T.G. Kuijpers | J.M.A. Boer | A.J. Rodenburg | J.J. Edens | M.Eykelenboom |
E.L. Sanderman-Nawijn | N. Koopman | A. Blokstra | A. Van Giessen

Doorrekening impact Nationaal Preventieakkoord:
deelakkoord roken
Worden de ambities voor 2040 bereikt?
RIVM-rapport 2023-0413

Dit is een uitgave van:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven
Nederland
www.rivm.nl
januari 2024

015304

De zorg voor morgen
begint vandaag

Doorrekening impact Nationaal
Preventieakkoord: deelakkoord roken
Worden de ambities voor 2040 bereikt?

RIVM-rapport 2023-0413

RIVM-rapport 2023-0413

Colofon

© RIVM 2024
Delen uit deze publicatie mogen worden overgenomen op voorwaarde
van bronvermelding: Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu
(RIVM), de titel van de publicatie en het jaar van uitgave.
Het RIVM hecht veel waarde aan toegankelijkheid van zijn producten.
Op dit moment is het echter nog niet mogelijk om dit document volledig
toegankelijk aan te bieden. Als een onderdeel niet toegankelijk is, wordt
dit vermeld. Zie ook www.rivm.nl/toegankelijkheid.
DOI 10.21945/RIVM-2023-0413
T.G. Kuijpers (auteur), RIVM
J.M.A. Boer (auteur, projectleider), RIVM
A.J. Rodenburg (auteur), RIVM
J.J. Edens (auteur), RIVM
M. Eykelenboom (auteur), RIVM
E.L. Sanderman-Nawijn (auteur), RIVM
N. Koopman (projectondersteuner), RIVM
A. Blokstra (auteur), RIVM
A. Van Giessen (auteur, projectleider), RIVM
Contact:
Jolanda Boer
Centrum voor Preventie, Leefstijl en Gezondheid,
Jolanda.boer@rivm.nl
Dit onderzoek werd verricht in opdracht van het ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport in het kader van de monitor
Nationaal Preventieakkoord.

Dit is een uitgave van:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven
Nederland
www.rivm.nl
Pagina 2 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

Publiekssamenvatting

Doorrekening impact Nationaal Preventieakkoord: deelakkoord
roken
Worden de ambities voor 2040 bereikt?
De Nederlandse overheid wil dat er minder mensen roken, overgewicht
hebben of te veel alcohol drinken. Om dat te bereiken, is in 2018 het
Nationaal Preventieakkoord met doelen voor 2040 afgesloten. Hiervoor
heeft de overheid met meer dan zeventig partijen afspraken gemaakt.
Het RIVM heeft berekend of de doelen in 2040 worden gehaald met de
afspraken zoals ze nu worden uitgevoerd. Het RIVM heeft hiervoor
berekend hoe de situatie in 2040 zal zijn met én zonder de afspraken.
Uit de berekening blijkt dat het aantal mensen dat rookt in 2040 iets
verder zal zijn gedaald met de afspraken dan zonder de afspraken. Maar
de gestelde doelen worden met de afspraken niet gehaald. Extra en
stevigere maatregelen zijn nodig om deze doelen te bereiken. Denk
bijvoorbeeld aan extra prijsverhogingen, naast de verhogingen die al
zijn afgesproken.
Het doel is dat in 2040 minder dan vijf procent van de volwassenen en
geen enkele jongere meer rookt. Volgens de berekeningen zal door de
afspraken naar schatting ongeveer 10 procent van de volwassenen
roken. Zonder afspraken zou dat 13 procent zijn. Het aantal jongeren
(12 t/m 16 jaar) dat rookt, zal in 2040 door de afspraken ongeveer vier
procent zijn, in plaats van vijf procent zonder de afspraken. Het duurder
maken van sigaretten en shag bleek het meest effectieve middel om
mensen te laten stoppen met roken of te voorkomen dat ze ermee
beginnen. In dit onderzoek is niet gekeken naar het roken van
elektronische sigaretten (vapen).
Kernwoorden: Nationaal Preventieakkoord, roken, doel 2040,
doorrekening

Pagina 3 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

Pagina 4 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

Synopsis

Calculating the impact of the National Prevention Agreement –
subagreement on smoking
Will the 2040 ambitions be reached?
The Dutch government wants to reduce the number of people who
smoke, are overweight or consume excessive amounts of alcohol. To
this end, the National Prevention Agreement was drawn up in 2018, with
goals for 2040. In this context, the government made agreements with
over 70 different parties. RIVM has calculated whether the agreements,
as they are currently being implemented, will be enough to reach the
goals for 2040. RIVM has calculated what the situation will look like in
2040 both with and without the agreements.
The calculations show that the agreements will result in slightly less
people smoking in 2040, compared to the situation without the
agreements. However, the agreements will not result in the goals being
met. More and stricter measures will be necessary to meet these goals.
For example, additional price increases could be introduced, alongside
the previously agreed increases.
The goal for 2040 is to reduce the number of adults who smoke to less
than 5 per cent and to reduce the number of young people smoking to
zero. According to the calculations, the agreements will result in an
estimated 10 per cent of adults smoking. Without agreements, this
would be 13 per cent. The agreements will also result in around 4 per
cent of young people (between 12 and 16 years old) smoking in 2040,
compared to 5 per cent without the agreements. Making cigarettes and
roll-your-own tobacco more expensive would be the most effective way
of getting people to quit smoking or preventing them from ever
beginning. Vaping was not included in this study.
Keywords: National Prevention Agreement, smoking, 2040 goal,
calculation

Pagina 5 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

Pagina 6 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

Inhoudsopgave

Samenvatting — 9
1

Inleiding — 11

2
2.1
2.2
2.3
2.4
2.5

Methoden: algemeen — 13
Scenario’s in de doorrekening — 13
Periodieke expertconsultatie — 13
Modelberekeningen — 14
Bepalen door te rekenen interventies — 14
Kwalitatieve beoordeling voor zwangere vrouwen — 15

3
3.1
3.1.1
3.1.2
3.1.3
3.1.4
3.2
3.2.1
3.2.2
3.2.3

Methoden: rookmodellen — 17
Volwassenen — 17
Demografie en sterfte — 17
Wel/niet roken — 18
Percentage rokers — 18
Implementatie van interventiescenario’s — 19
Jongeren — 20
Demografie — 20
Percentage rokers — 20
Implementatie van interventiescenario’s — 21

4
4.1
4.1.1
4.1.2
4.1.3
4.2
4.2.1
4.2.2

Methoden: aannames bij de interventiescenario’s — 23
Accijnsverhoging tabak — 23
Beschrijving — 23
Wat is bekend over het effect van accijnsverhoging? — 24
Interventiescenario’s: onderbouwing en aannames — 24
Uitstal- en reclameverbod voor rookwaren — 26
Beschrijving — 26
Wat is bekend over het effect van een uitstal- en reclameverbod voor
rookwaren? — 26
Interventiescenario’s: onderbouwing en aannames — 27
Neutrale verpakkingen — 28
Beschrijving — 28
Wat is bekend over het effect van neutrale verpakkingen? — 29
Interventiescenario’s: onderbouwing en aannames — 29
Verminderen verkooppunten tabak — 30
Beschrijving — 30
Wat is bekend over het effect van het verminderen van
verkooppunten? — 31
Interventiescenario’s: onderbouwing en aannames. — 31
Rookvrije (kind)omgevingen — 34
Beschrijving — 34
Wat is bekend over het effect van rookvrije (kind)omgevingen — 34
Interventiescenario’s: onderbouwing en aannames — 35
Stoppen-met-roken-zorg — 36
Beschrijving — 36
Wat is bekend over het effect van SMR-zorg? — 37
Wat is bekend over het bereik van SMR-zorg? — 37
Interventiescenario’s: onderbouwing en aannames — 38

4.2.3
4.3
4.3.1
4.3.2
4.3.3
4.4
4.4.1
4.4.2
4.4.3
4.5
4.5.1
4.5.2
4.5.3
4.6
4.6.1
4.6.2
4.6.3
4.6.4

Pagina 7 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

4.7
4.7.1
4.7.2
4.7.3
4.7.4
4.8
4.8.1
4.8.2

Rookvrije werkomgeving — 39
Beschrijving — 39
Wat is bekend over het effect van de rookvrije werkplek? — 40
Wat is bekend over het bereik van de rookvrije werkplek? — 40
Interventiescenario’s: onderbouwing en aannames. — 40
Informatievoorziening en campagnes — 41
Beschrijving — 41
Wat is bekend over het bereik en effect van informatievoorziening en
campagnes? — 42

5
5.1
5.2

Resultaten — 45
Volwassenen — 45
Jongeren — 45

6

Kwalitatieve inschatting voor roken onder zwangere
vrouwen — 47
Beschrijving — 47
Kwalitatieve inschatting van de impact van de afspraken gericht op
zwangere vrouwen — 48
Campagne ‘rookvrij zwanger’ — 48
Stoppen-met-roken-advies — 48
Kwalitatieve inschatting van het wel of niet bereiken van de ambitie
gericht op zwangere vrouwen — 49

6.1
6.2
6.2.1
6.2.2
6.3
7
7.1
7.2
7.3
7.3.1
7.3.2
7.4
7.5

Discussie — 51
Samenvatting van de resultaten — 51
Vergelijking van de huidige doorrekening met de Quickscan — 51
Methodologische kanttekeningen — 52
Onzekerheden in de modellen — 52
Onzekerheden bij de interventiescenario’s — 53
Duiding van de resultaten — 54
Conclusie en kansen voor de toekomst — 56
Referenties — 57
Dankwoord — 63
Bijlage 1 Doelstellingen en afspraken per doorgerekende
maatregel — 65

Pagina 8 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

Samenvatting

Achtergrond
In 2018 hebben ruim 70 partijen samen met het ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) afspraken gemaakt om bij te
dragen aan een gezonder Nederland. Deze afspraken zijn vastgelegd in het
Nationaal Preventieakkoord (NPA). Met deze afspraken willen de partijen er
voor zorgen dat in 2040 minder mensen roken, minder mensen
overgewicht hebben en minder mensen problematisch alcoholgebruik
vertonen. Voor elk van de drie thema’s in het NPA zijn door de partijen
ambities vastgesteld in deelakkoorden. In het NPA is afgesproken dat het
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) de impact van de
afspraken in het NPA eens in de vier jaar doorrekent, om in te kunnen
schatten of de ambities voor 2040 worden bereikt.
Doel
Het doel van de doorrekening is om in te schatten wat de impact is van de
in het NPA vastgelegde afspraken en de voortgang daarvan op het
percentage mensen dat sigaretten of shag rookt. In dit onderzoek is niet
gekeken naar het roken van elektronische sigaretten (vapen).
Aanpak
Het RIVM heeft modellen gemaakt om te berekenen hoe het percentage
volwassenen en jongeren (12 t/m 16 jaar) dat sigaretten of shag rookt zich
naar verwachting in de periode 2019 t/m 2040 ontwikkelt. Deze modellen
zijn gebruikt om drie scenario’s door te rekenen: (i) het referentiescenario,
(ii) het realistische interventiescenario en (iii) het optimistische
interventiescenario. Het referentiescenario geeft de ontwikkeling van het
aantal rokers weer als het NPA er niet zou zijn. In de interventiescenario’s
wordt de verwachte impact meegenomen van de afspraken die in het NPA
zijn gemaakt. De impact van het NPA wordt verkregen door de resultaten
van de doorrekening voor het realistische en optimistische
interventiescenario te vergelijken met het referentiescenario. In het
deelakkoord ‘roken’ is ook een ambitie voor zwangere vrouwen vastgelegd.
Er zijn daarvoor onvoldoende gegevens beschikbaar om een modelmatige
doorrekening uit te voeren. Daarom is kwalitatief beoordeeld of deze
ambitie wordt bereikt.
Resultaten
Deze doorrekening laat zien dat met de huidige voortgang van de NPAafspraken en de beschreven aannames voor voortgang in de toekomst de
eerdere daling in het percentage volwassenen en jongeren dat rookt zich
sterker voortzet. De afspraken in het NPA zorgen er samen voor dat het
percentage volwassenen rokers in 2040 naar verwachting ongeveer twee
tot drie procentpunt lager ligt dan in het referentiescenario. Het percentage
jongeren dat de afgelopen maand heeft gerookt ligt door de NPA-afspraken
in 2040 één procentpunt lager dan in het referentiescenario. De ambities
voor 2040 uit het deelakkoord ‘roken’ van het NPA worden met de NPAafspraken en hun huidige voortgang echter niet bereikt.

Pagina 9 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

Onzekerheden bij de doorrekening
Deze doorrekening geeft een zo goed mogelijke inschatting van de
impact van de afspraken in het NPA. Bij modelberekeningen moet echter
altijd rekening worden gehouden met onzekerheden. Ook was het voor
het bepalen van de impact van de afspraken in het NPA in veel gevallen
noodzakelijk om aannames te doen. Voor het onderbouwen van deze
aannames is zo veel mogelijk gebruik gemaakt van (wetenschappelijke)
literatuur en expertopinies. Desondanks brengen deze aannames ook
onzekerheid met zich mee, zeker als ze over de toekomst gaan. Door
het gebruik van zowel een realistisch als een optimistisch
interventiescenario wordt deels rekening gehouden met deze aannames
en onzekerheden.
Conclusie en kansen voor de toekomst
De NPA-afspraken dragen volgens deze doorrekening bij aan een daling
van het percentage rokers, bovenop de al dalende trend. Om deze
daling voort te zetten, is het belangrijk het bestaande beleid voort te
zetten. De impact van het NPA is echter niet zodanig dat de ambities
voor 2040 worden bereikt. Om die ambities te bereiken, zijn
aanvullende maatregelen en/of is intensivering van huidige maatregelen
nodig. Veel interventies uit het NPA zijn in overeenstemming met de
aanbevelingen uit het MPOWER raamwerk van de
Wereldgezondheidsorganisatie (WHO). Gekeken kan worden hoe deze
maatregelen verder kunnen worden aangescherpt. Volgens deze
doorrekening lijken vooral verdere accijnsverhogingen kansrijk om
dichter in de buurt van de ambities te komen. Een andere optie is om
meer te doen aan het verbeteren van de doorverwijzing naar effectieve
stoppen-met-roken-zorg. In een eventuele volgende doorrekening kan
het RIVM onderzoeken of de ambities met een aantal aanvullende
maatregelen wel in zicht komen.

Pagina 10 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

1

Inleiding

In 2018 hebben ruim 70 partijen samen met het ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) afspraken gemaakt om bij te
dragen aan een gezonder Nederland. Deze afspraken zijn vastgelegd in
het Nationaal Preventieakkoord (NPA) [1]. Onder de partijen bevinden
zich onder meer patiëntenorganisaties, zorgaanbieders,
zorgverzekeraars, gemeenten, sportbonden, bedrijven, fondsen,
onderwijsinstellingen, maatschappelijke organisaties en de rijksoverheid.
Zij zetten zich er met de afspraken voor in dat in 2040 minder mensen
roken, minder mensen overgewicht hebben en minder mensen
problematisch alcoholgebruik vertonen. Deze drie leefstijlkenmerken zijn
verantwoordelijk voor een groot deel van de ziektelast in Nederland [2].
Voor elk van de drie thema’s in het NPA zijn door de partijen ambities
vastgesteld in deelakkoorden. In het NPA is afgesproken dat het
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) de voortgang van
de afspraken jaarlijks monitort, en eens in de vier jaar de impact van de
afspraken in het NPA doorrekent om in te schatten of de ambities voor
2040 worden gehaald. Het doel van deze doorrekening is om voor de
periode 2019 t/m 2040 in te schatten wat de impact van de vastgelegde
afspraken in het deelakkoord ‘roken’ is op het percentage mensen dat
tabak rookt. Aan de hand daarvan wordt beoordeeld of een aantal in het
NPA geformuleerde ambities voor 2040 wordt bereikt. Deze ambities
zijn:
1. het deel van de inwoners van Nederland van 18 jaar en ouder dat
rookt is kleiner dan 5% in 2040;
2. het deel van de jongeren dat de afgelopen maand heeft gerookt
is 0% in 2040, en;
3. het deel van de zwangeren dat rookt is 0% in 2040.
In dit onderzoek is niet gekeken naar het roken van elektronische
sigaretten (vapen), omdat in het NPA geen afspraken over vapen zijn
opgenomen.
Ten tijde van de ondertekening van het NPA in 2018 publiceerde het
RIVM de ‘Quickscan mogelijke impact Nationaal Preventieakkoord’ [3].
Deze Quickscan berekende de impact onder de aanname dat alle
afspraken in het NPA zouden worden uitgevoerd zoals afgesproken en
binnen de afgesproken termijnen zouden worden gehaald. De huidige
doorrekening geeft inzicht in de impact van de in het NPA vastgelegde
afspraken zoals die tot nu toe in de praktijk worden uitgevoerd. Hierbij
wordt gebruik gemaakt van de meest recente informatie over de
voortgang van de afspraken.
Hoofdstuk 2 beschrijft de methoden, hoofdstuk 3 beschrijft de modellen
die voor de doorrekening van volwassenen en jongeren zijn gebruikt, en
hoofdstuk 4 beschrijft de aannames bij de interventiescenario’s die zijn
opgesteld om de NPA-afspraken door te rekenen. Hoofdstuk 5 geeft
vervolgens de resultaten van de doorrekening weer. Hoofdstuk 6
beschrijft een kwalitatieve inschatting van de impact van NPA-afspraken
gericht op zwangere vrouwen. Het rapport eindigt met een discussie die
Pagina 11 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

de kanttekeningen bij de doorrekening weergeeft en de resultaten in
een bredere context plaatst. De discussie wordt afgesloten met de
conclusie over de impact van de afspraken die binnen het deelakkoord
‘roken’ zijn vastgelegd, in relatie tot de ambities en aanbevelingen voor
de toekomst.

Pagina 12 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

2

Methoden: algemeen

2.1

Scenario’s in de doorrekening
Om de impact van het NPA te bepalen, zijn drie scenario’s doorgerekend
die de ontwikkeling van het percentage rokers van 2019 t/m 2040
schatten. Dit zijn (i) het referentiescenario, (ii) het realistische
interventiescenario en (iii) het optimistische interventiescenario.
In het referentiescenario wordt de historische trend in het percentage
rokers van 2002 t/m 2018 doorgetrokken t/m 2040. Hierbij wordt
rekening gehouden met demografische ontwikkelingen in de bevolking.
De historische trend wordt mede bepaald door eerder gevoerd beleid en
door andere maatschappelijke ontwikkelingen die invloed hebben gehad
op het percentage rokers. Dit scenario geeft de ontwikkeling van dit
percentage weer als er geen NPA-afspraken waren gemaakt.
In de interventiescenario’s wordt een schatting gemaakt van het
percentage rokers t/m 2040, als de NPA-afspraken die van invloed
kunnen zijn op de rookprevalentie er wel zijn. Deze interventiescenario’s
worden verkregen door aanpassingen te doen in het referentiescenario.
De interventiescenario’s verschillen in de aannames die worden gedaan
over onder meer het aantal mensen waarop de NPA-afspraken effect
hebben (het bereik), het effect dat wordt behaald met de NPA-afspraken
en de verwachte duur van het effect (het effectbehoud). In het
realistische interventiescenario zijn de aannames realistisch, maar
behoudend. Zo zijn er alleen aannames over de toekomst gedaan als er
concrete aanwijzingen en/of toezeggingen zijn die deze aannames
plausibel maken. In het optimistische interventiescenario zijn de
aannames ook realistisch, maar positiever (zie Hoofdstuk 4). Het
optimistische scenario is dus geen maximaal scenario, waarbij
bijvoorbeeld alle afspraken per definitie voor 100% behaald worden
en/of het bereik per definitie 100% is. Door twee interventiescenario’s
te schetsen, wordt rekening gehouden met de onzekerheden die
aannames met zich meebrengen. Daarnaast biedt het optimistische
interventiescenario de mogelijkheid om duidelijkere conclusies te
trekken. Als de ambities in het optimistische interventiescenario niet
worden gehaald, is het onwaarschijnlijk dat de ambities van het NPA
met de huidige inspanningen zullen worden bereikt.
De impact van het NPA wordt verkregen door de resultaten van de
doorrekening voor het realistische en optimistische interventiescenario
te vergelijken met het referentiescenario.

2.2

Periodieke expertconsultatie
Een groep van experts op het gebied van tabaksontmoediging (zie
Dankwoord) heeft periodiek input gegeven voor deze doorrekening. In
totaal vonden er zes online expertsessies van minimaal twee uur plaats.
De experts gaven meestal voorafgaand aan deze sessies schriftelijke
feedback op aangeleverde stukken, om deze daarna gezamenlijk te
bespreken. In andere gevallen volgde de discussie op een presentatie
van de onderzoekers. Daarnaast zijn voor specifieke vragen experts met
Pagina 13 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

kennis op specifieke onderwerpen geraadpleegd. De experts hebben
kritisch meegedacht over de clustering van de NPA-afspraken (zie
paragraaf 2.4), de modellen (zie Hoofdstuk 3) en de aannames voor de
interventiescenario’s (zie Hoofdstuk 4).
2.3

Modelberekeningen
Er zijn modellen ontwikkeld om het percentage rokers onder de
Nederlandse bevolking te simuleren. Deze modellen zijn gebruikt om
voor de drie scenario’s – het referentiescenario, het realistische
interventiescenario en het optimistische interventiescenario – voor de
periode van 2019 t/m 2040 een inschatting te geven van:
1. het percentage van de Nederlandse volwassenen (18 jaar of
ouder) dat rookt
2. het percentage van de Nederlandse jongeren (12 t/m 16 jaar)
dat de afgelopen maand heeft gerookt
In dit rapport noemen we dit simpelweg het percentage rokende
volwassenen en het percentage rokende jongeren.
Voor volwassenen is een rookmodule ontwikkeld binnen het Life Course
Disease Model (LCDM). Dit model bevat ook een overgewichtmodule en
een alcoholmodule, die worden gebruikt voor de doorrekeningen voor
volwassenen in de deelakkoorden ‘ overgewicht’ en ‘problematisch
alcoholgebruik’.
Voor jongeren is een apart model ontwikkeld, dat we hier het
jongerenmodel noemen. Redenen daarvoor zijn dat er voor jongeren
minder data beschikbaar zijn en dat de ambitie voor jongeren is
gedefinieerd in termen van het percentage dat de afgelopen maand
heeft gerookt. Voor beide typen modellen worden de onderliggende
data, verschillende onderdelen en rekenstappen verder toegelicht in
Hoofdstuk 3.

2.4

Bepalen door te rekenen interventies
De afspraken in het NPA die eenzelfde doel voor ogen hebben, zijn
samengevoegd in clusters met een bepaald doel. Deze geclusterde
afspraken vormen samen een interventie. Zo zijn er bijvoorbeeld
verschillende afspraken om rookvrije (kind)omgevingen te creëren. Op
basis van feedback van de expertgroep is de clustering waar nodig
aangepast. Deze clustering heeft geleid tot acht interventies die voor het
deelakkoord ‘roken’ mogelijk konden worden doorgerekend. Hiervan
hadden er vijf betrekking op volwassenen én jongeren. Twee
interventies zijn alleen voor volwassenen doorgerekend (rookvrije
werkomgeving en stoppen-met-roken-zorg). Een overzicht van alle
clusters met bijbehorende afspraken staat in bijlage 1.
De voortgangsrapportages van het NPA [4-6] zijn gebruikt om de
voortgang van de NPA-afspraken voor de jaren 2019 t/m 2021 vast te
stellen. Deze voortgangsrapportages bevatten informatie over de
voortgang van NPA-afspraken, die door de betrokken partijen zelf is
aangeleverd. De voortgang van de NPA-afspraken is essentieel om te
beoordelen wat de mogelijke impact van een afspraak zou kunnen zijn.
Met behulp van deze voortgangsinformatie is bepaald in hoeverre de
Pagina 14 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

afspraken zijn gehaald, maar ook of de afspraken al (deels) waren
ingezet vóór het NPA. Sommige afspraken zorgen er namelijk voor dat
eerdere activiteiten worden voortgezet, zoals de campagne Stoptober.
Met behulp van de voortgangsinformatie wordt ingeschat of er door het
NPA een intensivering heeft plaatsgevonden. Dit is nodig omdat in de
interventiescenario’s wordt gekeken naar de impact als gevolg van het
NPA ten opzichte van het referentiescenario. Daarnaast kan uit de
voortgangsinformatie blijken dat de praktische implementatie van een
afspraak afwijkt van de oorspronkelijke NPA-afspraak. De NPAafspraken worden doorgerekend zoals de partijen zelf aangeven deze uit
te voeren. Aan de hand van deskresearch en een gerichte uitvraag aan
NPA-partijen is de voortgangsinformatie aangevuld met relevante
informatie voor 2022.
Na het clusteren van de afspraken en het actualiseren van de
voortgangsinformatie is literatuuronderzoek en deskresearch uitgevoerd
om aanvullende informatie over het mogelijke effect en bereik van de
interventies te vinden. Er is apart gezocht naar informatie voor
volwassenen en jongeren. De voorkeur ging uit naar onderzoek in
Nederland, omdat dit de toepasbaarheid van de gevonden informatie
vergroot. Daarnaast hadden meta-analyses en systematische reviews
over effectiviteit de voorkeur, omdat deze een sterkere onderbouwing
voor de doorrekening bieden dan één of enkele studies. Voor het bereik
is onder meer gebruik gemaakt van monitors en datasets over deelname
aan interventies. Waar informatie ontbrak, vulden experts dit aan met
relevante studies. Literatuuronderzoek en deskresearch vonden plaats
tot 15 juni 2023. In een enkel geval is deze informatie later
geactualiseerd. Er was niet altijd bruikbare informatie beschikbaar.
Daarom is er ook gebruik gemaakt van expertopinies. Periodiek vond
overleg met de expertgroep plaats om te controleren of de gebruikte
informatie juist was en of de gemaakte aannames plausibel waren.
2.5

Kwalitatieve beoordeling voor zwangere vrouwen
Er is één cluster gemaakt met alle afspraken die specifiek op zwangere
vrouwen zijn gericht (zie bijlage 1). Voor zwangere vrouwen zijn er
echter onvoldoende gegevens beschikbaar om een modelmatige
doorrekening van het NPA uit te voeren. Daarom is er een kwalitatieve
beoordeling gedaan om in te schatten of de ambitie voor zwangere
vrouwen met de NPA-afspraken wordt bereikt. Deze kwalitatieve
beoordeling en de resultaten ervan worden verder beschreven in
Hoofdstuk 6.

Pagina 15 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

Pagina 16 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

3

Methoden: rookmodellen

Voor de doorrekening zijn modellen gebruikt om voor het
referentiescenario en de interventiescenario’s te berekenen wat het
percentage van de bevolking is dat rookt. De modellen voor
volwassenen en jongeren worden in dit hoofdstuk beschreven.
3.1

Volwassenen
Voor volwassenen wordt gebruik gemaakt van het door het RIVM
ontwikkelde Life Course Disease Model (LCDM). Het LCDM simuleert de
levensloop van individuen die samen de volwassen Nederlandse
bevolking representeren. Deze simulatie begint met een startpopulatie.
Hiervoor wordt gebruikgemaakt van een eerder ontwikkelde
kunstmatige populatie [7]. Deze populatie is representatief voor de
Nederlandse bevolking van 2013 1, en is gemaakt door informatie van
verschillende databronnen te combineren met informatie over
demografie, opleiding, leefstijl en ziekten 2. Vervolgens rekent het LCDM
de rookstatus (roker of niet-roker) van de individuen uit de
startpopulatie in tijdstappen van een kwart jaar door naar het jaar 2040.
De berekening van de rookstatus van de individuen in het LCDM hangt
af van de volgende eigenschappen: geslacht (man/vrouw), leeftijd,
hoogst afgeronde opleidingsniveau (laag/midden/hoog volgens de
Standaard Onderwijsindeling 2006 van het CBS [8]) en kalendertijd.

3.1.1

Demografie en sterfte
Het LCDM simuleert ontwikkelingen in de demografie van de volwassen
populatie over de tijd. Dit gebeurt (1) doordat volwassenen die al in het
model zitten ouder worden, (2) doordat er nieuwe 18-jarigen instromen,
(3) door sterfte en (4) door migratie. Voor de toekomstige instroom van
nieuwe 18-jarigen gebruikt het LCDM in de eerste jaren demografische
gegevens van de mensen in de startpopulatie die jonger zijn dan 18
jaar, en in latere jaren data en prognoses van nieuwgeborenen van het
Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) [9]. Er wordt rekening
gehouden met sterfte door elke volwassene gedurende elke tijdstap een
kans op overlijden te geven. Deze sterftekans hangt af van leeftijd,
geslacht en kalendertijd, en is bepaald op basis van sterftecijfers van
het CBS [10]. Omdat de levensverwachting met de tijd toeneemt, is er
een tijdstrend voor sterfte bepaald op basis van de jaren 2004 t/m 2018
[11]. Tot slot stromen in elke tijdstap immigranten het model in en
emigranten het model uit. Beide migratiestromen zijn per leeftijd en
geslacht bepaald op basis van data en prognoses van het CBS
[12]. Aangenomen wordt dat immigranten hetzelfde opleidingsniveau en
dezelfde rookstatus hebben als Nederlanders van dezelfde leeftijd en
hetzelfde geslacht. Voor de simulatie nemen we aan dat mensen niet
van geslacht en ook niet van hoogst afgeronde opleidingsniveau
veranderen 3.

1

Het gebruik van 2013 als startjaar (in plaats van 2019, het startjaar van het NPA) heeft geen grote gevolgen
voor het referentiescenario in deze doorrekening: zie Figuur 3.1 en de beschrijvingen onder paragraaf 3.1.3.
2
Gegevens in de startpopulatie over leeftijd, geslacht en opleidingsniveau komen van de populatie van Nicolaie
et al., 2023
3
Als het hoogst afgeronde opleidingsniveau wordt het opleidingsniveau van 25 tot 35-jarigen gebruikt.
Pagina 17 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

3.1.2

Wel/niet roken
Het percentage rokers in de startpopulatie van 2013 is per geslacht,
leeftijd en opleidingsniveau bepaald, op basis van gegevens van de
Gezondheidsenquête [13]. Of iemand wel of niet rookt, wordt in deze
enquête bepaald door het antwoord op de vraag “Rookt u wel eens?”
[14]. Hierbij gaat het niet over het roken van elektronische sigaretten,
verhitte tabak of heatsticks [14]. Om de ontwikkeling van het
percentage rokers gedurende de periode 2013 t/m 2040 te simuleren,
werkt het LCDM per tijdstap de rookstatus van elk individu bij. Hierbij
hebben niet-rokers elke tijdstap een bepaalde kans om te starten met
roken, en hebben rokers elke tijdstap een bepaalde kans om te stoppen
met roken. Deze start- en stopkansen hangen af van rookstatus,
leeftijd, geslacht, opleidingsniveau en kalendertijd. De start- en
stopkansen voor het referentiescenario zijn bepaald op basis van data
van Lifelines [15] en de Gezondheidsenquête [13]. Details over de
bepaling van de start- en stopkansen staan in een online bijlage (20230413-bijlage-roken). In de rookstatus worden voormalige rokers niet
apart meegenomen; zij worden ondergebracht in de categorie nietrokers.

3.1.3

Percentage rokers
Voor het referentiescenario zijn de start- en stopkansen zó bepaald dat
het percentage rokers dat het LCDM simuleert de tijdstrend in de data
van de Gezondheidsenquête volgt. Hierbij is de tijdstrend apart geschat
per geslacht, leeftijd en opleidingsniveau en bepaald over de periode
2002 t/m 2018. Deze periode is gekozen omdat de geraadpleegde
experts in deze periode het tabaksontmoedigingsbeleid en externe
ontwikkelingen die van invloed zijn op de rookstatus vergelijkbaar
achten met de periode die wordt gesimuleerd (2019 t/m 2040). De
Gezondheidsenquête heeft door een veranderde vraagstelling door de
jaren heen en een veranderde methodiek van uitvragen te maken gehad
met een aantal ‘methodebreuken’. Bij het maken van het model is hier
rekening mee gehouden.
Figuur 3.1 laat het percentage volwassenen rokers zien in de
Gezondheidsenquête voor de periode 2002 t/m 2019 (rode punten) en
volgens de simulatie voor de periode 2013 t/m 2019 (lijn).

Pagina 18 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

Figuur 3.1 Modelberekening van het percentage volwassen rokers in de periode
2013 t/m 2019 (zwarte lijn) en het percentage volwassen rokers in de periode
2002 t/m 2019 in de Gezondheidsenquête (rode punten).

In de figuur is te zien dat het model de data in deze periode goed
representeert. Mede doordat de datapunten van telkens een andere
steekproef van de Nederlandse bevolking komen, fluctueren de
datapunten wel rondom de modelberekeningen. In 2019, het eerste
volledige jaar na het ondertekenen van het NPA, komt het gesimuleerde
percentages volwassenen rokers - binnen de marge van de jaarlijkse
fluctuaties - goed overeen met de gegevens uit de
Gezondheidsenquête. 4
3.1.4

Implementatie van interventiescenario’s
Interventies kunnen worden geïmplementeerd in het LCDM door alle
volwassenen of een deel van de volwassenen op bepaalde momenten in
de tijd te laten meedoen met een interventie. Deze interventies kunnen
vervolgens effect hebben op de rookstatus van volwassenen die
meedoen, door aanpassing van hun start- en stopkansen. Hiervoor dient
het effect van een interventie dus te worden opgegeven als een
aanpassing van de start- en stopkansen. De interventie ‘stoppen-metroken-zorg’ (zie hoofdstuk 4.4) wordt op deze manier geïmplementeerd.
Een alternatieve manier om het effect van een interventie op te geven,
is als een daling in de rookprevalentie van alle volwassenen. Alle andere
interventies van hoofdstuk 4 worden op deze manier gespecificeerd.
Hierbij nemen we aan dat de daling in de rookprevalentie behouden
blijft tot 2040. In de online bijlage 2023-0413-bijlage-roken wordt in
meer detail beschreven op welke manier interventies in het model zijn
geïmplementeerd.
4

Ook de demografische samenstelling van rokers komt overeen tussen de modelberekening en de
Gezondheidsenquête.
Pagina 19 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

3.2

Jongeren
In tegenstelling tot het LCDM simuleert het jongerenmodel niet per
individu of iemand wel of niet rookt. In plaats daarvan simuleert het
model direct het percentage jongeren dat de afgelopen maand heeft
gerookt. Hieronder wordt het jongerenmodel toegelicht.

3.2.1

Demografie
Het jongerenmodel houdt rekening met ontwikkelingen in de demografie
van de populatie jongeren voor de periode 2019 t/m 2022, op basis van
data van het CBS over deze periode [16]. Voor de periode 2023 t/m
2040 zijn prognoses van het CBS gebruikt [17]. Hierbij zijn jongeren
uitgesplitst naar geslacht (man/vrouw) en leeftijd. Het model beperkt
zich tot de leeftijden 12 t/m 16 jaar, omdat die aansluiten bij de
leefstijlcijfers en geformuleerde ambities in het NPA.

3.2.2

Percentage rokers
Het percentage jongeren dat in 2019 de afgelopen maand heeft gerookt,
is bepaald per geslacht 5 (man/vrouw), leeftijd (12 t/m 16 jaar) en
kalendertijd [18]. Dit percentage is bepaald uit antwoorden op de vraag
of iemand de afgelopen maand heeft gerookt. In het referentiescenario
nemen we aan dat dit percentage in de periode van 2019 t/m 2040
exponentieel daalt. In tegenstelling tot het model voor volwassenen
neemt het jongerenmodel aan dat deze jaarlijkse procentuele afname
niet verschilt per geslacht of leeftijd. De grootte van de jaarlijkse
procentuele afname is bepaald op basis van historische data over de
periode 2003 t/m 2019 6[18].
Op 1 januari 2014 is de minimumleeftijd voor de verkoop van
tabaksproducten verhoogd van 16 jaar naar 18 jaar [19]. Dit ging
gepaard met een sterke daling in het percentage rokende jongeren[18].
Omdat we een dergelijke sterke en impactvolle beleidswijziging in het
referentiescenario niet opnieuw verwachten, nemen we de hieraan
gerelateerde daling in het aantal rokende jongeren niet mee in de
bepaling van de tijdstrend. Daarom is de tijdstrend van het
referentiescenario bepaald op basis van twee periodes: één periode die
in zijn geheel vóór de wetswijziging ligt (2003 t/m 2011) en één die er
in zijn geheel ná valt (2015 t/m 2019). Hierdoor heeft de daling in het
percentage rokers tussen 2011 en 2015 géén invloed op de tijdstrend
van het referentiescenario.
Het totale percentage rokende jongeren voor de periode 2019 t/m 2040
volgt door het berekende percentage rokers binnen elke leeftijdsgroep
jongens en meisjes te combineren met de prognose van de
demografische samenstelling van Nederlandse jongeren.

5
Er was geen data direct beschikbaar over de percentages rokende jongens en meisjes binnen elke
leeftijdsgroep, noch over de totale percentages rokende jongens en meisjes in 2019. Daarom hebben we
aangenomen dat de verhouding van de percentages rokende jongens en meisjes binnen elke leeftijdsgroep in
2019 gelijk is aan de verhouding van de totale percentages rokende jongens en meisjes in 2021. Voor de
percentages rokende jongeren per leeftijd was wél data van 2019 beschikbaar.
6
In principe was het niet de bedoeling om voor de bepaling van de tijdstrend ook het jaar 2019 mee te nemen,
omdat 2019 na de invoering van de NPA ligt. Vanwege de beperkte beschikbaarheid aan data is gekozen om dit
toch te doen.

Pagina 20 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

3.2.3

Implementatie van interventiescenario’s
Een interventie kan in het jongerenmodel worden geïmplementeerd door
vanaf een bepaald moment in de tijd het percentage rokende jongeren
van het referentiescenario aan te passen. Door meerdere aanpassingen
aan het percentage rokers te doen, kan het effect van meerdere
interventies worden berekend.

Pagina 21 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

Pagina 22 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

4

Methoden: aannames bij de interventiescenario’s

In dit hoofdstuk worden de acht door te rekenen interventies
beschreven die het resultaat waren van de clustering van NPA-afspraken
in het deelakkoord ‘roken’. De paragrafen beginnen met een
beschrijving waarin staat wat de interventie inhoudt, wat de
belangrijkste bijbehorende NPA-afspraken zijn, en wat daarvan de
voortgang is. Vervolgens wordt beschreven wat er bekend is over het
effect en bereik van de interventies. De paragrafen eindigen met een
onderbouwing van en aannames voor de interventiescenario’s die voor
deze doorrekening zijn opgesteld. Een overzicht van de interventies
staat in tabel 4.1, waarbij wordt aangegeven of de impact van de
interventie is doorgerekend of niet.
Tabel 4.1 Overzicht van de interventies.

Accijnsverhoging tabak (4.1)
Uitstal- en reclameverbod voor
rookwaren (4.2)
Neutrale verpakkingen (4.3)
Verminderen verkooppunten tabak
(4.4)
Rookvrije (kind)omgevingen (4.5)
Stoppen-met-roken-zorg (4.6)
Rookvrije werkomgeving (4.7)
Informatievoorziening en campagnes
(4.8)

Doorgerekend voor
interventiescenario:
Volwassenen Jeugd
RS
OS
RS
OS


























n.v.t.
n.v.t.


n.v.t.
n.v.t.
Niet doorgerekend omdat
campagnes niet zijn
geïntensiveerd sinds het NPA.

RS: realistisch interventiescenario, OS: optimistisch interventiescenario, : doorgerekend,
n.v.t.: niet van toepassing

4.1

Accijnsverhoging tabak

4.1.1

Beschrijving
Een verhoging van de prijs van tabak wordt wereldwijd gezien als één
van de meest effectieve maatregelen om tabaksgebruik te verminderen.
Vooral bij jongeren en mensen met een lage sociaaleconomische status
is het effect van accijnsverhoging groot [20]. Volgens de afspraken van
het NPA (zie bijlage 1) is de prijs van een pakje sigaretten van 20 stuks
per 1 april 2020 met 1 euro verhoogd [21]. Om substitutie door zelf
gerolde sigaretten te beperken, is de accijns op een pakje shag (50
gram) tegelijkertijd met €2,50 verhoogd. De accijns op volumetabak en
heatsticks is ook verhoogd [22]. Daarnaast is in het NPA afgesproken
dat het kabinet in 2021 een evaluatie zou uitvoeren, alvorens de
gemiddelde prijs van een pakje sigaretten verder zou worden verhoogd
tot 10 euro in 2023 [21]. In een Kamerbrief van de staatssecretaris van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport is in december 2022 toegezegd dat
er in 2023 en 2024 nog tweemaal accijnsverhogingen zullen worden
doorgevoerd, zodat een pakje van 20 sigaretten in 2024 10 euro zal
Pagina 23 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

kosten [23] Dit is een jaar later dan aanvankelijk in het NPA was
afgesproken. De eerste accijnsverhoging is in april 2023 doorgevoerd.
De accijnsverhoging van 2024 staat in het belastingplan en is
goedgekeurd door de Tweede Kamer, maar moet nog door de Eerste
Kamer worden goedgekeurd [24]. De prijs van een pakje van
20 sigaretten zal volgens het belastingplan €11,10 gaan bedragen.
4.1.2
4.1.2.1

Wat is bekend over het effect van accijnsverhoging?
Volwassenen
Het effect van het verhogen van de accijns op de verkoop van tabak kan
worden gemeten middels de prijselasticiteit. In hoge inkomenslanden is
de prijselasticiteit van tabak voor volwassenen gemiddeld rond de -0,4
[25, 26], wat betekent dat bij een prijsstijging van 1% de verkoop van
rookwaren naar verwachting 0,4% daalt. De helft van dit effect (-0,2%)
wordt toegeschreven aan een afname van het aantal rokers, de andere
helft aan het roken van minder tabak [27]. Deze effectmaat is in de
afgelopen decennia gezien als dé gouden standaard in accijnsonderzoek,
en werd ook gebruikt in een maatschappelijke kosten-batenanalyse van
tabaksontmoediging, uitgevoerd door de Universiteit Maastricht, het
Trimbos-instituut en het RIVM in 2016 [28].
Uit recent Nederlands onderzoek blijkt dat de betaalbaarheid van tabak
niet blijvend afneemt, mede doordat accijnsverhoging geen rekening
houdt met inflatie en doordat de inkomens van mensen over de tijd
stijgen [25, 29]. Ook kunnen er bij rokers prijsontwijkende gedragingen
optreden na een accijnsverhoging. Zo concludeerde het RIVM na de
accijnsverhoging van april 2020 dat 8% van de rokers overstapte naar
een goedkoper product en dat 4% vaker naar het buitenland ging voor
de aanschaf van rookwaren [30].

4.1.2.2

Jongeren
Jongeren zijn gevoeliger voor verhogingen van tabaksprijzen dan
volwassenen [20]. Dit komt onder meer doordat jongeren minder
besteedbaar inkomen hebben [20]. In het handboek voor
tabaksontmoediging van het International Agency for Research on
Tobacco Control worden meer dan dertig studies beschreven die het
effect van prijsstijgingen van tabak op jongeren samenvatten [20, 25].
Hieruit blijkt dat prijselasticiteiten voor jongeren uiteenlopen van -0,06
tot -1,56, waarbij de meeste waarden tussen -0,5 en -0,9 liggen [20].
In een eerdere kosten-batenanalyse in een Nederlandse setting werd
een elasticiteit van -0,6 gebruikt voor jongeren van 15-17 jaar, waarbij
de ene helft weer werd toegeschreven aan minder roken (-0,3) en de
andere helft (-0,3) aan een daling van het aantal rokers [31]. Dit
betekent dat het aantal rokers bij een prijsstijging van 1% met 0,3%
afneemt.

4.1.3
4.1.3.1

Interventiescenario’s: onderbouwing en aannames
Algemeen
Het effect van accijnsverhoging op tabaksaankopen en -gebruik hangt af
van de veranderingen in de consumentenprijzen door de maatregel. Het
CBS monitort de consumentenprijzen van tabaksproducten middels de
consumentenprijsindex (CPI) [32]. Dit is de prijsverandering ten
opzichte van een basisjaar. Volgens deze index was de
consumentenprijs van tabaksproducten in juli 2020 18,7% hoger dan in
Pagina 24 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

juli 2019 [33]. Dit is met name het gevolg van de accijnsverhogingen op
een pakje sigaretten per 1 januari (14 cent) en 1 april 2020 (1 euro) en
de prijsverhoging van een pakje shag (2,50 euro) [33]. In 2021 en 2022
was de consumentenprijs van tabaksproducten vrij stabiel. In juli 2023,
dus na de volgende accijnsverhoging, was de prijs van tabaksproducten
16% hoger dan een jaar eerder [32]. Volgens het belastingplan van de
rijksoverheid kost een pakje van 20 sigaretten in april 2024 €11,10 en
een pakje shag €24,62 [24]. Dit komt overeen met een verdere
prijsstijging van 23,3% voor sigaretten en 44,8% voor shag. We nemen
aan dat gemiddelde prijs voor tabakswaren in juli 2024 30,7% hoger is
dan een jaar eerder. Dit is de gemiddelde prijsstijging voor sigaretten en
shag, gewogen voor de verhouding tussen het aantal sigarettenrokers
(65,5%) en shagrokers (34,5%) [34].
Het RIVM concludeerde na de accijnsverhoging van april 2020 dat 4%
van de rokers vaker naar het buitenland ging voor rookwaren [30].
Volgens de geraadpleegde experts zijn de studies naar prijselasticiteit
over het algemeen observationeel, en zitten grenseffecten daarom al in
de berekening van de prijselasticiteit. Verdere aannames over mogelijke
grenseffecten zijn daarom niet nodig.
Er zijn volgens de experts geen gegronde redenen om aan te nemen dat
het effect van accijnsverhogingen groter of kleiner zou kunnen zijn dan
het effect dat met de prijselasticiteiten wordt berekend. Daarom is het
optimistische interventiescenario zowel voor volwassen als jongeren
gelijk aan het realistische interventiescenario.
4.1.3.2

Volwassenen
Het deel van de prijselasticiteit voor tabaksproducten voor volwassenen
dat aan de daling in het aantal rokers (-0,2) wordt toegeschreven,is het
uitgangspunt in zowel het realistische als het optimistische
interventiescenario. Op basis hiervan nemen we aan dat de
rookprevalentie eenmalig daalt met 3,74% na de prijsstijging van
18,7% in 2020. We nemen aan dat vervolgens de rookprevalentie
nogmaals eenmalig daalt met 3,2% na de prijsstijging van 16% in 2023.
Tot slot nemen we aan dat er nogmaals een eenmalige daling van 6,1%
in de rookprevalentie optreedt na de prijsstijging van 30,7% in 2024.

4.1.3.3

Jongeren
Voor jongeren is de prevalentie-elasticiteit uit de eerdere kostenbatenanalyse (-0,3) [31] het uitgangspunt in zowel het realistische als
het optimistische interventiescenario. We nemen aan dat de prijsstijging
in 2020 leidt tot een eenmalige daling in de rookprevalentie van 5,6%.
We nemen vervolgens aan dat er nogmaals eenmalige dalingen
optreden van 4,8% in 2023 en 9,2% in 2024. Een overzicht van de
prijsstijgingen en effecten in het realistische en het optimistische
scenario voor volwassenen en jongeren staat in tabel 4.2.

Pagina 25 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

Tabel 4.2 Overzicht van de prijsstijgingen en daling in rookprevalentie voor
volwassenen en jongeren.

Prijselasticiteit
Juli 2020
Juli 2023
Juli 2024

Prijsstijging
18,7%
16,0%
30,7%

Daling in de rookprevalentie
Volwassenen
Jongeren
-0,2
-0,3
3,7%
5,6%
3,2%
4,8%
6,1%
9,2%

4.2

Uitstal- en reclameverbod voor rookwaren

4.2.1

Beschrijving
Een uitstalverbod heeft als doel om tabaksproducten bij verkooppunten
aan het zicht te onttrekken, zodat niemand op die plekken wordt
blootgesteld aan tabaksproducten. De maatregel is met name bedoeld
om kinderen niet te verleiden om te gaan roken en om (recente) exrokers te helpen niet weer met roken te beginnen [35]. Het niet
toestaan van reclame zou ook kunnen bijdragen aan het
‘denormaliseren’ van roken [36].
Zoals in het NPA afgesproken zijn tabaksproducten en aanverwante
producten sinds juli 2020 bij supermarkten uit het zicht gehaald, en
sinds januari 2021 ook bij andere verkooppunten [1, 21]. Daarnaast was
afgesproken dat gevelreclame en reclame in de winkel met ingang van
2021 ook voor speciaalzaken verboden werden. De wet om reclame aan
de voorgevel van en in speciaalzaken te verbieden, is uiteindelijk per 1
juli 2022 in werking getreden. Zoals ook opgenomen in het NPA gelden
het uitstalverbod en het verbod op reclame in de winkel niet voor
speciaalzaken die alleen rookwaren, rookaccessoires, loten en dagbladen
verkopen en niet voor bestaande kleine zaken die meer dan 75% van
hun omzet uit tabaksproducten halen. Bijlage 1 geeft alle afspraken
weer in het cluster ‘Uitstal- en reclameverbod voor rookwaren’.

4.2.2

Wat is bekend over het effect van een uitstal- en reclameverbod voor
rookwaren?
Via verschillende mechanismen kan het uitstalverbod op de lange
termijn leiden tot een daling van de rookprevalentie [36]. Allereerst
geven tabaksdisplays visuele signalen of prikkels af, waardoor rokers en
degenen die proberen te stoppen gaan verlangen naar een sigaret. Ook
maken tabaksdisplays roken aantrekkelijk, met name voor jongeren, en
normaliseren ze roken door hun invloed op de perceptie van roken. Tot
slot vergroten tabaksdisplays naamsbekendheid en merkherkenning, en
dienen zo als een middel om de verkoop van tabaksproducten te
verhogen.

4.2.2.1

Volwassenen
In Engeland is in 2012 een gedeeltelijk uitstalverbod in werking
getreden in grote winkels (groter dan 280 m²). Naar het effect hiervan
is een herhaald onderzoek onder steeds een nieuwe groep volwassenen
uitgevoerd [37]. Uit dit onderzoek bleek dat het aantal rokers significant
sterker daalde in de drie jaren na de invoering van het gedeeltelijke
uitstalverbod dan in de drie jaren die eraan voorafgingen. Hierbij werd
gecorrigeerd voor potentiële verstorende factoren (bijvoorbeeld
gelijktijdig ander beleid). De daling in het percentage volwassenen dat
Pagina 26 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

wel eens rookt, was 2,07 procentpunt per jaar voor de invoering van het
uitstalverbod en 0,46 procentpunt groter na de invoering (95%
betrouwbaarheidsinterval: 0,20 tot 0,72). Bij een rookprevalentie in
Engeland in 2012 van 20,4% [38], komt de extra daling van
0,46 procentpunt neer op een relatieve extra daling in het percentage
rokers van 2,3% per jaar.
In een andere studie in Ierland werd in het jaar na invoering van een
uitstalverbod geen significante extra daling in de prevalentie van roken
gevonden (vergeleken met de trend van vier jaar daarvoor) [39]. De
onderzoekers schreven de afwezigheid van een effect toe aan de relatief
korte follow-up duur van één jaar.
Er is geen onderzoek bekend waaruit blijkt hoe lang de effecten van een
uitstalverbod kunnen doorwerken.
4.2.2.2

Jongeren
Een studie met data van 25 Europese landen vergeleek de
rookprevalentie onder 15- en 16-jarigen in landen mét (Kroatië, Finland,
IJsland, Ierland en het Verenigd Koninkrijk) en landen zonder
uitstalverbod [40]. Hieruit bleek dat de odds ratio voor regelmatig roken
(één of meer sigaretten per dag) onder jongeren in landen mét versus
landen zonder uitstalverbod 0,85 was (95% betrouwbaarheidsinterval:
0,79 tot 0,91). Voor jongeren die minder dan 1 sigaret per dag maar
meer dan 1 sigaret per week rookten, was de odds ratio 0,94
(95% betrouwbaarheidsinterval: 0,87 tot 1,03) en niet statistisch
significant. Deze resultaten zijn met behulp van de Tobacco Control
Scale gecorrigeerd voor de implementatie van andere
tabaksmaatregelen. De auteurs geven echter aan dat ze wellicht niet
optimaal hebben kunnen corrigeren voor deze andere
tabaksmaatregelen, omdat de Tobacco Control Scale versimpelde maten
heeft voor bijvoorbeeld tabaksprijs en campagnes. Ook geven ze aan
dat ze niet hebben kunnen corrigeren voor lange-termijntrends in roken
in de verschillende landen, omdat ze maar in drie jaren hebben gemeten
[40].

4.2.3
4.2.3.1

Interventiescenario’s: onderbouwing en aannames
Volwassenen
De geraadpleegde experts verwachten dat de rookprevalentie en
beleidscontext bij invoering van het uitstalverbod in Engeland redelijk
vergelijkbaar zijn met de rookprevalentie en beleidscontext in Nederland
rondom de invoering van het uitstal- en reclameverbod. De studie in
Ierland vond géén effect van het uitstalverbod op het aantal rokers [39].
In afstemming met de geraadpleegde experts nemen we daarom in het
realistische interventiescenario voor volwassenen aan dat de extra
daling in de rookprevalentie de helft is van de daling in de studie in
Engeland [37]. Dit komt neer op een extra daling in rookprevalentie van
1,13% per jaar. Omdat de effecten in deze studie zijn gebaseerd op een
periode van drie jaar na de invoering, nemen we aan dat dit effect drie
jaar aanhoudt. De daling in rookprevalentie is dan in de jaren 2021 t/m
2023 sterker dan in de drie jaar voor de invoering van het uitstalverbod
(2018 t/m 2020).

Pagina 27 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

Er zijn volgens de experts geen gegronde redenen om aan te nemen dat
het effect onder bepaalde omstandigheden eventueel groter zou zijn. In
het optimistische interventiescenario wordt daarom uitgegaan van
dezelfde effecten als in het realistische scenario (1,13% extra daling per
jaar in het percentage rokers in de drie jaar na invoering van het
uitstalverbod). Het uitstalverbod kan het wel blijvend makkelijker maken
voor gestopte rokers om het stoppen vol te houden, waardoor het effect
langer dan drie jaar zou kunnen aanhouden. De tabaksverkoop in
supermarkten wordt in 2024 verboden. Daarmee neemt het aantal
verkooppunten vermoedelijk fors af. Het lijkt niet correct om hetzelfde
effect toe te passen in een situatie waarin er minder verkooppunten zijn.
Daarom gaan we er in het optimistische scenario van uit dat de extra
daling in het percentage rokers in het vierde jaar na invoering 50% van
het jaarlijks effect in de drie jaar daarvoor is (0,57% extra daling in
prevalentie).
4.2.3.2

Jongeren
In het realistische interventiescenario voor jongeren baseren we het
effect op de resultaten uit de hierboven beschreven studie [40] voor de
uitkomstmaat die het meest overeenkomt met de uitkomstmaat voor
jongeren in deze doorrekening (roken in de afgelopen maand). Dat is de
odds ratio (0,94) voor het roken van minder dan één sigaret per dag,
maar meer dan één sigaret per week. In overleg met de experts is
besloten om de helft van het oorspronkelijke effect uit de studie te
hanteren. Dit is gedaan omdat het effect van het uitstalverbod anders
onevenredig groot zou zijn ten opzichte van het effect van de andere
NPA-maatregelen. Op basis van de rookprevalentie in het
referentiescenario voor verschillende leeftijden vertaalt de odds ratio
zich naar prevalentiedalingen bij jongeren van 2,5% tot 3% (afhankelijk
van de leeftijd). In overleg met experts wordt aangenomen dat dit effect
in drie jaar wordt bereikt (2021-2023). In afstemming met de
geraadpleegde experts nemen we in het optimistische
interventiescenario voor jongeren aan dat het uitstal- en reclameverbod
mogelijk langer effect kan hebben, net als bij volwassenen. Net als bij
volwassenen nemen we aan dat het effect in het vierde jaar (2024) de
helft betreft van het jaarlijks effect in de drie jaren daarvoor (2021 t/m
2023).

4.3

Neutrale verpakkingen

4.3.1

Beschrijving
In het NPA is afgesproken dat de verpakking van sigaretten en shag
vanaf 2020 een neutraal uiterlijk krijgt (zie bijlage 1) [1]. Deze
wettelijke maatregel is in oktober 2020 ingevoerd [41]. De neutrale
verpakkingen hebben allemaal dezelfde onaantrekkelijke kleur, en er
mag geen reclame of promotie op staan. Alleen de merknaam en variant
mogen in een standaard lettertype en -grootte op de verpakking worden
vermeld, naast de gezondheidswaarschuwingen in de vorm van tekst en
een afschrikwekkende afbeelding. Deze gezondheidswaarschuwingen
waren al verplicht als onderdeel van de nieuwe tabakswet, die in 2016
van kracht werd [42]. De voorraden van al geproduceerde producten
zonder waarschuwing mochten tot één jaar na de invoering nog worden
verkocht [43]. In het NPA is ook afgesproken dat wordt overwogen om
neutrale verpakkingen in 2022 in te voeren voor sigaren en e-sigaretten
Pagina 28 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

[1]. Voor e-sigaretten en sigaren zijn neutrale verpakkingen inmiddels
aangekondigd [23], maar het is nog niet bekend wanneer de maatregel
ingaat [44].
4.3.2

Wat is bekend over het effect van neutrale verpakkingen?
Er is veel wetenschappelijk bewijs dat zowel jongeren als volwassenen
neutrale verpakkingen minder aantrekkelijk vinden dan merkpakjes
[45]. Daarnaast ervaren rokende jongeren en volwassenen tabak uit
neutrale verpakkingen als van slechtere kwaliteit en als minder
bevredigend om te roken. Ook vergroten neutrale verpakkingen het
bewustzijn dat roken schadelijk is [45]. Er zijn ook positieve effecten
gevonden van neutrale verpakkingen op de intentie om te stoppen met
roken. Deze effecten zijn echter alleen snel na invoering gevonden en
(nog) niet op de langere termijn [45]. In Australië zijn neutrale
verpakkingen eind 2012 ingevoerd. In 2013, dus na de invoering van
neutrale verpakkingen, gaven significant meer jonge rokers (12-24 jaar)
aan dat ze aan stoppen hadden gedacht, of geprobeerd hadden te
stoppen met roken (34%) dan vóór de invoering (14% gemeten in
2011) [46].
Direct na de invoering van neutrale verpakkingen in Australië, eind
2012, werd in een andere studie een significante daling in het
percentage rokers van 3,7% (95% betrouwbaarheidsinterval: 1,1% tot
6,2%) gevonden [47]. Niet duidelijk is hoe roken precies was
gedefinieerd. Hierbij werd gecorrigeerd voor ander beleid, zoals
rookvrije omgevingen, grafische gezondheidswaarschuwingen en
verhoging van de tabaksaccijns. Wegens een gebrek aan data werd niet
gecorrigeerd voor campagnes in massamedia, maar de onderzoekers
verwachtten dat dit effect verwaarloosbaar zou zijn in vergelijking met
de maatregelen waarvoor wel werd gecorrigeerd.
Eenzelfde soort onderzoek onder jongeren tussen de 14 en 17 jaar vond
een (niet-significante) afname van 12,1% (95%
betrouwbaarheidsinterval: -4,8% tot 26,2%) in het percentage rokers
na invoering van neutrale verpakkingen [48]. Ook hier werd voor
hetzelfde al geldende beleid gecorrigeerd (rookvrije omgevingen,
grafische gezondheidswaarschuwingen en verhoging van de
tabaksaccijns). Ook deze studie corrigeerde niet voor campagnes in
massamedia.
Het Trimbos-instituut concludeert in een factsheet dat er onvoldoende
bewijs is om te stellen dat invoering van generieke verpakkingen als op
zichzelf staande maatregel een direct effect heeft op het percentage
rokers [45].

4.3.3
4.3.3.1

Interventiescenario’s: onderbouwing en aannames
Algemeen
De geraadpleegde experts gaven aan dat de twee Australische studies
naar prevalentiedalingen bij volwassenen en jongeren methodologische
tekortkomingen hebben. Ook is de context van Australië lastig te
vergelijken met die van de Nederland. In 2012 werden in Australië veel
maatregelen tegelijkertijd ingevoerd. Het is lastig om te corrigeren voor
het effect dat die andere maatregelen op zichzelf en in combinatie met
elkaar hebben gehad. Net als in de factsheet van het Trimbos-instituut is
Pagina 29 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

benoemd [45], is volgens de experts geen onafhankelijk effect van
neutrale verpakkingen op prevalentie te verwachten. In combinatie met
andere maatregelen kan het uiteindelijk wel een effect hebben. Verder
dragen neutrale verpakkingen volgens de experts bij aan de
denormalisatie van roken. In overleg met de experts nemen we daarom
aan dat neutrale verpakkingen een klein effect hebben op de
rookprevalentie. Deze effecten worden gebaseerd op de daling in het
percentage volwassen rokers na de invoering van neutrale verpakkingen
in Australië [47].
4.3.3.2

Volwassenen,
In het realistische interventiescenario nemen we in overleg met de
experts aan dat er van de 3,7% prevalentiedaling bij volwassenen in
Australië 10% overblijft (een daling van 0,37%). In lijn met de
interventiescenario’s voor het uitstalverbod (zie paragraaf 4.2) wordt op
aanraden van de experts verondersteld dat dit effect over een periode
van drie jaar wordt behaald (in de jaren 2021-2023).
In het optimistische interventiescenario zwakken we het effect in
overleg met de experts minder af. In het optimistische
interventiescenario nemen we aan dat het effect in Nederland 20% is
van het oorspronkelijke effect van 3,7% in Australië. Dit komt neer op
een daling in de rookprevalentie onder volwassenen van 0,73%. Net als
in het realistische scenario nemen we aan dat dit effect over een periode
van drie jaar wordt behaald (in de jaren 2021-2023).

4.3.3.3

Jongeren
In overleg met de geraadpleegde experts nemen we zowel in het
realistische als in het optimistische interventiescenario aan dat het effect
voor jongeren gelijk is aan dat voor volwassenen. Dit ondanks het feit
dat de uitkomstmaat voor jongeren (roken in de afgelopen maand)
anders is dan de uitkomstmaat voor volwassen (‘wel eens’ roken).

4.4

Verminderen verkooppunten tabak

4.4.1

Beschrijving
Een hogere dichtheid van verkooppunten kan leiden tot een hogere
tabaksconsumptie door brede beschikbaarheid, waardoor kleinere
investeringen (tijd, geld) nodig zijn om tabak te verkrijgen [49]. Een
vermindering van tabaksverkooppunten is bedoeld om kinderen, exrokers en mensen die een stoppoging doen minder vaak met tabak in
aanraking te laten komen [23]. Verder zou de concurrentie tussen
verschillende verkooppunten door een kleiner aantal verkooppunten
kunnen verminderen. Daardoor zijn verkopers wellicht minder geneigd
de prijs van tabak te verlagen of minder strikt te handhaven op de
leeftijdsgrens voor de verkoop van tabaksproducten [50]. Het
verminderen van verkooppunten van tabak zou eveneens kunnen leiden
tot (een verdere) denormalisatie van roken.
Alle afspraken in het NPA gericht op het verminderen van
verkooppunten staan vermeld in bijlage 1. Er is afgesproken dat het
aantal verkooppunten van tabak de komende jaren geleidelijk wordt
verminderd. Automaatverkoop is sinds 1 januari 2022 verboden [51].
De verkoop via internet was in 2020 verwaarloosbaar in vergelijking met
Pagina 30 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

de andere verkooppunten, en is sinds 1 juli 2023 verboden, waardoor
een verschuiving naar online kanalen niet meer mogelijk zou moeten
zijn [23, 52]. Met ingang van 2030 zal de verkoop van tabak alleen zijn
voorbehouden aan tabaks- en gemakszaken en vanaf 2032 alleen aan
tabaksspeciaalzaken [23].
Ook de afspraak dat in 2020 ten minste 10 van de top 100 grootste
bedrijven in Nederland op weg zijn naar een Rookvrije Generatie draagt
bij aan het verminderen van het aantal tabaksverkooppunten. Als
onderdeel van rookvrij beleid kunnen zij namelijk kiezen om te stoppen
met de verkoop van tabaksproducten [1]. Inmiddels zijn twee bedrijven
uit de top 100 van grootste bedrijven gestopt met de verkoop van tabak
(KLM en NS/Prorail) [41].
4.4.2

Wat is bekend over het effect van het verminderen van verkooppunten?
Er zijn verbanden bekend tussen de dichtheid van verkooppunten en
rookprevalentie voor zowel volwassenen als jongeren [50]. Dit soort
studies maken het echter niet mogelijk uitspraken te doen over de
gevolgen van vermindering van het aantal verkooppunten voor de
prevalentie van roken. Het is namelijk lastig te bepalen of een groter
aantal verkooppunten in een omgeving er voor zorgt dat meer mensen
gaan roken, of dat een groot aantal rokers in een omgeving leidt tot het
ontstaan van een groter aantal verkooppunten [50].
In een meta-analyse van elf studies onder adolescenten was een hogere
dichtheid van verkooppunten geassocieerd met een hogere prevalentie
van roken in de afgelopen maand (een odds ratio van 1,1 voor hoge
versus lage verkooppuntdichtheid. 95% betrouwbaarheidsinterval: 1,0
tot 1,1) [53]. Een andere meta-analyse onder volwassenen vond ook
een positief verband [54]. De auteurs van deze meta-analyse
vergeleken de effectschattingen met die uit de meta-analyse voor
adolescenten, en concludeerden dat het verband tussen
verkooppuntdichtheid en rookprevalentie voor adolescenten iets minder
sterk was dan voor volwassenen.
In een onderzoek dat is uitgevoerd naar de beperking van
verkooppunten van tabak tot speciaalzaken in Nederland, wordt
aangenomen dat het aantal rokers in Nederland met elke 10%
vermindering van het aantal verkooppunten met 0,5 tot 1% afneemt
[55]. Deze aanname is volgens de onderzoekers gebaseerd op een
relatief beperkt aanbod van wetenschappelijke literatuur over dichtheid
van verkooppunten in relatie tot rookprevalentie, in combinatie met
expertopinies.

4.4.3
4.4.3.1

Interventiescenario’s: onderbouwing en aannames.
Algemeen
Nederland telde volgens een ander recent onderzoek eind 2019 15.761
verkooppunten voor tabaksproducten [52]. Supermarkten vormden
hiervan het grootste deel (41%, n=6.441), gevolgd door
tabaksautomaten (36%, n=5.650), tankstations (13%, n=2.094) en
tabaks- en gemakszaken inclusief tabaksspeciaalzaken (10%, n=1.576).
Van de tabaks- en gemakszaken is ongeveer 16% een
tabaksspeciaalzaak die zich vrijwel exclusief richt op de verkoop van
tabaksproducten.
Pagina 31 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

Het onderzoek naar de impact van het verminderen van
tabaksverkooppunten op het percentage rokers in Nederland [55]
gebruikt drie scenario’s voor het aantal supermarkten dat mogelijk een
tabaksspeciaalzaak zal beginnen na het verkoopverbod in supermarkten.
Het “lage” scenario gaat ervan uit dat dit niet gebeurt. Het “midden”
scenario gaat ervan uit dat uiteindelijk 800 (12,5%) van de
supermarkten die geen tabakswinkel in de buurt hebben, een positieve
businesscase hebben en een tabaksspeciaalzaak zullen beginnen. Het
“hoge” scenario gaat ervan uit dat 1.500 supermarkten een
tabaksspeciaalzaak zullen beginnen. De onderzoekers achten de kans
nihil dat tankstations en gemakszaken zich gaan omvormen tot
tabaksspeciaalzaak, omdat marges op tabak gering zijn, wat de
winstgevendheid van een tabaksspeciaalzaak beperkt. De
bovengenoemde scenario’s vormen de basis voor de aannames voor
eventueel marktherstel na het verbod van verkoop in supermarkten.
In afstemming met de geraadpleegde experts is de vuistregel uit de
scenariostudie van Kok et al. [55] overgenomen, waarbij 10%
vermindering in verkooppunten leidt tot 0,5% tot 1% minder volwassen
rokers. In lijn met de maatschappelijke kosten-batenanalyse van
tabaksmaatregelen die in 2016 is uitgevoerd door de Universiteit
Maastricht, het Trimbos-instituut en het RIVM gaan we bij elke daling
van verkooppunten uit van een eenmalige daling in het percentage
rokers in het jaar van invoering [28].
4.4.3.2

Volwassenen
In het realistische interventiescenario voor volwassenen nemen we aan
dat de markt zich mogelijk (deels) aanpast door middel van het
ontstaan van nieuwe verkooppunten. We gaan hierbij uit van het
“midden” scenario van Kok et al. [55], waarbij 800 supermarkten
(12,5%) na het verbod op de verkoop van tabak in supermarkten een
tabaksspeciaalzaak zullen beginnen. In het realistische
interventiescenario nemen we verder voor alle verkooppunten (behalve
tabaksautomaten) aan dat het effect gelijk is aan de ondergrens van de
vuistregel van Kok et al.: een vermindering van het aantal
verkooppunten met 10% (ten opzichte van de meting in 2019) leidt tot
0,5% minder volwassen rokers. Dit effect is volgens de geraadpleegde
experts echter te groot om ook toe te passen op het verbod van
tabaksautomaten. Die vormen namelijk een groot deel van de
verkooppunten, maar er wordt relatief weinig tabak uit verkocht.
Daarom nemen we aan dat het effect voor tabaksautomaten de helft is
van het effect voor de andere soorten verkooppunten (dus 10% minder
automaten leidt tot 0,25% minder volwassen rokers).
In het optimistische interventiescenario nemen we - net als Kok et al.
[55] in hun “lage” scenario - aan dat er bij sluiting van verkooppunten
geen nieuwe alternatieve verkooppunten zullen worden geopend. In het
optimistische interventiescenario nemen we verder voor alle
verkooppunten, behalve tabaksautomaten, aan dat het effect gelijk is
aan de bovengrens van de vuistregel van Kok et al.: een vermindering
van het aantal verkooppunten met 10% (ten opzichte van de meting in
2019) leidt tot 1% minder volwassen rokers. Net als in het realistische
interventiescenario nemen we aan dat voor tabaksautomaten het effect
Pagina 32 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

de helft is van dat van de andere verkooppunten (dus 10%
vermindering leidt tot 0,5% minder volwassen rokers).
Tabel 4.3 geeft voor het realistische scenario de vermindering van het
aantal verkooppunten en de verwachte invloed op de rookprevalentie
onder volwassenen weer. In tabel 4.4 staan deze gegevens voor het
optimistische scenario weergegeven.
Tabel 4.3 Realistisch interventiescenario voor de vermindering van het aantal
verkooppunten en de invloed daarvan op de daling in rookprevalentie.

Realistisch interventiescenario
Geen verkoop meer via
Per

Kiosken en stations-huiskamers

1-4-2020

Afname
Daling
verkooppunten ten rookopzichte van 2019 prevalentie
(n=15.761)
(%)
136 (0,86%)
0,04%

Albert Heijn To Go's op stations

1-1-2021

45 (0,29%)

0,01%

Automaten
Supermarkten
Tankstations
Tabaks- en gemakszaken
(exclusief tabaks-speciaalzaken)

1-1-2022
1-7-2024
1-1-2030
1-1-2032

5.650 (35,85%)
5.596 (35,51%)a
2.094 (13,29%)
1.188 (7,54%)b

0,90%
1,78%
0,66%
0,38%

a) Van het aantal supermarkten zijn de Albert Heijn To Go’s op stations afgetrokken; deze
vallen onder supermarkten en zijn in 2021 al gestopt met de verkoop van tabak.
b) Hier wordt aangenomen dat kiosken en stationshuiskamers onder Tabaks- en
Gemakszaken vallen. Ze zijn van de tabaks- en gemakszaken afgetrokken, omdat ze in
2020 al waren gestopt met de verkoop van tabak. De tabaksspeciaalzaken zijn ook van de
Tabaks- en gemakszaken afgetrokken, omdat ze na 2032 tabak blijven verkopen.

Tabel 4.4 Optimistisch interventiescenario voor de vermindering van het aantal
verkooppunten en de invloed daarvan op de daling in rookprevalentie.

Optimistisch interventiescenario
Geen verkoop meer via
Per

Kiosken en stations-huiskamers
Albert Heijn To Go's op stations
Automaten
Supermarkten
Tankstations
Tabaks- en gemakszaken
(exclusief tabaks-speciaalzaken)

Afname
Daling
verkooppunten ten rookopzichte van 2019: prevalentie
n=15.761
(%)
1-4-2020 136 (0,86%)
0,09%
1-1-2021 45 (0,29%)
0,03%
1-1-2022
1-7-2024
1-1-2030
1-1-2032

5.650 (35,85%)
6.396 (40,58%)a
2.094 (13,29%)
1.188 (7,54%)b

1,79%
3,55%
1,33%
0,75%

a) Van het aantal supermarkten zijn de Albert Heijn To Go’s op stations afgetrokken; deze
vallen onder supermarkten en zijn in 2021 al gestopt met de verkoop van tabak
b) Hier wordt aangenomen dat kiosken en stationshuiskamers onder Tabaks- en
Gemakszaken vallen. Ze zijn van de tabaks- en gemakszaken afgetrokken, omdat ze in
2020 al waren gestopt met de verkoop van tabak. De tabaksspeciaalzaken zijn ook van de
Tabaks- en gemakszaken afgetrokken, omdat ze na 2032 tabak blijven verkopen.

Pagina 33 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

4.4.3.3

Jongeren
De geraadpleegde experts geven aan dat het lastig is om in te schatten
of het effect van minder verkooppunten groter of kleiner zou moeten
zijn voor jongeren dan voor volwassenen. We nemen daarom zowel in
het realistische als het optimistische interventiescenario voor jongeren
aan dat het effect gelijk is aan dat voor volwassenen. Dit ondanks het
gegeven dat de uitkomstmaat voor jongeren (roken in de afgelopen
maand) anders is dan de uitkomstmaat voor volwassen (‘wel eens’
roken). De aannames over de afname in het aantal verkooppunten en
eventuele marktaanpassingen zijn ook gelijk aan die voor volwassenen.

4.5

Rookvrije (kind)omgevingen

4.5.1

Beschrijving
Jongeren zijn gevoelig voor voorbeeldgedrag, en een rookvrije omgeving
creëert een situatie waar niet-roken de norm is [19]. Om te voorkomen
dat jongeren beginnen met roken en om het voor rokers makkelijker te
maken om te stoppen of gestopt te blijven, richt het NPA zich onder
meer op het realiseren van rookvrije (kind)omgevingen [1]. Zo is
afgesproken dat in 2020 alle schoolpleinen, speeltuinen,
kinderopvanglocaties en kinderboerderijen rookvrij zijn. De
schoolpleinen zijn vanaf 1 augustus 2020 wettelijk rookvrij gemaakt
[21]. In 2022 was 81% van de beheerde speeltuinen (403 van de 498)
en circa 95% van de 17.000 kinderopvanglocaties rookvrij 7. Eind 2022
waren er 335 kinderboerderijen rookvrij (84%) [56].
Verder is in het NPA afgesproken dat 2.500 buitensportverenigingen in
2020 rookvrij zijn. In 2025 moet dit gelden voor alle sportverenigingen
[1]. In 2022 waren minstens 2.174 sportverenigingen geheel of
gedeeltelijk rookvrij. NOC*NSF verwacht dat dit aantal in werkelijkheid
een stuk hoger ligt, aangezien dit aantal alleen aangeeft hoeveel
sportverenigingen ‘rookvrij’-borden aankopen of zich actief hebben
gemeld bij de Gezondheidsfondsen voor Rookvrij1. Alle NPA-afspraken
over rookvrije (kind)omgevingen staan in bijlage 1.

4.5.2

Wat is bekend over het effect van rookvrije (kind)omgevingen
Er zijn bijna alleen studies gevonden over het effect van een rookvrij
schoolbeleid en rookvrije schoolpleinen op de rookprevalentie onder
jongeren. Voor andere locaties waar veel jongeren komen is weinig
bruikbare literatuur gevonden. Er zijn vooral studies verschenen die
onderzoek doen naar de effecten van rookvrije (kind)omgevingen op
bijvoorbeeld meeroken of rookgedrag op die specifieke locatie.
Een Europese studie onder 10.325 scholieren van 14 tot 17 jaar oud in
zes Europese landen, waaronder Nederland, vond dat er minder vaak
werd gerookt op terreinen van scholen waar een sterker rookvrij beleid
van kracht was [57]. Er was echter geen verband tussen het rookvrij
beleid van de school en het dagelijks roken door leerlingen (ten minste
1 sigaret per dag in de afgelopen maand, onafhankelijk van de locatie).
Rookvrij beleid bestond uit rookvrije locaties, maar ook uit
tabaksreclameverboden, en is dus breder dan alleen een verbod op
roken op het schoolplein.

7

Deze (voortgangs)informatie over 2022 is uitgevraagd bij de betreffende NPA-partij,

Pagina 34 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

Een Nederlandse studie onder 7.733 middelbare scholieren vond geen
verband tussen de invoering van rookverboden op buitenterreinen van
scholen en het percentage leerlingen dat 18 maanden daarna aangeeft
ooit te hebben gerookt [58]. De onderzoekers schreven dit resultaat toe
aan de korte opvolgperiode, omdat rookvrij beleid doorwerkt via
intermediaire uitkomsten, zoals de sociale norm. Ook verklaren zij het
uitblijven van een effect door mogelijk onvoldoende handhaving en door
het feit dat leerlingen vaker buiten de schoolterreinen gingen roken.
Uit een recente Nederlandse studie blijkt verder dat 65% van de
volwassen rokers die afgelopen jaar minstens één keer een rookvrije
buitenruimte bezochten nooit rookt als zij daar zijn [59]. Van de rokers
geeft 23% aan dat zulke omgevingen helpen om minder te roken, en
18% geeft aan dat zulke omgevingen hen stimuleren om te stoppen met
roken. Er is in dit onderzoek echter niet onderzocht wat de effecten zijn
van rookvrije omgevingen op het daadwerkelijk stoppen met roken.
4.5.3
4.5.3.1

Interventiescenario’s: onderbouwing en aannames
Algemeen
De hierboven beschreven studies zijn niet bruikbaar om het effect van
rookvrije (kind)omgevingen op roken in te schatten, zowel voor
jongeren als voor volwassenen. De effecten in de interventiescenario’s
zijn in overleg met de geraadpleegde experts gebaseerd op de effecten
van het verbieden van rookruimtes op de werkplek. De geraadpleegde
experts schatten dat het effect van rookvrije (kind) omgevingen voor
volwassenen de helft is van het effect van het verbieden van
rookruimtes op de werkplek (zie paragraaf 4.7). Dit omdat volwassenen
veel minder tijd doorbrengen in rookvrije (kind)omgevingen dan op de
werkplek.
Ook vóór de ondertekening van het NPA waren er al rookvrije
(kind)omgevingen. Een deel van het effect van rookvrije
(kind)omgevingen is daarom al terug te zien in het referentiescenario.
In 2018 was het percentage rookvrije schoolterreinen (po, vo en mbo),
kinderboerderijen, speeltuinen en sportverenigingen respectievelijk
80%, 62%, 14%, 20%, 30% en 28% [21]. Op basis van het gemiddelde
van deze percentages was 39% van de (kind)omgevingen in 2018 al
rookvrij.
Het kabinet is voornemens het wettelijke rookverbod in 2025 uit te
breiden met plekken waar ‘veel kinderen’ komen, zoals speeltuinen en
sportparken [23]. Daarom wordt zowel in het realistische als in het
optimistische interventiescenario aangenomen dat in 2025 nagenoeg
alle (kind)omgevingen rookvrij zullen zijn.

4.5.3.2

Volwassenen
In lijn met de voortgangsinformatie wordt aangenomen dat in 2019
45%, in 2020 86%, in 2021 90% en in 2022 92% van de
(kind)omgevingen rookvrij was. Dit gemiddelde is gebaseerd op de
percentages rookvrije kinderboerderijen, speeltuinen, sportverenigingen,
kinderdagopvanglocaties en schoolterreinen van po, vo en mbo. In het
realistische interventiescenario is vervolgens aangenomen dat het
percentage rookvrije (kind)omgevingen tot 2025 lineair toeneemt tot
100%. In het realistische interventiescenario is aangenomen dat het
Pagina 35 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

effect van rookvrije (kind)omgevingen voor volwassenen de helft is van
het effect van het verwijderen van rookruimtes op de werkplek
(0,5*0,4% daling in de rookprevalentie, zie paragraaf 4.7.4). Omdat
39% van de (kind)omgevingen al rookvrij was voordat de NPAafspraken werden vastgelegd, en omdat de handhaving van rookvrije
(kind)omgevingen niet 100% optimaal zal zijn, is dit effect nogmaals
verminderd met 39% (naar een 0,12% daling in de rookprevalentie).
In het optimistische interventiescenario wordt aangenomen dat de
ontwikkeling in het aantal rookvrije (kind)omgevingen gelijk is aan die in
het realistische interventiescenario. Net als bij de interventiescenario’s
voor het verwijderen van rookruimtes op de werkplek wordt verder
aangenomen dat er in de toekomst beter wordt gehandhaafd op het
rookvrij zijn van (kind)omgevingen. Ook wordt verondersteld dat het
door normverandering (steeds) minder wordt geaccepteerd om te roken
op plekken waar veel kinderen komen. In het optimistische
interventiescenario is daarom aangenomen dat het effect anderhalf keer
zo groot is als in het realistische interventiescenario (dus een daling van
0,18% in de rookprevalentie voor volwassenen).
4.5.3.3

Jongeren
In de interventiescenario’s voor jongeren wordt aangenomen dat de
ontwikkeling in het aantal rookvrije (kind)omgevingen gelijk is aan die in
de interventiescenario’s voor volwassenen. Omdat kinderen meer tijd
doorbrengen op de locaties die met de NPA-afspraken in dit cluster
rookvrij worden gemaakt, wordt zowel voor het realistische als het
optimistische interventiescenario aangenomen dat het effect van de
rookvrije (kind)omgeving voor jongeren twee keer zo groot is als voor
volwassenen. Verder is aangenomen dat het effect naar jongeren is te
vertalen, ondanks dat de uitkomstmaat voor jongeren (roken in de
afgelopen maand) anders is dan de uitkomstmaat voor volwassen (‘wel
eens’ roken). In het realistische interventiescenario is daarom
aangenomen dat de prevalentiedaling 0,24% is. In het optimistische
interventiescenario is de daling anderhalf keer zo groot (0,36%).

4.6

Stoppen-met-roken-zorg

4.6.1

Beschrijving
Vier op de vijf rokers willen stoppen met roken, maar rokers hebben
vaak een aantal stoppogingen nodig voor het hen lukt om definitief te
stoppen [23]. De kans dat een roker blijvend stopt, is groter als hij of zij
gebruik maakt van effectieve stoppen-met-roken-zorg (SMR-zorg) [60,
61]. Binnen het thema ‘effectieve en toegankelijke stoppen-met-rokenzorg’ van het NPA is een van de doelstellingen dat 50% van de rokers
een serieuze stoppoging doet in 2020, en dat een op de vijf daarbij
gebruik maakt van effectieve zorg. Onder een serieuze stoppoging wordt
verstaan dat de roker een stoppoging doet waarbij hij of zij langer dan
24 uur niet rookt [41]. Veel van de afspraken binnen het thema
‘effectieve en toegankelijke SMR-zorg’ zijn erop gericht om rokers vaker
en beter naar effectieve SMR-zorg toe te leiden, zonder financiële
drempels (zie bijlage 1). Dit wordt onder meer gedaan door het
ontwikkelen van richtlijnen en zorgpaden [1]. Ook is afgesproken dat
eerstelijns SMR-programma’s niet langer ten koste gaan van het
verplichte eigen risico [1, 23]. Sinds 2006 zijn deze programma’s
Pagina 36 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

opgenomen in het basispakket van de zorgverzekering (met
uitzondering van het jaar 2012) [62]. De vrijstelling van het eigen risico
geldt sinds 2020. Rokers krijgen één behandeling per kalenderjaar
vergoed [63]. De meeste zorgverzekeraars stellen als voorwaarde voor
vergoeding dat de SMR-begeleiding bestaat uit bewezen effectieve
programma’s [64].
Zoals afgesproken in het NPA bieden verschillende bedrijven en
organisaties verder SMR-zorg aan als deel van hun rookvrij-beleid
(onder meer NS, ProRail, RET, ABN AMRO, KPN en de rijksoverheid als
werkgever) [21]. Het is echter niet altijd bekend hoeveel werknemers
van die bedrijven er gebruik van maken. Uit de voortgangsrapportages
van het NPA [21, 41] blijkt dat slechts een klein aantal werknemers van
de rijksoverheid (72 in 2021) gebruikt maakte van de aangeboden SMRtrainingen. Dat zijn er nog minder bij ABN AMRO en KPN (60
werknemers in de jaren 2019 t/m 2021). Voor 2022 gaf ABN AMRO aan
dat er minder dan vijf mensen hebben meegedaan met het SMR programma en dat het daarom is stopgezet. Voor KPN zijn er geen
gegevens over 2022 beschikbaar. Verder is afgesproken dat
bedrijfsartsen vanaf 2020 roken meenemen in alle contacten die zij met
werknemers hebben [21]. In 2018, bij de start van het NPA, werd
geschat dat dit in minder dan 5% van de contacten gebeurde. In 2021
en in 2022 8 werd dit percentage op 30% van de contacten geschat [21].
Hierbij werd ook een SMR-advies gegeven.
Hoewel er geen leeftijdsgrens is gedefinieerd voor de vergoeding van
SMR-zorg, lijken de SMR-programma’s uit het NPA zich niet specifiek te
focussen op rokers onder de 18 jaar. Dit is bevestigd door een
geraadpleegde SMR-expert. Voor de doorrekening wordt er
daaromvanuit gegaan dat SMR-zorg alleen gericht is op volwassen
rokers.
4.6.2

Wat is bekend over het effect van SMR-zorg?
Volgens de NHG-behandelrichtlijn ‘Stoppen met Roken’ zijn met een
intensieve gedragsmatige interventie, inclusief medicatie (zoals
bijvoorbeeld bupropion of varenicline) na minimaal 6 maanden
stoppercentages van circa 20% te behalen [60]. Dit betekent dat één op
vijf mensen door de interventie na minimaal zes maanden nog succesvol
is gestopt met roken. Een in deze richtlijn beschreven review van 49
interventie-onderzoeken vond dat met individuele gedragsmatige
interventies zonder medicatie na 5-18 maanden een stoppercentage van
11% werd behaald [65].

4.6.3

Wat is bekend over het bereik van SMR-zorg?
In 2018 deed 36,9% van de volwassen rokers een serieuze stoppoging
[66] en van hen maakte 20% gebruik van zorg (7,4% van de rokers
deed dus een stoppoging met zorg; zie tabel 4.5) [21, 41]. Het
percentage stoppers dat gebruik maakt van zorg omvat rokers die
gebruik maken van nicotinevervangende middelen, professionele hulp
en/of medicatie. Er is niet precies bekend van wat voor professionele
hulp gebruik is gemaakt en of dit effectieve programma’s betreft. Verder
is ook het gebruik van nicotinevervangende middelen die door rokers
zelf zijn aangeschaft meegenomen in de cijfers. Het is op basis van deze
8

Deze (voortgangs)informatie over 2022 is uitgevraagd bij de betreffende NPA-partij.
Pagina 37 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

gegevens daarom niet precies bekend hoeveel rokers stoppen met
behulp van effectieve zorg.
In 2020 deed 35,6% van de volwassen rokers een serieuze stoppoging,
en in 2022 35,9% [67, 68]. Daarbij maakte in 2020 26% van de
stoppers gebruik van zorg (9,3% van alle rokers) [21]. Het percentage
dat in 2022 gebruik maakte van SMR-zorg is niet bekend. Op basis van
deze cijfers is het aantal rokers dat een serieuze stoppoging deed met
behulp van zorg tussen 2018 en 2020 dus met 1,9 procentpunt
toegenomen (9,3% min 7,4%).
Tabel 4.5 Aantal rokers dat per jaar een serieuze stoppoging doet en aantal
rokers dat een stoppoging doet met behulp van zorg.

Jaar
Percentage rokers dat een
serieuze stoppoging doet
Percentage rokers dat een
stoppoging doet met behulp
van zorg

2018
36,9

2020
35,6

2022
35,9

7,4

9,3

?*

* Dit percentage is (nog) niet bekend.

Ook declaratiegegevens van Vektis geven inzicht in de toename van het
aantal rokers dat met behulp van effectieve zorg een stoppoging doet
[69]. Analyse van deze data geeft aan dat tussen 2017 en 2019
gemiddeld 18.650 personen per jaar (circa 0,6% van de rokers) SMRzorg via de huisarts en/of andere zorgprofessionals vergoed kregen. In
2020 en 2021 waren dit gemiddeld 46.400 personen per jaar (circa
1,6% van de rokers). Het gemiddelde jaarlijkse aantal rokers dat SMRzorg vergoed kreeg, is na de invoering van de vrijstelling van het eigen
risico dus met 27.750 personen (één procentpunt) toegenomen. Deze
getallen onderschatten waarschijnlijk het aantal personen dat SMR-zorg
vergoed heeft gekregen, omdat volgens Vektis niet alle SMR-declaraties
bij hen worden aangeleverd [69]. Het is onbekend hoe compleet de
Vektis-data zijn.
4.6.4
4.6.4.1

Interventiescenario’s: onderbouwing en aannames
Algemeen
Uit analyse van de declaratiegegevens van Vektis blijkt dat er sinds
2019 bij vergoede SMR-zorg in de meeste gevallen (91%) alleen gebruik
wordt gemaakt van gedragsmatige ondersteuning. In de overige 9% van
de gevallen wordt gebruik gemaakt van gedragsmatige ondersteuning in
combinatie met medicatie en/of nicotinevervangende middelen (NVM)
[69]. Aangenomen wordt dat deze verhouding tussen verschillende
typen SMR-zorg over de jaren 2019 t/m 2040 constant blijft.
Voor zowel het realistische als het optimistische interventiescenario
wordt uitgegaan van de stoppercentages die in de NHG-behandelrichtlijn
worden genoemd [60]. Dat betekent dat wordt uitgegaan van een
stoppercentage van 11% bij alleen gedragsmatige ondersteuning en van
een stoppercentage van 20% bij gedragsmatige ondersteuning in
combinatie met medicijnen en/of NVM 9.
9
Deze stoppercentages worden omgerekend naar aanpassingen van de stopkansen die voor het
referentiescenario in het model worden gebruikt. Zie de online bijlage 2023-0413-bijlage-roken voor meer
details.

Pagina 38 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

Verder wordt aangenomen dat rokers die via bedrijven meedoen aan of
via bedrijfsartsen voor SMR-zorg worden doorverwezen, terugkomen in
de getallen over de aantallen rokers die stoppen.
4.6.4.2

Realistisch interventiescenario
Het realistische interventiescenario gaat uit van de laagste (dus
conservatieve) schatting voor de toename van het aantal rokers dat
sinds 2018 een stoppoging doet met SMR-zorg. Dit is de schatting op
basis van de declaratiegegevens van Vektis (één procentpunt toename).
Niet de gehele toename is echter toe te schrijven aan de NPA-afspraken
voor betere SMR-zorg. Er zijn in 2020 namelijk ook andere maatregelen
genomen om roken te ontmoedigen, zoals een accijnsverhoging,
waardoor het aantal stoppogingen (met effectieve zorg) kan toenemen.
In overleg met de geraadpleegde experts is daarom aangenomen dat
50% van de toename (0,5 procentpunt) komt doordat SMR-zorg sinds
2020 is vrijgesteld van het eigen risico, en door de andere NPAafspraken op het thema SMR-zorg.
Volgens de geraadpleegde experts verbetert de toeleiding naar SMRzorg en het aanbod van effectieve SMR-programma’s in de toekomst
waarschijnlijk door alle NPA-afspraken over SMR-zorg. Daarom is in het
realistische interventiescenario aangenomen dat het extra percentage
rokers dat jaarlijks gebruik maakt van SMR-zorg (ten opzichte van het
referentiescenario) lineair toeneemt van 0,5% van de rokers in 2020 tot
1% van de rokers in 2040 (een verdubbeling).

4.6.4.3

Optimistisch interventiescenario
In het optimistische interventiescenario wordt uitgegaan van de grotere
toename van het aantal rokers dat een stoppoging doet met SMR-zorg,
dat gebaseerd is op de schattingen uit tabel 4.5 (1,9 procentpunt
toename). Net als in het realistische interventiescenario is op basis van
expertadvies aangenomen dat 50% van de extra rokers in 2020 een
stoppoging deed als gevolg van de NPA-afspraken over SMR-zorg (dus
0,95 procentpunt meer rokers). In samenspraak met de experts is in het
optimistische interventiescenario aangenomen dat het percentage extra
rokers dat jaarlijks gebruik maakt van SMR-zorg (ten opzichte van het
referentiescenario) als gevolg van verdere verbetering in de toeleiding
naar SMR-zorg en het aanbod van SMR-zorg in de toekomst lineair
toeneemt van 0,95% van de rokers in 2020 tot 2,85% van de rokers in
2040 (een verdrievoudiging).

4.7

Rookvrije werkomgeving

4.7.1

Beschrijving
Sinds 2004 is roken op de werkplek binnen verboden [70]. Op dit
verbod was een uitzondering van toepassing voor rookruimtes, waar nog
wel mocht worden gerookt [71]. In het NPA zijn verschillende afspraken
gemaakt die er op zijn gericht om werkplekken nog verder rookvrij te
maken (zie bijlage 1). Deze afspraken vallen binnen twee thema’s in het
deelakkoord over roken: Rookvrije zorg (werkplekken voor
zorgpersoneel) en Rookvrije organisatie (werkplekken van werknemers
binnen specifieke bedrijven). Het verschilt per bedrijf en per sector hoe
het rookvrij-beleid er precies uitziet [21, 41]. Zo hanteert een deel van
de zorginstellingen een zelf-audit ,waarmee een score wordt bepaald die
Pagina 39 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

volgens de “Global Network for Tobacco Free Health Care” leidt tot een
gouden, zilveren of bronzen status [21]. Naast alle afspraken die
bedrijven en sectoren in het NPA hebben gemaakt, is er ook landelijk
geldende wetgeving uit het NPA voortgekomen. Zo zijn de rookruimtes
in (semi)overheids- en openbare gebouwen (waaronder 210
rijkskantoren) per 1 juli 2021 gesloten. Sinds 1 januari 2022 is dit het
geval voor het gehele bedrijfsleven [21].
4.7.2

Wat is bekend over het effect van de rookvrije werkplek?
Een Nederlandse modelleerstudie (gebruikmakend van het zogenaamde
SimSmoke model) uit 2011 gaat uit van 6% reductie in de
rookprevalentie in het jaar van invoering, als een rookverbod op de
werkplek in alle ruimtes wordt ingevoerd [31]. Als een rookruimte wordt
toegestaan, dan wordt uitgegaan van 2% reductie in de rookprevalentie.
Als handhaving en/of een mediacampagne rondom het verbod
ontbreken, dan kan de effectiviteit van het rookverbod op de werkplek
volgens de Nederlandse modelleerstudie tot 50% afnemen. De
effectmaten in het Nederlandse SimSmoke model zijn gebaseerd op
literatuurreviews, adviezen uit een expertpanel en modelvalidatie. Ze
betreffen de hele populatie (dus niet alleen de werkenden) [31].

4.7.3

Wat is bekend over het bereik van de rookvrije werkplek?
In 2021 en 2022 zijn in de werkomgevingen in de publieke en private
sector alle (nog bestaande) inpandige rookruimtes bij wet verboden [21,
41]. In principe ondervinden daarom na 2022 alle rokende werkende
Nederlanders bij wie op het werk eerder nog een rookruimte aanwezig
was het effect van het sluiten van de rookruimtes op hun werkplek. In
totaal waren er 9.448.000 werkenden in 2022 [72], ofwel 54% van alle
Nederlanders in 2022 [72, 73].

4.7.4
4.7.4.1

Interventiescenario’s: onderbouwing en aannames.
Algemeen
Als uitgangspunt wordt aangenomen dat het verschil tussen het effect
bij een rookverbod in alle ruimtes op de werkplek (6%) en het effect bij
een verbod met uitzondering van rookruimtes (2%) het uiteindelijke
effect van het sluiten van de rookruimtes betreft. Roken op de werkplek
was met uitzondering van rookruimtes immers al verboden. Dit komt
dus neer op een 4% daling in de rookprevalentie als rookruimtes worden
verboden.
Het effect van het sluiten van alle rookruimtes op de werkplek zal in
werkelijkheid waarschijnlijk lager liggen, omdat 1) de
handhaving/naleving misschien niet optimaal is, 2) een deel van de
bedrijven voor het verbod inging waarschijnlijk al geen rookruimte meer
had (het is onbekend hoeveel dit er zijn), 3) werknemers nog kunnen
roken op de buitenterreinen van het bedrijf of in de openbare ruimte, en
4) de wettelijke maatregelen naar verwachting weinig tot geen invloed
zullen hebben op bepaalde groepen werkenden, zoals zij die buiten
werken of zelfstandigen zonder personeel (zzp'ers) die vanuit huis
werken. Ook heeft de coronapandemie geleid tot meer thuiswerken
[74], waar werknemers zelf kunnen bepalen of ze er roken. In overleg
met de experts zijn daarom de effecten in zowel het realistische als het
optimistische interventiescenario naar beneden bijgesteld (zie
hieronder). Omdat de effecten van de eerder genoemde modelleerstudie
Pagina 40 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

werden toegepast op de gehele volwassen bevolking en niet alleen op
werkenden [31], wordt het uiteindelijke effect hier ook toegepast op de
totale volwassen populatie.
4.7.4.2

Realistisch interventiescenario:
In overleg met de geraadpleegde experts is in het realistische
interventiescenario aangenomen dat werknemers bij een aanzienlijk deel
van de bedrijven nog buiten kunnen roken (op eigen terrein en/of
openbare ruimte), dat de handhaving niet optimaal is, en dat slechts bij
een klein deel van de bedrijven überhaupt nog rookruimtes aanwezig
waren toen het verbod hierop inging. In overleg met de experts is
daaarom in het realistische interventiescenario aangenomen dat van het
originele effect (4%) slechts 10% overblijft (dus een daling van 0,4% in
de rookprevalentie in de totale populatie, eenmalig op 1 januari 2022).

4.7.4.3

Optimistisch interventiescenario:
In het optimistische interventiescenario is in overleg met de
geraadpleegde experts aangenomen dat minder werknemers nog buiten
kunnen roken dan in het realistische interventiescenario, omdat grotere
gebieden rondom de werkplek rookvrij zijn of worden gemaakt. Ook
wordt aangenomen dat er beter wordt gehandhaafd, en dat meer
bedrijven nog rookruimtes hadden die door deze maatregel nu zijn
gesloten. Ook wordt verondersteld dat het door normverandering
(steeds) minder geaccepteerd wordt om tijdens het werk te roken. In
het optimistische interventiescenario is daarom in overleg met de
experts aangenomen dat van het originele effect (4%) nog 30%
overblijft (dus een daling van 1,2% in de rookprevalentie in de totale
populatie, eenmalig op 1 januari 2022).

4.8

Informatievoorziening en campagnes

4.8.1

Beschrijving
Er zijn verschillende soorten campagnes met het doel om roken tegen te
gaan, bijvoorbeeld bewustwordingscampagnes om de kennis over de
gezondheidsrisico’s van roken te vergroten en stopcampagnes om
rokers te stimuleren tot het doen van een stoppoging [75]. Campagnes
kunnen verschillende effecten hebben, bijvoorbeeld op stopintenties, de
hoeveelheid die gerookt wordt, zoekgedrag naar hulp, attitudes ten
opzichte van (stoppen met) roken en de sociale norm over (stoppen
met) roken [75].
In het NPA zijn verschillende afspraken opgenomen over campagnes en
informatievoorziening [1]. Dit betreft onder meer de campagnes
‘Rookvrij opgroeien’, ‘Rookvrij zwanger’, een nieuwe meerjarige
stoppen-met-roken-campagne (PUUR rookvrij) en de voortzetting van
‘Stoptober’. Ook zijn in het NPA afspraken opgenomen over
informatievoorziening [21, 41]. Dit zijn afspraken over het updaten van
en beter verwijzen naar internetpagina’s zoals ikstopnu.nl en
rokeninfo.nl. Een volledig overzicht van alle afspraken rond
informatievoorziening en campagnes staat in bijlage 1.
De campagne ‘Rookvrij opgroeien’ heeft in 2018 gelopen en is daarna
gestopt. De campagne ‘Rookvrij zwanger’ begon in 2017 en is tot en
met 2019 voortgezet [21]. ‘PUUR rookvrij’ begon in oktober 2020 en liep
Pagina 41 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

in elk geval t/m 2022 [21, 41]. ‘PUUR Rookvrij’ is een campagne die
rokers wil aanzetten tot een serieuze stoppoging, die focust op de
positieve kanten van stoppen met roken en die rokers laat nadenken
over hun leven als niet-roker [21]. Het ministerie van VWS gaf in 2022
aan dat er in 2023 nog een campagne over stoppen met roken zal
plaatsvinden, maar het is nog niet duidelijk of dit in de vorm van PUUR
rookvrij zal gebeuren 10. De stopcampagne ‘Stoptober’ wordt sinds 2014
nog steeds jaarlijks uitgevoerd.
Wat is bekend over het bereik en effect van informatievoorziening en
campagnes?
Campagnes maken al tientallen jaren deel uit van het beleid. Ze worden
sinds de jaren tachtig van de vorige eeuw ingezet om roken tegen te
gaan. Het ministerie van VWS heeft sinds 1983 samen met STIVORO
tientallen campagnes gevoerd om bijvoorbeeld jongeren te ontmoedigen
om te beginnen met roken, stoppen met roken te bevorderen en nietrokers tegen meeroken te beschermen [62]. Volgens de geraadpleegde
experts is het aantal campagnes en het bereik van campagnes sinds de
start van het NPA in 2018 niet toegenomen, maar eerder afgenomen.
Dit komt volgens een blog van het Trimbos-instituut mede doordat
campagnes tegenwoordig binnen een beperkend stramien (van
voorheen Postbus 51) vallen [64]. Dit stramien stelt volgens de
geraadpleegde experts grenzen aan de omvang en inhoud van de
campagnes. Hierdoor zijn deze volgens de experts minder effectief dan
voorheen.
Het is verder niet bekend hoeveel mensen jaarlijks aan ‘Stoptober’
deelnemen. Wel is bekend dat de Stoptober-app in 2014 50.000 keer is
gedownload [76]. In daaropvolgende jaren lag het aantal downloads
meestal tussen de 50.000 en 57.000, met uitzondering van het jaar
2015, toen de app 70.000 keer is gedownload (zie figuur 4.1). Afgaande
op het aantal downloads van de app lijkt het aantal deelnemers dus niet
toegenomen sinds de start van het NPA in 2018 [21, 41, 76].
80
70
60

Aantal x 1000

4.8.2

50
40
30
20
10
0

2014

2015

2016

2017

2018

2019

2020

2021

2022*

Figuur 4.1 Aantallen downloads Stoptober-app in duizenden vanaf 2014 [21, 41,
76].

10

Deze (voortgangs)informatie over 2022 is uitgevraagd bij de betreffende NPA-partij.

Pagina 42 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

Volgens het Trimbos-instituut kunnen campagnes- mits voldoende
intensief - effectief zijn bij het verminderen van de rookprevalentie [75].
Dit wordt bijvoorbeeld ook verondersteld in de maatschappelijke kostenbatenanalyse van tabaksontmoediging [28] en in het SimSmoke model
[31].
Aangezien campagnes sinds de start van het NPA in 2018 niet verder
zijn geïntensiveerd en het aantal deelnemers aan ‘Stoptober’ sinds 2018
niet lijkt te zijn toegenomen, veronderstellen wij dat het extra effect
door de afspraken over informatievoorziening en campagnes in het NPA
ten opzichte van het referentiescenario verwaarloosbaar is.

Pagina 43 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

Pagina 44 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

5

Resultaten

5.1

Volwassenen
Het referentiescenario geeft de ontwikkeling weer van het percentage
rokers als het NPA er niet zou zijn. In het referentiescenario daalt het
percentage volwassen rokers tot ongeveer 13% in 2040 (zie figuur 5.1).
In de interventiescenario’s wordt de verwachte impact meegenomen van
de afspraken die in het deelakkoord ‘roken’ van het NPA zijn gemaakt.
Zowel in het realistische als in het optimistische interventiescenario
daalt het percentage volwassen rokers sterker dan in het
referentiescenario. Het percentage volwassenen dat in 2040 rookt is in
de interventiescenario’s ongeveer twee tot drie procentpunt lager dan in
het referentiescenario. Het percentage volwassenen dat rookt is in beide
interventiescenario’s hoger dan de in het NPA geformuleerde ambitie
van minder dan 5% rokers in 2040.

Figuur 5.1 Modelberekening van het percentage volwassen rokers in de periode
2019 t/m 2040 volgens het referentiescenario (zonder NPA) en twee
interventiescenario’s (met NPA). De zwarte stip geeft de geformuleerde ambitie van
het NPA weer.

5.2

Jongeren
In het referentiescenario daalt het percentage rokende jongeren tot 5%
in 2040 (zie figuur 5.2). In zowel het realistische als het optimistische
interventiescenario daalt het percentage rokende jongeren harder dan in
het referentiescenario. Het percentage jongeren dat rookt ligt in 2040 in
beide interventiescenario’s ongeveer één procentpunt lager dan in het
referentiescenario. Dit is boven de in het NPA geformuleerde ambitie
van 0%.
Pagina 45 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

Figuur 5.2 Modelberekening van het percentage jongeren dat de afgelopen
maand heeft gerookt in de periode 2019 t/m 2040 volgens het
referentiescenario (zonder NPA) en twee interventiescenario’s (met NPA). De
zwarte stip geeft de ambitie van het NPA weer.

Pagina 46 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

6

Kwalitatieve inschatting voor roken onder zwangere
vrouwen

6.1

Beschrijving
Roken tijdens de zwangerschap is een belangrijke vermijdbare oorzaak
voor sterfte rond de geboorte en gezondheidsproblemen, zoals een
miskraam, vroeggeboorte, luchtweginfecties en kanker [77]. In het NPA
zijn daarom afspraken gemaakt die er voor moeten zorgen dat in 2040
geen enkele zwangere vrouw meer rookt (zie bijlage 1). Zo is
afgesproken dat de rijksoverheid de campagne ‘rookvrij zwanger’
continueert, waarbij de sociale omgeving van zwangere vrouwen wordt
gestimuleerd om niet te roken waar de zwangere bij is [1]. Deze
campagne begon in 2017 en is tot en met 2019 uitgevoerd [21]. In
2020 is de campagne ‘rookvrij zwanger’ gestopt. De website met de
informatie over de campagne en de gebruikte reclamespots is nog wel
actief [41].
Daarnaast is afgesproken dat in 2020 alle zwangere vrouwen die roken
op basis van motiverende gespreksvoering een stopadvies krijgen van
de verloskundig zorgverlener [1]. Ook zou er in 2020 in elke regio
(waaronder alle geboortezorg/JGZ regio’s) een ‘zorgpad stoppen met
roken’ moeten zijn voor de verloskundige en medisch-specialistische
zorg. De Taskforce Rookvrije Start helpt de verloskundige
samenwerkingsverbanden (VSV’s) hun zorgpaden voor zwangere
rokende vrouwen en rokende partners verder te ontwikkelen en te
implementeren. Ook ontwikkelt en implementeert de taskforce
verdiepende trainingen voor (kraam)zorgverleners. Verder is
afgesproken dat de Taskforce Rookvrije Start van start gaat met een
monitor om de implementatie van stoppen-met-roken-beleid in de VSV’s
te volgen [1]. Deze monitor volgt de voortgang van de implementatie
van de aanbevelingen uit de richtlijn ‘Behandeling van tabaksverslaving
en stoppen met roken ondersteuning bij zwangere vrouwen’ [78].
Uit de voortgangsinformatie van het NPA over 2021 blijkt dat tweederde
van de bevraagde VSV's (33 van de 51) in 2021 een zorgpad had voor
vrouwen die roken tijdens de zwangerschap [41]. Veertien VSV’s hebben
een zorgpad voor vrouwen die vlak voor of tijdens de zwangerschap zijn
gestopt met roken. Uit de tweede monitor ‘Stoppen-met-rokenbegeleiding binnen VSV’s’ uit 2021 [77] komt eenzelfde beeld. Van de
72 VSV’s hebben er 32 een ingevulde vragenlijst teruggestuurd. Van
deze 32 VSV’s hebben er 27 een zorgpad voor vrouwen die roken tijdens
de zwangerschap. Volgens de voortgangsrapportage van het NPA kreeg
in 2021 47% van de rokende zwangere vrouwen een stopadvies van een
zorgverlener [79].

Pagina 47 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

6.2

Kwalitatieve inschatting van de impact van de afspraken gericht
op zwangere vrouwen

6.2.1

Campagne ‘rookvrij zwanger’
Volgens het Trimbos-instituut kunnen campagnes - mits voldoende
intensief - effectief zijn in het verminderen van de rookprevalentie [75],
zoals bijvoorbeeld ook in de maatschappelijke kosten-batenanalyse van
tabaksontmoediging en in het SimSmoke model wordt verondersteld
[28, 31]. De campagne ‘rookvrij zwanger’ bestond in 2018 uit een tvspot en twee radiospotjes. Het aantal mensen dat in 2018 is bereikt is
niet bekend. In 2019 is de campagne voortgezet, dit keer met een tvspot, een online video en een socialemediacampagne. In 2019 werden
ruim vier miljoen mensen bereikt. Het bereik in 2019 is lager dan in
2017: toen werden er met de campagne tien miljoen mensen bereikt.
In 2019 is onder ruim 400 personen onderzoek gedaan naar de effecten
van de campagne ‘rookvrij opgroeien’, onderdeel van de campagne
‘rookvrij zwanger’ [80]. In dit onderzoek is echter alleen gekeken naar
het aantal mensen dat niet meer rookt in de buurt van zwangere
vrouwen. Het is daarom onbekend of er na de campagne minder
zwangere vrouwen rookten.
Aangezien de campagne ‘rookvrij zwanger’ sinds de start van het NPA in
2018 niet verder is geïntensiveerd en uiteindelijk in 2019 is afgebroken,
is de verwachting dat er ten opzichte van het referentiescenario geen
impact is van de NPA-afspraken over de campagne ‘rookvrij zwanger’.

6.2.2

Stoppen-met-roken-advies
Het is niet duidelijk hoeveel zwangere vrouwen er de afgelopen jaren
gemiddeld per jaar waren, maar het is wel bekend hoeveel vrouwen
jaarlijks zijn bevallen. In 2020 en 2021 bevielen er gemiddeld rond de
165.000 vrouwen per jaar (161.699 in 2020 [81] en 168.625 in 2021
[82]). Daarvan rookte volgens de laatste meting van de monitor
middelengebruik en zwangerschap uit 2021 7,7% [79]. Dit vertaalt zich
naar ruim 12.500 rokende zwangere vrouwen jaarlijks in Nederland.
Van de groep zwangere rokende vrouwen krijgt iets minder dan de helft
(47%) een stopadvies van een (kraam)zorgverlener, wat er op
neerkomt dat jaarlijks bijna 6.000 zwangere rokende vrouwen een
stopadvies krijgen.
De effectiviteit van een eenmalig of kortdurend advies van een arts om
te stoppen met roken, ongeacht de motivatie van de patiënt, is
beschreven in een Cochrane-review [83]. Dit onderzoek was niet
specifiek op zwangere vrouwen gericht. Onderzoekers vonden dat 5,8%
van de rokende patiënten stopte in groepen die een stopadvies kregen
van een arts, vergeleken met 3,7% in de controlegroepen die geen
advies kregen of standaardzorg ontvingen [60]. Als deze kans om te
stoppen met roken zou worden toegepast op de groep zwangere
vrouwen die jaarlijks een stopadvies krijgt (n = 6.000), dan zouden
ongeveer 350 van hen stoppen. Als zij geen advies krijgen, dan zouden
er ongeveer 220 vrouwen stoppen. Het verschil hiertussen (n=130) is
dan de hypothetische impact van deze actie op zwangere vrouwen. Dit is
een klein deel van de 12.500 vrouwen per jaar die roken tijdens de
zwangerschap. Verder is het goed mogelijk dat SMR-advies bij zwangere
Pagina 48 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

vrouwen die roken een lagere slagingskans heeft dan 5,8%, omdat zij
ondanks hun zwangerschap nog roken.
6.3

Kwalitatieve inschatting van het wel of niet bereiken van de
ambitie gericht op zwangere vrouwen
In het deelakkoord ‘roken’ van het NPA is voor zwangere vrouwen de
volgende ambitie vastgesteld: ‘het streven is dat in 2040 geen enkele
zwangere vrouw nog rookt, met hooguit 5% rokende zwangere vrouwen
in 2020 als tussendoel’ [1]. In 2016 rookte 8,6% van de zwangere
vrouwen op enig moment tijdens de zwangerschap. In 2018 was dit
percentage 7,4%, en in 2021 7,7% [79]. Als deze trend zich voortzet,
komt het percentage zwangere vrouwen dat rookt nauwelijks dichter bij
de ambitie van het NPA. Uit de kwalitatieve inschatting blijkt dat de
afspraak over het stoppen-met-roken-advies het percentage zwangere
vrouwen dat rookt kan verminderen. Het lijkt echter niet aannemelijk
dat met de impact van deze afspraak de ambitie van geen enkele
rokende zwangere in 2040 wordt bereikt.

Pagina 49 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

Pagina 50 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

7

Discussie

7.1

Samenvatting van de resultaten
Deze doorrekening laat zien dat - met de huidige voortgang van de NPAafspraken en de beschreven aannames voor voortgang in de toekomst het percentage volwassenen en jongeren dat sigaretten en shag rookt
sterker daalt dan nu het geval is. De afspraken in het NPA zorgen er
samen voor dat het percentage volwassenen rokers in 2040 naar
verwachting ongeveer twee tot drie procentpunt lager ligt dan in het
referentiescenario. Het percentage jongeren dat de afgelopen maand
heeft gerookt ligt door de NPA-afspraken in 2040 naar verwachting
één procentpunt lager dan in het referentiescenario. De ambities voor
2040 uit het deelakkoord ‘roken’ van het NPA worden met de afspraken
en hun huidige voortgang echter niet bereikt.

7.2

Vergelijking van de huidige doorrekening met de Quickscan
Conclusies doorrekening en Quickscan komen niet helemaal overeen
Bij het afsluiten van het NPA in 2018 heeft het RIVM de ‘Quickscan
mogelijke impact Nationaal Preventieakkoord’ gepubliceerd [3]. Dit was
een snellere en grovere inschatting van de impact dan deze
doorrekening, waarbij nog geen rekening kon worden gehouden met de
voortgang van de afspraken. Voor de huidige doorrekening is
uitgebreider literatuuronderzoek uitgevoerd dan voor de Quickscan.
Daarnaast zijn er uitgebreide sessies georganiseerd met experts op het
gebied van tabaksontmoediging, om te controleren of de gebruikte
informatie juist is en de gemaakte aannames valide zijn. Dit maakt de
huidige doorrekening beter onderbouwd dan de Quickscan. In de
Quickscan werd geconcludeerd dat de ambities voor volwassenen in het
deelakkoord ‘roken’ met het pakket aan afspraken in het NPA mogelijk
zouden kunnen worden gehaald. De conclusies van de huidige
doorrekening komen hier niet mee overeen. Uit deze doorrekening blijkt
dat het aantal volwassen rokers in 2040 naar verwachting ongeveer
twee keer zo hoog is (10%) als de in het NPA gestelde ambitie (5%).
Quickscan ging uit van tijdig behalen alle afspraken NPA
Er is een aantal belangrijke verschillen tussen de huidige doorrekening
en de Quickscan, die de verschillende uitkomsten mede kunnen
verklaren. Ten eerste ging de Quickscan er van uit dat alle afspraken in
het NPA binnen de afgesproken termijnen zouden worden behaald. De
huidige doorrekening maakt in zowel het realistische als het
optimistische interventiescenario gebruik van de meest recente
voortgangsinformatie over de gemaakte afspraken. Hierdoor zijn
bijvoorbeeld in de Quickscan bepaalde afspraken met een groter bereik
doorgerekend dan deze - na 2018 - in werkelijkheid bleken te hebben.
Zo ging de Quickscan er van uit dat in 2020 20% van de rokers een
stoppoging zou doen met effectieve SMR-zorg. Dit percentage was bij de
ondertekening van het NPA 5%. De daadwerkelijke toename in het
aantal rokers dat sinds de vrijstelling van het eigen risico een
stoppoging met effectieve SMR-zorg deed, was één tot twee
procentpunt. Het bereik van deze interventie is in deze doorrekening dus
veel lager, en daarmee ook de impact.
Pagina 51 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

Campagnes en informatievoorziening geen extra impact door NPA
Ten tweede is in deze doorrekening de impact van één interventie niet
meegenomen, namelijk ‘campagnes en informatievoorziening’, terwijl
dat in de Quickscan wel het geval was. Dit komt doordat bij deze
doorrekening is aangenomen dat campagnes en informatievoorziening
gemiddeld genomen sinds de ondertekening van het NPA in 2018 niet
zijn geïntensiveerd, in vergelijking met de periode waarop het
referentiescenario is gebaseerd (2002 t/m 2018). In die periode vonden
er ook geregeld campagnes plaats [62], en volgens de experts is de
intensiteit van campagnes sinds de ondertekening van het NPA niet
toegenomen. Ook de deelname aan Stoptober is niet aantoonbaar
toegenomen nadat het NPA werd ingevoerd, ondanks de acties die
daarop waren gericht.
Doorrekening gebruikt andere methodiek
Tot slot is in de huidige doorrekening gebruik gemaakt van het nieuw
ontwikkelde rookmodel binnen het LCDM, waardoor de impact van de
interventies nauwkeuriger kon worden berekend. Het LCDM simuleert de
rookstatus (roker of niet-roker) van individuen die samen de volwassen
Nederlandse bevolking representeren. Daaruit is voor het
referentiescenario het percentage volwassen rokers voor de periode
2019 t/m 2040 afgeleid. In de Quickscan is voor het referentiescenario
gebruik gemaakt van de verwachte trend van de Volksgezondheid
Toekomst Verkenning (VTV) 2018 [84]. In de VTV rapporteert het RIVM
elke vier jaar over de ontwikkeling van de volksgezondheid in
Nederland. De VTV gebruikt een andere methodiek om het percentage
volwassen rokers in de toekomst te berekenen. Dit kan een deel van de
verschillen tussen de huidige doorrekening en de Quickscan verklaren.
7.3

Methodologische kanttekeningen
Deze doorrekening geeft een zo goed mogelijke inschatting van de
impact van de afspraken die in het NPA zijn vastgelegd op het
percentage rokers tot 2040. Bij modelberekeningen moet echter altijd
rekening worden gehouden met onzekerheden, aangezien een model
altijd een simplificatie van de werkelijkheid is. Hieronder worden de
belangrijkste onzekerheden beschreven.

7.3.1

Onzekerheden in de modellen
Onzekerheden zijn inherent aan gebruik modellen
Om een inschatting te maken van het percentage rokers voor de periode
2019 t/m 2040 is in deze doorrekening gebruikgemaakt van
rookmodellen. Ondanks dat er voor de modellen de best beschikbare
data en de best passende methoden zijn gebruikt, zijn onzekerheden
inherent aan modelberekeningen voor de toekomst. Zo is voor het
referentiescenario, dat de ontwikkeling in het percentage rokers zonder
het NPA weergeeft, de historische trend in het percentage rokers uit een
representatieve periode in het verleden doorgetrokken t/m 2040. Er zijn
verschillende aannames gedaan over hoe deze historische trend zich zal
voortzetten. Ook is in het referentiescenario aangenomen dat eerder
gevoerd beleid en andere maatschappelijke ontwikkelingen gemiddeld
genomen representatief zijn voor de toekomst. Daarnaast is in de
modellen rekening gehouden met demografische ontwikkelingen in de
toekomst, en de samenhang hiervan met roken. De aannames die
Pagina 52 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

hierbij zijn gedaan, brengen ook onzekerheid met zich mee, bijvoorbeeld
over opleidingsniveau en migratie.
Niet mogelijk rekening te houden met uitzonderlijke gebeurtenissen
Er is na 2018 ook een aantal uitzonderlijke gebeurtenissen geweest die
het rookgedrag kunnen beïnvloeden, zoals de coronapandemie. Het is
niet bekend welke gevolgen de coronapandemie op de lange termijn
heeft voor roken [85]. Het is daarom niet mogelijk om in de modellering
rekening te houden met dergelijke uitzonderlijke gebeurtenissen.
Onzekerheden hebben vooral invloed op bereiken ambities
Door de genoemde aannames en onzekerheden zit er ook onzekerheid
rond de modelberekening van het toekomstige percentage rokers. Deze
onzekerheden hebben enige invloed op hoe ver de modelberekeningen
voor 2040 van de ambities af liggen (de absolute voorspellingen voor
2040), maar niet zozeer op de inschatting van de impact van het NPA.
Kwalitatieve inschatting voor zwangere vrouwen onzekerder
Voor zwangere vrouwen zijn er onvoldoende gegevens beschikbaar om
een modelmatige doorrekening van de NPA-afspraken uit te voeren.
Daarom is er een kwalitatieve inschatting gemaakt van de impact van de
NPA-afspraken voor rokende zwangere vrouwen. Deze kwalitatieve
inschatting brengt meer onzekerheid met zich mee dan een uitgebreide
doorrekening, zoals die voor volwassenen en jongeren is gedaan.
7.3.2

Onzekerheden bij de interventiescenario’s
Aannames nodig door ontbreken informatie
De NPA-afspraken zijn zo veel mogelijk doorgerekend zoals ze volgens
de partijen in de praktijk worden uitgevoerd, waarbij de voortgang t/m
2022 in ogenschouw is genomen. In sommige gevallen is er - gebaseerd
op een kamerbrief van eind 2022 - vanuit gegaan dat interventies in de
toekomst op een bepaalde manier worden uitgevoerd. Voorbeelden
hiervan zijn het verder beperken van verkooppunten voor tabak tot
alleen tabaksspeciaalzaken in 2032 en een wettelijk rookverbod op
locaties 'waar veel kinderen komen' in 2025 [23]. Deze plannen zijn in
voorbereiding, maar moeten nog worden goedgekeurd door de Eerste en
Tweede kamer. De accijnsverhoging in 2024 moet nog door de Eerste
kamer worden goedgekeurd. Als deze plannen niet worden
goedgekeurd, zullen ze mogelijk niet in deze vorm worden uitgevoerd.
In dat geval wordt de impact van deze interventies enigszins overschat.
Aannames zijn zo goed mogelijk onderbouwd
Ook konden de gegevens die wel beschikbaar waren uit de
voortgangsrapportages, het literatuuronderzoek en/of publiek
beschikbare informatie niet altijd direct worden vertaald naar gegevens
die voor het model nodig zijn. Hierdoor was het in veel gevallen
noodzakelijk om aannames te doen. Voor het onderbouwen van deze
aannames is zo veel mogelijk gebruikgemaakt van (wetenschappelijke)
literatuur en expertopinies. Desondanks brengen deze aannames ook
onzekerheid met zich mee, zeker als ze over de toekomst gaan. Daarom
zijn er alleen aannames over de toekomst gedaan als er concrete
aanwijzingen en/of toezeggingen zijn, die het aannemelijk maken dat
deze aannames reëel zijn. Door zowel een realistisch als een
optimistisch interventiescenario te schetsen, wordt deels rekening
Pagina 53 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

gehouden met deze aannames en onzekerheden. Verhoging van de
tabaksaccijns heeft in deze doorrekening de meeste impact. Er bestaat
al tientallen jaren consensus over het effect van accijnsverhogingen op
rookgedrag. Daarom lijkt een aanzienlijk deel van de impact van het
‘deelakkoord ‘roken’ goed onderbouwd.
7.4

Duiding van de resultaten
Meerderheid van de interventies heeft impact
De afspraken in het NPA hadden betrekking op acht interventies voor
volwassenen en/of jongeren. Deze hadden bijna allemaal impact op het
percentage volwassenen en/of jongeren dat rookt, bovenop de daling
van het aantal rokers in het referentiescenario. De daling in het
referentiescenario is mede het gevolg van eerder gevoerd en huidig
beleid, zoals reclameverboden, de leeftijdsgrens voor de verkoop van
tabak, campagnes (zoals bijvoorbeeld Stoptober) en eerdere
accijnsverhogingen. Het NPA zorgt er mede voor dat eerder beleid, zoals
Stoptober en SMR-zorg, wordt voortgezet. Dit is van belang om de
dalende trend vast te houden. Er liggen nog wel kansen bij het
vergroten van het bereik van interventies, bijvoorbeeld door te proberen
het bereik van Stoptober verder te vergroten of de toeleiding naar SMRzorg verder te verbeteren.
Afspraken NPA zijn in lijn met aanbevelingen
Veel van de afspraken in het deelakkoord ‘roken’ zijn in lijn met de
beleidsvoorschriften van de Wereldgezondheidsorganisatie in het
zogenaamde MPOWER-raamwerk (Monitor, Protect, Offer, Warn,
Enforce, Raise [86]). Hieronder vallen bijvoorbeeld de verhoging van de
tabaksaccijns, het invoeren van reclameverboden (uitstal- en
reclameverbod en neutrale verpakkingen), het creëren van rookvrije
(kind)omgevingen en SMR-beleid om rokers te helpen met hun
stoppoging. Landen die meer van deze MPOWER-maatregelen hebben
ingevoerd, hebben over het algemeen een lager aantal rokers dan
landen die minder van deze maatregelen hebben genomen [87].
Bovendien zijn de NPA-afspraken in het deelakkoord ‘roken’ vaak in
wetgeving vastgelegd. Dit geldt ook voor afspraken die oorspronkelijk
via een convenant zouden worden geregeld, zoals het verwijderen van
rookruimtes in het bedrijfsleven en het rookvrij maken van
(kind)omgevingen, al is dat laatste nog niet definitief [6, 9]. Deze
wettelijke verankering zorgt er voor dat de maatregelen daadwerkelijk
worden geïmplementeerd en dat er verantwoordelijke
handhavingsinstanties zijn die toezien op de naleving.
Aanscherping interventies binnen MPOWER kan impact vergroten
Het Trimbos-instituut benadrukt het belang voor landen om zich blijvend
in te zetten voor het handhaven en versterken van bestaande MPOWERmaatregelen [88]. Accijnsverhogingen worden in de wetenschappelijke
literatuur erkend als de meest effectieve manier om roken terug te
dringen [7]. Verdere (regelmatige) accijnsverhogingen in de toekomst
zouden de ambities dichterbij kunnen brengen. Het RIVM heeft berekend
dat de rookprevalentie met jaarlijkse accijnsverhogingen van één euro
of 10% mogelijk nog twee tot drie procentpunt lager zou kunnen zijn
dan in het realistische interventiescenario van deze doorrekening [89].
Verder blijkt uit dit rapport dat nog relatief weinig mensen
Pagina 54 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

gebruikmaken van gratis effectieve stoppen-met-roken-zorg. Er zou
daarom ook kunnen worden ingezet op initiatieven die zorgen voor een
(nog) betere toeleiding naar deze zorg. Tot slot blijkt dat de impact van
campagnes niet is toegenomen sinds ondertekening van het NPA.
Hoewel het belangrijk is om effectieve campagnes zoals Stoptober voort
te zetten, zouden mogelijk nog grootschaligere campagnes kunnen
worden ingezet om het roken verder te ontmoedigen dan nu met Puur
Rookvrij het geval is.
Mogelijke synergie van interventies niet meegenomen
In zowel de wetenschappelijke wereld als de beleidswereld wordt de
opvatting breed gedeeld dat voor effectieve gedragsverandering een
duurzame integrale aanpak nodig is, waarbij verschillende maatregelen
en interventies in samenhang worden ingezet [90]. Hoewel in het NPA
afspraken over verschillende interventies zijn gemaakt, is de impact van
de interventies in deze doorrekening afzonderlijk gemodelleerd. Er is
namelijk geen informatie beschikbaar over de impact van combinaties
van alle doorgerekende interventies. Het is mogelijk dat de effecten van
sommige interventies elkaar overlappen, en door optelling nu te positief
worden ingeschat. Het is echter ook mogelijk dat de gecombineerde
impact van de interventies groter is dan de opgetelde impact van de
afzonderlijke interventies, omdat bepaalde interventies elkaar
versterken.
Indirecte effecten van interventies niet meegenomen
Bij het uitgebreide literatuuronderzoek dat is uitgevoerd om de
mogelijke impact van de NPA-afspraken op roken in te schatten, is
voornamelijk gebruik gemaakt van wetenschappelijk bewijs voor een
direct verband tussen de interventies en rookprevalentie. Een aantal van
de interventies, zoals bijvoorbeeld rookvrije (kind)omgevingen, kan via
het beïnvloeden van sociale normen en attitudes rondom roken echter
mogelijk indirect een effect hebben op rookgedrag [91]. Hoewel deze
interventies wellicht niet leiden tot een afname in het roken op korte
termijn, kunnen ze middels veranderde attitudes en sociale normen de
rookprevalentie na verloop van tijd toch verminderen [91]. Omdat het
lastig is om dergelijke indirecte effecten te kwantificeren, zijn deze niet
meegenomen in de doorrekening.
Sigaretten roken neemt af, maar vapen onder jongeren neemt toe
Door het NPA neemt het aantal jongeren dat sigaretten rookt in de
toekomst naar verwachting af. Het gebruik van elektronische sigaretten
(vapen) onder jongeren van 12 t/m 18 neemt echter toe [92]. Vapen
maakt geen onderdeel uit van deze doorrekening, omdat er in het NPA
geen afspraken over zijn opgenomen. Maar naast het mogelijke
schadelijke effect van vapen zelf, speelt het toenemend gebruik van esigaretten mogelijk een rol in toekomstig rookgedrag waar het gaat om
tabak. Recent onderzoek wijst uit dat bijna 70% van de jongeren die
maandelijks een e-sigaret gebruikt, daarnaast ook maandelijks
sigaretten rookt [93]. Het gebruik van e-sigaretten zou kunnen
functioneren als toegangspoort tot het roken van tabak (de zogenaamde
‘gateway theory’) [94]. Jongeren kunnen een nicotineverslaving
ontwikkelen door het gebruik van e-sigaretten, waarna ze ook hun
toevlucht zouden kunnen nemen tot het roken van tabak om aan deze
verslaving tegemoet te komen. Om te voorkomen dat mensen op deze
Pagina 55 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

manier beginnen met roken, zouden preventieactiviteiten zich eveneens
moeten richten op het (toenemende) gebruik van e-sigaretten.
Sociaal-economische gezondheidsverschillen niet door te rekenen
Een onderliggend doel van het NPA is het terugdringen van sociaaleconomische gezondheidsverschillen. Informatie over effect en bereik,
waarmee de impact van het NPA voor verschillende SEP-groepen kan
worden berekend, is vaak beperkt beschikbaar. Ook zijn de gebruikte
modellen (nog) niet geschikt voor alle uitsplitsingen, zoals naar SEP. In
het NPA zijn geen ambities voor sociaal-economische
gezondheidsverschillen geformuleerd, en in het NPA zijn vrijwel geen
afspraken gericht op specifieke sociaal-economische groepen. Deze
rapportage levert om deze redenen geen inzicht in de impact van het
NPA op het verkleinen van sociaal-economische gezondheidsverschillen.
Het is dan ook aan te bevelen om de effecten en het bereik van interventies
te monitoren, en daarbij informatie voor groepen met een verschillende
sociaal-economische positie te verzamelen. Daarnaast is het aan te
bevelen om te onderzoeken of de huidige modellen kunnen worden
uitgebreid, zodat doorrekening voor verschillende groepen mogelijk
wordt.
7.5

Conclusie en kansen voor de toekomst
Deze doorrekening laat zien dat de afspraken die zijn vastgelegd in het
deelakkoord ‘roken’ van het NPA zorgen voor een daling van het aantal
volwassenen en jongeren dat tabak rookt, bovenop de daling die al
gaande is. Om deze daling voort te zetten, is het belangrijk om zowel
verder te gaan met het bestaande beleid als sterker in te zetten op de
afspraken van het NPA om de vastgestelde doelstellingen te halen.
De impact van het NPA is echter niet zodanig dat de ambities voor 2040
worden bereikt. Om de ambities te bereiken, zijn aanvullende
maatregelen en/of is intensivering van huidige maatregelen nodig.
Volgens deze doorrekening lijken vooral verdere accijnsverhogingen
kansrijk om dichter bij de ambities te komen. Ook kunnen initiatieven
worden uitgebreid om deelname aan effectieve stoppen-met-roken-zorg
te vergroten. Tot slot is het belangrijk om het gebruik van e-sigaretten
tegen te gaan, vooral bij jongeren. Dit om te voorkomen dat jongeren
mogelijk overstappen op het roken van traditionele sigaretten of shag.
In een eventuele volgende doorrekening kan het RIVM onderzoeken of
de ambities met een aantal aanvullende maatregelen wel in zicht
komen.

Pagina 56 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

Referenties

1.
2.
3.
4.
5.
6.
7.

8.
9.

10.
11.
12.

13.
14.

15.

Nationaal Preventieakkoord. Naar een gezonder Nederland. 2018,
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport: Den Haag.
Hilderink, H.B.M. and M. Verschuuren, Volksgezondheid Toekomst
Verkenning 2018: Een gezond vooruitzicht. Synthese. 2018, RIVM:
Bilthoven.
RIVM, Quickscan mogelijke impact Nationaal Preventieakkoord.
2018, RIVM: Bilthoven.
Van Giessen, A., et al., Voortgangsrapportage Nationaal
Preventieakkoord 2019. RIVM-rapport 2020-0104. 2020, RIVM:
Bilthoven.
van Giessen, A., et al., Voortgangsrapportage Nationaal
Preventieakkoord 2020. RIVM rapport 2021-0098. 2021, RIVM:
Bilthoven.
Boer, J., et al., Voortgangsrapportage Nationaal Preventieakkoord
2021. RIVM rapport 2022-0072. 2022, RIVM: Bilthoven.
Nicolaie, M.A., K. Füssenich, C. Ameling, and H.C. Boshuizen
Constructing synthetic populations in the age of big data.
Population health metrics, 2023. 21, 19 DOI: 10.1186/s12963023-00319-5.
CBS, Standaard onderwijsindeling 2006. Editie 2015/'16. 2016,
CBS: Den Haag/Heerlen.
opendata.cbs.nl. CBS Open data Statline. Geboorte; kerncijfers,
1950-2022. [cited 2023]; Available from:
https://opendata.cbs.nl/portal.html?tableId=37422ned&_catalog=
CBS&_la=nl&_theme=64.
Poos, R., M. Nielen, and H. Hilderink, Analyseren van het effect
van het hebben van diabetes op de sterftekans en
levensverwachting. 2021, RIVM: Bilthoven.
vtv2018.nl. Levensverwachting: Hoe oud worden we in de
toekomst? 2018 [cited 2023]; Available from:
https://www.vtv2018.nl/levensverwachting.
opendata.cbs.nl. CBS Open data Statline. Immi- en emigratie;
leeftijd (31 dec.), burgerlijke staat, geboorteland. [cited 2023];
Available from:
https://opendata.cbs.nl/portal.html?tableId=03742&_catalog=CBS
&_la=nl&_theme=65.
vzinfo.nl. Gezondheidsenquete. [cited 2023]; Available from:
https://bronnen.zorggegevens.nl/Bron?naam=Gezondheidsenqu%
C3%AAte.
cbs.nl. Vragenlijsten Gezondheidsenquête vanaf 2014. [cited
2023]; Available from: https://www.cbs.nl/nl-nl/onzediensten/methoden/onderzoeksomschrijvingen/aanvullendeonderzoeksomschrijvingen/vragenlijsten-gezondheidsenquetevanaf-2014.
Scholtens, S., et al., Cohort Profile: LifeLines, a three-generation
cohort study and biobank. Int J Epidemiol, 2015. 44(4): p. 117280.

Pagina 57 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

16.

17.

18.
19.

20.
21.
22.
23.
24.

25.
26.
27.
28.
29.

30.
31.

32.

opendata.cbs.nl. CBS Open data Statline. Bevolking; geslacht, lft,
generatie en migr. achtergrond, 1 jan; 1996-2022. 2023 [cited
2023 03-10-2023]; Available from:
https://opendata.cbs.nl/portal.html?tableId=37325&_catalog=CBS
&_la=nl&_theme=91.
opendata.cbs.nl. CBS Open data Statline: Prognose bevolking;
geslacht, leeftijd, achtergrond en generatie, 2021-2070. 2023
[cited 2023 01-10-2023]; Available from:
https://opendata.cbs.nl/portal.html?tableId=84872NED&_catalog=
CBS&_la=nl&_theme=85.
vzinfo.nl. Roken | Jongeren. 2023 [cited 2023 01-10-2023];
Available from: https://www.vzinfo.nl/roken/jongeren.
Kleinjan, M., M. Willemsen, and J. Bommelé, Rookprevalentie bij
jongeren: effectieve interventies en andere mogelijkheden voor
preventie van roken bij jongeren. 2019, Trimbos-instituut:
Utrecht.
Croes, E. and M. Willemsen, Effecten van accijns en prijs op het
gebruik van tabaksproducten; Update 2020. 2020, Trimbosinstituut: Utrecht.
Boer, J., et al., Voortgangsrapportage Nationaal Preventieakkoord
2021. RIVM-rapport 2022-0072. 2022, RIVM: Bilthoven.
Nationaledrugmonitor.nl. Tabak; 12.7.3 Accijnzen. [cited 2022];
Available from: https://www.nationaledrugmonitor.nl/tabakaccijnzen/.
Staatssecretaris VWS, Kamerbrief Op weg naar de rookvrije
generatie 2022, Ministerie van VWS: Den Haag.
Rijksoverheid.nl. Voortgang maatregelen Belastingplan 2024.
[cited 04-12-2023]; Available from:
https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/belastingplan/voortgan
g-maatregelen-belastingplan.
IARC Handbooks of Cancer Prevention, Tobacco Control, vol. 14:
Effectiveness of Tax and Price Policies for Tobacco Control. 2011,
IARC: Lyon.
Stoklosa, M., Prices and cross-border cigarette purchases in the
EU: evidence from demand modelling. Tobacco Control, 2020.
29(1): p. 55-60.
Chaloupka, F.J. and K.E. Warner, The economics of smoking, in
Handbook of Health Economics, A.J. Culyer and J.P. Newhouse,
Editors. 2000, Elsevier. p. 1539-1627.
de Kinderen, R.J.A., et al., Maatschappelijke kosten baten analyse
van tabaksontmoediging. 2016, Maastricht University: Maastricht.
Geboers, C., et al., Trends in individualised affordability of factorymade cigarettes: findings of the 2008-2020 International Tobacco
Control (ITC) Netherlands Surveys. Nicotine & Tobacco Research,
2022.
Visscher, K., et al., Prijsgevoeligheid van rokers. RIVM-rapport
2120-0013. 2021, RIVM: Bilthoven.
Nagelhout, G.E., et al., The effect of tobacco control policies on
smoking prevalence and smoking-attributable deaths. Findings
from the Netherlands SimSmoke Tobacco Control Policy Simulation
Model. Addiction, 2012. 107(2): p. 407-416.
cbs.nl. Consumentenprijzen; prijsindex 2015=100. 11-04-2023
[cited 2023]; Gewijzigd op 31 maart 2023:Available from:
https://opendata.cbs.nl/#/CBS/nl/dataset/83131NED/table.

Pagina 58 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

33.

34.

35.
36.
37.
38.

39.
40.
41.
42.
43.

44.
45.
46.

cbs.nl. Rookwaren in één jaar bijna 20 procent duurder. 2020
[cited 2022]; Available from: https://www.cbs.nl/nlnl/nieuws/2020/33/rookwaren-in-een-jaar-bijna-20-procentduurder.
Kyriakos, C.N., et al., Impact of the European Union’s menthol
cigarette ban on smoking cessation outcomes: longitudinal findings
from the 2020–2021 ITC Netherlands Surveys. Tobacco Control,
2022. Epub ahead of print (26 september 2022).
Staatssecretaris VWS, Diverse onderwerpen op het gebied van
preventie. 2022, Ministerie van VWS: Den Haag.
Monshouwer, K., J. Verdurmen, and M. van Laar, Display ban
verkooppunten tabak. 2015, Trimbos-instituut: Utrecht.
Kuipers, M.A., et al., Impact on smoking of England's 2012 partial
tobacco point of sale display ban: a repeated cross-sectional
national study. Tob Control, 2017. 26(2): p. 141-148.
digital.nhs.uk. Statistics on Smoking, England - 2015. 2015 [cited
2023 16-10-2023]; Available from: https://digital.nhs.uk/dataand-information/publications/statistical/statistics-onsmoking/statistics-on-smoking-england-2015.
McNeill, A., et al., Evaluation of the removal of point-of-sale
tobacco displays in Ireland. Tob Control, 2011. 20(2): p. 137-43.
Van Hurck, M.M., et al., Impact of removing point-of-sale tobacco
displays on smoking behaviour among adolescents in Europe: a
quasi-experimental study. Tob Control, 2019. 28(4): p. 401-408.
van Giessen, A., et al., Voortgangsrapportage Nationaal
Preventieakkoord 2020. RIVM-rapport 2021-0098. 2021, RIVM:
Bilthoven.
Croes, E., M. Willemsen, J. Bommelé, and G. Nagelhout, Factsheet
Waarschuwende teksten en afbeeldingen op tabaksverpakkingen.
2016, Trimbos-instituut: Utrecht.
Staatssecretaris VWS, Regeling van de Staatssecretaris van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport van 20 april 2020, kenmerk
1668603-203750-WJZ, houdende wijziging van de Tabaks- en
rookwarenregeling in verband met de invoering van
standaardverpakkingen voor sigaretten en shagtabak. 2020,
Staatscourant Den Haag.
Rijksoverheid.nl. Regels voor de e-sigaret. [cited 2023 31-012023]; Available from:
https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/roken/regels-e-sigaret.
Willemsen, M., E. Croes, and M. van Laar, Factsheet generieke
tabaksverpakkingen (plain packaging) - update 2019. 2019,
Trimbos-instituut: Utrecht.
Dunlop, S., D. Perez, A. Dessaix, and D. Currow, Australia's plain
tobacco packs: anticipated and actual responses among
adolescents and young adults 2010–2013. Tobacco Control, 2017.
26(6): p. 617-626.

Pagina 59 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

47.

48.

49.

50.

51.

52.
53.
54.
55.
56.

57.
58.

59.
60.
61.

Diethelm, P.A. and T.M. Farley, Refuting tobacco-industry funded
research: empirical data shows decline in smoking prevalence
following introduction of plain packaging in Australia. Tob Prev
Cessation, 2015. 1: p. 6.
Diethelm, P.A. and T.M. Farley, Re-analysing tobacco industry
funded research on the effect of plain packaging on minors in
Australia: Same data but different results. Tob Prev Cessation,
2017. 3: p. 130.
Schneider, J.E., et al., Tobacco Outlet Density and Demographics
at the Tract Level of Analysis in Iowa: Implications for
Environmentally Based Prevention Initiatives. Prevention Science,
2005. 6(4): p. 319-325.
Monshouwer, K., J. Verdurmen, T. Ketelaars, and M.W. van Laar,
Points of sale of tobacco products: Synthesis of scientific and
practice-based knowledge on the impact of reducing the number of
points of sale and restrictions on tobacco product displays. 2014,
Trimbos-instituut: Utrecht.
nvwa.nl. Verbod op sigarettenautomaten. [cited 14-02-2022];
Available from: https://www.nvwa.nl/onderwerpen/roken-entabak/verbodtabaksautomaten#:~:text=Sigarettenautomaten%20%28tabaksa
utomaten%29%20die%20klanten%20zelf%20kunnen%20bediene
n%2C%20zijn,is%20al%20verboden%20op%20grond%20van%20
de%20Alcoholwet.
Kok, L., et al., Beperken van het aantal verkooppunten tabak:
verkenning beleidsopties. SEO-rapport 2020-55. 2020, SEO
economisch onderzoek: Amsterdam.
Finan, L.J., et al., Tobacco outlet density and adolescents’
cigarette smoking: a meta-analysis. Tobacco Control, 2019.
28(1): p. 27-33.
Lee, J.G.L., et al., Associations of tobacco retailer density and
proximity with adult tobacco use behaviours and health outcomes:
a meta-analysis. Tobacco Control, 2022. 31: p. e189-e200.
Kok, L., T. Smits, G.E. Nagelhout, and N. Poole, Beperken
tabaksverkoop tot tabaksspeciaalzaken. SEO-rapport 2021-108.
2021, SEO economisch onderzoek: Amsterdam.
Kinderboerderijenactief.nl. Overzicht rookvrije kinderboerderijen.
2023 [cited 2023 30-03-2023]; Available from:
http://kinderboerderijenactief.nl/rookvrij/overzicht-rookvrijekinderboerderijen/.
Kuipers, M.A.G., et al., School smoking policies and educational
inequalities in smoking behaviour of adolescents aged 14-17 years
in Europe. J Epidemiol Community Health, 2016. 70: p. 132-139.
Rozema, A.D., et al., Impact of an Outdoor Smoking Ban at
Secondary Schools on Cigarettes, E-Cigarettes and Water Pipe Use
among Adolescents: An 18-Month Follow-Up. Int J Environ Res
Public Health, 2018. 15(2): p. 205.
Kantar Public, In hoeverre hebben rookvrije omgevingen invloed
op rookgedrag? Rapport 338411861. 2023, Kantar Public:
Amsterdam.
Chavannes, N., et al., NHG-Behandelrichtlijn Stoppen met roken.
2017, Nederlands Huisartsen Genootschap: Utrecht.
Zhu, S., et al., Smoking cessation with and without assistance: a
population-based analysis. Elsevier, 2000. 18(4): p. 305-311.

Pagina 60 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

62.
63.
64.

65.
66.
67.
68.
69.

70.
71.
72.

73.

74.
75.
76.
77.

Boer, J.M.A., et al., Preventief gezondheidsbeleid 2006-2018: Wat
zijn de effecten en lessen? RIVM-rapport 2021-0088. 2021, RIVM:
Bilthoven.
Overheid.nl. Besluit zorgverzekering. 2023; Available from:
https://wetten.overheid.nl/BWBR0018492/2023-0101/#Hoofdstuk2_Paragraaf1_Artikel2.5b.
trimbos.nl. Tabaksbeleid: Nederland weer gidsland. [cited 2023];
Available from:
https://www.trimbos.nl/actueel/blogs/tabaksbeleid-nederlandweer-gidsland/.
Lancaster, T. and L.F. Stead, Individual behavioural counselling for
smoking cessation. Cochrane Database Syst Rev, 2017. 3(3): p.
Cd001292.
Bommelé, J. and M. Willemsen, Kerncijfers roken 2018. De laatste
cijfers over roken, stoppen met roken, meeroken en het gebruik
van elektronische sigaretten. 2020, Trimbos-instituut: Utrecht.
Bommelé, J. and M. Willemsen, Kerncijfers roken 2022. De laatste
cijfers over roken, stoppen met roken en het gebruik van
elektronische sigaretten. 2023, Trimbos-instituut: Utrecht.
Bommelé, J. and M. Willemsen, Kerncijfers roken 2020. De laatste
cijfers over roken, stoppen met roken en het gebruik van
elektronische sigaretten. 2021, Trimbos-instituut: Utrecht.
Vektis.nl. Vanaf 2020 een ruime verdubbeling in het aantal
‘stoppers’ per jaar: meer mensen vragen hulp voor stoppen met
roken. 2022; Available from:
https://www.vektis.nl/intelligence/publicaties/factsheet-smr-2022.
Willemsen, M.C., Tobacco control policy in the Netherlands:
between economy, public health, and ideology. 2018, Palgrave
Macmillan.
Overheid.nl. Tabaks- en rookwarenbesluit. Available from:
https://wetten.overheid.nl/BWBR0037160/2021-07-01.
cbs.nl. Werkende beroepsbevolking (15 tot 75 jaar),
seizoensgecorrigeerd. [cited 2023]; Available from:
https://www.cbs.nl/nl-nl/visualisaties/dashboardarbeidsmarkt/werkenden#:~:text=In%20het%20vierde%20kwart
aal%20van,van%2015%20tot%2075%20jaar.
opendata.cbs.nl. CBS Open data Statline. Bevolkingsontwikkeling;
maand en jaar. [cited 2023]; Available from:
https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/83474NED/tabl
e?ts=1681374988868.
Oude Hengel, K., L. Bouwens, E. de Vroome, and W. Hooftman,
Hoe werken werknemers uit 2019 na de pandemie? Resultaten van
het NEA-COVID-19 cohort onderzoek. 2023, TNO: Leiden.
Troelstra, S., D. Feenstra, and M. Willemsen, Factsheet
Massamediacampagnes om roken terug te dringen. 2020,
Trimbos-instituut: Utrecht.
Stoptober.nl. [cited 2023]; Available from: https://stoptober.nl/.
van Aerde, M. and D. Meije, Stoppen-met-roken begeleiding
binnen het Verloskundig Samenwerkingsverband (VSV) - Factsheet
Monitor Rookvrije Start 2019. 2019, Trimbos-instituut.

Pagina 61 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

78.

79.

80.
81.

82.
83.
84.
85.

86.
87.

88.
89.
90.
91.
92.
93.
94.

Addendumwerkgroep, Addendum Behandeling van
tabaksverslaving en stoppen-met-roken ondersteuning bij
zwangere vrouwen - Addendum bij de richtlijn “Behandeling van
tabaksverslaving en stoppen-metroken ondersteuning (Herziening
2016)”. 2017, Trimbos-instituut.
Scheffers-van Schayck, T., V. Thissen, F. Errami, and M. Tuithof,
Monitor Middelengebruik en Zwangerschap 2021: Middelengebruik
van vrouwen en hun partners vóór, tijdens en na de
zwangerschap. 2022, Trimbos Instituut: Utrecht.
Ministerie van VWS, Campagne-effectonderzoek 'Rookvrij
opgroeien'. 2019.
knov.nl. KNOV zet cijfers rondom zwanger en bevallen op een rij.
2022 [cited 2023]; Available from:
https://www.knov.nl/actueel/nieuws/nieuwsbericht/knov-zetcijfers-rondom-zwanger-en-bevallen-op-eenrij#:~:text=De%20cijfers%20zijn%20gebaseerd%20op,tijdens%2
0haar%20zwangerschap%20en%20bevalling.
Perined, Kerncijfers Nederlandse Geboortezorg 2021. 2022,
Perined: Utrecht.
Stead, L.F., et al., Physician advice for smoking cessation.
Cochrane Database Syst Rev, 2013. 2013(5): p. Cd000165.
vtv2018.nl. Leefstijl: hoe (on)gezond leven we in de toekomst?
2018 [cited 2023]; Available from:
https://www.vtv2018.nl/leefstijl.
Harbers, M., et al., Inventarisatie nederlandse covid-19
onderzoeken: Preventie en zorg & brede maatschappelijke
vraagstukken. Rapportage nr. 13: Update leefstijl. 2021, RIVM:
Bilthoven.
World Health Organization, MPOWER: a policy package to reverse
the tobacco epidemic. 2008, Geneva: World Health Organization.
Gravely, S., et al., Implementation of key demand-reduction
measures of the WHO Framework Convention on Tobacco Control
and change in smoking prevalence in 126 countries: an association
study. Lancet Public Health, 2017. 2(4): p. e166-e174.
Bommelé, J., B. Hipple Walters, and M. Willemsen, Eindspel tegen
tabak. Beleidsopties om tabak uit de samenleving te laten
verdwijnen. 2022, Trimbos insituut: Utrecht.
RIVM, Doorrekening scenario’s accijnsverhoging op tabak. 2024,
RIVM: Bilthoven.
Ministerie van Financiën, IBO gezonde leefstijl. Eindrapportage van
de werkgroep “IBO Gezonde leefstijl, 2016.
Dam, W., J. Bommelé, and M. Willemsen, Notitie effectiviteit van
Nederlands tabaksbeleid. 2022, Trimbos-instituut: Utrecht.
opendata.cbs.nl. CBS Open data Statline. Leefstijl;
persoonskenmerken. [cited 2023]; Available from:
https://opendata.cbs.nl/statline/#/CBS/nl/dataset/85457NED.
Garritsen, H., et al., Jongerenmonitor tabaks- en
nicotineproducten. 2023, Trimbos-instituut: Utrecht.
Martinelli, T., et al., Exploring the gateway hypothesis of ecigarettes and tobacco: a prospective replication study among
adolescents in the Netherlands and Flanders. Tobacco Control,
2023. 32(2): p. 170-178.

Pagina 62 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

Dankwoord

Dit rapport is tot stand gekomen met bijdragen van experts op het
gebied van tabaksontmoedigingsbeleid. We waarderen hun deelname
aan de expertsessies en hun schriftelijke bijdragen aan deze
doorrekening. Het is mede dankzij hun inbreng dat wij in staat zijn
geweest dit rapport te schrijven.
Onze dank gaat uit naar:
Dr. Esther Croes (Trimbos-instituut)
Dr. Reina de Kinderen (Gezondheidsfondsen voor Rookvrij)
Prof. Gera Nagelhout (Universiteit Maastricht),
Dr. Mirte Kuipers (Amsterdam UMC)
Prof. Marc Willemsen (Trimbos-instituut)
Daarnaast danken wij Drs. Cloé Geboers (Trimbos-instituut) voor haar
input op specifieke onderwerpen.
Ook danken wij de leden van de externe begeleidingscommissie voor
hun waardevolle commentaren. De commissie bestond uit
vertegenwoordigers van Het Centraal Bureau voor de Statistiek, het
Centraal Planbureau, GGD-GHOR, Universiteit Maastricht, het Mulier
Instituut, Pharos, het Sociaal en Cultureel Planbureau en het Trimbosinstituut.
De inhoud van het rapport blijft onder verantwoordelijkheid van de
RIVM-auteurs.

Pagina 63 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

Pagina 64 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

Bijlage 1 Doelstellingen en afspraken per doorgerekende
maatregel

Accijnsverhoging tabak
In dit cluster zijn afspraken opgenomen die betrekking hebben
op het verhogen van de accijns op tabak.
Doelstelling
Het kabinet zal in 2020 een eerste stap zetten en de accijns op een
pakje sigaretten met 20 stuks zodanig verhogen dat de prijs van dat
pakje met 1 euro stijgt. Alvorens de prijs verder verhoogd kan worden
tot 10 euro in 2023, zal het kabinet in 2021 een evaluatie uitvoeren. Om
substitutie te beperken zal ook voor andere producten zoals shag,
volumetabak en heatsticks een in absolute zin gelijke accijnsverhoging
plaatsvinden.
Bijbehorende acties
Het kabinet zal in 2020 een eerste stap zetten en de accijns op een
pakje sigaretten met 20 stuks zodanig verhogen dat de prijs van dat
pakje met 1 euro stijgt. Alvorens de prijs verder verhoogd kan worden
tot 10 euro in 2023, zal het kabinet in 2021 een evaluatie uitvoeren
omdat grenseffecten de effectiviteit van en het draagvlak voor de
maatregel kunnen ondermijnen. Tegelijkertijd worden in deze jaren de
contacten met Duitsland, België en Frankrijk gebruikt om bij verdere
accijnsverhoging samen met onze buurlanden op te trekken.
Om een substitutie te beperken zal ook voor andere producten zoals
shag, volumetabak en heatsticks een in absolute zin gelijke
accijnsverhoging plaatsvinden. Om illegale handel in tabaksproducten te
voorkomen wordt gewerkt aan de implementatie van nieuwe Europese
regels om deze illegale handel tegen te gaan. Ook werkt Nederland aan
de implementatie van het protocol tegen illegale tabakshandel bij het
WHO-Kaderverdrag inzake tabaksontmoediging (FCTC).

Pagina 65 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

Uitstal en reclameverbod van rookwaren
In dit cluster zijn afspraken opgenomen die de zichtbaarheid van
tabaksproducten in de openbare ruimte verminderen.
Doelstelling
Per 2020 worden rookwaren bij supermarkten uit het zicht gehaald en
per 2021 bij andere verkooppunten. Ook is reclame in en aan de
voorgevel van verkooppunten vanaf 2021 niet meer toegestaan.
Bijbehorende acties
Het uitstalverbod geldt per 2020 voor supermarkten en wordt versneld
(per 2021) ingevoerd voor andere verkooppunten. Met dit besluit wordt
geregeld dat het uitstallen van tabaksproducten in verkooppunten niet
langer is toegestaan, met uitzondering van speciaalzaken die alleen
rookwaren, rookaccessoires, loten en dagbladen verkopen. Tevens
zullen bestaande kleine zaken met meer dan 75% omzet uit
tabaksproducten worden uitgezonderd van het uitstalverbod. Met het
uitstalverbod mogen te koop aangeboden tabaksproducten en
aanverwante producten niet meer van buiten de speciaalzaak zichtbaar
zijn.
Het reclameverbod is per 2021 van toepassing op speciaalzaken.
Gevelreclame en reclame in speciaalzaken wordt dan verboden. Reclame
in speciaalzaken is wel toegestaan voor speciaalzaken die alleen
rookwaren, rookaccessoires, loten en dagbladen verkopen, alsmede
bestaande kleine zaken met meer dan 75% omzet uit tabaksproducten
gedurende de uitzondering van het uitstalverbod.
Neutrale verpakkingen
In dit cluster zijn afspraken opgenomen die er voor zorgen dat
verpakkingen van tabaksproducten minder aantrekkelijk
worden.
Doelstelling
Rookwaren worden vanaf 2020 verpakt in neutrale verpakkingen. Voor
sigaretten geldt dit vanaf 2020. Voor sigaren en e-sigaretten overwegen
we dit in 2022 in te laten gaan.
Bijbehorende acties
Rookwaren worden vanaf 2020 verpakt in neutrale verpakkingen. Voor
sigaretten geldt dit vanaf 2020. Voor sigaren en e-sigaretten wordt
overwogen dit in 2022 in te laten gaan. Verpakkingen van rookwaren
hebben vanaf die data een donker-groen bruine kleur (Pantone 448 C;
wordt ook gebruikt in andere Europese landen) en zijn ontdaan van alle
merkuitingen (met uitzondering van een merknaam in een nader vast te
stellen standaard lettertype). Hier hoort ook bij dat de sigaretten een
neutraal uiterlijk hebben.

Pagina 66 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

Verminderen verkooppunten tabak
In dit cluster zijn afspraken opgenomen die er voor zorgen dat
het aantal verkooppunten van tabaksproducten afneemt.
Doelstellingen
De komende jaren wordt het aantal verkooppunten verminderd.
In 2020 zijn ten minste 10 van de top 100 grootste bedrijven in
Nederland op weg naar een Rookvrije Generatie; zij hebben een rookvrij
beleid voor de eigen werknemers, gebouwen en terreinen, inclusief
stoppen-met-rokenondersteuning, en/of zij zijn gestopt met de
verkoop van tabaksproducten en/of zij zijn gestopt met
investeringen in de tabaksindustrie.
In 2020 zijn meer bedrijven gestopt met diensten en/of producten te
leveren aan de tabaksindustrie.
Bijbehorende acties
Het aantal verkooppunten van tabaksproducten wordt de komende jaren
teruggebracht. Met de regelgeving voor het uitstalverbod wordt al
geregeld dat sigarettenautomaten (momenteel [in 2018] zijn dat er
13.000) per 2022 niet meer zijn toegestaan. Het ministerie van VWS
laat onderzoek uitvoeren naar de mogelijkheden om het aantal
verkooppunten in de toekomst te beperken. Aan het einde van deze
kabinetsperiode is er duidelijkheid over het proces en het moment
waarop een verdere vermindering van verkooppunten zal worden
gerealiseerd.
Rookvrije (kind)omgevingen
In dit cluster zijn afspraken opgenomen die er voor moeten
zorgen dat meer kinderen opgroeien in een rookvrije omgeving.
Doelstellingen
Vanaf 2020 zijn rookvrije schoolterreinen verplicht waarbij onderscheid
gemaakt kan worden tussen de verschillende scholen en instellingen.
In 2020 zijn alle (400) kinderboerderijen rookvrij. Dit betekent dat de
terreinen van de kinderboerderijen geheel rookvrij zijn.
In 2020 is 75% van de speeltuinen rookvrij of zijn er rookvrije afspraken
gemaakt. In 2025 zijn alle beheerde en onbeheerde speeltuinen geheel
rookvrij.
In 2020 zijn alle (12.000) kinderopvanglocaties rookvrij. Rookvrije
kinderopvang betekent dat er niet wordt gerookt op het terrein en dat er
geen overdracht van derdehandsrook plaatsvindt.
In 2020 zijn 2500 sportverenigingen rookvrij. Dit betekent dat de
sportterreinen rookvrij zijn of dat er rookvrije afspraken zijn gemaakt,
waarmee wordt geregeld dat kinderen niet meer in aanraking komen
met roken. In 2025 zijn (nagenoeg) alle sportverenigingen rookvrij.
Bijbehorende acties
KinderboerderijenActief jaagt kinderboerderijen aan om rookvrij te
worden. KinderboerderijenActief werkt hierbij samen met Vereniging
Stads- en Kinderboerderijen Nederland, gemeenten, NUSO 11, Jantje
11

Brancheorganisatie voor speeltuinverenigingen en stichtingen.
Pagina 67 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

Beton en de Alliantie Nederland Rookvrij! en benut
communicatiekanalen voor bewustwording en voorlichting.
KinderboerderijenActief zal in overleg met de Vereniging Nederlandse
Gemeenten (VNG), gemeenten en Vereniging Stads- en
Kinderboerderijen Nederland bewerkstelligen dat een rookvrije locatie
als voorwaarde wordt opgenomen voor gemeentelijke financiering van
kinderboerderijen, uiterlijk in 2020.
NUSO maakt de besturen en vrijwilligers van de speeltuinen bewust van
het belang van rookvrij spelen voor de gezondheid van kinderen. NUSO
doet dat door artikelen te plaatsen in het blad Speelmail, korte
informatie te delen van derden zoals de Alliantie Nederland Rookvrij!
(ANR) en met een digitale nieuwsbrief gekoppeld aan een website en
een Facebook-pagina (bereik: 2.500 personen). Op het online platform
worden de discussies aangejaagd en voorbeelden verspreid.
NUSO inventariseert wat speeltuinen nodig hebben om hun speeltuin
rookvrij te maken. Dit kunnen materialen, informatie voor ouders en
coaching zijn. In reguliere werkbezoeken en bijeenkomsten adviseert en
enthousiasmeert NUSO besturen onder andere door gebruik te maken
van de materialen die de ANR samen met NUSO ontwikkelde, zoals een
stappenplan, posters en flyers.
NUSO adviseert en ondersteunt besturen vanuit de reguliere activiteiten
tijdens werkbezoeken. Er wordt gebruik gemaakt van de handreiking die
de ANR samen met NUSO ontwikkelde. Zo nodig kan aangesloten
worden bij bijeenkomsten van lokale koepels. Deze inzet doet NUSO
vanuit de jaarlijkse bijdragen van leden en een investering van Jantje
Beton. NUSO kent een nauwe samenwerking met Jantje Beton.
De Belangenorganisatie van Ouders in de Kinderopvang (BOinK) maakt
al jaren afspraken met de werkgevers in de kinderopvang over kwaliteit
en veiligheid. Deze afspraken worden vervolgens omgezet in wetgeving.
BOinK wil op dezelfde wijze afspraken maken over de rookvrije
omgeving. Deze afspraken moeten deel gaan uitmaken van het
gezondheidsbeleid van de kinderopvangorganisaties.
BOinK zet met een communicatieaanpak en in samenwerking met de
brancheorganisaties sterk in op het terugdringen van derdehandsrook
door pedagogische medewerkers. Roken voor en tijdens werktijd kan
ertoe leiden dat baby’s door contact tijdens de verzorging
derdehandsrook binnen krijgen, met alle gevolgen van dien voor de
gezondheid.
NOC*NSF en de sportbonden jagen besturen van sportverenigingen aan
om rookvrij te worden door ze te enthousiasmeren en te stimuleren.
NOC*NSF en de sportbonden zetten coaches in die verenigingen
begeleiden bij het rookvrij maken van het sportterrein (naast de twee
andere thema’s van het preventieakkoord: implementeren van
alcoholbeleid en gezonde sportkantine). Hierbij dienen de modelkantines
als inspiratie- en leerplekken bij het ontwikkelen van rookvrij beleid
(voor de buitenterreinen van de sportaccommodaties), voor zowel
andere verenigingen als voor de coaches die andere verenigingen
begeleiden.
NOC*NSF en de sportbonden organiseren een grote campagne in
samenwerking met de ANR en eventueel met andere maatschappelijke
organisaties, met als doel dat (nagenoeg) alle sportverenigingen in 2025
rookvrij zijn.
Pagina 68 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

Sportbonden zullen in 2025 op zelf georganiseerde evenementen roken
niet toestaan.
Gemeenten met beleid voor de Rookvrije Generatie ondersteunen
initiatieven van bewoners voor een rookvrije omgeving, voeren actief
rookvrij beleid en ondersteunen en verbinden maatschappelijke
organisaties zoals kinderboerderijen, speeltuinen, zwembaden,
sportverenigingen, speelplekken, scholen en ziekenhuizen bij het
rookvrij worden.
Gemeenten met beleid voor de Rookvrije Generatie hebben een
voorbeeldfunctie, zowel landelijk als regionaal; zij nemen actief deel aan
het Rookvrije Generatie platform voor gemeenten.
Gemeenten met beleid voor de Rookvrije Generatie nemen de Rookvrije
Generatie met concrete doelen en activiteiten op in hun eigen Nota
Publieke Gezondheid.
Gemeenten met beleid voor de Rookvrije Generatie kunnen een lokale of
regionale aanpak formuleren voor de ambities uit het Nationaal
Preventieakkoord. Via deze aanpak richten zij zich ook op de samenhang
tussen de thema’s en de achterliggende oorzaken van roken,
problematisch alcoholgebruik en overgewicht. Hierbij kan worden
gedacht aan sociaaleconomische gezondheidsverschillen, armoede,
eenzaamheid en stress.
Gemeenten met beleid voor de Rookvrije Generatie kunnen de
mogelijkheid onderzoeken om vanaf 2025 of in elk geval zoveel eerder
als mogelijk de verplichting tot het invoeren van een rookvrij beleid op
te nemen in de subsidieverlening voor o.a. beheerde speeltuinen,
kinderboerderijen, sportterreinen en evenementen waar veel kinderen
komen.
Gemeenten met beleid voor de Rookvrije Generatie kunnen onderzoeken
of het principe van een rookvrije kindomgeving opgenomen kan worden
in hun omgevingsvisie en/of in de Algemene Plaatselijke Verordening
(APV), zodat zij binnen hun gemeente rookvrije zones (pleinen, parken,
sportterreinen, onbeheerde speelplekken, straten) kunnen aanwijzen.
Om het bereik van de Rookvrije Generatie (en andere interventies) te
monitoren, leveren gemeenten met beleid voor de Rookvrije Generatie
reguliere beschikbare cijfers aan over wijksamenstelling en
gezondheidsproblematiek.
Ook andere gemeenten die actief zijn of willen worden met de rookvrije
generatie kunnen hierbij aansluiten en daarbij ondersteund worden via
onder meer het kennisplatform voor gemeenten.
De VNG stimuleert gemeenten tot het formuleren van een lokale of
regionale aanpak, waarvan de inzet op roken, zoals geformuleerd in dit
deelakkoord, onderdeel uitmaakt. In deze aanpak ligt de focus op wijken
waar de urgentie het hoogst is.
De VNG onderkent het belang van een gezonde leefomgeving rond de
school en zal zich samen met de onderwijsraden inspannen om
afspraken te maken om een omgeving van de school te bevorderen,
waarin het aanbod en de promotie van tabak wordt beperkt of
voorkomen.
De VNG organiseert, samen met de ANR, lokale en regionale
themabijeenkomsten.
Pagina 69 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

Het is de ambitie om in 2040 een gezonde leefstijl onderdeel te laten
zijn van het DNA van het onderwijs. Hierdoor zal ook de jeugd meer
aandacht krijgen voor gezondheidsvaardigheden. De activiteiten gericht
op het onderwijs die hieraan vanuit dit akkoord bijdragen zullen via het
Programma Gezonde School lopen.
Via het Programma Gezonde School promoten de onderwijsraden het
belang van een rookvrij schoolterrein en kunnen scholen rekenen op
ondersteuning bij het realiseren van een rookvrij schoolterrein.
Onderwijs en gemeenten willen leren van dergelijke goede praktijken en
gaan de komende jaren met elkaar in gesprek zodat bij de
totstandkoming van een lokale aanpak door gemeenten afspraken
kunnen worden gemaakt met de betreffende partijen om de gezonde
leefomgeving rond te school te bevorderen.
GGD GHOR NL werkt met de GGD-professionals aan instrumenten om
het creëren van rookvrije kindomgevingen bespreekbaar te maken en te
stimuleren bij ouders, burgers en betrokken lokale
samenwerkingspartners, bijvoorbeeld in het kader van het toezicht op
de kinderopvang, aanvullend op lopende initiatieven.
GGD GHOR NL werkt aan een toolkit voor de JGZ om samen met ouders
en andere samenwerkingspartners rookvrije kindomgevingen te
bevorderen.
GGD GHOR NL en GGD’en werken mee aan het opstellen van een
beleids- en juridisch kader om een rookvrije omgeving in het kader van
de Omgevingswet te kunnen realiseren.
GGD’en worden aangemoedigd om kennis over aanpak en goede
voorbeelden te delen op GGD GHOR NL Kennisnet.
ANR zet zich continu in voor het vergroten van het draagvlak voor
rookvrije kindomgevingen en activeert het algemeen publiek, onder
andere met massamediale publiekscampagnes en door samenwerking
met koepelorganisaties. ANR stelt up-to-date informatie en
ondersteuning beschikbaar, zoals een stappenplan, voorbeeldteksten,
tips en rookvrij-bordjes. Hiermee kunnen kindomgevingen op weg naar
een rookvrij terrein.
ANR informeert, ondersteunt en traint intermediaire organisaties en
professionals die contact hebben met de kindomgevingen, zodat zij ze
kunnen helpen rookvrij te worden. De Alliantie is ook achtervang en
vraagbaak voor deze organisaties.
ANR is vraagbaak voor kindomgevingen die rookvrij willen worden en
die niet bij intermediaire organisaties en professionals terecht kunnen.
ANR brengt partijen bij elkaar en inspireert ze, zodat acties onderling
worden versterkt en goede voorbeelden worden gedeeld.
Rookvrije schoolterreinen zijn vanaf 2020 verplicht. Er worden regels
opgesteld waarin wordt uitgewerkt hoe het rookverbod op de scholen en
instellingen wordt ingesteld, aangeduid en gehandhaafd. Hierbij kan
onderscheid gemaakt worden tussen de verschillende scholen en
instellingen. Er worden daarnaast aanvullende middelen ingezet om via
de Gezonde School extra scholen te ondersteunen in het rookvrij maken
van hun schoolterrein. In het najaar van 2018 start VWS met een
communicatietraject om schoolbesturen te informeren over de
aankomende wettelijke verplichting.
Pagina 70 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

Het rookverbod wordt per 2020 uitgebreid voor de e-sigaret met en
zonder nicotine. Met de uitbreiding willen we het roken van de
bestaande en toekomstige damp- en aanverwante producten die
gezondheidsschade veroorzaken verbieden. Dit om ook de sociale norm
te versterken dat “roken” niet normaal is en om jongeren te
beschermen.
Samenwerken (optrekken en kennis delen) met andere lidstaten voor
tabaksontmoediging op Europees niveau (meetmethoden,
tabaksproductenrichtlijn, Framework Convention Tobacco Control).
De rijksoverheid ondersteunt gemeenten financieel en inhoudelijk bij het
maken van beleid voor de rookvrije generatie. De rijksoverheid
ondersteunt de inrichting van een (zowel digitaal als fysiek)
kennisplatform voor gemeenten. Daarnaast biedt ze gemeenten
ondersteuning met het opnemen van rookvrije omgevingen in de
omgevingvisie en Algemene Plaatselijke Verordening.
Gemeenten met beleid voor de Rookvrije Generatie hebben in hun
tabaksontmoedigingsbeleid specifiek aandacht voor het bereiken van
mensen met lage SES.
GGD GHOR NL draagt, op basis van de JGZ Preventieagenda samen met
ActiZ en NCJ, bij aan de ontwikkeling van de tools en de
randvoorwaarden voor de implementatie van een gezonde leefstijl
(waaronder niet roken) onder ouders.
GGD GHOR NL ondersteunt de samenwerking van JGZ-professionals
onderling en met andere zorginstellingen en zorgverleners, onder meer
met het programma Kansrijke Start. GGD GHOR NL zal met GGD’en en
andere JGZ-organisaties de ambities op het gebied van roken agenderen
binnen het programma Kansrijke Start.
Via de sponsoringafspraken worden clubs, bedrijven en events die
gesponsord worden door ABN AMRO, uitgedaagd een bijdrage te leveren
aan de rookvrije generatie.
KPN gaat actief samenwerking zoeken met de sportbonden KNSB en
KNVB om bij te dragen aan de doelstelling van een Rookvrije Generatie.
KPN zal het belang van een Rookvrije Generatie benadrukken in zijn
contacten met andere (Top 100-) organisaties, onder andere door het
delen van good practices.

Pagina 71 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

Stoppen-met-rokenzorg
In dit cluster zijn afspraken opgenomen die er voor zorgen dat
rokers gestimuleerd worden om te stoppen met roken en daarbij
ondersteund worden.
Doelstellingen
In 2020 doet 50% (t.o.v. 33% in 2016) van de rokers een serieuze
stoppoging en ten minste 20% (t.o.v. 8% in 2016) maakt daarbij
gebruik van effectieve zorg (zorg die gebaseerd is op de richtlijn
Behandeling Tabaksverslaving en Ondersteuning bij Stoppen met
Roken).
In 2020 is er voor iedereen die wil
vanaf 2020 eerstelijns stoppen-met-rokenprogramma’s vrij te stellen
van het eigen risico bij gecontracteerde zorgaanbieders en
communiceren daarover bij hun polisaanbod in 2020. Dit stoppen
toegankelijke stoppen-met-rokenzorg en ondersteuning zonder
financiële drempels voor eerstelijnszorg programma’s.
In 2020 zijn meer zorgverleners toegerust om motiverende gesprekken
te voeren, vaker een stopadvies te geven en iemand door te verwijzen
naar gespecialiseerde zorg en/of passende zorg en begeleiding in de
buurt.
In 2020 zijn ten minste 10 van de top 100 grootste bedrijven in
Nederland op weg naar een Rookvrije Generatie; zij hebben een rookvrij
beleid voor de eigen werknemers, gebouwen en terreinen, inclusief
stoppen-met-rokenondersteuning, en/of zij zijn gestopt met de
verkoop van tabaksproducten en/of zij zijn gestopt met investeringen in
de tabaksindustrie.
In 2020 nemen bedrijfsartsen roken mee in elk contact, door roken te
ontmoedigen en tools aan te bieden om te stoppen met roken.
In 2020 hebben meer bedrijven een rookvrij beleid voor werknemers,
gebouwen en terreinen.
Bijbehorende acties
De VNG stimuleert gemeenten tot het formuleren van een lokale of
regionale aanpak, waarvan de inzet op roken, zoals geformuleerd in dit
deelakkoord, onderdeel uitmaakt. In deze aanpak ligt de focus op wijken
waar de urgentie het hoogst is.
Individuele zorgverzekeraars kiezen ervoor om uiterlijk betreft dan
zowel de gedragsmatige ondersteuning als de medicatie bij stoppen met
roken. Medicatie wordt alleen vrijgesteld van het eigen risico indien deze
wordt gecombineerd met gedragsmatige begeleiding en daarmee
expliciet onderdeel is van een stoppen-met-rokenprogramma.
Individuele zorgverzekeraars baseren zich bij hun inkoopbeleid 2020 op
de Zorgstandaard Stoppen met Roken (de opvolger van de huidige
module Stoppen met Roken 2009) die in april 2019 openbaar wordt en
spannen zich in om voor alle rokers een passend en toegankelijk
stoppen-met-rokenaanbod in te kopen.
Zorgverzekeraars leveren aan de website www.ikstopnu.nl informatie
over het aanbod voor stopondersteuning dat zij vergoeden, inclusief
over de hoogte van de vergoeding.

Pagina 72 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

Het ZN/LAN knelpuntoverleg stoppen-met-rokenzorg zal worden
voortgezet om (nieuwe) knelpunten op het gebied van de stoppen-metrokenzorg te identificeren en aanpak te monitoren van bestaande
knelpunten. Bij het overleg zijn patiëntenverenigingen,
zorgverzekeraars, beroepsverenigingen en kennisinstellingen betrokken.
Beroepsverenigingen/zorgprofessionals/kennispartners/LAN
(patiëntenorganisaties) implementeren de multidisciplinaire richtlijn, de
specifieke richtlijn en module voor huisartsen en de zorgstandaard.
Beroepsverenigingen en professionals uit de medisch-specialistische en
verloskundige zorg ontwikkelen en implementeren ‘zorgpaden stoppen
met roken’ en leefstijladviezen om stoppers de juiste zorg op maat te
kunnen geven.
Zorgprofessionals geven stopadviezen, bieden begeleiding en verwijzen
zo nodig door. Er is een goed aansluitend aanbod, zoveel mogelijk in de
eigen buurt, waar de hulpverlener naar kan verwijzen. Daar waar
mogelijk stimuleren zij ook het gebruik van veilige en doelmatige ehealth.
Zorgprofessionals in de (academische) ziekenhuizen voeren pilots uit,
gericht op het trainen van zorgprofessionals in het geven van een kort
en bondig stopadvies.
Zorgprofessionals in de GGZ en verslavingszorg voeren pilots uit, gericht
op ondersteuning van ernstige psychiatrische patiënten bij stoppen met
roken.
Zorgprofessionals benutten campagnes bij stopadvies, begeleiding dan
wel bij verwijzing naar effectieve ondersteuning of zorg.
Het Partnership faciliteert kwaliteitsbewaking van de stoppen-met
rokenzorg met een kwaliteitsregister, een richtlijn en een zorgstandaard.
Het Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG), de Landelijke
Huisartsen Vereniging (LHV) en InEen ondersteunen huisartsen in het
geven van een stopadvies door aanvullende niet-medicamenteuze
stopadviezen bij de medicamenteuze informatie toe te voegen in het
Elektronisch voorschrijfsysteem (EVS)/ Consultwijzer.
NHG, LHV en InEen ontwikkelen voor huisartsen een module in NHGDoc
(een medisch beslisondersteunend systeem voor de huisarts), die de
huisarts attendeert op het bespreken van (stoppen met) roken bij
specifieke patiëntengroepen (zoals jeugdigen, zwangeren) en hen
geleidt naar passende interventies volgens de NHG richtlijnen.
Om deskundigheidsbevordering van zorgprofessionals in de
huisartsenzorg te stimuleren ontwikkelen NHG, LNV en InEen een elearning Stoppen met roken voor de huisartsenzorg.
Gemeenten met beleid voor de Rookvrije Generatie kunnen (lichte) regie
voeren als het gaat om zorgpaden en samenwerking.
Gemeenten met beleid voor de rookvrije generatie kunnen in
samenwerking met zorgverleners een lokale sociale kaart maken voor
stoppen-met-rokenondersteuning.
Gemeenten met beleid voor de Rookvrije Generatie hebben in hun
tabaksontmoedigingsbeleid specifiek aandacht voor het bereiken van
mensen met lage SES.

Pagina 73 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

Gemeenten met beleid voor de Rookvrije Generatie nemen waar
mogelijk stoppen met roken op in subsidies/ opdrachten aan JGZ
organisaties.
GGD GHOR NL ondersteunt GGD’en om met zorginstellingen en
zorgverleners in gesprek te gaan om stopondersteuning verder te
verspreiden in alle zorglocaties. Als er onvoldoende stopondersteuning in
de regio wordt aangeboden zal de GGD in overleg gaan voor meer
aanbod, eventueel door zelf gecontracteerd te worden door de
zorgverzekeraar.
ANR identificeert kansen voor stoppen met roken die voortkomen uit
regionale initiatieven voor de Rookvrije Generatie en deelt deze met het
Landelijk coördinatiepunt stoppen met roken.
ANR verbindt de (communicatietrajecten en pr-bijeenkomsten van)
partners van de Alliantie met de gezamenlijke communicatieagenda.
De rijksoverheid versterkt de ondersteuning van het Landelijk
coördinatiepunt stoppen met roken (onderdeel van het Nationaal
Expertisecentrum Tabaksontmoediging).
De rijksoverheid beziet met het Zorginstituut Nederland op welke wijze
er meer maatwerk geleverd kan worden aan alle rokers die willen
stoppen (Zinnige Zorg traject) en of daarbij sprake is van eventuele
belemmeringen in de regelgeving.
De rijksoverheid biedt ondersteuning bij de implementatie van de
Zorgstandaard Stoppen met Roken.
De rijksoverheid biedt ondersteuning bij de (door)ontwikkeling van een
wijkgericht stopaanbod voor rokers met een lage SES en bevordert met
landelijke kennispartners de implementatie van de interventie
Stopadvisor.
De rijksoverheid biedt ondersteuning voor de ontwikkeling van een
aanbod voor zwaar verslaafde rokers en onderzoekt hoe deze zorg
betaalbaar kan worden gemaakt.
De rijksoverheid geeft financiële ondersteuning aan pilots.
De Topsectoren zetten voor 2020 in op een publiek-privaat partnerschap
dat investeert in kennis en innovatie over het voorkomen van en
voorgoed stoppen met roken. Als onderdeel hiervan wordt onder meer
ingezet op kennis en innovatie bij prikkels die een rookvrij leven
bevorderen.
ABN AMRO komt met een stoppen-met-rokenpakket voor de eigen
medewerkers en stelt dit daarna beschikbaar aan andere bedrijven.
KPN gaat zijn medewerkers actieve ondersteuning geven bij het stoppen
met roken.
De Nederlandse Vereniging voor Arbeids- en Bedrijfsgeneeskunde
(NVAB) ontwikkelt een toolkit ofwel overzichtskaart voor bedrijfsartsen,
met materiaal gericht op het vergroten van de duurzame inzetbaarheid
van werkenden door stoppen met roken:
• Focus op de negatieve gevolgen van roken op de gezondheid en
productiviteit. Speciale aandacht voor stapeling van risico’s, zoals
bij organisaties waarbij de werkomgeving risico’s geeft op het
ontwikkelen van een beroepslongaandoening.

Pagina 74 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

•
•

Mogelijkheden ter verspreiding van kennis en innovatie op het
gebied van roken, rookgedrag en rookvrije organisatieinitiatieven.
Roken meenemen in elk contact, zowel preventief
(gezondheidsscreenend) als curatief (verzuimmanagement) met
werknemers. Via Minimale Interventie Strategie door middel van
motivational interviewing verleiden tot interventie en
gedragsverandering. Van belang daarbij is dat gekeken gaat
worden naar de verwijsmogelijkheden door de bedrijfsarts.

NVAB ontwikkelt (of sluit aan bij) een kennisnetwerk ‘Stoppen met
Roken’, bevordert ketensamenwerkingen kent verwijsmogelijkheden.
NVAB zet een preventief landelijke actie op gericht op de gehele
beroepsbevolking via aangesloten werkgevers.
Verslavingskunde Nederland (VKN) voert een kwaliteitstoets uit op
stoppen-met-rokenzorg voor bedrijven en adviseert bedrijven over deze
zorg.
GGD GHOR NL faciliteert GGD’en bij het adviseren van hun gemeenten
hoe zij al hun gemeentelijke gebouwen, dus inclusief alle GGDgebouwen rookvrij kunnen maken. Ook wil GGD GHOR NL bevorderen
dat gemeenten en GGD’en hun medewerkers die roken, ondersteunen
met een stoppen-met-roken-aanbod.
In haar rol als werkgever Rijk zal de minister van Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties (BZK) onderzoeken hoe rijkskantoren in 2021
rookvrij kunnen worden gemaakt. Ook biedt zij vanaf medio 2019
medewerkers in dienst van het Rijk die willen stoppen met roken een
ondersteuningsprogramma aan. Een interdepartementale werkgroep
voert dit onderzoek uit en levert de bevindingen uiterlijk 1 juli 2019 op.
Daarnaast zal de minister in overleg met gemeenten bezien hoe de
openbare ruimte rondom rijkskantoren in dit licht kan worden bezien.
Het ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid (SZW) bevordert
aan de hand van het programma “Preventie beroepsziekten,
blootstelling gevaarlijke stoffen” met branches, bedrijven, producenten,
werkgever- en werknemersorganisaties, Arbo professionals en
preventiemedewerkers een verdere beweging om te komen tot een
gezondere en veiligere omgang met stoffen op de werkvloer. Hierbij is
oog voor innovatie en wordt een bewezen effectieve stopmethode de
komende jaren geïmplementeerd bij meer dan 200 bedrijven, met als
doel een brede landelijke toepassing en meer gezondere werknemers.

Pagina 75 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

Rookvrije werkomgeving
In dit cluster zijn afspraken opgenomen die er voor zorgen dat
werknemers een rookvrije werkplek hebben
Doelstellingen
Op 31 mei 2019 (op Wereld Niet Roken Dag) spreken
vertegenwoordigers van alle zorgaanbieders in ons land de ambitie uit
om in 2030 rookvrij te zijn en hierop actief beleid te voeren.
In 2020 zijn alle verslavingszorginstellingen (aangesloten bij
Verslavingskunde Nederland) rookvrij; zij beschikken allen over beleid
dat aansluit bij de gouden status volgens de systematiek van het Global
Network For Tobacco Free Health Care.
De komende jaren voeren alle GGZ-instellingen aangesloten bij GGZ
Nederland beleid om rookvrij te worden; zij beschikken allen over beleid
dat aansluit bij de bronzen status volgens voornoemde systematiek.
Uiterlijk in 2025 zijn alle GGZ-instellingen aangesloten bij GGZ
Nederland rookvrij: zij beschikken allen over beleid dat aansluit bij de
gouden status volgens voornoemde systematiek.
De komende jaren voeren alle ziekenhuizen, aangesloten bij de
Nederlandse Federatie van Universitair Medische Centra (NFU) of
Nederlandse Vereniging Ziekenhuizen (NVZ), actief beleid om rookvrij te
worden. Uiterlijk in 2025 zijn alle ziekenhuizen rookvrij.
In 2020 zijn ten minste 10 van de top 100 grootste bedrijven in
Nederland op weg naar een Rookvrije Generatie; zij hebben een
rookvrij beleid voor de eigen werknemers, gebouwen en
terreinen, inclusief stoppen-met-rokenondersteuning, en/of zij zijn
gestopt met de verkoop van tabaksproducten en/of zij zijn gestopt met
investeringen in de tabaksindustrie.
Op 1 juli 2019 is het onderzoek afgerond hoe rijkskantoren in 2021
rookvrij kunnen worden gemaakt.
In 2020 hebben meer bedrijven een rookvrij beleid voor werknemers,
gebouwen en terreinen.
Bijbehorende acties
Rookruimten in de horeca worden uiterlijk juli 2022 gesloten. Hiertoe
wordt een aanpassing van de tabaks- en rookwarenwet voorbereid. Ook
in de (semi)-publieke sector en in openbare gebouwen worden uiterlijk
dan de rookruimten gesloten. Voor het sluiten van rookruimten op de
werkplek buiten de horeca wordt een convenant met het bedrijfsleven
gesloten, waarbij het uitgangspunt is dat het bedrijfsleven zijn
verantwoordelijkheid kan nemen en dat sluiting gerealiseerd is in 2023.
Indien na 3 jaar bij een tussenmeting blijkt dat er onvoldoende
voortgang is geboekt wordt wetgeving voorbereid.
Vertegenwoordigers 12 stimuleren, activeren en ondersteunen de
totstandkoming van rookvrije zorg.
Vertegenwoordigers bepalen en faciliteren per sector een werkgroep die
zich bezighoudt met het rookvrij maken van de eigen sector.
Vertegenwoordigers ondersteunen de leden en stimuleren hen andere
zorgaanbieders in hun omgeving aan te laten sluiten.
12

Bestaande uit de Nederlandse Federatie van Universitair medische centra (NFU), de Nederlandse Vereniging
van Ziekenhuizen (NVZ), GGZ Nederland (GGZ NL) en Verslavingskunde Nederland (VKN).

Pagina 76 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

Vertegenwoordigers spannen zich in om nog niet aangesloten
vertegenwoordigers in de zorg te betrekken bij het rookvrij maken van
de zorg.
Vertegenwoordigers en hun leden ondersteunen de implementatie van
het rookvrije beleid in de verslavingszorg, GGZ-instellingen,
(academische) ziekenhuizen en andere zorgorganisaties, indien gewenst
vanuit een op te richten implementatieteam.
In navolging van het congres ‘Maak de zorg rookvrij’ op 31 mei 2017
dragen de vertegenwoordigers in 2019 bij aan het congres ‘Maak de
zorg rookvrij’ en spannen zij zich er voor in dat nog niet aangesloten
vertegenwoordigers in de zorg de ambitie uitspreken om in 2030
rookvrij te zijn en hierop actief beleid te voeren.
Alle aangesloten instellingen van GGZ NL en VKN stimuleren rookvrij
ambulant werken door zowel medewerkers als patiënten uit te leggen
dat medewerkers recht hebben op een veilige (dat betekent: rookvrije)
werkplek en dat de thuisomgeving van de patiënt bij ambulant werken
als werkplek geldt.
ANR activeert en verbindt zorginstellingen om verdere stappen te zetten
op weg naar een rookvrije instelling. Waar mogelijk en wenselijk leidt zij
toe naar de hulpbronnen die er zijn vanuit het op te richten
kennisplatform en de expertise vanuit het implementatieteam.
ANR ondersteunt de inzet van het implementatieteam.
Bij de activering van gemeenten/regio’s benoemt ANR zorginstellingen
als belangrijke partners. ANR stimuleert gemeenten om samenwerking
met deze partners te zoeken.
ANR neemt deel aan een ondersteuningstructuur in de vorm van een
(zowel digitaal als fysiek) kennisplatform dat de zorg ondersteunt bij het
rookvrij worden.
ANR speelt een agenderende, activerende en faciliterende rol bij het
aanjagen van bedrijven om rookvrij te worden.
ANR zet best practices in de schijnwerpers.
ANR ontwikkelt diverse proposities ter ondersteuning van bedrijven en
organisaties (onder andere voor de bancaire en retailsector) op weg
naar een Rookvrije Generatie. Deze proposities bevatten onder andere
de ontwikkeling van een stappenplan en handboek voor bedrijven en
organisaties om een rookvrij beleid toe te passen.
De rijksoverheid ondersteunt de inrichting van een (zowel digitaal als
fysiek) kennisplatform dat de zorg ondersteunt bij het rookvrij worden.
De rijksoverheid ondersteunt de inzet van het implementatieteam.
De rijksoverheid ondersteunt de ontwikkeling van een
communicatietoolkit voor de rookvrije zorg.
De gezamenlijke Topsectoren dringen bij publieke en private
samenwerkingspartners in programma’s, projecten en evenementen in
de betreffende topsector aan op het toepassen van een rookvrij beleid
op de werkvloer (rookvrije gebouwen en terreinen, stoppen-met-rokenhulp voor werknemers).
ABN AMRO onderzoekt of interne regels omtrent nevenfuncties van
medewerkers, de Raad van Bestuur en Raad van Commissarissen op
termijn in lijn kunnen worden gebracht met het Rookvrij beleid van de
bank.
Pagina 77 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

KPN werkt in 2019 toe naar een volledig rookvrije organisatie.
VKN helpt mee de self-audit tool te vertalen naar een bruikbare checklist
voor bedrijven.
VKN verzamelt kennis en ervaring en deelt die in samenwerking met
Alliantie Nederland Rookvrij! met (niet-zorg)organisaties die rookvrij
willen worden.
GGD GHOR NL faciliteert GGD’en bij het adviseren van hun gemeenten
hoe zij al hun gemeentelijke gebouwen, dus inclusief alle GGDgebouwen, rookvrij kunnen maken. Ook willen GGD GHOR NL
bevorderen dat gemeenten en GGD’en hun medewerkers die roken,
ondersteunen met een stoppen-met-rokenaanbod.
GGD GHOR NL ondersteunt de leden om zelf het goede voorbeeld te
geven, onder meer via het uitwisselen van goede voorbeelden en het
verspreiden van werkmateriaal zoals concepten van bestuurlijke
besluiten, in aansluiting op de intentieverklaring ‘Maak de zorg rookvrij’
uit 2017.
In haar rol als werkgever Rijk zal de minister van Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties (BZK) onderzoeken hoe rijkskantoren in 2021
rookvrij kunnen worden gemaakt. Ook biedt zij vanaf medio 2019
medewerkers in dienst van het Rijk die willen stoppen met roken een
ondersteuningsprogramma aan. Een interdepartementale werkgroep
voert dit onderzoek uit en levert de bevindingen uiterlijk 1 juli 2019 op.
Daarnaast zal de minister in overleg met gemeenten bezien hoe de
openbare ruimte rondom rijkskantoren in dit licht kan worden bezien.
Informatievoorziening en campagnes
In dit cluster zijn afspraken opgenomen die er voor zorgen dat
de bevolking van Nederland van informatie voorzien wordt over
roken en stoppen met roken
Doelstellingen
Er zijn in het NPA geen doelstellingen geformuleerd die specifiek
betrekking hebben op informatievoorziening en campagnes
Bijbehorende acties
Het is de ambitie om in 2040 een gezonde leefstijl onderdeel te laten
zijn van het DNA van het onderwijs. Hierdoor zal ook de jeugd meer
aandacht krijgen voor gezondheidsvaardigheden. De activiteiten gericht
op het onderwijs die hieraan vanuit dit akkoord bijdragen zullen via het
Programma Gezonde School lopen.
De rijksoverheid voert, in afstemming met maatschappelijke partijen,
een meerjarige campagne ‘Rookvrij opgroeien’ uit. De campagne (tv en
sociale media) geeft voorlichting en zorgt voor bewustwording over de
gevolgen van roken en meeroken (inclusief blootstelling aan
‘derdehandsrook’), met name gericht op ouders van opgroeiende
kinderen. De campagne is voldoende intensief om de beoogde
veranderingen in kennis en houding te realiseren.
Zorgverzekeraars leveren aan de website www.ikstopnu.nl informatie
over het aanbod voor stopondersteuning dat zij vergoeden, inclusief
over de hoogte van de vergoeding.

Pagina 78 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

NHG, LHV en InEen doen periodieke aanpassingen in Stoppen met
rokenpagina’s van Thuisarts.nl, bijvoorbeeld na herziening van de NHGbehandelrichtlijn en de NHG zorgmodule Leefstijl Roken.
NHG, LHV en InEen onderzoeken of verwijzingen naar de pagina’s over
roken op (risicovol) leefstijlgerelateerde pagina’s op Thuisarts.nl (zoals
over alcoholgebruik, SOA, drugsgebruik) mogelijk zijn.
Gemeenten met beleid voor de Rookvrije Generatie ondersteunen een
lokale uitrol van landelijke campagnes.
Alle GGD’en werken mee aan de online stopondersteuning van
Stoptober.
ANR blijft Stoptober met financiële ondersteuning van de rijksoverheid
organiseren en reserveert daar zelf ook financiële middelen voor.
ANR versterkt ikstopnu.nl en verwijst naar ikstopnu.nl in communicatieuitingen.
ANR activeert partners van de Alliantie om mee te doen aan stoppenmet-rokencampagnes en te verwijzen naar ikstopnu.nl.
De rijksoverheid ondersteunt Stoptober en voert deze campagne mede
uit.
De rijksoverheid voert een meerjaarlijkse stoppen-met-roken campagne
uit (tv en sociale media), in afstemming met maatschappelijke partijen
en zorgverleners. De campagne is voldoende intensief om de beoogde
gedragsverandering te realiseren.
De rijksoverheid vergroot de capaciteit van ikstopnu.nl.
De rijksoverheid zorgt ervoor dat de publieksinformatie over stoppen
met roken op www.rokeninfo.nl aantrekkelijk is voor jongeren.
De rijksoverheid biedt ondersteuning voor de ontwikkeling van een
zelfcheck op ikstopnu.nl, en voor een diagnostisch instrument.

Pagina 79 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

Acties voor zwangere vrouwen
In dit cluster zijn afspraken opgenomen die er voor zorgen dat
zwangere vrouwen gestimuleerd worden om te stoppen met
roken en daarbij ondersteund worden. Omdat dit cluster een
zeer kleine doelgroep betreft, wordt het cluster niet
doorgerekend, maar bediscussieerd in een apart hoofdstuk over
zwangere vrouwen (Hoofdstuk 6).
Doelstellingen
In 2020 krijgen alle zwangere vrouwen die roken een stopadvies van de
verloskundig zorgverlener op basis van motiverende gespreksvoering.
In 2020 is er in elke regio (waaronder alle geboortezorg/JGZ regio’s)
een ‘zorgpad stoppen met roken’ voor de verloskundige en medisch
specialistische zorg en is de samenwerking voor zorg en ondersteuning
in en tussen deze sectoren goed georganiseerd en waar mogelijk ook
ingebed in het bredere aanbod van zorg en preventie in de buurt.
Bijbehorende acties
De rijksoverheid continueert de campagne rookvrij zwanger waarbij de
sociale omgeving van zwangere vrouwen wordt gestimuleerd om niet te
roken waar ze bij is.
De Taskforce Rookvrije Start ontwikkelt een monitor en past deze toe om de
implementatie van stoppen-met-rokenbeleid in de verloskundige
samenwerkingsverbanden (VSV’s) te meten, en om de VSV’s te kunnen
vergelijken en te stimuleren.
De Taskforce Rookvrije Start doet visitaties om VSV’s te helpen rookvrij te
worden, hun zorgpad voor zwangere rokende vrouwen en partners verder te
ontwikkelen en te implementeren en de ketensamenwerking te verbeteren.
De Taskforce Rookvrije Start ontwikkelt en implementeert verdiepende
trainingen (o.a. e-learning rookvrije start, e-learning kraamzorg, omgaan
met lage SES, nascholing nicotine vervangende middelen in de
zwangerschap en motiverende gespreksvoering rokende zwangere
vrouwen).
De rijksoverheid biedt ondersteuning bij de ontwikkeling en implementatie
van ‘zorgpaden voor stoppen met roken’ (benchmark verloskundige zorg,
praktische handreiking) voor verloskundige zorgverleners en de
tweedelijnszorg.
De rijksoverheid versterkt en continueert de ondersteuning aan de Taskforce
Rookvrije Start.
De rijksoverheid zorgt voor verbinding met andere programma’s, zoals
Kansrijke Start en het Sportakkoord.

Pagina 80 van 81

RIVM-rapport 2023-0413

Stoppen met investeren in, of het leveren van diensten aan de
tabaksindustrie
In dit cluster zijn afspraken opgenomen die er voor zorgen dat er
minder in de tabaksindustrie geïnvesteerd wordt. Dit is belangrijk,
maar zal op zichzelf nauwelijks bijdragen aan het verminderen van
het aantal rokers. Daarom wordt deze maatregel niet doorgerekend.
Doelstelling
In 2020 zijn meer bedrijven gestopt met diensten en/of producten te leveren
aan de tabaksindustrie.
In 2020 zijn ten minste 10 van de top 100 grootste bedrijven in Nederland
op weg naar een Rookvrije Generatie; zij hebben een rookvrij beleid voor de
eigen werknemers, gebouwen en terreinen, inclusief stoppen-metrokenondersteuning, en/of zij zijn gestopt met de verkoop van
tabaksproducten en/of zij zijn gestopt met investeringen in de
tabaksindustrie.
In 2020 zijn ten minste 16 van de 20 grootste institutionele beleggers in
Nederland gestopt met het investeren in de tabaksindustrie.
Bijbehorende acties
De Topsectoren agenderen en stimuleren het stoppen met investeren in de
tabaksindustrie waar mogelijk, onder andere door beleggers actief te helpen
zoeken naar alternatieve, niet-controversiële beleggingen in publieke en
private partners in programma’s, projecten en evenementen van de
Topsectoren.
ABN AMRO gaat geen nieuwe relaties aan met bedrijven die ruwe tabak of
tabaksproducten produceren, en met bedrijven in de business-to-business
handel en groothandel die een significant deel van hun omzet halen uit
tabaksproducten. Lopende contracten worden niet verlengd.

Pagina 81 van 81

T.G. Kuijpers | J.M.A. Boer | A.J. Rodenburg | J.J. Edens | M.Eykelenboom |
E.L. Sanderman-Nawijn | N. Koopman | A. Blokstra | A. Van Giessen

Doorrekening impact Nationaal Preventieakkoord:
deelakkoord roken
Worden de ambities voor 2040 bereikt?
RIVM-rapport 2023-0413

Dit is een uitgave van:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven
Nederland
www.rivm.nl
januari 2024

015304

De zorg voor morgen
begint vandaag