Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2011–2012

30 196

Duurzame ontwikkeling en beleid

Nr. 154

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN INFRASTRUCTUUR EN
MILIEU
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 12 december 2011
Op 1 december heb ik samen met de staatssecretaris van Economische
Zaken, Landbouw en Innovatie overlegd met de Vaste Kamercommissie
voor Infrastructuur en Milieu over duurzaam inkopen en palmolie. Het
Algemeen Overleg bood te weinig tijd om op de vele vragen in te gaan. Ik
heb toegezegd de vragen aan mijn adres schriftelijk te beantwoorden,
waaraan ik voor het onderdeel duurzaam inkopen met deze brief graag
voldoe. Voor de vraag van GroenLinks over biobrandstoffen verwijs ik
naar mijn brief van 16 november jl. (Kamerstuk 32 357 nr. 32).
Ik ben verheugd over de waardering die sprak uit de bijdrage van alle
leden voor de hoofdlijnen van de nieuwe aanpak van duurzaam inkopen.
Bedrijven zijn primair verantwoordelijk voor verduurzaming van de markt.
De overheid biedt kansen door duurzaam en innovatiegericht in te kopen.
Niet een landelijk minimum staat meer centraal, maar ambitie, innovatiebevordering en eigen accenten die overheden hierin kunnen leggen. Door
daarbij wel gebruik te maken van landelijk uniforme instrumenten, wordt
in lijn met de vraag van de PvdA voorkomen dat het diffuus wordt voor
aanbieders.
Zelf voer ik de regie op het vertalen van duurzaamheiddoelen in concrete
instrumenten en op het stimuleren van de toepassing daarvan. Een goede
uitvoering in het hele inkoopproces vergt verdere professionalisering van
de bedrijfsvoeringsdisciplines, waarvoor de collega’s van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties en van Economische Zaken, Landbouw &
Innovatie primair aan de lat staan. Ik ben verheugd dat het bedrijfsleven
een actieve bijdrage wil blijven leveren.
In deze brief houd ik de thematische volgorde aan van mijn eerdere brief
van 31 oktober jl. (Kamerstuk 30 196, nr. 147).

kst-30196-154
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2011

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 30 196, nr. 154

1

Verbetering aanbestedingspraktijk
Het CDA en D66 hebben gevraagd hoe ik invulling geef aan het professionaliseren van het opdrachtgeverschap, naar de rol van PIANOo daarbij en
de inhoud van de aangekondigde handreikingen. De website van PIANOo
is het centrale digitale informatiepunt. Daarop worden de bestaande
handvatten voor het meenemen van duurzaamheid in het hele inkoopproces bij elkaar gezet en er wordt met vele partijen samengewerkt om
lacunes op te vullen, zoals op het terrein van contractmanagement, total
cost of ownership en functioneel specificeren.
Daarnaast worden bijeenkomsten en andere activiteiten gericht op
professionalisering op elkaar afgestemd. Het ministerie van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties vervult daarin een sleutelrol. Belangrijke
thema’s zijn de dialoog tussen vrager(s) en aanbieders, het meer
functioneel specificeren (met als voorloper de GWW-sector), innovatiegericht aanbesteden (met als primaire trekker het ministerie van Economische Zaken, Landbouw & Innovatie) en het vergroten van het besef bij
bestuurders dat een professionele inkoopfunctie goud waard is.
Uiteraard is het, zoals GroenLinks stelt, wenselijk dat bij aanbestedingen
wordt gekeken naar het hele kostenplaatje (total cost of ownership). Dat
proberen we zoveel mogelijk te bevorderen. In antwoord op D66 kan ik
melden dat voor het Rijk wordt overlegd met het ministerie van Financiën
om barrières, zoals tussen investerings- en exploitatiebudgetten, te
identificeren en te slechten. Voor andere overheden zullen we oplossingen
aanreiken en, door bestuurders erbij te betrekken, bevorderen dat deze
oplossingen worden doorgevoerd. Voor het aangedragen geval inzake het
hergebruik van oude camera’s heb ik het ministerie van Binnenlandse
Zaken en Koninkrijksrelaties gevraagd dit uit te zoeken.
Verbetering criteria
Ik vind de piramide zoals de afgevaardigde van het CDA die tijdens het AO
uitdeelde, met onder elkaar een algemeen duurzaamheidsideaal,
themaspecifieke ambities, gunningcriteria en ten slotte minimumeisen als
basis, goed aansluiten bij mijn wensbeeld voor duurzaam inkopen en
gebruik deze graag in het overleg met betrokken partijen. De vragen van
CDA en ChristenUnie of ik inhoudelijke ambities, stippen op de horizon,
wil opstellen, zijn dan ook bevestigend te beantwoorden. Ik laat, conform
het advies, de potentiële duurzaamheidwinst van duurzaam inkopen
onderzoeken. Door deze te leggen naast de landelijke milieuambities wil ik
de ambities voor duurzaam inkopen bepalen. Die wil ik vertalen naar de
marktsectoren en vervolgens richtinggevend laten zijn voor de criteria.
Daarmee weten leveranciers waar naar toe gewerkt moet worden. Door
de ambities geregeld, bijvoorbeeld parallel aan het nationale milieubeleid,
bij te stellen, is er sprake van de voortdurende verbeteringen in het
systeem waar de PvdA om vraagt. Op verzoek van de VVD informeer ik u
begin volgend jaar graag over de prioritaire sectoren en over mijn eerste
denkbeelden wat betreft de beoogde duurzaamheidwinst.
De focus van duurzaam inkopen komt te liggen op de dialoog tussen
vrager en aanbieders over doelen en functies, en daarmee ook over
innovatiemogelijkheden. De criteria moeten daar naadloos op aansluiten.
In lijn met vragen van CDA, D66 en PvdA wil ik daar waar dat bruikbaar is,
handvatten geven om functionele prestaties te formuleren, zoals
geleverde vervoerkilometers in plaats van voertuigen. Innovaties vallen
niet buiten de boot omdat de minimumeisen zoveel mogelijk de vorm van
doelcriteria krijgen. Bovendien zal bij actualiseringsprocessen rekening
worden gehouden met nieuwe ontwikkelingen die relevant zijn voor het
hele inkoopproces. Dit in antwoord op vragen van D66 terzake. Richting
de ChristenUnie geef ik aan dat de minimale eisen uiteraard strenger

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 30 196, nr. 154

2

kunnen worden ingezet, mits de markt dat aan kan. Overigens stelde
GroenLinks dat doelvoorschriften zouden moeten worden gecombineerd
met productcriteria, maar de intentie is juist om productcriteria meer
doelgericht te maken, niet om deze te vervangen door criteria die geen
productrelatie meer hebben.
Wanneer vragers en aanbieders zullen nadenken en in dialoog treden met
elkaar over duurzaamheid in het hele inkoopproces en criteria en andere
handvatten beschikbaar zijn om daar op maat invulling aan te geven,
worden de criteria niet langer als afvinklijstjes gebruikt, zo meld ik de
VVD. De ChristenUnie heeft gevraagd hoe de Kamer wordt betrokken bij
de wijziging van de criteria. Ik stel mij voor over de voortgang van de
hierboven genoemde activiteiten de Kamer in de loop van volgend jaar te
informeren.
Een praktisch aspect is de bewijsvoering door bedrijven en de rol van
keurmerken daarbij. De ChristenUnie vroeg zich af waarom er zoveel
nadruk wordt gelegd op de eigen verklaring. Bedrijven kunnen bij hun
inschrijving volstaan met een eigen verklaring om hoge administratieve
lasten te voorkomen. Alleen bij het bedrijf waaraan de overheid
voornemens is het contract te verlenen, kunnen vervolgens bewijsstukken
zoals een keurmerk worden opgevraagd. Zoals bekend kan in aanbestedingen niet rechtstreeks naar keurmerken worden gevraagd. Het CDA
vraagt of de overheid dit kan sanctioneren en wat de rol van keurmerken
in het nieuwe beleid is. Het Rijk heeft momenteel geen sanctiemiddelen
om op te treden tegen overheden die in aanbestedingen naar keurmerken
vragen. In het kader van de Aanbestedingswet wordt een commissie van
aanbestedingsexperts ingesteld waar bedrijven klachten kunnen indienen.
Daarnaast geeft het wetsvoorstel Naleving Europese regelgeving publieke
entiteiten («Nerpe», Kamerstuk 32 157) de Minister van Economische
Zaken, Landbouw & Innovatie de mogelijkheid om bij een schending van
het Europese aanbestedingsrecht in te grijpen door middel van een
aanwijzing. Ik wil met de stakeholders bezien welke rol keurmerken nog
kunnen spelen. Als we namelijk meer functioneel en doelgericht te werk
gaan, sluit dat minder goed aan op de gedetailleerde specificaties die
keurmerken vaak kennen.
De ChristenUnie heeft diverse vragen gesteld over de sociale
voorwaarden. Men wenst een minder vrijblijvende ketenverantwoordelijkheid en een stappenplan voor het niet meer tolereren van overtredingen van de arbeidsnormen en mensenrechten. Ook is gevraagd of er
faire electronica beschikbaar is, wat de gevolgen zijn van ons beleid voor
fabrikanten die samenwerken met een bedrijf dat de normen schendt (er
werd gerefereerd aan Foxconn, waarover eerder Kamervragen zijn
gesteld) en of de drempel omlaag kan, zeker waar keteninitiatieven
bestaan.
Alom wordt erkend dat van bedrijven niet kan worden verwacht dat zij de
hele keten kunnen beïnvloeden. Wat hierin redelijk is, is van allerlei
factoren afhankelijk. Daarom vragen de sociale voorwaarden een redelijke
inspanning. De plicht daarover openbaar te rapporteren maakt dit bepaald
niet vrijblijvend. Helaas kunnen pas resultaatverplichtingen worden
gebruikt als er bedrijven zijn die resultaat kunnen garanderen. In de
sectoren waarvan bekend is dat er schendingen plaatsvinden, zoals de
electronica, zijn er helaas nog geen bedrijven bekend die kunnen
garanderen dat in hun keten geen schendingen plaatsvinden. De redelijke
inspanning vergt van bedrijven dat ze directe toeleveranciers aanspreken
en bij gebleken onwil bezien of het contract kan worden beëindigd.
Richting partijen verderop in de keten kan met toeleveranciers worden
samengewerkt, al dan niet in keteninitiatieven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 30 196, nr. 154

3

Tot slot is het vragen van de genoemde openbare rapportage niet
proportioneel voor kleine opdrachten, zodat er om juridische redenen een
drempel is ingebouwd. Dat een bedrijf kan volstaan met het lidmaatschap
van een keteninitiatief doet daar niet aan af, omdat we zo’n lidmaatschap
niet mogen verplichten en dus rekening moeten houden met inschrijvers
die individueel de redelijke inspanning zullen verrichten.
De VVD heeft gevraagd om alle aanvullende sociale criteria te schrappen.
Ik vind dat geen goed voorstel. Een deel van de aanvullende sociale
normen is gebaseerd op conventies van de International Labour Organisation. Het betreft: veilige en gezonde werkplek, werktijden, leefbaar loon.
Nederland is gehouden deze ILO-normen te bevorderen. Ook de aanvullende normen voor eerlijke handel en leefbaar inkomen zijn belangrijk.
Deze normen zijn niet discriminatoir, wij vragen geen keurmerk. Ik wil de
voortgang die in deze sector wordt gemaakt juist ondersteunen en
bovendien het doel om te streven naar een beter inkomen voor de boeren
niet wegstrepen. Ik herhaal dat ik bereid blijf om in samenwerking met het
bedrijfsleven te zoeken naar één doelformulering waar beide normen
onder zijn te vatten.
Innovatiegericht inkopen
Het kabinet streeft er naar om 2,5% van de inkoopbudget van de
overheden in te zetten voor innovatiegerichte aankopen. ChristenUnie en
GroenLinks vragen dit te verhogen, laatstgenoemde lijkt ook te verlangen
dat innovaties bovendien aan stevige duurzaamheideisen voldoen. De
2,5% moet gezien worden als een richtgetal. In welke mate innovatiegericht inkopen mogelijk blijkt, is afhankelijk van factoren als de ontwikkelingen in een sector, de complexiteit van de aanbesteding en de
benodigde investeringen.
Europese ontwikkelingen
De VVD, D66 en de PvdA hebben gevraagd naar de relatie met het
Europese beleid voor duurzaam inkopen. Ik heb al gezegd dat wij
voorloper zijn. Het kabinet brengt onze inzichten in bij de Europese
beleidsontwikkeling. Er is veel belangstelling voor onze zienswijze en
(leer-)ervaringen, zowel bij de Commissie als bij andere landen. Op
aandringen van Nederland wil de Commissie nu gezamenlijk de prioritaire
productgroepen bepalen en zijn voornemens om criteria te maken voor
enkele kleine productgroepen ingetrokken. Omdat Europa nauwelijks
stakeholders bij de actualisaties betrok, heb ik de inbreng van Nederlandse stakeholders zelf georganiseerd. Daarnaast probeert het kabinet de
mogelijke verplichtstelling van criteria tegen te houden en sta ik in ieder
geval pal voor ons eigen ambitieniveau.
Evaluatie en monitoring
GroenLinks en ChristenUnie hebben de betrouwbaarheid van de Monitor
Duurzaam Inkopen 2010 aan de orde gesteld. Ik heb al gezegd dat de
monitor op zich betrouwbaar is. Wel kan er zeker een verschil zijn tussen
het gebruik van de criteria – daar is bij de monitor naar gevraagd – en de
duurzaamheid van de daadwerkelijk geleverde producten. Onafhankelijke
controle zoals de ChristenUnie voorstelt, lijkt me een te groot middel met
onevenredige lasten. De verantwoordelijkheid voor het controleren dat de
overeenkomst na een aanbesteding correct wordt uitgevoerd, ligt bij de
aanbestedende dienst zelf, en bij de leverancier voor zover het zijn
toeleverketen betreft. Zij kunnen dat steekproefsgewijs of op basis van
signalen nagaan.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 30 196, nr. 154

4

De PvdA vraagt zich af of monitoring wel zin heeft als je niet precies het
effect kunt meten. Enerzijds heeft evaluatie en monitoring zin om te
beoordelen of overheden het instrumentarium (kunnen) toepassen en, in
lijn met een vraag van D66, de voortgang te borgen. Anderzijds heeft het
zin om te bezien wat het effect in de markt is, kwalitatief en zo mogelijk
kwantitatief. Omdat dit effect niet uitsluitend door duurzaam inkopen
wordt bewerkstelligd, wil ik een onderdeel duurzaam inkopen meenemen
in de brede Monitor Duurzaam Nederland.
Overige vragen
De PvdA heeft gevraagd hoe het staat met de positie van streekproducten
in het duurzaam-inkopenbeleid. Onlangs is de consultatie afgerond over
een geactualiseerd concept-criteriadocument voor catering. De opstellende werkgroep kon niet tot een sluitende definitie van streekproducten
komen. Bovendien is er geen duidelijkheid over de vraag of streekproducten beter zijn voor het milieu. De werkgroep heeft voorgesteld in het
gepubliceerde document geen eisen te formuleren maar in de voorbereidingsfase aandacht te besteden aan aspecten rond streekproducten.
Naar aanleiding van een opmerking van de Partij voor de Dieren wijs ik
erop dat in hetzelfde document uitgebreid wordt ingegaan op vele
aspecten van duurzaamheid, waaronder dierenwelzijn.
De ChristenUnie heeft gevraagd of ik er op ga toezien dat huisbankier RBS
het beleid ten aanzien van clustermunitieproducenten aanscherpt. Vanuit
het ministerie van Financiën is hierover regelmatig overleg met RBS. RBS
heeft aangegeven haar beleid met betrekking tot clustermunitie te baseren
op het Verdrag inzake Clustermunitie en tevens te hebben geconcludeerd
dat geen van haar cliënten uit de defensie-industrie inbreuk maakt op dit
Verdrag. RBS heeft inmiddels wel toegezegd haar beleid inzake clustermunitie te zullen evalueren.
Ik ga er van uit de vragen uit het Algemeen Overleg afdoende te hebben
beantwoord.
De staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu,
J. J. Atsma

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 30 196, nr. 154

5