Tabel 12.6 Uitgaven
Uitgaven VO18+ (Bedragen x € 1 miljoen)

Realisatie

Begroting

Verschil

2006

2007

2008

2009

2010

2010

2010

vo/vso (gift)
leningen

57,6
0,6

59,0
1,9

58,9
2,5

61,8
1,6

65,0
1,6

59,0
2,5

6,0
– 0,9

Totaal

58,2

60,9

61,4

63,4

66,6

61,5

5,1

Bron: realisatiegegevens DUO

Toelichting:
De gerealiseerde uitgaven in 2010 zijn € 5,1 miljoen hoger dan geraamd.
Dit komt door de toegenomen aantallen gebruikers VO18+ zie tabel 12.5.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

114

De beleidsartikelen (artikel 12)

Tabel 12.7 Indicatoren
Aantal gebruikers TS 18+ vavo

vavo

Realisatie

Begroting

Verschil

2006

2007

2008

2009

2010

2010

2010

2 752

1 936

2 376

2 564

2 639

2 400

239

Bron: Realisatiegegevens DUO

Toelichting:
Het gebruik van de TS18+ regeling stijgt geleidelijk over de jaren. Bij de
raming van het aantal gebruikers van de regeling in 2010 is uitgegaan van
een daling van het aantal gebruikers van de TS18+ vavo. Het gerealiseerde aantal gebruikers laat een stijging zien ten opzichte van de raming.
Tabel 12.8 Uitgaven
Uitgaven TS 18+ vavo naar onderwijssoort (Bedragen x € 1 miljoen)

vavo

Realisatie

Begroting

Verschil

2006

2007

2008

2009

2010

2010

2010

1,4

0,9

1,3

1,4

1,6

1,5

0,1

Bron: realisatiegegevens DUO

Toelichting:
De gerealiseerde uitgaven in 2010 zijn nagenoeg even hoog als geraamd
in de begroting.
12.3.2 Waarborgen financiële toegankelijkheid van het onderwijs
voor studenten aan de lerarenopleiding
Doelbereiking

De beoogde algemene beleidsdoelstelling voor studenten aan de
lerarenopleiding wordt bereikt door verstrekking van een inkomensafhankelijke tegemoetkoming. De student die niet in aanmerking komt voor
studiefinanciering op grond van de WSF 2000 kan in aanmerking komen
voor een tegemoetkoming in de studiekosten en de onderwijsbijdrage.
De prestatie-indicator «Aantal gebruikers TS 18+ tlo» geeft een indicatie
van het gebruik van de regeling (tabel 12.9). Tabel 12.10 geeft aan welke
kosten daarmee gemoeid waren in 2010.

Realisatie meetbare gegevens bij
de operationele doelstelling
Tabel 12.9 Indicatoren
Aantal gebruikers van de regeling TS18+ tlo

tlo

Realisatie

Begroting

Verschil

2006

2007

2008

2009

2010

2010

2010

10 817

9 147

8 500

7 742

5 820

8 500

– 2 680

Bron: realisatiegegevens DUO

Toelichting:
Het gebruik van de regeling TS18+tlo is sterk gedaald in 2010 ten opzichte
van voorgaande jaren. In de begroting 2010 werd nog een stijging van het
aantal gebruikers verwacht. In de realisatie zien we nu een omgekeerde
beweging. De daling is toe te rekenen aan de invoering van de inkomens-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

115

De beleidsartikelen (artikel 12)

toets. Vanaf schooljaar 2010–2011 telt het partnerinkomen mee bij het
bepalen van de hoogte van de tegemoetkoming.
In 2008 zijn het gebruik en effect van de regeling TS18+tlo geëvalueerd.
Het evaluatieverslag is met een beleidsreactie in 2010 aan de Tweede
Kamer gezonden (kamerstuk 27 923, nr. 102). De regeling levert nog
steeds een effectieve bijdrage aan de bestrijding van het lerarentekort.
Met gerichte communicatieactiviteiten wordt ingezet op een bredere
bekendheid van de regeling.
Tabel 12.10 Uitgaven
Uitgaven TS18+ tlo (Bedragen x € 1 miljoen)

tlo

Realisatie

Begroting

Verschil

2006

2007

2008

2009

2010

2010

2010

12,6

10,3

11,0

9,6

7,5

11,4

– 3,9

Bron: realisatiegegevens DUO

Toelichting:
De gerealiseerde uitgaven in 2010 zijn € 3,9 miljoen lager dan geraamd.
Dit wordt veroorzaakt door lager dan geraamd gebruik van de regeling
voor het schooljaar 2009–2010 en 2010–2011.
12.4 Overzicht onderzoek naar de doelmatigheid en de doeltreffendheid van beleid
Tabel 12.11 Overzicht afgeronde onderzoeken
Onderzoek onderwerp

AD of OD

Start

Afgerond

Vindplaats

– tegemoetkoming lerarenopleiding

OD 12.3.2

2008

2010

kamerstuk 27 923, nr. 102

Effectenonderzoek ex post –

–

–

–

–

Overig evaluatieonderzoek

OD 12.3

2009

2010

kamerstuk 32 123 VIII, nr. 146

Beleidsdoorlichting 1

1

Schoolkostenmonitor
2009–2010

Periodieke doorlichting van het effect van de regeling

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

116

De beleidsartikelen (artikel 13)

ARTIKEL 13. LESGELD
13.1 Algemene doelstelling: het genereren van inkomsten voor de
financiering van het onderwijs
Doelbereiking en maatschappelijke
effecten

Onderwijs levert een belangrijke bijdrage aan de bevordering van een
duurzame groei van de Nederlandse (kennis)economie. Maar burgers
hebben ook persoonlijk profijt van scholing. Daarom vraagt de overheid
een bijdrage in de kosten van het onderwijs. De doelstelling wordt bereikt
door het vragen van lesgeld aan de deelnemers in de bol en het vavo die
op 1 augustus van het schooljaar 18 jaar of ouder zijn. Deze groepen
worden geacht zelf de kosten van het onderwijs te kunnen betalen, al dan
niet met behulp van een tegemoetkoming in de bijdrage of door compensatie via de studiefinanciering.

Externe factoren

Het behalen van de doelstelling hangt af van de deelname aan het
onderwijs. In tabel 13.2 wordt het aantal lesgeldplichtigen gepresenteerd.
De deelname is afhankelijk van demografische ontwikkelingen.

Realisatie meetbare gegevens bij
de algemene doelstelling
13.2 Budgettaire gevolgen van beleid
Tabel 13.1 Budgettaire gevolgen van beleid artikel 13 (Bedragen x € 1 000)
Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2006

2007

2008

2009

2010

2010

2010

Verplichtingen
Waarvan garantieverplichtingen

5 527

5 848

6 200

6 297

7 204

5 951

1 253

Totale uitgaven
Uitvoeringsorganisatie DUO

5 527
5 527

5 848
5 848

6 200
6 200

6 297
6 297

7 204
7 204

5 951
5 951

1 253
1 253

181 013

188 744

179 854

187 195

202 553

192 600

9 953

Ontvangsten lesgeld

Toelichting:
De realisatie van lesgeldontvangsten in 2010 is ruim € 9,9 miljoen hoger
dan begroot. Dit hangt samen met een hoger aantal lesgeldplichtigen dan
geraamd, zie tabel 13.2.
13.3 Operationele beleidsdoelstelling
13.3.1 Vragen van een bijdrage in de kosten van het onderwijs
aan deelnemers van 18 jaar en ouder
Doelbereiking

De individuele burgers hebben persoonlijk profijt van scholing. Daarom
kan aan hen een bijdrage in de kosten van het onderwijs gevraagd
worden (zie paragraaf 13.1).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

117

De beleidsartikelen (artikel 13)

Tabel 13.2 Indicatoren
Aantal lesgeldplichtigen

Aantal lesgeldplichtigen

Realisatie

Begroting

Verschil

2006

2007

2008

2009

2010

2010

2010

193 081

192 314

188 532

197 262

204 842

198 800

6 042

Bron: realisatiegegevens DUO

Toelichting:
Deze indicator geeft een beeld van het bereik van de regeling. Er zijn geen
basiswaarden en streefwaarden vastgesteld, omdat het aantal lesgeldplichtigen een afgeleide is van de demografische ontwikkelingen en de
keuze van de opleiding door de studerenden/leerlingen.
Het aantal lesgeldplichtigen in 2010 ligt ruim 6 000 hoger dan geraamd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

118

De beleidsartikelen (artikel 14)

ARTIKEL 14. CULTUUR
14.1 Algemene doelstelling: een bloeiend cultureel leven
Doelbereiking en maatschappelijke
effecten

De minister van OCW is belast met het scheppen van voorwaarden voor
het in stand houden, ontwikkelen, sociaal en geografisch spreiden of
anderszins verbreiden van cultuuruitingen; hij laat zich daarbij leiden door
overwegingen van kwaliteit en verscheidenheid.
Om deze algemene doelstelling te bereiken zet de minister van OCW zich
in voor een stelsel van onderling samenhangende wetten en regels,
geldstromen en voorzieningen. Voor de periode 2009–2012 zijn de
cultuursubsidies voor het eerst volgens een nieuwe systematiek verdeeld.
In 2010 is deze systematiek extern geëvalueerd.
Een brede maatschappelijke deelname aan cultuur is een belangrijk
uitgangspunt in het cultuurbeleid. Passief, als toeschouwer, en actief, als
beoefenaar, worden zoveel mogelijk mensen betrokken bij culturele
activiteiten. Om het maatschappelijk draagvlak van culturele instellingen
te vergroten geldt met ingang van 2010 een eigen inkomstennorm van
17,5% voor instellingen in de basisinfrastructuur.

Externe factoren

Het Rijk levert een bijdrage via het in stand houden van de stelsels,
gecombineerd met aanvullende beleidsinspanningen in de vorm van
specifieke programma’s. Naast het Rijk spelen met name gemeenten een
belangrijke rol (door financiering van accommodaties, ondersteuning
amateurkunst en buitenschoolse kunsteducatie). Belangrijke externe
factoren die van invloed zijn op de resultaten van het cultuurbeleid zijn de:
• economische ontwikkeling (besteedbaar inkomen, beschikbare vrije
tijd);
• ontwikkeling van het gemiddelde opleidingsniveau;
• condities voor creatieve bedrijvigheid (juridische en fiscale condities,
omvang van de administratieve lasten);
• ontwikkelingen in de internationale verhoudingen (internationale
uitwisseling);
• ontwikkelingen in de integratie- en inburgering van nieuwkomers;
• inzet van decentrale overheden.

Realisatie meetbare gegevens bij
de algemene doelstelling

In de onderstaande tabel staat de geïndexeerde ontwikkeling in de
cultuurparticipatie (beoefening, kunstprogramma’s radio/tv, bezoek). Deze
is gebaseerd op het percentage mensen dat minimaal één maal per jaar
participeerde.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

119

De beleidsartikelen (artikel 14)

Tabel 14.1 Kengetallen

Amateurkunst:
Zelf theater spelen
Zelf musiceren en/of zingen
Zelf beeldende kunst maken
Radio/tv:
Kunstprogramma’s radio/tv
Bezoek:
Cinema
Populaire muziek
Klassieke muziek
Cabaret
Ballet
Beroepstoneel
Toneel (inclusief uitvoeringen amateurtoneel)
Monumenten
Musea

1983

1987

1995

2003

2007

100
100
100

98
102
97

66
96
72

58
95
85

51
97
79

100

114

100

99

89

100
100
100
100
100
100
100
100
100

93
113
113
97
124
102
102
103
111

101
138
133
101
99
109
110
100
98

118
172
106
127
115
115
111
104
107

116
185
107
133
113
111
118
104
115

Bron: Sociaal en Cultureel Planbureau (AVO 1979–2007), Cultuurminnaars en cultuurmijders, p. 93

Toelichting: het SCP voert dit onderzoek om de vier jaar uit. Aanvullende
cijfers komen in 2011 beschikbaar.
Toelichting:
Ontwikkelingen in cultuurparticipatie zijn in belangrijke mate afhankelijk
van maatschappelijke ontwikkelingen die de (rijks)overheid in beperkte
mate kan beïnvloeden. Van belang is de vaststelling dat de rijksoverheid
met subsidies een klein deel van de «markt» beïnvloedt. Zo is het
marktaandeel van het rijksgesubsidieerde aanbod in de Nederlandse
schouwburgen 16% (VSCD, Podia 2008). Bovenstaande trendcijfers over
de cultuurparticipatie zijn dan ook primair te beschouwen als kengetal.
Voor het bezoek aan cultuuruitingen geldt dat de meeste genres groei
vertonen, in het bijzonder bij de «populaire» genres als cabaret en
populaire muziek. Bij enkele genres is een lichte daling zichtbaar. De
cijfers wijzen op een teruggang van de actieve participatie (amateurkunst).
Tabel 14.2 Indicatoren
Indicator

Percentage cultuurproducerende instellingen in basisinfrastructuur
dat voldoet aan de eigen inkomsten-norm van minimaal 17,5%

Basiswaarde
Gemiddelde
2005–2008

Realisatie
2009

Streefwaarde
2010

Realisatie
2010

85%

76%

85%

N.n.b.

Toelichting:
De basiswaarde 2005–2008 betreft het gemiddelde percentage van de
instellingen die voldoen aan de eigen inkomstennorm van minimaal 17,5
%.
De gegevens 2010 zijn nog niet beschikbaar maar worden met de
jaarrekeningen van de cultuurinstellingen in de loop van 2011 aangeleverd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

120

De beleidsartikelen (artikel 14)

14.2 Budgettaire gevolgen van beleid
Tabel 14.3 Budgettaire gevolgen van beleid artikel 14 (Bedragen x € 1 000)
Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2006

2007

2008

2009

2010

2010

2010

1 348 621

814 454

2 779 161

918 594

1 130 082

611 712

518 370

831 300

375 373

253 465

432 305

767 539 1

Totale uitgaven

932 844

874 163

946 945

934 749

991 219

951 738

39 481

Programma-uitgaven

878 403

816 960

887 290

866 190

928 913

903 249

25 664

497 427
439 388

520 150
456 199

533 407
474 186

56 579

63 818

58 945

599 049
567 272
100 617
75 155
25 426
305 405
273 953
153 258
31 452
161 250
25 896

599 775
571 272
96 469
69 785
26 684
304 741
268 527
156 953
36 214
170 062
21 971

584 580
552 678
97 311
69 949
27 362
293 867
264 910
150 802
28 957
161 500
26 262

15 195
18 594
– 842
– 164
– 678
10 874
3 617
6 151
7 257
8 562
– 4 291

1 460

133

276

5 881

6 532

5 640

892

300 256
22 994

202 875
23 549

262 307
25 924

180 752
27 213

231 208
27 618

222 105
26 222

9 103
1 396

0
0
54 656

12 546
0
68 501

25 578
0
65 656

24 551
0
18 324

46 896
21 896
26 208

23 468
22 032
27 202

23 428
– 136
– 994

6 906
0
207 423
2 253

8 323
0
71 866
12 463

8 017
0
130 057
2 000

15 736
0
90 403
740

6 024

5 627

5 075

3 785

18 325
900
109 786
658
0
817

19 143
6 743
110 397
2 725
1 750
6 205

– 818
– 5 843
– 611
– 2 067
– 1 750
– 5 388

Bibliotheken
• Subsidies
• Bibliotheekvernieuwing
• Leesvoorziening
leesgehandicapten
• Programma leesbevordering

29 272
667
15 238

40 799
825
26 965

35 378
731
21 040

32 232
0
16 869

32 299
0
17 730

31 179
0
18 500

1 120
0
– 770

13 367

13 009

13 607

13 463

11 589

9 679

1 910

0

0

0

1 900

2 980

3 000

– 20

Programmakosten overig

36 130

25 221

36 773

31 453

43 339

47 581

– 4 242

Nationaal Archief
waarvan Informatie op Orde
(Archief-achterstanden)

15 318

27 915

19 425

22 704

22 292

17 804

4 488

Apparaatsuitgaven
• Bestuursdepartement
• Uitvoeringsdiensten

54 441
10 955
43 486

Verplichtingen
Waarvan garantieverplichtingen

Bevorderen van de deelname
van de burgers aan Cultuuruitingen
• Cultuurnota 2009–2012 2
– 4 jarig
– producerend
– niet producerend
– Langjarig
– producerend
waarvan Musea
– niet producerend
– Fondsen
• Verbreden inzet Cultuur
• Internationaal Cultuurbeleid (HGIS)
Behoud en Beheer Cultureel
Erfgoed
• Archieven
• Beelden voor de
toekomst
waarvan FES
• Musea: huisvesting
• Musea (buiten de
Cultuursubsidies
2009–2012)
• Mooier Nederland
• Monumenten
• Archeologie
waarvan FES
• Overige instrumenten

500
57 203
10 760
46 443

59 655
10 423
49 232

68 559
10 740
57 819

62 306
9 534
52 772

48 489
9 131
39 358

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

13 817
403
13 414

121

De beleidsartikelen (artikel 14)

Ontvangsten

Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2006

2007

2008

2009

2010

2010

2010

12 101

24 804

35 206

35 794

36 217

24 276

11 941

1
Het gaat hier met name om kredietgaranties/verzekeringen in de cultuursector. Hier moet gedacht worden aan een indemniteitsregeling voor
kunstvoorwerpen die op uitleenbasis in een Nederlands museum zijn tentoongesteld.
2
Hier doet zich een definitiebreuk voor in de onderverdeling van de Cultuursubsidies m.i.v. 2009. Daarom zijn voor 2007 en 2008 alleen totalen
vermeld.

Toelichting:
De realisatie van de uitgaven 2010 is € 39,5 miljoen hoger dan begroot.
De belangrijkste oorzaken hiervan zijn:
• Cultuursubsidies: Verhoging van het budget met € 18,6 miljoen als
gevolg van het verdelen van de middelen van de matchingsregeling,
innovatieregeling en middelen cultuurprofijt.
• Verbreden inzet Cultuur: Verlaging van het budget met € 4,3 miljoen
als gevolg van een bijdrage aan de taakstelling op incidentele
subsidies en dekking van afbouw Beelden voor de Toekomst.
• Behoud en beheer Cultureel Erfgoed: Verlaging van het budget met per
saldo € 14,3 miljoen, door onder andere:
– Het budget van de monumentenzorg is voor economische
stimuleringsmaatregelen verhoogd met € 24 miljoen;
– verlaagd met € 19 miljoen voor een toevoeging aan het Provinciefonds voor restauratie monumenten;
– verlaagd met € 11,5 miljoen voor o.a. toekenning van gelden aan
de uitvoeringsdienst RCE voor Gemeenschappelijk Cultureel
Erfgoed, Architectuur, Nieuwe Hollandse Waterlinie, digitalisering,
archeologie en archieven.
• Behoud en beheer Cultureel Erfgoed, Beelden voor de Toekomst:
Verhoging van het budget met € 23,4 miljoen voor de afwikkeling van
het project Beelden voor de Toekomst (Zie ook paragraaf 14.3.2.).
• Programmakosten overig: Verlaging van het budget met € 4,1 miljoen
waar onder toedeling van het budget matchingsregeling.
• Nationaal Archief: Verhoging van het budget met € 4,5 miljoen voor
o.a. het digitaal e-depot, gemeenschappelijk cultureel erfgoed,
Suriname-archief en archiefachterstanden musea en NIOD-archieven.
• Uitvoeringsdiensten: Verhoging van het budget met € 13,4 miljoen als
gevolg van desaldering ontvangsten RCE voor uitvoeringskosten
dienstverlening Nationaal Restauratiefonds en programma- en
projectuitgaven, aanpassingen i.v.m. collectiebeheer en huisvesting
ICN.
De realisatie van de ontvangsten is € 11,9 miljoen hoger dan geraamd
door onder andere:
• ontvangsten uit afrekeningen en opgelegde sancties Basis Infrastructuur voor € 1,8 miljoen;
• Rijksdienst Cultureel Erfgoed (RCE) voor € 6,6 miljoen voor uitvoeringskosten dienstverlening Nationaal Restauratiefonds;
• programma- en projectuitgaven en Rijksdienst Instituut Collectie
Nederland voor € 1,4 miljoen;
• rente fonds museale aankopen voor € 1,6 miljoen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

122

De beleidsartikelen (artikel 14)

14.3 Operationele beleidsdoelstellingen
14.3.1 Bevorderen dat burgers deelnemen aan een kwalitatief
hoogwaardig, divers en onafhankelijk aanbod van cultuur door de
aanwezigheid van dit aanbod te waarborgen
Doelbereiking

De voorwaarden voor een bloeiend cultureel leven zijn een vrij, kwalitatief
hoogwaardig aanbod van kunst en cultureel erfgoed en een brede
maatschappelijke deelname daaraan. Passief, als toeschouwer, en actief
als beoefenaar, worden zoveel mogelijk mensen betrokken bij culturele
activiteiten.
• Basisinfrastructuur culturele voorzieningen
Voor de periode 2009–2012 zijn de cultuursubsidies voor het eerst volgens
een nieuwe systematiek verdeeld. In 2010 is deze systematiek door de
Raad voor Cultuur en een extern onderzoeksbureau geëvalueerd. De
conclusies zijn in juni 2010 naar de Tweede Kamer gestuurd (kamerstuk
31 482, nr. 62). De conclusies zijn dat de nieuwe systematiek een verbetering is ten opzichte van de vorige structuur maar dat de inrichting van
het bestuurlijk overleg als onbevredigend is ervaren. De Raad voor
Cultuur signaleert een aantal «onvolkomenheden», vooral in de
afbakening tussen de taakverdeling van instellingen in de basisinfrastructuur en de cultuurfondsen.
Op basis van het regeerakkoord heeft het Kabinet een Uitgangspuntenbrief cultuurbeleid naar de Tweede Kamer gestuurd (kamerstuk 32 500 VIII,
nr. 75) met een financieel kader. In de Adviesaanvraag cultuurbeleid
(kamerstuk 32 500 VIII, nr. 134) aan de Raad voor Cultuur is aangegeven
dat het aantal functies of categorieën in de nieuwe basisinfrastructuur en
de eisen daaraan opnieuw worden gedefinieerd.
De visitatie is voortgezet voor de fondsen en de instellingen in de
basisinfrastructuur met een langjarig subsidieperspectief (sectorinstituten,
orkesten, musea, opera- en balletgezelschappen). Het SCP heeft een
onderzoek naar de toekomst van de amateurkunstbeoefening afgerond.
Een onderzoek naar een concrete uitwerking van verschillende prestatiemodellen voor rijksgesubsidieerde orkesten is gestart.
• Verbreden inzet cultuur
De canon van Nederland is met ingang van het schooljaar 2010–2011
opgenomen in de kerndoelen voor het primair en voortgezet onderwijs.
Daarmee is de toegang tot en de kennis over de canon voor toekomstige
generaties gewaarborgd.
In 2010 zijn aan het Fonds voor Cultuurparticipatie in het kader van «Het
beste van twee werelden» subsidies toegekend voor acht grootschalige en
meerjarige projecten van professionele kunstinstellingen om de samenwerking met amateurs en de kunstbeoefening door jongeren te
versterken. In het kader van «Muziek in ieder kind» is subsidie toegekend
aan achttien instellingen om in hun gemeente, regio of provincie samen
met het onderwijs zoveel mogelijk jonge kinderen met muziek in
aanraking te brengen. Met dit laatste programma worden naar
verwachting ruim 90 000 kinderen bereikt.
In schooljaar 2009–2010 zijn 939 958 Cultuurkaarten aangevraagd. Van het
totaal beschikbare bedrag is 78% besteed. Van de aangevraagde Cultuurkaarten zijn er 817 763 geactiveerd. Van het geactiveerde bedrag is 88%

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

123

De beleidsartikelen (artikel 14)

besteed. Beide bestedingspercentages zijn inclusief het tegoed dat het
VSBfonds bijdraagt aan de Cultuurkaart.
• Een sterke sector
Een bloeiend cultureel leven vraagt om een sterke sector die voldoende
eigen inkomsten genereert. In 2009 is in overleg met de cultuursector een
eigen inkomstennorm van minimaal 17,5% afgesproken, met een
groeinorm van 4 procentpunt in de nieuwe subsidieplanperiode. Deze
eigen inkomstennorm heeft betrekking op de verhouding tussen eigen
inkomsten en structurele subsidies van de drie overheidslagen.
In 2010 was € 10 miljoen beschikbaar voor de matchingsregeling. Dit
bedrag is in zijn geheel uitgekeerd aan 122 instellingen die in 2009 ten
opzichte van de referentieperiode 2005–2008 een groei in eigen inkomsten
hebben laten zien. Voor de innovatieregeling was € 3 miljoen beschikbaar.
Het budget is uitgeput. Zes projecten zijn gehonoreerd.
• Internationaal cultuurbeleid en ruimte voor de top
Onder de naam Dutch Design, Fashion and Architecture loopt in de
periode 2009–2012 een gezamenlijk programma van OCW, EZ en BZ om
de internationale positie van design, mode en architectuur duurzaam te
versterken. Aan het eind van 2010 is een midterm review gestart. Deze
wordt extern uitgevoerd.
De actieve inzet op China (door ondersteuning van de Netherlands China
Arts Foundation) heeft in 2010 geleid tot een positieve Nederlandse
culturele bijdrage aan de Wereldtentoonstelling in Shanghai: het Dutch
Culture Centre. De actieve inzet heeft ook voor de komende jaren een
goed klimaat voor samenwerking geschapen, te beginnen met de Beijing
Bookfair 2011 waarvan Nederland gastland zal zijn.
Op het gebied van het Werelderfgoed werden in 2010 twee belangrijke
stappen gezet: de zeventiende-eeuwse grachtengordel van Amsterdam
kreeg een plaats op de Werelderfgoedlijst en de commissie Leemhuis
adviseerde over de voorgenomen herziening van de Nederlandse
Voorlopige Lijst.
In 2009 heeft Nederland het UNESCO-verdrag 1970, over de bestrijding
van de illegale handel, geratificeerd. De erfgoedsector is met diverse
communicatieactiviteiten goed geïnformeerd over dit UNESCO-verdrag.
De Nederlandse ratificatie van het verdrag voor de bescherming van het
immaterieel cultureel erfgoed (UNESCO 2003) en uitvoering ervan in
Nederland werden verder voorbereid.
In het kader van het programma voor Gemeenschappelijk Cultureel
Erfgoed ontplooiden NA, RCE en ICN in de acht prioriteitslanden diverse
activiteiten, ter aanvulling op en ondersteuning van projecten die door de
Nederlandse ambassades in deze landen werden gesubsidieerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

124

De beleidsartikelen (artikel 14)

Realisatie meetbare gegevens bij
de operationele doelstelling
Tabel 14.4 Indicatoren
Indicator

Uitvoeringen gesubsidieerde podiumkunsten
(incl. buitenland)
Bron: Verslagen gesubsidieerde instellingen

Basiswaarde 1
2006

Realisatie
2008

Realisatie 2
2009

Streefwaarde
2010

Realisatie
2010

16 957

16 957

15 479

17 000

n.n.b.

4 066 942

3 844 592

478 544

4 000 000

n.n.b.

29

30

37

Minimaal
20–25

32

11%

17,6%

17,4%

Minimaal
12%

15,8%

n.v.t.

n.v.t.

79%

75%

78% resp.
88%

13,5%
(2005)

15,1%
(2007)

PM

15%

n.n.b.

2 232

2 181

2 325

2 200

n.n.b.

865 069

760 152

738 044

770 000

n.n.b.

1.

2.

Bezoeken gesubsidieerde podiumkunsten
(incl. buitenland)
Bron: Verslagen gesubsidieerde instellingen
3

Aantal Nederlandse Filmproducties

Bron: Nederlandse Vereniging voor Bioscoopexploitanten (NVB)
4.

Marktaandeel publiek Nederlandse Film

Bron: Nederlandse Vereniging voor Bioscoopexploitanten (NVB)
5.

Percentage verzilverde waarde cultuurkaart

Bron: uitvoerder cultuurkaart
6.

Culturele diversiteit: percentage divers
samengestelde besturen
Bron: RISBO, mei 2008 t/m jaar 2007; APE 2008 e.v.
jaren, nog te verschijnen
7.

ICB: aantal Nederlandse uitvoeringen
podiumkunsten in het buitenland
Bron: Verslagen gesubsidieerde instellingen
8.

ICB: aantal bezoeken aan Nederlandse
uitvoeringen podiumkunsten in het
buitenland
Bron: Verslagen gesubsidieerde instellingen
1
2

Basiswaarde: de waarde die als referentie dient ten opzichte van de latere jaren.
De realisatie 2009 t.o.v. 2008 is gestegen vanwege de positieve uitwerking van de eigen inkomstennorm.

Toelichting:
• Podiumkunsten (1, 2, 7, 8): De aantallen hebben betrekking op
uitvoeringen van langjarig- en vierjarig gesubsidieerde gezelschappen
en orkesten inclusief schoolvoorstellingen en exclusief festivals (vanaf
2009 bij BIS en NFPK+). De groep instellingen van 2009 wijkt sterk af in
aantal en begroting van eerdere jaren (ingang van de nieuwe
Cultuurnotaperiode). Voor de periode 2009–2012 hebben instellingen
hun voornemens voor uitvoeringen en, in de BIS, bezoekersaantallen
vastgelegd in activiteitenplannen. Deze zijn beoordeeld door de Raad
voor Cultuur en het NFPK+ en vormen de basis voor de streefwaarden.
De gegevens over het aantal uitvoeringen en bezoeken in 2010 is nog
niet beschikbaar, maar worden met de jaarrekeningen 2010 in de loop
van 2011 aangeleverd.
• Film (3, 4): Aantal Nederlandse filmproducties betreft het aantal nieuw
uitgebrachte Nederlandse films op basis van de (voorlopige) cijfers
van de Nederlandse Vereniging van Bioscoopexploitanten. Marktaandeel publiek Nederlandse film betreft het aandeel van alle bezoeken

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

125

De beleidsartikelen (artikel 14)

•

•

aan alle Nederlandse films ten opzichte van het totale aantal films in
roulatie.
Cultuurkaart (5): De cultuurkaart is ingevoerd in schooljaar 2008/2009.
CJP rapporteert jaarlijks over de besteding van het beschikbaar budget
door de gebruikers van de cultuurkaart. Er zijn twee percentages
opgenomen: in het eerste geval (88%) zijn alleen de door leerlingen
geactiveerde kaarten meegerekend. In het tweede geval (78%) zijn alle
door scholen aangevraagde kaarten meegerekend (ook de nietgeactiveerde). De eerste berekeningswijze is dezelfde als in het
jaarverslag 2009.
Culturele Diversiteit (6): Een bestuur is cultureel divers als er tenminste
één lid van allochtone origine is. Het betreft periodiek onderzoek dat in
2010 is herhaald. De gegevens zijn nog niet bekend.

14.3.2 Bevorderen dat burgers kennisnemen van het culturele
erfgoed door het te behouden, te beheren en te ontsluiten
Doelbereiking

• Beelden voor de Toekomst
In 2010 heeft TNO een tussentijdse evaluatie uitgevoerd. De evaluatie is
positief over het verloop en de maatschappelijke waarde van het project.
Het project ligt op schema. De evaluatie concludeerde ook dat de
verwachtingen over de terugverdienverplichting niet realistisch waren en
bepleitte een drastische bijstelling daarvan. Het niet kunnen genereren
van inkomsten vormde een groot financieel en organisatorisch risico voor
de consortiumpartijen en voor OCW. Na verkenning van diverse oplossingsrichtingen is de projectomvang teruggebracht van € 154 miljoen
naar € 115 miljoen. Om het project te kunnen afronden en aan de reeds
aangegane verplichtingen te voldoen, is eenmalig € 25 miljoen
beschikbaar gesteld. De terugverdienverplichting is daarmee komen te
vervallen. De al ontwikkelde diensten en het digitale bronnenmateriaal
blijven beschikbaar voor het onderwijs.
• Musea
Aangewezen musea ontvingen via de reguliere bekostiging subsidie zodat
zij in 2010 in staat waren een hoogwaardig en divers aanbod te bieden. De
aanbesteding van de verbouwing van het Rijksmuseum is afgerond en de
bouw is in volle gang en verloopt volgens plan. Bij brief van 17 december
2010 is de TK geïnformeerd over de voortgang van de verbouwing. Hierin
is vermeld dat er sprake is van enige meerkosten als gevolg van het
onverwacht tegenkomen van ondergrondse objecten die gevolgen
hebben voor de waterhuishouding en de fundering. De meerkosten
kunnen vooralsnog worden opgevangen binnen het huidige financiële
kader. Tegelijkertijd zijn de topstukken van de collectie voor het publiek
toegankelijk en trokken de tentoonstellingen meer bezoekers dan in 2009;
in totaal ruim 900 000.
Daarnaast is aan een Nationaal Historisch Museum (NHM) gewerkt dat het
historisch besef bij een breed publiek moet vergroten door middel van
uiteenlopende activiteiten. In 2010 is besloten dat het NHM niet langer zal
worden gesubsidieerd voor het realiseren van een gebouw.
Ten slotte is voortgegaan met de inzet voor veiligheid en het stimuleren
van collectiemobiliteit voor musea.
•
Mooier Nederland:
Instrumenten:
1. Ondersteuning architectuurinstellingen uit basisinfrastructuur
(gerealiseerd)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

126

De beleidsartikelen (artikel 14)

2.
3.

Regeling versterken stedenbouw en regionaal ontwerp (gerealiseerd)
Impuls herbestemming erfgoed in aandachtswijken (gerealiseerd)

Toelichting:
De uitvoering van de nota «Een Cultuur van Ontwerpen, Visie Architectuur
en Ruimtelijk Ontwerp (VARO)»; (kamerstuk 31 535, nr. 1) heeft plaatsgevonden door ondersteuning van de basisinfrastructuur van Architectuurinstellingen en specifieke inzet voor de drie beleidsspeerpunten uit de visie:
herbestemmen, de structurele verankering van de positie van het ontwerp
in rijksprojecten en stedenbouwkunde. In 2010 is de tweede tranche van
de impuls herbestemmen cultureel erfgoed in de veertig krachtwijken
uitgevoerd. Het Stimuleringsfonds voor Architectuur heeft een deelregeling Stedenbouw opengesteld gericht op het versterken van de
ruimtelijke kwaliteit van het stadslandschap op alle schaalniveaus door de
inzet van hoogwaardige ontwerpen.
• Monumenten
Na de bespreking van de Beleidsbrief Modernisering Monumentenzorg
(kamerstuk 32 156, nr. 1) in de Tweede Kamer eind 2009 heeft de Raad van
State een positief advies gegeven over de wijzigingen in de Monumentenwet. Die wijzigingen zijn eind 2010 voorgelegd aan de Staten Generaal
zodat de wet naar verwachting op 1 juli 2011 van kracht kan worden.
De wijzigingen in het Besluit rijkssubsidiëring instandhouding
monumenten (Brim), waardoor de regeling wat eenvoudiger wordt en
waardoor ook eigenaren van archeologische monumenten een aanvraag
kunnen indienen, zijn tijdig in 2010 ingevoerd zodat het Brim 2011 per
1 januari 2011 in werking is getreden.
In 2010 is € 69 miljoen aan subsidie verleend voor de instandhouding van
monumenten via het Brim. Voor het eerst konden eigenaren ook subsidie
aanvragen voor groene elementen (historische tuinen, parken, begraafplaatsen). Verder is in het aanvullend beleidsakkoord van maart 2009
(kamerstuk 31 070, nr. 24) bepaald dat € 44 miljoen uit het stimuleringsbudget woningbouw mocht worden besteed aan monumenten. In 2010
zijn daarvoor de subsidiebeschikkingen afgegeven onder meer op grond
van de Regeling restauratie en herbestemming Cultureel erfgoed. Voor
restauratie, herbestemming en gebiedsgerichte monumentenzorg is
structureel € 23 miljoen aan de begroting toegevoegd met ingang van
2010; dit bedrag is beschikbaar gekomen ter compensatie van de
afschaffing van de vrijstelling overdrachtsbelasting monumentenpanden.
Volgens afspraak wordt dit budget de eerste twee jaar ingezet voor het
versneld inlopen van de restauratieachterstand. In oktober 2010 is daarom
de Restauratieregeling Monumenten 2010 en 2011 in werking getreden.
Door bovenstaande maatregelen is de restauratiebehoefte inmiddels
gedaald tot een aanvaardbaar niveau van 10%. Zie ook indicator 1 in tabel
14.4.
• Archeologie
Eind 2010 is de evaluatie archeologiewetgeving aanbesteed en van start
gegaan. De evaluatie van de Wet op de archeologische monumentenzorg
(Wamz) en het Besluit archeologische monumentenzorg (Bamz) zal een
terugblik zijn op de beoogde doelen en de bereikte effecten van deze in
2007 ingevoerde regelgeving. Het onderzoeksrapport zal samen met een
beleidsreactie van de Staatssecretaris in 2011 aan de Kamer worden
aangeboden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

127

De beleidsartikelen (artikel 14)

Realisatie meetbare gegevens bij
de operationele doelstelling
Tabel 14.5 Indicatoren
Indicator

Basiswaarde

Realisatie

Realisatie
2009

Streefwaarde
2010

Realisatie
2010

33%

17,1%

n.v.t.

10%

10%

2005

2006

3,3%

4,3%

n.n.b.

4,5%

n.n.b.

2003

2007

Percentage beschikbaar materiaal Nationaal
Archief van het totaal
Bron: Nationaal Archief

Totaal: 97%
Digitaal: 1%
2007

Totaal: 97%
Digitaal: 1%
2008

n.n.b.

Totaal: 97%
Digitaal: 1%

n.n.b.

4.
Aantal bezoeken rijksgesubsidieerde musea
Bron: Jaarverslagen rijksgesubsidieerde musea

5,7 miljoen
2007

5,5 miljoen
2008

5,6 miljoen

6,0 miljoen

n.n.b.

12 949
2005

12 996
2007

n.n.b.

13 000

n.n.b.

0
0
0
0

20 904
23 343
1 606
36 138

47 087
40 462
5 840
50 065

78 400
70 800
12 863
1 657 143

n.n.b.
n.n.b.
n.n.b.
n.n.b.

1.

Aantal monumenten met een restauratieachterstand
Bron: RCE; Rapport PRC 2006/monitor gebouwd
erfgoed 2009
2.

Percentage van de bevolking van 16 jaar en
ouder dat minimaal eens in de 12 maanden
een bezoek brengt aan een archief
Bron: SCP; Cultuurbewonderaars en cultuurbeoefenaars, mei 2009
3.

5.

Aantal in situ bewaarde archeologische
monumenten
Bron: RCE; Erfgoedbalans 2009
6.

Beelden voor de Toekomst’s
Uren video
Uren audio
Uren film
Aantal foto
Bron: Jaarverslag consortium Beelden voor de
Toekomst

2008

Toelichting:
1. Monumenten: Voor de betreffende jaren is geen specifieke meting
uitgevoerd. Wel is een monitor inzake de staat van gebouwd erfgoed
2009 uitgevoerd, waarin een nulmeting betreffende rijksmonumenten
is geinspecteerd door de Monumentenwacht. Hierin is een restauratiebehoefte van 8% gesteld. De komende jaren wordt het onderzoek
verbreed om een representatiever beeld te geven. In 2010 kan, in
plaats van een restauratieachterstand, gesproken worden van een
aanvaardbare restauratiebehoefte van 10%. Zie ook de tekst over
monumenten.
2. Archieven: In het genoemde SCP rapport zijn de realisatiecijfers tot
en met 2007 opgenomen. Over de jaren 2008 tot en met 2010 zijn
deze cijfers nog niet bekend. Het betreft hier een vierjarig periodiek
onderzoek.
3. Archieven: Over de jaren 2008, 2009 en 2010 is geen meting
uitgevoerd. Zie ook de jaarrekening van het Nationaal Archief in dit
jaarverslag.
4. Musea: De basiswaarde van 2007 heeft betrekking op een andere
groep musea dan de cijfers in latere jaren. We gaan nu uit van de
groep musea met een langjarig subsidieperspectief. De gegevens
over 2010 komen medio 2011 beschikbaar.
5. Archeologie: De Erfgoedbalans wordt eens in de vijf jaar opgesteld,
de laatste cijfers zijn over 2007. Om de effecten van beleid nog beter

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

128

De beleidsartikelen (artikel 14)

6.

in kaart te brengen wordt vanaf 2012 ook een nieuw instrument in
gebruik genomen, de Erfgoedmonitor.
Beelden voor de Toekomst: De realisatiecijfers zijn afkomstig uit de
jaarverslagen van het Consortium Beelden voor de Toekomst.
Hierdoor kan er nu slechts gerapporteerd worden over de jaren tot en
met 2009. De realisatiecijfers in de jaren zijn cumulatieve aantallen,
omdat het project gedurende een aantal jaren video, audio, film en
foto’s digitaliseert. De verwachting is dat de in 2009 afgeronde
aanbesteding fotodigitalisering in 2010 al snel tot resultaat zal leiden.

14.3.3 Mensen toegang bieden tot een kwalitatief hoogwaardig,
multimediaal toegankelijk stelsel van openbare bibliotheken
Doelbereiking

In 2010 werd veel vooruitgang geboekt bij het realiseren van een
hoogwaardige – multimediaal toegankelijke – informatievoorziening voor
bibliotheekgebruikers. De bouw van de landelijke digitale bibliotheek is in
2010 aanzienlijk gevorderd. Dankzij deze vorderingen konden lokale en
regionale bibliotheekorganisaties zich aanmelden voor aansluiting op de
digitale bibliotheek. Om dat te stimuleren werd een subsidieregeling in
het leven geroepen. Vrijwel alle bibliotheekorganisaties (156, circa 90%
van het veld) dienden daarvoor een aanvraag in. Daaruit blijkt dat de
digitale openbare bibliotheek op een groot draagvlak in het bibliotheekveld kan rekenen.
Op basis van een advies van de Raad voor Cultuur over het beleidsplan
2010–2012 van het Sectorinstituut Openbare Bibliotheken (SIOB) zijn
nadere afspraken gemaakt over de bestel- en opdrachttaken van het SIOB.
Dit instituut geeft sinds 2010 invulling aan de stelselverantwoordelijkheid
van de minister van OCW. Dankzij de meerjarige OCW-subsidie die op
grond van het raadsadvies werd verstrekt, kan het SIOB gericht verder
werken aan de versterking van het openbaar bibliotheekstelsel.
Voorts werd in 2010 uitvoering gegeven aan het Bibliotheekcharter
2010–2012 (Staatscourant nr. 2061, 12 februari 2010). IPO, VNG en OCW
spraken daarin onder meer af om de bibliotheekwetgeving te actualiseren.
De werkzaamheden betroffen vooral de voorbereiding van de wetaanpassing. Die is onder meer nodig omdat de huidige (summiere)
bepalingen in de Wet op het specifiek cultuurbeleid onvoldoende rekening
houden met digitalisering van de informatievoorziening (digitale
bibliotheek).
Eind 2010 werd opdracht verstrekt voor financieel onderzoek. De
opdrachtverlening betrof een nulmeting. Het financieel onderzoek moet
de kwaliteit van de financiële gegevens over de sector op een hoger plan
brengen. Het is nauw verbonden met de onlangs door het SIOB ontwikkelde Bibliotheekmonitor, die vooral de beleidsmatige kant van de sector
beter in kaart moet brengen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

129

De beleidsartikelen (artikel 14)

Realisatie meetbare gegevens bij
de operationele doelstelling
Tabel 14.6 Kengetallen
Indicator

Basiswaarde
«peildatum»

Realisatie
2008

Realisatie
2009

Streefwaarde
2010

Realisatie
2010

Loket aangepast lezen – aantal ingeschreven lezers
Bron: SIOB (t/m 2009:VOB)

31 165
2007

31 165

29 186

n.v.t.

31 035

Loket aangepast lezen – uitleningen algemene
lectuur brailletitels
Bron: SIOB (t/m 2009: VOB)

6 819
2007

7 184

6 960

n.v.t.

7 148

Loket aangepast lezen – uitleningen algemene
lectuur gesproken boeken
Bron: SIOB (t/m 2009: VOB)

1 037 858
2007

1 061 259

991 782

n.v.t.

1 076 085

14.4 Overzicht onderzoek naar de doelmatigheid en de doeltreffendheid van beleid
Tabel 14.7 Overzicht afgeronde onderzoeken
Onderzoek onderwerp

AD of OD

Start

Afgerond

Vindplaats

Kunstenbeleid: waarborgen
aanbod en participatie

OD 14.3.1

2010

2011

n.n.b.

Effectenonderzoek ex post Evaluatie flankerend beleid
WWIK

OD 14.3.1

2009

2010

Bijlage bij Tweede Kamer,
kamerstuk 32 327, nr. 2

Overig evaluatieonderzoek

OD 14.3.1

2009

2010

Bijlage bij Tweede Kamer,
kamerstuk 31 482, nr. 62

Beleidsdoorlichting

Evaluatie aanvraagprocedure
Verschil maken

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

130

De beleidsartikelen (artikel 15)

ARTIKEL 15. MEDIA
15.1 Een divers media-aanbod
Doelbereiking en maatschappelijke
effecten

Het mediabeleid van de overheid richt zich op het waarborgen van een
onafhankelijk, gevarieerd en kwalitatief hoogwaardig media-aanbod. Het
beperkt zich niet tot de publieke omroep maar strekt zich uit over de volle
breedte van het medialandschap: op televisie en radio, in kranten en
opiniebladen en op journalistieke en culturele uitingen via internet. De
minister van OCW heeft specifieke zorg voor het stelsel van landelijke,
regionale en lokale publieke omroepen en voor de wet- en regelgeving op
dat terrein. Ook is zij verantwoordelijk voor de financiering van de
landelijke publieke omroep, de Wereldomroep en enkele aan de omroep
gelieerde instellingen.
De publieke omroep begon in 2010 aan een nieuwe concessieperiode, met
een nieuw concessiebeleidsplan en een nieuw prestatiecontract met de
minister van OCW.
De situatie in de perssector stabiliseerde dit jaar. Diverse journalistieke
organisaties maakten gebruik van de Regeling Jonge Journalisten en de
Innovatieregeling.
Mediawijzer.net, het mediawijsheid expertisecentrum, was in 2010 op
volle sterkte. Ruim 350 partijen uit media, onderwijs en bibliothekensector
hebben zich aangesloten bij het centrum dat zich richt op ouders,
opvoeders en onderwijs.

Externe factoren

Op het media-aanbod en -gebruik is een groot aantal externe factoren van
invloed. Behalve nationale regels en Europese regels zijn dat vooral de
ontwikkeling van technologie, economische trends en de tijdsbesteding
van mensen. De overheid draagt verantwoordelijkheid voor het systeem
van regulering en financiering, maar kan de uitkomst (aanbod en gebruik
van media) niet direct bepalen. De meetbare gegevens geven een
indicatie van aanbod en gebruik.

Realisatie meetbare gegevens bij
de algemene doelstelling
Tabel 15.1 Indicatoren
Indicator

Basiswaarde
«peildatum»

Realisatie
2008

Realisatie
2009

Streefwaarde
2010

Realisatie
2010

Publieksbereik landelijks publieke
omroep
Bron: Stichting Kijkonderzoek

85%
2003

86%

85%

85%

86%

Dagbladconcentraties (max % oplagemarkt)
Bron: HOI Online

33%
2006

29%

30%

35 % (max)

28%.

1.

2.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

131

De beleidsartikelen (artikel 15)

Tabel 15.2 Kengetallen
Indicator

1a.
1b.

2.

3.

4.

Aantal Nederlandstalige televisiekanalen
Aantal Nederlandstalige radiokanalen
Bron: Commissariaat voor de Media
(Mediamonitor)
Waardering publieke omroep: % mensen
dat uitzendingen betrouwbaar vindt
Bron: Nederlandse Publiek Omroep
(Imago-onderzoek 2009)
Aantal redactioneel zelfstandige
dagbladen
Bron: Commissariaat voor de Media
(Mediamonitor a.d.h.v. cijfers HOI Online)
Distributie elektronische media in
huishoudens
–
% met kabelaansluiting
–
% digitale ethertelevisie
–
% satelliet
–
% IPTV (televisie via internet)
Bron: TNO; Marktrapportage Elektronische Communicatie december 2010

Basiswaarde
«peildatum»

Realisatie
2008

Realisatie
2009

Streefwaarde
2010

Realisatie
2010

19
21

20
23

20
23

n.v.t.
n.v.t.

21
23

75%

82%

n.v.t.

n.n.b.

26

26

n.v.t.

26

79%
10%
12%
3%

75%
12%
12%
4%

n.v.t.
n.v.t.
n.v.t
n.v.t

73%
12%
12%
4%

2005

71%
2006

26
2006

88,5%
3,7%
10,1%
1,7%
2006

Toelichting:
2. Voor 2010 zijn nog geen realisatiecijfers beschikbaar. Deze verwachten we in mei 2011.
3. Vanaf het jaarverslag 2009 worden de realisatiecijfers overgenomen
uit de Mediamonitor, die zijn gegevens krijgt van HOI Online. Het
realisatiecijfer voor 2010 is door OCW uit de database van HOI-Online
afgeleid, omdat de Mediamonitor 2010 pas in de loop van 2011
verschijnt.
4. De realisatiecijfers in het jaarverslag over 2009 hadden betrekking op
het 2e kwartaal 2009; deze cijfers zijn nu aangepast aan de hand van
de definitieve jaarcijfers. De cijfers over 2010 hebben betrekking op
het tweede kwartaal 2010.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

132

De beleidsartikelen (artikel 15)

15.2 Budgettaire gevolgen van beleid
Tabel 15.3 Budgettaire gevolgen van beleid artikel 15 (Bedragen x € 1 000)
Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2006

2007

2008

2009

2010

2010

2010

Verplichtingen
Waarvan garantieverplichtingen

797 288

886 708

909 647

929 447

894 942

904 583

– 9 641

Programma-uitgaven

758 453

783 452

887 881

902 098

901 765

905 329

– 3 564

755 606

780 706

883 278

897 086

895 035

897 486

– 2 451

739 828

764 692

866 433

879 604

877 378

880 004

– 2 626

15 778

16 014

16 845

17 482

17 657

17 482

175

2 847

2 746

4 603

5 012

6 730

7 843

– 1 113

2 847

2 746

4 603

5 012

6 730

7 843

– 1 113

252 909

251 225

252 022

247 591

228 224

246 252

– 18 028

Bevorderen dat alle burgers
toegang hebben tot een
kwalitatief hoogwaardig,
onafhankelijk en pluriform
media-aanbod
• Financiering publieke
omroep
• Stimuleringsfonds
Nederlandse Culturele
mediaproducties
Programmakosten-overig
• Overige uitgaven (geen
Mediawet)
Ontvangsten

Toelichting:
De uitgavenrealisatie 2010 is € 3,6 miljoen lager dan de vastgestelde
begroting. De belangrijkste oorzaken hiervan zijn:
– Een hoger uitgavenbudget als gevolg van de prijsindexering met € 8,8
miljoen.
– Een lager uitgavenbudget als gevolg van lager dan verwachte
reclameontvangsten van € 12 miljoen.
De lagere realisatie op de verplichtingen van € 9,6 miljoen wordt
eveneens veroorzaakt door de hierboven genoemde oorzaken. Daarnaast
is het bedrag dat aan verplichtingen is vastgelegd ten behoeve van 2011
€ 6 miljoen lager dan begroot.
De realisatie op de ontvangsten is € 18 miljoen lager dan begroot. Dit
komt door een lagere ontvangst zerobase (radiofrequenties) als gevolg
van ingetrokken vergunningen en gemaakte betalingsregelingen van € 5,4
miljoen. Daarnaast zijn de reclameontvangsten € 12 miljoen lager dan
begroot.
15.3 Operationele beleidsdoelstelling
15.3.1 Bevorderen dat alle burgers toegang hebben tot een
kwalitatief hoogwaardig, onafhankelijk en pluriform mediaaanbod
Doelbereiking

Het kabinet heeft de afgelopen jaren het accent gelegd op drie terreinen
van het mediabeleid:
• bevorderen van een kwalitatief hoogwaardig, onafhankelijk en
pluriform media-aanbod via (publieke) audiovisuele mediadiensten,
• een levendig journalistiek klimaat en innovatie in de geschreven pers

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

133

De beleidsartikelen (artikel 15)

•

mediawijsheid: bevorderen veilig en verantwoord mediagebruik door
burgers toe te rusten om de kansen van media volop te benutten en
tevens goed om te kunnen gaan met de mogelijke gevaren ervan.

Publieke Omroep
Op 1 september 2010 begon de nieuwe concessieperiode voor de
landelijke publieke omroep. De voorbereidingen voor de concessieverlening waren al geruime tijd gaande. In maart 2010 diende de raad van
bestuur zijn concessiebeleidsplan in voor de periode 2010–2015 dat
vervolgens werd vastgesteld door de minister. Tot slot werd een nieuwe
prestatieovereenkomst afgesloten, en verleende de minister de nieuwe
concessie aan de Nederlandse Publieke Omroep. De nieuwe concessie
loopt tot 1 januari 2016.
Voor de zomer stuurde de minister een toekomstverkenning voor de
landelijke publieke omroep en de beleidsdoorlichting van artikel 15 naar
de Tweede Kamer.
De afspraken in het regeerakkoord vormen samen met de omvangrijke
bezuinigingen op het mediabudget voor de komende jaren een forse
opgave, maar zij zijn ook een kans om het publieke mediabestel te
hervormen. De inzet is een toekomstgerichte en toekomstbestendige
publieke omroep die goede programma’s maakt met minder omroepen en
minder geld.
Pers en journalistieke producties
De situatie in de perssector stabiliseerde in 2010. Van de regeling Jonge
Journalisten werd veel gebruik gemaakt. Ruim 55 jonge journalisten
konden in 2010 door middel van deze regeling aan de slag. Ook de
Innovatieregeling was een succes: aan 36 innovatieve initiatieven werd in
totaal ruim € 6,1 miljoen toegekend. Het kabinet besloot de Tijdelijke Wet
Mediaconcentraties te beëindigen, per 1 januari 2011.
Bewust mediagebruik
In 2010 was Mediawijzer.net, het mediawijsheid expertisecentrum, op
volle sterkte. Mediawijzer.net hanteert een aantal kernwaarden in zijn
aanpak: het positief benaderen van de doelgroepen, en neutraliteit en
transparantie in de aanpak. Ruim 350 partijen uit media, onderwijs en
bibliothekensector hebben zich aangesloten bij het centrum dat zich richt
op ouders, opvoeders en onderwijs. In 2010 heeft Mediawijzer zich
gemanifesteerd in onder andere de «Week van de Mediawijsheid», met
maatschappelijke stages (samen met de openbare bibliotheken) en tal van
netwerkbijeenkomsten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

134

De beleidsartikelen (artikel 15)

Tabel 15.4 Indicatoren
Indicator

1.

2.

3.

Basiswaarde
«peildatum»

Realisatie
2008

Realisatie
2009

Streefwaarde
2010

Realisatie
2010

77%
2006

77%

77%

75%

76%

20

26

38

30%

38

86%

95%

80%

n.v.t.

Onderscheidende programmering
publieke televisie: % zendtijd informatie
en jeugd
Bron: Stichting Kijkonderzoek
Aantal culturele documentaires
regionale omroep
Bron: Stimuleringsfonds Nederlandse
Culturele Omroepproducties

2006

Bekendheid Kijkwijzer
Bron: Nederlands Instituut voor
Classificatie van Audiovisuele Media

79%
2006

Toelichting:
3. Over 2010 zijn geen gegevens bekend omdat het onderzoek eens in
de 2 jaar plaats vindt.
15.4 Overzicht onderzoek naar de doelmatigheid en de doeltreffendheid van beleid
Tabel 15.4 Overzicht afgeronde onderzoeken
Onderzoek onderwerp

AD of OD

Start

Afgerond

Vindplaats

Beleidsdoorlichting

Beleidsdoorlichting art. 15
media

OD1

2009

2010

Kamerstuk 31 511, nr. 7

Overig evaluatieonderzoek

Evaluatie 2.42 omroepen

AD1

2010

Kamerstuk 31 804, nr. 83

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

135

De beleidsartikelen (artikel 16)

ARTIKEL 16. ONDERZOEK EN WETENSCHAPSBELEID
16.1 Algemene doelstelling: het scheppen van een internationaal
concurrerende onderzoeksomgeving die onderzoekers uitdaagt
tot optimale wetenschappelijke prestaties en die goed aansluit op
maatschappelijke behoeften
Doelbereiking en maatschappelijke
effecten

Met de inzet van reguliere en specifieke instrumenten is in lijn met de
strategische beleidsagenda «Het Hoogste Goed» bevorderd dat de
Nederlandse wetenschap en wetenschappers van hoog niveau zijn en dat
er voldoende ruimte is voor onafhankelijk en vernieuwend wetenschappelijk onderzoek. Het onderzoeksbestel heeft goed en doelmatig kunnen
functioneren, ondermeer door bij te dragen aan ontwikkelingen in het
hoger onderwijs en aan het oplossen van maatschappelijke vraagstukken.
Er is goede voortgang geboekt met de versterking van het talentinstrumentarium, vooral door de uitbreiding van de Vernieuwingsimpuls en het
programma Graduate Schools.
Met incidentele middelen uit het FES zijn een aantal veelbelovende
onderzoeksprojecten en grote researchfaciliteiten op gang gekomen. De
laatste call for tenders voor de kenniswerkersregeling is met succes
verlopen. Ook in de Europese samenwerking zijn goede successen
geboekt. Van het Zevende Kaderprogramma slaat 6,7 procent neer in ons
land, tegen een bijdrage van 4,9 procent. Nederlandse onderzoekers
hadden op peildatum september 2010 in totaal 82 ERC-beurzen toegewezen gekregen. Hiermee staat Nederland op een vijfde plaats. Nederland
heeft als eerste land een formele aanvraag ingediend bij de EU voor een
ERIC (European Research Infrastructure Consortium) – status voor het
SHARE-project.
Op deze manier is de ruimte voor wetenschappelijk talent vergroot, focus
en massa in het onderzoek aangebracht, en kon worden bijgedragen aan
valorisatie van kennis en aan versterking van de wisselwerking tussen
kennisinstellingen en bedrijfsleven. Uit verschillende gegevens (tabel
16.1) blijkt dat Nederland zich qua wetenschappelijk prestaties internationaal nog steeds in de voorhoede bevindt. In de mondiale rangorde van
relatieve citatiescores zijn we echter voorbijgestreefd door Denemarken
en staan we nu op de 4e positie.
Voor nadere informatie wordt verwezen naar:
• «Het Hoogste Goed», de Strategische agenda voor het hoger
onderwijs-, onderzoek en wetenschapsbeleid, kamerstuk 31 288, nrs. 1,
45 en 67;
• Nota «de kenniseconomie in zicht», kamerstuk 31 288 en 27 406, nr. 84;
• Rapport Wetenschaps- en Technologie- Indicatoren 2010 van het
Nederlands Observatorium van Wetenschap en Technologie, kamerstuk 31 288, nr. 89;
• Brief aan de TK over de procedure bij deelname aan een Consortium
voor een Europese onderzoeksinfrastructuur (ERIC), kamerstuk 27 406,
nr. 179.

Externe factoren

•

Effect van de arbeidsmarktsituatie op de aantrekkingskracht van een
wetenschappelijke functie;
• De nationale en internationale loopbaanmogelijkheden in het
onderzoeksbestel voor (jonge) talentvolle mensen;
• De mate waarin prioriteitskeuzen in het onderzoek aansluiten bij
internationale ontwikkelingen in de wetenschap en bij de maatschappelijke vraag naar kennis.
De minister kan deze factoren slechts beperkt beïnvloeden, maar is er bij
het halen van de beleidsdoelstellingen wel afhankelijk van.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

136

De beleidsartikelen (artikel 16)

Realisatie meetbare gegevens bij
de algemene doelstelling
Tabel 16.1 Indicatoren
Indicator

1.

2.

Basiswaarde

Realisatie
2008

Realisatie
2009

Streefwaarde
2010

Realisatie
2010

Internationale wetenschappelijke kwaliteit (de
relatieve Nederlandse citatiescore) (mondiale
score = 1)Indicator>

1,26
(=mondiaal
top-3)

1,33
(=mondiaal
positie 4)

Nog niet
bekend

Behorende
tot de top-3
mondiaal

Nog niet
bekend

Bron: NOWT/CWTS

peildatum:
2000–2003

peildatum:
2005–2008

0,95 (=positie
6)

1,44 (=positie
2)

Nog niet
bekend

Top-5 positie
binnen een
groep van 17
referentielanden

Nog niet
bekend

peildatum:
2000

peildatum:
2008

Promotiegraad (aantal promoties per 1 000
personen van de leeftijdsgroep 25–34 jaar)

0,95

1,61

1,73

> 1,73

Nog niet
bekend

Bron: VSNU (aantallen promoties) en CBS
(leeftijdsgroep)

peildatum:
2000

peildatum:
2008

peildatum:
2009

Wetenschappelijke productiviteit (aantal
wetenschappelijke publicaties per onderzoeker in de publieke sector)

Bron: NOWT/CWTS

3.

Toelichting:
Tot nu toe kwamen bij de indicatoren 1 en 2 de gegevens eens per twee
jaar beschikbaar. De laatste gegevens komen uit het
NOWT-indicatorenrapport en liepen tot en met 2008. Er heeft een nieuwe
aanbesteding van kwantitatieve en analytische rapporten plaatsgevonden
en het gevolg is dat er in de toekomst jaarlijks nieuwe gegevens
beschikbaar komen, als eerste medio 2011.
Indicator 1: Nederland neemt mondiaal een vooraanstaande (vierde)
positie in wat betreft de wetenschappelijke kwaliteit van het onderzoek,
blijkend uit de citatiescores. In de periode 2005–2008 is Denemarken
Nederland voorbijgegaan. Het is lastig deze score en positie in directe zin
te beïnvloeden omdat een groot aantal factoren, zowel in het Nederlandse
wetenschapssysteem als in die in andere landen, hierop van invloed is.
Indicator 2: De productiviteit van Nederlandse onderzoekers in de publieke
sector is goed te noemen in vergelijking met onderzoekers uit andere
landen. De streefwaarde is voor 2008 gerealiseerd. Net als bij indicator 1
is de score en positie op deze indicator in directe zin lastig te beïnvloeden.
Indicator 3: realisatiewaarden komen medio 2011 beschikbaar via de
universitaire jaarverslagen. De cijfers tot en met 2009 laten een jaarlijkse
stijging van het relatief aantal promoties zien. De verwachting is dat ook
de komende jaren het (relatief) aantal promoties zal toenemen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

137

De beleidsartikelen (artikel 16)

16.2 Budgettaire gevolgen van beleid
Tabel 16.2 Budgettaire gevolgen van beleid artikel 16 (Bedragen x € 1 000)
Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2006

2007

2008

2009

2010

2010

2010

Verplichtingen
Waarvan garantieverplichtingen

991 753

1 041 683

1 159 387

1 152 585

927 239

1 197 221

– 269 982

Totale uitgaven

926 202

971 918

1 018 295

1 167 402

1 235 025

1 239 302

– 4 277

Programma-uitgaven

922 965

968 716

1 014 828

1 163 883

1 231 688

1 236 048

– 4 360

744 350
308 115
87 779

754 434
311 117
90 182

790 584
315 610
91 747

810 136
325 637
94 110

791 694
317 489
90 804

784 591
313 343
90 774

7 103
4 146
30

36 240
2 352
6 997
2 300
270
2 270
463
0
0
197 257
13 286
1 103
797
2 101
866
188
543
2 857
33 745
27 989
4 955
1 647
214
1 409
1 192
2 972
4 387

42 586
2 409
7 146
0
273
2 270
476
1 000
0
194 394
11 808
1 147
797
2 098
883
192
617
3 147
31 413
28 394
5 509
1 687
295
1 407
1 215
9 058
2 837

45 314
2 444
7 375
0
279
7 270
493
1 032
5 000
198 668
9 544
1 184
865
2 160
888
227
658
3 734
33 775
29 844
6 252
3 284
325
2 963
1 254
12 504
5 854

46 429
2 504
7 626
0
284
7 517
515
1 067
5 270
199 773
9 597
1 125
893
2 208
891
233
707
3 988
34 672
35 322
6 821
3 368
383
3 077
1 297
9 193
3 611

46 429
2 429
7 626
0
284
7 517
515
1 067
5 270
192 814
9 597
1 125
893
2 855
957
233
724
4 135
36 516
34 527
6 582
3 368
413
3 132
1 297
7 816
2 474

46 429
2 429
7 626
0
284
7 517
515
1 067
5 170
191 444
9 597
1 225
916
2 265
957
233
724
4 100
33 832
35 444
7 100
3 368
405
3 241
1 297
7 105
3 258

0
0
0
0
0
0
0
0
100
1 370
0
– 100
– 23
590
0
0
0
35
2 684
– 917
– 518
0
8
– 109
0
711
– 784

0
56

0
77

0
37

2 000
18

2 785
21

2 470
456

315
– 435

154 730
67 298
17 000
10 800
0
1 066

186 328
46 920
0
0
18 646
2 000

119 352
51 452
0
0
0
2 000

165 334
39 348
0
0
0
2 000

231 333
19 561
0
0
0
2 000

255 296
22 370
0
0
0
2 000

– 23 963
– 2 809
0
0
0
0

29 472
0

30 642
11 750

22 822
7 750

10 162
7 750

3 902
7 750

3 902
7 750

0
0

Zorgen voor een voldoende
toerusting van het onderzoeksstelsel
• NWO
• KNAW
• Koninklijke Bibliotheek
(KB)
• KNAW bibliotheek
• LF TUD bibliotheek
• Stichting Anno
• IISG
• SURF
• CPG
• Montesquieu Instituut
• NCB
• TNO
• BPRC/ Stichting AAP
• Nationaal Herbarium
• NLR
• Deltaris
• MARIN
• STT
• EMBC
• EMBL
• ESA
• CERN
• ESO
• NEMO
• EG-Liaison
• NTU/INL
• EIB
• Nationale coördinatie
• Bilaterale samenwerking
• Weerstandsverhoging
onderzoeksinstellingen
(CBRN)
• Nader te verdelen
Het bevorderen van wetenschappelijke activiteiten die
bijdragen aan de ontwikkeling
van specifieke kennis en/of aan
het oplossen van belangrijke
maatschappelijke vraagstukken
• FES-BSIK
• FES-cleanrooms nano
• FES-TNO automotive
• FES-ITER
• FES-GATE
• FES-grootschalige
researchfaciliteiten
• FES-Parelsnoer

17 700

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

138

De beleidsartikelen (artikel 16)

•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•
•

FES-SURF-net
FES-NCB
FES-ITER-2
FES-Hersenen en
Cognitie
Genomics
Kenniswerkers
Smart-mix
EET
Valorisatie
Talentenkracht
Kust- en zeeonderzoek
ASTRON/LOFAR
Grootschalige research
infrastructuur
Poolonderzoek
Gezondheidsonderzoek

Ruimte voor excellente
onderzoekers en excellente
wetenschap
• Vernieuwingsimpuls
• VI-vrouwencomponent
• Talent Mozaik
• Talent Rubicon
• Aspasia
• Toptalent
• Graduate schools
Programmakosten-overig
• Uitvoeringsorganisatie
DUO
Apparaatsuitgaven
Ontvangsten

Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2006

2007

2008

2009

2010

2010

2010

0
0
0

0
0
0

0
0
0

6 800
4 700
0

11 700
10 000
4 000

11 700
10 000
4 000

0
0
0

0
11 345
0
14 764
2 985
0
0
0
0

0
22 345
0
50 845
3 115
0
0
65
0

0
15 000
0
4 975
988
0
300
2 065
2 000

2 000
36 000
33 610
0
990
0
400
2 000
2 074

4 000
40 000
101 811
0
0
0
0
2 035
2 074

4 000
40 000
120 000
0
0
2 500
500
2 000
2 074

0
0
– 18 189
0
0
– 2 500
– 500
35
0

0
0
0

0
0
0

10 000
0
0

16 000
0
1 500

19 000
2 000
1 500

19 000
2 000
1 500

0
0
0

23 613
13 613
2 000
2 000
4 000
2 000
0

27 613
13 613
2 000
2 000
4 000
2 000
4 000

104 613
88 613
2 000
2 000
4 000
3 000
4 000
1 000

187 873
168 873
2 000
2 000
4 000
4 000
4 000
3 000

208 373
181 373
2 000
2 000
4 000
4 000
4 000
11 000

195 873
168 873
2 000
2 000
4 000
4 000
4 000
11 000

12 500
12 500
0
0
0
0
0
0

272

341

279

540

288

288

0

272

341

279

540

288

288

0

3 237

3 202

3 467

3 519

3 337

3 254

83

204 008

189 367

178 093

186 900

176 117

179 797

– 3 680

Toelichting:
De programmauitgaven in 2010 (€ 1 231,7 miljoen) betreffen hoofdzakelijk
de bijdragen aan het onderzoeksbestel (€ 791,7 miljoen). Daarnaast
betreft het uitgaven aan het bevorderen van wetenschappelijke activiteiten (€ 231,3 miljoen) en uitgaven voor excellente onderzoekers en
excellente wetenschap (€ 208,4 miljoen).
De realisatie ligt € 4,4 miljoen lager dan oorspronkelijk is vastgesteld. De
verschillen worden hoofdzakelijk verklaard door intertemporele compensaties voor middelen uit het Fonds Economische Structuurversterking
(FES), Kenniswerkersregeling en de Vernieuwingsimpuls.
16.3 Operationele beleidsdoelstelling
16.3.1 Zorgen voor een voldoende toerusting van het onderzoeksstelsel
Doelbereiking

De geplande inzet van instrumenten en activiteiten is gerealiseerd en
heeft er mede toe geleid dat een groot aantal onderzoekers in onderzoeksinstellingen ruimte kreeg om bij te dragen aan het uitvoeren van excellent
ongebonden wetenschappelijk en toegepast onderzoek, en aan de betere
benutting van de resultaten ervan. Nederlandse onderzoekers scoorden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

139

De beleidsartikelen (artikel 16)

opnieuw goed in het EU-Kaderprogramma en in de Europese Research
Council, dat een soortgelijke systematiek hanteert als NWO met de
Vernieuwingsimpuls. Door onze bijdrage aan internationale wetenschappelijke organisaties (CERN, ESA, ESO, EMBL) en samenwerking in
internationale netwerken en (Europese) programma’s, hebben onze
onderzoekers toegang tot de meest geavanceerde onderzoeksfaciliteiten.
Het Nederlandse wetenschappelijke onderzoek kan zich nog steeds meten
met het beste onderzoek in de wereld. De financiële positie van de
instellingen die onder dit beleidsartikel vallen is goed te noemen.
Voor nadere informatie wordt verwezen naar:
• Voortgangsrapportage 2008 «Het Hoogste Goed», Strategische agenda
voor het hoger onderwijs en het onderzoek- en wetenschapsbeleid»,
kamerstuk 31 288, nr. 45;
• Brief van de staatssecretaris van OCW inzake het Strategisch plan
NWO 2011–2014, kamerstuk 29 338, nr. 98;
• Brief van de staatssecretaris van OCW inzake de Strategische agenda
2010–2015 van de KNAW, kamerstuk 29 338, nr. 96;
• Brief van de staatssecretaris van OCW inzake de kabinetsreactie op het
Strategische plan 2011–2014 van TNO, kamerstuk 29 338, nr. 99.
Toelichting:
Alle voor het begrotingsjaar 2010 geplande instrumenten en activiteiten
zijn gerealiseerd.
Realisatie meetbare gegevens bij
de operationele doelstelling
Tabel 16.3 Indicatoren
Indicator

1.

R&D-investeringen als % BBP, gefinancierd
door:
de overheid
bedrijven Nederland
overig (waaronder buitenland)
Bron: CBS

2.

Inzet wetenschappelijk personeel voor R&D
(onderzoekers per 1 000 personen van de
beroepsbevolking)
Bron: CBS

3.

Nederlandse deelname in
EU-Kaderprogramma (opbrengst in % minus
bijdrage in %)

Bron: SenterNovem/EG Liaison

Basiswaarde

Realisatie
2008

Realisatie
2009

Streefwaarde
2010

Realisatie
2010

1,94%
0,70%
0,97%
0,29%
peildatum:
2000

1,81
0,67
0,88
0,26
peildatum:
2007

1,82
0,72
0,82
0,28
peildatum:
2009

3%
0,90%
1,90%
0,20%
peildatum:
2010

n.n.b.
n.n.b.
n.n.b.
n.n.b.

5,2
peildatum:
2000

5,7
peildatum:
2008

5,3
peildatum:
2009

5,3
peildatum:
2010

n.n.b.

0%

+ 1,4%
peildatum:
februari
2009

+ 1,6%
peildatum:
oktober
2009

> 0%

+ 1,8%
peildatum:
december
2010

Toelichting:
Indicator 1: Het cijfer met peildatum 2000 is – in opwaartse zin –
aangepast op basis van een herziening door het CBS van de
R&D-uitgaven van de universiteiten en universitaire medische centra.
Cijfers over de financiers van R&D in Nederland komen eens per twee jaar
beschikbaar. De eerstvolgende cijfers hebben daardoor betrekking op
2011 en worden begin 2013 bekend.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

140

De beleidsartikelen (artikel 16)

Indicator 2: De daling tussen 2008 en 2009 wordt vooral veroorzaakt door
de daling van R&D-activiteiten in bedrijven als gevolg van de financiële
crisis. Geld werkt door in personeel.
Indicator 3 geeft de financiële balans aan tussen de Nederlandse bijdrage
aan het Kaderprogramma van de EU en de opbrengsten die Nederlandse
onderzoekers hieruit halen. Het streven is een positief saldo te realiseren,
zoals dat tot nu toe het geval is geweest bij de verschillende
EU-Kaderprogramma’s. De cijfers over het jaar 2010 laten zien dat
Nederland goed scoort met een positief saldo van 1,8%. Nederland komt
daarmee op een tweede plaats achter het Verenigd Koninkrijk.
16.3.2 Het bevorderen van wetenschappelijke activiteiten die
bijdragen aan de ontwikkeling van specifieke kennis en/of aan
het oplossen van belangrijke maatschappelijke vraagstukken
Doelbereiking

Middels investeringen in een aantal specifieke thema’s is er voor gezorgd
dat het Nederlandse onderzoeksbestel beter in staat is (funderend)
onderzoek te verrichten op een aantal terreinen zodat de aansluiting met
de internationale top kan worden bereikt of behouden. De thema’s sluiten
aan bij de grote nationale onderzoeksprioriteiten en bij prioriteiten die
voortkomen uit de kennis- en innovatieagenda van het Kabinet. Zo
anticiperen zij op de maatschappelijke kennisbehoeften. Zo is ook
bijgedragen aan meer focus en massa in het wetenschappelijk onderzoek
op prioritaire terreinen, en is de kennisbasis voor de toekomst versterkt.
In het kader van de Fes ronde 2009 is voortgang geboekt met de implementatie van de via artikel 16 gesubsidieerde projecten Hersenen en
Cognitie, SURFnet7/Gigaport3 en het Nationaal Centrum Biodiversiteit.
Invulling van de laatste tranche van de Fes enveloppe van € 500 miljoen
voor selectieve continuering heeft plaatsgevonden (kamerstuk, 27 406,
nr. 178). In het kader van deze enveloppe is het project ITER-NL2 goed op
gang gekomen.
Het nieuwe kabinet heeft besloten te stoppen met de voeding van het Fes.
Dit heeft geen gevolgen voor de lopende Fes-projecten.
Toelichting:
Alle voor het begrotingsjaar 2010 geplande instrumenten en activiteiten
zijn gerealiseerd.

Realisatie meetbare gegevens bij
de operationele doelstelling

Het gaat hier vooral om de uitvoering van wetenschappelijk onderzoek
binnen specifieke thematische onderzoeksprogramma’s en projecten,
waarvan de meeste gefinancierd worden uit het Fes. Gelet op de aard van
de doelstelling en de inputgerichte instrumentatie is kwantificering van de
doelstelling en het formuleren van streefwaarden voor deze projecten als
geheel niet zinvol en niet haalbaar. Wel zijn er doelstellingen en verwachte
resultaten per project geformuleerd.
Op basis van bij de subsidie verplicht gestelde jaarlijkse inhoudelijke en
financiële verslaglegging en evaluaties wordt de voortgang in de
doelbereiking bewaakt. Individuele projecten die in het kader van het Fes
onder de Bsik regeling vallen, worden gemonitord door Agentschap NL.
Uit het advies van de Commissie van Wijzen over de voortgang van deze
projecten blijkt dat inmiddels afgeronde projecten er redelijk tot goed in
zijn geslaagd aan hun doelstellingen te voldoen (kamerstuk 25 017, nr. 64).
Daarnaast vindt in het kennisdomein een jaarlijkse voortgangsmonitoring
plaats van de innovatieprojecten uit de Fes-impulsen vanaf 2005.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

141

De beleidsartikelen (artikel 16)

16.3.3 Ruimte voor excellente onderzoekers en excellente
wetenschap
Doelbereiking

Om een kwalitatief hoogwaardig en op vernieuwing gericht onderzoeksstelsel in stand te kunnen houden en verder te ontwikkelen, is het
aantrekken en vasthouden van goede onderzoekers essentieel. Hiervoor is
een aantal samenhangende instrumenten op het gebied van HRM in het
onderzoek ingezet. Deze hebben als doel om de in- en doorstroom van
jong wetenschappelijk talent te vergroten, een evenwichtiger samenstelling van het wetenschappelijk personeel (WP) qua leeftijdsopbouw en
qua ondervertegenwoordigde groepen te bereiken, en om betere
loopbaanmogelijkheden binnen het wetenschappelijk personeel te
creëren. Hiermee is in de loop van de jaren een bijdrage geleverd aan het
terugdringen van de trend van vergrijzing onder het onderzoekspersoneel.
Bovendien is hiermee het aandeel van ondervertegenwoordigde groepen
vergroot, en is bijgedragen aan een betere uitgangspositie in de toenemende wereldwijde concurrentie om onderzoekstalent. Uit de evaluatie
van de Vernieuwingsimpuls (kamerstuk 29 338, nr. 65) en de beleidsdoorlichting talentvolle onderzoekers (kamerstuk 31 511, nrs. 1 en 2) bleek dat
deze instrumenten succesvol zijn en dat de Vernieuwingsimpuls (VI) een
belangrijke positie heeft ingenomen in de onderzoekswereld. Zij geeft een
positieve impuls aan de wetenschappelijke loopbaan van talentrijke
onderzoekers.
Het bereiken van de doelstelling hangt echter ook af van externe factoren
zoals arbeidsmarktontwikkelingen en het personeelsbeleid van de
(autonome) kennisinstellingen. De prestatiegegevens laten zien dat er na
de vergrijzing in de jaren negentig er vanaf 2000 – bij de hoogleraren iets
eerder – een zekere mate van verjonging van het personeelsbestand bij de
universiteiten heeft plaatsgevonden. Deze heeft zich echter sinds 2006 niet
echt doorgezet. Bij de andere categorieën (UHD en UD) laat het beeld de
laatste jaren schommelingen zien in dit percentage. Daarnaast neemt het
aandeel van vrouwelijke wetenschappers in de verschillende functiecategorieën geleidelijk toe tot 12,3 procent in 2009. De cijfers over het aantal
vrouwelijke hoogleraren in 2010 komen medio 2011 beschikbaar. De
verwachting is dat het aandeel zal blijven stijgen, maar de groeicijfers in
2009 ten opzichte van 2008 zijn te laag om te verwachten dat de streefwaarde van 15% in 2010 bereikt zal zijn. Zelfs dan ligt dit aandeel nog ver
onder de streefwaarde binnen de EU van 25%. Wel is er onder instellingen
een «sense of urgency» te constateren. De meeste universiteiten en
universitaire medische centra hebben het Charter Talent naar de Top
getekend. Dat betekent dat zij zullen werken aan instellingsspecifieke
ambities om het aandeel vrouwen in hun instelling te verhogen. Op basis
van de ontwikkeling in de groei van het percentage de afgelopen jaren, is
de verwachting dat het streefpercentage in 2012 wordt bereikt.
Toelichting:
Alle voor het begrotingsjaar 2010 geplande instrumenten en activiteiten
zijn gerealiseerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

142

De beleidsartikelen (artikel 16)

Tabel 16.4 Indicatoren
Indicator

1.

Het aandeel universitair WP ouder dan 50 jaar
(in procenten)
•
WP-totaal
•
Hoogleraar
•
UHD
•
UD
Bron: VNSU/WOPI

2.

Het aandeel vrouwen in wetenschappelijke
functies (in procenten)
•
Hoogleraar
•
UHD
•
•
•

UD
Promovendi
Overig WP

•

WP-totaal

Bron: VSNU/WOPI

3.

Verschuiving in functie van gehonoreerden in
de Vernieuwingsimpuls (tussen start en
afronding van de subsidie)

•
•
•
•
•

Postdoc
UD
UHD
Hoogleraar
Functie buiten de wetenschap

Bron: NWO jaarboeken 2007–2009

Basiswaarde

Realisatie
2008

Realisatie
2009

Streefwaarde
2010

Realisatie
2010

25,0%
64,0%
55,8%
33,8%

21,8%
63,6%
52,0%
26,4%

21,5%
64,4%
51,1%
26,4%

<21,5%
<64,4%
<51,1%
<26,4%

n.n.b.
n.n.b.
n.n.b.
n.n.b.

peildatum:
dec. 2000

peildatum:
dec. 2008

peildatum:
dec. 2009

6,3%

11,6%

12,3%

n.n.b.

10,7%
22,4%
43,0%

18,1%
31,3%
43,6%

19,2%
32,2%
45,0%

32,8%

40,4%

41,2%

27,7%

34,6%

35,7%

15%
Waarde
hoger dan
het voorgaande jaar
tot een
uiteindelijk niveau
van ±50–50;

peildatum:
dec. 2000

peildatum:
dec. 2008

peildatum:
dec. 2009

Verdeling
over
functiecategorieën in
procenten
(man/vrouw)
bij de start
van de
subsidie
62 / 68
27 / 26
7/4
4/2
0/0

Verdeling
over
functiecategorieën in
procenten
(man/vrouw)
bij afronding
van de
subsidie
24 / 37
38 / 37
15 / 15
20 / 9
2/3

Verdeling
over
functiecategorieën in
procenten
(man/vrouw)
bij afronding
van de
subsidie
30 / 43
33 / 43
17 / 10
17 / 9
3/4

% afname
% toename
% toename
% toename

n.n.b.
n.n.b.
n.n.b.
n.n.b.
n.n.b.

peildatum:
2002–2005

peildatum:
2008

peildatum:
2009

n.n.b.
n.n.b.
n.n.b.
n.n.b.
n.n.b.

Toelichting:
De overheid zet voor een aantal verschillende doelgroepen specifieke
instrumenten in, die moeten leiden tot een grotere in- en doorstroom van
(jonge) veelbelovende onderzoekers en het verbeteren van carrièreperspectieven. De drie indicatoren weerspiegelen mede het resultaat van
deze inspanningen, zij het dat in eerste instantie de activiteiten van de
universiteiten met hun personeelsbeleid hiervoor verantwoordelijk zijn.
Indicatoren 1 en 2. De cijfers geven vooral een indicatie of de gewenste
streefrichting, namelijk een verjongd personeelsbestand en een vergroot
aandeel vrouwelijke wetenschappers, in algemene zin wordt bereikt. Voor
indicator 1 is de streefwaarde een waarde lager dan de waarde van het
laatst beschikbare jaar. Bij de hoogleraren valt op dat de laatste jaren er
weer een lichte stijging in de groep 50+ is, en dat er sprake is van een
lichte stijging ten opzichte van de basiswaarde in 2000. Bij de UHD’s is er
ten opzichte van 2008 een lichte daling, ten opzichte van de basiswaarde
is de daling aanzienlijk. Bij de UD’s schommelt het aandeel van de groep

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

143

De beleidsartikelen (artikel 16)

50+, is de waarde in 2009 gelijk aan die van 2008, maar flink lager dan de
basiswaarde.
Het door voorgaande kabinetten gehanteerde streefpercentage van 15
voor het aandeel vrouwelijke hoogleraren in 2010 (voor de EU geldt een
streefpercentage van 25) wordt naar verwachting niet gehaald.
Cijfers voor indicatoren 1 en 2 met peildatum december 2010 komen
medio 2011 beschikbaar via de VSNU.
Indicator 3. Het gewenste effect van de Vernieuwingsimpuls, namelijk
vernieuwing van het onderzoek en vergroting van de loopbaanmogelijkheden van onderzoekers, wordt door NWO zichtbaar gemaakt door de
positie van de laureaten bij de aanvang van de subsidie te vergelijken met
de positie van de laureaten aan het einde van de subsidie. De cijfers
hebben betrekking op de laureaten in de Vernieuwingsimpuls, die hun
project in 2009 hebben afgerond. De indicator laat zien in welke mate er
sprake is van doorstroming van vernieuwingsimpuls-gehonoreerden naar
een hogere functiecategorie (afgemeten aan de positie aan het einde van
de subsidie ten opzichte van het begin van de subsidie). Uit de cijfers blijkt
dat het aandeel postdocs sterk afneemt ten gunste van toename van het
aandeel in de hogere WP-functies. Dit wijst er op dat de laureaten in
positie doorstromen, met andere woorden een hogere positie hebben dan
bij de aanvang van de subsidie. De verschuiving in posities verschilt per
doelgroep van de Vernieuwingsimpuls. Veni’s stromen als postdocs vooral
door naar UD-posities en in mindere mate naar UHD-posities en nauwelijks naar hoogleraarposities. Vidi’s stromen vooral door van UD-posities
naar UHD- en hoogleraarposities en Vici’s stromen alleen door naar
hoogleraarposities. Bij de mannen is er een sterkere doorstroom te zien
naar YHD- en hoogleraarsposities dan bij de vrouwen. De cijfers voor het
jaar 2010 komen medio 2011 beschikbaar via het jaarverslag van NWO.
16.4 Overzicht onderzoek naar de doelmatigheid en de doeltreffendheid van beleid
Tabel 16.5 Overzicht afgeronde onderzoeken
Onderzoek onderwerp
Beleidsdoorlichting

AD of OD

Start

Afgerond

geen

geen

Effectenonderzoek ex post geen

geen

Overig evaluatieonderzoek

Evaluatie Koninklijke
Bibliotheek
Mid-term evaluatie grootschalige onderzoeksfaciliteiten
Eindevaluatie Rubicon
Creatieve promovendi/
Toptalent

OD 16.3.1

2010

2011

OD 16.3.2

2009

2010

OD 16.3.3
OD 16.3.3

2010
2010

2010
2010

Vindplaats

www.nwo.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

144

De beleidsartikelen (artikel 24)

ARTIKEL 24. KINDEROPVANG
24.1 Algemene doelstelling: kinderopvang zorgt ervoor dat
ouders beter arbeid en zorg kunnen combineren en draagt er toe
bij dat kinderen zich goed kunnen ontwikkelen. Voor de kinderen
van 0 tot 4 jaar biedt kinderopvang de mogelijkheid beter
toegerust te beginnen aan het primair onderwijs
Het beleidsterrein kinderopvang was in de begroting 2010 opgenomen in
de ontwerpbegroting van het ministerie van OCW. Bij de overgang van
het beleidsterrein van OCW naar SZW op 14 oktober 2010 is overeengekomen dat OCW de verantwoording van het kinderopvangbeleid over het
gehéle jaar 2010 in het jaarverslag 2010 van OCW zou opnemen. Omdat
dit artikel als enig onderwerp de Wet kinderopvang heeft is het te
beschouwen als het verslag over de werking van de Wet kinderopvang.
Doelbereiking en maatschappelijke
effecten

Kinderopvang zorgt ervoor dat ouders arbeid en zorg beter kunnen
combineren, zodat ouders die dat willen dat ook feitelijk kunnen. Om de
financiële toegankelijkheid van de kinderopvang te garanderen biedt de
Wet kinderopvang en kwaliteitseisen peuterspeelzalen (Staatsblad 2004,
455) werkende ouders een recht op een inkomensafhankelijke bijdrage: de
kinderopvangtoeslag. Daarnaast is kinderopvang van goede kwaliteit van
groot belang, zodat ouders hun kind met een gerust hart naar de
kinderopvang kunnen laten gaan. De Wet kinderopvang en kwaliteitseisen
peuterspeelzalen garandeert een goed kwaliteitsniveau. Kwalitatief goede
kinderopvang zorgt er ook voor dat kinderen worden gestimuleerd in hun
ontwikkeling.

Externe factoren

Behalen van deze doelstelling hangt af van:
• het adequaat functioneren van de markt voor de kinderopvang;
• cultuuraspecten, waaronder het vertrouwen dat ouders hebben in de
kwaliteit van de kinderopvang;
• conjuncturele ontwikkelingen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

145

De beleidsartikelen (artikel 24)

Realisatie meetbare gegevens bij
de algemene doelstelling
Tabel 24.1 Kengetallen gebruik 1

1.

2.

3.

4.

1
2

Realisatie
2007

Realisatie
2008

Realisatie
2009

Realisatie
2010

Percentage kinderen van 0 tot 4 jaar met kinderopvangtoeslag.
Bron: Belastingdienst/Toeslagen, bewerking SZW

45

56

61

61

Percentage kinderen van 4 tot 12 jaar met kinderopvangtoeslag
Bron: Belastingdienst/Toeslagen, bewerking SZW

14

19

22

23

66

69

70

69 2

63

67

66

66

Percentage huishoudens, waarvan het jongste kind in de
leeftijd van 0 tot 3 jaar is, waarbij beide ouders of in geval van
eenoudergezin de ouder werk(t)en. (ten minste 12 uur per
week)
Bron: CBS, Enquête Beroepsbevolking (EBB), 2001–2008
Percentage huishoudens, waarvan het jongste kind in de
leeftijd van 4 tot 11 jaar is, waarbij beide ouders of in geval
van eenoudergezin de ouder werk(t)en. (ten minste 12 uur per
week)
Bron: CBS, Enquête beroepsbevolking (EBB), 2008–2011

De cijfers wijken af ten opzichte van eerdere jaarverslagen, omdat nu ook eenoudergezinnen in het percentage zijn opgenomen.
Op basis van de eerste drie kwartalen van 2010.

Toelichting:
1. en 2.Deze cijfers geven een beeld van het percentage kinderen met
kinderopvangtoeslag, uitgesplitst naar de leeftijdscategorie 0–4
jaar en 4–12 jaar. In beide leeftijdscategorieën is het percentage
kinderen met kinderopvangtoeslag bijna gelijk gebleven. Omdat
een deel van de ouders pas na afloop van het toeslagjaar de
toeslag aanvraagt, kunnen de cijfers afwijken van die in voorgaande jaarverslagen en begrotingen.
3. en 4.Deze cijfers geven weer in hoeveel huishoudens met jonge
kinderen beide ouders, of in geval van een eenoudergezin de
ouder, voor meer dan 12 uur per week werkzaam zijn. Vanaf 2008,
mogelijk mede onder invloed van de economische crisis, heeft dit
percentage zich gestabiliseerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

146

De beleidsartikelen (artikel 24)

24.2 Budgettaire gevolgen van beleid
Tabel 24.2 Budgettaire gevolgen van beleid artikel 24 (Bedragen x € 1 000)
Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2006

2007

2008

2009

2010

2010

2010

Verplichtingen
Waarvan garantieverplichtingen

937 955

2 065 688

2 889 428

3 075 884

3 328 333 1

2 707 939

620 394

Totale uitgaven

931 114

2 064 191

2 838 111

3 078 792

3 352 816

2 707 939

644 877

Programma-uitgaven

931 114

2 064 191

2 837 679

3 078 792

3 352 816

2 707 939

644 877

Kinderen kunnen gebruik
maken van kinderopvang
zonder financiële drempels
voor de ouders
• Kinderopvangtoeslag

921 060
921 060

2 057 621
2 057 621

2 825 148
2 825 148

3 034 610
3 034 610

3 312 636
3 312 636

2 612 385
2 612 385

700 251
700 251

8 815
8 815

5 507
5 507

11 849
11 849

36 550
10 866

35 912
2 318

51 439
9 712

– 15 527
– 7 394

0
0

22 100
3 584

31 488
2 106

33 663
8 064

– 2 175
– 5 958

0

7 225

1 506

44 097

– 42 591

7 225

1 506

44 097

– 42 591

407
407

2 762

18

2 744

2 762

18

2 744

Kinderopvang is van goede
kwaliteit, passend bij de
leeftijd, mogelijkheden en
behoeften van kinderen en
ouders
• Subsidies
• Kwaliteit en opleidingen
• Taskforce wachtlijsten
Harmonisatie regelgeving
kinderopvang en peuterspeelzalen om alle kinderen
te bereiken die VVE nodig
hebben
• Harmonisatie kinderopvang, peuterspeelzalen, VVE
Programmakosten overig
• Onderzoek
• Baten-lastendienst
DUO
Apparaatsuitgaven
Ontvangsten

0

1 239
1 239

0

1 063
1 063

682
682

0

0

432

0

0

0

0

71 300

517 441

735 977

802 325

1 106 094

747 736

358 358

1
Onderdeel van de verplichtingenmutatie is een technische wijziging van de toeslagverrekening bij de Belastingdienst van € 230,7 miljoen. Deze
wijziging van boeken heeft geen verdere gevolgen.

Toelichting:
De uitgaven voor dit artikel zijn in 2010 ca. € 644,9 miljoen hoger dan
geraamd. De ontvangsten bedragen € 1 106,1 miljoen, € 358,4 miljoen
meer dan begroot.
Kinderen kunnen gebruik maken van kinderopvang zonder financiële
drempels voor de ouders
De uitgaven en verplichtingenbeperkingen voor de kinderopvangtoeslag
zijn in 2010 ca. € 700,3 miljoen hoger dan geraamd. Dit verschil heeft voor
€ 351,7 miljoen een technische oorzaak: met terugwerkende kracht tot
1 januari 2010 worden terugontvangsten bij de afrekening van de
kinderopvangtoeslag geheel als ontvangst geboekt, terwijl deze eerder

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

147

De beleidsartikelen (artikel 24)

deels in mindering op de uitgaven kwamen. De resterende overschrijding
wordt voornamelijk veroorzaakt door een lager dan verwachte besparing
door de maatregelen in de gastouderopvang. Daarnaast heeft de groei
van het gebruik in kinderdagcentra en buitenschoolse opvang ook in 2010
doorgezet, mede door een lagere dan verwachte besparing als gevolg van
de verlaging van de kinderopvangtoeslag-tabel per 1 januari 2009. In de
slotwet heeft nog een verplichtingenmutatie plaatsgevonden van € 230,7
miljoen betreffende een technische wijziging van de toeslagverrekening
bij de Belastingdienst. Deze wijziging heeft geen beleidsmatige of
budgettaire gevolgen.
Kinderopvang is van goede kwaliteit, passend bij de leeftijd, mogelijkheden en behoeften van kinderen
In de begrotingsuitvoering is € 38,2 miljoen toegevoegd aan het budget.
Hiervan is € 30,8 miljoen ingezet voor hogere uitgaven op dit beleidsbudget. Ook is € 13,9 miljoen ingezet voor het tekort op de kinderopvangtoeslag. Het resterende tekort van € 6,5 miljoen wordt gedekt uit het
positieve saldo op 24.3.
• Subsidies
Aan het budget voor subsidies van € 9,7 miljoen is € 4 miljoen toegevoegd uit de onderuitputting 2009. Aan het gemeentefonds is € 10
miljoen overgeboekt voor de extra kosten voor toezicht in verband met de
wijzigingen gastouderopvang per 1 januari 2010. Er is aan subsidies
kinderopvang, gericht op kwaliteitsverbetering van de kinderopvang en
aan subsidies voor branche-organisaties, € 2,3 miljoen uitgegeven.
Tenslotte is € 0,5 miljoen ingezet voor het tekort op de kinderopvangtoeslag. Er is een bedrag van € 0,9 miljoen niet tot besteding gekomen.
• Kwaliteit en opleidingen
Er is € 31 miljoen aan het budget voor kwaliteit en opleidingen (€ 33,6
miljoen) toegevoegd voor hogere kosten voor de ontwikkeling en de
bouw van het Landelijk Register Kinderopvang en de Gemeenschappelijke
Inspectie Ruimte en de hogere opleidingskosten van gastouders.
Daarnaast is aan het budget € 3,2 miljoen toegevoegd aan onderuitputting 2009. Voor de opleidingskosten van gastouders is € 25,3 miljoen
overgeboekt aan het beleidsterrein van beroepsonderwijs en
volwasseneneducatie. Voor hogere uitvoeringskosten in verband met de
bouw van het GIR is aan de Belastingdienst € 2,5 miljoen overgeboekt.
Voor de uitvoering van de regeling tussenschoolse opvang is € 4 miljoen
overgeboekt naar het beleidsterrein Primair Onderwijs. Een bedrag van
€ 13,4 miljoen is ingezet voor de overschrijding van de kinderopvangtoeslag. Bij Voorjaarsnota 2011 zal worden besloten over het
doorschuiven van € 1,6 miljoen naar 2011 voor overlopende verplichtingen. Het resterende tekort van € 10,5 miljoen wordt gedekt door het
positieve saldo bij wachtlijsten en harmonisatie.
• Taskforce wachtlijsten
Van het budget voor wachtlijsten van € 8 miljoen is € 2,7 miljoen
overgeboekt aan het gemeentefonds en € 0,2 miljoen aan het Netwerkbureau Kinderopvang voor de aanpak van de wachtlijsten. Daarnaast is
€ 2,1 miljoen uitgegeven aan de regeling buitenschoolse opvang, die tot
doel heeft de wachtlijsten in de buitenschoolse opvang te verminderen. Er
is € 3 miljoen niet tot besteding gekomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

148

De beleidsartikelen (artikel 24)

Harmonisatie regelgeving kinderopvang en peuterspeelzalen om alle
kinderen te bereiken die VVE nodig hebben
Aan het budget voor harmonisatie van € 44 miljoen is uit de onderuitputting 2009 € 7 miljoen toegevoegd, en vanuit het beleidsterrein voor
primair onderwijs is € 0,2 miljoen teruggeboekt voor NWO-onderzoek
naar VVE. Voor kwaliteitsverbetering van peuterspeelzalen is € 35 miljoen
overgeboekt aan het gemeentefonds. Voor voor-en vroegschoolse
educatie is € 2,1 miljoen aan het gemeentefonds overgeboekt en € 0,7
miljoen aan het beleidsterrein voor primair onderwijs. Aan de Inspectie
voor het Onderwijs is € 0,3 miljoen overgeboekt voor het toezicht op
peuterspeelzaalwerk. Een bedrag van € 1,5 miljoen is uitgegeven aan
subsidies gericht op harmonisatie. Van het resterende budget van € 11,7
miljoen is € 9,2 miljoen ingezet voor de tekorten op 24.2 (Kwaliteit en
opleidingen) en overige programmakosten. Bij Voorjaarsnota 2011 zal
worden besloten over het doorschuiven van € 2,3 miljoen.
Overige programmakosten
Aan overige programmakosten is € 2,7 miljoen meer uitgegeven dan
begroot, voor de uitvoeringskosten van DUO voor het beheer en
onderhoud van de Gemeenschappelijke Inspectie Ruimte en het Landelijk
Register Kinderopvang.
Ontvangsten
De ontvangsten kinderopvang betreffen voor € 401,4 miljoen terugontvangsten van de Belastingdienst van kinderopvangtoeslagen over eerdere
jaren. Dit is € 351,7 miljoen meer dan het budget in de begroting 2010. Dit
verschil wordt grotendeels veroorzaakt door een wijziging in de verantwoordingsmethodiek.
Aan werkgeversbijdragen is € 704,7 miljoen ontvangen, € 6,7 meer dan
begroot. Een bedrag van € 0,1 miljoen heeft betrekking op afrekening van
projecten. In totaal is dus € 358,4 meer ontvangen dan begroot.
24.3 Operationele beleidsdoelstelling
24.3.1 Kinderen kunnen gebruik maken van kinderopvang zonder
financiële drempels voor de ouders
Doelbereiking

Ouders met jonge kinderen zouden geen financiële belemmeringen
moeten ervaren om gebruik te maken van kinderopvang. Met herziening
van het stelsel per 1 januari 2010 m.b.t. de gastouderopvang is betere
budgettaire beheersing bereikt en is het stelsel minder fraudegevoelig.
De financiële toegankelijkheid van de kinderopvang is voor alle inkomensgroepen gewaarborgd gebleven.
Toelichting:
De herziening van het stelsel hield in dat gastouders nu moeten voldoen
aan deskundigheidseisen en worden alle voorzieningen voor gastouderopvang die aan de wettelijke eisen voldoen opgenomen in het Landelijk
Register Kinderopvang. Ook moet de betaling van ouders aan gastouders
verlopen via het gastouderbureau en gelden strengere eisen aan de
administratie van het bureau. Deze wijzigingen moeten de GGD en de
Belastingdienst in staat stellen om respectievelijk beter te kunnen
controleren of de opvang van voldoende kwaliteit is en of kinderopvangtoeslag rechtmatig is ontvangen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

149

De beleidsartikelen (artikel 24)

Deze nieuwe regels zijn in het overgangsjaar 2010 geïmplementeerd.
Tussentijds zijn nog enkele regels gewijzigd naar aanleiding van vier
moties die de Tweede Kamer op 1 juli 2010 heeft aangenomen, te weten:
• het schrappen van de terugbetalingsplicht over 2010 (Kamerstuk
31 874, nr. 74);
• het uiterlijk voor het einde van 2010 loslaten van de eenlocatie-eis
(Kamerstuk 31 874, nr. 72);
• het herzien van de diplomalijst (Kamerstuk 31 874, nr. 73);
• de prioritering van het toezicht op locatie (Kamerstuk, 31 874, nr. 75).
Een onderdeel van de nieuwe regels is dat een ouder pas recht heeft op
kinderopvangtoeslag als de gastouder en het gastouderbureau staan
geregistreerd in het Landelijk Register Kinderopvang. Het register is in
2010 gevuld. Per 31 december 2010 zijn er circa 50 000 gastouders en circa
700 gastouderbureaus geregistreerd.
Eind 2011 ontvangt de Tweede Kamer een verslag over de doeltreffendheid en de effecten van de wetswijziging.
Realisatie meetbare gegevens bij
de operationele doelstelling
Tabel 24.3 Kengetallen

1. het aantal huishoudens dat gebruik maakt van kinderopvang
Bron: Belastingdienst/Toeslagen, bewerkingen SZW
2. Het aantal huishoudens met een inkomen tot anderhalf modaal
dat gebruik maakt van kinderopvang
Bron: Belastingdienst Toeslagen, bewerkingen SZW

2007

2008

2009

2010

392 000

478 000

518 000

533 000

167 000

227 000

224 000

224 000

Toelichting:
De financiële toegankelijkheid van de kinderopvang voor de ouders wordt
gemonitord aan de hand van kengetallen. Uit de cijfers blijkt dat het aantal
huishoudens met een inkomen tot anderhalf modaal dat gebruik maakt
van kinderopvang gelijk is gebleven. Het aantal huishoudens in 2008 is
geactualiseerd ten opzichte van het jaarverslag 2009.
Tabel 24.4 Kengetallen ouderbijdrage

Gemiddelde uurprijs
Ouderbijdrage eerste kind per uur
130% van het wettelijk minimumloon
1,5 x modaal
3x modaal
Bron: Beleidsinformatie Belastingdienst, bewerkingen SZW
Ouderbijdrage volgend kind per uur
130% van het wettelijk minimumloon
1,5 x modaal
3 x modaal
Bron: Beleidsinformatie Belastingdienst, bewerkingen SZW

2007

2008

2009

2010

€ 5,70

€ 5,84

€ 5,95

€ 6,05

€ 0,32
€ 0,89
€ 2,93

€ 0,33
€ 0,91
€ 2,53

€ 0,43
€ 1,20
€ 3,33

€ 0,44
€ 1,22
€ 3,27

€ 0,21
€ 0,30
€ 0,49

€ 0,21
€ 0,31
€ 0,51

€ 0,21
€ 0,32
€ 0,52

€ 0,22
€ 0,32
€ 0,52

Toelichting:
In tabel 24.4 staan de kosten van kinderopvang per uur voor ouders bij
drie verschillende inkomensklassen, en de werkelijk gemiddelde uurprijs.
Het modaal inkomen kan per jaar wijzigen. Hierdoor kan het daaraan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

150

De beleidsartikelen (artikel 24)

gekoppeld toeslagpercentage enigszins wijzigen en daarmee ook de
ouderbijdrage.
24.3.2 Kinderopvang is van goede kwaliteit, passend bij de
leeftijd, mogelijkheden en behoeften van kinderen en ouders
Doelbereiking

Voor ouders is de kwaliteit van kinderopvang een belangrijke factor bij de
afweging om hiervan gebruik te maken. Ouders moeten met een gerust
hart hun kinderen aan de kinderopvang kunnen toevertrouwen. Eerstverantwoordelijke voor de kwaliteit is de sector zelf. Het stellen van
kwaliteitseisen en het toezicht op de naleving hiervan (inclusief
handhaving) is een taak van de overheid.
In 2010 zijn verdere stappen ondernomen naar het beter waarborgen van
de kwaliteit van de kinderopvang. Enerzijds heeft de branche actie
ondernomen (deels door de overheid gesubsidieerd). Op nationaal niveau
is het Landelijk Register kinderopvang opgezet, waardoor er beter toezicht
kan worden gehouden. Decentraal is het aantal inspecties door GGD’en en
gemeenten verhoogd. Bovendien zijn door een wijziging van de Wet
kinderopvang de deskundigheidseisen van de gastouders vastgelegd.
Toelichting:
• Toezicht op kinderopvang
Op grond van de Wet kinderopvang en kwaliteitseisen peuterspeelzalen is
de gemeente verantwoordelijk voor het toezicht op en de handhaving van
de kwaliteit van de kinderopvang. Het toezicht wordt feitelijk uitgevoerd
door de GGD. De GGD’en voeren dit toezicht uniform uit op basis van
landelijke gestandaardiseerde toetsingskaders met concrete toetsingscriteria, waarin de eisen uit de Wet kinderopvang en kwaliteitseisen
peuterspeelzalen en de normen uit de Beleidsregels kwaliteit kinderopvang zijn overgenomen en geconcretiseerd. Om de effectiviteit van het
toezicht te versterken, is GGD Nederland sinds september 2009 begonnen
met de invoering van risicogestuurd toezicht bij kindercentra, «minder
waar mogelijk, meer waar nodig» en zoveel mogelijk onaangekondigd.
Vanaf 1 januari 2010 houdt de GGD waar het gastouderopvang betreft niet
alleen toezicht op het gastouderbureau, maar ook op de kwaliteit van de
opvang bij de gastouder. Dat betekent een uitbreiding van de
toezichtstaak van de GGD. Voor dit doel worden er in 2010 en 2011 extra
middelen toegevoegd aan het Gemeentefonds. De Inspectie van het
Onderwijs ziet namens de minister toe op de wijze waarop gemeenten het
toezicht op de kwaliteit van de kinderopvang en de handhaving uitvoeren.
Over de wijze van vormgeving van het toezicht en de handhaving van de
kwaliteit van de kinderopvang vanaf het jaar 2012, wordt overleg gevoerd
met zowel de convenantpartijen als met de VNG, GGD Nederland en de
Inspectie van het Onderwijs.
• Kwaliteit personeel en opleidingen
De Wet kinderopvang stelt eisen aan de aanbieders van kinderopvang
zodat sprake is van verantwoorde kinderopvang, die bijdraagt aan een
goede en gezonde ontwikkeling van het kind in een veilige en gezonde
omgeving. Om de algemene eisen van de wet te concretiseren zijn er
landelijke normen ontwikkeld door de vertegenwoordigers van ouders en
ondernemers in de kinderopvang. Deze normen worden door het kabinet
overgenomen in beleidsregels en in toetsingskaders voor het gemeentelijke toezicht. Hiermee wordt een basiskwaliteit van de kinderopvang
gegarandeerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

151

De beleidsartikelen (artikel 24)

De deskundigheid van de pedagogisch medewerkers («leidsters»), de
groepsgrootte en de leidster/kind-ratio zijn bepalende factoren voor de
kwaliteit van de kinderopvang. Het voornemen was om in 2010 de
normering en berekeningswijze van de leidster-kind-ratio opnieuw vast te
stellen. In 2011 wordt dit afgerond. In 2010 is via het programma
«Excellente kinderopvang» van het Bureau Kwaliteit Kinderopvang (BKK)
de kwaliteit van medewerkers in de kinderopvang verbeterd. BKK ontving
voor de jaren 2009 tot en met 2012, in totaal € 40 miljoen subsidie om
gericht te werken aan de vaardigheden van de pedagogisch medewerkers.
Om de gastouderopvang te professionaliseren zijn deskundigheidseisen
gesteld aan gastouders. Deze eisen zijn gericht op het bieden van
voldoende zorg (MBO 2 helpende welzijn) en het creëren van een veilige
omgeving (EHBO, hygiëne, signalering kindermishandeling). Gastouders
kunnen daarvoor twee routes volgen: de examinering-route of de
EVC-route. Ook het hebben van het diploma EHBO voor kinderen is een
vereiste. Om bestaande gastouders de kans te geven zich als professionele gastouder te kwalificeren, konden zij een beroep doen op een
subsidie om het certificaat goed gastouderschap te behalen.
• Landelijk register
Per 1 januari 2010 is er één centraal register in plaats van de 445 gemeentelijke registers. GGD en gemeenten zijn daardoor beter in staat toezicht te
houden en de Belastingdienst gebruikt het systeem vanaf 2011 als basis
voor de toekenning van kinderopvangtoeslag. Ook de gastouderopvang is
opgenomen in dit register. Ouders kunnen dit register raadplegen om te
bezien of voor de opvang waarvan zij gebruik (willen gaan) maken recht
op een toeslag van de overheid bestaat.
• Wachtlijsten
Het kabinet stimuleert het initiëren van capaciteitsuitbreiding in de
kinderopvang. De maatregelen die zijn genomen naar aanleiding van
taskforce wachtlijsten worden voortgezet. Zo zal het Netwerkbureau
kinderopvang verschillende activiteiten ontplooien om binnen de driehoek
kinderopvang, scholen en gemeenten uitbreiding in de kinderopvang te
realiseren.
Realisatie meetbare gegevens bij
de operationele doelstelling

Tabel 24.5 kengetallen percentage nieuwe en jaarlijkse meldingsonderzoeken
kinderopvang

Dagopvang
Buitenschoolse opvang
Gastouderbureaus
Totaal

Realisatie
2007

Realisatie
2008

Realisatie
2009

76%
71%
65%
73%

75%
75%
76%
75%

80%
79%
78%
80%

Bron: Inspectie van het Onderwijs, Alle ontvangen gemeentelijke verslagen toezicht en
handhaving kinderopvang over het verslagjaar 2009 en 2008. Gemeenten leveren dit aan
gemeenteraad en minister (IvhO) op basis van artikel 67, lid 1, Wk.

Toelichting:
Uit tabel 24.5 blijkt dat, ondanks de positieve trend, de wettelijke plicht om
alle locaties jaarlijks te beoordelen (een score van 100%) niet is gehaald in
2009. Het aantal wettelijk verplicht uitgevoerde onderzoeken is ten
opzichte van 2008 met ongeveer 1 400 gestegen tot 10 000 uitgevoerde
onderzoeken in 2009.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

152

De beleidsartikelen (artikel 24)

Tabel 24.6 Kengetallen kwaliteit
Indicator

Realisatie
2008

Score proceskwaliteit

2,8

Bron: Pedagogische kwaliteit van de opvang voor 0- tot 4 jarigen in Nederlandse kinderdagverblijven in 2008, NCKO, mei 2009

Toelichting:
De score proceskwaliteit geeft de gemiddelde totaalscore aan bij 6
verschillende onderwerpen op een 7-puntsschaal, gemeten door het
Nederlands Consortium Kinderopvang Onderzoek (NCKO). De 6 onderwerpen betreffen: ruimte/meubilering, individuele zorg, taal, activiteiten,
interacties en programma. Het onderzoek van het NCKO gaat verder dan
de kwaliteitseisen die in de Wet kinderopvang worden gesteld. Zodoende
is er geen streefwaarde opgenomen. Deze periodieke evaluatie wordt niet
jaarlijks gemeten.
24.3.3 Harmonisatie kinderopvang en peuterspeelzalen
Doelbereiking

Op 1 augustus 2010 is het wetsvoorstel Ontwikkelingskansen door
Kwaliteit en Educatie (OKE) in werking getreden. Met dit wetsvoorstel
wordt ernaar gestreefd dat alle kinderen in Nederland in een voorziening
voor peuterspeelwerk en kinderopvang kunnen rekenen op dezelfde
kwaliteit en ontwikkelingskansen, zodat zij hun talenten kunnen ontwikkelen. Het doel is dat in 2011 alle kinderen die het nodig hebben
voorschoolse educatie aangeboden krijgen. Die moet van goede kwaliteit
zijn en financieel toegankelijk. Er komt een landelijk kwaliteitskader voor
peuterspeelzalen, waarin de kwaliteit wordt verbeterd zodat in alle
voorzieningen voor jonge kinderen dezelfde uitgangspunten voor
veiligheid en gezondheid van toepassing zijn, met behoud van het
specifieke karakter van peuterspeelzalen als laagdrempelige buurtvoorziening. Het toezicht wordt eveneens zoveel mogelijk geharmoniseerd
uitgevoerd. Gemeenten hebben een regierol bij de uitvoering. Momenteel
wordt de wet geïmplementeerd.
Toelichting:
Vanaf 2010 is structureel € 35 miljoen beschikbaar voor het verbeteren
van de kwaliteit van peuterspeelzalen. Het gaat daarbij vooral om het
opleidingsniveau van de leidsters en de leidster/kind-ratio. In 2007 was de
leidster/kind-ratio in peuterspeelzalen gemiddeld 1 op 9,2, maar met het
wetsvoorstel OKE is een maximum van 1 op 8 afgesproken. Ook zitten er
niet meer dan 16 kinderen in één groep en heeft minimaal 1 van de 2
leidster SPW3 niveau. De middelen worden aan het Gemeentefonds
toegevoegd.
Voor harmonisatie van de financiering is vanaf 2009 structureel € 20
miljoen beschikbaar. Met dit budget kan de ouderbijdrage voor ouders,
wier kind in de peuterspeelzaal gebruik maakt van voorschoolse educatie,
op een gelijkwaardig niveau komen met de ouderbijdrage in de kinderopvang, indien ouders in de laagste inkomensklasse vallen. Dit budget is
overgeboekt naar artikel 1 Primair Onderwijs. Uitvoering hiervan gebeurt
door de gemeenten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

153

De beleidsartikelen (artikel 24)

In het kader van de landelijke kwaliteitseisen peuterspeelzalen wordt de
verantwoordelijkheid voor toezicht en handhaving bij de gemeenten en de
GGD’en belegd. Hiervoor is structureel circa € 4 miljoen aan het Gemeentefonds toegevoegd.
Het ondersteuningstraject ten behoeve van het wetsvoorstel OKE is
inmiddels afgerond. De bijeenkomsten hadden veel belangstelling,
waaronder opvallend veel mensen uit de kinderopvang.
Wat het toezicht betreft: op gemeentelijk niveau houdt de GGD toezicht op
de peuterspeelzalen aan de hand van het nieuwe landelijk kwaliteitskader.
In 2011 gebeurt dit nog zonder Landelijk Register peuterspeelzalen en
vanaf 2012 kan het toezicht plaatsvinden met landelijk register. Het
instellen van toezicht en handhaving heeft vertraging opgelopen, dit
betekent dat het tijdstip waarop de effecten van de kwaliteitsverbetering
zichtbaar gemaakt kunnen worden, eveneens naar achteren verschuift.
Betrokken partijen werken momenteel samen om toezicht en handhaving
voor 2011 zo goed mogelijk in werking te stellen.
Realisatie meetbare gegevens bij
de operationele doelstelling

Tabel 24.7 Indicatoren Percentage doelgroepkinderen onder 2- en
3-jarigen aan wie een VVE-programma wordt aangeboden
Toelichting:
Voor de tabel en de toelichting wordt verwezen naar artikel 1 (primair
onderwijs, tabel en toelichting 1.8).
24.4 Overzicht onderzoek naar de doelmatigheid en de doeltreffendheid van beleid

Tabel 24.8 Overzicht afgeronde onderzoeken

Overig evaluatieonderzoek

Onderzoek onderwerp

OD

Start

Afgerond

Vindplaats

Trends peuterspeelzaalwerk

OD 3

2008

2010

CBS-monitor Kinderopvang
Analyse uitvoerbaarheid en
toetsbaarheid kwaliteitsnormen kinderopvang en
buitenschoolse kinderopvang

OD 2
OD 2

2009
2009

2010
2011

http://www.rijksoverheid.nl/
documenten-en-publicaties/
rapporten/2011/01/18/desamenwerking-tussenvoorschoolse-voorzieningenin-het-kader-van-deharmonisatie.html
CBS
In 2011 naar TK

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

154

De beleidsartikelen (artikel 25)

ARTIKEL 25. EMANCIPATIE
25.1 Algemene doelstelling:

Doelbereiking en maatschappelijke
effecten

Externe factoren

A. Gelijke rechten en kansen voor vrouwen en mannen
B. Gelijke behandeling en sociale acceptatie van homoseksuelen
In 2010 is het bestaande beleid volgens afspraak gecontinueerd. Er zijn
maatregelen en activiteiten gerealiseerd die gericht zijn op het vergroten
van de arbeidsparticipatie van vrouwen, meer vrouwen aan de top, het
wegwerken van beloningverschillen tussen vrouwen en mannen en het
vergroten van de veiligheid voor en sociale acceptatie van de groep
homoseksuelen, lesbische vrouwen, biseksuelen en transgenders. De
uitvoering van deze maatregelen verloopt volgens planning.
Het behalen van de algemene doelstelling hangt af van:
• Bestuurlijke inzet;
• Individuele en collectieve initiatieven;
• Maatschappelijk draagvlak;
• Economische conjunctuur.

Realisatie meetbare gegevens bij
de algemene doelstelling
Tabel 25.1 Indicatoren
Indicator

Basiswaarde
2004

Realisatie
2008

Realisatie
2009

Streefwaarde
2010

Realisatie
2010

1.

Arbeidsparticipatie van vrouwen
Bron: CBS

54%

59%

60%

60%

2.

Vrouwen in topposities (rijksoverheid)
Bron: ministerie van BZK

12%

19,6%

25%

26%

3.

Ongelijke beloning van mannen en vrouwen
(overheid)
Bron: ministerie van BZK

4%

2,6%

2,6%

2,6%

4.

Economische zelfstandigheid vrouwen
CBS

42%

45% (2007)

46% (2008)

–

5.

Sociale acceptatie van homoseksuelen
Bron: SCP

85% (2006)

–

–

91%

Toelichting:
Er zijn voor 2010 geen streefwaarden benoemd.
Arbeidsparticipatie van vrouwen
Arbeidsdeelname van vrouwen met een baan voor ten minste twaalf uur
per week. Doel is het vaststellen of de arbeidsparticipatie van vrouwen
stijgt.
Vrouwen in topposities (rijksoverheid)
Het vaststellen of de vertegenwoordiging van vrouwen in de managementfuncties met integrale eindverantwoordelijkheid (s15–s19) binnen de
Rijksoverheid toeneemt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

155

De beleidsartikelen (artikel 25)

Ongelijke beloning van mannen en vrouwen (overheid)
Het verschil in beloning van mannen en vrouwen bij de overheid. Voor het
terugdringen van de ongelijke beloning van mannen en vrouwen in de
marktsector is geen streefwaarde geformuleerd. De beloningsverschillen
in de markt bedroegen in 2006 6,5% (bron Arbeidsinspectie).
Economische zelfstandigheid vrouwen
Iemand is economisch zelfstandig wanneer inkomsten uit arbeid of eigen
onderneming meer dan 70% van het nettominimumloon bedragen. Dit is
het bijstandsniveau van een alleenstaande. Het jaar 2008 is het meest
recente gegeven. Tussen realisatie en meting zit altijd een periode van
anderhalf jaar.
Sociale acceptatie homoseksuelen
Sociale acceptatie van homoseksuelen is het aandeel van de bevolking dat
neutraal tot heel positief staat tegenover homoseksualiteit. Het doel is het
vaststellen of de sociale acceptatie van homoseksuelen verbetert.
25.2 Budgettaire gevolgen van beleid
Tabel 25.2 Budgettaire gevolgen van beleid artikel 25 (Bedragen x € 1 000)
Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2006

2007

2008

2009

2010

2010

2010

Verplichtingen
Waarvan garantieverplichtingen

19 945

12 868

15 433

11 229

18 347

16 213

2 134

Totale uitgaven

13 635

14 232

11 993

13 990

16 729

20 198

– 3 469

Programma-uitgaven

11 181

12 177

9 826

11 875

14 653

18 296

– 3 643

Vrouwenemancipatie
Het verankeren van het
emancipatieperspectief in het
beleid van departementen

1 499

1 096

762

– 762

Het versterken van het
emancipatieproces in de
samenleving

6 693

8 219

14 037

– 2 798

187

462

200

– 200

1 447

2 098

3 414

3 297

117

Homo-emancipatie
Het verankeren van het
emancipatieperspectief in het
beleid van departementen
Het versterken van het
emancipatieproces in de
samenleving
Apparaatsuitgaven
Ontvangsten

11 239

2 454

2 055

2 167

2 114

2 076

1 902

174

53

84

45

289

1 829

0

1 829

Toelichting:
• Op de operationele doelstelling «Vrouwenemancipatie» hebben
overboekingen plaatsgevonden naar andere ministeries voor de
beleidsterreinen waarop wordt samengewerkt.
• Op de operationele doelstelling «Homo-emancipatie» is een aantal
subsidies lager vastgesteld dan verleend en heeft een aantal overboe-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

156

De beleidsartikelen (artikel 25)

kingen plaatsgevonden naar andere ministeries voor de beleidsterreinen waarop wordt samengewerkt.
Het verschil tussen de Vastgestelde begroting en de Slotwet komt
hoofdzakelijk voort uit bovengenoemde punten.
25.3 Operationele beleidsdoelstelling
25.3.1 Het ontwikkelen en verankeren van emancipatiebeleid op
de departementen
Doelbereiking

Realisatie meetbare gegevens bij
de operationele doelstelling

Het onderkennen van en rekening houden met verschillen tussen burgers,
waaronder verschillen in sekse en seksuele geaardheid, leidt tot een
verhoging van de kwaliteit en de effectiviteit van het beleid.
Tabel 25.3 Indicatoren
Indicator

Realisatie 2008

Realisatie 2010

13

13

13

13

Aantal departementen dat concrete doelen en
acties op het emancipatieterrein heeft geformuleerd
Aantal departementen waarmee afspraken zijn
gemaakt
Bron: Emancipatienota 2007

Toelichting:
Alle dertien departementen zijn zelf verantwoordelijk voor het emancipatiebeleid op het eigen terrein en de verantwoording daarover.
In 2008 zijn er al met alle departementen afspraken gemaakt over de door
hen gewenste samenwerking. De dertien departementen hebben concrete
doelen en acties op het emancipatieterrein geformuleerd en naar de
Tweede Kamer gestuurd.
Er zijn voor 2010 geen aanvullende streefwaarden meer benoemd.
25.3.2 Het stimuleren en ondersteunen van het emancipatieproces in de samenleving
Doelbereiking
Realisatie meetbare gegevens bij
de operationele doelstelling

Het lopende emancipatiebeleid is in 2010 volgens afspraak gecontinueerd.

Tabel 25.4 Indicatoren
Indicator

Aantal bestuurlijke afspraken met gemeenten over emancipatiebeleid
Aantal gemeenten dat participeert in project 1001Kracht
Aantal koplopers tijdenbeleid 7 tot 7
Bron: OCW administratie
Aantal gemeenten met homo-emancipatiebeleid
Bron: SCP

Basiswaarde
2007

Realisatie
2008

Realisatie
2009

Realisatie
2010

0
6
6

29
15
14

32
25
15

51
25
25

123

135

42 (2006)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

157

De beleidsartikelen (artikel 25)

Toelichting:
Het ministerie van OCW kiest er voor om het aantal bestuurlijke afspraken
en niet het aantal deelnemers als streefcijfer op te nemen, omdat hier een
vrij directe invloed op kan worden uitgeoefend door middel van directe
contacten en onderhandelingen met gemeenten, provincies en andere
partijen. Het ministerie van OCW kan niet rechtstreeks invloed uitoefenen
op het aantal personen dat met de afspraken en met stimulering van
emancipatie wordt bereikt.
Aantal bestuurlijke afspraken met gemeenten over emancipatiebeleid
Dit is het aantal unieke gemeenten dat op één of meer van de emancipatieterreinen bestuurlijke afspraken met de minister heeft gemaakt.
Hiermee wordt in beeld gebracht hoeveel gemeenten meedoen aan de
impuls die het kabinet wilde geven aan het emancipatiebeleid op lokaal
niveau. Tevens wordt in beeld gebracht of de kabinetsdoelstelling van
bestuurlijke afspraken met minimaal 25 gemeenten gehaald werd.
Het aantal overeenkomsten geeft een goed beeld van de reikwijdte van de
emancipatie-impuls op lokaal niveau.
Het streefcijfer 25 afspraken met gemeenten in 2011 is in 2008 al
gerealiseerd.
Aantal gemeenten dat participeert in project Duizend en één
Kracht
Aantal gemeenten dat een overeenkomst 1001 Kracht met OCW heeft
getekend. De maatregelen en acties van de gemeenten worden in de
voorbereiding van de overeenkomst met OCW afgestemd. Als basis voor
de afspraken wordt een door OCW ontwikkeld format met voorwaarden
gebruikt. Het streefcijfer van 25 afspraken met gemeenten in 2011 is al in
2009 bereikt.
Aantal koplopers tijdenbeleid 7 tot 7
Dit is bedoeld om vast te stellen hoeveel gemeenten een actief beleid
voeren gericht op flexibilisering van openings- en werktijden. Het
beoogde doel is 25 koplopers in 2011 te bereiken. In 2010 zijn er met nog
eens tien gemeenten en provincies afspraken gemaakt, waardoor het
totaal op 25 is gekomen.
Aantal gemeenten met homo-emancipatiebeleid
Aantal gemeenten dat een actief homo-emancipatiebeleid voert. Een
actieve gemeente is een gemeente die op twee of meer terreinen
aandacht besteedt aan homo-emancipatiebeleid. In 2010 zijn er 135
gemeenten met een actief homo-emancipatiebeleid. Dit overtreft
ruimschoots het streefcijfer van 50 gemeenten in 2011.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

158

De beleidsartikelen (artikel 25)

25.4 Overzicht onderzoek naar de doelmatigheid en de doeltreffendheid van beleid
Tabel 25.5 Overzicht afgeronde onderzoeken
Onderzoek onderwerp

AD of OD

Start

Afgerond

Effectenonderzoek ex post Evaluatie subsidieregeling
emancipatieprojecten
Evaluatie (koploper)gemeenten

25.1

2010

2010

25.3.2

2010

2010

Overig evaluatieonderzoek Internationale vergelijking
emancipatiebeleid
Typen niet-werkende
vrouwen en hun motivatie
Statistische internationale
vergelijking arbeidsparticipatie en economische
zelfstandigheid van laagopgeleide vrouwen
Maatschappelijke kosten/
baten flexibele tijden in de
werk, school en zorg
Openingstijden en participatie
Tijd op orde, wensen van
burgers en werknemers
Jongeren keuzes en
emancipatie
Inzet flexibiliteit en effect
meer uren werk van vrouwen
Reflectief onderzoek naar
keuzes van vrouwen
Haalbaarheid Kalma
Veiligheid en minority stress
op de werkvloer van LHBT’s
Homo-emancipatiemonitor
Gemeente
homo-emancipatiemonitor

25.1

2010

2010

25.1

2010

2011

25.1

2010

2010

25.1

2010

2010

25.1

2009

2010

25.1

2009

2010

25.1

2010

2010

25.1

2010

2010

25.1

2010

2010

25.1
25.1

2010
2010

2010
2010

25.1
25.1

2010
2010

2010
2010

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

159

De niet-beleidsartikelen (artikel 17)

DE NIET-BELEIDSARTIKELEN
ARTIKEL 17. NOMINAAL EN ONVOORZIEN
17.1 Budgettaire gevolgen
Tabel 17.1 Budgettaire gevolgen artikel 17 (Bedragen x € 1 000)
Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2006

2007

2008

2009

2010

2010

2010

Verplichtingen
Waarvan garantieverplichtingen

0

0

0

0

0

– 4 307

4 307

Uitgaven
•
Loonbijstelling
•
Prijsbijstelling
•
Nader te verdelen

0
0
0
0

0
0
0
0

0
0
0
0

0
0
0
0

0
0
0
0

– 4 307
0
0
– 4 307

4 307
0
0
4 307

Ontvangsten

0

0

0

0

0

957

– 957

Toelichting:
Het doel van dit artikel is het tijdelijk boeken van sectoroverstijgende
middelen. Zodra een exacte verdeling over de betrokken beleidsartikelen
bekend is, worden de middelen naar de desbetreffende beleidsartikelen
overgeboekt. Op dit artikel worden dus geen feitelijke uitgaven verantwoord.
Hieronder worden de artikelonderdelen nader toegelicht.
17.2 Loonbijstelling
De loonbijstelling tranche 2010 is niet uitgedeeld aan de departementen.
17.3 Prijsbijstelling
Tabel 17.2 Prijsbijstelling (x € 1 000)
Toegevoegd
Incidentele middelen ter dekking van
de wettelijk verplichte prijsbijstelling
Primair onderwijs
Beroepsonderwijs en volwasseneneducatie
Studiefinancieringsbeleid
Cultuur
Media
Onderzoek en wetenschappen
Overig
Totaal

Uitgedeeld

Verschil

– 20 614

30 000
– 20 614

30 000

– 2 333
– 668
– 8 762
– 1 000
– 1 623

– 2 333
5 000
– 668
– 8 762
– 1 000
– 1 623

– 35 000

0

5 000

35 000

Toelichting:
De prijsbijstelling tranche 2010 is voor het jaar 2010 niet uitgedeeld aan de
departementen. OCW heeft in 2010 incidenteel € 30,0 miljoen gekregen
ter dekking van de wettelijk verplichte prijsbijstelling. Ook een deel van de
meevaller studiefinanciering is hiervoor ingezet.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

160

De niet-beleidsartikelen (artikel 17)

17.4 Nader te verdelen
Tabel 17.3 Nader te verdelen (Bedragen x € 1 000)
Toegevoegd

Uitgedeeld

Verschil

Eindejaarsmarge 2009/2010
Enveloppe Arbeidsmarkt:
jeugdwerkloosheid
Diversen

203 229

– 203 229

0

130 000
4 307

– 130 000
0

0
4 307

Totaal

337 536

– 333 229

4 307

Toelichting:
• Eindejaarsmarge 2009/2010
In 2009 is OCW geëindigd met een overschot van € 203,2 miljoen. Dit
overschot is via de eindejaarsmarge doorgeschoven naar 2010 en
toegevoegd aan dit artikelonderdeel. Deze middelen zijn ingezet ter
dekking van de overlopende verplichtingen uit 2009 (€ 102,6 miljoen), de
uitvoeringsproblematiek leerlingen- en studentenaantallen en kinderopvang van OCW voor 2010 (€ 90,6 miljoen) en hogeschool Windesheim
(€ 10,0 miljoen).
• Enveloppe Arbeidsmarkt: jeugdwerkloosheid
Uit de enveloppe Arbeidsmarkt: jeugdwerkloosheid van SZW is € 130,0
miljoen beschikbaar gesteld ter dekking van de uitvoeringsproblematiek
leerlingen- en studentenaantallen en kinderopvang van OCW voor 2010.
• Diversen
Dit betreft een aantal posten om de OCW-begroting over de jaren heen
sluitend te krijgen.
17.5 Ontvangsten
Tabel 17.4 Ontvangsten (Bedragen x € 1 000)
Toegevoegd

Uitgedeeld

Verschil

Opbrengsten commissie Schutte

0

– 957

– 957

Totaal

0

– 957

– 957

Toelichting:
In 2010 is een vordering vereffend van € 1,0 miljoen bij het beleidsartikel
hoger beroepsonderwijs. Deze ontvangst vloeit voort uit de maatregelen
van de commissie Schutte.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

161

De niet-beleidsartikelen (artikelen 18 t/m 20)

ARTIKEL 18 T/M 20. MINISTERIE ALGEMEEN
Algemeen
Op dit onderdeel worden de apparaatsuitgaven van het ministerie
verantwoord. Het betreft de apparaatsuitgaven van:
• Het bestuursdepartement (artikel 18);
• De Inspectie van het Onderwijs en de Erfgoedinspectie (artikel 19);
• De drie adviesraden: de Onderwijsraad, de Raad voor Cultuur en de
Adviesraad voor Wetenschaps- en Technologiebeleid (artikel 20).
18.1 Budgettaire gevolgen van beleid
Tabel 18.1 Budgettaire gevolgen artikel 18 (Bedragen x € 1 000)
Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2006

2007

2008

2009

2010

2010

2010

Verplichtingen
Waarvan garantieverplichtingen

115 221

112 845

127 438

146 555

134 679

123 992

10 687

0

0

0

0

0

0

Uitgaven
• Niet toe te rekenen
uitgaven bestuursdepartement
• Apparaatskosten
onverdeeld

116 042

112 690

127 449

146 555

134 679

123 992

10 687

103 179

112 852

118 287

116 923

113 306

3 617

9 511

14 597

28 268

17 756

10 686

7 070

106

200

6 156

1 414

567

847

Ontvangsten

303

Toelichting:
Uitgaven
De totale uitgaven op artikel 18 zijn € 10,5 miljoen hoger uitgevallen dan
de vastgestelde begroting. Dit heeft de volgende oorzaken:
• De bekostiging van het project Schakelpunt onderwijsveld, bedoeld
voor de verbetering van de samenwerking met alle onderwijssectoren
op het gebied van informatiebeleid was € 3,5 miljoen;
• Het project Wikiwijs in de onderwijssectoren betrof € 0,5 miljoen;
• Diverse uitgestelde en vertraagde projecten in 2009 hebben tot € 5,9
miljoen extra uitgaven geleid in 2010, waarvan de belangrijkste zijn:
– De uitgaven van interne automatiserings-projecten (€ 1,4 miljoen);
– De uitgaven voor Sociaal Flankerend Beleid, samenhangend met de
taakstelling Balkenende IV (€ 2,8 miljoen)
• Tenslotte hebben diverse kleinere posten geleid tot extra uitgaven van
totaal € 0,6 miljoen (o.a. de apparaatskosten van het project Fusietoets).
Ontvangsten
Op het ontvangstenartikel is € 0,8 miljoen meer gerealiseerd dan
verwacht. Dit wordt verklaard door diverse in 2009 ingestelde vorderingen
die pas in 2010 zijn ontvangen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

162

De niet-beleidsartikelen (artikelen 18 t/m 20)

19.1 Budgettaire gevolgen van beleid
Tabel 19.1 Budgettaire gevolgen artikel 19 (Bedragen x € 1 000)
Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2006

2007

2008

2009

2010

2010

2010

Verplichtingen
Waarvan garantieverplichtingen

47 219

49 615

59 682

67 131

66 406

61 925

4 481

Uitgaven
• Erfgoedinspectie
• Inspectie van het
onderwijs

47 219
2 716

49 615
2 687

59 682
2 347

67 131
2 984

66 406
2 928

61 925
2 704

4 481
224

44 503

46 928

57 335

64 147

63 478

59 221

4 257

123

1 218

13

237

800

0

800

Ontvangsten

Toelichting:
Uitgaven
Erfgoedinspectie
De realisatie van de Erfgoedinspectie is € 0,2 miljoen hoger uitgevallen
dan verwacht. Dit wordt veroorzaakt doordat de EGI door uithuizing naar
zelfstandige huisvesting vanaf 2010 zelf de huisvesting moet betalen.
Inspectie van het Onderwijs
Het verschil tussen begroting en realisatie van de Inspectie van het
Onderwijs is in 2010 uitgekomen op € 4,3 miljoen. Dit wordt voornamelijk
veroorzaakt door:
• Uitgaven samenhangend met het huisvestingsplan van de Inspectie
(€ 1,0 miljoen);
• De uitgaven voor het tweedelijns toezicht op de Voor en vroegschoolse
educatie en het toezicht op Peuterspeelzalen (€ 1,6 miljoen);
• De uitgaven voor diverse in 2010 uitgevoerde projecten waarvan de
belangrijkste zijn: controle leerlingtellingen, instellingsprofielen
Beroeps- en VolwassenEducatie, 2e lijns toezicht Kinderopvang en, in
het kader van Servicegericht Uitvoeren, het project Verantwoorden
(€ 1,7 miljoen).
Ontvangsten
Op het ontvangstenartikel is € 0,8 miljoen meer gerealiseerd dan
verwacht. Dit wordt verklaard door ontvangsten in 2010 welke niet
begroot waren (inruil dienstauto’s, projectontvangsten en teruggave huur
vanwege afkoop contract).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

163

De niet-beleidsartikelen (artikelen 18 t/m 20)

20.1 Budgettaire gevolgen van beleid
Tabel 20.1 Budgettaire gevolgen artikel 20 (Bedragen x € 1 000)
Realisatie

Vastgestelde
begroting

Verschil

2006

2007

2008

2009

2010

2010

2010

Verplichtingen
Waarvan garantieverplichtingen

7 615

7 220

7 396

6 478

6 986

7 250

– 264

Uitgaven
• Onderwijsraad
• Raad voor Cultuur
• Adviesraad voor
Wetenschaps- en
Technologiebeleid

7 615
2 620
3 402

7 220
2 408
3 350

7 396
2 792
3 124

6 478
2 700
2 756

6 986
2 503
3 153

7 250
2 601
3 022

– 264
– 98
131

1 593

1 462

1 480

1 022

1 330

1 627

– 297

0

0

3

0

0

0

0

Ontvangsten

Toelichting:
Het totaal aan realisatie is voor de drie adviesraden samen € 0,2 miljoen
lager dan begroot door meevallende salarisuitgaven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

164

Bedrijfsvoeringsparagraaf

BEDRIJFSVOERINGSPARAGRAAF
1. Inleiding
Deze paragraaf bevat een rapportage over de bedrijfsvoering van OCW.
Hiermee geef ik aan in hoeverre er sprake is van beheerste bedrijfsprocessen en maak ik melding van bijzonderheden, onvolkomenheden en
onrechtmatigheden.
Een belangrijke conclusie is dat de bedrijfsvoering en het financieel
beheer binnen OCW op orde zijn. In 2010 was er sprake van beheerste
bedrijfsprocessen met uitzondering van de genoemde punten in de
mededeling over de bedrijfsvoering, te weten inkoop en informatiebeveiliging. Wat betreft de financiële rechtmatigheid en getrouwheid kan
geconstateerd worden dat het aantal fouten en onzekerheden in de
uitgavensfeer gedurende het jaar 2010 binnen de gestelde toleranties zijn
gebleven. De financiële overzichten geven verder een getrouw beeld van
de uitkomsten van de begrotingsuitvoering.
2. Aanbevelingen Algemene Rekenkamer
De Algemene Rekenkamer (AR) heeft in het rechtmatigheidsonderzoek
over 2009 de volgende drie onvolkomenheden geconstateerd:
A. Interne beheersing bekostigingsproces primair onderwijs Dienst
Uitvoering Onderwijs Zoetermeer (DUO)
B. Inkoopbeheer waaronder de naleving van de Europese aanbestedingsregels
C. Informatiebeveiliging
A. Interne beheersing bekostigingsproces primair onderwijs Dienst
Uitvoering Onderwijs Zoetermeer (DUO)
In 2008 zag de AR de interne beheersing in het bekostigingsproces voor
primair onderwijs bij DUO als een onvolkomenheid. Naar aanleiding
hiervan is de opzet van de interne beheersing in 2009 beschreven. De AR
heeft de juiste werking van de getroffen verbetermaatregelen bij DUO in
2009 nog onvoldoende kunnen vaststellen.
De AR doet een aantal aanbevelingen:
• Werk aan de verdere implementatie van het verbeterplan.
• Voer de interne beheersing uit conform de beschreven opzet.
• Maak de werking van de interne beheersing door goede vastleggingen
zichtbaar.
• Ontwikkel managementinformatie over de interne beheersing.
• Zorg voor goede kennisopbouw over interne beheersing bij de
medewerkers.
DUO is in 2010 verder gegaan met de uitvoering van het verbeterplan. Bij
de opzet van de processen, werkinstructies en productiedossiers zijn de
door de AR genoemde verbeterpunten meegenomen. Bij het implementeren van de verbeteringen is door het management van DUO met de
medewerkers gebruik gemaakt van onder meer kennisbijeenkomsten,
werkoverleg, workshops en het uitvoeren van interne audits. Met de
verdere implementatie van het verbeterplan zijn er belangrijke stappen
gezet om de interne beheersing van het bekostigingsproces primair
onderwijs te versterken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

165

Bedrijfsvoeringsparagraaf

B. Inkoopbeheer waaronder de naleving van de Europese aanbestedingsregels
De AR constateert dat de opzet van het Europese aanbestedingsproces bij
OCW ontoereikend is en dat het toezicht niet is geborgd. De geldende weten regelgeving wordt niet voldoende (controleerbaar) nageleefd. Verder is
de contractenregistratie op onderdelen onvolledig.
De AR doet de volgende aanbevelingen:
• Breng de opzet van het Europese aanbestedingsproces in lijn met de
Europese aanbestedingsregels.
• Waarborg het toezicht op dit proces beter.
• Leg alle contracten vanaf 50 000 euro exclusief btw tijdig en juist vast
in het contractenregistratiesysteem.
Op het gebied van inkoop en betalingsverkeer is OCW in 2010 gestart met
het programma Goudvis. Aanleiding hiervoor was de tijdigheid van
betalingen. Het programma is inmiddels verbreed en bestaat uit de twee
volgende projecten:
• uniformering en digitalisering van het bestel- en betaalproces;
• inrichting van de regiefunctie op de inkoop.
De resultaten van beide projecten beogen een beter beheer op en
beheersing van de inkoop bij OCW op strategisch, tactisch en operationeel
niveau. Vooruitlopend op het programma Goudvis heeft OCW in 2010 een
aantal maatregelen getroffen om de waarborg op rechtmatigheid van het
Europese aanbestedingsproces te vergroten.
Concreet betekent dit dat via voorlichtingsbijeenkomsten, presentaties en
het «eerder-aanschuiven» bij de opdrachtgevende directie, een groot
gedeelte van onwetendheid en onbekendheid bij directies wordt weggehaald. Bovendien brengen inkoopadviseurs proactief informatie naar
directies. Met deze maatregelen is een stevigere regie aan de voorkant
van het inkoopproces ingezet.
Verder heeft OCW in 2010 maatregelen genomen om de noodzakelijke
vastlegging van contracten vanaf 50 000 euro in het contractenregister te
borgen.
C. Informatiebeveiliging
De AR constateert dat bij OCW de opzet van het informatiebeveiligingsbeleid goed is, maar dat enkel de hoogst noodzakelijke wet- en regelgeving wordt nageleefd. Een tweede constatering is dat de informatiebeveiliging niet volledig is ingebed in het managementcontrolsysteem.
De AR beveelt aan om alle onderdelen van informatiebeveiliging op te
nemen in de reguliere planning- en controlcyclus en om het toezicht te
intensiveren op de correcte naleving van de regelgeving en de werking
van de informatiebeveiliging.
OCW heeft in de slotrapportage van de planning- en controlcyclus 2010
informatiebeveiliging als afzonderlijk onderwerp opgenomen. Verder is in
2010 het toezicht op de naleving van de geldende regelgeving geïntensiveerd door onder meer een bewustwordingscampagne van het Bureau
Beveiligingsambtenaar en een departementale clean desk opruimdag.
In oktober 2010 is ingestemd met een nieuwe aanpak van de informatiebeveiliging bij OCW. In dat kader is voor directies een overzicht opgesteld
met taken die door een directie moeten worden uitgevoerd op het terrein

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

166

Bedrijfsvoeringsparagraaf

van informatiebeveiliging/privacybescherming. Daarbij zijn ook
voorwaarden voor een verantwoord informatiebeveiligings- en privacybeleid opgenomen.
3. Rechtmatigheidverklaring en mededeling over de
bedrijfsvoering
Ik verklaar dat de onder mijn verantwoordelijkheid aangegane verplichtingen, gedane uitgaven en gerealiseerde ontvangsten en de daarbij
horende standen in de jaarrekening met redelijke zekerheid conform
Europese regelgeving, Nederlandse wetten, AmvB’s en ministeriële
regelingen tot stand zijn gekomen.
OCW stuurt zijn bedrijfsprocessen onder meer door risicoanalyses uit te
voeren, tijdig beheersmaatregelen te treffen en door een expliciet
normenkader voor het financieel en materieel beheer. Het management
draagt hieraan bij door in de planning- en controlcyclus periodiek
verantwoording af te leggen over het gevoerde beleid en de bedrijfsvoering. Mede op grond van deze verantwoordingen ben ik van mening
dat OCW het afgelopen jaar de bedrijfsprocessen in voldoende mate heeft
beheerst. De volgende processen vragen echter nog extra aandacht:
1. Inkoop
2. Informatiebeveiliging
1. Inkoop
De Europese aanbestedingsregels zijn niet in alle gevallen gevolgd.
Opdrachten van verschillende directies hebben bij elkaar opgeteld de
Europese aanbestedingsgrens overschreden. Betreffende opdrachten zijn
niet altijd gemeld aan de directie Concernondersteuning (CO) en zijn
hierdoor niet gebundeld aanbesteed. De regie is helaas niet altijd
afdoende geweest. Om de regie te versterken is een traject in gang gezet
(het traject «Goudvis»). Dit traject wordt in 2011 verder uitgewerkt. Ook
wordt in 2011 een vervolg gegeven aan voorlichtingsbijeenkomsten aan
directies over het proces van inkoop en Europese aanbesteding.
Daarnaast blijven de inkoopadviseurs directies proactief benaderen.
2. Informatiebeveiliging
Hoewel het instrumentarium op het gebied van informatiebeveiliging
voldoende is, blijkt dat dit in de praktijk te weinig wordt gebruikt. De
zelfevaluatie die directies uit zouden moeten voeren worden niet in alle
gevallen gedaan. Ook zijn niet voor alle informatiesystemen risicoafwegingen gemaakt. In 2011 zal hier extra aandacht voor komen. Overigens
heeft het ontbreken van zelfevaluaties en risicoafwegingen niet tot
concrete problemen in de bedrijfsvoering geleid, behalve bij DUO. Het
was tijdelijk mogelijk dat een klant via «Mijn DUO» de gegevens van
andere klanten kon raadplegen. Direct nadat het probleem bekend was, is
de toegang tot «Mijn DUO» gesloten en is het systeem aangepast. Hierbij
is een extra check ingebouwd om te waarborgen dat de gegevens die
getoond worden ook horen bij de klant die de gegevens heeft
opgevraagd. Tenslotte is een externe audit geïnitieerd.
4. Totstandkoming beleidsinformatie
Informatiebeleid
In 2010 heeft de IT-governance vorm gekregen door de verdere inrichting
van de CIO-office (ondersteuning van de Chief Information Officer) binnen
OCW. Intern is het instrumentarium op het gebied van risicomanagement

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

167

Bedrijfsvoeringsparagraaf

en projectportfolio aangescherpt, beide aan de hand van de rijksbrede
afspraken daarover. Met de onderwijssectoren zijn afspraken gemaakt
over verdergaande samenwerking op het gebied van sectoroverstijgende
informatie-uitwisseling. Daarnaast zijn er in 2010, in het kader van het
project Informatiebeleid Publiek, belangrijke stappen gezet met het verder
openbaar maken van OCW-data. Zo heeft DUO vele etalagebestanden
(datasets op instellingsniveau) gepubliceerd waarmee geïnteresseerde
gebruikers zelf kunnen zoeken in de beschikbare data. Daarnaast is het
project «Portaal Openbare Onderwijs Informatie» gestart dat dé portal
moet worden voor alle OCW-data. Eind 2011 moet de eerste versie
opgeleverd worden.
5. Financieel en materieel beheer
Toezicht
Het wetsvoorstel wijziging Wet op het Onderwijstoezicht (WOT) is in 2010
niet in werking getreden. Begin 2010 was er nog afstemming nodig over
de sanctie-uitwerking en de uitvoering van de WOT. Vervolgens is het
wetsvoorstel wijziging WOT in maart 2010, als gevolg van de kabinetswijziging, controversieel verklaard. De verwachting is dat de wijziging WOT
in het vierde kwartaal van 2011 in werking kan treden.
Duurzaam inkopen
In 2010 heeft OCW vooraf aan potentiële leveranciers en dienstverleners
bekend gemaakt dat duurzaamheidcriteria meewegen in de beslissing tot
aankoop van een product of dienst. Dit is in lijn met de kabinetsafspraak
dat in 2010 100% duurzaam zal worden ingekocht. Met ingang van 2011
heeft het Rijk de criteria van het begrip duurzaamheid uitgebreid met
sociale aspecten, zoals kinderarbeid. Binnen OCW worden de nodige
maatregelen genomen om in 2011 ook aan deze sociale criteria van
duurzaam inkopen te voldoen.
Betaalgedrag ministerie
Na een eerste onderzoek in 2009 is door de Rijksauditdienst in 2010
wederom onderzoek gedaan naar het betaalgedrag van departementen.
De maatregelen die OCW in 2009 heeft genomen en in 2010 zijn gecontinueerd, hebben een duidelijk positief effect gehad op het betaalgedrag. Zo
is het percentage tijdig betaalde facturen binnen de norm van 30 dagen
gestegen tot 88,5% (in 2009 was dit 64%). Daarmee heeft OCW de sterkste
verbetering van alle departementen behaald. Omdat het betaalgedrag een
belangrijk aandachtspunt blijft, wordt de interne monitoring gecontinueerd. Daarnaast is in 2010 het programma Goudvis gestart om het
gehele proces van inkopen tot betalen verder te verbeteren.
6. Overige aspecten bedrijfsvoering
Urennorm MBO
In 2010 is in het kader van verscherpt toezicht een selectief onderzoek
uitgevoerd voor het studiejaar 2009–2010 bij 129 opleidingen die
merendeels eerder niet voldeden aan de norm. Resultaat hiervan was dat
bij de eerste controle 23% onvoldoende had geprogrammeerd en 25% (is
75% voldoende programmering; zie beleidsartikel 4, tabel 4.5, indicator 4)
naar verwachting onvoldoende zou realiseren. Het uiteindelijke resultaat
van niet naleving van de 850 klokurennorm, na gelegenheid te hebben
geboden voor herstelmaatregelen, bleek 11% definitief onvoldoende voor
wat betreft de onderwijsprogrammering en 13% definitief onvoldoende
realisatie onderwijstijd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

168

Bedrijfsvoeringsparagraaf

Bij 16 opleidingen wordt de bekostiging teruggevorderd. Daarnaast wordt
de handhaving in 2011 nog verder aangescherpt door eerder licentieintrekking toe te passen. Wanneer bij de controle in mei/juni 2011
(studiejaar 2010–2011) blijkt dat opleidingen definitief niet aan de
onderwijstijdnorm voldoen zal zowel de bekostiging worden teruggevorderd als een formele waarschuwing als eerste stap in het licentieintrekkingstraject worden gegeven.
De uitkomst van dit selectieve onderzoek is niet vergelijkbaar met de
uitkomst van het representatieve onderzoek in het jaar 2009 (studiejaar
2008–2009). In 2011 zal ook een representatief onderzoek naar onderwijstijd gehouden worden waardoor een vergelijking gemaakt kan worden
met de resultaten van het representatieve onderzoek over het studiejaar
2008–2009. Dan is te zien of de lichte verbetering die in 2009 zichtbaar
was, zich voortzet.
De naleving van de minimale 850 klokurennorm is een bekostigingsparameter en daarmee een voorwaarde in wetgeving voor een rechtmatige
bekostiging. Onvoldoende programmeren leidt tot onrechtmatige
bekostiging. OCW heeft het voornemen om de regelgeving aan te passen
en de urennorm als bekostigingsmaatstaf te schrappen.
In het actieplan mbo «Focus op Vakmanschap 2011–2015» is een
intensivering van onderwijstijd aangekondigd vanaf 1 januari 2013. Deze
maatregel is genomen mede naar aanleiding van de in 2010 uitgevoerde
evaluatie van de 850 urennorm.
Invoering Studenten OV-chipkaart
Bedoeling was om per 1 januari 2010 over te gaan van de papieren
OV-studentenkaart op het elektronisch studentenreisrecht geladen op een
OV-chipkaart. Door problemen in de geautomatiseerde processen bij de
vervoerbedrijven is er vertraging opgetreden en kon pas enige maanden
later definitief worden overgegaan op het elektronisch reisrecht. De
opstartproblemen zijn in nauwe samenwerking tussen DUO en de
vervoerbedrijven aangepakt en inmiddels lopen de processen naar
tevredenheid.
BES onderwijs verplichtingen
Vooruitlopend op de inwerkingtreding van de onderwijswetgeving zijn in
het najaar van 2010 brieven verstuurd over de hoogte van onderwijsbekostiging aan de schoolbesturen op de BES eilanden. Het betreft hier
meerjarige verplichtingen ter hoogte van € 30 miljoen die niet in de
tweede suppletore begroting van 2010 vermeld zijn, terwijl de meerjarige
kasruimte wel beschikbaar was. Deze verplichtingen zijn aangegaan om
de schoolbesturen op de eilanden zekerheid te bieden voor de komende
drie jaar in een tijd waarin veel veranderingen op hen afkomen. De
Tweede Kamer is inmiddels per brief op de hoogte gesteld over deze
situatie.
Publiek-/private samenwerking
OCW heeft in 2010 maatregelen getroffen om invulling te geven aan de
publiek-/private samenwerking. Zo zijn er voorbereiding getroffen voor
het aanpassen van de Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk
onderzoek en de Wet educatie en beroepsonderwijs om regelgeving over
private activiteiten mogelijk te maken. De wetswijzigingen zijn naar
verwachting in 2012 afgerond. Tevens is een handreiking opgesteld over
hoe instellingen in de aanloop naar de introductie van regelgeving om

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

169

Bedrijfsvoeringsparagraaf

dienen te gaan met investeringen in publiek-private activiteiten. Het
onderwerp publiek-/private samenwerking krijgt ook in 2011 van OCW de
aandacht.
Overdracht beleidsdossier Kinderopvang naar SZW
Bij de vorming van het kabinet Rutte is het beleidsdossier Kinderopvang
overgedragen naar het ministerie van SZW.
OCW Ontregelt en administratieve lastendruk
Op het gebied van vermindering van administratieve lasten en regeldruk
heeft OCW goede voortgang geboekt. Verschillende maatregelen
verminderden de administratieve lasten van OCW-beleid:
• Invoering van het risicogerichte en proportionele toezicht door de
Inspectie van het Onderwijs (WOT);
• Commitment van OCW aan de invoering van het Rijksbreed Uniform
Subsidiekader voor nieuwe subsidieregelingen;
• Toepassing van het gedachtegoed van Vaste Verandermomenten
(VVM) voor nieuwe wet- en regelgeving;
• Verdere invoering van het onderwijsnummer;
• Digitaliseren van formulieren door DUO.
Uit verschillende evaluaties van Actal is gebleken dat OCW zeer goed
scoort op de wijze waarop de administratieve-lastenconsequenties
worden meegenomen in de beleidsvoorbereiding. Dit heeft in 2010
geresulteerd in een convenant tussen OCW en Actal, waarin opgenomen
is dat OCW zelf de toetsing uitvoert op de administratievelastenconsequenties van beleidsvoorstellen.
Een klein en slagvaardig OCW
OCW heeft bij de taakstelling Balkenende IV taken gebundeld en doelmatiger georganiseerd en waar mogelijk ook taken geschrapt. Daar stonden
nieuwe taken tegenover die politiek noodzakelijk waren. OCW heeft als
een goed werkgever de betreffende medewerkers zoveel mogelijk
begeleid naar ander werk. De taakstelling voor OCW bedroeg ruim 600 fte
tot en met 2011; eind 2010 moet daarvan nog 190 fte worden ingeleverd.
Hiervan was 70 fte eind 2010 nog in vast dienstverband en 120 fte in
tijdelijk dienstverband.
In 2010 heeft OCW de norm voor externe inhuur (13%) gehaald (11%).
Voor 2011 is de verwachting echter dat, vanwege een grote systeemvernieuwing bij de Dienst Uitvoering Onderwijs, de neerwaarts aangepaste
norm voor de externe inhuur (10%) niet gehaald zal worden. Desondanks
zal OCW zich ook in 2011 inspannen om het percentage van externe
inhuur zo laag mogelijk te houden.
In de uitvoering is de Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) dé uitvoeringsorganisatie van OCW. Per 1 januari 2010 heeft DUO de status van batenlastendienst (Staatscourant 2010, nr. 19278).
In 2010 zijn de taken van het Instituut Collectie Nederland ondergebracht
bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Deze samenvoeging creëert
de randvoorwaarden voor een robuuste organisatie voor het cultureel
erfgoed die kan inspelen op toekomstige ontwikkelingen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

170

C. JAARREKENING
Departementale verantwoordingsstaat 2010 van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (VIII)
Bedragen x € 1 000

Art. Omschrijving

(1)

(2)

(3)

Oorspronkelijk vastgestelde begroting

Realisatie

Verschil realisatie en oorspronkelijk

vastgestelde begroting
Verplichtingen

13
14
15
16
24
25

Beleidsartikelen
Primair onderwijs
Voortgezet onderwijs
Beroepsonderwijs en volwasseneneducatie
Technocentra
Hoger beroepsonderwijs
Wetenschappelijk onderwijs
Internationaal beleid
Arbeidsmarkt en personeelsbeleid
Studiefinanciering
Tegemoetkoming onderwijsbijdrage
en schoolkosten
Lesgelden
Cultuur
Media
Onderzoek en wetenschapsbeleid
Kinderopvang
Emancipatie

17
18
19
20

Niet-beleidsartikelen
Nominaal en onvoorzien
Ministerie algemeen
Inspecties
Adviesraden

01
03
04
05
06
07
08
09
11
12

36 542 246

2 047 894

9 459 204
6 838 245

36 353 386
9 460 420
6 869 680

2 046 370
5 936
62 144

3 435 522
9 998
2 426 775
3 890 901
22 734
291 353
3 934 192

3 598 050
9 998
2 397 538
3 809 083
26 317
291 353
3 934 192

126 298
5 951
611 712
904 583
1 197 221
2 707 939
16 213

– 4 307
123 992
61 925
7 250

Verplichtingen

Uitgaven Ontvangsten

37 172 706

2 550 902

9 460 186
6 964 926

36 964 635
9 471 237
6 958 031

2 548 688
45 002
62 450

7 404
9 632
4 492
16 402
99
0
540 200

3 385 269
9 992
2 804 787
4 009 600
57 293
252 435
3 790 873

3 502 523
9 992
2 495 166
3 822 986
23 813
265 898
3 790 873

126 298
5 951
951 738
905 329
1 239 302
2 707 939
20 198

9 400
192 600
24 276
246 252
179 797
747 736
0

119 358
7 204
1 130 082
894 942
927 239
3 328 333
18 347

188 860
– 4 307
123 992
61 925
7 250

1 524
957
567
0
0

0
134 679
66 406
6 986

Verplichtingen

Uitgaven Ontvangsten

630 460

503 008

982
126 681

611 249
10 817
88 351

502 318
39 066
306

15 190
9 590
3 462
13 877
183
4 688
629 024

– 50 253
–6
378 012
118 699
34 559
– 38 918
– 143 319

– 95 527
–6
97 628
13 903
– 2 504
– 25 455
– 143 319

7 786
– 42
– 1 030
– 2 525
84
4 688
88 824

119 358
7 204
991 219
901 765
1 235 025
3 352 816
16 729

14 188
202 553
36 217
228 224
176 117
1 106 094
1 829

– 6 940
1 253
518 370
– 9 641
– 269 982
620 394
2 134

– 6 940
1 253
39 481
– 3 564
– 4 277
644 877
– 3 469

4 788
9 953
11 941
– 18 028
– 3 680
358 358
1 829

208 071
0
134 679
66 406
6 986

2 214
0
1 414
800
0

4 307
10 687
4 481
– 264

19 211
4 307
10 687
4 481
– 264

690
– 957
847
800
0

In staatsblad 65 staan bij artikel 18 en 25 bij de verplichtingen en uitgaven verkeerde standen. Dit wordt veroorzaakt doordat de uitwerking van amendementen 23 123 VIII, nr. 48 hierin niet is
verwerkt. Voor artikel 18 dient de verplichtingenstand en de uitgavenstand 123 992 te zijn.
Bij artikel 25 is de verplichtingenstand 15 213 en voor de uitgavenstand 20 198.

Jaarrekening

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

TOTAAL

Uitgaven Ontvangsten

171

Jaarrekening

SALDIBALANS
Tabel 1: Saldibalans per 31 december 2010 van het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (x € 1 000)
Uitgaven ten laste van de begroting

37 172 699

Liquide middelen
Rekening-courant RHB
Te verrekenen extern museaal aankoopfonds
Rekening-courant risicopremie garantstelling
Uitgaven buitenbegrotingsverband
(= intracomptabele vorderingen)

Ontvangsten ten gunste van de begroting

2 550 901

Rekening courant RHB
Begrotingsreserve museaal aankoopfonds
Reserve risicopremie garantstelling
Ontvangsten buiten begrotingsverband
(= intracomptabele schulden)

34 633 092
54 491
1 509

2 986
54 491
1 509
16 445

8 137

Extra comptabele vorderingen
Voorschotten
Tegenrekening garantieverplichtingen
Tegenrekening openstaande verplichtingen
Deelnemingen

17 090 775
5 872 552
1 911 426
24 575 449
PM

Tegenrekening extra comptabele vorderingen
Tegenrekening voorschotten
Garantieverplichtingen
Openstaande verplichtingen
Tegenrekening deelnemingen

17 090 775
5 872 552
1 911 426
24 575 449
PM

Totaal

86 698 332

Totaal

86 698 332

Toelichting bij de saldibalans
Uitgaven/ontvangsten 2010
De uitgaven over 2010 zijn uitgekomen op € 37 172 699 279,47 en de
ontvangsten op € 2 550 901 425,44. In de departementale jaarrekening
komen de uitgaven uit op € 37 172 706 000,00 en de ontvangsten op
€ 2 550 902 000,00.
Het verschil tussen de werkelijke uitgaven en de realisatie volgens de
departementale jaarrekening 2010 wordt veroorzaakt door de in deze
rekening gehanteerde afrondingsregels.
Liquide middelen
Deze balansrekening geeft de saldi van de bank- en girotegoeden weer. De
samenstelling is als volgt:
Tabel 2: Liquide middelen (x € 1 000)
Openstaand per
31-12-2010

Openstaand per
31-12-2009

Informatie Beheer Groep
Cultuurinstellingen
Overige kasbeheerders

0
2 986
0

0
2 583
1

Totaal

2 986

2 584

Rekening-Courant RHB
Op de rekening-courant wordt de financiële verhouding met het Ministerie
van Financiën geadministreerd. Tevens worden door middel van deze
administratie de begrotingsuitgaven en ontvangsten met het Ministerie
van Financiën afgewikkeld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

172

Jaarrekening

Begrotingsreserve museaal aankoopfonds
In 1998 is het museaal aankoopfonds opgericht. Dit is een intra-comptabel
fonds met het karakter van een interne reserverekening. Op deze rekening
wordt bijgehouden hoeveel geld er voor kunstaankopen voor latere jaren
beschikbaar is.
In 2010 heeft de volgende mutatie plaatsgevonden:
• Bijdrage van € 700 000,= ten behoeve van de aankoop van het werk de
The Paintings van Gilbert & George door het Kröller-Müller Museum.
Tabel 3: Rekening-courant museaal aankoopfonds (x € 1 000)
Saldo 1 januari 2010
Rentebijschrijving 2010
Bijdrage aankopen 2010

53 600
1 591
700

Saldo per 31 december 2010

54 491

Rekening courant museaal aankoopfonds
Voor de begrotingsreserve museaal aankoopfonds wordt een rekeningcourant aangehouden bij het ministerie van Financiën.
Reserve risicopremie garantstelling onderwijsinstellingen
In 2004 is de regeling Schatkistbankieren van kracht geworden. Idee is dat
instellingen bij het Ministerie van Financiën een schatkistlening
ontvangen op basis van een strikte hypothecaire zekerheid. Het Ministerie
van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap staat garant voor deze leningen.
Hiervoor ontvangt het Ministerie van OCW een risicopremie van
0,1%-punt per jaar gedurende de gehele looptijd van de schatkistlening.
Deze premie wordt gestort op een begrotingsreserve.
Op deze rekening wordt bijgehouden hoeveel geld er voor eventuele
tegenvallers voor latere jaren beschikbaar is. Dit is een intra-comptabele
rekening met het karakter van een interne reserverekening.
Rekening courant risicopremie garantstelling onderwijsinstellingen
Voor de begrotingsreserve risicopremie garantstelling onderwijsinstellingen wordt een rekening-courant aangehouden bij het ministerie
van Financiën.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

173

Jaarrekening

Uitgaven buiten begrotingsverband (= intra-comptabele
vordering)
Tabel 4: Uitgaven buiten begrotingsverband (x € 1 000)
Openstaand per
31-12-2010

Openstaand per
31-12-2009

18
1 155
42

Te verrekenen personeel en voormalig personeel
Informatie Beheer Groep
Cultuurinstellingen
Overige kasbeheerders
Overig

15 230

3
508
22
0
4 319

Totaal

16 445

4 852

De post overig bestaat voor het grootste deel (14 miljoen) uit vooruitbetaalde ESF-gelden.
Ontvangsten buiten begrotingsverband (= intra-comptabele
schulden)
Tabel 5: Ontvangsten buiten begrotingsverband (x € 1 000)
Openstaand per
31-12-2010

Openstaand per
31-12-2009

Loonheffing en overige inhoudingen salarissen
Informatie Beheer Groep
Cultuurinstellingen
Overige Kasbeheerders
Diversen

4 922

1 503

5 077
0
1 130
0
10 799

Totaal

8 137

17 006

1 712

De af te dragen loonheffing en overige inhoudingen salarissen (departementaal personeel) hebben betrekking op de maand december 2010. In
januari 2011 is dit verschuldigd bedrag betaald.
De post diversen bestaat voor:
– € 0,5 miljoen uit vooruit ontvangen ESF-geld;
– € 0,5 miljoen teveel ontvangen gelden Landbouwonderwijs van het
Ministie van Economische Zaken Landbouw en Innovatie;
– € 0,2 miljoen ten onrechte ontvangen gelden.
Extra comptabele vorderingen
De stand van de debiteuren per 31-12-2010 wordt als volgt gespecificeerd
naar beleidsartikel en overige onderdelen:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

174

Jaarrekening

Tabel 6: Stand debiteuren (x € 1 000)
Openstaand per
31-12-2010

Openstaand per
31-12-2009

3 043
2 587
287
55
3

4 010
4 162
1 518
28
71

2 779

25

16 924 031

15 374 807

12 702
126 829
8 410

11 201
119 264
1 991

70
686

76 699
593
0
0
0
0

01 Primair onderwijs
03 Voortgezet onderwijs
04 Beroepsonderwijs en volwasseneneducatie
06 Hoger beroepsonderwijs
07 Wetenschappelijk onderwijs
08 Internationaal onderwijsbeleid
09 Arbeidsmarkt en personeelsbeleid
10 Informatie- en communicatietechnologie
11 Studiefinanciering
12 Tegemoetkoming onderwijsbijdrage en
schoolkosten
13 Lesgelden
14 Cultuur
15 Media
16 Onderzoek en wetenschappen
18 Bestuursdepartement
19 Inspecties
24 Kinderopvang
25 Emancipatie
Wachtgelden onderwijspersoneel
Solvabiliteitsbuffers Participatiefonds en
Vervangingsfonds

10
283

Totaal

9 000

9 000

17 090 775

15 603 369

De openstaande vorderingen studiefinanciering (beleidsartikel 11)
betreffen de door de productgroep Studiefinanciering van de Directie
Uitvoering Onderwijs Groningen verstrekte leningen en voorschotten aan
studenten ingevolge de oude regeling studiefinanciering en de nieuwe
Wet studiefinanciering.
De verstrekte leningen en voorschotten aan studenten kunnen als volgt
worden gespecificeerd:
Tabel 7: Verstrekte leningen en voorschotten (x € 1 000)
Openstaand per
31-12-2010

Openstaand per
31-12-2009

Rentedragende leningen
Renteloze voorschotten
Overige vorderingen

16 861 964
30 156
31 911

15 305 511
33 213
36 083

Totaal

16 924 031

15 374 807

De specificatie van het verloop van de posten rentedragende leningen en
renteloze voorschotten is als volgt:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

175

Jaarrekening

Tabel 8: Verloop van de posten rentedragende leningen en renteloze voorschotten (x
€ 1 000)
Rentedragende
Leningen

Openstaande
Voorschotten

Openstaande bedragen per 01-01-2010
Nieuw verstrekt
Afgelost
Overige mutaties, w.o. buiten invordering en
kwijtschelding
Correctie, w.o. omzettingen

15 305 510
2 278 352
– 549 453

33 213
4 288
– 5 145

– 165 381
– 7 064

– 2 195
–5

Totaal

16 861 964

30 156

Voor de bedragen voor rentedragende leningen en renteloze voorschotten
geldt de nominale waarde. De werkelijke waarde (uiteindelijk inbaar)
hiervan wordt grotendeels beïnvloed door:
• de mate waarin de als voorlopige rentedragende leningen uitgekeerde
studiefinanciering (prestatiebeurs) zullen worden omgezet in beurzen,
vanwege het voldoen aan de eerstejaars prestatienorm en/of diploma
norm;
• het sociaal risico bij de (aflosbaar gestelde) langlopende leningen en
renteloze voorschotten in verband met de wettelijk beperkte aflossingstermijnen;
• de mate waarin de achterstallige vorderingen studiefinanciering
(achterstallig lager recht en aflosbaar gestelde leningen en voorschotten) uit het deurwaarderstraject geïnd kunnen worden.
De openstaande vorderingen op de onderwijsbeleidsartikelen hebben
onder meer betrekking op de afrekeningen van voorschotten.
In het bestuurlijk akkoord dat in 2003 met de fondsen is gesloten, is een
aanvullende buffer voor mogelijke tijdelijke insolvabiliteit afgesproken van
€ 9,0 miljoen (Vervangingsfonds € 6,0 miljoen en Participatiefonds € 3,0
miljoen) voor mogelijke insolvabiliteit.
Voorschotten
De stand van de voorschotten per 31-12-2010 wordt als volgt naar
beleidsartikel gespecificeerd:

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

176

Jaarrekening

Tabel 9: Voorschotten naar beleidsartikel (x € 1 000)
Openstaand per
31-12-2010

Openstaand per
31-12-2009

441 757
248 765
801 797
340 358
132 787
21 187
281 623
0
965 396
1 265 206
306 996
871 499
75 057
2
105 323
14 799

335 977
262 011
718 270
253 530
116 403
11 986
219 220
0
967 270
1 152 891
215 127
906 711
49 308
0
75 713
15 841

0

0

5 872 552

5 300 258

01 Primair onderwijs
03 Voortgezet onderwijs
04 Beroepsonderwijs en volwasseneneducatie
06 Hoger beroepsonderwijs
07 Wetenschappelijk onderwijs
08 Internationaal onderwijsbeleid
09 Arbeidsmarkt en personeelsbeleid
10 Informatie- en communicatietechnologie
11 Studiefinanciering
14 Cultuur
15 Media
16 Onderzoek en Wetenschappen
18 Bestuursdepartement
19 Inspecties
24 Kinderopvang
25 Emancipatie
Permanente voorschotten
Totaal

Het bedrag openstaande voorschotten bij Studiefinanciering betreft de
voorlopige vergoedingen 2010 en 2011 aan de OV-bedrijven.
De stand van de voorschotten per 31-12-2010 wordt als volgt gespecificeerd naar vergoedingsjaar:
Tabel 10: Voorschotten naar vergoedingsjaar (x € 1 000)
Openstaand per
31-12-2010

Openstaand per
31-12-2009

2000
2001
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009

0
0
0
1 370
43 923
113 253
284 067
410 929
501 244
2 167 417

906
0
0
3 267
74 837
203 277
449 532
623 909
1 261 844
2 682 686

Subtotaal scholen en instellingen
2010
Totaal scholen en instellingen
Permanente voorschotten

3 522 203
2 350 349
5 872 552
0

5 300 258
0
5 300 258
0

Totaal-Generaal

5 872 552

5 300 258

Van een achterstand in de afrekening van de oude jaargangen
voorschotten is geen sprake, omdat deze vooral betrekking hebben op
langlopende projecten op de verschillende beleidsterreinen.
Garantieverplichtingen
In het verleden zijn instellingen zelfstandig op de kapitaalmarkt leningen
aangegaan ter financiering van bouwinvesteringen, onder garantiestelling
van het Rijk jegens de geldverschaffers voor de rente en aflossingsver-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

177

Jaarrekening

plichtingen. De destijds vigerende garantieregelingen zijn inmiddels niet
meer van kracht. Het bedrag van de garantieverplichtingen (nog
openstaande rente en aflossingsverplichtingen op lopende leningen) is
het theoretisch maximale risico dat het ministerie ultimo 2010 nog loopt
in verband met garantiestellingen op bouwleningen en overige garantieleningen. In onderstaand overzicht zijn de openstaande garanties gespecificeerd opgenomen in vergelijking met ultimo 2009:
Tabel 11: Garantieverplichtingen (x € 1 000)

Bouwleningen aan academische ziekenhuizen
Bouwleningen aan scholen en instellingen vo
Bouwleningen aan scholen en instellingen bve
Bouwleningen aan scholen en instellingen hbo
Leningen studiefinanciering
Garanties cultuur
Garantie Vervangingsfonds
Garantie Participatiefonds
Garanties onderzoek en wetenschappen
Garantie Wetenschappelijk Onderwijs
Garanties Hoger beroepsonderwijs
Garanties Beroepsonderwijs en volwasseneneducatie
Garanties Voortgezet onderwijs
Garanties Primair onderwijs
Totaal

Openstaand per
31-12-2010

Openstaand per
31-12-2009

295 749
1 634
278
0

310 546
2 415
426
154

625 820
23 000
7 000
32 962
160 000
433 154

390 861
23 000
7 000
38 336
50 000
356 595

294 029
18 667
19 133

273 137
30 733
19 817

1 911 426

1 503 020

Voor de academische ziekenhuizen is sinds 1991 de garantieregeling niet
meer van kracht, met uitzondering van enkele op dat moment in gang
gezette bouwprojecten. Sinds 1996 zijn geen garanties meer verstrekt.
Deze leningen hebben gemiddeld een looptijd van 40 jaar. Expiratie van
deze leningen zal omstreeks het jaar 2035 volledig hebben plaatsgevonden.
In het hoger beroepsonderwijs (hbo) zijn sinds 1985 geen garanties op
bouwleningen meer verstrekt.
In het voortgezet onderwijs (vo) en beroepsonderwijs en volwasseneneducatie (bve) worden eveneens geen garanties op bouwleningen meer
verstrekt. Dit in verband met de decentralisatie van de huisvesting vo en
de OKF-operatie bve. De meeste van deze leningen hebben een looptijd
van gemiddeld 25 jaar. Expiratie van deze leningen zal omstreeks het jaar
2013 volledig hebben plaatsgevonden. Het feitelijk risico op deze
garanties wordt als beperkt ingeschat.
De uitstaande garanties bij Cultuur bedragen € 625,8 miljoen. Hiervan is
€ 163,7 miljoen verstrekt door het Nationaal Restauratiefonds en € 458,0
miljoen betreft een garantie onder de indemniteitsregeling.
Voorts is er een kredietgarantie verleend ad € 3,5 miljoen aan de Stichting
Nederlands Letterenfonds.
De uitstaande garanties participatie- en vervangingsfonds zijn het gevolg
van het bestuurlijk akkoord dat in 2003 met de fondsen is gesloten en
houden verband met garantstelling in verband met het schatkistbankieren.
De uitstaande garanties bij Onderzoek en Wetenschappen bedragen € 33
miljoen. Hiervan is een bedrag van € 3,3 miljoen een garantie aan de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

178

Jaarrekening

Stichting AAP voor de investeringen die Stichting AAP pleegt voor de
huisvesting van de van het BPRC afkomstige chimpansees. Voorts heeft
OCW zich garant gesteld voor een lening van Stichting Biomedical
Primate Research Center (BPRC) bij de Bank Nederlandse Gemeenten
(€ 29,7 miljoen).
De uitstaande garanties bij Beroepsonderwijs en volwasseneneductie
(€ 294,0 miljoen) het Hoger beroepsonderwijs (€ 433,2 miljoen) het
Wetenschappelijk onderwijs (160,0 miljoen) het Voortgezet onderwijs (
€ 18,7 miljoen) en het Primair Onderwijs ( 19,1 miljoen) hebben
betrekking op de door het Ministerie van Financiën onder hypothecaire
zekerheid verstrekte geldleningen aan onderwijsinstellingen.
Openstaande verplichtingen
De opbouw van de stand van de aangegane verplichtingen kan als volgt
worden weergegeven:
Tabel 12: Openstaande verplichtingen (x € 1 000)
Stand 1 januari 2010
Af: correcties op de beginstand
Gecorrigeerde stand 1 januari 2010

25 350 248
0
25 350 248

Bij: aangegaan in 2010
Waarvan garantieverplichtingen
Totaal aangegaan in 2010

37 368 930
971 030
36 397 900

Af: Tot betaling gekomen in 2010

37 172 699

Stand 31 december 2010

24 575 449

De specificatie van de openstaande verplichtingen per beleidsartikel
ultimo 2010 is hieronder opgenomen.
Tabel 13: Openstaande verplichtingen naar beleidsartikel (x € 1 000)
01 Primair onderwijs
03 Voortgezet onderwijs
04 Beroepsonderwijs en volwasseneneducatie
05 Technocentra
06 Hoger beroepsonderwijs
07 Wetenschappelijk onderwijs
08 Internationaal onderwijsbeleid
09 Arbeidsmarkt en personeelsbeleid
10 Informatie- en communicatietechnologie
14 Cultuur
15 Media
16 Onderzoek en wetenschappen
18 Bestuursdepartement
19 Inspecties
24 Kinderopvang
25 Emancipatie

5 148 833
6 190 233
3 196 474
0
2 509 061
4 021 864
54 173
145 859
0
1 457 731
831 163
984 656
0
0
25 421
9 981

Totaal

24 575 449

Deelnemingen
Het betreft hier de deelneming in NOB- Holding. De deelneming is om niet
verkregen en wordt derhalve voor € 0,00 verantwoord op de saldibalans.
De begrote verkoopprijs bedraagt € 70,3 miljoen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

179

Jaarrekening

MISBRUIK EN ONEIGENLIJK GEBRUIK VAN WET- EN
REGELGEVING
Inleiding
Bij de jaarlijkse M&O-inventarisatie wordt bekeken hoe gevoelig diverse
subsidies en uitkeringen zijn voor misbruik en oneigenlijk gebruik. Daarbij
wordt ook gekeken naar wat wordt gedaan om die risico’s te beheersen. In
sommige gevallen zijn de getroffen beheersmaatregelen niet voldoende
om misbruik en oneigenlijk gebruik geheel uit te sluiten, bijvoorbeeld
wanneer de kosten van controles hoger zijn dan de baten. Er is dan sprake
van restrisico of «restant M&O». Dit is de gevoeligheid voor misbruik en
oneigenlijk gebruik die (bewust) overblijft nadat alle adequate maatregelen ten aanzien van voorlichting, controle en sancties zijn getroffen. Op
dit restrisico wordt verder ingegaan in deze jaarrekening. Voor de
vermelding van noemenswaardige gevallen van restrisico is gekozen voor
een grensbedrag per regeling van € 1,0 miljoen.
Studiefinanciering en tegemoetkoming onderwijsbijdrage en
schoolkosten
Uitwonenden
Op grond van de Wet studiefinanciering 2000 (WSF 2000) en de Wet
tegemoetkoming onderwijsbijdrage en schoolkosten (WTOS) komen
studerenden in aanmerking voor extra bijdragen ingeval ze uitwonend
zijn. Het is onder beide regelingen voordelig voor een studerende om zich
als uitwonende op te geven.
Om misbruik met de uitwonendenbeurs harder aan te pakken, is een
actieplan Misbruik uitwonendenbeurs gestart en heeft het kabinet een
wetstraject in gang gezet. Er wordt meer gecontroleerd op fysieke
aanwezigheid op het opgegeven woonadres. Studenten die een uitwonendenbeurs krijgen terwijl ze toch nog bij hun ouders wonen, moeten de
onterecht ontvangen studiefinanciering terugbetalen en krijgen een boete
van 50 procent opgelegd. De Tweede Kamer wordt geïnformeerd over de
voortgang.
Uitgaven
De extra bijdragen aan uitwonende studerenden (verschil tussen de
basisbeurs voor uit- en thuiswonenden) bedroegen in 2010 circa € 532
miljoen (WSF 2000). De bijdrage die op grond van de WTOS in 2010 aan
uitwonenden is verstrekt, bedraagt € 4,0 miljoen.
Controle
DUO vergelijkt de adressen van studerenden en ouders met behulp van
de Gemeentelijke Basisadministratie (GBA) en vraagt eventueel aanvullende bewijsstukken op bij de studerende. In 2010 is de handhaving
geïntensiveerd en is in een aantal pilot-gemeenten de rechtmatigheid van
de uitwonendenbeurs onderzocht door huisbezoeken op het GBA-adres
van de studerende.
Restrisico
Begin 2011 zijn onderzoeksgegevens beschikbaar gekomen, waaruit blijkt
dat het misbruik in 2010 € 40 tot € 55 miljoen zou bedragen, als wordt
uitgegaan van de nieuwe wet die uitgaat van de GBA-inschrijving. Het
restant M&O (hierboven gedefinieerd) bedraagt onder de huidige wet in
€ 30 tot € 45 miljoen euro. Voor de WTOS is de omvang van het restant

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

180

Jaarrekening

M&O maximaal gelijk aan het bedrag van de toekenningen, namelijk € 4,0
miljoen.
Aanvullende beurs
Van ouders wordt verwacht dat zij bijdragen aan de studie van hun kind.
Kunnen ze dat niet of onvoldoende, dan kan de studerende op grond van
de WSF 2000 een aanvullende beurs krijgen. De hoogte van de beurs
hangt mede af van het ouderlijk inkomen. Het ouderlijk inkomen kan niet
in alle gevallen juist en volledig worden vastgesteld.
Uitgaven
In 2010 is € 564,0 miljoen aan aanvullende beurs verstrekt. Daarvan is
€ 15,9 miljoen verstrekt aan studenten met ouders in het buitenland.
Controle
Het risico op misbruik is beperkt, doordat DUO bij controles inkomensgegevens van de Belastingdienst gebruikt. Sommige studenten met een
aanvullende beurs hebben echter ouders die in het buitenland wonen en
die een buitenlands inkomen hebben opgegeven. Voor deze groep van
circa 7 600 studenten is de juistheid en volledigheid van het opgegeven
inkomen niet altijd vast te stellen.
Restrisico
Het restant M&O voor binnenlands inkomen is bepaald op € 5,1 miljoen.
De Belastingdienst is niet in alle gevallen in staat om van de betreffende
ouders tijdig een betrouwbaar inkomen te leveren aan DUO.
Het restant M&O voor buitenlands inkomen bedraagt € 15,9 miljoen. De
uitwisseling van gegevens met buitenlandse belastingdiensten komt in
beperkte mate tot stand.
Internationaal beleid
De directie IB verstrekt via het Europees Platform subsidies aan scholen
op basis van de Subsidieregeling BIOS PO en VO 2010.
Met deze regeling is zoveel mogelijk vooruitgelopen op het Uniform
Subsidiekader. Aan de scholen wordt slechts een kort verslag gevraagd.
Uitgaven
In totaal gaat het om € 2,9 miljoen.
Controle
Er vindt controle plaats op het BRIN-nummer van de scholen en het aantal
deelnemers.
Restrisico
Het restrisico is € 2,9 miljoen. Het betreft een groot aantal kleine subsidies
die op basis van de Subsidieregeling BIOS PO en VO zijn verstrekt. Met de
invoering van het Uniform Subsidiekader treedt een extra
M&O-gevoeligheid op bij deze kleine subsidietoekenningen.
Beroepsonderwijs en Volwasseneneducatie
Stageoffensief
In verband met de te verwachten onevenredig grote toename van het
aantal deelnemers in het mbo ten opzichte van voorgaande jaren en een
dreigend tekort aan plaatsen voor de beroepspraktijkvorming (bpv) is de
Tijdelijke regeling stageoffensief opgesteld. Doel van deze regeling is om

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

181

Jaarrekening

te zorgen voor de beschikbaarheid van voldoende passende bpv-plaatsen
voor de deelnemers die hun opleiding willen starten, vervolgen of
afronden.
Uitgaven
Het gaat in totaal om € 13,0 miljoen in 2010. Hiervan is € 10,0 miljoen
naar de kenniscentra gegaan en € 3,0 miljoen naar Colo.
Controle
De verklaring van de accountant bij de jaarrekening van de kenniscentra
omvat tevens een oordeel over de rechtmatige besteding van de bijdrage.
Colo moet ook een accountantverklaring overleggen, maar deze bevat
enkel een getrouw beeldverklaring en geen toets op rechtmatigheid.
Restrisico
Het restrisico voor 2010 is € 3,0 miljoen. Dit is het bedrag dat Colo in 2010
ontvangen heeft. Dit risico ontstaat, doordat Colo alleen een getrouw
beeldverklaring moet overleggen en er geen toets op rechtmatigheid
plaatsvindt.
Cultuur
De regeling restauratie monumenten stadsherstellichamen
De rijksdienst RCE verstrekt subsidies op basis van De regeling restauratie
monumenten stadsherstellichamen. Het gaat om het verstrekken van
subsidies voor het restaureren van beschermde monumenten van
stadsherstellichamen in de jaren 2009 en 2010. Dit is een aparte regeling
ter compensatie voor het wegvallen van de vrijstelling voor vennootschapsbelasting voor aangewezen organisaties. Op 13 februari 2010 is
deze regeling in werking getreden.
Uitgaven
Het gaat in totaal om € 4 miljoen.
Controle
Het risico ontstaat doordat het maximale subsidiebedrag per organisatie
afhankelijk is van door de organisaties aangeleverde financiële resultaten
uit de jaren 2004 t/m 2007. Deze financiële resultaten zijn niet door een
accountant gecontroleerd. Het betreft in alle gevallen zogenaamde
«aangewezen organisaties voor monumentenbehoud» (AOM’s), die deze
status krijgen als zij hebben aangetoond dat zij, zowel financieel als
inhoudelijk, op een professionele manier omgaan met de monumenten
die in hun bezit zijn. Het restant M&O wordt geaccepteerd omdat het
totale budget vast staat en de AOM ’s het er op basis van onderling
vertrouwen mee eens zijn dat de verdeling plaats vindt op basis van niet
gecontroleerde gegevens.
Restrisico
Het restant M&O bedraagt € 4 miljoen.
Primair onderwijs
Gewichtenregeling
Scholen met veel achterstandsleerlingen krijgen via de gewichtenregeling
extra geld voor personeel en materieel. De bepaling van het leerlingengewicht is gebaseerd op de ouderverklaring over het opleidingsniveau van
de ouder(s).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

182

Jaarrekening

De bepaling van het leerlinggewicht werkt ook door in de uitkering
rondom de impulsgebieden.
Uitgaven
Met de gewichtenregeling waaronder de regeling impulsgebieden is een
bedrag gemoeid van € 405,6 miljoen.
Controle
Het gewicht kan worden gecontroleerd aan de hand van de door de
ouders ingevulde ouderverklaring. Dit neemt het risico van foutieve
opgaaf (afwijkend van ingevulde formulieren) door de school weg. Wat
niet wordt weggenomen is het risico dat ouders een verkeerde opgaaf
doen, de school dat onveranderd doorgeeft, waardoor uiteindelijk
verkeerde gegevens in de berekeningen worden meegenomen. De
opleidingsgegevens van ouders zouden slechts getoetst kunnen worden
aan documenten (diploma’s etc) die hun opleidingsniveau bevestigen.
Een dergelijke toets mag een school niet uitvoeren.
Momenteel loopt een onderzoek van het CBS om te bezien of in de
toekomst een ander criterium dan «opleiding ouders», bijvoorbeeld het
inkomenscriterium, als basis voor de toekenning van de extra «gewichtenmiddelen» gehanteerd kan worden.
Overigens zijn met de invoering van het onderwijsnummer per 1 augustus
2010 de controlemogelijkheden op leerlingenaantallen, leerlinggegevens
en leerlingkenmerken verder verbeterd. Dan is ondermeer controle aan de
hand van de GBA mogelijk.
Restrisico
Het is lastig om in te schatten wat het restrisico is. Daarom wordt het
totale bedrag aan gewichtenmiddelen € 405,6 miljoen als restrisico
aangemerkt.
Speciale groepen
Scholen met leerlingen uit «speciale groepen» komen in aanmerking voor
een aanvullende vergoeding. Het betreft leerlingen met een
niet-Nederlandse culturele achtergrond, leerlingen van de trekkende
bevolking en uit blijf-van-mijn-lijfhuizen.
Uitgaven
Het budget voor speciale groepen bedraagt € 26,1 miljoen.
Controle
De opgaven van de scholen worden gecontroleerd aan de hand van de
door ouders of verzorgers getekende verklaringen of inschrijfformulieren.
De inhoud van de verklaringen kan niet sluitend worden gecontroleerd.
Na invoering van het onderwijsnummer kan de culturele achtergrond
worden gecontroleerd.
Restrisico
Voor 2010 is het restrisico € 26,1 miljoen.
Kinderopvang
De kinderopvangtoeslag wordt verstrekt aan ouders die arbeid en zorg
voor kinderen combineren en daarbij gebruik maken van geregistreerde
kinderopvang. De Belastingdienst is verantwoordelijk voor de uitvoering
van de kinderopvangtoeslagregeling en controleert de rechtmatigheid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

183

Jaarrekening

Uitgaven
Van de uitkeringen aan kinderopvangtoeslag heeft ongeveer € 450
miljoen betrekking op de gastouderopvang.
Controle
Om de kans op misbruik en oneigenlijk gebruik te verkleinen is het
gastouderopvangstelsel grondig herzien. De wetswijziging is op 1 januari
2010 ingegaan. Onderdeel van de wetswijziging is het opnemen van alle
gastouders en gastouderbureaus in een landelijk register. Voorafgaand
aan opname in het register worden alle gastouders en gastouderbureaus
door de GGD in opdracht van de gemeenten gecontroleerd. Bovendien is
de Belastingdienst via het landelijk register – in combinatie met de
verplichting dat het betalingsverkeer van de vraagouder aan de gastouder
voortaan via het gastouderbureau loopt – beter in staat om de uitbetaling
van de kinderopvangtoeslag te controleren.
Bij de gastouderopvang is er een M&O-risico vanwege de gelijke
belangen van ouders, gastouders en gastouderbureaus, vooral wanneer
gastouders en vraagouders bekenden van elkaar zijn. Maximalisatie van
het aantal gedeclareerde uren is niet uit te sluiten en in dit geval in het
belang van ouders, gastouders en gastouderbureaus. Omdat het
gemiddeld aantal gedeclareerde uren in de gastouderopvang lager is dan
het gemiddeld aantal gedeclareerde uren in de dagopvang en buitenschoolse opvang lijkt dit risico zich in de praktijk niet grootschalig te
materialiseren.
Restrisico
Door de wetswijziging per 1 januari 2010 en de getroffen beheersmaatregelen is het restrisico in de gastouderopvang afgenomen. In 2010 is het
aantal gastouders flink afgenomen. Het risico van de gelijke belangen kan
echter niet volledig worden opgelost. Omdat de hoogte van dit risico niet
exact is vast te stellen, is de volledige toeslag voor gastouderopvang als
restrisico bestempeld. Voor 2010 gaat het om circa € 450 miljoen. In 2009
bedroegen de uitgaven aan gastouderopvang nog circa € 750 miljoen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

184

TOPINKOMENS
Op grond van artikel 6 van de Wet openbaarmaking uit publieke middelen gefinancierde topinkomens (Stb. 2006, 95) is een overzicht opgenomen
van medewerkers die in het verslagjaar meer verdiend hebben dan het gemiddelde belastbare loon van de ministers. Dit gemiddelde belastbare
jaarloon is voor 2010 vastgesteld op € 193 000.
Voor dit departement heeft de publicatieplicht betrekking op de navolgende functionaris.
Tabel Topinkomens (Bedragen in euro’s)
Belastbaar
jaarloon 2009

Pensioenafdrachten en
overige
voorzieningen
betaalbaar op
termijn 2009

Totaal 2009

Belastbaar
jaarloon 2010

Pensioenafdrachten en
overige
voorzieningen
betaalbaar op
termijn 2010

Ontslagvergoeding

Totaal 2010

Motivering

Opmerkingen

(2009) Adviseur
SG IB-Groep
Groningen
(2010) Adviseur
SG DUO
(voormalig
IB-groep)

166 063,00

55 731,58

221 794,58

166 442,34

57 389,06

0

223 831,40

In 2010 en
2009 is er een
normoverschrijding
omdat
persoonlijke
afspraken met
de toenmalige
SG hier aan
ten grondslag
liggen.

Geen

Toelichting:
Sinds 1-1-2010 valt DUO (voormalig ZBO IB-Groep Groningen) onder de ministeriele verantwoordelijkheid van OCW. Melding over het jaar 2010
valt onder de verantwoordelijkheid van OCW, melding over het jaar 2009 viel onder de verantwoordelijkheid van IB-Groep Groningen.

Jaarrekening

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

Functie

185

Samenvattende verantwoordingsstaat 2010 inzake baten-lastendiensten van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
(VIII)
Bedragen x € 1 000
(1)

(2)

(3)

Oorspronkelijk vastgestelde begroting

Realisatie

Verschil realisatie en oorspronkelijk
vastgestelde begroting

Naam baten-lastendienst
Totaal
lasten

Saldo
baten en
lasten

Totaal
baten

Totaal
lasten

Saldo
baten en
lasten

Totaal
baten

Totaal
lasten

Saldo
baten en
lasten

Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO)
Nationaal Archief (NA)

201 164
19 706

201 164
19 706

0
0

254 849
28 457

256 433
29 440

– 1 584
– 983

53 685
8 751

55 269
9 734

– 1 584
– 983

Totaal

220 870

220 870

0

283 306

285 873

– 2 567

62 436

65 003

– 2 567

Naam baten-lastendienst
Totaal
kapitaaluitgaven

Totaal
kapitaalontvangsten

Totaal
kapitaaluitgaven

Totaal
kapitaalontvangsten

Totaal
kapitaaluitgaven

Totaal
kapitaalontvangsten

Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO
Nationaal Archief (NA)

1 180
3 531

0
2 250

10 633
3 677

0
148

9 453
146

0
– 2 102

Totaal

4 711

2 250

14 310

148

9 599

– 2 102

Jaarrekening

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

Totaal
baten

186

Jaarrekening

JAARREKENING DIENST UITVOERING ONDERWIJS (DUO)
1. Inleiding
Per 1 januari 2010 zijn CFI en IB-Groep gefuseerd tot één uitvoeringsorganisatie genaamd Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO). De Dienst Uitvoering
Onderwijs (DUO) is de nieuwe uitvoeringsorganisatie van het ministerie
van OCW en levert producten en diensten op het terrein van bekostiging
van instellingen, financiering van studenten, informatievoorziening
alsmede diensten gericht op de verbetering van de verbinding tussen
beleid en uitvoering. In deze paragraaf is de Openingsbalans per 1 januari
2010 en de vastgestelde begroting 2010 opgenomen als vergelijkend
cijfer.
2. Financieel resultaat
Tabel 1: Samenvattende verantwoordingsstaat (Bedragen x € 1 000)
Omschrijving

Oorspronkelijk
vastgestelde
begroting

Realisatie

Verschil realisatie en
oorspronkelijk
vastgestelde
begroting

Totale baten
Totale lasten

201 164
201 164

254 849
256 433

53 685
55 269

–

– 1 584

– 1 584

–
1 180

–
10 633

–
9 453

Saldo van baten en lasten
Totale kapitaalsontvangsten
Totale kapitaalsuitgaven

Toelichting:
DUO heeft, mede als gevolg van het achterwege blijven van de loon- en
prijsbijstelling 2010 een nadelig saldo van € 1,6 miljoen gerealiseerd. Het
verlies wordt gedekt vanuit de exploitatiereserve. Het streven voor 2011 is
een sluitende begroting.
De kapitaalsontvangsten zijn gelijk nul. DUO heeft voor 2010 geen
aanvullend beroep gedaan op de leenfaciliteit. De kapitaalsuitgaven zijn
gelijk aan de investeringen (€ 10,5 miljoen) minus de desinvesteringen
(€ 0,2 miljoen) plus de aflossing op de leningen (€ 0,3 miljoen).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

187

Jaarrekening

Tabel 2: Begrotings- en realisatiecijfers baten en lasten (Bedragen x € 1 000)
Omschrijving

Baten
Opbrengst moederdepartement
Opbrengst overige departementen
Opbrengst derden
Rentebaten
Vrijval voorzieningen
Bijzondere baten
Totaal baten
Lasten
Apparaatskosten
personele kosten
materiële kosten
Rentelasten
Afschrijvingskosten
materieel
immaterieel
Overige lasten
dotaties voorzieningen
bijzondere lasten
Totaal lasten
Saldo van baten en lasten

Oorspronkelijk
vastgestelde
begroting

Realisatie

Verschil
realisatie en
oorspronkelijk
vastgestelde
begroting

Realisatie 2009

181 556
11 716
7 292
600
–
–
201 164

231 940
11 514
9 303
101
259
1 732
254 849

50 384
– 202
2 011
– 499
259
1 732
53 685

0

190 240
110 699
79 541
700
10 224
8 224
2 000
–
–
201 164

245 400
119 566
125 834
83
9 915
6 199
3 716
1 035
165
870
256 433

55 160
8 867
46 293
– 617
– 309
– 2 025
1 716
1 035
165
870
55 269

0

–

– 1 584

– 1 584

0

Toelichting:
De baten en lasten 2010 wijken substantieel af van de oorspronkelijk
vastgestelde begroting 2010 (€ 201,2 miljoen). Oorzaak hiervan is
incidentele financiering van werkzaamheden op projectenbasis welke
geen onderdeel vormden van de begroting.
Baten
Opbrengst moederdepartement
De opbrengst moederdepartement is € 50,4 miljoen hoger dan begroot.
De hogere baten worden voornamelijk verklaard door uitvoering van
opdrachten en werkzaamheden die lopende het uitvoeringsjaar zijn
verstrekt door het bestuursdepartement, en niet in de oorspronkelijke
begroting waren voorzien.
Opbrengst overige departementen
Onder de opbrengst overige departementen vallen de werkzaamheden in
het kader van de inburgeringstaak (€ 11,3 miljoen) voor het ministerie van
Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening en Milieu (met ingang van kabinet
Rutte het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties) en
werkzaamheden in het kader van groen onderwijs (€ 0,2 miljoen) voor het
ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (met ingang van
kabinet Rutte het ministerie van Economische Zaken, Landbouw en
Innovatie).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

188

Jaarrekening

Opbrengst derden
De opbrengsten derden betreffen de ontvangen examengelden inburgeringkandidaten (€ 2,7 miljoen), NT2 kandidaten (€ 1,9 miljoen), invoering
OV-chipkaart (€ 1,6 miljoen), werkzaamheden van het Participatiefonds
(€ 0,9 miljoen) en overige werkzaamheden voor derden (€ 2,2 miljoen).
Rentebaten
De rentebaten zijn € 0,5 miljoen lager dan begroot, omdat de rentevergoeding op de rekening-courant vrijwel nihil is en het saldo overschot
gemiddeld lager was dan ingeschat.
Vrijval voorzieningen
De vrijval van € 0,3 miljoen zorgt ervoor dat de voorziening overeenkomt
met de actuele waarde van de onderliggende verplichting.
Bijzondere baten
De bijzondere baten bevat de vrijval van de voorzieningen personeelsbeloning (€ 1,5 miljoen) en Overige (€ 0,2 miljoen). Deze posten waren van
toepassing voor de IB-Groep als ZBO, niet voor CFI als baten-lastendienst.
Gekozen is om per de fusie de lijn van voormalig CFI te volgen.
Lasten
Apparaatskosten
De realisatie personeelskosten is € 8,9 miljoen hoger, omdat er is begroot
op prijspeil 2009. Daarnaast maakt een deel van de projectbezetting geen
deel uit van de begrote reguliere personeelslasten, omdat de dekking
hiervoor incidenteel wordt gedekt.
De realisatie van materiële kosten is € 46 miljoen hoger door de kosten
van inhuur en uitbesteed werk samenhangend met de eerder genoemde
additionele werkzaamheden op projectenbasis en opdrachten OCW.
Rentelasten
De rentelasten zijn € 0,6 miljoen lager dan begroot doordat DUO in 2010
geen verder beroep heeft gedaan op de leenfaciliteit.
Afschrijvingskosten
De totale netto afschrijvingskosten (€ 10,7 miljoen inclusief € 0,8 miljoen
vrijval egalisatierekening) zijn conform begroting. De hogere afschrijvingskosten van het versneld afschrijven van het immaterieel vast actief
vallen weg tegen lagere materiële afschrijvingskosten vanwege het later
in de tijd plegen van investeringen in het kader van de nieuwbouw.
Dotaties voorzieningen
De dotatie van € 0,2 miljoen zorgt dat de voorziening overeenkomt met de
actuele waarde van de onderliggende verplichting.
Bijzondere lasten
Onder de bijzondere lasten is een naheffingsaanslag omzetbelasting
verantwoord ontstaan binnen de IB-Groep in de jaren 2005 tot en met
2009, in het kader van de incassowerkzaamheden voor onterecht
kaartbezit. De kosten van de aanslag worden vergoed door het ministerie
van OCW.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

189

Jaarrekening

3. Balans
Tabel 3: Balans (Bedragen x € 1 000)
Balans per
31-12-2010

Balans per
1-1-2010

Activa
Immateriële vaste activa
Materiële vaste activa
– grond en gebouwen
– installaties en inventarissen
– overige materiële vaste activa
Voorraden
Debiteuren
Nog te ontvangen
Liquide middelen
Totaal activa

–
18 498
–
18 498
–
–
4 292
4 254
69 253
96 297

3 716
15 191
–
15 191
–
–
5 389
2 931
60 560
87 787

Passiva
Eigen Vermogen
– exploitatiereserve
– onverdeeld resultaat
Leningen bij het MvF
Voorzieningen
Crediteuren
Nog te betalen
Totaal passiva

834
2 418
– 1 584
1 886
5 628
19 797
68 152
96 297

2 418
3 821
– 1 403
2 200
9 783
9 037
64 349
87 787

Toelichting:
De openingsbalans per 1 januari 2010 is opgesteld conform de
voorschriften van de RBV en voorzien van een goedkeurende accountantsverklaring.
Activa
Immateriële vaste activa
Het immaterieel vast actief van € 3,7 miljoen is in 2010 versneld
afgeschreven.
Materiële vaste activa
Het materieel vast actief is in 2010 met € 3,3 miljoen toegenomen door
investeringen nieuwbouw.
Debiteuren
De stand debiteuren is met € 0,9 miljoen afgenomen.
Nog te ontvangen
Bij de post nog te ontvangen gaat het om werkzaamheden verricht in 2010
waarvoor nog geen middelen zijn verstrekt (€ 1,9 miljoen). En om
vooruitbetaalde bedragen voor het merendeel ten behoeve van softwarelicenties en onderhoudscontracten die in 2010 voor een geheel jaar vooruit
zijn betaald (€ 2,3 miljoen).
Liquide middelen
De stand liquide middelen is met € 8,7 toegenomen. Deze toename is het
gevolg van toename vooruit ontvangen middelen OCW.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

190

Jaarrekening

Passiva
Eigen vermogen
Het eigen vermogen DUO bedraagt na saldering van het negatieve
exploitatieresultaat 2010 € 0,8 miljoen. De wettelijke reserve immateriële
vaste activa is per 1 januari 2010 toegevoegd aan de exploitatiereserve.
Leningen bij het MvF
DUO heeft in 2010 geen nieuwe leenaanvraag ingediend bij het ministerie
van Financiën. Er is € 0,3 miljoen afgelost op bestaande leningen.
Voorzieningen
Uit de voorzieningen wachtgelden, FPU en personeelsbeloningen is € 2,3
miljoen onttrokken ten behoeve van de uitkeringen in 2010. Van de
voorzieningen FPU en belastingen is € 0,3 miljoen vrijgevallen. Aan de
voorziening wachtgelden is € 0,2 miljoen gedoteerd. Daarnaast is de
eerdergenoemde vrijval van personeelsbeloningen en overig verwerkt
(totaal € 1,7 miljoen).
Crediteuren
De crediteuren betreffen voornamelijk gefactureerde bedragen door
externe dienstverleners. Het lage saldo ultimo 2009 hing samen met de
overgang van de financiële administratie CFI naar DUO.
Nog te betalen
De balanspost Nog te betalen bevat voor € 37,8 miljoen aan vooruit
ontvangen middelen van OCW. Het betreft middelen die DUO in het
boekjaar 2010 en voorgaande jaren al heeft ontvangen, maar waarvoor in
het boekjaar nog geen prestatie is verricht. Op het moment dat de
prestatie is verricht, worden de ontvangsten geboekt als baten.
Daarnaast gaat het om de opgebouwde rechten aan vakantiegeld,
eindejaarsuitkering en verlofrechten ultimo 2010 van het personeel in
loondienst (€ 7,0 miljoen), belastingen en premies en sociale verzekeringen (€ 3,3 miljoen) en afdrachtverplichtingen aan OCW op de geïnde
bedragen voor de OV-studentenkaart (€ 14,4 miljoen). Ten slotte zijn in
deze balanspost de kosten opgenomen van prestaties die in de laatste
maanden van 2010 zijn verricht, maar waarvoor nog geen factuur van de
externe leverancier is ontvangen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

191

Jaarrekening

4. Kasstroom
Tabel 4: Kasstroomoverzicht per 31-12-2010 (Bedragen x € 1 000)
Omschrijving

Oorspronkelijk
vastgestelde
begroting

Realisatie

Verschil realisatie en
oorspronkelijk
vastgestelde
begroting

Rekening courant RHB 1 januari 2010 + depositorekeningen

52 610

60 131

7 521

2.

Totaal operationele kasstroom

1 450

19 334

17 884

3a
3b
3.

Totaal investeringen (–/–)
Totaal boekwaarde desinvesteringen (+)
Totaal investeringskasstroom

–
–
–

– 10 473
154
– 10 319

– 10 473
154
– 10 319

4a
4b
4c
4d
4.

Eenmalige uitkering aan moederdepartement (–/–)
Eenmalig storting van moederdepartement (+)
Aflossingen op leningen (–/–)
Beroep op leenfaciliteit (+)
Totaal financieringskasstroom

–
–
– 1 180
–
– 1 180

–
–
– 314
–
– 314

–
–
866
–
866

5.

Rekening courant RHB 31 december 2010
(= 1+2+3+4)

52 880

68 832

15 952

1.

Toelichting:
Naast de rekening courant RHB heeft DUO ook liquide middelen die
buiten de RHB blijven. Het betreft hier een saldo van € 0,4 miljoen per
1 januari 2010 en per 31 december 2010.
De operationele kasstroom is het saldo van resultaat (negatief € 1,6
miljoen), afschrijvingskosten (€ 10,7 miljoen inclusief € 0,8 miljoen vrijval
egalisatierekening), netto onttrekkingen voorzieningen (minus € 4,1
miljoen) en mutaties kortlopende vorderingen en schulden (€ 14,3
miljoen).
De investeringen betreffen hardware en inventaris. De aflossing leningen
is lager dan begroot, omdat voormalig CFI eind 2009 meer heeft afgelost
vanwege het in evenwicht brengen van het materieel vast actief en de
leningen bij het ministerie van Financiën.
5. Doelmatigheid
De Dienst Uitvoering Onderwijs (DUO) levert producten en diensten op
het terrein van bekostiging van instellingen, financiering van studenten,
informatievoorziening alsmede diensten gericht op de verbetering van de
verbinding tussen beleid en uitvoering. Met een eenduidige productdefinitie (uitgedrukt in kwantiteit en kwaliteit) en de toerekening van kosten
naar deze producten ontstaat een grotere transparantie in de relatie
tussen het bestuursdepartement en DUO. Het ministerie en de politiek
kunnen een betere afweging maken tussen het resultaat en de te maken
kosten. Dit leidt tot een verbeterde prioriteitstelling, zowel op geaggregeerd niveau als binnen de DUO-organisatie.
Basisindicatoren zijn de kostprijs en kwaliteit per product of dienst.
Doelmatigheid kan meerjarig worden bereikt door een lagere kostprijs (bij
gelijke kwaliteit) of een hogere kwaliteit (bij gelijke kostprijs).
Aangezien DUO per 1 januari 2010 is gestart, is er geen sprake van
historische benchmarkgegevens die inzicht geven in de meerjarige
ontwikkeling van de doelmatigheid uitgedrukt in financiële en kwaliteits-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

192

Jaarrekening

kengetallen. In de begroting 2011 zijn voor het eerst afspraken over
doelmatigheid gemaakt. Hierover zal DUO zich in het departementaal
jaarverslag 2011 verantwoorden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

193

Jaarrekening

JAARREKENING NATIONAAL ARCHIEF (NA)
1. Inleiding
Algemeen
Er ontstaat een steeds grotere wisselwerking tussen de werelden van de
geschiedenis en de actualiteit, die van de archiefvormer en de archiefgebruiker, die van de oude en nieuwe media en die van het publieke en het
private domein. Onze opdracht is om die wisselwerking op alle niveaus te
faciliteren. Daarom ziet het Nationaal Archief als haar missie:
Wij dienen ieders recht op informatie en geven inzicht in het verleden van
ons land door:
– ons in te zetten voor een sterk archiefbestel, een afgewogen beleid
voor archiefwaardering en selectie, en optimale zorg voor alle
rijksarchieven
– de nationale archiefcollectie in Den Haag te beheren en
– on site en on line te presenteren.
De collectie van het Nationaal Archief bestaat uit archieven van nationale
betekenis met het accent op archieven van de rijksoverheid.
Nationaal Archief en Regionale Historische Centra
Krachtens de archiefwet heeft de minister een specifieke verantwoordelijkheid voor alle rijksarchieven, zijnde het Nationaal Archief in Den Haag
en rijksarchiefbewaarplaatsen in de provinciehoofdsteden.
Deze bewaarplaatsen in de provinciehoofdsteden maken deel uit van
Regionale Historische Centra. Deze centra zijn zelfstandige openbare
lichamen, die vanuit het Rijk en andere partners een bijdrage ontvangen.
Deze jaarrekening handelt alleen om de baten en lasten van het Nationaal
Archief. De rijksbijdragen aan de afzonderlijke RHC’s worden elders
verantwoord op artikel 14 van de Rijksbegroting.
2. Financieel resultaat1
Tabel 1: Samenvattende verantwoordingsstaat (Bedragen x € 1 000)

Totale baten
Totale lasten
Saldo van baten en lasten
Totale kapitaalsontvangsten
Totale kapitaalsuitgaven

Oorspronkelijk
vastgestelde
begroting

Realisatie

Verschil realisatie en
oorspronkelijk
vastgestelde
begroting

19 706
19 706

28 457
29 440

8 751
9 734

0

– 983

– 983

2 250
3 531

148
3 677

– 2 102
146

Toelichting:
De kapitaalsontvangsten zijn gelijk aan de desinvesteringen (€ 147 945). In
2010 heeft het Nationaal Archief geen gebruik gemaakt van de leenfaciliteit, omdat de projecten zijn uitgesteld. De kapitaalsuitgaven zijn gelijk
aan de investeringen (€ 3 531 593) plus de aflossing op de leningen
(€ 145 754).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

194

Jaarrekening

Tabel 2: Begrotings- en realisatiescijfers baten en lasten (Bedragen x € 1 000)
Omschrijving

Oorspronkelijk
vastgestelde
begroting

Realisatie

Verschil realisatie
en oorspronkelijk
vastgestelde
begroting

Realisatie 2009

Baten
Opbrengst moederdepartement
Opbrengst overige departementen
Opbrengst derden
Rentebaten
(Vrijval) project/subsidiegelden
Bijzondere baten
Totaal baten

17 804
0
1 852
50
0
0
19 706

22 176
197
3 354
0
2 639
92
28 457

4 372
197
1 502
– 50
2 639
92
8 751

22 820
665
2 464
44
– 2 052
794
24 736

Lasten
Apparaatskosten
personele kosten
materiële kosten
Rentelasten
Afschrijvingskosten
materieel
immaterieel
Overige lasten
dotaties voorzieningen
bijzondere lasten
Totaal lasten

18 586
9 514
9 072
26
1 094
1 094
0
0
0
0
19 706

28 110
10 778
17 331
20
858
858
0
452
1
451
29 440

9 524
1 264
8 259
–6
– 236
– 236
0
452
1
451
9 734

24 449
10 548
13 900
27
486
486
0
150
17
133
25 112

0

– 983

– 983

– 376

Saldo van baten en lasten

Toelichting:
In 2010 heeft het Nationaal Archief een negatief resultaat behaald van
€ 983 011. Dit negatieve resultaat wordt onder andere veroorzaakt door:
1. het uitblijven van loon, prijs en huurcompensatie;
2. overschrijding op de kosten in de uitvoering van het primaire proces;
3. externe inhuur.
De vrijval van teveel gevormd fonds voor afschrijvingen heeft een positief
effect op het resultaat gegeven.
Uitgangspunt in de begroting 2010 was dat de grote projecten «Digitaal
Depot» en «Uitbreiding depotcapaciteit» afgerond waren. Tevens werd
verondersteld dat de vooruit ontvangen projectmiddelen even groot
zouden zijn als de uitgaven. In 2010 is meer geld vanuit de vooruit
ontvangen projectmiddelen uitgegeven dan er middelen zijn binnen
gekomen. Dit wordt veroorzaakt door de uitloop van de projecten
«Digitaal Depot» en «Uitbreiding depotcapaciteit» waar in 2010 nog forse
investeringen zijn gedaan uit bestaande vooruit ontvangen projectmiddelen.
Dit verlies is groter dan de mogelijke dekking uit de positieve exploitatiereserve dat in de afgelopen jaren is opgebouwd, waardoor er een negatief
eigen vermogen ontstaat in 2011. In de eerstvolgende suppletoire wet zal
worden aangegeven hoe dit negatieve eigen vermogen wordt hersteld
binnen het lopende begrotingsjaar. Door het Nationaal Archief zal in 2011
gestuurd worden op een positief resultaat om het negatieve eigen
vermogen terug naar een nulpositie of op een positief getal te brengen.
1

In alle tabellen in dit jaarverslag is het
mogelijk dat de optellingen niet helemaal
aansluiten. Dit wordt veroorzaakt doordat
onafgeronde getallen in de achterliggende
berekeningen zijn gebruikt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

195

Jaarrekening

Baten
Opbrengst moederdepartement
Dit bedrag is door het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap
bijgedragen als apparaatskosten ten behoeve van de reguliere werkzaamheden of specifieke projecten van het Nationaal Archief.
Opbrengst overige departementen
Dit betreft bijdragen van de overige departementen voor het uitvoeren
van specifieke projecten binnen het Nationaal Archief. In 2010 betreft dit
de bijdrage van Pelita voor het bewerken van hun archieven en de
bijdragen conform de eindafrekening van de projecten Planets en DPE.
Opbrengst derden
De opbrengst derden bestaat uit ontvangen subsidies en bijdragen,
alsmede uit opbrengsten uit dienstverlening. Hierin is onder andere
€ 1 354 134 voor het project «Beelden voor de Toekomst» opgenomen. De
opbrengsten derden zijn voornamelijk gelden die besteed worden voor
projecten die het Nationaal Archief uitvoert voor derden.
Rentebaten
De rentebaten hebben betrekking op de lopende rekening courant
faciliteit. De rentebaten zijn in 2010 nul, omdat de Euribor door de
economische crisis zodanig gedaald is, waardoor de daaraan gekoppelde
rentevergoeding 0% is.
(Vrijval) project/subsidiegelden
Uitgangspunt in de begroting 2010 was dat de grote projecten «Digitaal
Depot» en «Uitbreiding depotcapaciteit» afgerond waren. Tevens werd
verondersteld dat de vooruitontvangen projectmiddelen even groot
zouden zijn als de uitgaven. In 2010 is meer geld vanuit de vooruitontvangen projectmiddelen uitgegeven dat er middelen zijn binnen gekomen.
Dit wordt veroorzaakt door de uitloop van de projecten «Digitaal Depot»
en «Uitbreiding depotcapaciteit» waar in 2010 nog forse investeringen uit
bestaande vooruitontvangen projectmiddelen zijn gedaan.
Bijzondere baten
De bijzondere baten bestaan uit baten uit voorgaande jaren (€ 91 595).
Lasten
Apparaatskosten
De personeelskosten zijn in 2010 hoger dan begroot door extra inzet van
extern personeel vanuit het Rijk of stichtingen.
De materiële kosten zijn fors hoger dan begroot door:
1. hogere huisvestingslasten door de extra huur voor tijdelijke
huisvesting in verband met de renovatie van de kantoren.
2. hogere organisatie- en overheadskosten door de sterke stijging van
de kosten voor de uitbesteding van de kantoorautomatisering.
Daarnaast is veel extra geld uitgegeven aan inzet van extern
personeel, vooral voor de implementatie van het digitaal depot en
andere projecten die samen het digitaal Nationaal Archief (dNA)
vormen. In het voorjaar 2011 wordt het dNA opgeleverd waardoor
een significante daling in de externe inzet van personeel wordt
verwacht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

196

Jaarrekening

Ook zijn de reprografische- en verfilmingskosten in 2010 fors hoger
geweest door het digitaliseren van charters, topstukken en foto’s.
Rentelasten
De rentelasten zijn lager aangezien het beroep op de leenfaciliteit is
verminderd.
Afschrijvingskosten
De afschrijvingslasten zijn lager dan begroot, omdat de ontwikkelingsinvesteringen later in gebruik zijn genomen dan gedacht.
Overige lasten
De post «Overige lasten» betreft onder andere een factuur voor de
luchtzuivering (€ 163 000) die betrekking had op 2009 en niet als nog te
ontvangen factuur was opgenomen en boekverlies desinvesteringen
(€ 147 945).
3. Balans
Tabel 3: Balans per 31-12-2010 (Bedragen x € 1 000)
Balans 2010

Balans 2009

Activa
Immateriële vaste activa
Materiële vaste activa
grond en gebouwen
installaties en inventarissen
overige materiële vaste activa
Voorraden
Debiteuren
Nog te ontvangen
Liquide middelen

0
10 048
341
8 352
1 354
78
583
1 011
6 617

0
7 523
453
2 921
4 149
66
487
1 298
13 355

Totaal activa

18 337

22 728

– 419
564

Passiva
Eigen Vermogen
exploitatiereserve
verplichte reserve
onverdeeld resultaat
Leningen bij het MvF
Langlopende vooruit ontvangen middelen
Voorzieningen
Crediteuren
Vooruit ontvangen bedragen
Nog te betalen

– 983
191
5 412
206
2 851
8 761
1 335

564
940
0
– 376
337
8 515
302
2 648
9 051
1 311

Totaal passiva

18 337

22 728

Toelichting:
Activa
Er hebben in 2010 verschillende mutaties plaatsgevonden in de materiële
vaste activa. Naast de grote investeringen in het dNA, is in nieuw
kantoormeubilair en depotkasten speciaal voor kaarten geïnvesteerd.
Door deze laatste investeringen hebben ook desinvesteringen plaatsgevonden, omdat het oude meubilair en de oude depotkasten nog niet
waren afgeschreven. Ook heeft er in 2010 een overboeking van ontwikkelinvesteringen naar automatisering plaatsgevonden, waardoor een sterke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

197

Jaarrekening

daling in de overige materiële activa zichtbaar is geworden. De reden
hiervoor is de ingebruikname van de activa.
Passiva
Het eigen vermogen van het Nationaal Archief bedraagt € 418 818
negatief. In de eerstvolgende suppletoire wet zal door het moederdepartement worden aangegeven hoe dit negatieve eigen vermogen wordt
hersteld binnen het lopende begrotingsjaar. Door het Nationaal Archief zal
in 2011 gestuurd worden op een positief resultaat om het negatieve eigen
vermogen terug naar een nulpositie of op een positief getal te brengen.
De leningen bij het Ministerie van Financiën (€ 191 299) omvatten alleen
het langlopende deel. Het kortlopende deel van de schuld (€ 145 807) is
opgenomen onder de balanspost «Nog te betalen». De totale schuld aan
leningen bij het Ministerie van Financiën is € 337 053. Er zijn in 2010 geen
nieuwe leningen aangegaan; er is alleen afgelost.
In de afgelopen jaren heeft het Nationaal Archief projectmiddelen
ontvangen, die bestemd zijn voor investeringen en de bijbehorende
afschrijvingslasten. Voor deze afschrijvingslasten is een fonds gevormd.
De afschrijvingslasten die in t+2 en verder worden verantwoord zijn in dit
deel opgenomen op de balans. De afschrijvingslasten die in komend jaar
(t+1) verantwoord worden, zijn bij de kortlopende schulden opgenomen
onder vooruitontvangen projectgelden.
De voorzieningen hebben betrekking op wachtgeld en FPU voorzieningen
en een voorziening voor het hulpdepot Schaarsbergen. In 2010 heeft een
onttrekking van de voorziening wachtgelden plaatsgevonden van
€ 96 072.
De vooruitontvangen projectgelden betreffen de nog lopende, niet
afgeronde projecten (o.a. ontwikkeling digitaal depot, de renovatie/
herinrichting van het pand, teruggave archieven Suriname) waarvoor
reeds bijdragen zijn ontvangen. Deze nemen niet sterk af ondanks de
grote investeringen die gedaan zijn binnen deze projecten. Deze investeringen worden geactiveerd onder de materiële vaste activa en worden in
de loop van de jaren afgeschreven. Deze afschrijvingen worden jaarlijks
afgeboekt van de vooruitontvangen projectgelden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

198

Jaarrekening

4. Kasstroom
Tabel 4: Kasstroomoverzicht per 31-12-2010 (Bedragen x € 1 000)
Omschrijving

Oorspronkelijk
vastgestelde
begroting

Realisatie

Verschil realisatie en
oorspronkelijk
vastgestelde
begroting

Rekening courant RHB 1 januari 2010 + depositorekeningen

11 447

13 351

1 904

2.

Totaal operationele kasstroom

– 1 944

– 3 206

– 1 262

3a
3b
3.

Totaal investeringen (–/–)
Totaal boekwaarde desinvesteringen (+)
Totaal investeringskasstroom

– 3 150
0
– 3 150

– 3 532
148
– 3 384

– 382
148
– 234

4a
4b
4c
4d
4.

Eenmalige uitkering aan moederdepartement (–/–)
Eenmalig storting van moederdepartement (+)
Aflossingen op leningen (–/–)
Beroep op leenfaciliteit (+)
Totaal financieringskasstroom

0
0
– 381
2 250
1 869

0
0
– 146
0
– 146

0
0
235
– 2 250
– 2 015

5.

Rekening courant RHB 31 december 2010
(= 1+2+3+4)

8 221

6 615

– 1 606

1.

Toelichting:
De liquide middelen van het Nationaal Archief zijn in 2010 met € 6 739 000
afgenomen als gevolg van een groot aantal gedane investeringen in het
kader van het project «Digitaal Nationaal Archief».
De operationele kasstroom is negatief. Dit wordt veroorzaakt door de
aanschaf van vaste activa vanuit de liquide middelen. Hierdoor zijn de
langlopende schulden (vooruitontvangen projectmiddelen) niet evenredig
afgenomen met de liquide middelen.
De totale investeringskasstroom bedraagt € 3 383 648. In 2010 is er net als
het vorige boekjaar weer geïnvesteerd in het digitaal Nationaal Archief
(€ 2,7 miljoen). Verder is er nog geïnvesteerd in een aantal andere
langlopende projecten. In 2010 is er € 145 754 afgelost op de leenfaciliteit.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

199

Jaarrekening

5. Doelmatigheid
Tabel 5: Doelmatigheidsindicatoren/kengetallen per 31 december 2010
2007

2008

2009

2010

2010 (index)

Omschrijving Generiek Deel
Kostprijzen per product (groep)
Verwerven/Bestel
Verwerven archieven
Begeleiden vaststelling selectielijsten
Bewerken particuliere archieven
Ontwikkelen beleid
Beheer/behoud
Opslag papieren archieven
Beheer/behoud archief
Beschikbaarstellen digitale
collectie
Onderzoek op archieven
Presentatie
Beschikbaar stellen collectie
(klassiek)
Presenteren collectie
Marketingcommunicatie van
producten

€ 4 300
€ 5 100
€ 1 500
€ 108
€ 22 500
€ 30 600
€ 0,70
€ 105
€5
€ 3,46
€ 15 700

Tarieven/uur
Omzet per produktgroep (pxq)

€ 44,41

€ 44,62

€ 47,66

€ 50,61

1,06

FTE-totaal (excl. externe inhuur)

133,84

137,2

133,4

127,08

0,95

Baten gedeeld door lasten

101,5

100,3

98,5

96,7

0,98

775 000
2 115 000
7,5
103

313 956
1 954 222
–
103

446 785
2 527 693
7,7
106

426 485
3 142 220
–
116

0,95
1,24
–
1,09

97%
1%
14%
90%

97%
1%
14%
90%

97%
1%
25%
90%

97%
1%
28%
90%

1,00
1,00
1,12
1,00

Omschrijving Specifiek Deel
Aantal bezoeken
fysiek
virtueel
Klanttevredenheid
Aantal km’s archief
Collectiebeheer
% Toegankelijk
% Gedigitaliseerde collectie
% Gedigitaliseerde fotocollectie
% Archief in goede staat

Toelichting:
Het generieke deel bevat de meest betekenisvolle doelmatigheidsindicatoren in een meerjarig perspectief. De volgende indicatoren zijn hierin
opgenomen:
– De (gemiddeld gewogen) kostprijs per product dan wel productgroep,
waarbij er gezocht dient te worden naar het juiste aggregatieniveau.
Het dient te gaan om een beperkt aantal betekenisvolle kostprijzen die
bepalend zijn voor het grootste deel van de omzet.
– In 2010 zijn de kostprijzen voor het Nationaal Archief ontwikkeld en
vastgesteld in de managementafspraak 2011. Deze zijn in 2010 als
verantwoording opgenomen, maar is daadwerkelijk de begroting van
2011. In 2011 zal de realisatie van de kostprijzen per product in de
verantwoording worden meegenomen.
– Het (gemiddeld gewogen) tarief per uur.
– Dit is berekend door het gemiddelde salaris van de medewerkers
Nationaal Archief te delen door het aantal productieve uren vastge-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

200

Jaarrekening

–
–
–
–

–
–

steld in de Handleiding overheidstarieven. De stijging wordt voornamelijk veroorzaakt door de verhoging van de salarissen met terugwerkende kracht, veroorzaakt door de herwaardering van functies, die per
terugwerkende kracht is ingevoerd en het oplossen van het «verlofstuwmeer».
De totale omzet per product(groep).
Deze kan pas berekend worden voor het Nationaal Archief wanneer de
realisatie van de producten in 2011 heeft plaatsgevonden.
Het totaal aantal fte werkzaam bij de baten-lastendienst ultimo het jaar,
exclusief externe inhuur.
Het totaal aantal fte is overeenkomstig de bezetting van de formatie
van het Nationaal Archief, zoals opgenomen in P-direkt. Het aantal fte’s
in 2010 laat een daling zien. Dit wordt veroorzaakt door de taakstelling
en vacaturestop.
Het saldo van baten en lasten als percentage van de totale baten.
Deze laat een daling in 2010 zien en is het gevolg van het negatieve
resultaat dat in 2010 behaald is.

In het specifieke deel zijn de indicatoren opgenomen die specifiek voor het
Nationaal Archief zijn. Hieronder wordt een toelichting gegeven op de
veranderingen in de tijd.
– Het aantal virtuele bezoeken betreft het aantal bezoeken op nationaalarchief.nl, beeldbank.nationaalarchief.nl, archief.nl en genlias.nl. De
stijging van het aantal virtuele bezoekers wordt voor een groot deel
veroorzaakt door het online beschikbaar komen van de doop-, trouwen begraafboeken op de beeldbank in november 2010. Gelijk daarna
verdubbelde het aantal bezoekers. Ook de nieuwe website archief.nl
heeft geleid tot een hoger bezoekersaantal.
– De klanttevredenheid wordt tweejaarlijks gemeten. De eerstvolgende
meting vindt plaats in 2011.
– Er is in 2010 tien kilometer archief opgenomen. Dit zal de komende
jaren blijven stijgen mede door het wegwerken van achterstanden in
overbrenging wat samenhangt met de verkorte overbrengingstermijn.
Bepaalde archieven blijven echter gesloten of zijn slechts voor een
beperkte groep mensen toegankelijk.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

201

Bijlagen

D. BIJLAGEN
BIJLAGE 1: RWT’S EN ZBO’S
Deze bijlage bevat een overzicht van alle RWT’s (rechts-personen met een
wettelijke taak) en ZBO’s (zelfstandige bestuursorganen) die onder de
verantwoordelijkheid van het departement van Onderwijs, Cultuur en
Wetenschap vallen, de bijdrage van het departement aan deze instellingen
en het beleidsartikel waarop die bijdrage wordt verantwoord. In de
toelichting is de publieke taak aangegeven, alsmede een verwijzing naar
de webpagina van de betreffende organisatie.
Tabel RWT’s en ZBO’s (Bedragen x € 1 miljoen)
Instelling

Bevoegde gezagsorganen primair onderwijs
Stichting Participatiefonds
Stichting Vervangingsfonds
Bevoegde gezagsorganen voortgezet onderwijs
College voor Examens
Regionale Opleidingscentra (ROC’s) en vakinstellingen
Kenniscentra voor beroepsonderwijs en bedrijfsleven
Vereniging voor landelijke organen beroepsonderwijs (COLO)
Instellingsbesturen hogescholen
Instellingsbesturen universiteiten
Open Universiteit Nederland
Academische Ziekenhuizen
Nederlands Vlaamse Accreditatie Organisatie (NVAO)
Cultuurfondsen
•
Stichting fonds voor beeldende kunsten, vormgeving en
bouwkunst
•
Stichting fonds voor de podiumkunsten+
•
Stichting fonds voor cultuurparticipatie
•
Mondriaanstichting
•
Stichting Nederlands fonds voor de film
•
Stichting stimuleringsfonds voor de architectuur
•
Stichting Nederlands letterenfonds
Rijksmusea
Stichting stimuleringsfonds Nederlandse culturele mediaproducties
(Mediafonds)
Commissariaat voor de Media
Nederlandse Publieke Omroep (voorheen NOS)
Landelijk Omroepbestel
Stimuleringsfonds voor de Pers
Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen (KNAW)
Nederlandse Organisatie voor Toegepast Natuurwetenschappelijke
Onderzoek (TNO)
Koninklijke Bibliotheek (KB)
Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek (NWO)

RWT

ZBO

X
X
X
X

X
X

Artikel

Realisatie
2010

1
1
1,9
3
3,4
4
4
4
6
7
7
7
7
14

9 421,0
5,0
11,6
6 563,6
6,3
2 726,1
105,6
0,7
2 471,8
3 158,6
42,6
556,9
3,9

X
X
X
X
X
X
X
X
X
X

1

X

X
X

X
X
X
X
X
X
X

X
X
1
X

X
X
X

1

X
X

1

X
X
X

1

14

25,2
64,2
18,4
19,7
37,1
9,1
10,8
138,8

15
15
15
15
15
16

17,7
4,0
101,3
677,9
2,3
90,8

16
16
16

192,8
46,4
317,5

1
Betreft ZBO’s die niet onder de werking van de kaderwet ZBO’s worden gebracht vanwege het ontbreken van openbaar gezag, dan wel omdat het
deeltijd-zbo’s betreft.

Toelichting op de in de tabel genoemde RWT’s en ZBO’s.
Bevoegde gezagsorganen primair onderwijs (cluster)
Het betreft circa 1 200 bevoegde gezagsorganen van circa 7 480 instellingen. Voor zover het onderwijsinstellingen betreft waar de gemeente het
bevoegd gezag is, zijn deze instellingen niet aan te merken als RWT.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

202

Bijlagen

Stichting Participatiefonds (www.vfpf.nl)
Het PF is verantwoordelijk voor het beheren en terugdringen van de
werkloosheidsuitgaven in het primair onderwijs. Het PF ondersteunt
daarnaast scholen bij het opzetten van hun personeels- en mobiliteitsbeleid en individuele medewerkers die werkloos zijn met trainingen en
cursussen.
Stichting Vervangingsfonds (www.vfpf.nl)
Het VF betaalt de kosten voor vervangers die scholen moeten inzetten bij
ziekte of afwezigheid van personeel en levert een belangrijke bijdrage aan
het terugdringen van het ziekteverzuim en de arbeidsongeschiktheid van
onderwijspersoneel in het primair onderwijs door de kwaliteit van de
arbeidsomstandigheden en het personeelsbeleid te verbeteren.
Bevoegde gezagsorganen voortgezet onderwijs (cluster)
Het betreft circa 350 bevoegde gezagsorganen van circa 650 instellingen.
Voor zover het onderwijsinstellingen betreft waar de gemeente het
bevoegd gezag is, zijn deze instellingen niet aan te merken als RWT.
College voor Examens (www.cve.nl)
Het College is verantwoordelijk voor de regie op de uitvoering van de
centrale examens voortgezet onderwijs en staatsexamens in het voortgezet onderwijs, de examens rekenen en taal in het (middelbaar)
beroepsonderwijs en staatsexamens Nederlands als tweede taal.
Het College voor Examens (CvE) bestaat sinds 1 oktober 2009. Het is
ontstaan uit een samenvoeging van de Centrale Examencommissie
Vaststelling Opgaven (CEVO), de Staatsexamencommissie VO en de
Staatsexamencommissie Nederlands als Tweede taal (NT2).
Regionale Opleidingscentra (ROC’s) en vakinstellingen (cluster)
Het betreft ca. 57 ROC’s. Een ROC is een samenwerkingsverband van
onderwijsinstituten in het middelbaar beroepsonderwijs(MBO) en de
Volwasseneductie in Nederland.
Kenniscentra voor beroepsonderwijs en bedrijfsleven (cluster)
Het betreft 17 kenniscentra die de schakels vormen tussen het onderwijs
en het georganiseerde bedrijfsleven. Ze ontwikkelen kwalificaties voor het
middelbaar beroepsonderwijs, werven leerbedrijven en bewaken de
kwaliteit van deze leerbedrijven.
Vereniging voor landelijke organen beroepsonderwijs (www.
colo.nl)
COLO behartigt de belangen van de 17 Kenniscentra voor beroepsonderwijs en bedrijfsleven. In dat kader fungeert COLO tevens als
werkgeversorganisatie. De bijdrage aan COLO heeft ondermeer betrekking
op de ontwikkeling van het herontwerp van de kwalificatiestructuur
beroeps-onderwijs, het oplossen van de stageproblematiek in het mbo en
het doen van de zogenaamde internationale diploma-waardering.
Instellingsbesturen hogescholen (cluster)
Het betreft middelen die direct en indirect aan de 39 hogescholen
beschikbaar zijn gesteld.
Instellingsbesturen universiteiten (cluster)
Het betreft middelen die direct en indirect aan de 16 universiteiten
beschikbaar zijn gesteld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

203

Bijlagen

Open Universiteit Nederland (www.ou.nl)
De Open Universiteit ontwikkelt, verzorgt en bevordert, samenwerkend in
netwerken en allianties, hoogwaardig en innovatief hoger afstandsonderwijs.
Academische Ziekenhuizen (cluster)
Het betreft de middelen aan een achttal ziekenhuizen die verbonden zijn
aan een universiteit ten behoeve van de opleiding van artsen en ten
behoeve van onderzoek.
Nederlands Vlaamse Accreditatie Organisatie (www.nvao.net)
De NVAO borgt op onafhankelijke wijze de kwaliteit van het hoger
onderwijs in Nederland en Vlaanderen door middel van het beoordelen
van opleidingen en het verlenen van een keurmerk en draagt bij aan de
bevordering van deze kwaliteit.
Cultuurfondsen
In 2010 zijn bijdragen verstrekt aan de volgende 7 fondsen:
• Stichting fonds voor beeldende kunsten, vormgeving en bouwkunst
(www.fondsbkvb.nl).
Het Fonds maakt het beeldend kunstenaars, vormgevers, architecten en
bemiddelaars mogelijk om door middel van subsidies, internationalisering
en bijzondere projecten hun werk op velerlei wijzen te ontwikkelen.
• Stichting fonds voor podiumkunsten+ (www.nfpk.nl)
Het Fonds ondersteunt alle vormen van podiumkunsten in Nederland:
muziek, theater, muziektheater en dans.
• Stichting fonds voor cultuurparticipatie (www.cultuurparticipatie.nl)
Het Fonds stimuleert de actieve deelname aan het culturele leven van
inwoners van Nederland, in al hun diversiteit, ongeacht leeftijd, herkomst,
opleiding en woonplaats op het gebied van amateurkunst, cultuureducatie
en volkscultuur.
• Mondriaanstichting (www.mondriaanfoundation.nl)
Het fonds ondersteunt en stimuleert bijzondere projecten op het gebied
van beeldende kunst, vormgeving en musea.
• Stichting Nederlands fonds voor de film (www.filmfonds.nl)
Het fonds stimuleert de filmproductie in Nederland, met de nadruk op
kwaliteit en diversiteit en bevordert een goed klimaat voor de Nederlandse filmcultuur.
• Stichting stimuleringsfonds voor de architectuur (www.architectuurfonds.nl)
Het fonds voert verschillende subsidieregelingen uit die zijn gericht op
kennisontwikkeling en kennisuitwisseling van de ontwerpende disciplines
en het vergroten van de belangstelling voor architectuur, stedenbouw,
planologie, landschapsarchitectuur en interieurarchitectuur.
• Stichting Nederlands letterenfonds (www.letterenfonds.nl)
Het fonds is per 1 januari 2010 ontstaan uit een fusie van de Stichting
Fonds voor de Letteren en de Stichting Nederlands Literair Productie- en
Vertalingingsfonds. Het fonds bevordert de kwaliteit en diversiteit van de
Nederlands- en Friestalige letteren, en van literatuur in Nederlandse of
Friese vertaling. Verder bevordert het fonds de productie van kwalitatief

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

204

Bijlagen

hoogstaande, oorspronkelijk Nederlands- en Friestalige literaire werken;
het bevordert de vertaling van deze werken in andere talen en het
bevordert de vertaling in het Nederlands en Fries van literaire werken uit
moeilijk toegankelijke talen.
Rijksmusea (cluster)
Het betreft 17 musea die vallen onder de Wet verzelfstandiging rijksmuseale diensten.
Stichting stimuleringsfonds Nederlandse culturele mediaproducties (www.mediafonds.nl)
Het Mediafonds bevordert de ontwikkeling en productie van culturele
dramaproducties, documentaires, kunst- en kinderprogramma’s en
cultuurprojecten van de publieke landelijke en regionale omroep.
Commissariaat voor de Media (www.cvdm.nl)
Het Commissariaat ziet toe op de naleving van de Mediawet en de daarop
gebaseerde regels; het garandeert daarmee een eerlijke toegang tot de
media en bewaakt de kwaliteit, de diversiteit en de onafhankelijkheid van
de informatievoorziening.
Nederlandse Publieke Omroep (www.publiekeomroep.nl)
De NPO is het samenwerkings- en coördinatieorgaan van de landelijke
publieke omroep; deze taak is per 1 januari 2010 overgegaan van de NOS
naar een nieuwe stichting, de NPO.
Landelijk Omroepbestel (cluster)
Het betreft middelen die aan de landelijke publieke omroepen beschikbaar
zijn gesteld.
Stimuleringsfonds voor de Pers (www.stimuleringsfondspers.nl)
Het fonds heeft ten doel het handhaven en bevorderen van de pluriformiteit van de pers, voor zover die van belang is voor de informatie en
opinievorming.
Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen
(www.knaw.nl)
De KNAW bevordert als forum, geweten en stem van de wetenschap de
kwaliteit en de belangen van de wetenschap en zet zich in voor een
optimale bijdrage van de Nederlandse wetenschap aan de culturele,
sociale en economische ontwikkeling van de samenleving.
Nederlandse Organisatie voor Toegepast Natuurwetenschappelijke Onderzoek (www.tno.nl)
TNO is een onafhankelijke kennisorganisatie die een schakel vormt in de
kennisketen tussen de wetenschap enerzijds en bedrijven en organisaties
anderzijds.
Koninklijke Bibliotheek (www.kb.nl)
De KB brengt als de nationale bibliotheek van Nederland mensen en
informatie samen. De KB speelt voorts een centrale rol in de Nederlandse
(wetenschappelijke) informatie-structuur en bevordert de duurzame
toegang tot digitale informatie in (inter)nationaal verband

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

205

Bijlagen

Nederlandse Organisatie voor Wetenschappelijk Onderzoek
(www.nwo.nl)
De NWO heeft als taak het bevorderen van de kwaliteit van wetenschappelijk onderzoek.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

206

Bijlagen

BIJLAGE 2: OVERZICHT NIET-FINANCIËLE INFORMATIE OVER
INSCHAKELING VAN EXTERNE ADVISEURS EN TIJDELIJK
PERSONEEL (EXTERNE INHUUR)
Tabel niet-financiële informatie voor inschakeling van externe adviseurs en tijdelijk
personeel (inhuur externen) (Bedragen x € 1 000)
Uitgaven
2010
Apparaatskosten:
1.
Interim-management
2.
Organisatie- en Formatieadvies
3.
Beleidsadvies
4.
Communicatieadvisering
Beleidsgevoelig (som 1 t/m 4)

3 187
791
1 463
479
5 920

5.
Juridisch Advies
6.
Advisering opdrachtgevers automatisering
7.
Accountancy, financiën en administratieve organisatie
(Beleids)ondersteunend (som 5 t/m 7)

380
1 437
838
2 655

8.
Uitzendkrachten (formatie & piek)
Ondersteuning bedrijfsvoering (som 8)

30 115
30 115

Totaal uitgaven inhuur externen

38 690

Realisatie externe inhuur
Personele uitgaven
Totaal
Percentage externe inhuur

38 690
317 482
356 172
10,86%

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

207

Bijlagen

BIJLAGE 3: AFKORTINGEN
Ad-programma
AMvB
AO
AR
ASTRON
AWB
AWT
bbl
bbp
BISON
bol
BPRC
Bsik
BSO
bve
cao
CBS
Cern
CEVO
CINOP
Cito
CJP
COLO
COS
CPB
CPG
Crebo
CWTS
EET
EIB
Embc
Embl
ESA
ESF
ESO
EU
EUR
Euribor
evc
EVD
FES
FNA
fte
G&G
G4
GATE

GBA
GGD
gsb
GTI
havo
hbo

Associate-degreeprogramma
Algemene Maatregel van Bestuur
Algemeen overleg met de Tweede Kamer
Algemene Rekenkamer
Netherlands intitute for Radio Astronomy
Algemene wet bestuursrecht
Adviesraad voor het Wetenschaps- en Technologiebeleid
beroepsbegeleidende leerweg
bruto binnenlands product
Beraad Internationale Samenwerking Onderwijs
beroepsopleidende leerweg
Biomedical Primate Research Centre
Besluit subsidies investeringen kennisinfrastructuur
Buitenschoolse Opvang
beroepsonderwijs en volwasseneneducatie
collectieve arbeidsovereenkomst
Centraal Bureau voor de Statistiek
Europese organisatie voor kern- en hoger energiefysica
Centrale examencommissie vaststelling opgaven
Centrum voor innovatie van opleidingen
Centraal Instituut voor Toetsontwikkeling
Cultureel Jongeren Paspoort
Vereniging voor landelijke organen beroepsonderwijs
Commissie van Overleg Sectorraden
Centraal Planbureau
Centrum voor Parlementaire Geschiedenis
centraal register beroepsopleidingen
Centrum voor Wetenschaps- en Technologie Studies
economie, ecologie, technologie
Europees Instituut voor Bestuurskunde
Europese moleculaire biologische conferentie
Europees moleculair biologische laboratorium
Europees ruimte agentschap
Europees Sociaal Fonds
Europese organisatie voor astronomisch onderzoek
Europese Unie
Erasmus Universiteit Rotterdam
Euro Interbank Offered Rate
erkenning van verworven competenties
Economische Voorlichtingsdienst
Fonds Economische Structuurversterking
Frans-Nederlandse Academie, voorheen FransNederlands Netwerk (FNN)
fulltime equivalent (formatie-eenheid)
gepremieerde en gesubsidieerde sector
Vier grootste steden
Gate Foundation: een internationaal instituut voor
niet-westerse, moderne en hedendaagse beeldende
kunst
Gemeenschappelijke Basisadministratie Persoonsgegevens
Gemeentelijke Gezondheidsdienst
grote stedenbeleid
Grote Technologische Instituten
hoger algemeen voortgezet onderwijs
hoger beroepsonderwijs

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

208

Bijlagen

HGIS
ho
hrm
Huygens
IB
ICES/KIS
ICN
ict
id
IISG
IMON
INK
ipo
ITER

IWI
KANS
KB
kbb
KNAW
KP
lgf
lob
Lofar
MARIN
mavo
mbo
MenO
MKB
MTNL
NA
NCB
Nemo
NESO
NGI
NIB
NLR
NOB
NOC*NSF
nota WIO
NOWT
NT2
NTU
NTU/INL
Nuffic
NVAO
NWO

Homogene Groep Internationale Samenwerking
hoger onderwijs
human resources management
High level university year to gain excellence in the
Netherlands
Internationaal Beleid
Interdepartementale Commissie Economische
Structuurversterking / werkgroep kennisinfrastructuur
Instituut Collectie Nederland
informatie- en communicatie technologie
institutional development
Internationaal Instituut voor Sociale Geschiedenis
publicatie «Internationale Mobiliteit in het Onderwijs
in Nederland″
Instituut Nederlandse Kwaliteit
interprovinciaal overleg
internationaal samenwerkingsproject die de wetenschappelijke en technische haalbaarheid van kernfusie
als energiebron wil aantonen
Inspectie Werk en Inkomen
Koninkrijk der Nederlanden, Algemeen programma
voor Nauwe Samenwerking tussen Scholen
Koninklijke Bibliotheek
kenniscentra voor beroepsonderwijs en bedrijfsleven
Koninklijke Nederlandse Academie van Wetenschappen
Kaderprogramma
leerlinggebonden financiering
landelijk orgaan beroepsonderwijs
Low Frequency Array
Maritiem Research Instituut Nederland
middelbaar algemeen voortgezet onderwijs
middelbaar beroepsonderwijs
misbruik en oneigenlijk gebruik van regelingen
Midden- en kleinbedrijf
Multicultulere Televisie Nederland
Nationaal Archief
Nederlans centreum voor Biodiversiteit
New Metropolis (educatieve attractie op het gebied
van wetenschap en technologie)
Netherlands Education Support Office
National Genomics Initiative
Nederlandse Instituten in het Buitenland
Nationaal Lucht- en Ruimtevaartlaboratorium
Nederlandse Omroepproductie Bedrijf
Nederlands Olympisch Comité * Nederlandse Sport
Federatie
nota Werken in het Onderwijs
Nederlands Observatorium van Wetenschap en
Technologie
Nederlands als tweede taal
Nederlandse Taalunie
Nederlandse Taalunie/Instituut voor Nederlandse
Lexicologie
Netherlands universities foundation for international
cooperation
Nederlands Vlaamse Accreditatie Organisatie
Nederlandse organisatie voor Wetenschappelijk
Onderzoek

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

209

Bijlagen

odin
OESO
OKF
OV
owb
pabo
PIRLS
pisa
po
POMO
PRC

Raak
RCE
R&D
RGD
RHB
rhc
RISBO
rmc
ROA
roc
RWT
sbo
SBO
SCP
sf
sfb
SIA
SKO
SLO
sloa
so
STT
Surf

tlo
TNO
top-model
TS17-

TS18+

TU
TUD

onderzoek deelnemersinformatie
Organisatie voor Economische Samenwerking en
Ontwikkeling
Omkering Kapitaalfinanciering
Openbaar Vervoer
onderzoek en wetenschapsbeleid
pedagogische academie basisonderwijs
Progress in International Reading Literature Study
programme for international student assessment
primair onderwijs
Personeels- en Mobiliteitsonderzoek
onafhankelijk en multidisciplinair adviesbureau, dat
haar opdrachtgevers ondersteunt op het gebied van
Bouw, Huisvesting en Ruimtelijke ontwikkeling en
Infrastructuur
Regionale actie en aandacht voor kennisinnovatie
Rijksdienst voor het cultureel erfgoed
Research and Development
Rijksgebouwendienst
Rijkshoofdboekhouding
regionale historische centra
Rotterdams Instituut voor Sociaal-wetenschappelijk
Beleidsonderzoek
regionale meld- en coördinatiefunctie
Researchcentrum voor Onderwijs en Arbeidsmarkt
regionaal opleidingencentrum
Rechtspersonen met een Wettelijke Taak
speciaal basisonderwijs
Sectorbestuur voor de onderwijsarbeidsmarkt
Sociaal en Cultureel Planbureau
studiefinanciering
studiefinancieringsbeleid
Stichting Innovatie Alliantie
Stichting Kennisontwikkeling hbo
Stichting Leerplan Ontwikkeling
subsidiering landelijke onderwijsondersteunende
activiteiten
speciaal onderwijs
Stichting Toekomstbeeld der Techniek
Samenwerkingsorganisatie voor netwerkdienstverlening en informatie- en communicatietechnologie in
het hoger onderwijs en onderzoek
tegemoetkoming lerarenopleiding
Nederlandse organisatie voor Toegepast Natuurwetenschappelijk Onderzoek
model voor Transparante Onderwijsprogrammering
tegemoetkoming onderwijsbijdrage en schoolkosten
voor leerlingen tot 18 jaar in het voortgezet onderwijs
en de beroepsopleidende leerweg (volgens hoofdstuk
3 van de WTOS)
tegemoetkoming onderwijsbijdrage en schoolkosten
voor leerlingen ouder dan 18 jaar in (deeltijd)
voortgezet onderwijs die geen recht meer hebben op
VO18+ en studerenden in het hoger onderwijs van 18
jaar en ouder aan lerarenopleidingen die geen recht
meer hebben op WSF (volgens hoofdstuk 5 van de
WTOS)
Technische universiteit
Technische Universiteit Delft

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

210

Bijlagen

ud
uhd
UM
UNESCO
UvA
UvT
UWV
vavo
vbo
vbtb
VHTO
VI
vmbo
VNG
VNO
vo
VO18+

VOB
VSNU
(v)so
vsv
vve
vwo
WEB
WEC
WeTeN
WHW
wo
WOOS
WOPI
WOT
wp
WPO
WRR
WSF
wsns
WTOS
WVO
WW
zbo

universitair docent
universitair hoofddocent
Universiteit Maastricht
United Nations Educational Scientific and Cultural
Organisation
Universiteit van Amsterdam
Universiteit van Tilburg
Uitvoering Werknemersverzekeringen
voortgezet algemeen volwassenenonderwijs
voorbereidend beroepsonderwijs
van beleidsbegroting tot beleidsverantwoording
Landelijk expertisebureau meisjes/vrouwen en
bèta/techniek
Vernieuwingsimpuls
voorbereidend middelbaar beroepsonderwijs
Vereniging van Nederlandse Gemeenten
Verbond van Nederlandse Ondernemingen
voortgezet onderwijs
Tegemoetkoming onderwijsbijdrage en schoolkosten
voor leerlingen van 18 jaar en ouder in het voortgezet
onderwijs (volgens hoofdstuk 4 van de WTOS)
Vereniging voor Openbare Bibliotheken
Vereniging van Samenwerkende Nederlandse
Universiteiten
(voortgezet) speciaal onderwijs
voortijdig schoolverlaten
voor- en vroegschoolse educatie
voorbereidend wetenschappelijk onderwijs
Wet Educatie en Beroepsonderwijs
Wet op de Expertise Centra
Stichting Wetenschap en Techniek Nederland
Wet op het hoger onderwijs en wetenschappelijk
onderzoek
wetenschappelijk onderwijs
Wet overige OCenW-subsidies
Wetenschappelijk Onderwijs Personeels Informatiesysteem
Wet op het onderwijstoezicht
wetenschappelijk personeel
Wet op het primair onderwijs
Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid
Wet studiefinanciering
weer samen naar school
Wet Tegemoetkoming Onderwijsbijdrage en Schoolkosten
Wet op het voortgezet onderwijs
Werkloosheidswet
zelfstandig bestuursorgaan

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

211

Bijlagen

BIJLAGE 4: TREFWOORDEN
Aankoopfonds 172, 173
Aanvullende beurs 54, 100, 102, 105, 106, 110, 181
Achterstandenbeleid 28, 35
Anno 138
Arbeidsmarkt 5, 13, 20, 26, 41, 51, 52, 54, 55, 56, 59, 60, 63, 69, 70, 72, 73,
83, 85, 92, 93, 94, 97, 99, 136, 142, 161, 171, 175, 177, 179, 210
Arbeidsvoorwaarden 94
Arbo 23, 26, 86, 87, 92, 95, 100, 101, 102, 103, 105, 107, 108, 111, 112,
115, 123, 130, 131, 143, 149, 151, 166, 167
Archeologie 121, 122, 127, 128
Archiefwet 194
Archieven 121, 122, 128, 194, 196, 198, 200, 201
Aspasia 139
Basisbeurs 54, 102, 103, 104, 106, 180
Beeldende kunst 120, 202, 204, 208
Bekostiging 21, 22, 28, 29, 30, 42, 43, 44, 50, 53, 56, 57, 61, 74, 75, 76, 77,
78, 80, 96, 126, 162, 165, 169, 187, 192
Beroepskolom 57
Beroepsonderwijs 5, 13, 19, 51, 52, 53, 54, 55, 56, 57, 58, 59, 63, 65, 70,
89, 92, 95, 113, 148, 160, 169, 171, 175, 177, 178, 179, 181, 202, 203, 208,
209, 211
Beroepsopleidende leerweg 100, 111, 112, 208
Beroepspraktijkvorming 56, 60, 62, 181
Beurzenprogramma 76, 79
Bibliotheken 23, 89, 121, 129, 131, 134, 211
Bilaterale samenwerking 86, 87, 138
BPRC 138, 179, 208
Bve-sector 19, 94
Cao 94, 95, 208
Collegegeld 89, 107
Collegegeldkrediet 107, 108
COLO 202, 203, 208
Convenant 11, 15, 19, 54, 65, 66, 68, 80, 81, 94, 151, 170
Cultureel erfgoed 89, 122, 123, 124, 127, 210
Culturele diversiteit 125
Cultuur en school 28, 30
Cultuuruitingen 119, 120, 121
Deelname 12, 22, 26, 41, 54, 65, 73, 77, 84, 85, 100, 101, 111, 112, 117,
119, 121, 123, 136, 140, 155, 204
Differentiatie 21, 72
Doorstroom 60, 81, 142, 143, 144
Educatie 5, 15, 17, 22, 30, 35, 37, 51, 53, 54, 55, 56, 57, 63, 86, 89, 92, 95,
96, 97, 119, 148, 149, 153, 160, 163, 169, 171, 175, 177, 178, 179, 181, 204,
208, 209, 211
ESF 174, 208
EU-kaderprogramma 22
FES 11, 30, 42, 43, 53, 55, 70, 75, 76, 77, 78, 94, 98, 121, 136, 138, 139, 208
Film 23, 125, 126, 128, 129, 197, 202, 204
Fondsen 121, 123, 176, 178, 202, 204
Genomics 139, 209
Gewichtenregeling 13, 16, 32, 34, 35, 182, 183
Gigaport 141
GOA 28, 29, 30
Havo/vwo 47

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

212

Bijlagen

Hoger beroepsonderwijs 75, 78, 89, 96, 100, 161, 171, 175, 177, 178, 179,
208
Hoger onderwijs 5, 11, 13, 21, 25, 60, 61, 72, 74, 75, 76, 77, 78, 79, 80, 81,
83, 85, 98, 100, 107, 109, 110, 136, 140, 169, 209, 210, 211
Huisvesting 44, 88, 90, 121, 122, 163, 178, 179, 188, 196, 210
Inburgering 63, 119, 188, 189
Instroom 16, 45, 70, 81, 84, 94, 95, 96
Internationaal cultuurbeleid 89, 124
Internationale samenwerking 76
Inventaris 180, 190, 192, 197
Kennisnet 44, 45, 50, 59
Kinderopvang 5, 14, 37, 39, 145, 146, 147, 148, 149, 150, 151, 152, 153,
154, 161, 163, 170, 171, 175, 177, 179, 183, 184
Koers 35
Kwalificatiestructuur 53, 56, 203
Kwaliteit 11, 12, 13, 15, 17, 19, 20, 21, 22, 26, 27, 28, 30, 31, 33, 34, 35, 36,
37, 39, 41, 42, 44, 45, 46, 47, 48, 50, 51, 52, 53, 56, 57, 59, 60, 61, 62, 64, 72,
74, 76, 77, 78, 79, 80, 81, 82, 86, 87, 92, 93, 94, 95, 96, 97, 98, 99, 109, 119,
127, 129, 137, 145, 147, 148, 149, 151, 152, 153, 154, 157, 188, 192, 203,
204, 205, 206, 209
Kwaliteitsbeleid 42
Landelijke organen beroepsonderwijs 202, 203
Landelijke publieke omroep 23, 134, 205
Leenfaciliteit 102, 107, 108, 109, 187, 189, 192, 194, 197, 199
Leerlingenzorg 36
Leerlinggebonden financiering 35, 53, 55, 63, 209
Leerlingvolgsysteem 36
Leerplicht 26
Leerwerktrajecten 64, 65, 67, 88
Leraren in opleiding 93
Lerarenopleidingen 17, 18, 95, 96, 97, 98, 99, 210
Lesgeld 5, 117, 118, 171, 175
Letteren 89, 178, 202, 204
Leven lang leren 20, 81
Levensonderhoud 107
Liquiditeit 43, 54
Maatwerk 45, 69
Mediawet 133, 205
Meeneembare studiefinanciering 109, 110
Middelbaar beroepsonderwijs 19, 51, 52, 56, 57, 66, 99, 100, 203, 209, 211
Monumenten 23, 120, 121, 122, 127, 128, 182
Monumentenwet 127
Monumentenzorg 23, 122, 127
Musea 120, 121, 122, 123, 126, 128, 172, 173, 202, 204, 205
Onderwijsprogrammering 168, 210
Onderzoekspersoneel 142
Participatie 12, 16, 22, 63, 100, 111, 119, 120, 123, 130, 155, 159, 175, 176,
178, 189, 202, 203, 204
Personeelsbeleid 5, 26, 28, 41, 94, 99, 142, 143, 171, 175, 177, 179, 203
Podiumkunsten 125, 202, 204
Prestatiebeurs 100, 101, 102, 103, 104, 106, 176
Primair onderwijs 5, 20, 26, 27, 28, 29, 30, 32, 33, 38, 89, 92, 95, 98, 99,
149, 154, 160, 165, 171, 175, 177, 178, 179, 182, 202, 203, 210, 211
Raad voor Cultuur 22, 123, 125, 129, 162, 164
Regeerakkoord 9, 23, 31, 35, 52, 56, 123, 134
Reisvoorziening 102, 103, 105
Rendement 11, 15, 20, 21, 59, 72, 73, 74, 77, 81, 82, 83, 98, 99, 101

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

213

Bijlagen

Rentedragende lening 103, 107, 108, 109, 175, 176
Renteloze voorschotten 108, 109, 175, 176
Rijksbijdrage 21, 78, 194
Schoolkosten 111, 116, 175, 180, 211
Schoolontwikkeling 96
Solvabiliteit 175, 176
Speciaal onderwijs 13, 26, 32, 35, 36, 37, 95, 210, 211
Studentenmobiliteit 80, 89, 109
Studentenmonitor 80, 81, 85, 107, 110
Studiefinanciering 5, 25, 54, 75, 87, 89, 100, 101, 102, 103, 104, 105, 107,
109, 111, 115, 117, 160, 171, 175, 176, 177, 178, 180, 210, 211
Studielening 108, 109
Technocentra 5, 70, 171, 179
Tegemoetkoming onderwijsbijdrage en schoolkosten 171, 210, 211
Toegankelijkheid 30, 56, 78, 100, 101, 102, 103, 105, 108, 110, 111, 112,
115, 145, 149, 150
Trefwoorden 5, 10
Uitstroom 69, 84
Uitval 11, 15, 19, 21, 38, 53, 65, 66, 72, 73, 74, 77, 81, 82, 93, 98, 99
Vernieuwingsimpuls 22, 136, 139, 140, 142, 143, 144, 211
Vervangingsfonds 175, 176, 178, 202, 203
Vmbo 15, 19, 42, 43, 47, 48, 54, 59, 66, 69, 96, 113, 211
Voor- en vroegschoolse educatie 211
Voortijdig schoolverlaten 65, 67, 211
Wachtgeld 175, 191, 198
WEC 32, 211
Weer samen naar school 211
Wetenschappelijk onderwijs 77, 89, 96, 100, 171, 175, 177, 179, 211
Wisselwerking 136, 194
WPO 32, 211
Ziekteverzuim 95, 99, 203
Zij-instromers 17, 93, 96

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 32 710 VIII, nr. 1

214