Talentontwikkeling Beeldende Kunsten en Podiumkunsten
MEI 2014

Resultaten kwantitatieve analyse onderzoeksvraag
2: subsidies talentontwikkeling BK en PK

Enno Gerdes
Rob Winters
Irene Pohl

“Because a known fact is better
than an unknown fact."
Mark Spitz

1

Inhoud
2

1. Onderzoeksvragen en –methodiek
2. Deel 1 – rijksoverheid
3. Deel 2 – productiehuizen
4. Deel 3 – gemeentes
5. Deel 4 – private fondsen
6. Observaties rondom de dataverzameling

3

• Onderzoeksvragen en –methodiek

Onderzoeksvraag 2: subsidies talentontwikkeling PK en
BK
4

•

Uit de offerte-uitvraag kunnen we de volgende onderzoeksvragen destilleren:
• Hoeveel podiumkunstenaars en beeldend kunstenaars hebben in de afgelopen jaren
direct of indirect subsidie gekregen om hun talent te ontwikkelen?
• Hoeveel van deze kunstenaars beoefenen nu nog een professie in de kunstensector in
de podium- of beeldende kunst?

•

Wenselijke scope: afgelopen tien jaar en opsplitsing naar Nederlanders en buitenlanders

Onderzoeksvraag 2: operationalisering
5

•

We geven de data-analyse vorm door een data-uitvraag bij een aantal partijen:
• Rijkscultuurfondsen (Fonds Podiumkunsten, Mondriaanfonds)
• Grote gemeenten (G9)
• Private cultuurfondsen (bijv. van den Ende Foundation, VSB Fonds, BNG Cultuurfonds,
SNS Reaalfonds)

•

Over de data-verzameling:
• De data wordt door de verschillende partijen op verschillende manieren bijgehouden.
Hierdoor zijn gegevens van de ene partij moeilijk vergelijkbaar met gegevens van de
andere partij. Een harmonisatieslag was in het kader van dit onderzoek niet mogelijk
gezien de beperkte doorlooptijd. Daarnaast is het de vraag of zo’n harmonisatieslag
wenselijk zou zijn gezien de uiteenlopende beleidsprioriteiten van de verschillende
partijen. Ten slotte benadrukken we dat het onderzoek zich heeft gericht op de boven
genoemde partijen. Er zijn daarnaast veel andere publieke en private partijen die zich
bezig houden met talentontwikkeling. De onderhavige inventarisatie is daarom niet
uitputtend.

Onderzoeksvraag 2: denkkader
6

•

We hebben ernaar gestreefd de data te analyseren met behulp van een denkkader waarbij
we twee ‘assen’ onderscheiden:
• De tijd t/m 2012 vs. het jaar 2013. Dit onderscheid is belangrijk omdat er vanaf 2013
sprake is van een aantal veranderingen in de BIS. Naast een verlaging van de
rijkssubsidie is er sprake van een stelselwijziging op het gebied van de podiumkunsten:
de productiehuizen maken sinds 2013 geen deel meer uit van de BIS. Ook wordt een
kleiner aantal presentatie-instellingen gesubsidieerd, en is ervoor gekozen om de
subsidie aan de postacademische instellingen te vervangen door een ‘vraagsubsidie’ (de
subsidie gaat niet naar de instelling, maar naar de kunstenaar die deelneemt aan een
programma en hiervoor dient te betalen).
vanaf 2013
t/m 2012
•

•

Directe subsidie vs. indirecte
subsidie. Dit onderscheid is
overgenomen uit de door OCW
geformuleerde onderzoeksvragen.
De twee assen combineren we in de
matrix hiernaast.

Directe subsidie

Indirecte subsidie

Onderzoeksvraag 2: indirecte subsidie (1/3)
7

•

•

In de praktijk is gebleken dat het onderscheid tussen directe en indirecte subsidie bij nader
inzien niet eenvoudig gemaakt kan worden. Bij de beeldende kunst zijn er wel
mogelijkheden.
• Voor in ieder geval het Mondriaan Fonds is het wel mogelijk om te rapporteren over
subsidies die direct aan de kunstenaar worden gegeven. Hiermee kan daarom worden
aangegeven hoeveel kunstenaars worden ondersteund.
• Private fondsen doen in de meeste gevallen geen zaken met individuen. Dit geldt dan
ook voor beeldende kunst. Het gevolg is dat wanneer er een bijdrage voor een project
op het gebied van beeldende kunst, er niet achterhaald kan worden hoeveel
kunstenaars met de bijdrage worden ondersteund.
Bij de podiumkunsten is het onderscheid tussen directe subsidie en indirecte subsidie
moeilijker te maken. Dit is in eerste instantie het gevolg van het feit dat geen verstrekker
van subsidies dit onderscheid in het datasysteem registreert. We zijn daarom afhankelijk van
een uniforme definitie van ‘indirecte subsidies’. Deze uniforme definitie bestaat niet. We zijn
tijdens het onderzoek de volgende definities tegengekomen:

Onderzoeksvraag 2: indirecte subsidie (2/3)
8

•

•

Directe subsidie voor talentontwikkeling is subsidie die voortvloeit uit een
subsidieregeling voor talentontwikkeling wordt verstrekt. Indirecte subsidie voor
talentontwikkeling is subsidie die voortvloeit uit een andere subsidieregeling, maar die
daarnaast ook een impact heeft op talentontwikkeling bij de subsidient.
• Directe subsidie voor talentontwikkeling is subsidie die aan een individu wordt
verstrekt. Indirecte subsidie voor talentontwikkeling is subsidie die aan een instelling
wordt verstrekt.
• Directe subsidie voor talentontwikkeling is subsidie die door OCW wordt verstrekt.
Indirecte subsidie wordt verstrekt door rijkscultuurfondsen. Immers, de ‘directe’
subsidie gaat in die gevallen van OCW naar de rijkscultuurfondsen, en pas in tweede
instantie wordt de subsidie doorgegeven aan de ontvangers.
We komen tot de conclusie dat we het onderscheid tussen directe en indirecte subsidie niet
kunnen maken.

Onderzoeksvraag 2: indirecte subsidie (3/3)
9

•
•

Bij wijze van ‘shortcut’ hebben we een poging gedaan het aantal talenten in te schatten dat
werkzaam is bij instellingen die in 2013-2016 een structurele BIS subsidie ontvangen.
Daarbij liepen we aan tegen twee praktische problemen:
• In gesprekken met instellingen bleek dat de definitie van ‘talent’ niet eenduidig is,
zodat de instellingen niet in staat waren op een uniforme manier een inschatting te
geven van het aantal werkzame talenten.
• Bij OCW is het aantal fte’s bij BIS instellingen (activiteiten) bekend:
• Dans en opera: 601 fte
• Theater incl. jeugdtheater en festivals PK: 389 fte
• Orkest: 661 fte
• Presentatie-instellingen BK: 41 fte
• Totaal: 1.692 fte
• Hierbij gaat het om het aantal werknemers dat in de verslaglegging is toegerekend aan
activiteiten. Dit gaat voor een groot deel - maar niet alleen - om kunstenaars (laat staan
talenten). Ook de fte van een algemeen directeur wordt wel eens voor een bepaald
percentage toegerekend aan de activiteiten.
• Er kunnen hier dus geen uitspraken worden gedaan over talentontwikkeling van
kunstenaars.

10

• Deel 1 – rijksoverheid

Rijksoverheid – subsidies Fonds Podiumkunsten (1/4)
11

•

•

•

•

Het Fonds Podiumkunsten heeft t/m 2012 geen directie productiesubsidie verstrekt voor
talentontwikkeling, dit behoorde niet tot de taken van het FPK. Vanaf 2013 is er wel een
specifieke regeling voor Nieuwe Makers.
T/m 2012 zijn er echter wel subsidies verstrekt waarvan het FPK kan aangeven dat hiermee
ook talentontwikkelingsdoeleinden werden bereikt (‘side effects’). Door het FPK is in het
kader van dit onderzoek een gedetailleerd overzicht opgesteld.
In het overzicht van het FPK zijn de volgende posten toegerekend aan talentontwikkeling:
• T/m 2012 specifieke toekenning binnen structurele, productie-, afname- en
beurzenregelingen; compositieregelingen; Nederlandse Muziekprijs en popregelingen.
• Vanaf 2013 specifieke toekenningen binnen meerjarige activiteitenregeling (incl.
toeslagen) en productieregeling; compositieregelingen; Nederlandse Muziekprijs;
Nieuwe Makersregeling; popregelingen.
De bedragen voor de Meerjarige Activiteitenregeling zijn ook voor de jaren 2014 t/m 2016
ingevuld. Het bedrag in die jaren is lager dan het bedrag in 2013. Dit betekent niet dat
minder middelen worden besteed, maar het is het logische gevolg van het feit dat de nietmeerjarige subsidies voor 2013 reeds bekend (en verstrekt) zijn, maar voor de volgende jaren
nog niet.

Rijksoverheid – subsidies Fonds Podiumkunsten (2/4)
12

•

Het FPK heeft t/m 2012 gemiddeld ruim 3,5 miljoen euro per jaar besteed aan subsidies die
óók tot talentontwikkeling hebben geleid. In 2013 is tussen 4 en 4,5 miljoen euro besteed
aan subsidies die óók tot talentontwikkeling hebben geleid en aan subsidies die expliciet
voor talentontwikkeling zijn besteed.

Rijksoverheid – subsidies Fonds Podiumkunsten (3/4)
13

•

•
•

Naast deze bedragen geven in alle jaren verschillende meerjarig gesubsidieerde groepen en
festivals binnen hun basissubsidie in meer of mindere mate ruimte aan beginnende makers.
Een inschatting van het subsidiebedrag dat hieraan kan worden worden meegerekend is niet
te maken, maar zou bij de hier gepresenteerde bedragen opgeteld moeten worden.
Ter vergelijking: het FPK heeft t/m 2012 jaarlijks zo’n 40 miljoen euro aan meerjarige
subsidie verstrekt, vanaf 2013 is dit zo’n 25 miljoen euro.
De dataverzameling was voor het FPK (veel) handwerk. Hiervoor zijn de onderzoekers zeer
erkentelijk. Tegelijkertijd geldt dat de invulling afhankelijk is van personen en hierdoor
moeilijk reproduceerbaar is.

Rijksoverheid – subsidies Fonds Podiumkunsten (4/4)
14

•

•

Het is niet mogelijk om te zeggen hoeveel talenten door de subsidie van het FPK gesteund
zijn. Twee redenen zijn hiervoor verantwoordelijk:
• Ten eerste wordt de subsidie (behalve bij beurzen) altijd verstrekt aan een instelling,
niet aan een individueel talent. De gegevens worden door het FPK daarom ook op het
niveau van de instelling geregistreerd.
• Ten tweede zijn bij bijvoorbeeld een ondersteunde productie vaak meerdere talenten
betrokken. De subsidie gaat dan naar een instelling of project van een nieuwe maker,
die met behulp van de subsidie en met behulp van de subsidie aan een productie kan
werken. Maar mogelijk is niet alleen de maker een ‘talent’, maar ook bijvoorbeeld een
aantal dansers die een rol hebben bij de productie. Dit wordt niet bijgehouden.
Gegevens over de periode voor 2009 zijn niet beschikbaar, omdat die voor de jaren
voorafgaand aan de fusie moeilijk raadpleegbaar zijn voor dit specifieke onderzoek.

Rijksoverheid – subsidies Mondriaan Fonds (1/4)
15

•

Het Mondriaan Fonds heeft verschillende regelingen waarmee talent wordt gestimuleerd.
Dit zijn bijvoorbeeld de stimuleringssubsidies en de werkbijdrages voor jong en bewezen
talent. De voorwaarden van de regelingen van het Mondriaan Fonds zijn in principe zo
geformuleerd dat er sprake is van talentontwikkeling door een eventuele toekenning.

•

Het Mondriaan Fonds heeft een databestand beschikbaar gesteld met de tussen 2005 en
2013 ontvangen aanvragen - die betrekking hebben op talentontwikkeling (regelingen van
het voormalig Fonds BKVB en het huidige Mondriaan Fonds.) - , en de toegekende - en niet
toegekende - subsidie.

Rijksoverheid – subsidies Mondriaan Fonds (2/4)
16

•
•
•

•
•

•

Gemiddeld ontvangt iedere aanvrager die het Mondriaan Fonds een subsidie toekent twee
keer een subsidie.
De regelingen van het Mondriaan Fonds zijn gebaseerd op cofinanciering.
Ca. 6.300 individuen hebben sinds 2005 een subsidieaanvraag ingediend, aan ca. 2.600
individuen is een subsidie toegekend.
De gemiddelde toegekende subsidie is 20.500 euro, het maximum 260.000 euro.
ca. 40% van het aantal
aangevraagde subsidies wordt
toegekend.
De cijfers beslaan de periode
2005-2013.

Rijksoverheid – subsidies Mondriaan Fonds (3/4)
17

•

•

Een derde van de subsidies is niet
voor een specifieke specialisatie
toegekend
De meeste subsidies werden voor
de specialisatie “schilderen”
toegekend

Rijksoverheid – subsidies Mondriaan Fonds (4/4)
18

•

Meer dan de helft van de subsidies die sinds 2005 van het MF zijn toegekend gaat naar
aanvragers die in Amsterdam woonachtig zijn.

19

• Deel 2 – productiehuizen

Productiehuizen – inleiding
20

•
•

•

•

Voor producties die gefaciliteerd zijn door productiehuizen zijn data beschikbaar via het
Talentvolgsysteem van Klaas Tops.
De data is incompleet:
• Voor 15 productiehuizen zijn data beschikbaar
• Data voor de jaren 2001 en 2011 zijn evident onvolledig, de data voor de tussenliggende
jaren (2002-2010) lijken volledig te zijn
Op basis van de beschikbare data is extrapolatie mogelijk; dit leidt tot inschattingen die met
onzekerheden verbonden zijn
We beseffen dat het verzamelen van dit soort data door de (voormalige) productiehuizen
een enorme klus is, en we stellen het zeer op prijs dat we gebruik mochten maken van de
data. Het feit dat we kanttekeningen bij de data plaatsen, mag niet begrepen worden als
kritiek aan de dataverzameling, maar is slechts bedoeld om transparant te zijn over wat wel
en niet mogelijk is, en om de discussie over de uitkomsten op de juiste manier te kunnen
voeren.

Productiehuizen – extrapolatie
21

•

•

•

•

We kunnen op twee manieren extrapoleren:
• Voor 15 productiehuizen zijn data beschikbaar, waarvan 13 die waren opgenomen in de
BIS in de cultuurnotaperiode 2009-2012; er ontbreken dus 8 productiehuizen die waren
opgenomen in de BIS. Het totaal aantal producties kan dus berekend worden als (23/15)
van het bekende aantal producties. Dit leidt tot een hoge inschatting.
• Voor 21 van de 23 productiehuizen is bekend hoeveel subsidie ze in een gegeven jaar
(2009) hebben ontvangen. Voor 13 van deze instellingen is ook het aantal producties
bekend. Hiermee kunnen we (1) extrapoleren naar een verwachte totale subsidie van
alle 23 instellingen en (2) extrapoleren naar het aantal producties op basis van een
kengetal (subsidie gedeeld door aantal producties). Dit leidt tot een lage inschatting.
Na extrapolatie kunnen we de verdeling tussen de jaren 2002-2010 aanhouden. De database
gaat tot 2002 terug (dus lang voordat de productiehuizen als categorie in de BIS werden
opgenomen).
We kunnen op basis van de database bepalen dat elke maker met gemiddeld 2,37 producties
is vertegenwoordigd; deze ratio houden we aan.
Na extrapolatie gaan we ervan uit dat de 23 productiehuizen in 2009 in totaal ca. 12,6
miljoen euro aan subsidie hebben ontvangen.

Productiehuizen – resultaten
22

•

•

Na extrapolatie zien we dat in de
Aantal produc es van produc ehuizen, inscha ng per jaar
350
jaren 2009 en 2010 zo’n 200-300
299
298
300
271
249
producties zijn ondersteund door de 250
243
242
234
214
213
195
194
193
178
productiehuizen. We kunnen niet
174
200
173
167
139
138
150
zeggen hoeveel talenten (makers en
100
uitvoerenden) hiermee gesteund
50
0
worden. In de meerderheid van de
2002
2003
2004
2005
2006
2007
2008
2009
2010
gevallen is er per productie spraken
van meerdere makers en
uitvoerenden.
Na extrapolatie zien we dat in de jaren 2009 en 2010 zo’n 200-300 producties zijn
ondersteund door de productiehuizen. We kunnen niet zeggen hoeveel makers en
uitvoerende hiermee gesteund worden. In de meerderheid van de gevallen is er per
productie spraken van meerdere makers en uitvoerenden

Lage inscha ng
Hoge inscha ng

Productiehuizen – kanttekeningen
23

•

We plaatsen een aantal kanttekeningen bij de analyse van de data voor de productiehuizen.
De meest belangrijke kanttekeningen:
• De extrapolatie is met grote onzekerheden omgeven.
• Naast ‘makers’ hebben ook andere talenten baat bij de ondersteuning door
productiehuizen (bijv.: dansers), deze zijn niet meegenomen in de analyse.
• Er is geen onafhankelijke check uitgevoerd op de volledigheid van de data.
• De analyse gaat ervan uit dat de productiehuizen waarvoor geen desbetreffende data
beschikbaar zijn, een subsidie hebben ontvangen gelijk aan het gemiddelde van de
andere instellingen, en een aantal producties hebben gerealiseerd dat gelijk is aan het
gemiddelde aantal.

24

• Deel 3 – gemeenten

Gemeenten – inleiding
25

•

Om de ondersteuning vanuit gemeenten voor talentontwikkeling in de podiumkunsten en
de beeldende kunst in kaart te brengen, hebben we twee stappen gezet:
• Per email is aan de G9 gevraagd:
• Welke veranderingen in de ondersteuning vanuit gemeenten voor
talentontwikkeling hebben in de verschillende BIS-perioden (2005-2008/20092012/2013-2016) plaatsgevonden?
• Welke veranderingen in subsidies of andere financiële bestedingen ten aanzien van
talentontwikkeling hebben plaatsgevonden?
• Wat is er veranderd ten aanzien van de structuur van de ondersteuning?
• Er is een interview en data uitvraag gedaan bij het Amsterdams Fonds voor de Kunst
(AFK);

Gemeenten – talentontwikkeling door G9 (1/12)
26

•

Amsterdam stelt talentontwikkeling centraal in de gehele culturele infrastructuur vanuit de
ketengedachte. Wel is er een lichte accentverschuiving te zien van subsidiëring van
talentontwikkelingsorganisaties naar cultuureducatie gericht op het (primair) onderwijs.
• In de periodes 2005-2008 en 2009-2012 werd er via verschillende PLUS-regelingen van
het Amsterdams Fonds voor de Kunst (AFK) subsidie verstrekt aan talenten. Dit ging
om ongeveer 100.000 euro per jaar. Deels waren dit rijksmiddelen. Vanuit het
Kunstenplan zijn daarnaast middelen ingezet voor talentontwikkelingsorganisaties
gericht op jonge makers, en jongeren met een diverse achtergrond die minder
makkelijk toegang hadden tot de kunstvakopleidingen. Voorbeelden van de
talentontwikkelingsorganisaties zijn Five O’Clock Class, Theater de Engelenbak, Don’t
Hit Mama, Jongerentheater 020, Cosmic, Frascati, Likeminds en Marmoucha.
• In het huidige Kunstenplan worden binnen de functionele ruimte drie productiehuizen
ondersteund, te weten Frascati (1.916.000 euro), Dansmakers Amsterdam (399.000
euro) en Paradiso Melkweg Productiehuis (82.000 euro). Amsterdam vindt de
productiehuizen een onmisbaar element in de keten vanwege hun functie van
springplank voor jong talent. De vier buurtaccomodaties (De Meervaart, Bijlmer
Parktheater, Podium Mozaïek, Tolhuistuin) richten zich ook duidelijk op
talentontwikkeling.

Gemeenten – talentontwikkeling door G9 (2/12)
27

•

•

•
•

In de vrije ruimte binnen het Kunstenplan is bewust ook ruimte gecreëerd voor
productie-instellingen en talentontwikkelingsorganisaties. In dit kader worden onder
meer de Diamantfabriek, Het Veem Theater, Likeminds, Don’t Hit Mama, Marmoucha,
de Noorderparkkamer, Nowhere en de Rijksacademie van Beeldende Kunsten
ondersteund.
Verder heeft elke organisatie in het Kunstenplan 2013-2016 de opdracht aan
cultuureducatie en/of talentontwikkeling te doen; dit levert bijvoorbeeld bij Het
Nationaal Ballet en het Koninklijk Concertgebouworkest programma’s op gericht op
toptalent.
Middelen van het rijk (625.000 euro) zijn vanaf 2013 ondergebracht in het programma
‘Cultuureducatie met kwaliteit’ alleen gericht op het primair onderwijs.
Het AFK (gefinancierd door de gemeente; zie hieronder) richt zich op
talentontwikkeling van professionals en heeft hiervoor een bedrag van 600.000 euro
vrijgemaakt. Instellingen die talentontwikkeling als kerntaak hebben, worden niet meer
gefinancierd vanuit het Kunstenplan.

Gemeenten – Talentontwikkeling door G9 (3/12)
28

•

In Amsterdam is het Amsterdams Fonds voor de Kunst actief:
• Er zijn er ontwikkelingsbudgetten beschikbaar binnen de regeling professionele kunst.
Om daarvoor in aanmerking te komen moet een kunstenaar ongeveer 4 jaar actief zijn.
Het gaat daarbij om cofinanciering. De kunstenaar moet zelf 25% van het project
financieren. Vanaf 2013 is de regeling opengesteld voor alle disciplines, daarvoor
konden alleen beeldend kunstenaars hiervan gebruik maken.
• Binnen de regeling cultuurparticipatie zijn er middelen voor beginnende kunstenaars
om zich verder te bekwamen (talentontwikkeling). Het gaat dan grofweg om de leeftijd
15-17+.
• Deze inventarisatie richt zich op
professionele kunstenaars die zich
al bewezen hebben. Daaronder valt
daarom wel de regeling
professionele kunst en niet de
regeling cultuurparticipatie.

Gemeenten – talentontwikkeling door G9 (4/12)
29

•

In Rotterdam kunnen individuele kunstenaars een subsidie aanvragen voor de disciplines
Visueel, Podiumkunsten en Letteren & Erfgoed. Verder bestaan er subsidieregelingen voor
individuele kunstenaars die via een gesubsidieerde instelling, zoals het Centrum Beeldende
Kunst Rotterdam (CBK), verleend worden.
• De gemeente maakt geen onderscheid tussen aanvragen van individuele kunstenaars
en andere organisatoren, evenmin welke bedragen aan individuele kunstenaars worden
verleend. De subsidieregeling van het CBK geldt vanaf 2009. Ze kwam in de plaats van
het opdrachtenbureau van het CBK en werd aangevuld met middelen voor
projectsubsidies om ook subsidies voor onderzoek en presentaties mogelijk te maken.
• Voor de professionele beroepspraktijk geldt het volgende: Productiehuis Rotterdam
kreeg in het Cultuurplan 2005-2008 400.000 euro en in de periode 2009-2012 244.300
euro. Met ingang van 2013 maakt het productiehuis deel uit van Theater Rotterdam.
Theater Rotterdam ontvangt een jaarlijkse bijdrage van de gemeente van 6.196.000
euro. Dansateliers ontving uit het Cultuurplan 2005-2008 209.000 euro, in de periode
2009-2012 308.000 euro en krijgt in de periode 2013-2016 306.500 euro.

Gemeenten – talentontwikkeling door G9 (4/12)
30

De gemeente Den Haag heeft geen uitgeschreven beleid op het gebied van talentontwikkeling.
Wel ondersteunt de gemeente instellingen die het ontwikkelen van jong professionele
kunstenaars tot hun taken rekenen.
• Op het gebied van dans zijn er drie gemeentelijke instellingen: Korzo Theater en Nederlands
Dans Theater (ook BIS-instelling). Voor choreografie is er De Dutch Don’t Dance Division
(ontwikkeltraject voor jonge dansers).
• Op het gebied van theater zijn er twee gemeentelijke instellingen: het Nationale Toneel (ook
BIS-instelling) en Theater aan het Spui die met Zaal3 ruimte geeft aan jonge makers.
• Op gebied van muziek heeft het Residentie Orkest (ook BIS instelling) met het Koninklijk
Conservatorium een Orkest Master opgezet. Deze tweejarige specialisatie heeft tot doel om
de aansluiting van de conservatoriumopleiding op de beroepspraktijk van het
symfonieorkest te verbeteren en indien mogelijk toptalent voor de toekomst aan het orkest
te verbinden.
• Voor popmuziek is sinds 2008 het project The Hague Music Export opgezet, een fonds met
als streven Haagse bands, acts en DJ’s in het buitenland te laten optreden of hen financieel
te ondersteunen met buitenlandse workshops en masterclasses. Hiervoor is jaarlijks 20.000
euro beschikbaar, dat via het Haags Popcentrum wordt ingezet.

Gemeenten – talentontwikkeling door G9 (5/12)
31

•

•

Voor beeldende kunst voert Stroom Den Haag een aantal gemeentelijke
subsidieregelingen uit. Daarvan is de Invest subsidie bedoeld om startende kunstenaars
zich verder te ontwikkelen en een bijdrage te leveren aan de Haagse kunstwereld. Het
gaat om maximaal twee keer 4.000 euro per jaar. De overige regelingen staan uiteraard
open voor iedereen, ook jonge.
• Daarnaast heeft de gemeente een subsidieregeling voor broedplaatsen. Hiervoor is
jaarlijks 75.000 euro beschikbaar. Deze regeling staat ook open voor jong talent.
Utrecht hecht er belang aan te blijven investeren in talentontwikkeling. Hieraan is aandacht
besteed in de gemeentelijke Cultuurnota 2013-2016 en de vorig jaar nieuw opgezette
projectsubsidieregeling. ‘Jong en aankomend’ is geen vast criterium in de beoordeling van
subsidieaanvragen (geweest), maar in een aantal beoordelingen een positief aandachtspunt
gebleken. ‘Talent’ wordt door de gemeente niet in beperkte zin gedefinieerd en/of
geregistreerd. In kwantitatieve zin wordt dan ook niet geregistreerd hoeveel subsidie er naar
talenten gaat.

Gemeenten – talentontwikkeling door G9 (6/11)
32

•

Eindhoven heeft op dit moment geen regeling/ fonds op grond waarvan we (individuele)
subsidies verstrekt kunnen worden aan kunstenaars. Er is een atelierstichting en twee
werkplaatsen en daarnaast zijn er presentatieruimtes voor BK. Eindhoven ondersteunt drie
kleine theatergezelschappen (allen structureel gesubsidieerd) en een breakdance crew. . Er
wordt ook een organisatie gesubsidieerd die zich richt op de talentontwikkeling bij jongeren
en het Centrum voor de kunsten richt zich hier ook gedeeltelijk op.
• Subsidies voor individuele kunstenaars werden tot ongeveer 2004 verstrekt vanuit de
middelen van de Geldstroom BKV (die onderdeel waren van een fonds). Rond 2005 was
dit niet meer mogelijk. Dit is voor een deel ondervangen door de financiële
ondersteuning die het Pokonfonds (financieel ondersteund door de gemeente) tussen
2006 en 2009 bood.
• Vanaf 2007/ 2008 is er een atelierstichting en is het aantal (tijdelijke) ateliers aanzienlijk
toegenomen.

Gemeenten – talentontwikkeling door G9 (7/11)
33

•

Groningen kende tot 2013 een specifieke regeling gericht op talentontwikkeling. Gemiddeld
was daarvoor ruim 100.000 euro beschikbaar. Daarnaast heeft de gemeente stipendia en kan
er bij de Kunstraad aanspraak worden gemaakt op het incidentenbudget (voor activiteiten
met primair een artistiek doel).
• De subsidieregeling Groningse Nieuwe bestond vanaf 2005 en bood jonge beginnende
getalenteerde kunstenaars in de stad een stimulans voor hun professionele carrière.
Omdat talentontwikkeling geborgd is bij de grote instellingen in Groningen, is besloten
tot afschaffing van Groningse Nieuwe.
• In de nieuwe cultuurnotaperiode die in 2013 van start is gegaan is minder subsidie
beschikbaar voor talentontwikkeling. In de nota wordt talentontwikkeling meer gezien
als verantwoordelijkheid van de instellingen in de culturele infrastructuur. Het
afbouwen van de subsidieregelingen wil dus niet zeggen dat er minder aandacht
besteed wordt aan talentontwikkeling. Het wordt veel meer via de instellingen zelf
verwezenlijkt.
• Er zijn o.a. specifieke stipendia voor afgestudeerde bachelors Autonome Kunst van de
Hanzehogeschool Groningen en voor talentvolle musici van het Noord-Nederlands
Conservatorium.

Gemeenten – talentontwikkeling door G9 (8/11)
34

•

De Gemeente Enschede subsidieert kunstenaars niet rechtstreeks.
• De gemeente draagt wel ongeveer 60% van de huurkosten voor kunstenaarsateliers in
Enschede, die verhuurd worden via atelierstichtingen. Op deze huurvergoeding is
afgelopen jaren ongeveer 30% gekort.
• Daarnaast wordt 20.000 euro besteed aan 2 gastateliers voor internationale beeldende
kunstenaars.
• Jaarlijks ontvangt een groep kunstenaars 10.000 euro subsidie voor het ontwikkelen en
beheren van de website kunstnonstop.nl voor kunstenaars,
• 20.000 euro is jaarlijks beschikbaar voor de eindexamenpresentatie van studenten Artez
AKI.
• Er worden subsidies verstrekt aan instellingen die lokale kunstenaars een platform
moeten bieden, zoals 70.000 euro per jaar voor TETEM Kunstruimte
• Tenslotte is er een subsidieverordening voor onder meer talentontwikkeling en
presentatie van kunstenaars. Subsidies kunnen door instellingen aangevraagd worden.

Gemeenten – talentontwikkeling door G9 (9/11)
35

•

Arnhem verstrekt geen rechtstreekse subsidies aan kunstenaars (zowel beeldend als
podiumkunsten). Wel steunt Arnhem kunstenaars indirect op meerdere manieren. Er is ruim
een half miljoen euro beschikbaar voor ondersteuning van galerie en
productiehuis Plaatsmaken (grafisch en digitaal atelier), productiehuis Generale Oost
(theater en dans) en productiehuis wintertuin (letteren). Daarnaast zijn er twee
subsidieregelingen die open staan voor aanvragen van kunstinitiatieven. Hieruit worden
meerdere kleinere expositie-initiatieven, festivals etc. gesubsidieerd. Wat opvalt is dat steun
aan productiehuizen vanaf 2009 vergroot is.
• Er is budget uitgetrokken voor de ondersteuning van een Platform Beeldende Kunst
(22.500 euro jaarlijks) waarmee o.a. de functie Bruggenbouwer Beeldende Kunst wordt
uitgeoefend. Deze functie is bedoeld om het werken in opdracht (voor o.a.
bedrijfsleven) onder kunstenaars te bevorderen en te stimuleren.
• Arnhem subsidieert een bemiddelende instantie (stichting SLAK) die betaalbare woonen werkruimte aan kunstenaars ter beschikking stelt (237.00 euro per jaar tot 2013, per
2013 177.000 euro).
• Voor zowel BK als PK worden oefen- en studioruimten ter beschikking gesteld. In totaal
gaat het ongeveer om 400.000 euro per jaar, waarvan 100.000 voor BK.

Gemeenten – talentontwikkeling door G9 (10/11)
36

•

•

Er staan twee subsidieregelingen open voor aanvragen van kunstinitiatieven: het Fonds
Cultuur voor incidentele projecten en de regeling Programmatische Activiteiten Cultuur
(een tweejarige regeling voor productie- en presentatieactiviteiten). Hieruit worden
meerdere kleinere expositieinitiatieven, festivals etc. gesubsidiëerd.
• Vanaf 2009 hebben de productiehuizen (Generale Oost en Wintertuin voor
podiumkunsten en Plaatsmaken voor beeldende kunst meer financiële ondersteuning
gekregen.
Maastricht: o.a. door een rijk aanbod aan kunstvakopleidingen is talentontwikkeling een
belangrijk terrein. Er zijn dan ook diverse relevante initiatieven:
• In Maastricht heeft het culturele veld gereageerd op het wegvallen van het
productiehuis door het opzetten een netwerkorganisatie die professioneel
podiumtalent ondersteunt (onder de naam C/O). De dragende partijen zijn o.a. de
Toneelacademie, Toneelgroep Maastricht, Jeugdtheatergroep Het Laagland, de
Nederlandse Dansdagen en het festival Cultura Nova. In de toekomst kunnen andere
dragers/disciplines zich aansluiten. De kern van de nieuwe aanpak is de sterke
gerichtheid vanaf het begin op de relatie productie-afname. Relaties met podia worden
versterkt.

Gemeenten – talentontwikkeling door G9 (11/11)
37

•

•
•

•

Elk initiatief wordt door de aangestelde artistiek makelaar verbonden aan een
producent, tenzij het om meer onderzoekgerichte initiatieven gaat. Zo wordt er meer
vanuit een marktbesef geopereerd. Voor dit initiatief heeft de provincie het budget voor
voormalig productiehuis opnieuw ingezet en Maastricht draagt 100.000 euro bij.
Theater aan het Vrijthof (gefinancierd door de gemeente Maastricht) heeft daarnaast
een aantal jonge theaterinitiatieven onder zijn hoede.
Op het gebied van de beeldende kunsten , vormgeving en creatieve industrie kent
Maastricht beleid waar talent huisvesting geboden wordt., o.a. in het AINSI-gebouw
(voormalige cementfabriek).
Een groeiende tendens bij bovenbeschreven Maastrichtse voorbeelden is: nog meer
vervaging van disciplinegrenzen en meer samenwerking maker-producent-podium.

Gemeenten – observaties (1/2)
38

•

•

•

De G9 gemeentes geven bijna allemaal ondersteuning aan organisaties die aan
talentontwikkeling doen, zoals productiehuizen. Hierin is een aantal veranderingen geweest,
maar hierin is geen trend te ontdekken. Zo geeft Rotterdam in de periode 2009-2012 minder
subsidie dan in de periode daarvoor. In Arnhem is juist meer subsidie gegeven vanaf 2009
aan productiehuizen.
De G9-gemeentes geven lang niet allemaal directe ondersteuning aan kunstenaars, laat
staan specifiek aan talenten. Subsidieregelingen worden vaak uitgevoerd door andere
organisaties, zoals het AFK in Amsterdam. De meer indirecte ondersteuning (zoals het
verschaffen van een woon/werkplek aan kunstenaars) wordt ook vaak door intermediaire
organisaties uitgevoerd. In de gevallen dat er wel een subsidieregeling voor kunstenaars is
(zoals in Den Haag, Maastricht en Utrecht), is deze niet specifiek voor talenten.
Uit de erg beperkte steekproef komt niet het beeld dat er veel bezuinigd wordt. Het is
overigens goed mogelijk dat er bij gemeenten in de nabije toekomst nog bezuinigd gaat
worden op cultuuruitgaven, gezien de aangekondigde bezuinigingen van het Rijk en de
doorwerking daarvan op gemeenten.

Gemeenten – observaties (2/2)
39

•

•

Het gewijzigde rijksbeleid leidt ook tot aanpassingen op dat beleidsveld bij gemeenten. De
facto is talentontwikkeling meer een decentrale verantwoordelijkheid geworden (van
bijvoorbeeld gemeenten en gezelschappen) dan het voorheen was. Deze decentralisatie
leidt tot minder garanties op nationaal niveau en maakt het geheel daardoor kwetsbaarder.
Om een goed onderscheid te maken naar disciplines en de regelingen of beschikkingen met
als doel talentontwikkeling in kaart te brengen, moet een extra inspanning gedaan worden.
Er kan bijvoorbeeld meer worden bereikt met face-to-face interviews dan de emailuitvraag.

40

• Deel 4 – private fondsen

Private fondsen – inleiding
41

•

•

•

We hebben in het kader van dit onderzoek data uitgevraagd en verkregen bij een aantal
private fondsen en internetbronnen onderzocht. Om de uitkomsten van de data-analyse
goed te kunnen duiden, vinden we het belangrijk om melding te maken van twee noties.
Ten eerste zijn twee van de verstrekkers van private bijdragen (SNS Reaal Fonds en VSB
Fonds) afkomstig uit de bankenwereld: het zijn de stichtingen die de aandelen aan de oudspaarbanken in handen hebben. Op het moment dat de overheidssubsidie voor cultuur
gekort wordt, besteden ook deze partijen minder geld aan cultuur. De overheid moet
bezuinigen, maar dat geldt ook voor stichtingen waarvan het aandeelvermogen fors is
gekrompen. De gevolgen van de crisis worden zichtbaar in de inventarisatie.
Ten tweede is tijdens het onderzoek gebleken dat de cijfers van de verschillende private
fondsen niet bij elkaar opgeteld kunnen worden:
• De fondsen rapporteren op verschillende niveaus (totaalniveau vs. projectniveau); voor
sommige fondsen is jaarlijkse informatie beschikbaar, voor andere fondsen niet
• Er zijn uiteenlopende definities van disciplines (bijv. ‘visuele kunsten’)
• Er worden soms meerdere doeleinden gesteund(‘ook talentontwikkeling’); gevolg is dat
een subsidie soms wordt meegenomen als talentontwikkeling bijvangst is, en soms niet
• Er worden meerdere definities van ‘talent’ gehanteerd, die niet altijd aansluiten bij
definitie van het onderzoek

Private fondsen – SNS REAAL Fonds
42

•
•
•

•

SNS REAAL Fonds steunt zowel grote als kleine initiatieven (enkele duizenden euro’s tot
circa een Miljoen euro), verspreid over het land
De pijler Kunst & Cultuur bestaat uit 7 categorieën, zoals podiumkunsten, visuele kunst,
literaire kunst, cultuureducatie en festivals.
De voor dit onderzoek relevante categorieën zijn podiumkunsten en visuele kunst.
• Podiumkunst: voorwaarden zijn artistieke hoogwaardigheid, gerichtheid op nieuw
publiek. Jonge carrières die als opvallend en belangrijk worden beschouwd, hebben een
streepje voor.
• Visuele kunsten: dit gaat verder dan
beeldende kunst. Hieronder vallen ook
vormgeving, design, mode, fotografie,
architectuur en interdisciplinaire
projecten. Er is geen focus op
talentontwikkeling.
De bedragen in de figuur zijn de totale
toekenningen van het fonds aan beeldende
kunst en podiumkunst (niet specifiek
talentontwikkeling)!

Private fondsen – VSB Fonds
43

•

•

•

•

•

VSB had in de periode 2007-2009 beleid gericht op talentontwikkeling. Om in aanmerking te
komen, dienden ‘jonge talenten’ aan te kunnen geven welke ontwikkeling hij of zij door
wilde gaan maken.
Voor de programmalijn Talentontwikkeling was voor 2008 een initieel budget van 2,8 miljoen
euro vastgesteld, waarvan 2,2 miljoen euro binnen de sector podiumkunsten en 100.000
euro binnen de sector beeldende kunst. De overige 500.000 euro wordt besteed binnen
letteren, nieuwe media, erfgoed e.a. Door de bankencrisis moest er gereorganiseerd
worden. De regeling Talentontwikkeling kwam te vervallen.
Er wordt nog wel steun geboden aan talent. Sinds 2011 is er een beleidslijn ‘voorstelling
zonder randprogrammering’, bedoeld voor nieuwe podiumkunstenmakers die met een
artistiek hoogwaardige voorstelling de stap maken naar een groter, eigen publiek. Voor
dergelijke projecten is tot op heden in totaal een bedrag van circa 600.000 euro toegezegd,
waarbij het dan gaat om ruim twintig donaties van wisselende omvang.
VSB is weinig actief op het gebied van talentontwikkeling binnen de beeldende kunst. Dat
komt deels doordat VSB geen individuen ondersteunt.
Ook via andere beleidslijnen ondersteunt VSB Fonds indirect het werk van nieuwe makers bij
de podiumkunsten, bijvoorbeeld via donaties aan festivals die nieuw talent een plek in hun
programmering geven of hun producties coproduceren.

Private fondsen – VandenEnde Foundation (1/3)
44

•
•

•

•
•
•

De VandenEnde Foundation geeft beurzen aan jonge talenten, aan beroepsopleidingen en
presentaties van jonge talenten.
De Foundation heeft het beleid voor het stimuleren van jong talent altijd via meerdere
sporen gevoerd: individuele beurzen, ondersteuning van op jong talent gerichte
beroeps(voor)opleidingen, presentaties op podia en in festivals. In 2001 bedroegen de totale
uitgaven hieraan ruim 1.000.000 euro. T/m 2007 is hieraan jaarlijks een bedrag variërend van
1.200.000 euro tot 980.000 euro besteed.
In 2008 daalde het totaal naar ruim 775.000 euro, om in 2010 scherp te dalen naar ruim
65.155 euro (i.v.m. financiering DeLaMar Theater waardoor de focus kwam te liggen op
individuele beurzen).
Inmiddels is het jaarbudget weer gestegen tot in 2013 ruim 126.000 euro. In 2014 is het
beschikbare budget voor beurzen alleen, al weer 150.000 euro.
Voor programmering van het DeLaMar Theater stelt de Foundation 1 miljoen euro per jaar
beschikbaar. Dit geld gaat deels (maar niet expliciet) ook naar talenten.
Overigens ondersteunt de Foundation sinds 2007 het Laboratorium voor Muziektheater MLab in Amsterdam. Van 2007 t/m 2009 voor 450.000 euro per jaar. Van 2010 t/m 2012 voor
400.000 euro per jaar en voor 2013 en 2014 voor 300.000 euro per jaar. Dit productiehuis is
voornamelijk gericht op het stimuleren van jong talent.

Private fondsen – VandenEnde Foundation (2/3)
45

•

•

Onderstaande figuur geeft de daling van het bedrag dat beschikbaar was voor beurzen weer.
Deze verlaging was het gevolg van gewijzigde prioriteiten i.v.m. de financiering van het
DeLaMar Theater.
Binnen individuele beurzen is het meeste aan de discipline theater toegekend.

Private fondsen – VandenEnde Foundation (3/3)
46

•

•
•

Het bedrag dat wordt toegekend aan individuen ten opzichte van een groep of opleiding
stijgt van ca. 10% in 2001 tot 100% in 2010. De grootste veranderingen vinden daarbij plaats
na 2007. Dit komt doordat bij een verlaging van het beschikbare budget er voor gekozen is
om de beurzen prioriteit te geven ten opzichte van andere regelingen.
De gemiddelde beurs per individu (jaarlijks subsidie voor beurzen gedeeld door aantal
beurzen) neemt met ongeveer 85% sterk af voor de categorie muziek tussen 2001 en 2010.
In de periode 2001-2010 zijn er voor podiumkunsten via beurzen in ieder geval 170 talenten
(meerdere malen) gesteund (ruim 100 theater, ruim 50 muziek en ruim 20 film & televisie).

Private fondsen – BNG Fonds
47

•
•

•
•

•

Het BNG Cultuurfonds heeft tot doel activiteiten te stimuleren op het gebied van kunst en
cultuur die van betekenis zijn voor gemeenten en het gemeentelijk beleid.
Het gaat hierbij voornamelijk om de ondersteuning van incidentele subsidieaanvragen van
kunst- of cultuurprojecten. Daarnaast neemt het BNG Cultuurfonds zelf initiatieven, vaak in over het algemeen meerjarige - samenwerking met andere partijen om te komen tot
stimulering van jong talent. Dit gebeurt reeds op de gebieden theater, muziek en literatuur.
Het fonds kent jaarlijks, in 4 rondes, ongeveer 900.000 euro aan subsidie toe.
Het fonds doet geen zaken met individuen, alleen met stichtingen. Talentontwikkeling wordt
gericht gedaan door ongeveer 200.000 euro vrij te maken voor toekenning van prijzen aan
talenten.
Van de overige 700.000 euro gaat het grootste deel naar muziek en theater. Ongeveer
50.000 euro is voor beeldende kunst.

Private fondsen – Prins Bernhard Cultuurfonds (1/2)
48

•
•

•

•
•

•

Het Cultuurfonds streeft ernaar toptalent de gelegenheid te geven om zich verder te
bekwamen, en toptalent te bekronen.
Enkele voorbeelden van speerpunten van het fonds zijn:
• ‘De bestendige bloei van amateurkunst, -muziek en –toneel’
• ‘Podiumkunstprojecten die worden bedreigd door bezuinigingen’
Binnen de werkterreinen heeft het Cultuurfonds in de loop der jaren uiteenlopende eigen
initiatieven ontwikkeld. Voorbeelden zijn:
• Onderscheidingen en prijzen ter bekroning van uitzonderlijke prestaties
• Stipendia om specifiek talent binnen de werkterreinen een impuls te geven
Daarnaast zijn er bijdrageregelingen voor onder andere concoursen, festivals,
podiumproducties en tentoonstellingen
Het cultuurfonds heeft enkele stipendia kunnen instellen voor deelgebieden van de
werkterreinen. Deze zijn voor talenten die hun kwaliteiten al met enig werk hebben
bewezen. Ze vormen een impuls voor een succesvol vervolg van hun carrière.
Mede dankzij particuliere schenkers kent het Cultuurfonds sinds 2001 een
beurzenprogramma voor wetenschappelijk en artistiek toptalent. Er is in totaal 1.5 mln.
Beschikbaar voor een vervolgopleiding of -onderzoek in het buitenland. Een deel hiervan is
bestemd voor podiumkunst en beeldende kunst.

Private fondsen – Prins Bernhard Cultuurfonds (2/2)
49

•

•

Bij BK is de kans dat een beurs wordt
gehonoreerd kleiner dan bij PK. Dit
komt deel doordat er meer fondsen op
naam beschikbaar zijn voor PK.
De uitgaven aan beurzen vertonen een
stijgende trend. Dit lijkt te komen door
toegenomen middelen voor de
beurzen, de aanvragen vertonen
namelijk geen stijgende lijn.

50

• Observaties rondom de dataverzameling

Observaties (1/3)
51

•

Er is veel data beschikbaar op het gebied van uitgaven aan de kunst. Het filteren van deze
data met als doel talentontwikkeling in de podiumkunsten en de beeldende kunst in beeld te
brengen is bewerkelijk vanwege:
• Het onderscheid tussen podiumkunsten, beeldende kunst en overige disciplines wordt
bij fondsen lang niet altijd gemaakt in systemen. Dit geldt in zekere mate ook bij
opleidingen. Er zijn veel opleidingen die kunnen leiden tot een carrière in de beeldende
kunst of podiumkunsten, maar ook een aantal die eveneens tot een carrière buiten deze
sectoren kunnen leiden. In verschillende onderzoeken wordt een verschillende selectie
gemaakt.
• De specifieke focus op talentontwikkeling: er zijn nauwelijks onderwijsdata beschikbaar
die ons in staat stellen om doorstroom van talenten naar de sectoren podiumkunst en
beeldende kunst te monitoren. De cijfers over werkgelegenheid (voor zover
beschikbaar) zeggen ook lang niet alles over talentontwikkeling, want er zijn naar
verwachting talenten die niet in deze cijfers voorkomen (omdat ze niet in dienst zijn
en/of zelfs een dienstverband in een andere sector hebben). De data van de fondsen is
ook vaak niet te splitsen in wel of geen talentontwikkeling.

Observaties (2/3)
52

•

•

Voor een nulmeting gelden de volgende aanbevelingen:
• Kies voor helder af te bakenen definities. Neem partners die in het monitoren een rol
gaan spelen hierin mee.
• Helderheid over de hoofdvraag en onderliggende vragen: omdat er maatwerk nodig zal
zijn in het vergaren van de vraag dient duidelijkheid te zijn over de vraag: wat is
hetgeen we willen weten?
• Een voorbeeld is: welke instituten zijn het meest van belang voor talentontwikkeling?
Aangezien het voor ieder betrokken instituut een behoorlijk inspanning is, valt het aan
te bevelen een selectie te maken.
• Denk bij het uitvoeren niet in hokjes. Geef ruimte in de systematiek voor
multidisciplinariteit. Een te diepgaand detailniveau is in deze sectoren soms
ingewikkeld en maakt de uitkomsten niet duidelijker.
• Maak gebruik van de kennis uit deze inventarisatie over wat niet kan.
Er is veel mogelijk, maar vaak kost dit voor betrokkenen veel tijd. Zo liet één fonds weten dat
het mogelijk is geografisch uit te splitsen waar hun steun aan organisaties terecht komt,
indien er meer tijd is. Voor beleid van gemeenten kan dit meerwaarde hebben. Voor
dergelijke vragen moet worden afgewogen of de kosten van het in kaart brengen tegen de
baten opwegen.

Observaties (3/3)
53

•

•

Er kan overwogen worden een monitor met een panel van studenten en kunstenaars te
ontwerpen. Deze groep kan in de tijd worden gevolgd op punten zoals doorstroom, gebruik
van subsidie e.d.. Een dergelijke monitor heeft een dynamisch karakter en er is ruimte voor
detail.
De aanpak die in deze inventarisatie is gevolgd, gaat uit van actoren: wat doet een bepaalde
groep actoren om talentontwikkeling te bevorderen? Naast of in plaats van deze aanpak is
ook een andere aanpak mogelijk, namelijk een aanpak die uitgaat van regelingen gericht op
talentontwikkeling. Dit geeft weliswaar een minder volledig beeld, maar is naar verwachting
eenvoudiger te realiseren.

Bronnen
54

•
•
•
•
•

CBS Statline, http://statline.cbs.nl
Vereniging Hogescholen, http://cijfers.hbo-raad.nl
Het onderzoekscentrum voor onderwijs en arbeidsmarkt (ROA) van de Universiteit van
Maastricht, www.roa.nl
Commissie Dijkgraaf (2010), Onderscheiden, verbinden, vernieuwen
De onderzoekers zijn dank verschuldigd voor gegevensverstrekking door:
• Het Fonds Podiumkunsten en het Mondriaan Fonds
• BNG Fonds, SNS REAAL Fonds, VSB Fonds, VandenEnde Foundation, Prins Bernhard
Cultuurfonds
• De G9 gemeenten Amsterdam, Rotterdam, Den Haag, Utrecht, Eindhoven, Groningen,
Enschede, Arnhem en Maastricht
• De Rijksakademie van Beeldende Kunsten (RABK), De Ateliers, de Jan van Eyck
Academie en het Europees Keramisch Werkcentrum (EKWC)
• Het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW)