Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2015–2016

32 336

Dierproeven

Nr. 44

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR
EN WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 18 december 2015
Op 19 september 2014 heb ik u, mede namens de Staatssecretaris van
Economische Zaken, een beleidsreactie gestuurd op het advies van de
Koninklijke Nederlandse Akademie van Wetenschappen (KNAW) «Gebruik
van niet-humane primaten als proefdier – nut en noodzaak?».1 In dit
advies heeft de KNAW geconcludeerd dat wetenschappelijk onderzoek
met niet-humane primaten, mits goed beargumenteerd en getoetst,
aanvaardbaar en vooralsnog onmisbaar is. Daarnaast heeft zij geoordeeld
dat de huisvesting en leefomstandigheden van de niet-humane primaten
in het Biomedical Primate Research Centre (BPRC) in Rijswijk internationaal tot de beste behoren. De KNAW heeft verder een aantal zaken
genoemd die verbeterd zouden kunnen worden en heeft hiervoor concrete
aanbevelingen gedaan. Met deze brief wil ik u informeren over de
activiteiten die op basis van deze aanbevelingen in gang zijn gezet om te
komen tot een verdere vermindering, verfijning en vervanging (de drie
V’s) van dierproeven met niet-humane primaten. Tevens wil ik u informeren over de methode van gecontroleerde vochtopname die wordt
toegepast bij het hersenonderzoek op niet-humane primaten.
Aanbevelingen 1, 2 en 3
De KNAW beveelt aan om alle niet-humane primaten voor onderzoek in
Nederland voortaan te betrekken van het BPRC. Hiervoor dienen, voor
zover mogelijk, langetermijnafspraken worden gemaakt. Daarnaast dient
het BPRC een centrale rol te vervullen bij de veterinaire verzorging en
behandeling van niet-humane primaten.
Naar aanleiding van het advies van de KNAW ben ik in contact getreden
met de onderzoeksinstellingen waar onderzoek met niet-humane primaten
plaatsvindt: het Nederlands Herseninstituut (NIN), het Erasmus MC, de
Radboud Universiteit Nijmegen (RUN) en het BPRC. De onderzoeksinstellingen zijn het met mij eens dat het BPRC de geprioriteerde leverancier
1

kst-32336-44
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2015

Kamerstuk 32 336, nr. 30

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 336, nr. 44

1

moet zijn van niet-humane primaten voor onderzoek in Nederland. Zij
zullen niet-humane primaten bij voorkeur betrekken van het BPRC. De
onderzoeksinstellingen geven echter ook aan dat zich situaties kunnen
voordoen waarin het BPRC op de gewenste termijn niet voldoende
geschikte dieren beschikbaar heeft. Soms moet bijvoorbeeld snel
onderzoek worden ingezet voor uitbraken van infectieziekten zoals SARS
en Ebola. In dergelijke gevallen zullen de onderzoeksinstellingen de dieren
betrekken van andere gekwalificeerde leveranciers.
De onderzoeksinstellingen staan positief tegenover het concept om het
BPRC faciliterend te laten optreden bij het standaardiseren van medische
handelingen bij de verzorging en behandeling van niet-humane primaten.
Tussen het BPRC en Erasmus MC bestaat reeds een goede samenwerking
op dit gebied. Ook bij het NIN en RUN zullen de gespecialiseerde
dierenartsen van het BPRC een coördinerende rol krijgen bij de veterinaire
zorg voor de niet-humane primaten. Hiervoor organiseert het BPRC onder
meer trainingen, bijscholingen en stages om de soort-specifieke kennis bij
medewerkers van de andere instellingen te actualiseren.
Aanbeveling 4
De KNAW ziet de mogelijkheid tot reductie van het aantal dierproeven op
het BPRC door het faciliterende onderzoek voor derde partijen terug te
brengen.
Hoewel ik een vermindering van het aantal dierproeven op niet-humane
primaten zeer wenselijk zou vinden, heb ik deze aanbeveling niet
overgenomen. Het onderzoek dat het BPRC uitvoert met niet-humane
primaten richt zich op ziekten die een ernstige bedreiging vormen voor de
volksgezondheid. Dat geldt ook voor het faciliterende onderzoek voor
derde partijen. Er worden dus geen niet-humane primaten gebruikt voor
commercieel onderzoek. Als het BPRC het onderzoek voor derden niet
meer zou uitvoeren, dan zou het waarschijnlijk alsnog plaatsvinden, maar
dan in het buitenland. Daar zijn de leefomstandigheden en verzorging van
de dieren vaak slechter dan bij het BPRC. Ik vind het daarom verstandiger
om de ontwikkeling van alternatieven voor dierproeven te stimuleren
(aanbeveling 10).
Aanbeveling 5
Onderzoek heeft uitgewezen dat dierproeven met niet-humane primaten
voor de markttoelating van bepaalde geneesmiddelen weinig toegevoegde waarde hebben.
Dit type onderzoek komt in Nederland nauwelijks voor. De Staatssecretaris
van Economische Zaken heeft naar aanleiding van deze aanbeveling een
vervolgonderzoek laten uitvoeren. Dit vervolgonderzoek evalueert de
wetenschappelijke waarde van onderzoek met niet-humane primaten bij
de ontwikkeling van geneesmiddelen die gebaseerd zijn op kleine
moleculen. De resultaten van dit onderzoek zullen binnenkort gepubliceerd worden. Daarnaast wordt er in een vierjarig onderzoek breed
gekeken naar de voorspellende waarde van dierproeven in het complete
spectrum van de ontwikkeling van geneesmiddelen. Deze onderzoeksprojecten beogen een verdere wetenschappelijke basis te geven voor
beleidsvorming die moet leiden tot vermindering van het proefdieronderzoek. Zodra de onderzoeksresultaten beschikbaar zijn zullen de
Staatssecretaris van Economische Zaken en ik deze in Europees verband
onder de aandacht brengen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 336, nr. 44

2

Aanbevelingen 6 en 7
Onderzoek met niet-humane primaten dient beter te worden afgestemd
tussen de onderzoeksinstellingen in Nederland. Op deze manier kan beter
gebruik worden gemaakt van elkaars resultaten en expertise en overlap in
onderzoek kan worden voorkomen.
De onderzoeksinstellingen onderschrijven het belang van onderlinge
afstemming over het onderzoek en de uitwisseling van technische en
wetenschappelijke expertise. Dit geldt zowel voor het hersenonderzoek bij
het NIN en RUN als voor het onderzoek naar infectieziekten bij Erasmus
MC en het BPRC. Er is grote bereidheid om elkaar te faciliteren en door
middel van afstemming mogelijke duplicatie van dierproeven ook in de
toekomst uit te sluiten. Ook de informatie-uitwisseling over de implementatie van drie V-alternatieven speelt daarbij een belangrijke rol. Om de
onderlinge afstemming te continueren en te intensiveren hebben het NIN
en de RUN gezamenlijk een plan opgesteld om jaarlijkse bijeenkomsten te
organiseren voor onderzoekers, dierenartsen en proefdierdeskundigen.
Doel van deze bijeenkomsten is het delen van wetenschappelijke en
technologische ontwikkelingen, het afstemmen van onderzoek, het
uitwisselen van medische expertise en de implementatie van de drie V’s.
Aanbevelingen 8, 9 en 10
De KNAW beveelt aan om subsidieverlenende instanties meer te laten
inzetten op een verbetering van de wetenschappelijke kwaliteit van
onderzoek met niet-humane primaten. Het onderzoek met niet-humane
primaten moet transparanter worden, ook voor het brede publiek. Tevens
moet onderzoek naar alternatieven voor dierproeven met niet-humane
primaten gestimuleerd worden.
De Staatssecretaris van Economische zaken heeft in het kader van het
ZonMW-onderzoeksprogramma «Meer Kennis met Minder Dieren
2015–2017» € 0,1 miljoen extra beschikbaar gesteld specifiek voor
niet-humane primaten. Dit bedrag wordt ingezet om bij het onderzoek met
niet-humane primaten het gebruik van de methode «synthesis of
evidence» en de publicatie van «negatieve» onderzoeksresultaten te
bevorderen. De eerste projecten zijn reeds gehonoreerd.
In kader van een verbeterde openheid en transparantie als het gaat om
dierproeven met niet-humane primaten heeft uw Kamer op 26 augustus jl.
gedetailleerde informatie ontvangen over het BPRC.2 Een grote
hoeveelheid aanvullende informatie is te vinden op de website van het
BPRC.3 De andere onderzoeksinstellingen publiceren regelmatig proefdierkundige jaarverslagen en informeren via hun websites. Met de inwerkingtreding van de herziene Wet op de dierproeven op 18 december 2014
moet bij elke projectaanvraag van een dierproef een niet-technische
samenvatting, bedoeld voor het brede publiek, worden gepubliceerd op
de website van de Centrale Commissie Dierproeven (CCD). Daarnaast zal
de CCD alle proeven met niet-humane apen na afloop van de proef
retrospectief beoordelen op de uitvoering en de behaalde resultaten.
ZonMW heeft op 19 mei 2015 een internationaal symposium georganiseerd met wetenschappers, onderzoeksinstellingen en subsidieverlenende
instanties. Dit symposium had als doel om de toepassing en ontwikkeling
van de »drie V’s bij onderzoek met niet-humane primaten verder te
stimuleren. Het verslag van dit symposium is te vinden op de website van
ZonMW.4
2

Kamerstuk 32 336, nr. 41
www.bprc.nl
4
www.zonmw.nl
3

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 336, nr. 44

3

Het ontwikkelen van alternatieven voor dierproeven is van groot belang.
Om dit proces te versnellen en aan te jagen ontvangt het BPRC van mijn
ministerie jaarlijks € 1,2 miljoen voor onderzoek naar alternatieven voor
dierproeven met niet-humane primaten. Voor dit onderzoek heeft het
BPRC een aparte unit ingericht die alleen werkt aan de ontwikkeling van
die alternatieven.
Gecontroleerde vochtopname
Uw Kamer heeft de Staatssecretaris van Economische Zaken bij het AO
dierenwelzijn van 9 september 2015 (Kamerstuk 28 286, nr. 847) verzocht
om informatie te verstrekken over de methode van waterdeprivatie bij
niet-humane primaten die wordt toegepast bij onderzoek naar de
hersenen.
Hersenonderzoek is belangrijk om hersenziekten bij de mens beter te
begrijpen en om nieuwe therapieën voor deze aandoeningen te ontwikkelen. De hersenen van niet-humane primaten lijken het meest op die van
de mens en het is op dit moment niet mogelijk om dit onderzoek op een
andere manier te verrichten. Het Nederlandse hersenonderzoek met
niet-humane primaten is van hoge kwaliteit zoals blijkt uit wetenschappelijke beoordelingen, internationale subsidies en publicaties in vooraanstaande tijdschriften. In 2014 werd hersenonderzoek verricht op vijftien
apen van het Nederlands Herseninstituut (NIN) en op acht apen bij de
Radboud Universiteit Nijmegen (RUN).
Deze onderzoeksinstellingen geven aan dat de niet-humane primaten
worden getraind om complexe gedragstaken uit te voeren waarbij hun
hersenactiviteit wordt gemeten. Voor het uitvoeren van deze taken
worden de dieren beloond met fruitsap. Om de motivatie om mee te
werken aan het experiment te verhogen wordt de toegang tot water
gecontroleerd. Daarbij wordt een strikt protocol gevolgd, zodat de dieren
altijd over de fysiologisch noodzakelijke hoeveelheid vocht kunnen
beschikken en er geen negatieve effecten zijn op de gezondheid. De
NVWA ziet streng toe op de naleving van dit protocol.
De methode van gecontroleerde vochtopname is internationaal zeer
gebruikelijk in het hersenonderzoek met niet-humane primaten. Het
ongerief dat de dieren daarbij ondervinden wordt ingeschat als gering.
Om redenen van zorgvuldigheid zal het Nationaal Comité advies
dierproevenbeleid (NCad) zich desalniettemin buigen over de vraag of er
nog ruimte is voor verbetering van de gebruikte methode of voor het
gebruik van alternatieve methoden. Het NCad zal in dit kader «best
practices» opstellen voor Nederland en deze «best practices» ook in
Europees verband onder de aandacht brengen.
Mede namens de Staatssecretaris van Economische Zaken,
De Staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
S. Dekker

Tweede Kamer, vergaderjaar 2015–2016, 32 336, nr. 44

4