Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2010–2011

29 538

Zorg en maatschappelijke ondersteuning

Nr. 118

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN VOLKSGEZONDHEID,
WELZIJN EN SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 7 juni 2011
De Wet maatschappelijke ondersteuning (Wmo) heeft tot doel dat (meer)
mensen mee kunnen doen in de samenleving. De invoering van de Wmo
per 2007 ging gepaard met veranderingen in zowel de welzijns- als de
thuiszorgsector. Vooral bij de hulp in het huishouden ontstond de nodige
dynamiek c.q. werd een transitiefase ingezet. Dit zorgde ervoor dat
thuiszorgaanbieders doelmatiger gingen werken, maar resulteerde ook in
onrust op de arbeidsmarkt. Over de oorzaak hiervan is het nodige
geschreven. In ieder geval leidde het een en ander ertoe dat thuiszorgmedewerkers in loondienst te vaak «gedwongen» de overstap maakten naar
de alfahulp-constructie.
Een alfahulp valt onder de «regeling dienstverlening aan huis». Dat is een
bestaande regeling die geldt voor alle werkzaamheden in en rond het
huis, zoals de werkster, de tuinman of de oppas. Bij de «inzet» van een
alfahulp is niet de thuiszorgaanbieder, maar de cliënt werkgever. Daardoor
werden veel burgers ongewild en onwetend werkgever. Bovendien was
duidelijk geworden dat hulp via een alfahulp – en het daarmee gepaard
gaande werkgeverschap voor de cliënt – niet past in het concept van «zorg
in natura».
Om te voorkomen dat burgers ongewild en onwetend werkgever werden
is de Wmo per 1 januari 2010 gewijzigd. Bovendien had de wetswijziging
tot doel de continuïteit van de ondersteuning voor de burger en het
behoud van personeel voor de thuiszorgsector beter te waarborgen.
De wetswijziging bevatte twee elementen:
1. Gemeenten dienen de burgers voorafgaand aan de keuze voor een
individuele voorziening anders dan in natura, te weten een persoonsgebonden budget (pgb) of een financiële tegemoetkoming, begrijpelijk
in te lichten omtrent de consequenties die aan de keuze verbonden
zijn, de zogenoemde «informed consent»;
2. Aanbieders van hulp bij het huishouden zijn verplicht om, na het
verwerven van een opdracht van de gemeente voor het leveren van de

kst-29538-118
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 29 538, nr. 118

1

hulp in natura aan burgers, overleg te voeren met de partijen die
tevoren in opdracht van de gemeente die ondersteuning leverden.
Deze overlegbepaling werd reeds met ingang van 26 augustus 2009
van kracht.
Tijdens de behandeling van de wetswijziging is de motie-Wolbert c.s.1
aangenomen. Deze motie verzoekt de regering een onderzoek uit te
voeren naar de arbeidsmarktgevolgen van de invoering van deze
wetswijziging. Dit onderzoek is inmiddels uitgevoerd.
Resultaten onderzoek arbeidsmarktgevolgen
Het onderzoek naar de arbeidsmarktgevolgen van de wetswijziging Wmo
is eind 2010 uitgevoerd2. Hierbij is met name gekeken naar de consequenties voor alfahulpen en de uitkomsten van de overlegbepaling. De
vragenlijsten zijn door 95 aanbieders (respons van bijna 30%) en 167
alfahulpen ingevuld. Aanvullend op deze enquêtes zijn tien telefonische
interviews gehouden.
In totaal hebben 30 aanbieders aangegeven dat ze in 2009 met alfahulpen
werkten. Het aantal alfahulpen waarvoor deze organisaties bemiddelden,
varieerde tussen de drie en drieduizend. In totaliteit bemiddelden ze voor
ruim 14 duizend alfahulpen (stand 1 augustus 2009).
Van de bij de geënquêteerde aanbieders werkzame alfahulpen heeft ten
minste meer dan de helft in 2010 een contract in loondienst aangeboden
gekregen. Het gaat hierbij vaak om contracten voor bepaalde tijd en een
beperkt aantal uren. Of alfahulpen van dit aanbod gebruik hebben
gemaakt hangt af van persoonlijke voorkeuren en de informatie die zij van
gemeenten en thuiszorgorganisaties ontvingen. Het in stand willen
houden van de exclusieve band die zij met hun cliënt hadden, speelde een
grote rol bij afwijzing van een loondienstverband.
Onzekerheid over de ontwikkeling van de omvang van hun werk wordt
door thuiszorgorganisaties genoemd als belangrijkste reden om maar een
deel van de door hen bemiddelde alfahulpen in loondienst te nemen.
Het aantal medewerkers in loondienst van de aan de enquête deelgenomen thuiszorginstellingen is van 2009 op 2010 substantieel toegenomen en wel van ongeveer 21 500 naar circa 26 500 hulpen. Als
belangrijkste redenen voor deze groei noemen zij het in loondienst nemen
van alfahulpen en een toename van het «marktaandeel». Uitspraken over
de totale populatie alfahulpen zijn op basis van het onderzoek helaas niet
mogelijk. Daarvoor is de respons onder aanbieders te beperkt en mogelijk
niet voldoende representatief. Uit de aanvragen in het kader van de
subsidieregeling werkgelegenheidsbevordering – een subsidieregeling
van VWS die tot doel had om thuiszorginstellingen te stimuleren om
alfahulpen in dienst te nemen – en signalen van veldpartijen is af te leiden
dat het aantal voormalig alfahulpen dat in dienst is getreden bij een
thuiszorgorganisatie ruim boven de 10 000 ligt.

1

Kamerstukken II 2008–09; 31 795, nr. 32.
Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.
2

Het onderzoek zegt over de overlegbepaling dat deze in de praktijk werkt.
Vrijwel al het personeel wordt door nieuw gegunde aanbieders overgenomen. De meerderheid van de medewerkers gaat over tegen dezelfde
arbeidsvoorwaarden. Dit geldt echter niet altijd voor de medewerkers die
hoger ingeschaald zijn dan de functieschaal voor hulp bij het huishouden
in de cao VVT.
De afgesproken arbeidsvoorwaarden vallen echter wel binnen de cao.
Inmiddels hebben werkgevers en werknemers in het kader van de cao
nieuwe afspraken gemaakt. Hierbij is voor wat betreft de overname van
personeel een resultaatsverplichting afgesproken, waarbij medewerkers
tegen dezelfde arbeidsvoorwaarden dienen te worden overgenomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 29 538, nr. 118

2

Ontwikkeling vraag naar hulp bij het huishouden
Cliënten hebben bij de hulp bij het huishouden de keuze om dit af te
nemen in de vorm van een natura-voorziening dan wel in de vorm van
een financiële tegemoetkoming of een pgb. In de motie wordt ook
aandacht gevraagd voor de ontwikkeling van de vraag naar de hulp bij het
huishouden en de eventueel daarmee samenhangende arbeidsmarktgevolgen.
Uit (zeer) voorlopige cijfers van het CBS en het CAK over het jaar 2010
komt het beeld naar voren dat de totale vraag naar hulp bij het
huishouden is toegenomen en dat het natura-aandeel in deze vraag is
gedaald. Met name de arbeidsmarktconsequenties van de vraagverschuiving zijn op voorhand niet goed te voorspellen. Zo kan een pgb
geleverd worden door bijvoorbeeld een medewerker in loondienst, een
zzp’er of een alfahulp. Ook is niet duidelijk in hoeverre sprake is van een
trend dan wel een eenmalige verschuiving. Zo hebben sommige cliënten
er mogelijk bewust voor gekozen om over te stappen van een voorziening
in natura naar een pgb, omdat de cliënt zijn of haar hulp wilde behouden
en deze hulp – die voor de wetswijziging door een zorgaanbieder werd
bemiddeld – graag alfahulp wenste te blijven.
Feit is dat de individuele keuzes van een cliënt uiteindelijk ook gevolgen
hebben voor de afzonderlijke vraag naar de verschillende vormen waarin
hulp bij het huishouden kan worden afgenomen. Met de «informed
consent» is binnen de Wmo gewaarborgd dat cliënten een weloverwogen
keuze kunnen maken.
Conclusie en vervolg
De resultaten van het onderzoek schetsen het beeld dat de wetswijziging
het beoogde effect op de arbeidsmarkt voor de thuiszorg (Wmo) heeft
gehad. Vanzelfsprekend neem ik de lessen en kennis die we hebben
opgedaan bij de overheveling van de hulp bij het huishouden mee bij het
implementatietraject van de decentralisatie van de begeleiding.
De staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
M. L. L. E. Veldhuijzen van Zanten-Hyllner

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 29 538, nr. 118

3