De Staat van Volksgezondheid en Zorg - een introductie

|1

De Staat van
Volksgezondheid en Zorg
Kerncijfers voor beleid
- een introductie -

Deze publicatie verschijnt als onderdeel van
de Staat van Volksgezondheid en Zorg en is
het resultaat van de samen­werking van het
Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS),
het Nederlands instituut voor onderzoek
van de gezondheids­zorg (NIVEL), het
Nederlands Jeugdinstituut (NJi), de
Nederlandse Zorgautoriteit (NZa), het
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en
Milieu (RIVM), het Sociaal en Cultureel
Planbureau (SCP), het Trimbos-instituut en
Zorginstituut Nederland (ZIN).

De Staat van Volksgezondheid en Zorg - een introductie

|3

Inhoudsopgave

1

De Staat van Volksgezondheid en Zorg

4

2
2.1
2.2

De bevolking van Nederland
Levensverwachting en sterfte
Ziekten, gezondheid en functioneren

6
7
8

3
Zorg rond de geboorte
3.1
Plaats en wijze van bevallen
3.2	Vroeggeboorte, laag geboortegewicht en sterfte rond de geboorte

9
10
10

4
4.1
4.2

Gezond blijven
Leefstijl
Bevolkingsonderzoek

11
12
13

5
5.1
5.2
5.3
5.4

Beter worden
Zorginfecties
Wachttijden
Uitgaven aan geneesmiddelen
Jeugdzorg

14
15
15
16
17

6
6.1
6.2

Leven met een ziekte of beperking
Gebruik langdurige zorg
Maatschappelijke participatie

18
19
20

7
7.1
7.2

Zorgverzekeringen
Vraag naar polissen
Toegankelijkheid

21
22
22

Sitemap Staat VenZ

23

De Staat van Volksgezondheid en Zorg - een introductie

|4

1
De Staat van
Volksgezondheid
en Zorg

De Staat van Volksgezondheid en Zorg - een introductie

Doel van de Staat van Volksgezondheid en Zorg

|5

Figuur 1.1 De Staat van Volksgezondheid en Zorg.

De Staat van Volksgezondheid en Zorg (kortweg de Staat VenZ) presenteert actuele en eenduidige
cijfers over de verschillende domeinen van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
(VWS): volksgezondheid, zorg, maatschappelijke ondersteuning en jeugd. Ook sport komt aan
bod, voor zover het samenhangt met volksgezondheid en zorg. Hiermee kan het beleid van VWS
worden gevolgd en verantwoord.

De Staat VenZ
kerncijfers voor beleid

Focus op cijfers

De Staat VenZ bestaat op dit moment uit een digitaal cijferoverzicht (www.staatvenz.nl), een daarop
gebaseerde jaarlijkse rapportage en jaarlijkse domeinoverstijgende thema­tische rapportages (zie
figuur). Het digitaal cijferoverzicht en de jaarlijkse rapportage beperken zich tot cijfers. Het digitaal
cijferoverzicht presenteert alle kerncijfers voor beleid naar thema (bijvoorbeeld jeugd, sport en
bewegen), naar levensfase en op alfabet. Het betreft het meest actuele cijfer, een historische trend en
waar mogelijk een regionale of internationale vergelijking. Dit wordt aan­gevuld met een beschrijving
van de definitie en een verantwoording van de bron. Bij het presenteren van de cijfers gaat het niet
alleen om de bevolking als geheel, maar ook om relevante uitsplitsingen zoals naar geslacht, leeftijd
en opleiding. De onderliggende gegevens worden als open data aangeboden. Het digitaal cijferoverzicht verwijst waar nodig en mogelijk door naar de primaire bron voor meer informatie en duiding.

Een product van samenwerking

Jaarlijks
rapport

Themarapportages

(integrerend en verdiepend)

Digitaal cijferoverzicht
StaatVenZ.nl

De Staat VenZ wordt gevoed en ondersteund door een consortium, bestaande uit CBS, NIVEL, NJi,
NZa, SCP, RIVM, Trimbos-instituut en Zorginstituut Nederland. Deze partijen streven ernaar om
gezamenlijk te komen tot integratie, afstemming en eenduidigheid bij het bepalen van kerncijfers
op het gebied van volksgezondheid en zorg.

Eerste proeve van een groeitraject

Het maken van de Staat VenZ is een groeitraject. Nog niet alle door VWS gewenste kerncijfers zijn
in de eerste versie opgenomen. Alleen die kerncijfers waarover binnen het consortium overeen­
stemming bestaat met betrekking tot definitie, bron en de verwerking van data, en waarvoor
data beschikbaar zijn, zijn opgenomen. Daarnaast zijn door recente beleidswijzigingen sommige
VWS-domeinen nog erg in beweging, de eerste cijfers daarover komen geleidelijk beschikbaar.
Dit rapport is een eerste proeve van het rapport dat jaarlijks voor Verantwoordingsdag naar de
Tweede Kamer zal worden gestuurd. Het heeft daardoor nu nog het karakter van een korte
introductie: de voorbeelden in deze publicatie zijn gekozen om in een vogelvlucht zowel de
breedte als de toekomstige potentie van de Staat VenZ te laten zien.

Met het oog op de toekomst

Kerncijfers waarvoor nog geen data beschikbaar zijn, of waarover nog geen overeenstemming is
met betrekking tot definitie en bron, zullen na mei 2016 door het hierboven genoemde consortium verder worden uitgewerkt. Het is de bedoeling dat het digitaal cijferoverzicht van de Staat
VenZ in mei 2018 het volledige terrein van VWS dekt, voor zover het betrekking heeft op volksgezondheid en zorg. Om dit te bereiken, zullen ook nieuwe of aanvullende activiteiten opgezet
moeten worden om de beschikbaarheid van en toegang tot databronnen te verbeteren.

Het meest actuele cijfer

Voor de kerncijfers die in deze introductie zijn opgenomen, gold de sluitingsdatum van 30 april 2016.
Dit betekent dat voor een aantal onderwerpen al meer actuele cijfers beschikbaar zullen zijn op het
moment van publicatie. Op www.staatvenz.nl staat het meest actuele cijfer.

Rapportages

Monitors

VZinfo.nl

Databronnen
Voorbeelden: Doodsoorzakenstatistiek, Gezondheidsenquête, GIP,
NIVEL Zorgregistraties eerste lijn, Peilstationsonderzoek Scholieren,
Perined

De Staat van Volksgezondheid en Zorg - een introductie

|6

2
De bevolking
van Nederland
In dit onderdeel van de Staat VenZ staat de gezondheid van
de Nederlandse bevolking centraal. Dit kan inzichtelijk
gemaakt worden aan de hand van belangrijke uitkomstmaten
van gezondheid, zoals (gezonde) levensverwachting, sterfte,
ziekte, ervaren gezondheid en beperkingen bij het
functioneren. Ook maatschappelijke participatie komt aan bod.
Deze informatie is te vinden op www.staatvenz.nl.
Niet al deze factoren komen in dit hoofdstuk aan bod.
Hieronder presenteren we als voorbeeld de meest actuele
cijfers over levensverwachting en sterfte, chronische ziekten
en multimorbiditeit, psychische aandoeningen, ervaren
gezondheid en beperkingen bij het functioneren.

De Staat van Volksgezondheid en Zorg - een introductie

De term levensverwachting doelt meestal op het aantal jaren dat mensen die geboren zijn in een
bepaald jaar, bijvoorbeeld 2016, naar verwachting zullen leven. Dit is de levensverwachting bij
geboorte. De levensverwachting kan op elke willekeurige leeftijd worden berekend. Dat wordt
dan vaak aangeduid als ‘de resterende levensverwachting’ op een bepaalde leeftijd.

Levensverwachting bij geboorte tussen 2004 en 2014 gestegen

De levensverwachting bij geboorte is tussen 2004 en 2014 zowel bij mannen als bij vrouwen
gestegen. Bij mannen van 76,9 tot 79,9 jaar en bij vrouwen van 81,4 tot 83,3 jaar (Bron: CBS
StatLine). De levensverwachting van Nederlandse mannen behoort tot de hoogste van de landen
in de Europese Unie (EU). Hoewel Nederlandse vrouwen gemiddeld ruim 3 jaar ouder worden dan
mannen, is hun levensverwachting gemiddeld vergeleken met andere EU-landen (Bron: Eurostat).
De stijging van de levensverwachting tussen 2004 en 2014 hangt samen met de daling van de
sterfte op alle leeftijden in die periode (Bron: CBS Doodsoorzakenstatistiek).

Ook levensverwachting in goed ervaren gezondheid neemt toe

Niet alleen de levensverwachting, ook de levensverwachting in goed ervaren gezondheid, steeg
tussen 2004 en 2014. In deze periode is de levensverwachting in goed ervaren gezondheid
toegenomen van 62,6 tot 64,9 jaar voor mannen en van 62,0 tot 64,0 jaar voor vrouwen
(Bron: CBS StatLine). De (totale) levensverwachting steeg meer dan de levensverwachting in
goed ervaren gezondheid. Dit betekent dat er niet alleen gezonde, maar ook ongezonde jaren
bij zijn gekomen.

Laagopgeleiden hebben gemiddeld minder (gezonde) levensjaren

De levensverwachting van laagopgeleiden geboren in de periode 2011-2014 was ruim 6 jaar lager
dan die van hoogopgeleiden. Het verschil in de levensverwachting in goed ervaren gezondheid is
19 jaar. In de periode 2001-2004 waren de verschillen in levensverwachting tussen laag- en
hoogopgeleiden hetzelfde als in de periode 2011-2014. Dat geldt ook voor de levensverwachting
in goed ervaren gezondheid (Bron: CBS StatLine).

Nieuwvormingen zijn meest voorkomende doodsoorzaak in 2014

In 2014 stierven in totaal 139.223 Nederlanders, van wie bijna een derde aan nieuwvormingen
(kwaadaardige nieuwvormingen (kanker) en goedaardige nieuwvormingen) en ruim een kwart
aan hart- en vaatziekten. De vergrijzing en bevolkingsgroei zijn van grote invloed op de trends in
absolute aantallen sterfgevallen. Na correctie hiervoor daalt bij mannen de sterfte aan nieuwvormingen sinds 1980. Bij vrouwen daalt deze nauwelijks. De sterfte aan hart- en vaatziekten is,
zowel voor mannen als voor vrouwen, sterk gedaald sinds 1980. Ook hierbij is gecorrigeerd voor
vergrijzing en bevolkingsgroei (Bron: CBS Doodsoorzakenstatistiek, gegevens bewerkt door RIVM).

Eén op de twintig personen sterft door een uitwendige oorzaak

In 2014 was 5% van de sterfgevallen het gevolg van een uitwendige oorzaak. Bij 59% van deze
sterfgevallen kwam dit door een ongeval (zoals een val, verkeersongeval of verdrinking), bij 27%
door zelfdoding, bij 2% door moord of doodslag en bij 12% van de gevallen door een andere of
onbekende uitwendige oorzaak (Bron: CBS Doodsoorzakenstatistiek).

Figuur 2.1 Levensverwachting (LV) en levensverwachting in goed ervaren gezondheid bij
geboorte, naar geslacht, 2004-2014 (Bron: CBS StatLine).
Jaar
90
85
80
75
70
65
60
55
50
2004

2005

2006

2007

2008

2009

2010

LV mannen
LV in goed erv. gez. mannen

2011

2012

2013

2014

LV vrouwen
LV in goed erv. gez. vrouwen

Figuur 2.2 Levensverwachting bij geboorte naar opleiding, in jaren in goed ervaren gezondheid
en in minder goed ervaren gezondheid, gemiddelde over 2011-2014 (Bron: CBS StatLine).
basisonderwijs
Vrouwen

Levensverwachting en sterfte

vmbo
havo, vwo, mbo
hbo, universiteit
basisonderwijs

Mannen

2.1

|7

vmbo
havo, vwo, mbo
hbo, universiteit
0

Jaren in goed ervaren gezondheid

20

40

60

80

Jaren in minder goede ervaren gezondheid

100

13,3%

De Staat van Volksgezondheid en Zorg - een introductie

Daling sinds 2000

In 2014 hebben 5,3 miljoen personen (315 per 1.000) voor minimaal één chronische aandoening
contact gehad met de huisartsenpraktijk en bijna 2,0 miljoen personen (119 per 1.000) voor
minimaal twee chronische aandoeningen (multimorbiditeit). Het percentage mensen dat contact
heeft met de huisartsenpraktijk voor een chronische aandoening neemt toe met de leeftijd.
Twee voorbeelden van chronische aandoeningen die veel voorkomen zijn diabetes mellitus en
COPD (Chronic Obstructive Pulmonary Disease). In 2014 waren in totaal bijna 1,1 miljoen personen
(64 per 1.000) met diabetes mellitus en 596 duizend (35 per 1.000) met COPD geregistreerd bij
de huisarts (Bron: NIVEL Zorgregistraties eerste lijn).

5,3 miljoen

2,0 miljoen

1,5 miljoen

Een deel van de psychische problemen is ook meegeteld bij chronische aandoeningen en/of multimorbiditeit (zoals dementie),
Een deel van de psychische problemen is ook meegeteld bij chronische aandoeningen en/of multimorbiditeit
een ander deel niet (zoals depressie en angststoornissen). De precieze definitie en afbakening van de aandoeningen en een
(zoals dementie),
eenZorgregistratie
ander deel niet
depressie
en angststoornissen). De precieze definitie en afbakening
beschrijving
van de NIVEL
eerste(zoals
lijn staan
op VZinfo.nl.

van de aandoeningen en een beschrijving van de NIVEL Zorgregistratie eerste lijn staan op VZinfo.nl.

Deelname bevolkingsonderzoek in 2014 en
trends sinds 2004
Bron: LEBA/Erasmus MC; LETB/Erasmus MC en UMCN St. Radboud; LECO/Erasmus MC
Figuur 2.3 Percentage mensen dat voor minimaal één chronische1 aandoening of minimaal twee
en NKI/Antoni van Leeuwenhoek Ziekenhuis

chronische aandoeningen (multimorbiditeit) contact had met de huisartsenpraktijk in 2014, naar
leeftijd (Bron: NIVEL Zorgregistraties eerste lijn 2014).

Baarmoederhalskanker
Percentage

Borstkanker

Darmkanker

78,8%

71,3%

100
80
60

64,6%
40

85+

80-85

75-80

70-75

65-70

60-65

55-60

50-55

45-50

40-45

35-40

0

Stabiel sinds 2004

30-35

20

25-30

Daling sinds 2004

In 2015 voelt bijna 80 procent van de Nederlandse bevolking zich gezond

Het hebben van een ziekte gaat niet altijd gepaard met ervaren ongezondheid en beperkingen in
horen, zien en/of mobiliteit. In 2015 ervoeren de meeste mensen, 79,5% van de bevolking, hun
gezondheid als goed en ervoer 12,8% van de personen van 12 jaar en ouder beperkingen in
activiteiten op het gebied van horen, zien en/of mobiliteit. Het ervaren van een goede gezondheid neemt af met de leeftijd, terwijl het ervaren van beperkingen sterk toeneemt met de leeftijd.
Onder laagopgeleiden is het aandeel dat de eigen gezondheid als ‘gaat wel’ of ‘(zeer) slecht’
beoordeelt groter dan onder hoogopgeleiden. Ook geldt dat een groter aandeel van de
laagopgeleiden aangeeft dat zij beperkingen hebben in activiteiten op het gebied van horen,
zien en/of mobiliteit (Bron: CBS Gezondheidsenquête).

Psychische problemen

20-25

Omdat niet iedereen met een psychisch probleem hiervoor de huisarts bezoekt, is het aantal
personen dat met een psychisch probleem bij de huisarts geregistreerd staat lager dan het aantal
personen dat volgens bevolkingsonderzoek een psychische aandoening heeft. In 2014 stonden
ruim 1,5 miljoen personen (9% van de gehele bevolking) met minimaal één psychisch probleem
geregistreerd bij de huisarts. Dit is exclusief de bevolking in verpleeghuizen (Bron: NIVEL Zorg­
registraties eerste lijn). Een belangrijk verschil met de NEMESIS-cijfers is dat alcoholmisbruik en
-afhankelijkheid bij deze huisartsencijfers niet worden meegerekend en dementie/Alzheimer wel.
Hierdoor neemt vanaf 75 jaar het percentage mensen dat met een psychisch probleem bij de
huisarts geregistreerd staat toe. Het percentage personen met een psychisch probleem is lager
onder jongeren onder de 20 jaar, ouderen van 65 tot 75 jaar en onder mannen.

Multimorbiditeit

15-20

In 2007-2009 voldeed 18,0% van de volwassenen van 18 tot en met 64 jaar in de afgelopen
12 maanden aan de criteria van ten minste één psychische aandoening conform de DSM-IV
(een classificatie voor psychische stoornissen) (Bron: NEMESIS-2). Omgerekend naar de bevolking
van 2015 gaat het om 1,9 miljoen personen van 18 tot en met 64 jaar met minimaal één psychische
aandoening. Dat kan een stemmingsstoornis (depressie, dysthymie, bipolaire stoornis),
angststoornis (paniekstoornis, agorafobie, sociale fobie, specifieke fobie, gegeneraliseerde
angststoornis), middelengerelateerde stoornis (alcohol/drugsmisbruik en -afhankelijkheid) of
ADHD (aandachtstekortstoornis met hyperactiviteit) zijn. In het bevolkingsonderzoek NEMESIS-2
is de aanwezigheid van deze psychische aandoeningen bepaald met een gestructureerd diagnostisch interview (het Composite International Diagnostic Interview, CIDI).

Chronische
aandoening

10-15

Bijna één op de vijf volwassenen heeft een psychische aandoening

Stabiel sinds 2000

Bron:
NIVEL
Zorgregistraties
eerste lijn eerste lijn).
(Bron:
NIVEL
Zorgregistraties

5-10

Ruim 5 miljoen mensen hadden in 2014 contact met de huisarts voor een chronische
aandoening

Stijging sinds 2000

|8

Aandoeningen
Ziekten bekend bij debekend
huisarts inbij
2014de huisarts in 2014

0-5

2.2 Ziekten, gezondheid en functioneren

71,0%

12,7%

Leeftijd
Minimaal 1 chronische aandoening
1

Minimaal 2 chronische aandoeningen

De precieze definitie en afbakening van chronische aandoeningen staat op VZinfo.nl.

De Staat van Volksgezondheid en Zorg - een introductie

|9

3
Zorg rond de geboorte

Dit onderdeel van de Staat VenZ staat in het teken van de zorg
rond de geboorte, ofwel de zorg rondom zwangerschap,
bevalling en kraambed. Het gaat om informatie over het aantal
geboorten en de plaats en wijze van bevallen, het aanbod en de
toegankelijkheid van de geboortezorg en uitkomstindicatoren,
zoals laag geboortegewicht, vroeggeboorte, doodgeboorte
en babysterfte in de eerste 28 dagen na de geboorte.
Deze informatie is te vinden op www.staatvenz.nl.
In dit hoofdstuk komen niet al deze onderwerpen aan bod.
We geven als voorbeeld alleen de meest actuele cijfers over
de plaats en wijze van bevallen, vroeggeboorte, laag
geboortegewicht en sterfte rond geboorte (doodgeboorte
en sterfte in de eerste 28 dagen na de geboorte).

De Staat van Volksgezondheid en Zorg - een introductie

3.1

Plaats en wijze van bevallen

In 2014 vond het merendeel van de bevallingen in het ziekenhuis plaats

In 2014 waren er bijna 173 duizend bevallingen (Bron: CBS StatLine). Vrouwen met een ongecompliceerde zwangerschap bevallen in Nederland in principe in de eerste lijn. Dat wil zeggen onder
begeleiding van een verloskundige of huisarts, thuis, in een polikliniek of geboortecentrum. Maar
er is regelmatig sprake van overdracht naar de tweede lijn (in een ziekenhuis). Een overdracht is
noodzakelijk als er sprake is van complicaties of een verhoogd risico op complicaties. Het aandeel
vrouwen dat bevalt in de tweede lijn is tussen 2000 en 2014 gestegen van 63,0% tot 71,0%.
In 2014 beviel 12,7% poliklinisch in de eerste lijn, 2,0% in een geboortecentrum in de eerste lijn en
13,3% ook in de eerste lijn, maar dan thuis (Bron: Perined).
Het grootste deel van de bevallingen verliep spontaan (74,8%), terwijl er in 8,7% van de gevallen
sprake was van een kunstverlossing (via vacuüm of forceps) en in 16,5% van een keizersnede.
Het percentage keizersnedes is de laatste jaren redelijk constant (Bron: Perined).

| 10

Lijnenen
plaats
van bevalling
2014sinds
en 2000
trends sinds 2000
Lijn
plaats
van bevalling
in 2014 enin
trends
Bron:
Perined
(Bron: Perined).
Eerste lijn thuis

Eerste lijn poliklinisch

Tweede lijn

13,3%

12,7%

71,0%

Daling sinds
2000
sinds 2000
Daling
sinds
2000StijgingStijging
sinds Stabiel
2000sinds 2000
Stabiel sinds 2000

Aandoeningen bekend bij de huisarts in 2014
3.2	Vroeggeboorte, laag geboortegewicht en sterfte
rond de geboorte
Eén op de vijftien kinderen heeft een laag geboortegewicht

Bron: NIVEL Zorgregistraties eerste lijn

Figuur 3.1 Trend in doodgeboorte (per 1.000 geborenen) en sterfte in de eerste 28 dagen na
geboorte (per 1.000 levend geborenen), 2000-2014 (Bron: Perined).

Chronische
aandoening
Aantal
per 1.000

Multimorbiditeit

Psychische problemen

2,0 miljoen

1,5 miljoen

In 2014 had 6,5% van alle baby’s een geboortegewicht lager dan 2.500 gram (laag geboorte­
gewicht) en werd 7,3% van alle baby’s te vroeg geboren (vóór 37 weken zwangerschapsduur)
(Bron: Perined). In beide cijfers zijn uitsluitend baby’s meegeteld die werden geboren na een
zwangerschapsduur van 22 weken of meer. Een laag geboortegewicht hangt vaak samen met
vroeggeboorte en beide geven een sterk verhoogde kans op doodgeboorte en sterfte kort na
de geboorte.

10

Doodgeboorte en sterfte in de eerste 28 dagen tussen 2000 en 2014 gedaald

Een deel van de psychische problemen is ook meegeteld bij chronische aandoeningen en/of multimorbiditeit (zoals dementie),
een ander deel niet (zoals depressie en angststoornissen). De precieze definitie en afbakening van de aandoeningen en een
beschrijving
van de NIVEL Zorgregistratie eerste lijn staan op VZinfo.nl.
2

In de periode 2000-2014 zijn zowel de foetale sterfte (doodgeboorte na 22 weken zwangerschap)
als de sterfte in de eerste 28 dagen na de geboorte (neonatale sterfte) gedaald. De foetale sterfte
daalde van 8,1 naar 4,7 per 1.000 (levend en dood) geborenen en de neonatale sterfte daalde van
4,2 naar 3,1 per 1.000 levend geborenen (Bron: Perined). Dat geeft samen een daling van meer
dan 700 sterfgevallen per jaar uitgaande van 175.000 geboortes op jaarbasis.

Daling doodgeboorte tussen 2004 en 2010 sterker dan in andere EU-landen

De internationale Euro-Peristat-studie laat zien dat vooral de foetale sterfte (maar dan vanaf
28 weken zwangerschap) in de periode 2004-2010 in Nederland sterker is gedaald dan in veel
andere EU-landen. Dit resulteert in een hogere internationale positie van Nederland. Voor
neonatale sterfte veranderde de relatief lagere positie van Nederland in de Europese rangorde
weinig. Bij de internationale vergelijking wordt de foetale sterfte vóór 28 weken zwangerschap
buiten beschouwing gelaten omdat Europese data over doodgeboorte dan beter vergelijkbaar
zijn in verband met verschillende manieren van registreren.

8
6

5,3 miljoen

4

0
2000

2002
2004
2006
2008
2010
Deelname
bevolkingsonderzoek
in 2014
en
trends sinds 2004

2012

Bron: LEBA/ErasmusDoodgeboorte
MC; LETB/Erasmus MC en UMCN St. Radboud;
LECO/Erasmus
MC na geboorte
Sterfte
t/m 28 dagen
en NKI/Antoni van Leeuwenhoek Ziekenhuis

Baarmoederhalskanker

Borstkanker

Darmkanker

64,6%

78,8%

71,3%

Daling sinds 2004

Stabiel sinds 2004

2014

De Staat van Volksgezondheid en Zorg - een introductie

| 11

4
Gezond blijven

In dit onderdeel van de Staat VenZ staat gezond blijven
centraal. Hierbij moet gedacht worden aan informatie
over factoren die de gezondheid beïnvloeden, zoals leefstijl,
de leefomgeving en programmatische preventie
(bevolkingsonderzoeken en vaccinaties).
Deze informatie is te vinden op www.staatvenz.nl.
Deze factoren worden in dit hoofdstuk niet allemaal
behandeld. Hieronder geven we als voorbeeld de meeste
actuele informatie over leefstijl en bevolkingsonderzoek.

De Staat van Volksgezondheid en Zorg - een introductie

4.1 Leefstijl
Bij leefstijl gaat het om gedrag dat een gunstige of een ongunstige invloed kan hebben op de
gezondheid. De Leefstijlmonitor verzorgt de gegevensverzameling op het gebied van leefstijlgerelateerde thema’s, zoals roken, alcohol- en drugsgebruik, bewegen, sporten en overgewicht.

| 12

Leefstijl
in 2015
en trends
2001 sinds 2001
Leefstijl
in 2015
ensinds
trends
(Bron:
Bron:
Gezondheidsenquête
(2001-2013); Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor,
CBSCBS
Gezondheidsenquête
(2001-2013); Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor,
CBS i.s.m. Trimbos-instituut en RIVM
CBS
(vanafi.s.m.
2014) Trimbos-instituut en RIVM (vanaf 2014)).

Roken

Overmatig drinken

Drugsgebruik

18 jaar en ouder

18 jaar en ouder

18 t/m 64 jaar

26%

10%

Cannabis 9%
Andere drugs 5%

Van de 12- tot en met 16-jarigen heeft 12% in 2013 naar eigen zeggen in de maand voorafgaand
aan de peiling gerookt. Het percentage 12- tot en met 16-jarigen dat ooit rookte is tussen 2001
en 2013 gedaald van 46 naar 22%. Het percentage dat aangaf in de maand voorafgaand aan de
peiling alcohol te hebben gebruikt is ook gedaald, van 55% in 2003 naar 27% in 2013. Het percentage dat in het afgelopen jaar cannabis gebruikte, is sinds 2001 bijna gehalveerd van 14 naar 8%
in 2013 (Bron: HBSC-NL/Trimbos-instituut, UU en SCP; Peilstationsonderzoek Scholieren/
Trimbos-instituut).

Overgewicht

Voldoende beweging

Wekelijks sporten

18 jaar en ouder

12 jaar en ouder

12 jaar en ouder

Helft van de volwassenen heeft overgewicht

49%

57%

53%

Kwart volwassenen rookt en 10 procent drinkt overmatig

In 2015 rookte een kwart (26%) van de mensen van 18 jaar en ouder en dronk 10% overmatig,
dat wil zeggen meer dan 21 glazen per week (mannen) of meer dan 14 glazen per week (vrouwen).
Eén op de elf mensen (9%) van 18 tot en met 64 jaar gaf in 2015 aan in het afgelopen jaar
cannabis te hebben gebruikt en 5% één of meer andere drugs. Het percentage rokers is tussen
2001 en 2015 gedaald van 35 naar 26% (Bron: Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor, CBS i.s.m.
Trimbos-instituut en RIVM).

Roken, alcohol- en cannabisgebruik scholieren tussen 2003 en 2013 gedaald

De helft van de personen van 18 jaar en ouder (49%) heeft in 2015 overgewicht (inclusief 13%
obesitas). Van de jongeren van 4 tot en met 17 jaar heeft 12% overgewicht. Dat is inclusief 3%
van de jongeren met obesitas. Het percentage Nederlanders met overgewicht is tussen 2001 en
2015 gestegen, maar tussen 2010 en 2015 lijkt de stijging af te vlakken (Bron: Gezondheidsenquête/
Leefstijlmonitor, CBS i.s.m. RIVM).

Helft van de volwassenen sport wekelijks

In 2015 deed 53% van de personen van 12 jaar en ouder wekelijks aan sport. Dit percentage is
sinds 2001 stabiel gebleven. Ruim de helft van de Nederlanders van 12 jaar en ouder beweegt
voldoende volgens de combinorm, dat wil zeggen voldoet aan de norm gezond bewegen (voor
volwassenen is dat minstens een half uur matig intensieve lichamelijke activiteit op minimaal vijf
dagen per week en voor jongeren een uur matig intensief bewegen op alle dagen van de week)
en/of de fitnorm (minimaal drie keer per week gedurende minimaal 20 minuten zwaar intensieve
lichamelijke activiteit) (Bron: Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor, CBS i.s.m. RIVM).

Daling sinds 2001
sinds 2001
Stabiel sinds 2001
Daling
sinds 2001 Stijging
Stijging
sinds 2001
Stabiel sinds 2001

5,3 miljoen
De Staat van Volksgezondheid en Zorg - een introductie

4.2 Bevolkingsonderzoek
De overheid biedt acht verschillende bevolkingsonderzoeken en screeningen aan. Tijdens de
zwangerschap wordt het bloedonderzoek zwangeren (PSIE), de prenatale screening op het
Downsyndroom en het Structureel Echoscopisch Onderzoek (SEO, ofwel twintig wekenecho)
aangeboden. Pasgeborenen krijgen de hielprik en een gehoorscreening aangeboden. Met de
hielprik kunnen zeventien zeldzame aandoeningen worden opgespoord. Naast de pre- en
neonatale screeningen zijn er drie bevolkingsonderzoeken naar kanker. Hier gaan we in op het
bevolkingsonderzoek naar baarmoederhals-, borst- en darmkanker.

2,0 miljoen

1,5 miljoen

Een deel van de psychische problemen is ook meegeteld bij chronische aandoeningen en/of multimorbiditeit (zoals dementie),
een ander deel niet (zoals depressie en angststoornissen). De precieze definitie en afbakening van de aandoeningen en een
beschrijving van de NIVEL Zorgregistratie eerste lijn staan op VZinfo.nl.

Deelname bevolkingsonderzoek in 2014 en

Deelname
bevolkingsonderzoek
in 2014 en trends sinds 2004
trends sinds
2004
(Bron:
Bron:
LEBA/Erasmus
MC; LETB/Erasmus
en UMCN
St. Radboud;
LECO/Erasmus MC
LEBA/Erasmus
MC; LETB/Erasmus
MC en UMCN St. MC
Radboud;
LECO/Erasmus
MC
en
NKI/Antoni
van Leeuwenhoek
en NKI/Antoni
van Leeuwenhoek
Ziekenhuis Ziekenhuis).

Baarmoederhalskanker

Borstkanker

Darmkanker

64,6%

78,8%

71,3%

Bijna 65% doelgroep neemt deel aan bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker
In 2014 nam 64,6% van de vrouwen uit de doelgroep deel aan het bevolkingsonderzoek
baarmoederhalskanker. Dit percentage schommelt sinds 2004 rond de 66%. Voor het
bevolkingsonderzoek baarmoederhalskanker krijgen vrouwen tussen 30 en 60 jaar om de
vijf jaar een uitnodiging voor het laten maken van een uitstrijkje (Bron: LEBA/Erasmus MC).

Deelname bevolkingsonderzoek borstkanker rond 79 procent

Van de vrouwen uit de doelgroep van het bevolkingsonderzoek borstkanker nam 78,8% in 2014
deel. In 2004 nam 80,8% van de uitgenodigde vrouwen deel. Sinds 2008 is de deelname ieder
jaar licht gedaald. Voor het bevolkingsonderzoek borstkanker krijgen alle vrouwen van 50 tot en
met 75 jaar iedere twee jaar een uitnodiging voor het maken van röntgenfoto’s van de borsten
(Bron: LETB/Erasmus MC en UMCN St. Radboud).

In eerste jaar bevolkingsonderzoek darmkanker bedroeg deelname 71 procent

Begin 2014 is gestart met het gefaseerd invoeren van het bevolkingsonderzoek darmkanker.
In dit bevolkingsonderzoek worden mannen en vrouwen van 55 tot en met 75 jaar elke twee jaar
uitgenodigd. Zij ontvangen thuis een ontlastingstest, die zij na afname van wat ontlasting,
terugsturen naar een laboratorium. In 2014 heeft 71,3% van de uitgenodigde personen deelgenomen aan het bevolkingsonderzoek darmkanker (Bron: LECO/Erasmus MC en NKI/Antoni van
Leeuwenhoek Ziekenhuis).

Daling sinds 2004

Daling sinds 2004

Stabiel sinds 2004

Stabiel sinds 2004

| 13

De Staat van Volksgezondheid en Zorg - een introductie

| 14

5
Beter worden

Dit onderdeel van de Staat VenZ gaat over dat deel van de
zorg dat gericht is op behandelen en beter worden. Hierbij
moet gedacht worden aan informatie over de kwaliteit,
toegankelijkheid en zorguitgaven, maar ook aan informatie
over doelmatigheid, zorgaanbod en zorggebruik.
Deze informatie is te vinden op www.staatvenz.nl.
In dit hoofdstuk komen niet al deze onderwerpen aan bod.
We presenteren hier als voorbeeld de meest actuele cijfers
over zorginfecties (als voorbeeld van kwaliteit) en wachttijden
(als voorbeeld van toegankelijkheid), en over uitgaven aan
geneesmiddelen en gebruik van jeugdzorg (als voorbeelden
van zorggebruik).

De Staat van Volksgezondheid en Zorg - een introductie

Aantal per 100 patiënten
6
5
4
3

Prevalentie van zorginfecties in ziekenhuizen tussen 2007 en 2013 afgenomen

2

In de periode maart 2007 tot oktober 2013 is het aantal zorginfecties in ziekenhuizen gedaald, van
7,8 naar 3,1 per 100 opgenomen patiënten (prevalentie). Door een verandering in de registratie
lag dit aantal met 5,5 zorginfecties per 100 opgenomen patiënten in 2014 op een hoger niveau.
Van de verschillende typen zorginfecties komen postoperatieve wondinfecties en infecties van de
onderste luchtwegen het meeste voor. In 2014 werden 2,0 postoperatieve wondinfecties en 1,1
infecties van de onderste luchtwegen per 100 opgenomen patiënten vastgesteld (Bron: PREZIES).

5.2 Wachttijden

1

Postoperatieve wondinfectie
Urineweginfecties
1

Na een daling tussen 2010 en 2013 zijn de wachttijden voor medische specialismen tussen 2014
en 2015 gestabiliseerd. Er bestaan normen voor wat beschouwd kan worden als een ‘aanvaarbare
wachttijd’, de zogenoemde Treeknormen. De Treeknorm voor diagnostiek is 4 weken, voor
behandeling 7 weken en voor poliklinische zorg 4 weken. Het percentage wachttijden langer dan
de Treeknorm bedroeg in 2015 9,9% voor diagnostiek, 13,0% voor behandeling en 18,0% voor de
polikliniek. In 2010 was 13,8% van de wachttijden voor diagnostiek, 19,4% van de wachttijden
voor behandeling en 25,7% van de wachttijden voor de polikliniek langer dan de Treeknorm
(Bron: Mediquest). Het betreft hier wachttijden in alle ziekenhuizen en een groot deel van de
zelfstandige behandelcentra.

Door een wijziging in registratie kunnen cijfers van vóór en vanaf 2014 niet met elkaar vergeleken worden.

Percentage
wachttijden
ziekenhuiszorg
langerindan
Percentage wachttijden
ziekenhuiszorg
langer dan de Treenorm,
2015 en
de
Treeknorm,
in
2015
en
trends
sinds
2010
trends sinds 2010
Bron:
Mediquest
(Bron:
Mediquest).

Diagnostiek

Behandeling

Polikliniek

9,9%

13,0%

18,0%

In een derde van GGZ-locaties aanmeldingswachttijd langer dan norm

In 2014 was in 29% van de locaties van instellingen voor gespecialiseerde geestelijke
gezondheidszorg (GGZ) de wachttijd van aanmelding tot intake voor volwassenen langer
dan de Treeknorm en in 11% was de wachttijd van intake tot behandeling langer dan de norm
(Bron: Mediquest; NZa Marktscan GGZ). De Treeknorm voor de aanvaardbare aanmeldings­
wachttijd is 4 weken. Voor de wachttijd van intake tot behandeling is de norm 10 weken.
Dit is een combinatie van de Treeknorm voor de wachttijd van intake tot diagnose (4 weken)
en de wachttijd van diagnose tot ambulante behandeling (6 weken). Voor kinderen en jongeren
werden de normen vaker overschreden dan voor volwassenen. Voor ouderen en de verslavingszorg werden de normen minder vaak overschreden.

Daling sinds 2010
Daling
sinds 2010

Vraag naar polissen in 2015 en trends sinds 2011
Bron: NZa Marktscan Zorgverzekeringsmarkt 2015, op basis van cijfers VEKTIS

Polis met beperkende voorwaarden

Polis met vrijwillig
eigen risico

okt-14

Sepsis/bacteriëmie
Infectie onderste luchtwegen

Wachttijden geven een indicatie van de tijdigheid van zorg. Tijdigheid, geografische en financiële
toegankelijkheid geven samen een beeld van de toegankelijkheid van zorg.

Wachttijden tussen 2010 en 2013 gedaald, tussen 2014 en 2015 gestabiliseerd

mrt-14

okt-13

mrt-13

okt-12

mrt-12

okt-11

mrt-11

okt-10

mrt-10

okt-09

mrt-09

mrt-07

0
okt-08

Een zorginfectie is een infectie die is ontstaan tijdens of in aansluiting op een opname of behandeling in een zorginstelling. Gevolgen van zorginfecties kunnen variëren van een oppervlakkige
ontsteking tot ontstekingsreacties in het hele lichaam. Ze kunnen leiden tot verlenging van
opname, heropname en heroperatie en in sommige gevallen zelfs de dood. Zorginfecties zijn een
indicator voor patiëntveiligheid. Patiëntveiligheid geeft samen met effectiviteit en vraaggerichtheid een beeld van de kwaliteit van zorg.

Figuur 5.1 Trend in puntprevalentie van zorginfecties in ziekenhuizen, 2007-20141
(Bron: PREZIES, 2015).

mrt-08

Zorginfecties

okt-07

5.1

| 15

Overstappers

De Staat van Volksgezondheid en Zorg - een introductie

| 16

5.3 Uitgaven aan geneesmiddelen

Figuur 5.2 Trend in uitgaven aan extramurale en dure intramurale1 geneesmiddelen, 2010-2014
(Bron: GIP/Zorginstituut Nederland; Vektis/Zorginstituut Nederland).

Geneesmiddelen kunnen zowel extramuraal als intramuraal worden verstrekt. Bij de uitgaven
voor extramurale geneesmiddelen gaat het om geneesmiddelen die buiten instellingen als
ziekenhuizen en verpleeghuizen zijn verstrekt en die worden vergoed op grond van de basis­
verzekering (Zorgverzekeringswet).

Uitgaven in miljard €
7
6

Bij de uitgaven voor intramurale geneesmiddelen gaat het om geneesmiddelen die in het kader
van een medisch specialistische behandeling worden verstrekt. Hier worden alleen de uitgaven
voor dure intramurale (of add-on) geneesmiddelen gepresenteerd die een ziekenhuis afzonderlijk
mag declareren via een zogenoemde add-on. Het totaal intramuraal gebruik omvat echter meer
geneesmiddelen dan deze add-on geneesmiddelen. De kosten hiervan zitten verdisconteerd in
het ziekenhuistarief (DBC-tarief). Deze zijn daarom niet afzonderlijk zichtbaar.

5
4
3
2

Totale uitgaven geneesmiddelen gestegen tussen 2010 en 2014

De totale uitgaven voor extramurale en dure intramurale geneesmiddelen samen stegen tussen
2010 en 2014 licht naar 5,9 miljard (Bron: Zorginstituut Nederland). De uitgaven voor extramuraal
verstrekte geneesmiddelen zijn van 2013 op 2014 vrijwel gelijk gebleven (€ 4,3 miljard), maar ze
zijn in 2014 lager dan in 2010 door een daling van de uitgaven in 2012 en 2013 (Bron: GIP/Zorg­
instituut Nederland). Dit komt onder andere door het overhevelen in 2012-2014 van verschillende,
relatief dure geneesmiddelengroepen naar het ziekenhuisbudget en daarmee het intramuraal
geneesmiddelengebruik. De uitgaven voor de dure intramurale geneesmiddelen zijn hierdoor
sinds 2012 gestegen. De kosten hiervan zijn in 2014 opgelopen naar € 1,6 miljard (Bron:
Zorginstituut Nederland).

1
0

2010
Extramuraal

1

2011

2012

2013

2014

Intramuraal

 e totale uitgaven aan dure geneesmiddelen/add-ons zijn berekend door Zorginstituut Nederland op basis
D
van jaaropgaven van verzekeraars. Deze jaaropgaven bevatten de door de zorgverzekeraar geaccepteerde
declaraties, inclusief correcties achteraf voor bijvoorbeeld plafond-afspraken tussen ziekenhuizen en verzekeraars. Het door het Zorginstituut gerapporteerde bedrag is exclusief de jaarlijkse uitgaven aan preparaten voor
bloedstollingsstoornissen, die in sommige andere rapportages van add-on-verstrekkingen wel worden
meegenomen. De uitgaven aan deze preparaten zijn vrij constant en bedroegen 129 miljoen euro in 2014.

De Staat van Volksgezondheid en Zorg - een introductie

5.4 Jeugdzorg
Jeugdzorg omvat het geheel van jeugdhulp, jeugdbescherming en jeugdreclassering voor
jongeren tot 18 jaar dat onder verantwoordelijkheid van de gemeente wordt uitgevoerd volgens
de Jeugdwet (2014). In uitzonderlijke gevallen wordt de hulp of zorg voortgezet tot de leeftijd van
23 jaar. De Jeugdwet trad in werking op 1 januari 2015.

In 2015 ontvingen ruim 356 duizend jongeren jeugdzorg

In 2015 ontvingen ruim 356 duizend jongeren tot 18 jaar een vorm van jeugdzorg (jeugdhulp,
jeugdbescherming of jeugdreclassering). Meer jongens dan meisjes maken gebruik van jeugdzorg. De meeste jeugdzorg werd geleverd aan kinderen in de basisschoolleeftijd; ruim
186 duizend kinderen van 4 tot 12 jaar ontvingen jeugdzorg (Bron: CBS Jeugdmonitor/StatLine).
Bij ongeveer één op de negen jeugdigen gaat het bij jeugdhulp om een vorm met verblijf, het
grootste gedeelte ontving jeugdhulp zonder verblijf.

Percentage jongeren met jeugdhulp hoogst in enkele Groningse gemeenten

Het percentage jongeren tot 18 jaar met jeugdhulp (waarmee dus niet jeugdbescherming of
jeugdreclassering wordt bedoeld) is het hoogst in de Groningse gemeenten Eemsmond,
Menterwolde, Hoogezand-Sappemeer en Veendam. In absolute aantallen wonen
de meeste jongeren met jeugdhulp in Rotterdam, Den Haag en Amsterdam.

| 17

Figuur 5.3 Jongeren (0 tot 18 jaar) met jeugdhulp als percentage van het totale aantal jeugdigen
in 2015 (voorlopige cijfers), naar gemeente (Bron: CBS Jeugdmonitor).

Percentage
<8
8 - 10
10 - 12
12 - 14
> 14
provincies

De Staat van Volksgezondheid en Zorg - een introductie

| 18

6
Leven met een ziekte
of beperking
Dit onderdeel van de Staat VenZ staat in het teken van
Leven met een ziekte of beperking. Het gaat onder meer om
informatie over de kwaliteit, toegankelijkheid, het gebruik en
aanbod van langdurige zorg en de uitgaven hieraan. Maar ook
om maatschappelijke participatie van mensen met lichamelijke
of verstandelijke beperkingen of chronische psychische of
psychosociale problemen. Deze informatie is te vinden op
www.staatvenz.nl.
In dit hoofdstuk komen deze onderwerpen niet allemaal aan
bod. We presenteren hier alleen cijfers over het gebruik van
langdurige zorg en maatschappelijke participatie.

De Staat van Volksgezondheid en Zorg - een introductie

Tussen 2012 en 2014 is aantal personen met indicatie zorg met verblijf gedaald

Op peildatum november 2014 hadden iets meer dan 326 duizend personen in Nederland een
indicatie voor, oftewel recht op, AWBZ-gefinancierde zorg met verblijf. Tussen 2009 en 2012 is het
aantal personen met een indicatie voor zorg met verblijf gestegen, tussen 2012 en 2014 is dit
aantal weer gedaald (Bron: CBS / Monitor Langdurige Zorg / CIZ).

Daling indicatie zorg met verblijf bij lage zorgzwaartepakketten

De daling in het aantal personen met een AWBZ-indicatie zorg met verblijf tussen 2012 en 2014
deed zich vooral voor bij de ‘lage’ zorgzwaartepakketten (zzp’s). Een zzp betreft een bepaalde
combinatie en hoeveelheid zorg met verblijf die een cliënt kon ontvangen binnen de AWBZ. De
daling bij lage zzp’s geldt vooral in de verpleging en verzorging (VV) en in de geestelijke gezondheidszorg (GGZ). Dit komt ook doordat nieuwe cliënten vanaf 2013 niet meer geïndiceerd worden
voor ‘lage’ zorgzwaartepakketten (zzp’s) verpleging en verzorging (VV)1 tot en met 3, verstandelijk
gehandicaptenzorg (VG)1 en 2 en geestelijke gezondheidszorg (GGZ)1 en 2. De daling van het
aantal personen met een indicatie voor lage zzp’s gaat gepaard met een stijging in het aantal
personen met een indicatie voor hoge zzp’s (Bron: CBS Monitor Langdurige Zorg / CIZ).

Gebruik van zorg met verblijf tussen 2012 en 2014 gedaald

Tussen 2004 en 2012 is het aantal personen dat gebruik maakt van AWBZ-gefinancierde zorg met
verblijf gestegen, maar tussen 2012 en 2014 is dit aantal weer gedaald. In totaal maakten bijna
246 duizend personen van 18 jaar en ouder op peildatum november 2014 gebruik van AWBZgefinancierde zorg met verblijf. Van hen zijn er bijna 115 duizend 80 jaar en ouder, dit zijn vooral
vrouwen (Bron: CBS Monitor Langdurige Zorg).

Samenstelling populatie in instellingen is tussen 2004 en 2014 veranderd

Tussen 2004 en 2014 is de samenstelling van de populatie in AWBZ-zorginstellingen veranderd.
In alle drie de leeftijdsgroepen (18 tot 65, 65 tot 80, en 80 jaar en ouder) is het aantal mannen dat
gebruik maakt van zorg met verblijf toegenomen terwijl het aantal vrouwen van 65 jaar en ouder
dat hiervan gebruik maakt, is gedaald. Daarnaast is tussen 2004 en 2014 het aandeel van de
bevolking dat gebruik maakt van zorg met verblijf bij 65- tot 80-jarigen en bij 80-plussers gedaald,
maar niet bij mannen en vrouwen van onder de 65 jaar (Bron: CBS Monitor Langdurige Zorg).

Aantal (x 1.000) mannen
120

Aantal (x 1.000) vrouwen
120

100

100

80

80

60

60

40

40

20

20

0

0

2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014*

Als mensen blijvend permanent toezicht of blijvend 24 uur per dag zorg in de nabijheid nodig
hebben vanwege somatische of psychogeriatrische aandoeningen of vanwege verstandelijke,
lichamelijke of zintuiglijke beperkingen, kunnen ze gebruik maken van zorg vanuit de Wet langdurige zorg (Wlz). Deze zorg omvat verpleging, verzorging, behandeling en begeleiding al dan niet
met verblijf. Ook omvat de Wlz de financiering van behandeling met verblijf langer dan drie jaar
voor mensen met een psychiatrische aandoening. Hier gaan we in op indicaties voor en gebruik
van zorg met verblijf. Omdat voor de eerste release van de Staat VenZ bruikbare Wlz-cijfers vanaf
2015 nog niet beschikbaar zijn, worden hier de cijfers tot 1 januari 2015 gepresenteerd over
vergelijkbare zorg vanuit de Algemene Wet Bijzondere Ziektekosten (AWBZ).

Figuur 6.1 Trend in aantal personen (vanaf 18 jaar) dat gebruik maakt van zorg met verblijf op
peildatum november, 2004-2014. Naar leeftijd en geslacht (links mannen en rechts vrouwen)
(Bron: CBS Monitor Langdurige Zorg).

2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
2011
2012
2013
2014*

6.1 Gebruik langdurige zorg

| 19

Mannen 18-65

Vrouwen18-65

Mannen 65-80

Vrouwen 65-80

Mannen 80+

Vrouwen 80+

* 2014 voorlopig cijfer

De Staat van Volksgezondheid en Zorg - een introductie

| 20

6.2 Maatschappelijke participatie

Figuur 6.2 Maatschappelijke participatie van mensen met een lichamelijke beperking, lichte of matige
verstandelijke beperking1 en de algemene bevolking in 2014 (Bron: NIVEL Participatiemonitor).

De participatie van mensen met beperkingen is in de periode 2008-2014 op enkele gebieden
toegenomen. Zo zijn meer mensen met lichamelijke beperkingen vrijwilligerswerk gaan doen
en gebruik gaan maken van het openbaar vervoer. Tegelijkertijd zijn minder mensen met
lichamelijke beperkingen gebruik gaan maken van buurtvoorzieningen, maar dat is ook zo in
de algemene bevolking (Bron: NIVEL Participatiemonitor 2015).

Helft gebruikers individuele Wmo-voorzieningen bezoekt zelden sociaal-culturele
activiteiten

Van de mensen die gebruik maken van individuele Wmo-voorzieningen bezocht meer dan de
helft (55%) in het afgelopen jaar zelden of nooit een sociaal-culturele activiteit.
Het percentage dat een buurthuis of dienstencentrum bezoekt is relatief hoog onder gebruikers
van Wmo-voorzieningen; 27% maakt hiervan gebruik. Van de mensen die geen voorzieningen
gebruiken doet 15% dit. Van belang hierbij is om te beseffen dat er belangrijke demografische
verschillen zijn tussen de genoemde groepen. Zo ligt de gemiddelde leeftijd van gebruikers van
een individuele Wmo-voorziening op 71 jaar, terwijl de gemiddelde leeftijd van de groep die geen
voorziening gebruikt 49 jaar is (Bron: SCP Overall rapportage Sociaal domein 2015; SDI’15).

Maandelijks vrienden
ontmoeten

Maandelijks
verenigingsactiviteit doen
en/of cursus

Maandelijks
uitgaansgelegenheid
bezoeken

Vrijwilligerswerk3

Betaald werk
(≥ 12 uur per week)2

Opleiding/
werkgerelateerde cursus
(<65 jaar)

Participatie mensen met beperkingen tussen 2008 en 2014 op enkele gebieden
toegenomen

Gebruik van
openbaar vervoer

De participatie van mensen met een beperking blijft op veel gebieden achter in vergelijking met
de totale bevolking. Het verschil is het grootst bij het hebben van betaald werk. Twee op de drie
(65,4%) personen van 15 tot 75 jaar heeft in 2015 betaald werk (Bron: CBS StatLine). Van de
mensen van 15 jaar en ouder met een lichamelijke beperking heeft 34% in 2014 betaald werk en
van de mensen met een verstandelijke beperking 36%. Ook zijn er verschillen voor andere
vormen van participatie zoals het bezoeken van uitgaansgelegenheden en dagelijks buitenshuis
komen (Bron: NIVEL Participatiemonitor 2015). Verder is het aandeel personen met een lichamelijke beperking (motorisch, auditief, visueel) dat aan de combinorm voldoet of wekelijks sport
lager dan bij mensen zonder beperking (Bron: Gezondheidsenquête/Leefstijlmonitor, CBS i.s.m.
RIVM).

100
90
80
70
60
50
40
30
20
10
0
Dagelijks buitenshuis

Mensen met beperkingen participeren minder dan gemiddeld

Percentage

Regelmatig gebruik van
twee of meer
buurtvoorzieningen

Mensen met beperkingen en mensen met chronische psychische of psychosociale problemen
kunnen als ze problemen hebben met participeren, gebruik maken van ondersteuning vanuit de
Wet maatschappelijke ondersteuning 2015 (Wmo 2015). Hierin staat dat gemeenten ondersteuning bieden bij zelfstandig wonen en meedoen (participatie) in de maatschappij. Hier gaan we in
op maatschappelijke participatie. Dit wordt breed opgevat. Naast betaalde arbeid, vrijwilligerswerk doen en mantelzorg geven, vallen ook sport, activiteiten van verenigingen, sociaal-culturele
activiteiten, contacten met vrienden en het bezoeken van een buurthuis of dienstencentrum
onder participatie.

Algemene bevolking (≥ 18 jaar)
Lichamelijke beperking (≥ 15 jaar)
Lichte of matige verstandelijke beperking (≥ 15 jaar)
Voor mensen met een lichte of matige verstandelijke beperking zijn er geen cijfers over participatie in vrijwilligerswerk, opleiding/werkgerelateerde cursus, maandelijks een uitgaansgelegenheid bezoeken en maandelijks
een verenigingsactiviteit en/of cursus doen.
2
Bij mensen met een lichamelijke beperking tot 65 jaar. Bij de groep mensen met een verstandelijke beperking
gaat het zowel om betaald werk als onbetaald werk en zijn ook personen van 65 jaar en ouder in het percentage
meegenomen. Het percentage betaald werk bij de algemene bevolking komt niet uit de Participatiemonitor,
maar van CBS StatLine en gaat over personen van 15 tot 75 jaar ongeacht de arbeidsduur in 2015.
3
Het percentage vrijwilligerswerk bij de algemene bevolking wijkt af van het kerncijfer van 49% van de personen
van 15 jaar en ouder dat in 2015 vrijwilligerswerk deed, omdat hier een andere bron is gebruikt om mensen met
een beperking te kunnen vergelijken met de algemene bevolking.
1

De Staat van Volksgezondheid en Zorg - een introductie

| 21

7
Zorgverzekeringen

Dit onderdeel van de Staat VenZ geeft actuele cijfers over
de verzekering van zorg. Hierbij moet gedacht worden aan
informatie over het aanbod en de vraag naar polissen, de
toegankelijkheid van zorgverzekeringen, kerngegevens over
de zorgverzekeringsmarkt en de financiële positie van
zorgverzekeraars. Deze informatie is te vinden op
www.staatvenz.nl.
In dit hoofdstuk komen niet al deze onderwerpen aan bod.
We presenteren als voorbeeld de meest actuele cijfers over het
type zorgverzekeringspolis dat mensen afsluiten en over het
aantal mensen dat van zorgverzekeraar wisselt (overstappers).
De toegankelijkheid komt ook aan bod aan de hand van cijfers
over onverzekerden en wanbetalers.

De Staat van Volksgezondheid en Zorg - een introductie

9,9%

13,0%

18,0%

13,0%

18,0%

Daling sinds 2010

9,9%

7.1

Vraag naar polissen

Aandeel verzekerden met polis met beperkende voorwaarden gestegen

In 2015 had in totaal 7,3% van de verzekerden (ruim 1,25 miljoen verzekerden) een polis die
volgens de definitie van de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) een polis met beperkende
voorwaarden was (in de volksmond een ‘budgetpolis’). Het gaat om polissen met onder andere
een relatief lage vergoeding bij het gebruik van niet-gecontracteerde zorg en/of minder keuze
uit gecontracteerde zorgaanbieders. Dit aantal is toegenomen. In 2014 had 4,4% van de
verzekerden een polis met beperkende voorwaarden.

Eén op tien verzekerden kiest voor een vrijwillig eigen risico

In 2015 nam 11,2% van de verzekerden een vrijwillig eigen risico. Ongeveer 75% van die
verzekerden had het maximale eigen risico van € 875 (de som van € 375 verplicht en maximaal
€ 500 vrijwillig eigen risico). Het aantal personen met een vrijwillig eigen risico neemt toe.
In 2013 had 6% van de verzekerden een vrijwillig eigen risico.

Aandeel overstappers in 2015 gestegen

In 2015 wisselden 1,22 miljoen personen van zorgverzekeraar. Dat is 7,3% van alle verzekerden.
Dit zijn er iets meer dan in 2014, toen 1,16 miljoen personen (6,9%) wisselden van zorgverzekeraar.
Maar minder dan in 2013 toen 1,38 miljoen personen (8,3%) van zorgverzekeraar wisselden.

7.2 Toegankelijkheid
Sinds 2011 schommelt aantal wanbetalers iets boven de 300.000

Elke verzekerde van 18 jaar en ouder is verplicht een nominale premie te betalen.
Zorgverzekeraars hebben afgesproken verzekerden met een premieachterstand langer dan zes
maanden niet te royeren. De Wet structurele maatregelen wanbetalers zorgverzekering (2009)
regelt dat wanbetalers, bij een premieachterstand van zes maanden nominale premie, worden
aangemeld bij het Zorginstituut. De zorgverzekeraar ontvangt voor het verzekerd houden van de
wanbetaler een bijdrage uit het Zorgverzekeringsfonds. Sinds 2011 schommelt het totaal aantal
wanbetalers iets boven de 300 duizend personen (1,9% van het aantal verzekeringsplichtigen).
Er zijn relatief veel wanbetalers in de leeftijdscategorie 25 tot 30 jaar en 30 tot 35 jaar
(Bron: Zorginstituut; CBS).

Afname aantal onverzekerden sinds 2011

Sinds 2011 worden onverzekerden (verzekeringsplichtigen die geen zorgverzekering hebben
gesloten) via bestandskoppeling opgespoord en aangeschreven. Het aantal onverzekerden is
sindsdien afgenomen. Inmiddels is het aantal onverzekerden gestabiliseerd op circa 30 duizend
personen (0,2% van het aantal verzekeringsplichtigen) (Bron: Verzekerdenmonitor 2015).

Vraag
polissen
in 2015 en
Vraag
naar
polissen
intrends
2015sinds
en 2011
trends sinds 2011
Dalingnaar
sinds
2010
(Bron:
Bron:
Marktscan
Zorgverzekeringsmarkt
2015,
op basis van cijfers VEKTIS).
NZaNZa
Marktscan
Zorgverzekeringsmarkt
2015, op basis van cijfers
VEKTIS

Vraag
naar
polissen Polis
in 2015
en trends sinds
2011
Overstappers
Polis met
beperkenmet vrijwillig
deNZa
voorwaarden
risico
Bron:
Marktscan Zorgverzekeringsmarkt eigen
2015, op basis
van cijfers VEKTIS
Polis met beperkende voorwaarden

Polis met vrijwillig
eigen risico

Overstappers

7,3%

11,2%

7,3%

Stijging sinds 2011
Stijging
sinds 2011
7,3%

11,2%

7,3%

van de verzekerden

van de verzekerden

van de verzekerden

van de verzekerden

Stijging sinds 2011
Wanbetalers
en onverzekerden in
2015 en trends sinds 2011
Bron: Zorginstituut Nederland en Verzekerdenmonitor 2015
Wanbetalers en onverzekerden in
Wanbetalers
en onverzekerden
in 2015 en trends sinds 2010
2015
en trends
sindsOnverzekerden
2011
Wanbetalers

(Bron:
Bron:
Zorginstituut
Nederland
en Verzekerdenmonitor
2015).
Zorginstituut
Nederland
en Verzekerdenmonitor
2015

Wanbetalers

Onverzekerden

318 duizend

24 duizend

Stabiel sinds 2011

318 duizend

Daling sinds 2011

24 duizend

Stabiel sinds
2011
sinds 2011
Stabiel
sinds
2011 DalingDaling
sinds 2011

| 22

Sitemap Staat VenZ

| 23

De Staat van Volksgezondheid en Zorg presenteert actuele en eenduidige cijfers over de verschillende domeinen van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Op het digitaal cijferoverzicht op www.staatvenz.nl zijn deze kerncijfers voor beleid ingedeeld op alfabet, naar thema
en naar levensfase. In onderstaand overzicht ziet u waar u bijvoorbeeld de kerncijfers levens­
verwachting, uitgaven aan extramurale geneesmiddelen en wekelijkse sporters kunt vinden.

Alfabet
A
B
C
D
E
F
G Geneesmiddelen: uitgaven extramuraal
H
I
J
K
L Levensverwachting
M
N
O
P
Q
R
S Sporters: wekelijks
T
U
V
W
X
Y
Z

Thema

Levensfase

Bevolkingskarakteristieken

De bevolking van Nederland

Levensverwachting

Levensverwachting

Preventie en leefstijl

Zorg rond de geboorte

Sporters: wekelijks

Curatieve zorg

Gezond blijven
Sporters: wekelijks

Genees- en hulpmiddelen

Beter worden

Geneesmiddelen: uitgaven
extramuraal

Geneesmiddelen: uitgaven
extramuraal

Maatschappelijke ondersteuning

Leven met een ziekte/ beperking

Langdurige zorg

Zorg rond het levenseinde

GGZ

jeugd

Sport en bewegen
Sporters: wekelijks

Arbeidsmarkt

Zorgverzekeringen

Colofon
Deze publicatie is het resultaat van de samenwerking van het CBS, het NIVEL, het NJi, de NZa,
het SCP, het RIVM, het Trimbos-instituut en Zorginstituut Nederland in het consortium De Staat
van Volksgezondheid en Zorg.
De publicatie is tot stand gekomen onder redactie van M.M. Harbers (RIVM) met dank aan
alle onderzoekers, experts, ontwerpers, beleidsmakers en anderen van binnen en buiten het
consortium De Staat van Volksgezondheid en Zorg die hebben bijgedragen aan de inhoud,
vorm en structuur van deze publicatie.

Opdrachtgever

Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

Ontwerp/lay-out

Xerox/OBT, Den Haag
LaVerbe, Nijmegen

Contact

info@staatvenz.nl
© RIVM 2016
Delen uit deze publicatie mogen worden overgenomen op voorwaarde van bronvermelding:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM), de titel van de publicatie en het jaar van uitgave.

Dit is een uitgave van:
Rijksinstituut voor Volksgezondheid
en Milieu
Postbus 1 | 3720 BA Bilthoven
www.rivm.nl
mei 2016

008871

De zorg voor morgen begint vandaag