Gegevensuitwisseling bij
Medisch-Generalistische Zorg
in de Gehandicaptenzorg
Veertig mogelijke knelpunten in gegevensuitwisseling,
aan de hand van de patiëntreis van Michael
Den Haag, 2 oktober 2020
Versie 1.00

Inhoudsopgave
Managementsamenvatting

4

1

Inleiding

6

1.1
1.2
1.3

7
8
9

2

Patiëntreis “Michael”

10

3

Referentiemodel

13

3.1
3.2
3.3
3.4
3.5
3.6
3.7
3.8
3.9

13
16
17
22
27
29
32
34
36

4

5

2 / 92
UBR

Doelstelling
Methode
Leeswijzer

Het Nictiz-vijflagenmodel
Verschil tussen referentiemodel, NORA en Nictiz vijflagenmodel
Laag 0: Grondslagen
Laag 1: Mens en organisatie
Laag 2: Processen
Laag 3: Informatie
Laag 4: Applicaties
Laag 5: Infrastructuur (voorzieningen)
Laag 0-5: Dienstverlening

Mogelijke patiëntproblemen

41

4.1
4.2
4.3
4.4
4.5
4.6

41
41
41
42
42
42

Patiënten ontvangen geen of minder huisartsenzorg
Patiënten krijgen minder goede zorg van huisarts
Patiënten krijgen minder goede zorg van huisartsenpost
Patiënten krijgen minder goede zorg van AVG en instelling
Patiënten ervaren minder goede zorg
Mate waarin patiëntproblemen daadwerkelijk optreden

Mogelijke knelpunten

44

5.1
5.2
5.3
5.4
5.5
5.6
5.7
5.8
5.9
5.10
5.11
5.12
5.13
5.14
5.15

46
47
47
49
50
50
51
51
51
52
53
53
54
54
55

Onvoldoende feitelijke (lokale) samenwerking
Samenwerkingsknelpunt door capaciteitstekort
Samenwerkingsknelpunt door gegevensuitwisseling
Samenwerkingsknelpunt in juridische complexiteit
Samenwerkingsknelpunt op grensvlak AVG-Huisarts
Samenwerkingsknelpunt bereikbaarheid & ANW
Onvoldoende capaciteit zorgpersoneel (kwantitatief)
Onvoldoende capaciteit zorgpersoneel (kwalitatief)
Onvoldoende kwaliteit van begeleiders
Bescherming gegevenstransport onvoldoende
Bescherming gegevenstransport niet uitvoerbaar
Geen logging
Ontvangen gegevens moeilijk te verwerken
Gegevens onduidelijk door foute taal(standaarden)
Onvindbaarheid van systemen van zorgaanbieders

5.16
5.17
5.18
5.19
5.20
5.21
5.22
5.23
5.24
5.25
5.26
5.27
5.28
5.29
5.30
5.31
5.32
5.33
5.34
5.35
5.36
5.37
5.38
5.39
5.40

6

7

3 / 92
UBR

Problemen met inloggen, identificatie & authenticatie
Onvoldoende rechten (autorisatie)
Geen duidelijke afspraken over de hoofdbehandelaar
Geen toestemming patiënt voor gegevensoverdracht
Juiste gegevens niet beschikbaar
Gegevens passen niet in het systeem
Gegevens zijn incompleet en/of verouderd
Geen actuele contactrelevante organisatiegegevens
Gegevens zijn moeilijk te vinden
Gegevens moeilijk uit systemen te halen
Instellingen schaffen geen geschikte systemen aan
Onvoldoende middelen voor ICT-investeringen
Onvoldoende middelen voor goede implementatie
Onvoldoende eisen ten aanzien van interoperabiliteit
Onvoldoende wettelijke verplichting zorginstellingen
Onvoldoende toezicht op de zorginstellingen
Leveranciers maken geen geschikte systemen
Investeren risicovol door onduidelijke standaarden
Investeren onaantrekkelijk zonder dienstverlening
Onaantrekkelijke markt door overregulering
Onaantrekkelijke markt door lage vraag afnemers
Onaantrekkelijke markt door richtingsvraagstuk
Onaantrekkelijke markt door versnippering
Geen wettelijke prikkels goede systemen te maken
Investeren risicovol door ketenafhankelijkheden

56
57
57
58
59
59
59
60
61
61
62
62
63
63
64
65
65
66
67
68
69
70
71
71
72

Discussie en vervolg

73

6.1
6.2
6.3
6.4
6.5

74
74
75
82
83

Samenvatting resultaten
Discussiepunten
Aanbevelingen voor beleidsvraagstukken
Aanbevelingen voor interne afstemming
Aanbevelingen voor vervolgonderzoek

Bijlagen

85

7.1
7.2

85
88

Literatuurlijst
Afkortingen en relevante definities

Managementsamenvatting
Het Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS) heeft signalen
ontvangen dat mensen met een beperking niet altijd bij een arts terecht kunnen. De
Landelijke Vereniging van Huisartsen (LHV) en Nederlandse Vereniging van Artsen
voor Verstandelijk Gehandicapten (NVAVG) geven aan dat dit onder andere het
gevolg is van het niet goed ingevuld zijn van randvoorwaarden met betrekking tot
elektronische gegevensuitwisseling.
De directie Langdurige Zorg (DLZ) van VWS wil graag meer inzicht krijgen in de
mogelijke knelpunten die in die gegevensuitwisseling op kunnen treden. In dit
vooronderzoek zijn deze mogelijke knelpunten in beeld gebracht. Daarmee wil DLZ
bepalen hoe zij kan bijdragen aan een beter verloop van die gegevensuitwisseling.
De knelpunten zijn geïnventariseerd aan de hand van een “ideale” patiëntreis. Die
reis heeft betrekking op patiënten met een verstandelijke beperking die wonen in
een instelling en die zorg krijgen van zowel huisartsen uit huisartsenpraktijk en op
huisartsenposten als van artsen in de instelling waar ze verblijven, gefinancierd
vanuit de Wet Langdurige Zorg. In die reis bezoekt de fictieve patiënt Michael, die in
een instelling verblijft, een huisarts en een huisartsenpost.
De inventarisatie heeft geresulteerd in een praktisch overzicht met veertig mogelijke
knelpunten in gegevensuitwisseling, die allen deze reis kunnen verstoren. Die zijn
divers. Het gaat onder meer om diverse samenwerkingsbelemmeringen, gebrek aan
capaciteit, onvoldoende (afspraken over) gebruik van samenwerkingsstandaarden
(voor bijvoorbeeld inloggen, eenheid van taal, eenheid van techniek), het niet
(kunnen) aanschaffen of goed gebruiken van (wel aanwezige) ICT-oplossingen of
juist het afwezig zijn van dergelijke ICT-oplossingen, bijvoorbeeld door gebrek aan
incentives voor leveranciers om te investeren in oplossingen waarmee gegevens
goed uitgewisseld kunnen worden. Ter ondersteuning van de analyse is een
referentiemodel ontwikkeld op basis van het Nictiz vijflagenmodel. Om de
samenhang tussen de knelpunten en mogelijke oplossingen zichtbaar te maken is
een gelaagd knelpuntenschema opgesteld.
Om knelpunten weg te nemen beveelt dit rapport DLZ aan drie beleidskeuzes te
maken, binnen VWS de verbeteracties goed af te stemmen en nader onderzoek te
doen. De drie beleidskeuzes zijn:
1. De keuze voor een helder hoofdprobleem: DLZ kan er voor kiezen om (vooral)
de toegang tot medisch-generalistische zorg te willen verbeteren, maar ook om
betere patiëntreizen tot stand te willen brengen, of om betrokken partijen beter
gegevens te willen laten uitwisselen. Die keuze heeft consequenties voor de
4 / 92
UBR

aard en intensiteit van de hiertoe benodigde interventies.
2. De keuze voor een heldere rolopvatting: DLZ kan de (veelal private) partijen in
het veld ruimte laten knelpunten op te lossen onder eigen verantwoordelijkheid.
Recent echter stelde de Minister voor Medische Zorg in het Memorie van
Toelichting op het Wetsvoorstel Elektronische Gegevensuitwisseling in de Zorg
dat de door het veld gezette stappen om problemen als gebrek aan eenduidige
taal, techniek en regie op te lossen, nog onvoldoende zijn gebleken.
3. De keuze voor een beleidsinterventiestrategie: DLZ kan kiezen voor de inzet van
wet- en regelgeving (zoals het wettelijk verplichten van informatiestandaarden
of het stellen van eisen aan infrastructuren), co-regulering, het stimuleren van
de implementatie van specifieke oplossingen, of voor andere beleidsinterventies,
afhankelijk van gekozen doel en rolopvatting.
Afhankelijk van de knelpunten waarop DLZ actie wil nemen, is het zaak binnen VWS
goed afstemming te organiseren met onder meer de directies Informatiebeleid/CIO,
Wetgeving en Juridische Zaken en Patiënt en Zorgordening, en met de programma’s
Elektronische Gegevensuitwisseling en Digitale Toegang.
Om gericht beleidsinterventies te kunnen doen is meer kennis nodig van de praktijk
in het veld. Vanwege de coronacrisis is er voor gekozen om eerst dit vooronderzoek
uit te voeren. Om medisch personeel in de frontlinie niet te belasten, is dit vooral
gebaseerd op literatuurstudie, een beperkt aantal interviews en enkele gesprekken
met collega’s van VWS en I-Interim Rijk. Om echte oplossingen voor werkelijke
problemen te realiseren, blijft aanvullend en diepgaander praktijk onderzoek nodig:
1. Praktijkonderzoek naar de patiëntproblemen, om de urgentie en omvang van die
problematiek op een objectieve manier te kunnen wegen. Daarbij is inbreng
nodig van degenen die de problemen daadwerkelijk in de praktijk ervaren zoals
patiënten, huisartsen, AVG’s en hoofdverpleegkundigen op instellingen.
2. Praktijkonderzoek naar knelpunten en oplossingen, om vast te stellen welke
mogelijke knelpunten in de praktijk daadwerkelijk tot problemen leiden. Daarbij
is niet alleen inbreng nodig van degenen die de problemen ervaren, maar ook
van hen die de knelpunten kennen en die deze knelpunten kunnen oplossen. Dit
praktijkonderzoek kan desgewenst eerst op kleinere (pilot- of proeftuin-) schaal
worden uitgevoerd en vervolgens worden uitgebreid tot landelijke schaal.
3. Een stakeholder-analyse onder zorgaanbieders en ICT-leveranciers, om een
beeld te krijgen van de benodigde interventievorm en –intensiteit.
4. Feitenonderzoek onder zorgaanbieders, om te komen tot een objectieve
beleidsbasis die inzicht biedt in welke publieke investeringen het meeste
bijdragen aan het oplossen van de geselecteerde patiëntproblemen.

5 / 92
UBR

1

Inleiding
De Minister voor Medische Zorg heeft in zijn Kamerbrief De juiste medischgeneralistische zorg op de juiste plek van 19 december 2019 aangegeven signalen
te ontvangen dat ouderen en mensen met een beperking niet altijd bij een arts
terecht kunnen. Hoewel de Minister niet heeft gehoord dat mensen daadwerkelijk
verstoken zijn van medisch-generalistische zorg, kan hij zich voorstellen dat de
huidige situatie tot onrust leidt bij de patiënt en naasten.
In de leidraad Algemeen medische zorg voor verstandelijk gehandicapten (LHV,
2019) stelt de Landelijke Huisartsen Vereniging (LHV) dat patiënten met een Wlzindicatie, die verblijven in een geclusterde woonvorm, niet vallen onder het
basisaanbod huisartsgeneeskundige zorg dat de huisarts in de thuissituatie levert,
tenzij aan bepaalde randvoorwaarden is voldaan. De LHV noemt daarbij onder meer
elektronische gegevensuitwisseling als randvoorwaarde.
Ook artsen verstandelijk gehandicapten ervaren problemen met randvoorwaarden
waaronder zij hun werk doen. Ook digitale dossiervoering en digitale overdracht,
met beschikbaarheid van actuele medicatie-overzichten voor samenwerkende
medisch-generalisten, worden genoemd als randvoorwaarden. De Nederlandse
Vereniging van Artsen voor Verstandelijk Gehandicapten (NVAVG) geeft aan dat
deze voorwaarden gefaciliteerd moeten worden om samen met huisartsen
complementaire medisch-generalistische zorg te kunnen blijven leveren.
De Minister noemt het een gezamenlijke verantwoordelijkheid van partijen om de
juiste medisch-generalistische zorg op de juiste plek te organiseren. Hij is daarom
positief gestemd over de ontwikkelingen in de gehandicaptenzorg. Tijdens een
overleg op 15 oktober 2019 zijn door diverse partijen gezamenlijk acties benoemd.
Het gaat om Iederin, Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ), Ineen, KansPlus,
Landelijke Huisartsen Vereniging (LHV), Nederlandse Vereniging van Artsen voor
verstandelijk gehandicapten (NVAVG), Nationale Zorgautoriteit (NZa),
beroepsvereniging Verzorgenden Verpleegkundigen (V&VN), de Vereniging
Gehandicaptenzorg Nederland (VGN), VWS, Zorgverzekeraars Nederland (ZN) en
Zorginstituut Nederland. Met VGN als penvoerder wordt nu gewerkt aan de concrete
uitwerking van de afspraken in een convenant. Daarbij worden alle partijen die
deelnamen aan de bestuurdersbijeenkomst van oktober betrokken, met het doel het
convenant begin volgend jaar vast te stellen. Acties voor de korte termijn gaan over
het beter faciliteren van huisartsen en artsen voor verstandelijk gehandicapten, het
verbeteren van informatie-uitwisseling en het oplossen van knelpunten in de regio.
Voor de lange termijn richten de partijen zich ook op arbeidsmarkt, de positionering
van beroepsgroepen en financiële en administratieve randvoorwaarden. Deze

6 / 92
UBR

afspraken in de gehandicaptenzorg zijn erop gericht dat alle mensen met een
beperking de medisch-generalistische zorg krijgen die zij nodig hebben, zowel
overdag als in de avond-, nacht- en weekenden, onder de voorwaarden die artsen
nodig hebben om hun werk te kunnen doen.
VWS heeft aan de convenantpartijen toegezegd in 2020 onderzoek te doen naar de
ervaren knelpunten bij de elektronische uitwisseling van gegevens tussen
huisartsen-praktijken, huisartsenposten, zorgaanbieders en artsen voor
verstandelijk gehandicapten (AVG’s).
Het rapport dat voor u ligt bevat de resultaten het vooronderzoek dat, ter invulling
van deze toezegging aan de convenantpartijen, tussen april en september 2020 is
uitgevoerd. Het richt zich op de analyse van knelpunten en aanbevelingen. Tijdens
de start van de coronacrisis is besloten om geen zorgprofessionals te bevragen over
deze knelpunten, zodat zij hun handen vrij hadden voor hun patiënten. De scope is
daarom beperkt tot literatuurstudie en gesprekken met DLZ-ambtenaren die tijdens
deze crisis daadwerkelijk tijd hadden te participeren. Gaandeweg bleek er overigens
ook tijd om op ad-hoc basis enkele gesprekken te voeren met vertegenwoordigers
van IGJ, Nictiz, NVAVG, VNG en met ICT-leverancier De Heer Software. Zij zijn niet
bewust voor dit onderzoek geselecteerd, en we zien hen niet als representatief voor
de totale populatie die in een praktijkonderzoek breder afgedekt zal worden.

1.1

Doelstelling
De doelstelling van het oorspronkelijk beoogde onderzoek was om de werkelijke
knelpunten te inventariseren, die te analyseren en aanbevelingen te doen om die
weg te nemen. Door het wegvallen van de praktijkbeoefenaars werd dat doel
onhaalbaar. Bijgesteld doel van het op literatuur gebaseerde vooronderzoek is
geworden om mogelijke knelpunten te inventariseren, die te analyseren en om
mogelijke aanbevelingen te doen die weg te nemen. Praktijkonderzoek ná dit
vooronderzoek moet uitwijzen welk van die mogelijke knelpunten daadwerkelijk in
de praktijk optreden, en welke mogelijke oplossingen die weg kunnen nemen.
De vragen die dit vooronderzoek beantwoord zijn:
1. Welke mogelijke knelpunten kunnen zich voordoen bij de elektronische
uitwisseling van gegevens tussen huisartsenpraktijken, huisartsenposten,
zorgaanbieders en artsen voor verstandelijk gehandicapten (AVG’s)
gegevensuitwisseling?
2. Welke mogelijke problemen kunnen patiënten ervaren als gevolg van deze
knelpunten?
3. Welke mogelijke oplossingen zijn er om deze knelpunten weg te nemen?
4. Welke beleidsvragen moet DLZ beantwoorden om de juist opties te kiezen?

7 / 92
UBR

5. Welke stappen kan DLZ het best zetten, in vervolg op dit vooronderzoek?

1.2

Methode
De mogelijke knelpunten zijn afgeleid uit een “ideale” patiëntreis en een op die reis
toegespitst referentiemodel, in drie stappen:
1. Op basis van doelstelling en scope van dit vooronderzoek is een patiëntreis
ontworpen van de fictieve verstandelijk gehandicapte patiënt “Michael”. Die reis
is beschreven in hoofdstuk 2. Het is een beschrijving vanuit patiëntperspectief
van wat er allemaal goed gaat als er in de gegevensuitwisseling geen enkel
knelpunt zou zijn.
2. Om de gegevensuitwisseling goed te kunnen beschrijven in relatie tot deze
patiëntreis, is een referentiemodel ontworpen. Dit model beschrijft welke
componenten bijdragen aan (gegevensuitwisseling tijdens) de patiëntreis, en
wat er geregeld moet zijn om de gegevensuitwisseling goed te laten verlopen.
Het model is gebaseerd op het Nictiz vijflagenmodel, beschreven in hoofdstuk 3,
aangevuld met Best Practices, waaronder Richtlijn Gestructureerde informatieuitwisseling tussen huisarts en fysiotherapeut (NHG en KNGF, 2012).
3. Vervolgens zijn de benodigde stappen voor gegevensuitwisseling tijdens deze
reis geplot op het model. Van elke stap is beoordeeld wat daarin fout zou
kunnen gaan. Iedere fout is geïdentificeerd als mogelijk knelpunt. Per knelpunt
is op basis van de samenhang in het model beoordeeld welke onderliggende
knelpunten er kunnen zijn die het gevonden knelpunt kunnen veroorzaken. De
onderliggende knelpunten zijn toegevoegd aan de lijst met mogelijke
knelpunten.
In enkele eenvoudige gevallen zijn mogelijke oplossingen direct af te leiden uit de
knelpunten. Voor moeilijkere gevallen zijn ze als volgt ontwikkeld:
1. In de kennisbank van kenniscentrum Wetgeving en Juridische Zaken (Ministerie
van Justitie en Veiligheid) zijn mogelijk goed inzetbare beleidsinstrumenten
beoordeeld op hun potentiele bijdrage aan het wegnemen van knelpunten in de
lijst en gegroepeerd. Per groep is een aantal mogelijke oplossingen genoemd.
2. Om keuzes te kunnen maken uit de mogelijke oplossingen is het meer generieke
Integraal AfwegingsKader (IAK) toegepast op de knelpuntenlijst. Op basis van
dit kader is een aantal beleidsvragen geformuleerd die nu relevant zijn te
beantwoorden om mogelijke knelpunten weg te kunnen nemen.
3. Tot slot is beoordeeld in hoeverre met de resultaten van dit vooronderzoek al
zinvolle vervolgacties kunnen worden uitgezet, en op welke punten vervolg op
dit vooronderzoek nodig is. Hiertoe zijn aanbevelingen gedaan.

8 / 92
UBR

1.3

Leeswijzer
De inhoud van het rapport is als volgt verdeeld over zes hoofdstukken. Na deze
inleiding zijn dat:
2. Beschrijving van use case “Michael”. Dit is de ideale patiëntreis zoals die
afgelegd kan worden als er in de gegevensuitwisseling geen enkel knelpunt is.
3. Beschrijving van het referentiemodel. Dit is een op de use case “Michael”
toegespitste verbijzondering van het Nictiz vijflagenmodel. Het referentiemodel
wordt gebruikt om de knelpunten te identificeren en te structuren. De eerste
paragraaf van het hoofdstuk licht het Nictiz vijflagenmodel toe.
4. Beschrijving van de problemen die Michael kan ervaren als gevolg van niet goed
uitgevoerde gegevensuitwisseling. Daarmee wordt een selectie van relevante
knelpunten mogelijk binnen het referentiemodel.
5. Beschrijving de mogelijke knelpunten en mogelijke oplossingen.
6. Suggesties voor beleidskeuzes die DLZ kan maken om zorgvuldig geselecteerde
knelpunten gericht weg te nemen, en voor aanvullend praktijkonderzoek ter
ondersteuning van de verdere beleidsvorming.

9 / 92
UBR

2

Patiëntreis “Michael”
Deze use case “Michael” beschrijft, binnen de scope van deze opdracht, de
belevenissen van een patiënt met een verstandelijke beperking weergeeft. De use
case is geschreven in de vorm van een “happy flow”, een patiëntreis waarin alles
goed verloopt. Michael is een fictief persoon. Ook de namen van genoemde
systemen en instellingen zijn, op een paar uitzonderingen na, fictief.
Michael
Michael is verstandelijk gehandicapt en verblijft op één van de 120 locaties van
Kordaat, een stichting die aan zo’n 20.000 mensen zorg biedt in Warmerdam,
Nieuw-Rontelen en IJsdam. Kordaat heeft bijna 6.000 medewerkers en ruim 2.500
vrijwilligers. Michael ontvangt in het kader van de Wet Langdurige Zorg (Wlz) 24uurs zorg. Els, de tante van Michael, treedt op als zijn wettelijk vertegenwoordiger.
Hij wordt op zijn locatie verzorgd en verpleegd door een team van verzorgenden en
verpleegkundigen, waaronder Saam en Judith.
Verstuikte enkel
Op Goede Vrijdag 10 april verstuikt Michael zijn enkel en hij bezoekt, samen met
zijn tante Els, de huisartsenpost (HAP) Warmerdam Noord. De post maakt samen
met 4 andere posten deel uit van de Huisartsenposten Warmerdam, die jaarlijks
172.800 patiëntcontacten heeft. De groep gebruikt twee systemen, een Elektronisch
Medisch Dossier (EMD) en Waarneem Dossier Huisartsen (WDH). De geringe
beschikbaarheid van huisartsdossiers en de gefragmenteerde medicatie informatie
waar Warmerdam vroeger mee kampte, is nu gelukkig opgelost. Het WDH van
Warmerdam is aangesloten op het besloten zorgcluster van de Regionale
Ondersteuningsstructuur Warmerdam-en- Omstreken (WeO), waar ook diverse
huisartsenposten op aangesloten zijn. Locatie Noord ziet ongeveer 1 patiënt met
verstandelijke beperking per week.
Michael en zijn tante worden bij de balie ontvangen door de praktijkverpleegkundige
Jeroen. Op diens verzoek overlegt Michael zijn identiteitsbewijs en zijn
verzekeringspasje. Els overlegt haar identiteitsbewijs en maakt zich kenbaar als de
wettelijke vertegenwoordiger van Michael. Jeroen zoekt hen op in de systemen, en
herkent dat Michael bij Kordaat verblijft, en op basis van een budget uit de Wet
langdurige zorg (Wlz) geholpen mag worden. Hij vult alvast de factuurgegevens in
voor dienstdoende arts Pauline.
Pauline vraagt Michael en Els wat er gebeurd is. Ze onderzoekt de enkel en zoekt
snel nog de gegevens van Michael op. Ze ziet dat hij bij Kordaat verblijft en leest
ook hoe ze Michael kan benaderen. Ze ziet in één oogopslag dat zijn gegevens

10 / 92
UBR

vorige week nog zijn bijgewerkt. De afkortingen in het dossier zijn zorgvuldig

bijgehouden door twee artsen en verschillende verzorgenden en verpleegkundigen,
en zijn goed te begrijpen. Fijn! Voor geval van spoed staan contactgegevens
vermeld, zodat er altijd een arts voor verstandelijk gehandicapten van de instelling
kan worden gebeld. Dat is gelukkig niet nodig. Pauline oordeelt dat de enkel slechts
verstuikt is, maar omdat ze in haar systeem ziet dat Michael zijn enkel een half jaar
terug ook nog gebroken heeft, laat ze voor de zekerheid een foto maken. De enkel
blijkt goed geheeld. Ze verbindt de enkel, waarna Michael en Els terugkeren naar
Kordaat.
Ook nog eczeem
Op maandag 14 april 2020 is arts voor verstandelijk gehandicapten (AVG) Rohdia op
Kordaat. Zij ziet dan alle patiënten waarop de verpleging haar attendeert. Soms
informeert ze zelf bij patiënten die ze al een tijdje niet gezien heeft.
Rohdia maakt gebruik van het Huisartsen Informatie Systeem (HIS) Kordato-HIS en
het Electronisch Clienten Dossier (ECD) Kordato-ECD. Daarnaast heeft ze op haar
goed beveiligde laptop een aantal eigen dossiers staan met beveiligde versleutelde
Word-documenten. Rohdia ziet in Kordato-HIS dat Michael de huisartsenpost
bezocht heeft en dat er een foto gemaakt is. Ze bekijkt die foto, en ze ziet dat alles
inderdaad goed is. Ze leest ook dat Els hem begeleid heeft en belt voor de zekerheid
nog even Els om te verifiëren of alles goed gegaan is, op het nummer dat op haar
laptop staat.
Ze controleert de enkel van Michael en ziet dat die goed herstelt. Wel constateert ze
eczeem rond de tenen en ze raadt Michael aan om de huisarts te bezoeken. Ze
stuurt een fax naar de huisartsenpraktijk Zonneoord in Warmerdam West dat
Michael eraan komt, en werkt snel nog even de gegevens in haar systemen bij.
Een zalfje voor het eczeem
Op Zonneoord hoort Kees op dinsdag 15 april van zijn assistente dat Michael
langskomt met een zekere Judith. Kees heeft een eigen praktijk, gebruikt het HIS
Zonne-HIS en heeft een samenwerkingsovereenkomst afgesloten met Kordaat om
12 patiënten van woonlocatie Warmerdam Zuid van huisartsenzorg te voorzien. Hij
voert ongeveer 2 keer per week een consult uit voor deze patiëntengroep. Hij heeft
ook de fax-software My-Fax op zijn vaste PC, waar hij faxen mee kan ontvangen.
Met copy-and-paste kan hij die in Zonne-HIS importeren. Niet iedere arts is heel blij
met het feit dat er nog gefaxt moet worden, maar voor Kees werkt het prima. En
Michael is al lang blij dat hij gewoon goed geholpen wordt!
In “Correspondentie”, een dossierdeel van Zonne-HIS, ziet hij de fax van Rohdia
staan. Hij belt haar voor de zekerheid nog even op voor overleg, op het
telefoonnummer dat in Kordato-ECD staat. Tot dit systeem is hij recent via SingleSign-On gemachtigd. Hij ziet hierin ook dat Judith sinds drie maanden
11 / 92
UBR

verpleegkundige is bij Kordaat. Op de Attentiepagina in Zonne-HIS leest hij dat
Michael heel boos kan worden als hij hem aanspreekt met “topgozer”. Hij begroet
hem allerhartelijkst met “lieverd”. Hij onderzoekt de enkel en vraagt of Judith de
groeten wil doen aan Rohdia. Hij schrijft Michael vervolgens een zalfje voor, dat hij
via Zonne-HIS direct doorgeeft aan de apotheek op de Parkweg. Judith, die hiertoe
door Els gemachtigd is, haalt bij de apotheek het zalfje op. Ze krijgt het
probleemloos mee.
Een pijnvrije enkel, en geen last meer van eczeem
Op maandag 21 april is Rohdia weer op Kordaat en dan ziet zij wederom alle
patiënten. Ze ziet in Kordato-HIS dat Michael het zalfje heeft opgehaald en dat
Judith dat iedere dag netjes heeft aangebracht. Rohdia vraagt Michael of het zalfje
goed werkt en Michael knikt “ja”.

12 / 92
UBR

3

Referentiemodel
In dit rapport wordt gebruik gemaakt van een referentiemodel. Dit model beschrijft
de componenten die de patiëntreis van Michael mogelijk maken.
De componenten zijn ingedeeld in lagen. Zo zijn alle applicaties in een laag (4)
ondergebracht. En alle organisaties in een andere laag (1). Totaal zijn er vijf lagen
(1-5), plus een 0-laag waarin de eisen beschreven zijn die aan laag 1-5 worden
gesteld. Dit hoofdstuk beschrijft alle lagen, na een korte beschrijving van het Nictiz
5-lagenmodel (Nictiz, 2018d) waar het referentiemodel op gebaseerd is.
Het referentiemodel heeft een aantal functies:
•

Het geeft overzicht over alle componenten. En daarmee overzicht in wat de
eigenaren van die componenten (e.g. ICT-leveranciers, het ministerie) kunnen
doen om de patiëntreis te verbeteren. Het verbeteren van de reis begint immers
met het verbeteren (of toevoegen of verwijderen) van componenten, of met het
wederzijds aanzetten tot gedrag om componenten aan te passen.

•

Het model geeft inzicht in de samenhang tussen componenten. Knelpunten op
de ene laag kunnen worden veroorzaakt door onderliggende knelpunten op
andere lagen. En verbeteracties op de ene laag kunnen verbeteringen tot gevolg
hebben op andere lagen. Soms wordt verondersteld dat knelpunten bij
elektronische uitwisseling van gegevens kunnen worden weggenomen met ICToplossingen. In de praktijk blijken er andere knelpunten te zijn die eerst en/of
ook opgelost moeten worden. Dit model maakt de samenhang beter zichtbaar.

•

Het model helpt overzicht te krijgen in de samenhang tussen verbeteracties. Het
biedt component-eigenaren handvatten om gezamenlijk afspraken maken over
de verbetering van de patiëntreis van Michael.

VWS kan de kwaliteit van de patiëntreis en van de gegevensuitwisseling in deze reis
verbeteren door kwaliteitseisen te stellen aan de (eigenaren van de) componenten,
door het gebruik van specifieke componenten te stimuleren of te bevorderen, of
door (als eigenaar) haar eigen componenten (zoals wetgeving) aan te passen.

3.1

Het Nictiz-vijflagenmodel
Het Nictiz-vijflagenmodel maakt het mogelijk problemen met gegevensuitwisseling
in context en samenhang te visualiseren en te analyseren, zodat inzicht ontstaat in
de relatie tussen de oorzaken en de gevolgen. Figuur 1 toont dit model. In de eerste
stap van de patiëntreis van Michael is Kordaat de linker organisatorische eenheid
(die gegevens registreert en verzend) en de HAP de rechter (die gegevens ontvangt
en inzet bij de behandeling). Per stap zijn steeds andere organisaties betrokken.

13 / 92
UBR

Figuur 1: Nictiz 5-lagenmodel
Hieronder wordt van iedere laag de inhoud en relevantie beschreven.

Laag 1: Organisatiebeleid
Een belangrijke succesfactor voor het uitwisselen van gegevens is het beleid dat
organisaties hanteren in en ten aanzien van samenwerking, deels vastgelegd in
samenwerkingsovereenkomsten. Dit beleid regelt onder meer de verdeling van
bevoegdheden en verantwoordelijkheden tussen degenen die de patiënten ieder
afzonderlijk samen behandelen. Als Pauline op de huisartsenpost een fout maakt
doordat Judith van Kordaat medische gegevens foutief heeft ingevoerd, moet
duidelijk zijn wie verantwoordelijk is (en wie die fout dus in de toekomst moet
voorkomen). Dit beleid omvat daarnaast:
•

Financieel beleid: Dit bepaalt mede hoeveel geld gebruikt mag worden voor het
realiseren (ontwerpen, bouwen, implementeren) en beheren (service, licenties
en onderhoud) van een goede informatievoorziening. Maar ook hoeveel tijd
medewerkers krijgen om de informatie over patiënten in de administratie goed
vast te leggen en de scholing die ze daarin krijgen.

•

Samenwerkingsbeleid: voor realisatie van oplossingen moeten zorgorganisaties
en leveranciers afspraken met elkaar maken. Vaak geldt beleid ten aanzien van
partnerships en leverancierskeuzes, met veel invloed op gegevensuitwisseling.
Sommige organisaties zijn van nature meer gesloten

•

Kwaliteitsbeleid: goede gegevensuitwisseling vergt implementatie van (o.a.
informatie) standaarden, toetsingskaders en inkoopvoorwaarden bij de aanschaf
van ICT. De compatibiliteit van kwaliteitskaders is bij samenwerking van belang.

Laag 2: Zorgproces
Een belangrijke succesfactor voor het uitwisselen van gegevens is dat de processen
waarin gegevens worden gebruikt goed aansluiten op processen waarin ze worden
vastgelegd. Samen vormen die processen, door gegevensuitwisseling, een nieuw
overkoepelend proces over (meerdere processen van) de individuele organisaties
14 / 92
UBR

heen. Eisen aan overkoepelende processen, zoals de patiëntreis van Michael die
daarin door meerdere zorgaanbieders behandeld wordt, vertalen zich dus naar eisen
aan (processen van) meerdere individuele organisaties. Tot de relevante processen
die in laag 2 moeten worden ingericht behoren:
•

Het bijhouden van (medisch-vertrouwelijke) gegevens tijdens de behandeling,
zowel tijdens het vastleggen als in geval van wijzigingen (e.g. nieuwe diagnose)

•

Het verlenen van toegang tot registratiesystemen, veelal geregeld via
autorisatie, door gegevens gebruikende artsen en verpleegkundigen

•

Afspraken over de beveiliging van gegevens van de registrerende organisatie in
het systeem van de gebruikende organisatie, en over de naleving van
vernietigingstermijnen en regels in het kader van de dossierplicht

Laag 3: Informatie
Een belangrijke succesfactor voor het uitwisselen van gegevens is dat ze inhoudelijk
voldoen aan de kwaliteitseisen van beide organisaties (laag 1), de kwaliteitseisen
vanuit het overkoepelend proces (laag 2) en wettelijke eisen en beveiligingseisen.
vanuit grondslagen (laag 0). Tot de relevante deelgebieden die in laag 2 moeten
worden ingericht behoren heldere afspraken over:
•

In inhoudelijke betekenis van gegevens (zo betekent de afkorting BB voor een
arts bovenbuik en voor de fysiotherapeut bovenbeen).

•

De structurering van de gegevens. Structuurafspraken zijn in de zorg vaak
vastgelegd in taal-, indicatie- en informatiestandaarden. Sommige gegevens
moeten zeer gedetailleerd en gestructureerd worden vastgelegd. Voor andere
gegevens volstaat bijvoorbeeld een enkel tekstveld.

•

Meta-gegevens. Daarbij gaat het om bijvoorbeeld kwaliteitsindicaties, degene
die een gegeven heeft vastgelegd en wanneer, de datum van de laatste
dossiercontrole, etc.

Laag 4: Applicatie
Een belangrijke succesfactor voor het uitwisselen van gegevens is dat er goede
software is die de registratie en het hergebruik goed ondersteunen. Het verbeteren
van gegevensuitwisseling kan vergen dat deze applicaties moeten worden
aangepast, of dat zorgorganisaties nieuwe applicaties aanschaffen. Het
referentiemodel geeft aan welke applicaties dat (kunnen) zijn.
Laag 5: IT-infrastructuur
Om gegevensuitwisseling uit te voeren, moeten uiteindelijk berichten “over een
lijn”. Die lijn bestaat niet alleen uit fysieke kabels, maar ook uit allerlei apparatuur
met software die ingezet moet worden om de applicaties met elkaar te kunnen laten
communiceren. De apparatuur op verschillende plekken in de fysieke netwerken
moet op zijn beurt weer voldoen aan allerlei eisen en protocollen. In het Nictiz 5lagenmodel heet de laag die dit regelt “IT-Infrastructuur”.
15 / 92
UBR

Laag-overstijgende diensten
Applicaties die van een netwerk gebruik maken, doen vaak meer dan alleen maar
berichten aan elkaar sturen. Sommige functies worden als gemeenschappelijke
voorziening aangeboden, zoals adresboeken, authenticatiefuncties, vertaaldiensten
en autorisatiefuncties. De applicaties hoeven dergelijke functionaliteit dan niet meer
zelf te bevatten.

3.2

Verschil tussen referentiemodel, NORA en Nictiz
vijflagenmodel
Het lagenmodel van Nictiz is een intra- en interoperabiliteitsmodel, bedoeld om
structuur aan te brengen tijdens het ontwikkelen, implementeren, beheren en
evalueren van volledige en toekomst-vaste informatie-oplossingen (Nictiz, 2018e).
Het referentiemodel in dit rapport is bedoeld om beleidsinterventies vast te kunnen
stellen waarmee VWS de patiëntreis van Michael beter kan laten verlopen. Het
maakt onderscheid tussen de componenten waarmee in de patiëntreis van Michael
gegevens worden uitgewisseld, en eisen die aan deze componenten worden gesteld.
Die eisen zijn ondergebracht in een aparte “laag 0”, met wetgeving en afspraken
met en in de sector. De componenten zelf zijn ondergebracht in laag 1-5:
0. Grondslagen
1. Mens en organisatie
2. Processen (wat mensen en organisaties doen)
3. Informatie (de gegevens die ze daarin gebruiken)
4. Applicaties (de ICT-oplossingen waarmee informatie verwerkt wordt)
5. Infrastructuur (de voorzieningen waarmee informatie uitgewisseld wordt)
Ten opzichte van het lagenmodel van Nictiz zijn de belangrijkste verschillen:
•

De lagen “wet- en regelgeving” en “beveiliging” zijn opgenomen in laag 0.

•

De overige eisen aan de lagen 1-5 (die in aanvulling op eisen vanuit wet- en
regelgeving en beveiliging worden gesteld) zijn ook in laag 0 opgenomen. Dit
heeft bijvoorbeeld invloed op “organisatiebeleid”.

Ten opzichte van de Nederlandse Overheids Referentie Architectuur (NORA), waar
het Nictiz-model op gebaseerd is, zijn de belangrijkste verschillen:
•

Naast eisen uit de NORA laag “grondslagen”, zijn ook overige eisen aan de lagen
1-5 (die in aanvulling op eisen vanuit NORA-grondslagen worden gesteld) zijn
ook in laag 0 opgenomen. Dit heeft vooral invloed op de “informatie-laag”

•

De “organisatorische laag” in NORA komt terug in laag 1 en 2

De volgende paragrafen beschrijven de componenten per laag.

16 / 92
UBR

3.3

Laag 0: Grondslagen
De componenten op deze laag zijn alle eisen waaraan componenten op andere lagen
moeten voldoen, op basis van regels en afspraken. Deze grondslagen stellen eisen
aan organisaties en hun werknemers, aan de processen die zij uitvoeren, aan de
informatie die zij (mogen of moeten) gebruiken, aan de applicaties die zij gebruiken
en aan de voorzieningen die ze inzetten om gegevens uit te wisselen.
Wet en regelgeving
Voor gegevensuitwisseling zijn de volgende acht wetten (en hun onderliggende
Maatregelen van Bestuur en Regelingen), verordeningen en besluiten van belang:
Wet langdurige zorg (Wlz)
De Wlz regelt dat de Minister de wijze kan vaststellen waarop betrokken partijen
onderling gegevens moeten uitwisselen. Dit betreft een beperkte set gegevens, niet
gericht op de inhoud van de zorg die Michael ontvangt tijdens zijn patiëntreis. De
Wlz regelt (artikel 8.1.3) de verplichte vastlegging van gegevens in een zorgplan.
Zorgverzekeringswet (Zvw)
De ZVW regelt dat het Zorginstituut kwaliteitsstandaarden en meetinstrumenten
kan vaststellen en in het openbaar register kan opnemen. De Zvw regelt niets ten
aanzien van Informatiestandaarden, die volgens Nictiz afgeleid worden van
kwaliteitsstandaarden en use cases. Daarmee stelt de Zvw geen eisen aan deze
gegevensuitwisseling.
Wet op medische hulpmiddelen (WMH)
Deze wet stelt eisen aan medische hulpmiddelen, waaronder in theorie
informatiesystemen van zorgaanbieders. In de praktijk worden administratieve
systemen (waaronder inbegrepen ECD, HIS en HAPIS) niet als zodanig beschouwd.
Daarmee stelt de WMH geen eisen aan deze gegevensuitwisseling.
Wet op de geneeskundige behandelovereenkomst (WGBO)
WGBO regelt dat zorgverleners verplicht hun eigen dossier bijhouden, dat ze dit in
principe 20 jaar moeten bewaren en dat patiënten mogen vragen om inzage,
correctie en vernietiging. De WGBO regelt tevens dat medische informatie door een
hoofdbehandelaar gedeeld mag worden met een medebehandelaar. En dat een arts
een behandelingsovereenkomst met een patiënt of diens vertegenwoordiger
(bijvoorbeeld ouder, curator of mentor) niet kan opzeggen zonder gewichtige
redenen. Niet gespecificeerd is of het ontbreken van gegevensuitwisseling tot deze
redenen behoort. Daarmee stelt de WGBO eisen aan de dossiervoering, maar niet
tot nauwelijks aan gegevensuitwisseling.

17 / 92
UBR

Wet op de Beroepen in de Individuele Gezondheidszorg (Wet BIG)
Deze wet regelt onder meer de eisen die aan beroepsgroepen worden gesteld. De
wet onderscheidt de beroepen “arts” en “verpleegkundige” en regelt de erkenning
van hun specialismen.
•

Een Arts voor Verstandelijk Gehandicapten (AVG) is een zorgverlener met
beroep “Arts” en specialisme “Geneeskunde voor verstandelijk gehandicapten”.
Besluit Geneeskunde voor verstandelijk gehandicapten (CGS, 2020) stelt eisen
aan dit specialisme.

•

Een huisarts is zorgverlener met beroep “Arts” en specialisme
“Huisartsengeneeskunde”. Besluit Huisartsengeneeskunde (CGS, 2020) stelt
eisen aan dit specialisme.

•

Een verpleegkundige in de gehandicaptenzorg is een zorgverlener met beroep
“Verpleegkundige” en specialisme “Geestelijke Gezondheidszorg”. Het Besluit
verpleegkundig specialisme geestelijke gezondheidszorg (College Specialismen
Verpleegkunde, 2009) stelt hier eisen aan.

De taken en verantwoordelijkheden van de beroepsgroepen bepalen de informatie
die nodig is voor de verzorging, verpleging en behandeling van patiënten en welke
informatie tijdens deze processen ontstaat. Daarmee is de ligging van het grensvlak
tussen de beroepsgroepen van invloed op de behoefte aan gegevensuitwisseling.
Mededingingswet
Deze wet legt aan zorgaanbieders en ICT-leveranciers beperkingen op ten aanzien
van kartelvorming, misbruik van machtsposities en concentraties (fusies en
overnames). Zorgaanbieders zijn concurrenten als zij in dezelfde regio dezelfde zorg
verlenen. Toch mogen zij in beginsel samenwerken, als de economische en
maatschappelijke voordelen groter zijn dan de nadelige effecten op de concurrentie.
Zo mogen zij deelnemen aan elektronische netwerken als ze alleen informatie
uitwisselen over zorginhoudelijke aspecten. Ze mogen het netwerk niet gebruiken
voor het uitwisselen van concurrentiegevoelige informatie, zoals tarieven. De eisen
voor deelname aan het netwerk moeten duidelijk, toegankelijk en objectief zijn voor
iedereen.
Wet marktordening gezondheidszorg (Wmg)
In aanvulling op de mededingingswet reguleert deze wet de concurrentie tussen
zorginstellingen, huisartsen en huisartsenposten. De wet regelt ook welke informatie
zorgaanbieders moeten verschaffen over hun aanbod, tarieven, kwaliteit en andere
eigenschappen van aangeboden zorg. De wet regelt sinds 1 januari 2016 ook de
verplichte inschrijving van zorgaanbieders in het Algemeen GegevensBeheer (AGB)register van Vektis, wat impact heeft op de elektronische identiteiten van
zorgaanbieders op het internet.

18 / 92
UBR

Wet aanvullende bepalingen verwerking persoonsgegevens in de zorg (Wabpvz)
De Wabpvz regelt onder meer dat een zorgaanbieder de identiteit van een bepaalde
cliënt niet vast hoeft te stellen als dit noodzakelijk is voor het verlenen van
spoedeisende zorg.
Algemene Verordening Gegevensbescherming.
Deze Europese verordening stelt eisen aan de bescherming van persoonsgegevens.
Die moet aan de laatste technische standaard voldoen. Daarmee stelt de
verordening eisen aan de gegevensuitwisseling.
Wet Kwaliteit Klachten en Geschillen in de Zorg (Wkkgz)
Deze wet regelt dat zorgaanbieders erop toezien dat hun zorgverleners in
overeenstemming handelen met de op hen rustende verantwoordelijkheid,
voortvloeiende uit de professionele standaard, waaronder de overeenkomstig artikel
66b van de Zvw in het openbaar register opgenomen voor hen geldende
professionele standaard. De Wkkg rekent tot professionele standaarden: richtlijnen,
modules, normen, zorgstandaarden en organisatiebeschrijvingen. Daarmee stelt de
Wkkgz geen directe eisen aan de gegevensuitwisseling.
Besluit Elektronische Gegevensverwerking Zorgaanbieders
Sinds 1 januari 2018 is het werken volgens de informatiebeveiligingsnormen NEN
7510, NEN 7512 en NEN 7513 verplicht gesteld. Daarmee stelt dit besluit eisen aan
gegevensuitwisseling.
Kwaliteitsrichtlijnen
Kwaliteitsrichtlijnen bestaan uit zorgstandaarden en zorgrichtlijnen. Hierin wordt
veelal beschreven welke informatie zorgaanbieders onderling uitwisselen en met
welk kwaliteitsdoel ze dat doen. Sommige kwaliteitsrichtlijnen hebben op basis van
de Zvw een wettelijke status. Ze zijn gepubliceerd in het Register van Zorginstituut
Nederland. De toezichthouder kan sancties verbinden aan het niet naleven van deze
richtlijnen. Er zijn ook kwaliteitsrichtlijnen zonder deze wettelijke verankering, die
de zorgaanbieders met elkaar hebben afgesproken.
Kwaliteitsrichtlijnen met een wettelijke status
Het Zorginstituut heeft de volgende relevante kwaliteitsrichtlijnen gepubliceerd:
•

Kwaliteitskader Gehandicaptenzorg 2017-2022 (ZIN, 2017). Dit kader stelt geen
eisen aan gegevensuitwisseling.

•

De Richtlijn overdracht van medicatiegegevens in de keten (ZIN, 2020), ook wel
aangeduid als “kwaliteitsrichtlijn medicatieoverdracht”. Doel van deze richtlijn is
dat eenieder op elk moment kan beschikken over een actueel
medicatieoverzicht. Onder de richtlijn vallen een implementatieplan en een
patiëntenkaart, maar geen informatiestandaard. Wel verwijst de tekst naar drie
informatiestandaarden onder regie van het Informatieberaad Zorg. Dit betreft:

19 / 92
UBR

o

Medicatieproces v9.1.0, gepubliceerd op de site van Nictiz.

o

Lab2org, voor de uitwisseling van laboratoriumuitslagen.

o

ICA, voor de uitwisseling van informatie over allergieën en contraindicaties tussen zorgverleners en met de patiënt.

Kwaliteitsrichtlijnen zonder wettelijke status
In de sector zijn de volgende relevante kwaliteitsrichtlijnen gepubliceerd:
•

Richtlijn Adequate dossiervorming met het elektronisch patiëntendossier (NHG,
2019). Huisartsen hebben een protocol dat toegepast moet worden om op
elkaars administraties te kunnen vertrouwen. Dat maakt elektronische
gegevensuitwisseling laagdrempeliger.

•

Richtlijn verpleegkundige en verzorgende verslaglegging (V&VN, 2011). Deze
richtlijn biedt verpleegkundigen en verzorgenden houvast bij het in praktijk
brengen van hun beroepsinhoudelijke en juridische verantwoordelijkheid voor
een goede verslaglegging en een juiste omgang met het dossier, met als
uiteindelijk doel een kwalitatief hoogwaardige zorgverlening.

Informatiestandaarden
Informatiestandaarden zijn gebaseerd op kwaliteitsrichtlijnen. Ze bevatten meer
concrete afspraken over het vastleggen, opvragen, uitwisselen, delen en overdragen
van zorginformatie dan de kwaliteitsrichtlijnen. Informatiestandaarden bevatten rolen procesbeschrijvingen, use cases en gegevensdefinities. Voor gegevensdefinities
kan gebruik gemaakt worden van onderliggende standaarden (zie onder) zoals voor
datasets, gegevensmodellen, terminologiestelsels en communicatiestandaarden.
Informatiestandaarden met een wettelijke status
Het Zorginstituut heeft vier informatiestandaarden gepubliceerd, waarvan er één
relevant is voor dit onderzoek. Het gaat hier om de informatiestandaard Acute Zorg,
die de gegevensuitwisseling tussen Huisarts, HAP, SEH, Ambulance en Meldkamer
regelt in geval van acute nood.
Informatiestandaarden zonder wettelijke status
Nictiz heeft negen informatiestandaarden gepubliceerd. Daarvan zijn relevant:
•

Huisartswaarneming, voor de gegevensuitwisseling tussen huisarts en
huisartsenpost. Deze is gebaseerd op de NHG-richtlijn ‘Gegevensuitwisseling
huisarts-centrale huisartsenpost‘ en maakt gebruik van de zorginfrastructuur
van het LSP.

•

Medicatieproces, voor gegevensuitwisseling over medicatie, tussen alle
betrokken partijen. Deze is gebaseerd op de kwaliteitsrichtlijn
medicatieoverdracht (ZIN, 2020). Hierin is nog geen keuze gemaakt voor een
vorm van gegevensuitwisseling.

•

Ketenzorg: deze ondersteunt uitwisseling tussen huisarts en ketenpartners en is
met name aandoeningsgericht (diabetes, COPD, hart- en vaatziekten). Deze

20 / 92
UBR

informatiestandaard is gebaseerd op de Zorgstandaard Diabetes (NDF, 20132018), Zorgstandaard COPD (LAN, 2016), en de zorgrichtlijn Cardiovasculair
risicomanagement (NHG, 2018)
•

eOverdracht: deze standaard beschrijft welke informatie moet worden
uitgewisseld bij de verpleegkundige overdracht. Deze is gebaseerd op de
Richtlijn verpleegkundige en verzorgende verslaglegging (V&VN, 2011)

Onderliggende standaarden
Vanuit informatiestandaarden wordt veelal verwezen naar onderliggende meer
specifieke standaarden. Dit betreft onder meer:
•

Standaard gegevensmodellen: Hiermee definiëren systeemproducenten de
inhoud van hun gegevenstabellen, rekening houdend met gegevensdefinities die
in de wet gebruikt worden (zoals zorgplan) en begrippen die hun gebruikers
hanteren. Sommige leveranciers gebruiken eigen gegevensmodellen, maar er
kan ook gebruik gemaakt worden van standaard gegevensmodellen zoals de
ZorgInformatieBouwstenen (ZIB’s), die gegevensdefinities bevatten van klinisch
relevante concepten. Ze worden in de informatiestandaard “Zib-standaard” door
Nictiz gepubliceerd.

•

Standaard datasets: Datasets bestaan uit gegevens die voor vergelijkbare
doeleinden gebruikt worden. Zo bestaat er een Basisgegevensset Zorg (BgZ) en
een Basisgegevens Langdurige Zorg (BgLZ). Die laatste bestaat uit 14 ZIB’s,
waaronder behandelaanwijzing, medicatiegebruik en verpleegkundige
interventie.

•

Taalstandaarden: Dit zijn terminologiestelsels waarmee systeemgebruikers
begrippen naar woorden of codes vertalen en vice versa. Volgens Eenheid van
Taal in de Nederlandse Zorg (RIVM, 2018) werkt de Nederlandse zorg vaak met
lokale toepassingen van internationale standaarden, zoals bijvoorbeeld de NHGtabellen (ICPC-1/CMSV), Nationale Kernset (gebaseerd op SNOMED CT met
mappings naar ICF, Omaha en Nanda-I diagnoses), Diagnosethesaurus
(SNOMED CT, ICD-10), Verrichtingenthesaurus (SNOMED CT, LOINC),
Nederlandse labcodeset (LOINC en SNOMED CT). Ook wordt gebruik gemaakt
van NIC, NOC, ICD, ICPC en DSM (Nictiz, 2012 & 2018c).

•

Communicatiestandaarden: Daarmee vertalen systeemproducenten de inhoud
van hun tabellen naar de logische structuur van de berichten die ze met
anderen uitwisselen. De structuur van de tabellen in hun systemen wijkt immers
doorgaans af van die in de berichten. Deze standaarden zijn veelal afkomstig
van standaardisatie-instituten zoals Health Seven (HL7), hieronder nader
beschreven (laag 1, samenwerkingsverbanden). Nictiz heeft voor MedMij de zibs
vertaald naar technische modellen in HL7 FHIR en is de toepassing hiervan
beschreven in een functioneel en technisch ontwerp.

21 / 92
UBR

Technische standaarden
Om informatiestandaarden te implementeren tot op het niveau waarop applicaties
en apparatuur in netwerken weten wat ze moeten doen, worden gegevens en
berichten technisch opgemaakt, van adressen voorzien, bijlagen onderscheiden van
hoofdteksten, foutmeldingen gestandaardiseerd, etcetera. Deze zijn hieronder nader
beschreven (laag 5, infrastructuur).
Overige grondslagen
Naast wettelijke regelingen zijn er veel afspraken binnen organisaties (veelal
vastgelegd in de vorm van beleid), tussen werkgevers en werknemers of
zelfstandigen (veelal vastgelegd in de vorm van arbeidscontracten of
inhuurovereenkomsten) en afspraken tussen organisaties onderling (veelal
vastgelegd in samenwerkingsovereenkomsten). Deze afspraken kunnen impact
hebben op de componenten in de diverse lagen. Tot die afspraken behoren een
aantal hieronder vermeldde categorieën.

3.4

Laag 1: Mens en organisatie
Deze laag heeft mensen en organisaties als componenten. Het gaat om patiënten,
medische organisaties (huisartsenpraktijken, huisartsenposten, zorginstellingen),
beroepsorganisaties, standaardisatie-instituten, leveranciers, overheidsorganisaties,
verzekeraars en de werknemers van medische organisaties.
Patiënten
Volgens de Monitor Langdurige Zorg (VWS, 2019a) waren er in november 2018
53.425 patiënten met een (verstandelijke) beperking die in een Wlz-instelling
wonen. De gemiddelde patiënt met een verstandelijke beperking heeft naar
schatting ongeveer twee keer zoveel zorg nodig als de gemiddelde Nederlander
(Braam, 2004). Aangezien de gemiddelde Nederlander jaarlijks 4,4 keer een
huisarts bezoekt en 0,25 keer een huisartsenpost (Nivel, 2020a en 2020b), nemen
wij thans aan dat de gemiddelde patiënt met een verstandelijke beperking jaarlijks
8,8 keer de huisarts en 0,5 keer de huisartsenpost bezoekt. Het aantal consulten
waarbinnen een investering in betere gegevensuitwisseling moet renderen bedraagt
derhalve in kwantitatieve zin een half miljoen per jaar. De kwalitatieve opbrengst is
vermoedelijk recht evenredig met dit volume.
Patiënten met een verstandelijke beperking hebben doorgaans problemen met
(verbaal) communiceren. Ze presenteren hun gezondheidsklachten vaak atypisch
(NVAVG, 2012). De meerderheid van de patiënten kan niet verbaal uitdrukken wat
hen mankeert (Nieuw Woelwijk, 2020). Het kost meer tijd om te komen tot een
diagnose en passende behandeling (LHV en NVAVG, 2017a). Het belang van goede
gegevensuitwisseling lijkt derhalve groter dan bij andere patiënten.

22 / 92
UBR

Tabel 1. Prevalentie aandoeningen volwassenen met Verstandelijke Beperking en in
de algemene Bevolking (Schipper, 2014)

Er bestaat grote variatie in uit te wisselen informatie gezien er ook veel variatie
bestaan in de zorgbehoeften. De meest voorkomende aandoeningen in de doelgroep
zijn weergegeven in tabel 1.
Huisartsen
Er zijn in Nederland 5.200 huisartsenpraktijken, waar ruim 10.000 huisartsen zorg
verlenen aan gemiddeld 2100 ingeschreven patiënten (Capaciteitsorgaan, 2019).
Huisartsen voeren per jaar gemiddeld 8.966 consulten uit. Het is onbekend hoeveel
huisartsen een contract hebben gesloten met een VG zorginstellingen waar
patiënten met een verstandelijke beperking verblijven.
De gemiddelde huisarts heeft weinig verstandelijk gehandicapten die in een VG
zorginstelling verblijven: statistisch gezien is 1 op de 300 patiënten verstandelijk
gehandicapt én o.b.v. Wlz in een VG zorginstelling verblijvend. Een gemiddelde
huisarts zal 7 van dergelijke patiënten hebben, en derhalve gemiddeld 1-2 consulten
per week. Vermoedelijk is er echter een aantal huisartsen, die in de buurt van een
instelling zitten, en die wel meer van dergelijke patiënten hebben. Een instelling met
bijvoorbeeld 300 patiënten “levert” per jaar 2400 consulten op, ongeveer een kwart
van het totaal.
De meeste huisartsenpraktijken beschikken over een Huisartsen Informatie Systeem
(HIS) met een communicatiemodule die op het Landelijk Schakel Punt (LSP) is
aangesloten. Het HIS wordt soms gedeeld met andere huisartsenpraktijken in een
Regionale Ondersteuningsstructuur. De functionaliteit van een HIS is op hoofdlijnen
beschreven in de Publieksversie HIS Referentiemodel van de Landelijke Huisartsen
Vereniging (LHV, 2015).
De huisartsen zijn verenigd in de LHV, die onder meer de Leidraad Algemeen
Medische Zorg voor Verstandelijk Gehandicapten in VG zorginstellingen (LHV, 2019)
heeft opgesteld, en een Voorbeeld modelovereenkomst voor
23 / 92
UBR

samenwerkingsovereenkomsten met AVG’s (LHV en NVAVG, 2017b). De LHV stelt
randvoorwaarden waaronder huisartsen zorg aan VG patiënten kunnen leveren. Een
van deze randvoorwaarden is gegevensuitwisseling.
Huisartsenposten
Er zijn in Nederland 122 huisartsenposten, in 52 huisartsendienstenstructuren
verenigd (Nivel, 2019b). Van de 52 HDS’en heeft 48% één locatie, 37% twee, drie
of vier locaties en 15% meer dan vier locaties. Driekwart van de locaties bevindt
zich op het terrein van een ziekenhuis, doorgaans met een SEH-functie. Het
merendeel van deze huisartsenposten draagt zorg voor de triage van zelfverwijzers
die zich zonder afspraak melden bij de huisartsenpost én spoedeisende hulp (SEH).
In totaal is 76% van de locaties alle avond-, nacht en weekend (ANW)-uren
geopend, 20% is ’s nachts niet open en 4% is alleen geopend voor weekenddiensten
in de dag en avond (Ineen, 2019b). Statistisch gezien behandelt de gemiddelde
huisartsenpost 284 van dergelijke patiënten per jaar.
Veel huisartsenposten gebruiken specifieke Huis Artsen Post Informatie Systemen
(HAPIS), waaronder CGM Hapis, PharmaPartners Hapicom en Chipsoft HiX.
Bijna alle huisartsenposten zijn aangesloten bij de belangenvereniging Ineen.
VG Zorginstellingen
Nederland telt meer dan 250 zorginstellingen voor mensen met een verstandelijke
beperking (VZVZ, 2020c). De cliënten die in deze VG-instellingen verblijven, hebben
meerdere zorgverleners: een apotheek en een huisarts buiten de VG-instelling, en –
in ongeveer een derde van de gevallen – ook een instellingsarts (AVG-arts) binnen
de zorginstelling.
Veel VG Zorginstellingen beschikken over Elektronische Cliënten Dossiers (ECD’s).
Dat zijn zorginformatiesystemen waarin het zorgplan en gegevens omtrent het
primaire proces van zorg- en dienstverlening kunnen worden vastgelegd. Sommige
instellingen beschikken tevens over een HIS. Ongeveer 80% van de organisaties
heeft een cliëntenportaal, waar ook de wettelijke vertegenwoordigers gebruik van
kunnen maken.
Artsen voor verstandelijk gehandicapten
Er zijn in Nederland ongeveer 250 artsen voor verstandelijk gehandicapten (AVG).
Ze leveren diensten zoals omschreven in Zorgaanbod van de AVG (NVAVG, 2012).
Soms werken ze in dienstverband voor een instelling, maar soms ook op
contractbasis.
AVG’s werken over het algemeen voor meerdere instellingen en met meerdere
systemen. Tot deze systemen behoren de eerder beschreven HIS- en ECD24 / 92
UBR

systemen, maar in de praktijk volstaan die systemen niet om alle relevante
informatie te registreren. Ze gebruiken soms ook file systemen (documentopslag op
een computerschijf) en enkele behandeldossiers (multidisciplinaire elektronische
patiëntendossiers, niet specifiek gericht op langdurige zorg).
De AVG’s zijn verenigd in de Nederlandse Vereniging voor AVG’s (NVAVG). De
NVAVG en de LHV hebben samen de Handreiking Samenwerking Huisarts en AVG
(LHV en NVAVG, 2017a) opgesteld, die eisen stelt aan gegevensuitwisseling.
Inspectie Gezondheid en Jeugd (IGJ)
IGJ houdt toezicht op de naleving van regels en normen. Bij regeltoezicht
controleert IGJ of zorgaanbieders zich houden aan regels die zijn vastgelegd in
wetteksten met expliciet en gedetailleerd geformuleerde regels. Bij normentoezicht
controleert IGJ of zorgaanbieders zich houden aan zelf gemaakte afspraken over
kwaliteitsnormen. Het toetsingskader bij inspecties is vooral gebaseerd op het
kwaliteitskader gehandicaptenzorg. IGJ onderschrijft in haar Jaarbeeld 2017 (IGJ,
2018) de Kwaliteitsagenda Gehandicaptenzorg (VGN, 2017b). IGJ ziet niet expliciet
toe op de naleving van de Handreiking samenwerking huisarts en avg die ingaat op
de samenwerking tussen deze partijen op het gebied van medische zorg voor
patiënten met een verstandelijke beperking.
Wetten waarop IGJ toezicht houdt zijn onder meer de Geneesmiddelenwet, BIG,
BOPZ (wet op Bijzondere Opnemingen in Psychiatrische Ziekenhuizen, deel
overgegaan in de Wzd en de Wvggz, de Wet Zorg en Dwang en de Wet Verplichte
GGZ), Wlz, de Wkkgz en de Wet op de medische hulpmiddelen.
Leveranciers van ICT-diensten
Er zijn tientallen leveranciers betrokken bij het uitwisselen van gegevens in deze
use case, alsmede diverse potentiele leveranciers die zouden kunnen worden
betrokken. Daarbij kunnen worden onderscheiden leveranciers van applicaties (laag
4) en dienstverleners van geïntegreerde diensten (laag 1-5). Deze leveranciers
worden beschreven in de paragraaf over de betreffende laag.
Samenwerkingsverbanden
Drie soorten samenwerkingsverbanden spelen een rol in gegevensuitwisseling:
1. Samenwerkingsverbanden tussen de organisaties die gezamenlijk de patiëntreis
verzorgen (instelling, huisarts, huisartsenpost), veelal vastgelegd in de vorm
van een samenwerkingsovereenkomst. Hiertoe behoren bijvoorbeeld ook
Regionale Ondersteuningsstructuren (ROS), waarbinnen partijen afspraken
maken over de uitwisseling van gegevens en domeinen met rechten om deze
gegevens te mogen gebruiken. Maar ook samenwerkende huisartsorganisaties
als THOON behoren hiertoe.
2. Samenwerkingsverbanden waarin leden van beroeps-, branche- of
25 / 92
UBR

cliëntenverenigingen afspraken maken over zorginhoudelijke
kwaliteitsrichtlijnen. Sommige van deze richtlijnen bevatten afspraken over
gegevensuitwisseling. Het gaat om onder meer:
o

V&VN, een beroepsvereniging voor verpleegkundigen en verzorgenden,
met 105.000 leden.

o

Ieder(in), een cliëntenorganisatie waarbij 250 organisaties zijn
aangesloten, van mensen met lichamelijke handicap, verstandelijke
beperking of chronische ziekte.

o

InEen is een branchevereniging die de belangen van de georganiseerde
eerste lijn in de gezondheidszorg behartigt.

o

Kansplus is een cliëntenorganisatie die zich inzet voor mensen met een
verstandelijke beperking, met 6000 leden.

o

Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland (VGN) vertegenwoordigt 171
zorgaanbieders in de gehandicaptenzorg.

3. Standaardisatie-instituten die normen vastleggen en onderhouden, zoals:
o

NEN (Nederlands Normalisatie Instituut), met o.a. NTA,

o

IHE (Integrating the Health Care), met o.a. de XDM, XDR en XDS
standaard

o

HL7 (Health Seven), met o.a. CDA en FHIR

Overige betrokken partijen
Verder zijn betrokken:
•

Het Capaciteitsorgaan onderzoekt de toekomstig benodigde capaciteit aan
professionals in de zorg en de daarvoor benodigde instroom in de opleidingen en
rapporteert hierover aan de zorgsector en de overheid.

•

College Geneeskundige Specialismen (CGS) stelt regels vast voor de
opleidingen, de erkenning van opleidingen en opleiders en de (her)registratie
van specialisten en profielartsen. In het CGS zitten artsen en bestuurders,
voorgedragen door beroeps- en brancheorganisaties. De beroepsinhoud is van
invloed op de gegevensbehoefte van de zorgverlener die dat beroep uitoefent.

•

Informatieberaad publiceert (onder andere) eveneens informatiestandaarden.

•

Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) houdt toezicht op de uitvoering Wlz.

•

Nictiz publiceert (onder andere) informatiestandaarden.

•

Zorginstituut (ZIN) publiceert informatiestandaarden. Het is op dit moment van
onderzoek nog niet duidelijk wat de wettelijke status is van deze
informatiestandaarden.

•

Zorgverzekeraars Nederland (ZN) hebben conform de ZVW jegens hun
verzekerden de verplichting medisch-generalistische zorg te leveren. Volgens
VGN heeft Zorgverzekeraars Nederland aangegeven dat zorgkantoren het in het
kader van hun zorgplicht als hun rol zien om te proberen tot oplossingen te
komen voor de beperkte beschikbaarheid van medisch-generalistische zorg voor
mensen met een verstandelijke beperking die in VG instellingen verblijven.

26 / 92
UBR

3.5

Laag 2: Processen
De componenten op deze laag zijn processen: wat de mensen en organisaties op
laag 1 doen of ondergaan. De patiëntreis van Michael is een samengesteld proces,
dat bestaat uit processen van individuele organisaties. Samen vormen die processen
een overkoepelend proces. Veel gegevens die tijdens de reis van Michael gebruikt
worden, zijn het resultaat van eerdere processen voorafgaand aan de reis. Om de
reis goed te doorlopen, moeten de voorafgaande processen ook op orde zijn.
Afsluiten samenwerkingsovereenkomst (gaat vooraf aan de patiëntreis)
Om goed samen te kunnen werken moeten organisaties een aantal zaken van elkaar
weten. In samenwerkingsovereenkomsten kunnen afspraken hierover vastgelegd
worden. De huisarts en zijn waarnemers, waaronder een huisartsenpost, maken
afspraken met de VG Zorginstelling om zorg te verlenen aan de patiënten die er
verblijven, en over de condities waaronder die zorg verleend wordt. Soms zijn dit
tripartiete overeenkomsten tussen instelling-huisartsenpraktijk en huisartsenpost,
maar soms zijn dit individuele overeenkomsten:
•

Huisarts met instelling

•

Huisarts met huisartsenpost over avond-, nacht- en weekenddiensten (ANWdiensten)

•

Huisarts met collega huisartsen over ANW-diensten

•

Huisartsenpost met instelling

Voor de samenwerking tussen huisartsen en AVG’s bestaat een Modelovereenkomst
(LHV en NVAVG, 2017b).
Aankomst nieuwe patiënt in de instelling (gaat vooraf aan de patiëntreis)
Als er nieuwe patiënten tot de instelling worden toegelaten en er zijn contractuele
afspraken dat de huisarts en zijn waarnemers hierover worden geïnformeerd, dan
worden de gegevens van of over de nieuwe patiënten gedeeld. Voor dit proces geldt
de informatiestandaard eOverdracht.
Verzorgen en behandelen van de patiënt (gaat vooraf aan de patiëntreis)
Veel gegevens die de huisarts, huisartsenpost of AVG nodig heeft tijdens zijn
consult, worden vastgelegd tijdens de verzorging (of behandeling) van de patiënt in
de VG Zorginstelling. Dit is, in de aanloop naar gegevensuitwisseling, verreweg het
belangrijkste proces dat goed moet worden ingericht (maar dat is alleen zinvol als
de andere voorwaarden tot uitwisseling ook zijn ingevuld). Pas na registratie kan
immers pas sprake zijn van (mogelijkheid tot) uitwisseling. Voor dit proces geldt de
Kwaliteitsrichtlijn Verpleegkundige en verzorgende verslaglegging.

27 / 92
UBR

Onderhouden van contactrelevante organisatiegegevens (gaat vooraf aan
de patiëntreis)
Andere gegevens die de huisarts of huisartsenpost nodig heeft tijdens zijn consult,
gaan over de bereikbaarheid en de interne organisatie van de instelling. Ook die
moeten door de VG Zorginstelling worden onderhouden en gecommuniceerd.
Informatieverstrekking en –uitwisseling (tijdens de patiëntreis)
De processen waarmee organisaties elkaar informeren en/of informatie uitwisselen,
worden in verschillende documenten met andere namen worden omschreven, en
met verschillende gegevensinhoud. Zo spreekt het rapport Inzicht in de Zorgbrede
Informatiestromen (Informatieberaad Zorg, 2020b) van “consultatieverzoeken” en
“afstemming”. In de NHG/KNGF-Richtlijn Gestructureerde informatie-uitwisseling
tussen huisarts en fysiotherapeut (2012) is sprake van “consultvragen” en
“consultantwoorden”. In het rapport Op weg naar een betere informatie uitwisseling
in de Zorg (Nictiz, 2018c) is sprake van “overdracht”. En in de informatiestandaard
Ketenzorg is sprake van “verwijzing” en “rapportage consult”.
In dit rapport - gelet op gegevensuitwisseling - wordt onderscheid gemaakt tussen
het doen van een verzoek, het meegeven van informatie, het opvragen van
informatie, het uitwisselen van informatie en het verstrekken van een update:
Verzoek
Een verzoek kan zijn:
•

een consultvraag (aan de arts om advies of informatie te verstrekken),

•

een verwijzing (naar een andere arts) of

•

een afspraakverzoek (met een andere arts, al dan niet in combinatie met een
verwijzing.

Meegeven van informatie
Dit betreft het op voorhand verstrekken van informatie over een patiënt aan een
andere arts, al dan niet door tussenkomst van een informatiesysteem, postbedrijf of
begeleider. Dit kan gaan om bijvoorbeeld e-mails met of zonder bijlagen,
faxberichten, XML-berichten, brieven, rapporten en correspondentie (in de zin van
het HIS-referentiemodel). Het meegeven van informatie gebeurt in de regel
voorafgaand aan een consult, maar kan desgewenst ook nog tijdens het consult
plaatsvinden (afhankelijk van voorkeuren en noodzaak). Vlak voor het moment van
meegeven kan de geregistreerde informatie nog worden aangevuld.
Opvragen van (reeds geregistreerde) informatie
Dit betreft het opvragen van informatie over een patiënt bij een andere arts, al dan
niet door tussenkomst van een informatiesysteem, telecombedrijf of mondeling
gesprek. Dit kan, naast het bekijken van de meegegeven informatie, gaan om
bijvoorbeeld remote access van systemen van andere zorgverleners. Hierbij kijkt
28 / 92
UBR

bijvoorbeeld een huisarts in het ECD van een instelling. Het opvragen van informatie
gebeurt in de regel voorafgaand aan een consult, maar kan desgewenst ook nog
tijdens het consult plaatsvinden.
‘Live’ uitwisselen van informatie
Dit betreft interactieve (real-time) uitwisseling van informatie die relevant is voor
het bieden van zorg gericht op de hulpvraag, tussen zorgverleners. Dit kan
bijvoorbeeld via mail, (beeld)bellen, chat of een fysieke afspraak. Het uitwisselen
van informatie gebeurt in de regel tijdens een consult, maar kan desgewenst ook
vóór of na een consult plaatsvinden. Dit kan gaan om informatie die (nog) niet in
een systeem geregistreerd was.
Update
Dit betreft verslaglegging van afspraken en antwoorden op inhoudelijke verzoeken
(vragen) ten behoeve van een andere arts, waarvan verondersteld wordt dat die
deze informatie later ook nodig zal hebben. De informatie kan bijvoorbeeld verstrekt
worden vanuit een HIS- of HAPIS-systeem naar één van de systemen van een
instelling of AVG. Het verstrekken van een update gebeurt in de regel na afloop van
een consult, maar kan desgewenst ook tijdens het consult plaatsvinden.
Ontslag patiënt uit (of statuswijziging binnen) een instelling (volgt op de patiëntreis)
Als er patiënten uit de instelling vertrekken en er zijn contractuele afspraken dat de
huisarts en zijn waarnemers hierover worden geïnformeerd, dan worden de
gegevens van of over de nieuwe patiënten gedeeld. Sommige instellingen bieden
zowel zorg aan cliënten mét behandeling (Med-gen in WLZ) als zonder behandeling
(Med-gen in Zvw). De huisarts moet dan ook geïnformeerd worden als er een
verandering in status van de patiënt plaatsvindt, gezien dit van invloed is op de
financiering van de zorg.
Facturering (volgt op de patiëntreis)
Dit val buiten scope van dit rapport (maar wordt wel gezien als obstakel).

3.6

Laag 3: Informatie
De componenten op deze laag zijn gegevens, of liever gezegd de betekenissen die
componenten op laag 0 daaraan geven (definities, taalstandaarden, classificaties,
thesauri, datasets, informatiestandaarden, zorginformatiebouwstenen, gegevensmodellen, terminologiestelsels). Informatie is wat gegevens uitdrukken (voor de
verzender) en betekenen (voor de ontvanger). In de literatuur worden de termen
gegevens en informatie veelal door elkaar heen gebruikt. Op basis van literatuur
(Ineen 2019; Nictiz 2020b) en de use case kunnen worden onderscheiden:

29 / 92
UBR

Gegevens in samenwerkingsovereenkomsten
De inhoud van een samenwerkingsovereenkomst kan volgens de LHV Leidraad
(LHV, 2019) en de Modelovereenkomst (LHV en NVAGV, 2017b) de volgende
gegevens bevatten:
•

algemene gegevens over de instelling (zorgaanbod, organisatie van de medische
zorg, aanwezige expertise, verantwoordelijkheden, communicatielijnen);

•

gegevens over de processen van de instelling (triage, dossiervorming,
financiering, administratieve afhandeling, overdracht van informatie richting
zorgverleners);

•

gegevens over transacties tussen de partijen (e.g. vergoedingen,
reactietermijnen, factuuradres).

Contactrelevante organisatiegegevens
Minstens zo belangrijk als de initiële registratie van de samenwerkingsovereenkomst
is het actueel houden van praktische informatie die in de dagelijkse contacten van
belang is. Het gaat om bereikbaarheids- en communicatiegegevens, zoals:
•

Wijzigingen in contactpunten (nieuwe begeleiders, andere artsen);

•

Wijzigingen in de organisatie van de instelling (nieuwe locaties, gewijzigde
telefoonnummers, mailadressen of bereikbaarheidsvensters).

Stabiele basisgegevens van patiënten
In de overeenkomst tussen een huisarts en een instelling zijn gegevens bijgesloten
van de individuele patiënten die op dat moment in de instelling verblijven. Als er
nieuwe patiënten in de instelling komen wonen, wordt de huisarts hierover
geïnformeerd (en op zijn beurt informeert hij de waarnemers en de huisartsenpost).
Dit gaat dan met name over:
•

Algemene gegevens over patiënten (ernst verstandelijke beperking, zorgvraag,
zorgzwaarte, medicijngebruik), zoals beschreven in de LHV Leidraad.

•

Informatie over permanente medicatie, behandelplan, functioneren en mogelijke
risico’s. Zorgverleners geven aan dat deze informatie bij voorkeur
gestructureerd is, zodat ze deze informatie ook in hun eigen systeem kunnen
overnemen.

Regelmatig wijzigende basisgegevens
De vraag wat relevante regelmatige basisinformatie is, zal door verschillende
zorgverleners verschillend worden beantwoord. In de ouderenzorg (Ineen, 2019a) is
het voor registrerende zorgverleners niet altijd goed in te schatten welke informatie
voor andere zorgverleners relevant is. Hieronder worden gerekend:
•

Actuele aandachtspunten op cliëntniveau, waaronder bijvoorbeeld gericht fysiek,
sociaal, cognitief functioneren;

30 / 92
UBR

•

Inzicht in wensen van de cliënt: welke afspraken zijn gemaakt;

•

Medische informatie: medicatieoverzicht, diagnose en behandeling;

Regelmatig wijzigende gespecialiseerde informatie over complexe zorgvragen
In de ouderenzorg (Ineen, 2019a) wordt een behoefte geschetst aan informatie
waarmee zorgverleners zich een integraal beeld kunnen vormen. Het gaat dan om
patiëntgegevens, diagnoses, symptomen, functioneren, medicatie, beleidsafspraken
en aandachtspunten.
Ook schetst het rapport de behoefte aan uitwisseling van gegevens over een
specifieke aandoening. De inhoud van de gegevens is dan afhankelijk van het type
aandoening. In veel gevallen gaat het over de diagnose(n), functiebeperking en
medicatie. Indien het om een combinatie van factoren gaat is er ook behoefte aan
algemene informatie zoals over welbevinden.
Acuut relevante informatie
In de ouderenzorg (Ineen, 2019a) wordt een behoefte geschetst aan informatie die
acuut nodig is bij een plotselinge verandering in de situatie. Dit kan gaan om:
•

Plotselinge verandering in de situatie: het kan hierbij gaan om plotselinge
veranderingen in medische waarden zoals bloeddruk, bloedsuiker of gewicht.
Maar kan ook gaan om een verandering in het functioneren. Zorgverleners
vinden het belangrijk om deze signalen te kunnen duiden.

•

Acuut event: een acuut event betreft opname in het ziekenhuis, bezoek
HAP/SEH, ELV, crisisopname Wlz, escalatie huisartsenzorg en escalatie inzet
wijkverpleegkundige zorg. Zorgverleners geven aan dat bij het optreden van
een acuut event het belangrijk is dat zij toegang hebben tot alle beschikbare
gegevens van de patiënt.

Gegevenssoorten
Uit de nulmeting van Nictiz (2018c) blijkt dat in de gegevensbehoefte in de
gehandicaptenzorg sterk afwijkt van wat in de eerste en derde laag van het 5lagenmodel gerealiseerd is. In tabel 2 is goed zichtbaar dat er behoefte is aan een
veel verschillende gegevens (32 gegevenssoorten). Deze behoefte wijkt sterk af van
wat wettelijk gezien moet worden vastgelegd (50% van de gegevenssoorten is
wettelijk verplicht. Voor een minderheid van de gegevenssoorten (47%) bestaan
Zorginformatiebouwstenen. Voor slechts een handjevol gegevens (10%) zijn er
plannen die in het PGO op te nemen.
De recent vastgestelde set Basisgegevens Langdurige Zorg beschrijft de gegevens
die patiënten binnen de langdurige zorg relevant vinden om via hun PGO in te zien.
Dat zijn niet noodzakelijkerwijs dezelfde gegevens als die de zorgverleners van
Michael willen uitwisselen. Het gaat om 14 zorginformatiebouwstenen (zibs) zoals
behandelaanwijzing, medicatiegebruik en verpleegkundige interventie.

31 / 92
UBR

Tabel 2: Gegevenssoorten van belang in de gehandicaptenzorg (Nictiz, 2018c)
Gegevenssoorten
Afspraken (o.a. klinisch, poliklinisch)
Allergie
Behandelbeperking
Contactpersonen/vrijwilligers (aangevuld met taken)
Contactpersoon voor levensvragen
Diagnose
Euthanasiewens
Hulpmiddelen (bril of rollator)
Labuitslagen (realtime)
Medicatie (aangevuld met medicatie-alert in PGO)
Patiëntproblemen
Reanimatieverklaring
Voorgeschiedenis
Wensen en behoeften
Wilsverklaring
Levensverhaal (achtergrond en geschiedenis cliënt)
Agenda (alle activiteiten van cliënt)
Chat-functie (afstemming met zorgverlener over bezoek etc.)
Mogelijkheid tot maken notitie
Vermelding bezoeker + tijdstip van bezoek
Betrokken zorgverleners
Gegevens over zelfmedicatie of alternatieve medicatie
Historie van verleende zorg
Hobby’s
Uitgevoerde zorgactiviteit
Zingeving/beleving
Bejegening/benaderingswijze
Culturele achtergrond
Financiële situatie
Gedrag/agogiek
Levensverhaal (achtergrondinformatie over cliënt)
Toekomstverwachting
Percentage "Ja"

3.7

Zorgplan
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee

PGO
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Ja
Ja
Ja
Ja
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee

ZIB
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Ja
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Misschien
Misschien
Misschien
Misschien
Misschien
Misschien
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee
Nee

50%

13%

47%

Laag 4: Applicaties
De componenten op deze laag zijn de applicaties (of componenten daarvan) die
mensen en organisaties in hun processen gebruiken om informatie vast te leggen,
te wijzigen of op te vragen.
Huisarts Informatie Systemen (HIS-sen)
LHV heeft in onder andere de Publieksversie HIS referentiemodel (LHV, 2015)
beschreven welke functionaliteit een HIS doorgaans bevat. De meeste HISsystemen zijn meer gericht op uitwisseling van gegevens met ziekenhuizen dan met
VG zorginstellingen. VWS verwacht dat de leveranciers de komende 2-3 jaar weinig

32 / 92
UBR

tijd ingeruimd hebben voor aanpassingen specifiek t.b.v. Langdurige Zorg, omdat zij
druk zullen zijn met MedMij, VIPP Open en de implementatie van de Wet
Elektronische Gegevensuitwisseling, MedMij en VIPP Open. Of dit echt zo is, zal
moeten blijken uit gesprekken met deze leveranciers.Leveranciers HIS-sen
Er zijn in Nederland een handjevol grote HIS-leveranciers: Pharmapartners (met
Medicom), CGM (met Webhis en Mira), Promedico groep (met VDF en ASP),
Microhis, BricksHuisarts, Scipio. De top-3 heeft naar schatting 80-90% van de markt
in handen.
ECD-systemen
De meeste ECD-systemen zijn ingericht op het goed laten verlopen van de zorg
binnen de instelling en het kunnen factureren van de dienstverlening. Ze beschikken
over koppelvlakken en rapportagetools, maar niet over interfaces met HIS-of
HAPIS-systemen. ActiZ heeft beschreven wat de inhoud van een ECD zou moeten
zijn in Programma van eisen ECD versie 4.0 (ActiZ, 2015). Enkele ECD-systemen
beschikken over web-interfaces via welke huisartsen en AVG’s kunnen inloggen. Er
is tussen VWS en deze leveranciers in het verleden nog niet zo veel contact
geweest.

Leveranciers ECD’s
Er zijn in Nederland meerdere ECD-leveranciers, waaronder De Heer Software,
Nedap, Unit4, Pinkroccade, Adapcare, Impulse en Ecare. De top-3 (heeft naar
schatting 75% van de markt in handen.
Portalen voor gebruikers
Huisartsen, AVG’s, huisartsenposten en patiënten kunnen websites benaderen om
gegevens op te vragen, te muteren of op te voeren. De meest bekende soorten zijn:
Portalen van instellingen.
Veel ECD-leveranciers hebben portalen waarop verplegers, patiënten en hun
wettelijke vertegenwoordigers kunnen inloggen. Hier kunnen ook accounts
aangemaakt worden voor artsen. In sommige gevallen zal het mogelijk zijn om de
aanroep van portalen te integreren in systemen die artsen gebruiken. In 2019
beschikte 79% van de organisaties in de gehandicaptenzorg over een ECD met een
cliëntenportaal, waardoor die ontsloten kunnen worden via het openbare internet
(M&I Partners, 2020).
Persoonlijke gezondheidsomgevingen (PGO’s)
In opkomst zijn portalen waarop patiënten gegevens kunnen inzien die bij meerdere
zorgaanbieders zijn vastgelegd, en die ook zelf (deels) kunnen beheren en delen. De
MedMij-standaard stelt hier eisen aan. Het is mogelijk dat (een deel van) de stroom
van gegevens tussen instelling en huisarts via deze PGO gaat verlopen. Van de 32
gegevenssoorten uit het Nictiz-onderzoek (2018c) zijn er 4 voorzien ondersteund te
33 / 92
UBR

worden door een PGO (zie tabel 2 op pagina 32). De functionaliteit van veel PGO’s is
minder uitgebreid dan die van de ECD-portalen, maar ECD-leveranciers werken mee
aan de ontsluiting door de vraag van wettelijk vertegenwoordigers met meerdere
patiënten. Het is de bedoeling dat patiënten en hun wettelijke vertegenwoordigers
ook via PGO’s gegevens in HIS-sen kunnen inzien. MedMij gaat uit van de FHIR
standaard voor de uitwisseling met HIS en ECD-systemen.
“Portalen voor computers”
Naast portalen voor menselijke gebruikers hebben veel systemen Application
Programming Interfaces (API’s) waar andere computers vragen aan het systeem
kunnen stellen. De API geeft dan automatisch antwoord. Een speciale categorie van
API’s betreft zogenaamde RESTful services. Die kunnen eenzijdig gepubliceerd
worden door een systeemeigenaar op een manier dat de afnemers van deze service
daarop aan kunnen sluiten. Er hoeven dan geen afspraken gemaakt te worden
tussen verzenders en ontvangers. De aanbieder kiest eenzijdig voor bepaalde
afspraken, en afnemers kunnen kiezen of ze zich daar aan houden (wat nodig is om
er op aan te sluiten).
Integratiesoftware
De gegevens van veel zorgaanbieders zijn verspreid opgeslagen, in verschillende
applicaties. Bij uitgaande berichten moeten die gegevens verzameld, gebundeld en
geconverteerd worden. Bij inkomende berichten moeten de gegevens geconverteerd
worden, en daarna verdeeld over de juiste applicaties. Hier kan integratiesoftware
voor nodig zijn. De meeste HIS- en ECD-systemen beschikken over koppelvlakken
waar de integratiesoftware op aan kan sluiten en die met standaarden CDA en FHIR
kunnen werken. Er bestaat een grote diversiteit aan integratiesoftware.

3.8

Laag 5: Infrastructuur (voorzieningen)
De componenten op deze laag zijn de voorzieningen waarmee mensen, organisaties
en applicaties informatie uitwisselen. Er zijn grofweg drie type voorzieningen:
Fysieke gegevensdragers
Fysieke voorzieningen zijn transportmedia zoals papieren documenten of dvd’s. Ze
zijn nog altijd populair, vooral vanwege de lage kosten, de eenvoud van transport
en de hoge flexibiliteit om er de benodigde gegevens in te krijgen. Patiënten worden
bij hun bezoek aan de huisarts of huisartsenpost meestal begeleid door iemand die
een fysieke voorziening eenvoudig kan meenemen. VGN adviseert haar leden dan
ook om – zolang er geen betere ICT-oplossingen beschikbaar zijn – een papieren
dossier te maken voor een standaard overdracht (VGN, 2020a). De verstandelijke
gehandicapte en/of zijn begeleider kunnen een rapport uit dit dossier meenemen
naar de huisarts of de huisartsenpost en aldaar ter inzage geven.

34 / 92
UBR

Klassieke (telefoon)netwerken
Klassieke netwerkvoorzieningen zijn fysieke apparaten die op basis van traditionele
telefonie-standaarden en –netwerken verbonden zijn. Nog altijd populair zijn:
2. Faxen: Dit wordt over het algemeen beschouwd als ouderwets, maar kent meer
voordelen en minder nadelen dan fysieke gegevensdragers. De adressering (het
faxnummer) is eenduidig en de ontvangstbevestiging is eenvoudig geregeld.
3. Bellen (of beeldbellen of chatten) blijft ideaal als je veel interactie nodig hebt,
dus in spoedsituaties en onduidelijke gevallen.
Datanetwerken
Datavoorzieningen zijn netwerken waarvan de lagen 1-6 uit het Open Systems
Interconnection Model (kortweg OSI-model) zijn ingericht. Naast kabels (laag 1) zijn
er ook apparaten nodig die de gegevens in pakketjes opknippen, van adressen
voorzien, ze via de juiste route naar die adressen doorsturen, het verkeer regelen
en de pakketjes weer leesbaar maken voor de applicaties. In tegenstelling tot wat
vaak gedacht wordt, heeft bijna ieder netwerk zijn eigen manier om de activiteiten
op laag 2-6 te organiseren. Het is dus altijd nodig om met de deelnemers van een
netwerk afspraken te maken over de protocollen en formaten die invulling geven
aan laag 2-6. Er zijn verschillende deelnemersgroepen waar instellingen uit kunnen
kiezen om er aan deel te nemen:
Regionale deelnemersgroepen
Sommige Regionale Ondersteuningsstructuren (ROS’en) in Nederland wisselen
SOAP-berichten uit via XDS-netwerken, die met het XDS protocol werken. Slechts
enkele gehandicaptenzorginstellingen zijn aangesloten op regionale XDS netwerken.
Andere ROS’en werken met een gezamenlijk informatiesysteem. Zo werkt de
Stichting Georganiseerde Eerstelijnszorg Zoetermeer (SGZ) met een systeem
waarvan zowel de huisartsenpost als huisartsenpraktijken als apotheken op zijn
aangesloten.
Deelnemersgroepen die afnemer zijn van dezelfde leverancier
Berichtuitwisseling kan Door een contract te sluiten met een leverancier van
infrastructurele voorzieningen ben je als deelnemer verzekerd van bereikbaarheid.
Bekende private leveranciers zijn:
•

Vereniging Zorgaanbieders voor Zorgcommunicatie (VZVZ). Via het Landelijk
Schakel Punt (LSP) kunnen afnemers SOAP-berichten uitwisselen met andere
aangesloten afnemers. Slechts enkele gehandicaptenzorginstellingen zijn op het
LSP aangesloten (Nictiz, 2018c). De afnemers zijn nu voornamelijk huisartsen,
ziekenhuizen, apotheken en huisartsenposten, die nu gegevens uitwisselen voor
medicatieverstrekkingen en huisartswaarneming, en volgens VZVZ in de nabije

35 / 92
UBR

toekomst ook voor Ketenzorg, Laboratoriumuitslagen en Medicatieproces.

•

Enovation BV. Via het Enovation platform kunnen afnemers medische beelden
en documenten delen op basis van onder meer het XDS protocol.

•

Zorgdomein Nederland BV. Deze partij biedt een digitaal platform waarop
zorgverleners zorg vragen, aanbieden en op een snelle en veilige manier
patiëntinformatie kunnen uitwisselen. Van de huisartsen is 91% aangesloten op
ZorgDomein. Het gebruik in de VVT-sector en gehandicaptensector is een stuk
lager. Slechts enkele zorgaanbieders zijn aangesloten op ZorgDomein.

•

Whitebox systems levert kleine wit kastjes waarmee huisartsen op dit moment
koppelingen met huisartsenposten kunnen leggen, vanuit hun HIS.

•

Stichting Nuts is een samenwerkingsverband dat tot op heden bestaat uit onder
meer de partijen Caren, De Heer Software en Nedap. Het doel van de stichting
is een decentraal communicatienetwerk in de zorg te realiseren waarbij
gegevens gemakkelijk, veilig en snel uitgewisseld kunnen worden tussen alle
Nederlandse zorgverleners

Naar schatting vergt een optimale uitwisseling van gegevens een jaarlijkse stroom
van ongeveer 1 miljoen berichten, exclusief interacties zoals over de telefoon, op
basis van de aanname dat per consult gemiddeld 1 bericht gestuurd wordt, en 1
retourbericht. Deze stroom is samengesteld uit de volgende sub-stromen:
•

470.000 berichten van 150 instellingen naar 5.020 huisartsenpraktijken,
uitgaand van 53.425 patiënten met verblijf met behandeling (VWS, 2019a), een
gemiddelde van 8,8 huisartsbezoeken per patiënt per jaar (Nivel, 2019b;
Braam, 2014), en gemiddeld 1 bericht per huisartsbezoek;

•

470.000 retourberichten van 5.020 huisartsenpraktijken naar 150 instellingen,
op basis van diezelfde aannames;

•

13.000 berichten van 447 instellingen naar 122 huisartsenposten, uitgaand van
53.425 patiënten met verblijf met behandeling, een gemiddelde van 0,125
bezoeken aan de HAP per patiënt per jaar (Nivel, 2019b; Braam, 2014), en
gemiddeld 1 bericht per huisartsenpostbezoek;

•

7.000 retourberichten van 122 huisartsenposten naar 447 instellingen, op basis
van diezelfde aannames.

3.9

Laag 0-5: Dienstverlening
De meeste leveranciers die infrastructurele dienstverlening aanbieden, leveren via
hun netwerk ook aanvullende diensten. Die diensten worden geleverd met behulp
van componenten die niet op laag 5 liggen, maar daarboven. Via hun eigen netwerk
ontsluiten ze aan afnemers applicaties en gegevens, en voeren ze processen uit. De
lage marge op de infrastructuurdiensten kan zo gecompenseerd worden met een
hoger marge dan op andere diensten.

36 / 92
UBR

De aanvullende diensten zijn op zichzelf goed nieuws voor zowel ICT-leveranciers
als voor zorgaanbieders. Als meerdere afnemers deze diensten afnemen, kunnen ze
de kosten drukken die ze anders individueel zouden moeten dragen. Het gaat om
zes soorten dienstverlening:
Identificatie en authenticatie
Alvorens informatiesystemen aan gebruikers toegang verlenen tot gegevens van
patiënten, voeren zij doorgaans drie controlestappen uit:
1. Identificatie: het systeem beoordeelt een digitale code waar een gebruiker zich
mee kenbaar maakt. Veelal is de code een tekenreeks (gebruikersnaam) die de
gebruiker invoert in een inlogscherm. Het systeem checkt of de code voorkomt
in een database met alle bekende tekenreeksen (gebruikersnamen).
2. Authenticatie: het systeem voert betrouwbaarheidschecks uit om voldoende
zekerheid te verkrijgen of de digitale code is ingevoerd door de gebruiker aan
wie de digitale code is uitgereikt. Veelal behoort tot die checks het invoeren van
een wachtwoord dat alleen de betreffende gebruiker kent. Omdat medische
gegevens gevoelig zijn, en het via internet eenvoudiger is je uit te geven voor
iemand anders, voeren de meeste systemen extra checks uit naast de controle
van een wachtwoord. Het hanteren van extra checks heet multi-factor
authenticatie. Voorbeelden hiervan zijn een pas met kaartlezer die je (ook)
nodig hebt om in te loggen, een QR-code of een bevestigings-SMS.
3. Autorisatie: als het systeem de gebruiker herkent en de
betrouwbaarheidschecks goed zijn afgerond, dan checkt het systeem welke
gegevens de gebruikers mag zien. Dit heet autorisatie.
Er zijn in de Nederlandse gezondheidszorg meerdere digitale identiteiten in gebruik,
via welke gebruikers met behulp van verschillende authenticatiemechanismen
toegang tot gegevens kunnen krijgen in verschillende applicaties en diensten:
•

Sommige zorgverleners kunnen gebruik maken van een UZI-zorgverlenerspas
op naam. Met die pas kunnen zij zich online identificeren (met het pasnummer)
én authentiseren (met een certificaat dat op de pas staat). De pas is gekoppeld
aan een registratie in het Unieke Zorgverlener Identificatie-register (UZIregister) van CIBG Voor het gebruik van de pas is speciale software nodig en
een kaartlezer die is aangesloten op de computer vanaf welke de medewerker
wil inloggen. De zorgverlener moet over een BIG-registratie bij CIBG beschikken
en zijn of haar zorgaanbieders moet een UZI-abonnement hebben afgesloten.

•

Andere medewerkers (zonder BIG-registratie) van zorgaanbieders met een UZIabonnement kunnen gebruik maken van andere UZI-passen:
o

De UZI-medewerkerspas op naam;

o

De UZI-medewerkerspas niet op naam voor medewerkers waarvan de
persoonlijke identiteit niet relevant is voor de identificatie en de
authenticatie.

37 / 92
UBR

•

Zorgverleners en andere medewerkers beschikken veelal ook, afhankelijk van
welke applicaties ze gebruiken, over aparte gebruikersnamen (user-id’s) per
applicatie.

•

Zorgverleners en andere medewerkers beschikken veelal ook, afhankelijk van
welke diensten ze gebruiken, over aparte gebruikersnamen (user-id’s) en
wachtwoorden voor diensten zoals Zorgdomein (2-factor-authenticatie via
wachtwoord en mobiele telefoon) en Zorgmail van Enovation (2-factorauthenticatie op basis van Passage ID).

•

Zorgverleners, andere medewerkers en zorginstellingen beschikken doorgaans
ook over andere digitale identiteiten, zoals telefoonnummers, emailadressen en
faxnummers.

•

Abonnees van het UZI-register kunnen UZI-servercertificaten aanvragen voor
online identificatie van hun systemen (applicaties of servers). Met deze
certificaten krijgt de gebruiker zekerheid of hij wel bij het juiste systeem inlogt.
De certificaten worden ook ingezet om de verbinding tussen de computer van de
gebruiker en het systeem goed te beveiligen.

•

Voor patiënten bestaan op nationaal niveau verschillende identificatieservices,
waarvan DigiD de bekendste is.

Autorisatie
Welke rechten de instelling of de persoon heeft die aan de digitale identiteit
gekoppeld is, en van welke andere instelling of ander persoon hij of zij welke
gegevens mag zien, hangt af van de autorisatie die de gegevenseigenaar aan de
digitale identiteit van de gegevensontvanger toekent. In Nederland is sprake van
gedeeld eigenaarschap: zowel de patiënt (of cliënt) als de instelling waar hij of zij
onder behandeling is. Hiertoe zijn in diverse vormen ingericht:
•

Autorisatie van zorgverleners door systeembeheerders (via user-id’s);

•

Machtigingen van zorgverleners onderling (e.g door hoofdbehandelaar);

•

Autorisatie van gegevensbeheerders door patiënten via toestemming (e.g.
www.volgjezorg.nl voor het LSP en Medmij voor PGO);

•

Autorisatie van gegevensbeheerders door cliënten (e.g. in portalen) via
toestemming.

Zoeken en vinden
Om een digitale identiteit te kunnen vinden zijn verschillende zoek- en vindservices
in gebruik. De rijksoverheid verstrekt vanuit het Landelijk Register Zorgaanbieders
(LRZa) van het CIBG een overzicht van informatie die afkomstig is uit:
•

het Handelsregister van de Kamer van Koophandel (KvK), waar alle
zorgondernemingen (wettelijk verplicht) moeten zijn ingeschreven met een
KvK-nummer ;

•

het AGB-register (Algemeen Gegevens Beheer Zorgverleners) van Vektis,
waarin alle Nederlandse zorgaanbieders (wettelijk verplicht) ingeschreven

38 / 92
UBR

moeten staan met een AGB-code;
•

het BIG-register, waarin ingeschreven zorgaanbieders en indicatieorganen een
UZI-abonneenummer hebben;

•

Het openbaar databestand kwaliteitsgegevens zorg van ZIN;

•

Jaarverantwoording Zorg van IG.

Private partijen bieden ook dergelijke services aan. Zorgdomein, Enovation en VZVZ
hebben allemaal hun eigen adresboeken. De meest bekende zijn Zorg-Adres-Boek
(ZAB) en ZORG-AB de VZVZ.
Logging
Om de betrouwbaarheid van berichtenverkeer te kunnen vaststellen, wordt onder
meer bijgehouden welke berichten verstuurd zijn, welke berichten (niet) zijn
aangekomen, hoeveel foutmeldingen dat heeft opgeleverd, welke tijdstippen ze
verstuurd en aangekomen zijn. Dit heeft logging. Hiervoor kunnen centrale diensten
worden ingericht.
Berichtendiensten (zoals email)
Als een afnemer een email-dienst inkoopt, koopt hij de gegevensuitwisseling op laag
5, maar ook een applicatie waarmee mails verstuurd kan worden. Aan email met
medische gegevens worden hoge beveiligingseisen gesteld. In de caresector wordt
van diverse berichtendiensten gebruik gemaakt. De meest bekende is Zorgmail (van
leverancier Enovation BV). In mei 2020 is ook Privver gecertificeerd voor NTA7516.
Portalen van derden
Gegevens tussen instellingen kunnen ook gedeeld worden via derde partijen (databrokers), die hun database ter beschikking stellen voor (tijdelijke) opslag. Dit is
dezelfde systematiek die bijvoorbeeld Dropbox en Google Docs hanteren in de
consumentenmarkt, maar dan veel professioneler. De medische data worden dan in
een centrale voorziening (of “in de cloud”) worden opgeslagen, en van daaruit ook
weer worden opgehaald. Een aantal voorbeelden hiervan is:
•

De repositories van enkele ROS’sen. Dit zijn centrale databases waarin
gegevens van meerdere bronnen (tijdelijk) kunnen worden opgeslagen om
gedeeld te kunnen worden tussen de ROS-deelnemers;

•

Het POINT portaal van Enovation biedt de mogelijkheid tot elektronisch transfer
en overdracht van patiënten. In de praktijk wordt POINT onder andere gebruikt
voor de verpleegkundige overdracht van ziekenhuis naar VVT (en andersom).
Ook ongeveer 2000 huisartsen maken gebruik van de POINT functionaliteiten
en/of modules;

39 / 92
UBR

•

Het COVID-19 portaal waar ziekenhuizen van vertrekkende patiënten hun
dossiers naar uploaden, en waar ziekenhuizen van aankomende patiënten hun
dossiers van downloaden.

40 / 92
UBR

4

Mogelijke patiëntproblemen
In de use case Michael zijn diverse punten waarop het mis kan lopen voor Michael.
Dit hoofdstuk beschrijft de mogelijke problemen die kunnen optreden in de
patiëntreis, vanuit het perspectief van Michael. Deze mogelijke problemen zijn
theoretisch afgeleid. Omdat in dit vooronderzoek niet met artsen gesproken is, heeft
dit hoofdstuk minder diepgang. In hoofdstuk 6 wordt aanbevolen die diepgang wel
aan te brengen, zodat op basis daarvan prioriteiten kunnen worden gesteld in het
wegnemen van voor patiëntproblemen relevante knelpunten. Aan het einde van dit
hoofdstuk is een paragraaf opgenomen met (een beperkt aantal) indicaties van de
mate waarin deze problemen daadwerkelijk optreden.

4.1

Patiënten ontvangen geen of minder huisartsenzorg
De LHV geeft aan dat huisartsen geen goede zorg kunnen leveren aan verstandelijk
gehandicapten die in een VG-instelling verblijven, wanneer verschillende
randvoorwaarden niet geregeld zijn. Een aantal van die voorwaarden, die in het
volgende hoofdstuk beschreven zijn, is gerelateerd aan gegevensuitwisseling. Als
een instelling niet aan deze voorwaarden kan voldoen, kan een huisarts besluiten
een patiënt niet toe te laten tot zijn praktijk

4.2

Patiënten krijgen minder goede zorg van huisarts
Minder goede zorg kan het gevolg zijn van problemen bij gegevensuitwisseling,
omdat de tijdige beschikbaarheid van juiste gegevens bij huisartsen de kwaliteit van
zorg kan verhogen. Zo kan een zorgverlener die tijdig beschikt over informatie die
door collega’s elders in de zorgketen is ingezameld en opgeslagen mogelijk:
•

Sneller goede beslissingen nemen;

•

Betere beslissingen nemen;

•

Meer tijd spenderen aan het verlenen van zorg (en minder aan
informatieverzameling).

4.3

Patiënten krijgen minder goede zorg van
huisartsenpost
Wat voor huisartsen geldt, geldt eveneens voor de huisartsenpost (HAP). Een
verschil ten opzichte van de situatie van de huisarts, is dat de HAP-gegevens van
meerdere bronnen nodig kan hebben. Enerzijds de gegevens die die bij de huisarts
geregistreerd zijn, waarmee over het algemeen een gestandaardiseerde uitwisseling
is. Anderzijds de gegevens die vastgelegd zijn door de VG zorginstelling.

41 / 92
UBR

4.4

Patiënten krijgen minder goede zorg van AVG en
instelling
Wat voor huisartsen geldt, geldt eveneens voor de AVG’s. Mogelijke bronnen van
informatie waarmee betere zorg kan worden geleverd zijn de huisarts en de HAP,
maar ook het delen van informatie vanuit verpleegkundigen en verzorgenden kan de
zorg verbeteren. Veelal wordt deze informatie bovendien verrijkt met gegevens
vanuit apotheken en laboratoria (die buiten de scope van dit vooronderzoek vallen).

4.5

Patiënten ervaren minder goede zorg
Als gegevensuitwisseling niet goed loopt, moeten patiënten of hun wettelijke
vertegenwoordigers mogelijk vaker hetzelfde verhaal vertellen of dezelfde vragen
beantwoorden. Dit kan als vervelend en belastend worden ervaren, en als minder
goede zorg. Sommige patiënten beschouwen namelijk het uitwisselen van gegevens
als verantwoordelijkheid van de zorgverleners (NCPF, 2014), en vinden dat “dit
geregeld moet zijn”.

4.6

Mate waarin patiëntproblemen daadwerkelijk
optreden
Er lijkt brede consensus lijkt te zijn over dat zorgverleners veel problemen ervaren
met de uitwisseling van gegevens. VWS publiceerde hierover diverse rapporten,
waaronder de publicatie Inzicht in enkele leemtes bij zorgbrede informatiestromen
(VWS, 2020b). De investeringen die gedaan worden in Programma Elektronische
Gegevensuitwisseling in de Zorg geven aan dat VWS veel belang hecht aan een
betere elektronische gegevensuitwisseling. Er is echter in de bestudeerde literatuur,
voor verstandelijk gehandicapten die in instellingen verblijven, weinig evidentie voor
het als gevolg daarvan in gevaar komen van de zorg voor patiënten.
Bij een eventueel vervolg op dit onderzoek, bijvoorbeeld bij besluitvorming over
allocatie van middelen, is het belangrijk evidentie te hebben over de causale relatie
tussen knelpunten in de gegevensuitwisseling en patiëntproblemen. Deze relatie
geeft immers richting aan welke problemen als eerste moeten worden opgelost. Het
huidig beeld is als volgt:
•

Beeld van de inspectie: IGJ stelt in haar Jaarbeeld 2019 (IGJ, 2020a) dat de
meeste kleine zorgaanbieders goede zorg leveren en verbeterkracht laten zien.
De inspectie komt tot de conclusie dat de kwaliteit van de uitvoering van de
zorg bij de meeste kleine zorgaanbieders voldoende is. Dit geeft geen aanleiding

42 / 92
UBR

om de aanname te maken dat er daadwerkelijk knelpunten zijn met
gegevensuitwisseling die leiden tot patiëntproblemen. De jaarbeelden over 2017
en 2018 geven ook geen aanleiding te veronderstellen dat problemen in de
gegevensuitwisseling tot significant minder goede zorg hebben geleid. Andere
oorzaken voor minder goede zorg zijn prominenter. Daar wordt meer aandacht
aan gespendeerd dan aan gegevensuitwisseling.
•

Beeld van de instellingen zelf: De kwaliteitsrapportages over 2018 van Cordaan
(Cordaan, 2019) en Elver (Elver, 2019) zijn in lijn met het beeld van de
inspectie. In de diverse verbeterinitiatieven krijgt gegevensuitwisseling geen
prominente plaats.

Voor wat betreft het niet kunnen vinden van een huisarts of toegang kunnen krijgen
tot de huisartsenpost zijn er wel sterke indicaties dat deze problemen in de praktijk
daadwerkelijk optreden. VWS ziet dat huisartsen samenwerkingsovereenkomsten
daadwerkelijk opzeggen omdat ze zich niet bekwaam voelen. En de VGN signaleerde
op 1 oktober 2019 dat 5.000 mensen met een beperking in de Wlz geen huisarts
hebben (VGN, 2019a). Er zijn echter géén sterke indicaties dat deze problemen zijn
terug te voeren op een gebrekkige uitwisseling van gegevens.

43 / 92
UBR

5

Mogelijke knelpunten
Dit hoofdstuk beschrijft 40 mogelijke knelpunten in gegevensuitwisseling, zoals kort
opgesomd in het knelpuntenschema in tabel 3. Per knelpunt is daarin aangegeven
op welke laag van het referentiemodel primair optreedt.
Tabel 3. Knelpuntenschema (overzicht van alle mogelijke knelpunten)
Nr
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
21
22
23
24
25
26
27
28
29
30
31
32
33
34
35
36
37
38
39
40

44 / 92
UBR

Omschrijving mogelijk knelpunt
Primaire laag
Onvoldoende feitelijke (lokale) samenwerking
1
Samenwerkingsknelpunt door capaciteitstekort
1
Samenwerkingsknelpunt door gegevensuitwisseling
2
Samenwerkingsknelpunt in juridische complexiteit
1
Samenwerkingsknelpunt op grensvlak AVG-Huisarts
1
Samenwerkingsknelpunt door bereikbaarheid & ANW
1
Onvoldoende personele bezetting instelling (kwantitatief)
1
Onvoldoende personele bezetting instelling (kwalitatief)
1
Onvoldoende kwaliteit van begeleiders
1
Bescherming van gegevenstransport onvoldoende
5
Bescherming van gegevenstransport niet uitvoerbaar
5
Geen logging en/of audit trail
5
Ontvangen gegevens moeilijk te verwerken
3
Gegevens onduidelijk door foute taal(standaard)
3
Onvindbaarheid van systemen van zorgaanbieders
3
Problemen met inloggen, identificatie & authenticatie
5
Onvoldoende rechten (autorisatie)
2
Geen duidelijke afspraken over hoofdbehandelaar
1
Geen toestemming patiënt voor gegevensoverdracht
2
Juiste gegevens niet beschikbaar
3
Gegevens passen niet in het systeem
4
Gegevens zijn incompleet en/of verouderd
3
Geen actuele contactrelevante organisatiegegevens
3
Gegevens zijn moeilijk te vinden
3
Gegevens moeilijk uit systemen te halen
4
Instellingen schaffen geen geschikte systemen aan
1
Onvoldoende middelen voor ICT-investeringen
1
Onvoldoende middelen voor goede implementatie
1
Onvoldoende eisen ten aanzien van interoperabiliteit
1
Onvoldoende wettelijke verplichting zorginstellingen
0
Onvoldoende toezicht op de zorginstellingen
0
Leveranciers maken geen geschikte systemen
4
Investeren risicovol door onduidelijke standaarden
5
Investeren onaantrekkelijk zonder dienstverlening
5
Onaantrekkelijke markt door overregulering
4
Onaantrekkelijke markt door lage vraag afnemers
4
Onaantrekkelijke markt door richtingsvraagstuk
4
Onaantrekkelijke markt door versnippering
4
Geen wettelijke prikkels goede systemen te maken
0
Investeringen risicovol door ketenafhankelijkheden
0-5

Je zou, na het lezen van hoofdstuk 4, kunnen denken dat er genoeg mogelijkheden
zijn om gegevensuitwisseling goed te organiseren. Er zijn immers legio systemen,
veel partijen die kunnen helpen, richtlijnen om afspraken goed te kunnen maken,
wetten en centrale voorzieningen die het uitwisselen van gegevens vereenvoudigen.
Toch bestaat het beeld dat er te weinig gegevens worden uitgewisseld. Als je de
patiëntreis van Michael beoordeelt, en je jezelf bij iedere stap in deze reis de vraag
stelt “Wat kan hier fout gaan?”, dan zie je dat er veel fout kan gaan. Wat fout kan
gaan, is als mogelijk knelpunt opgenomen in dit hoofdstuk. Of dat in de praktijk ook
echt een knelpunt vormt, hoe vaak het knelpunt in de praktijk optreedt, en hoeveel
impact dat heeft op de patiëntproblemen, zal praktijkonderzoek uit moeten wijzen.
Hiertoe worden in hoofdstuk 6 aanbevelingen gedaan.
Per mogelijk knelpunt worden ook mogelijke oplossingen beschreven. Omdat VWS
in het convenant heeft toegezegd onderzoek te doen naar ervaren knelpunten bij
elektronische uitwisseling van gegevens, maakt dit rapport onderscheid tussen ICToplossingen en andere oplossingen. En tussen informatiebeleid en zorginhoudelijk
beleid. Het rapport hanteert de volgende definities:
•

ICT-oplossingen zijn aanpassingen aan applicaties en infrastructuren (lagen 4 en
5) waarmee knelpunten (deels) kunnen worden weggenomen;

•

Overige oplossingen zijn aanpassingen in organisaties, processen en informatie
(laag 1,2,3) waarmee knelpunten (deels) kunnen worden weggenomen;

•

Informatiebeleid is beleid gericht op de aanpassing van grondslagen (laag 0) die
eisen stellen aan ICT-oplossingen, aangevuld met beleid dat op andere wijze
(dan via laag o) beoogt dat ICT-oplossingen worden ingezet of aangepast;

•

Zorginhoudelijk beleid is beleid gericht op de aanpassing van grondslagen (laag
0) die eisen stellen aan overige oplossingen, aangevuld met beleid dat op
andere wijze (dan via laag o) beoogt dat overige oplossingen tot stand komen.

Er is samenhang tussen de mogelijke knelpunten en oplossingen in verschillende
lagen. Zo stellen organisaties, processen en informatie (laag 1,2,3) eisen aan ICToplossingen (laag 4,5). In dat geval kan eerst helderheid nodig zijn over de overige
oplossingen, alvorens een ICT-oplossing gemaakt kan worden. Sommige ICToplossingen kunnen alleen knelpunten wegnemen als er óók overige oplossingen
geïmplementeerd worden. In dat geval zal het nodig zijn coördinatie te voeren over
oplossingen op meerdere lagen. Sommige knelpunten kunnen worden weggenomen
door zowel ICT-oplossingen als overige oplossingen, zodat een afgewogen keuze
moet worden gemaakt tussen interventies op meerdere lagen. Het loont daarom om
binnen VWS goede afstemming te hebben tussen zorginhoudelijk beleid en
informatiebeleid.
Hieronder worden de knelpunten nader uitgewerkt.
45 / 92
UBR

5.1

Onvoldoende feitelijke (lokale) samenwerking
Voorafgaand aan de gunstig verlopen patiëntreis van Michael had Kordaat goede
afspraken gemaakt over gegevensuitwisseling, zowel met de Huisartsenposten
Warmerdam als met de huisartsenpraktijk Zonneoord van Kees en Lenie. In
ongunstig gevallen kan het schorten aan de onderlinge samenwerking en dat kan
leiden tot problemen in patiëntreizen.
IGJ constateert dat een goed verloop van gegevensuitwisseling in de praktijk sterk
afhankelijk is van lokale initiatieven en de inspanningen van individuele huisartsen,
artsen in dienst van de zorgaanbieders en of managers. Zij concludeert dat de
gegevensuitwisseling beter loopt als die onderling zorgen voor het goed
onderhouden van de contacten over hun patiënten.
IGJ ontvangt geregeld meldingen dat een juiste en (vroeg)tijdige betrokkenheid en
afstemming tussen huisarts en medewerkers van de zorgaanbieder (bijvoorbeeld de
AVG of de begeleiders) ontbreekt. Ook geeft IGJ aan dat het kan voorkomen dat
GZ-organisatie, avg-arts, huisartsen en apotheek onvoldoende onderlinge afspraken
hebben gemaakt over onderlinge verantwoordelijkheden en overdracht bij medische
zorg. Daardoor kunnen soms bijvoorbeeld bij opname van de patiënt in een
ziekenhuis bijkomende medische problemen (bijvoorbeeld epilepsie) onvoldoende in
beeld zijn.
Dit mogelijke knelpunt is niet weg te nemen met een ICT-oplossing. Onvoldoende
feitelijke samenwerking is een knelpunt op laag 1 (organisatie), dat tot uiting komt
op andere lagen: processen (laag 2) lopen minder goed, informatie wordt niet
doorgegeven of opgevraagd (laag 3), applicaties zijn niet goed ingericht (laag 4) en
de uitwisseling (via laag 5) verloopt moeizaam. Wel kunnen ICT-oplossingen de
samenwerking helpen, maar niet nadat goed gespecificeerd is (op de andere lagen)
wat ze moeten doen.
Een goed voorbeeld van samenwerking zijn de huisartsencollectieven. Zo zijn de
huisartsen in Twente verenigd in de Twentse Huisartsen Onderneming Oost
Nederland (THOON). De collectieven kunnen deze afspraken eenvoudiger tot stand
te brengen, zonder dat iedere afzonderlijke huisarts het wiel opnieuw moet
uitvinden. Dankzij zo’n samenwerking kunnen zorginstellingen betere
samenwerkingsovereenkomsten afsluiten, en collectieve afspraken maken over de in
te zetten ICT-oplossingen.
Onderliggende knelpunten
Dit knelpunt (nummer 1) kan optreden als gevolg van onderliggende knelpunten. De
volgende paragrafen beschrijven er vijf (met de nummers 2-6).

46 / 92
UBR

5.2

Samenwerkingsknelpunt door capaciteitstekort
Voorafgaand aan de gunstig verlopen patiëntreis van Michael heeft Zonneoord hem
als patiënt geaccepteerd, onder andere omdat er geen patiëntenstop vakkracht was.
Kordaat kon bij Rohdia en twee collega’s van haar voldoende AVG-capaciteit
inkopen om aan Warmerdam en Zonneoord bereikbaarheid te kunnen garanderen
van een AVG in de Avond, Nacht- en Weekenddiensten (ANW). In ongunstige
gevallen kan hier echter voor andere patiënten en instellingen een knelpunt
optreden.
In sommige regio’s is namelijk sprake van een zodanig groot tekort aan huisartsen
dat er instellingen niet in slagen samenwerkingsovereenkomsten met praktijken af
te sluiten. Landelijk hanteert 60% van de huisartsenpraktijken een patiëntenstop
vanwege te hoge werkdruk (Nivel, 2019b). Te hoge werkdruk is volgens de LHV
Leidraad (LHV, 2019) een reden zo’n overeenkomst niet te sluiten, omdat de zorg
aan andere patiënten dan in gevaar kan komen. Op grond van de Wlz is een
huisarts niet tot zo’n overeenkomst verplicht. Een huisarts of huisartsenpost kan
ook van zo’n overeenkomst afzien (KNMG, 2005), bijvoorbeeld als de instelling niet
de beschikbaarheid en bereikbaarheid van een AVG kan garanderen, bijvoorbeeld
doordat er onvoldoende AVG-capaciteit is om die inzet mogelijk te maken.
Dit mogelijke knelpunt is niet weg te nemen met een ICT-oplossing op laag 4 of 5.
Een tekort aan AVG’s of huisartsen is een knelpunt op laag 1 (mens en organisatie).
Het knelpunt kan de uitvoering van processen blokkeren (laag 2) die uitgevoerd
moeten worden voorafgaand aan de patiëntreis van Michael, zoals het afsluiten van
de samenwerkingsovereenkomst.
Mogelijke oplossingen voor dit knelpunt kunnen geïnitieerd worden vanuit laag 1
(werving en selectie) of laag 0 (grondslagen). Zo kan de Minister beslissen over het
aantal opleidingsplaatsen voor huisartsen, op basis van een advies van het
Capaciteitsorgaan. Andere beleidsinterventies zijn ook mogelijk, zoals aanpassing
van de Wlz of het beïnvloeden van de spreiding van de vestigingslocaties voor
nieuwe huisartsenpraktijken. Dit zijn allemaal slechts voorbeelden. Een overzicht
van mogelijke soorten beleidsinterventies is opgenomen in hoofdstuk 6.

5.3

Samenwerkingsknelpunt door gegevensuitwisseling
Voorafgaand aan de gunstig verlopen patiëntreis van Michael heeft Kordaat een
heldere samenwerkingsovereenkomst gesloten met Warmerdam en Zonneoord. De
ICT-systemen van de drie partners, en de wijze waarop zij die systemen gebruiken,
vormden hierin geen belemmering. In ongunstige gevallen kan hier echter voor
andere patiënten en instellingen een knelpunt optreden.

47 / 92
UBR

De LHV stelt dat er aan bepaalde randvoorwaarden voldaan moet worden, alvorens
een samenwerkingsovereenkomst een zorginstelling, een huisarts en huisartsenpost
gesloten kan worden. In haar leidraad (LHV, 2019) stelt zij naast randvoorwaarden
ook dat er extra afspraken nodig zijn. Uit de randvoorwaarden en extra afspraken
volgen zes eisen voor het uitwisselen van gegevens:
1. De VG zorginstelling verstrekt aan huisartsen duidelijkheid (informatie) over:
•

De ernst van de verstandelijke beperking en grootte van de zorgvraag;
hoeveel patiënten met welke aandoeningen en zorgzwaarte wonen er?

•

Het aanbod in een VG zorginstelling; hoe is de (medische) zorg
georganiseerd? Welk zorgaanbod wordt geboden?

•

Welke expertise een VG zorginstelling in huis heeft, zoals gedragstherapeut,
AVG, SO, etc.

•

De financiering van medisch-generalistische zorg bij de patiënt (Zvw of
Wlz);

•

Extra administratievereisten en de financiële dekking hiervoor.

2. De huisarts zorgt voor een goede informatieoverdracht voor in de ANW (avond,
nacht & weekend), met toestemming van de patiënt.
3. De taken en verantwoordelijkheden zijn duidelijk en de werkzaamheden zijn
goed afgebakend. Die afbakening is van invloed op eisen aan
gegevensuitwisseling.
4. Er zijn heldere afspraken over dossiervorming, waaronder beschikbaarheid van
actuele medicatielijsten in de VG zorginstelling bij acute situaties.
5. Er zijn heldere afspraken over overdracht van informatie richting zorgverleners,
ook in ANW-uren.
6. Er zijn heldere afspraken over communicatielijnen, waaronder adequate triage
van verpleegkundig personeel.
Dit mogelijke knelpunt is niet geheel weg te nemen met een ICT-oplossing. ICToplossingen kunnen wel bijdragen aan een (ruimer) pakket aan maatregelen om dit
knelpunt weg te nemen. Aan eisen 1,2 4 en 5 kan immers beter voldaan worden als
de gegevens van de instelling ook automatisch beschikbaar komen voor de huisarts
en de huisartsenpost. Aan het invullen van eisen 3 en 6 kunnen ICT-oplossingen
niet bijdragen.
In het ruimere pakket maatregelen zijn ook acties nodig op andere lagen, zoals:
•

op laag 1 (mens en organisatie) het maken van betere (regionale) afspraken
over samenwerking tussen instellingen, AVG’s, huisartsen en huisartsenposten;

•

op laag 2 (processen) het borgen van structurele actualisatie van
medicatielijsten, dossiers en contactgegevens door instellingen;

•

op laag 3 (informatie) het structureren van de uit te wisselen gegevens,
afhankelijk van de aard en inhoud van de afspraken die gemaakt worden.

48 / 92
UBR

Vanuit laag 0 (grondslagen) kan richting gegeven worden aan de benodigde
maatregelen op de lagen 1 tot en met 5. Enkele mogelijkheden zijn: het maken van
wet- en regelgeving, het sluiten van bestuurlijke akkoorden waarin wordt
afgesproken bepaalde maatregelen te treffen, het ondersteunen van de
implementatie van deze maatregelen, communicatie over het belang van
maatregelen, of het uitvoeren van toezicht op de naleving ervan.

5.4

Samenwerkingsknelpunt in juridische complexiteit
Voorafgaand aan de gunstig verlopen patiëntreis van Michael was het eenvoudig
voor Warmerdam en Zonneoord om de samenwerkingsovereenkomst te sluiten. Zij
beschikken niet alleen over goede ICT-systemen, maar ook over juridische kennis.
Hun administraties ondersteunen bovendien het werken met verschillende
patiëntgroepen. In ongunstige gevallen kan hier bij andere instellingen en
huisartsen(posten) een knelpunt optreden.
In de praktijk hebben huisartsen, huisartsenposten en instellingen (administratief)
te maken met twee patiëntgroepen die veelal dezelfde zorgbehoefte hebben en in
medisch opzicht niet van elkaar te onderscheiden zijn:
1. Patiënten die op de instelling “verblijf met behandeling” hebben. Hun
behandeling valt onder verantwoordelijkheid van de instelling, die de
(aanvullende) huisartsenzorg “inkoopt”. De behandeling wordt gefinancierd op
basis van de Wlz via het Zorgkantoor.
2. Patiënten die op diezelfde instelling “verblijf zonder behandeling” hebben. De
huisarts is zelf voor hun behandeling verantwoordelijk. Die behandeling wordt
gefinancierd op basis van de Zvw via de zorgverzekeraar. Als huisartsen, voor
deze patiënten, contact opnemen met een AVG voor advies, dan ligt de
“inkooprelatie” precies andersom.
De zorgverzekeraar, het zorgkantoor en de instelling stellen ieder hun eigen eisen
aan de behandeling, de administratie en de (administratieve) gegevensregistratie.
En kunnen ook verschillende vergoedingen af willen spreken. Instellingen hebben
veelal de behoefte om hun patiënten met behandeling en zonder behandeling door
dezelfde huisarts te laten behandelen, in welk geval een
samenwerkingsovereenkomst met twee paragrafen kunnen worden gesloten, of
twee separate overeenkomsten. Dit kan een drempel vormen om zo’n overeenkomst
te sluiten.
Dit mogelijke knelpunt is niet weg te nemen met een ICT-oplossing op laag 4 of 5.
Om het onderscheid tussen deze groepen weg te nemen, of de impact ervan te
verkleinen, moet maatregelen getroffen worden op laag 0 (grondslagen). Zo kan

49 / 92
UBR

uniformiteit aangebracht worden in processen (laag 2), wat overigens forse impact

kan hebben op de betrokken organisaties (laag 1). Een eventuele aanpassing kan
het vervolgens eenvoudiger maken op laag 1 afspraken te maken, en van daaruit
ICT-oplossingen tot stand te brengen.

5.5

Samenwerkingsknelpunt op grensvlak AVG-Huisarts
Voorafgaand aan de gunstig verlopen patiëntreis van Michael hebben Kees en
Rohdia goede afspraken kunnen maken, mede omdat ze een helder beeld hebben
van elkaars werkzaamheden. Dat maakte het eenvoudig te begrijpen welke
gegevens uitgewisseld moeten worden en waarom. In ongunstig gevallen kunnen er
misverstanden bestaan over wie wat doet, en is het lastiger om tot goede afspraken
over de samenwerking te komen.
De Adviescommissie Zinnige Zorg LVB (2020) geeft aan dat huisartsen niet altijd
duidelijk voor ogen zullen hebben voor welke hulpvragen de AVG kan worden
geconsulteerd. In de opleiding tot huisarts zijn coschappen in de VG-zorg facultatief.
Waar sommige huisartsen meer werk bij de AVG neerleggen omdat ze zelf geen tijd
hebben, daar vinden andere het juist moeilijk om consultatie te vragen. Onder de
AVG’s zijn voormalig huisartsen die hun kompanen mogelijk goed begrijpen (of juist
vinden dat ze het zelf goed kunnen doen). Meer gespecialiseerde AVG’s houden
mogelijk meer afstand tot de huisartsenzorg.
Ondanks de helderheid van het Besluit Geneeskunde voor verstandelijk
gehandicapten (CGS, 2020) en het Besluit Huisartsengeneeskunde (CGS, 2020) kan
er onduidelijkheid zijn over het grensvlak tussen de twee beroepsgroepen, wat
samenwerking en de bijbehorende uitwisseling van gegevens kan bemoeilijken.
Dit mogelijke knelpunt is niet weg te nemen met een ICT-oplossing, maar ICToplossingen kunnen een rol spelen in het verhogen van de vindbaarheid van AVG’s.

5.6

Samenwerkingsknelpunt bereikbaarheid & ANW
Voorafgaand aan de gunstig verlopen patiëntreis van Michael hebben Kordaat,
Warmerdam en Zonneoord in de samenwerkingsovereenkomst goede afspraken
gemaakt over de bereikbaarheid van de AVG en de ANW-diensten. In ongunstige
gevallen kan hier bij andere instellingen en huisartsen(posten) kan een knelpunt
optreden.
De bereidheid om een overeenkomst af te sluiten is ook afhankelijk van een aantal
niet aan gegevensuitwisseling gerelateerde voorwaarden. De LHV noemt in haar
leidraad (LHV, 2019) de volgende niet aan gegevensuitwisseling gerelateerde
voorwaarden:
1. De instelling moet de bereikbaarheid van een AVG kunnen garanderen.

50 / 92
UBR

2. De ANW-diensten zijn door de VG Zorginstelling goed geregeld.
Dit mogelijke knelpunt is niet weg te nemen met een ICT-oplossing op laag 4 of 5.
Het ligt op laag 1 (bereikbaarheid) en 2 (regelen ANW-diensten). Wellicht kan een
ICT-oplossing het regelen van ANW-diensten vereenvoudigen.

5.7

Onvoldoende capaciteit zorgpersoneel (kwantitatief)
Tijdens de gunstig verlopen patiëntreis van Michael was Rohdia daadwerkelijk
bereikbaar op het nummer dat in het systeem vermeld stond. Gelukkig was dat niet
nodig, maar in ongunstig verlopende patiëntreizen kan hier een knelpunt optreden.
Ook als is afgesproken dat er een AVG bereikbaar is en dat andere functionarissen
bij de VG Zorginstelling aanwezig zijn, kunnen in de praktijk die afspraken niet goed
te realiseren zijn. Zo zijn er vacatures, hiaten in het rooster en ziekteverlof. Deze
kunnen worden opgelost door aanname van voldoende personeel, roosterbeheer en
beheersing van ziekteverzuim.
Dit mogelijke knelpunt op laag 1 (mens en organisatie) is niet weg te nemen met
een ICT-oplossing.

5.8

Onvoldoende capaciteit zorgpersoneel (kwalitatief)
Tijdens de gunstig verlopen patiëntreis van Michael wist Saam meteen dat Michael
naar de huisartsenpost moest gaan. In ongunstig verlopende patiëntreizen kan hier
een knelpunt optreden.
Naast kwantitatieve bezetting is ook de kwaliteit van personeel belangrijk. Bij IGJ
komen meldingen binnen van onvoldoende medische kennis bij personeel van
zorginstellingen, waardoor de huisarts te laat wordt betrokken.
Dit mogelijke knelpunt op laag 1 (mens en organisatie) is niet weg te nemen met
een ICT-oplossing.

5.9

Onvoldoende kwaliteit van begeleiders
Tijdens de gunstig verlopen patiëntreis van Michael ging tante Els mee als
begeleider. Die is zelf verpleegkundige geweest, en kent Michael al jaren, zodat ze
de vragen van de artsen van Warmerdam goed kon beantwoorden. En tijdens de
gunstig verlopen patiëntreis van Michael durfde Kees op basis van zijn goede
contacten met Kordaat te vertrouwen op Judith. Het consult verliep daarom prettig
en effectief. In ongunstig verlopende patiëntreizen kan hier een knelpunt optreden.

51 / 92
UBR

Bij hun bezoek aan de huisarts of huisartsenpost moeten cliënten, gelet op hun
beperkingen, veelal door een begeleider vergezeld worden die de patiënt goed kent
en begrijpt, eventueel wettelijk vertegenwoordiger is, en die voldoende medisch
onderlegd is om een toelichting op het klachtenbeeld te kunnen geven. De
begeleider is een kennisdrager die, in persoon, een deel van de gegevensdracht kan
verzorgen. In de praktijk neemt een begeleider soms een rapport mee, of een
schriftje van de instelling. En rapporteert hij of zij terug aan de instelling. Maar het
komt ook voor dat begeleiders weinig informatie aan de huisarts of huisartsenpost
kunnen verschaffen.
Wet BIG vereist een vertrouwensrelatie tussen de behandelend arts en de
begeleider voordat persoonlijke gegevens gedeeld mogen worden. In de praktijk
worden patiënten, bijvoorbeeld door tekort aan personeel in VG Zorginstellingen,
soms door familieleden begeleid die niet aan bovengenoemde kwaliteitseisen
voldoen. Voor een arts is niet altijd goed in te schatten of hij de begeleider kan
vertrouwen, en of hij of zij dus gegevens kan delen. Als hij geen gegevens met de
begeleider deelt, en ook niet op andere manieren deelt, kunnen die de VG
Zorginstelling niet bereiken.
Dit mogelijke knelpunt op laag 1 (mens en organisatie) is niet weg te nemen met
een ICT-oplossing. Wel kan een betere gegevensuitwisseling de noodzaak tot
medische kennis bij begeleiders mogelijk verlagen of de vertrouwensrelatie positief
beïnvloeden.

5.10

Bescherming gegevenstransport onvoldoende
Tijdens de gunstig verlopen patiëntreis van Michael zijn medisch-vertrouwelijke
gegevens verstuurd. Die zijn niet onderschept of moedwillig gewijzigd door
kwaadwillende derden. In ongunstig verlopende patiëntreizen kan hier een knelpunt
optreden.
Het transport van de gegevens moet conform de Algemene verordening
gegevensbescherming en Wabpvz goed beveiligd zijn, zodat de privacy van de
patiënt en diens medisch behandelingsperspectief gewaarborgd blijft.
Gegevensuitwisseling moet voldoen aan NEN 7510, 7512 en 7513. Veilige mail moet
ook voldoen aan de NTA 7516. Niet alle systemen en uitwisselingsmechanismes
voldoen aan deze eisen, en er is slechts beperkt toezicht hierop. Ook papieren
documenten en dvd’s zijn kwetsbaar voor verlies of ongewenst kopiëren,
bijvoorbeeld door begeleiders, maar ook email en berichtentransport zijn kwetsbaar
tijdens transport over internet. Het kan er in de praktijk toe leiden dat ze liever
geen gegevens overdragen dan slecht beschermde.

52 / 92
UBR

Dit mogelijke knelpunt is deels weg te nemen met veilige ICT-oplossingen. Maar er
moet meer gedaan worden om gegevenstransport goed te beschermen. Maatregelen
zijn nodig op laag 1 (mens en organisatie), 2 (processen) en 3 (informatie), deels
ook omdat een deel van het transport nog via papier of dvd’s verloopt. Aan die
maatregelen kan richting worden gegeven vanuit laag o (grondslagen), bijvoorbeeld
via wettelijke eisen of meer toezicht.

5.11

Bescherming gegevenstransport niet uitvoerbaar
Tijdens de gunstig verlopen patiëntreis van Michael verstuurde Rohdia succesvol een
fax naar Kees. Liever had ze ook nog een mail gestuurd met een paar medischvertrouwelijke notities, maar haar mailpakket was nog niet voor gecertificeerd voor
NTA7516 (wel voor NEN 7510, NEN 7512 en NEN 7513). Als er te hoge eisen
worden gesteld aan patiëntreizen, kan hier in ongunstige gevallen een knelpunt
optreden.
De beveiliging van gegevenstransport is een belangrijk aandachtspunt voor
instellingen. Instellingen die er niet in slagen dit goed te organiseren, kunnen er
voor kiezen helemaal geen gegevens te delen.
Dit mogelijke knelpunt op laag 1 (mens en organisatie) is niet weg te nemen met
een ICT-oplossing.

5.12

Geen logging
Tijdens de gunstig verlopen patiëntreis van Michael kwamen alle gegevens goed
aan. Maar als dat niet goed zou zijn gegaan, dan zou dit gelogd zijn zodat kan
worden nagegaan wat er wel en niet goed is gegaan. In ongunstig verlopende
patiëntreizen kan hier een knelpunt optreden.
Veel instellingen zullen een ICT-systeem willen aanschaffen waarbij in geval van een
foute of incomplete overdracht van gegevens, goed gereconstrueerd kan worden
wie welke gegevens op welke moment heeft ingezien, verstuurd en/of ontvangen.
Dat stelt eisen aan logging. Systemen of transportmechanismes die niet aan deze
eisen voldoen zullen door hen niet of minder snel worden aangeschaft.
Dit mogelijke knelpunt is deels weg te nemen met ICT-oplossingen, waarbij de
complexiteit vooral optreedt bij transport waarbij meerdere ICT-systemen betrokken
zijn. Maatregelen zijn echter ook nodig op laag 1,2 en 3. En vanuit laag 0 moeten
eisen aan logging goed geformuleerd zijn om richting te geven aan verbetering.

53 / 92
UBR

5.13

Ontvangen gegevens moeilijk te verwerken
Tijdens de gunstig verlopen patiëntreis van Michael waren gegevens uit KordatoECD voor Jeroen zichtbaar in het EMD van Warmerdam, aangevuld met gegevens
uit Zonne-HIS. Dit was mogelijk dankzij speciale software waarmee Warmerdam de
ontvangen gegevens combineert tot goede informatie voor de juiste systemen. In
ongunstig verlopende patiëntreizen kan hier echter een knelpunt optreden en moet
Jeroen lang(er) zoeken.
Bij ontvangst van de gegevens zullen die geabsorbeerd moeten worden in het
systeem of de set systemen van de ontvangende artsen. Bij gebruik van meerdere
bronsystemen vragen zorgverleners in de ouderenzorg om eenvoudige toegang tot
de informatie en bij voorkeur vanuit het eigen systeem, bijvoorbeeld via single sign
on (Ineen, 2019a). Ze willen dat de gegevens die ze nodig hebben op de juiste plek
eenvoudig toegankelijk zijn zodat van daaruit geautomatiseerd acties in gang gezet
kunnen worden. Er moet vaak in meerdere systemen gekeken worden. Om dat
knelpunt te verminderen, moeten gegevens uit meerdere bronsystemen
geconsolideerd worden in één doelsysteem.
Alvorens gegevens in de systemen kunnen worden opgenomen, kan een
bewerkingsslag nodig zijn. Papieren stukken worden gescand of in hangmappen
opgeborgen, bijlagen vanuit e-mails worden overgezet en soms wordt tekst bij
huisartsen via copy & paste overgezet naar HIS- of HAPIS-tabellen. Daarbij kunnen
fouten ontstaan. Email loopt het risico “gemist” te worden.
Dit mogelijke knelpunt is deels weg te nemen met ICT-oplossingen. Maatregelen
zijn echter ook nodig op laag 1, 2 en 3. Het is te overwegen vanuit laag 0 eisen te
stellen aan deze oplossingen of de kwaliteit en beschikbaarheid van dergelijke
oplossingen te bevorderen.

5.14

Gegevens onduidelijk door foute taal(standaarden)
Tijdens de gunstig verlopen patiëntreis van Michael begreep Pauline de notities van
Rohdia, Judith en Saam meteen. Rohdia had aan een half woord van Kees genoeg.
De afspraken over afkortingen, die in de gezamenlijke training besproken waren, en
het wederzijds begrip van huisartsen- en AVG-jargon lagen hier ten grondslag aan.
In ongunstig verlopende patiëntreizen kan hier een knelpunt optreden en kunnen
interpretatiefouten optreden.
Zelfs als gegevens goed geregistreerd worden in een systeem van een VG
Zorginstelling, en ook uitgewisseld kunnen worden met de ontvangende huisarts of
huisartsenpost, dan betekent dat nog niet dat deze gegevens goed te interpreteren

54 / 92
UBR

en bruikbaar zijn voor de ontvanger. Hierbij kunnen twee onderliggende oorzaken
een rol spelen:
1. De moeilijkheid om goed in te schatten welke gegevens voor de ontvanger
relevant zijn. Volgens Ineen (2019) komt dit voor in de ouderenzorg.
2. De verschillende betekenis van woorden en begrippen in verschillende
referentiekaders. Voor een AVG kunnen die een andere betekenis hebben dan
voor een huisarts. Zo betekent de afkorting BB voor een arts bovenbuik en voor
de fysiotherapeut bovenbeen. Als er goede afspraken zijn over definities van de
termen die in de ECD of HIS-systemen gebruikt worden, kan voorkomen worden
dat informatie van de één niet begrepen wordt door de ander. In de kamerbrief
van 20 december 2018 (VWS, 2018) hamert de Minister voor Medische Zorg op
de eenheid van taal.
Dit mogelijke knelpunt is niet weg te nemen met ICT-oplossingen. Het is nodig om
eerst een taalstandaard af te spreken, zorgverleners daarin op te leiden en
bewustzijn te creëren voor het feit dat gegevens die de ene zorgverlener (vanuit zijn
of haar referentiekader) invoert door een andere zorgverlener gebruikt kunnen
worden in een andere context, waarin ze vanuit een ander referentiekader worden
geïnterpreteerd. Vervolgens is nodig dat de ICT-systemen die de uitwisseling
verzorgen ook conform diezelfde standaard zijn.

5.15

Onvindbaarheid van systemen van zorgaanbieders
Tijdens de gunstig verlopen patiëntreis van Michael kon Kees eenvoudig gegevens
inzien uit Kordato-ECD. Dit kwam doordat de ICT-leverancier van Zonneoord het IPadres van dit ECD in een landelijke database had opgezocht en goed had ingesteld,
zodat Kees meteen in het juiste ECD uitkwam. In ongunstig verlopende
patiëntreizen kan hier een knelpunt optreden.
Als de benodigde gegevens in een systeem van de VG Zorginstelling zitten, dan is
het voor de huisarts – of zijn systeem – zaak het systeem van de instelling te
vinden. Veelal via een technische adressering zoals een IP-adres of een URL. Dit
vinden is niet altijd eenvoudig. Er zijn diverse adressenboeken, zoals ZORG-AB (zie
hoofdstuk 4), maar geen van deze boeken is compleet, en er bestaat bijvoorbeeld
geen “Google-achtige functie” voor zorgsystemen.
Dit mogelijke knelpunt is weg te nemen met een overall oplossing waar een ICToplossing onderdeel van is. Allereerst zal de te vinden informatie (laag 3)
gedefinieerd en verzameld moeten worden via een proces (laag 2), dat door een
organisatie (laag 1) uitgevoerd moet worden, rekening houdend met
toegangsrechten (informatie op laag 2). Daarbij zal die organisatie ICT-oplossingen

55 / 92
UBR

(laag 4,5) in willen zetten. Hier kunnen wetgeving of andere grondslagen (laag 0)
voor worden ingezet.

5.16

Problemen met inloggen, identificatie & authenticatie
Tijdens de gunstig verlopen patiëntreis van Michael kon Kees eenvoudig gegevens
inzien uit Kordato-HIS. Dit kon zich met zijn UZI-pas bij dit systeem aanmelden
omdat Kordaat, vrij snel nadat het abonnementhouder was geworden bij het UZIregister, een UZI-certificaat aangevraagd had voor Kordato-HIS. Zo vertrouwde
Kordato-HIS erop dat de inlogpoging van Kees daadwerkelijke van Kees afkomstig
was. In ongunstig verlopende patiëntreizen kan hier een knelpunt optreden.
Een huisarts, zijn waarnemer of de AVG moet toegang kunnen krijgen tot het
systeem waar de gegevens in staan. Daartoe hebben zowel de gegevensopvragende arts als het systeem digitale identiteiten nodig, waarmee ze elkaar
kunnen vinden en zodanig zeker kunnen zijn van het feit dat ze elkaar gevonden
hebben (en geen kwaadwillende derde), dat ze ook medische gegevens durven
uitwisselen. Artsen en systemen moeten zich naar elkaar op een betrouwbare
manier kunnen identificeren en authentiseren (zie ook in hoofdstuk 4).
Identificatie- en authenticatiemiddelen zijn doorgaans private middelen die
uitsluitend aan de besloten groep van betalende afnemers van betreffende
leverancier beschikbaar worden gesteld. Er zijn in Nederland geen “zorgbrede”
identificatie- en authenticatiemiddelen die uitwisseling tussen alle zorgsystemen
mogelijk maken. Als gebruik gemaakt wordt van systemen van verschillende
leveranciers, zijn doorgaans meerdere gebruikersnamen, wachtwoorden en/of
tokens noodzakelijk. Leveranciers kunnen met elkaar afspreken van dezelfde
identificatie- en authenticatiemiddelen gebruik te maken.
Veel huisartsen en hun waarnemers kunnen zich identificeren en authentiseren met
een UZI-pas. In de patiëntreis van Michael had Kordaat gezorgd voor een UZIcertificaat voor Kordato-HIS, zodat Kees met deze pas kon inloggen. De ECD’s die
niet over zo’n certificaat beschikken zijn niet met zo’n pas te benaderen.
Dit mogelijke knelpunt is deels weg te nemen met ICT-oplossingen. Maar
maatregelen zijn vooral nodig op laag 1 (onderlinge afspraken tussen de
uitwisselende organisaties en ICT-leveranciers over welk middel waarvoor wordt
ingezet). Vanuit laag o kunnen richtlijnen of wetgeving worden opgesteld om
identificatie en authenticatie te uniformeren.

56 / 92
UBR

5.17

Onvoldoende rechten (autorisatie)
Tijdens de gunstig verlopen patiëntreis van Michael kon Kees eenvoudig de
gegevens van Michael inzien in Kordato-ECD. Van andere patiënten zag hij niets. Dit
kwam doordat de systeembeheerder van Kordaat, direct nadat de contractmanager
voor Warmerdam en Zonneoord de samenwerkingsovereenkomst getekend retour
kreeg, Kees en Lenie in de systeem toegangsrechten gegeven had om de gegevens
van Michael in te zien. In ongunstig verlopende patiëntreizen kan hier een knelpunt
optreden.
Een huisarts of zijn waarnemer moet in het systeem waar de gegevens in staan, als
hij of zij ingelogd is, ook recht hebben deze gegevens in te zien. Dat recht moet
verstrekt zijn aan zijn of haar digitale identiteit. Het verstrekken van rechten heet
autorisatie). Veelal gebeurt autorisatie door de beheerder van het systeem van de
instelling, maar soms ook door de auteur van de brongegevens tijdens het opslaan.
Als deze rechten niet verstrekt zijn, kan de huisarts of waarnemer niet de gegevens
inzien in het betreffende systeem. Vice versa geldt het omgekeerde voor de AVG
van de VG Zorginstelling.
Dit mogelijke knelpunt is niet weg te nemen met ICT-oplossingen. De meeste
systemen hebben autorisatiefunctionaliteit. Maatregelen zijn vooral nodig op laag 2
(processen) om te zorgen dat autorisatie structureel onderhouden wordt, zodat
opgeslagen gegevens automatisch voor de toegangsgerechtigden toegankelijk zijn.

5.18

Geen duidelijke afspraken over de hoofdbehandelaar
Tijdens de gunstig verlopen patiëntreis van Michael kon Kees eenvoudig de
gegevens van Michael inzien in Kordato-ECD omdat Kordaat en Zonneoord overeen
waren gekomen dat Kordaat als hoofdbehandelaar optreedt, en daarom toegang tot
de gegevens van Michael mocht geven. In ongunstig verlopende patiëntreizen kan
hier een knelpunt optreden.
Gegevens mogen uitgewisseld worden als een patiënt of diens wettelijk
vertegenwoordiger daar toestemming voor heeft gegeven. Of als sprake is van een
hoofdbehandelaar die vindt dat een medebehandelaar over die gegevens moet
beschikken. En anders niet.
In de langdurige zorg kan dit knelpunt weggenomen worden als goed vastgelegd
wordt dat de instelling optreedt als hoofdbehandelaar, en de huisarts en de
huisartsenposten als mede-behandelaren. Maar mogelijk is de onduidelijkheid over
de definities van deze begrippen nog wel een knelpunt. De richtlijn waarin wordt
vastgelegd wie hoofdbehandelaar is, is nog niet openomen in het in de Zvw

57 / 92
UBR

geformaliseerde Register van Zorginstituut Nederland (in te zien op:
www.zorginzicht.nl).
Dit mogelijke knelpunt op laag 0 (grondslagen) is niet weg te nemen met een ICToplossing. Wel kunnen afspraken over de hoofdbehandelaar-medebehandelaar
relatie in een ICT vastgelegd worden. Aan deze registratie kunnen wettelijke eisen
worden gesteld.

5.19

Geen toestemming patiënt voor gegevensoverdracht
Tijdens de gunstig verlopen patiëntreis van Michael kon Pauline de
waarneemgegevens van Kees inzien, omdat Els als wettelijk vertegenwoordiger van
Michael toestemming had gegeven aan Zonneoord om de gegevens van Michael te
delen met derden. In ongunstig verlopende patiëntreizen kan hier een knelpunt
optreden.
Gegevens mogen, als er geen sprake is van een hoofdbehandelaar, alleen
uitgewisseld worden als een patiënt of de wettelijk vertegenwoordiger daar
toestemming voor heeft gegeven.
In de regio Haaglanden heeft slechts 31,1% van de patiënten toestemming aan hun
huisarts gegeven om hun gegevens te delen (Stichting Transmurale Zorg, 2020).
Als gevolg daarvan kunnen huisartsenposten aldaar voor 68,9% van hun bezoekers
geen professionele samenvatting (PS) opvragen. Huisartsen vergeten in hun
dagelijkse praktijk deze toestemming aan de patiënt te vragen en veel patiënten
zijn in de veronderstelling dat dit al lang geregeld is.
Ook het opvragen van medicatiegegevens op de HAP is in meer dan 50% van de
gevallen niet mogelijk. Minder dan 50% van de patiënten heeft toestemming
gegeven aan (al) zijn apotheken waar ze hun medicatie ophalen. De Stichting
Transmurale Zorg geeft aan dat veel laagopgeleiden argwaan hebben om een
handtekening ergens onder te zetten. Het is voor hen lastige materie. Ze zijn bang
om bijvoorbeeld een uitkering te verliezen. Bij hoogopgeleiden speelt de angst dat
onbevoegde personen hun gegevens in kunnen kijken of dat het toch niet veilig
genoeg is.
In de praktijk is dit een groter obstakel dan de techniek. Technisch kan
toestemming gegeven worden via www.volgjezorg.nl of (in de toekomst en
vermoedelijk) middels een Persoonlijke GezondheidsOmgeving (PGO).
Dit mogelijke knelpunt ligt op laag 2 (de processen waarin toestemming gegeven
wordt) en is niet weg te nemen met een ICT-oplossing. Dit vergt – als knelpunt 11

58 / 92
UBR

is opgelost – vooral communicatie, om vertrouwen op te bouwen bij degenen wiens
toestemming dit mogelijke knelpunt kan elimineren.

5.20

Juiste gegevens niet beschikbaar
Tijdens de gunstig verlopen patiëntreis van Michael kon Pauline in Kordato-ECD zien
wat ze nodig had. Dat kwam omdat de gegevens daar goed in waren vastgelegd. In
ongunstig verlopende patiëntreizen kunnen hier knelpunten optreden, waardoor in
dat systeem de benodigde gegevens niet beschikbaar zijn. De volgende paragrafen
beschrijven vijf mogelijke onderliggende knelpunten.

5.21

Gegevens passen niet in het systeem
Tijdens de gunstig verlopen patiëntreis van Michael kon Pauline in Kordato-ECD zien
dat hij zijn enkel een half jaar geleden gebroken had. Dit kon omdat Kordato-ECD,
als één van de weinige in Nederland, de module Historie van verleende zorg, zodat
Saam deze gebeurtenis destijds heeft kunnen vastleggen, voor later gebruik. In
ongunstig verlopende patiëntreizen kan hier een knelpunt optreden en heeft het
ECD in kwestie zo’n dergelijke module niet.
Artsen voor verstandelijke gehandicapten geven via de NVAVG aan dat zij in de hen
ter beschikking staande informatiesystemen niet alle relevante gegevens kunnen
registeren. Veelal maken zij gebruik van het ECD van een instelling, al dan niet
aangevuld met een HIS. In gunstige gevallen maakt de AVG volgens IGJ gebruik
van een gemeenschappelijk online elektronisch voorschrijfssysteem voor medicatie.
Sommige gegevens kunnen zij noch in het ECD, noch in het HIS, noch in het online
elektronisch voorschrijfsysteem vastleggen als hier geen zorginformatiebouwstenen
of modules voor beschikbaar zijn.
Dit mogelijke knelpunt is deels weg te nemen met ICT-oplossingen. Applicaties
kunnen worden aangepast om relevante gegevens te kunnen registreren en uit te
kunnen wisselen. Om dat daadwerkelijk te laten gebeuren zijn ook aanpassingen
nodig op (alle) andere lagen.

5.22

Gegevens zijn incompleet en/of verouderd
Tijdens de gunstig verlopen patiëntreis van Michael kon Pauline in Kordato-ECD zien
dat Michael een reanimatieverklaring had ingevuld, omdat Rohdia hierover enkele
maanden geleden een goed gesprek had gevoerd met Michael en zijn familie, en ook
direct de gegevens in Kordato-ECD had geactualiseerd. Ook de andere informatie in
het ECD bleek zodanig actueel dat ze hierop durfde te vertrouwen. Het personeel
van Kordaat is hier goed in opgeleid. Het heeft voldoende tijd gegevens steeds te
actualiseren conform het kwaliteitsbeleid dat Kordaat hiervoor heeft opgesteld. In

59 / 92
UBR

ongunstig verlopende patiëntreizen kan hier een knelpunt optreden en kunnen de
gegevens verouderd zijn.
Zelfs als de benodigde gegevens geregistreerd kunnen worden, dan is het van
belang dat dit ook goed gebeurt, en dat deze gegevens actueel en betrouwbaar zijn.
De actualiteit en compleetheid van de gegevens in ECD’s is naar schatting 80-85%.
In haar onderzoek naar actualiteit van medicatieoverzichten en toedienlijsten van
apotheken bij 26 kleine zorgaanbieders in de gehandicaptenzorg stelde IGJ vast dat
80% voldoende actueel was (IGJ, 2020b). In haar Kwaliteitsrapportage van 2018
noemt Cordaan een percentage van 85% (Cordaan,2019).
Om de gegevens in de systemen actueel te houden, en daarmee toekomstige zorg
mogelijk te maken, is meer nodig dan gebruiksvriendelijkheid van systemen. Ook op
andere lagen is inspanning vereist, zoals:
•

Goede afspraken: personeel neemt een verantwoordelijkheid op zich door
bepaalde gegevens te registreren. Dit kost tijd die niet aan de patiënt kan
worden besteed, en het geeft een aansprakelijkheidsrisico’s. Die moeten
opwegen tegen kwaliteitswinst in het mogelijk (!) bezoek aan huisarts of
huisartsenpost, risico’s op misbruik van gegevens en een mogelijk negatieve
beoordeling (afhankelijk van HRM-beleid)

•

Bewustzijn: het vergt inlevingsvermogen in wat een huisarts nodig heeft, kennis
van het belang van bepaalde gegevens en inzicht in hoe gegevens elders
terechtkomen. Dit maakt onderdeel uit van wat je een “andere mindset” zou
kunnen noemen.

•

Opleiding: Personeel moet weten wát in te vullen, waar en hoe.

•

Middelen: het kost extra tijd en geld om extra gegevens te registreren en te
ontsluiten. Een instelling moet hierover beschikken om invulling te kunnen
geven aan goed rentmeesterschap.

Dit mogelijke knelpunt is deels weg te nemen met ICT-oplossingen. Maatregelen
zijn echter ook nodig op laag 1, 2 en 3. Vanuit laag 0 kunnen hier eisen aan gesteld
worden.

5.23

Geen actuele contactrelevante organisatiegegevens
Tijdens de gunstig verlopen patiëntreis van Michael kon Warmerdam in haar
systemen de actuele contactgegevens van Kordaat vinden, omdat Kordaat die
wekelijks bijwerkt. In ongunstig verlopende patiëntreizen kan hier een knelpunt
optreden.
Als een huisarts of huisartsenpost tijdens of kort voor het consult een medewerker
van de VG Zorginstelling wil contacteren moeten de bereikbaarheidsgegevens
actueel en goed te vinden zijn. Dit geldt met name voor de ANW-diensten die veelal

60 / 92
UBR

een spoedeisend karakter hebben. Als er onvoldoende gegevens zijn vastgelegd, wil
de zorgverlener graag snel contact kunnen komen met iemand die meer weet dan
zij.
Dit mogelijke knelpunt kan enigszins verlicht worden met een ICT-oplossing. Echter,
dit vergt vooral actie op laag 1 (afspraken binnen de organisatie) en laag 2
(processen om de gegevens actueel te houden). De afspraken en processen stellen
vervolgens eisen aan de lagen 3, 4 en 5 die ook nodig zijn deze gegevens te kunnen
registreren en uit te wisselen.

5.24

Gegevens zijn moeilijk te vinden
Tijdens de gunstig verlopen patiëntreis van Michael waren zowel Pauline als Kees
goed thuis in Kordato-ECD en Kordato-HIS, dankzij de training die Kordaat aan hen
gegeven had. In ongunstig verlopende patiëntreizen kan hier een knelpunt
optreden.
Als de benodigde gegevens in een systeem van de VG Zorginstelling zitten, dan is
het voor de huisarts zaak binnen dit systeem de patiëntgegevens te vinden. Een
huisarts die een account krijgt op een ECD moet dus de weg kenen binnen dat ECD
en zijn patiënt in dit systeem kunnen identificeren. En dit geldt ook voor andere
systemen. De doorzoekbaarheid van systemen kan verschillen, maar als die te
beperkt is, zal de arts de gewenste gegevens niet zoeken of vinden.
Dit mogelijke knelpunt is deels weg te nemen met ICT-oplossingen. Het kan op laag
2 liggen (opleiding van gebruikers) of laag 4 (gebruikersvriendelijkheid van
applicaties).

5.25

Gegevens moeilijk uit systemen te halen
Tijdens de gunstig verlopen patiëntreis van Michael kwamen alle gegevens uit
Kordato-HIS, Kordato-ECD en de gegevens die op haar goed beveiligde laptop
stonden tegelijkertijd goed aan bij Kees en Warmerdam. Dit was mogelijk dankzij
speciale software waarmee Kordaat de te versturen gegevens verzamelt uit de
bronsystemen, ze in het juiste formaat zet en naar de juiste ontvanger stuurt. In
ongunstig verlopende patiëntreizen kan hier echter een knelpunt optreden.
Zelfs als de gegevens in de systemen passen, en ze daarin ook goed onderhouden
worden, lukt het soms niet om ze er goed uit te halen. Veel VG Zorginstellingen
gebruiken een combinatie van ECD, HIS en File opslag systemen, naast
webapplicaties zoals het Medicatiesysteem. Reflexxie in Voorburg beschikt alleen al
over drie elektronische patiëntendossiers (IGJ, 2019c). Gegevens over patiënten
zitten dus verspreid over een aantal systemen. Verschillende VG Zorginstelling

61 / 92
UBR

gebruiken verschillende combinaties van systemen. Alvorens gegevens kunnen
worden uitgewisseld, moeten ze in veel gevallen gecombineerd worden tot één set
gegevens. Voor papieren uitwisseling en mail kan dit eenvoudig zijn (één nietje door
meerdere bijlagen), maar dit is ingewikkelder voor elektronische uitwisseling. Dit
vergt autorisaties, interne interfaces (binnen de instelling), en gegevensconsolidatie
(dus compatibele structuren) in het verzendende systeem.
Op papieren rapporten kan eenvoudig handmatig een notitie kan worden
bijgeschreven of er kan een document aan vastgeniet kan worden. Gevaar is dan
weer wel dat er te veel gegevens worden meegegeven, omdat het minder werk is
om teveel gegevens samen te voegen dan om nauwgezet alleen de juiste gegevens
er uit te halen. Voordeel van het gebruik van een “schriftje” waarin alles wordt
bijgehouden, vooral bij kleine instellingen, is dat alle relevante gegevens daarin bij
elkaar staan. Dat is vooral belangrijk in noodsituaties.
Dit mogelijke knelpunt is deels weg te nemen met ICT-oplossingen. Maatregelen
zijn echter ook nodig op laag 1,2 en 3. Vanuit laag o kunnen hier eisen aan gesteld
worden.

5.26

Instellingen schaffen geen geschikte systemen aan
Tijdens de gunstig verlopen patiëntreis van Michael beschikten Kordaat, Zonneoord
en Warmerdam over geschikte systemen. In ongunstig verlopende patiëntreizen kan
hier een knelpunt optreden en kunnen sommige systemen het gewenste proces niet
zo goed ondersteunen.
VG Zorginstellingen zullen de kosten en baten van de aanschaf van een goed
systeem zorgvuldig tegen elkaar afwegen. De afweging zal soms resulteren in het
besluit een bepaald systeem niet aan te schaffen.
Onderliggende knelpunten
De volgende zes paragrafen gaan in op mogelijke onderliggende knelpunten die
ertoe kunnen leiden dat een instelling géén geschikte systemen aanschaft. Deze
onderliggende knelpunten kunnen ook van toepassing zijn op huisartsen(posten).

5.27

Onvoldoende middelen voor ICT-investeringen
Voorafgaand aan de gunstig verlopen patiëntreis van Michael hebben Kordaat,
Warmerdam en Zonneoord business cases opgesteld voor hun ICT-investeringen.
Ofschoon het om respectievelijk 6 patiënten (Zonneoord) en 1 patiënt per week
(Warmerdam) ging, bleek het voor hen toch het geld en de moeite waard om de
ICT-systemen goed in te richten. Ook voor Kordaat, met zijn 1400 Wlz-patiënten
bleek de investering van enkele tienduizenden euro’s de moeite waard. In ongunstig

62 / 92
UBR

verlopende patiëntreizen kan de business case ook negatief uitpakken, zodat de
instelling geen geschikt ICT-systeem aanschaft.
De baten van gegevensoverdracht liggen veelal bij de ontvanger, die daardoor zijn
of haar werk beter kan doen. En daardoor hogere opbrengsten genereert, of kosten
bespaart. Maar de kosten liggen bij de verzender. Die moet zijn of haar systemen zo
inrichten dat alle gegevens verstuurd worden, de gegevens invoeren die de
ontvanger nodig heeft en garant staan voor de kwaliteit van die gegevens. Dit
verlaagt de incentive om tot aanschaf van een goed systeem voor
gegevensuitwisseling over te gaan. Als partijen een relatie aangaan waarin ze
zender en ontvanger zijn voor elkaar, dan kan dit het incentive weer verhogen. En
kunnen ze kosten en opbrengsten evenwichtiger verdelen (ofschoon er zelden
sprake is van financiële verrekening).
Dit mogelijke knelpunt is niet weg te nemen met ICT-oplossingen. Dit is vooral een
zaak van marktordening.

5.28

Onvoldoende middelen voor goede implementatie
Voorafgaand aan de gunstig verlopen patiëntreis van Michael hebben Kordaat,
Warmerdam en Zonneoord de implementatie van hun ICT-oplossingen kunnen
financieren. Gebruikers zijn opgeleid, gegevens uit oude systemen geschoond en
geconverteerd, test afgerond en de procedures zijn aangepast. In ongunstig
verlopende patiëntreizen is dat niet altijd gelukt.
Niet alleen de aanschaf- en ontwikkelkosten zijn onderdeel van het budgetprobleem.
Dit geldt ook voor de implementatiekosten. Dat verklaart voor een deel de
populariteit van faxen en papier. De kosten om het papieren proces in te richten zijn
laag. Rapporten zijn relatief snel te maken voor instellingen met een ECD. De
marktleiders in de ECD-markt geven aan dat het 1-2 dagen kost om een rapport te
programmeren.
Dit mogelijke knelpunt is niet weg te nemen met een ICT-oplossing.

5.29

Onvoldoende eisen ten aanzien van interoperabiliteit
Voorafgaand aan de gunstig verlopen patiëntreis van Michael hebben Kordaat,
Warmerdam en Zonneoord ICT-oplossingen gekozen met een hoge mate van
interoperabiliteit. Daarmee kunnen niet alleen elkaar bereiken, maar ook andere
partners. In ongunstig verlopende patiëntreizen zijn er geen oplossingen
beschikbaar waarmee veel samenwerkingspartners eenvoudig kunnen worden
bereikt.

63 / 92
UBR

De aanschaf van een zorgsysteem is een strategische investering, die veel bepaalt.
Met de functionaliteit van het gekozen systeem moeten zorgaanbieders vele jaren
vooruit, gedurende welke de vervlechting van het systeem, de processen en de
verzamelingen gegevens steeds groter worden. En het doorgaans steeds moeilijker
wordt om van zorgsysteem te wisselen.
De interoperabiliteit van een instelling hangt sterk samen met de interoperabiliteit
van het gekozen zorgsysteem. Als instellingen bij aanbestedingen in hun pakket van
eisen en wensen geen hoge eisen stellen aan interoperabiliteit, dan kunnen ze in
bezit komen van een ICT-oplossing die slechts beperkt gegevens kan uitwisselen.
Ook van belang is welke afnemersgroep de geselecteerde leverancier bedient.
Uitwisseling van gegevens met de mede-afnemers zal eenvoudiger verlopen dan
uitwisseling met anderen. Het is goed om bij de keuze van een leverancier eerst de
impact te bepalen op de bereikbaarheid van andere zorgverleners. Op bijvoorbeeld
Zorgmail van Enovation zijn andere partijen aangesloten dan op LSP van VZVZ. Ook
kan gekozen worden voor “open” systemen. Die kunnen – op basis van open
standaarden waar anderen ook gebruik van kunnen maken – beter in staat
gegevens uit te wisselen dan “gesloten” systemen. Het kan echter voor leveranciers
aantrekkelijker zijn “gesloten” oplossingen te verkopen en zo een vendor-lock-in tot
stand te brengen.
Dit mogelijke knelpunt is niet weg te nemen met ICT-oplossingen. Het is een zaak
van de inkopende instellingen (laag 1) om interoperabiliteit te expliciteren in
pakketten van eisen, en om hierin zodanige keuzes te maken dat gegevens met de
juiste partners kunnen worden uitgewisseld. Vanuit laag o kan richting gegeven
worden aan de standaarden die in deze pakketten van eisen worden opgenomen, en
aan de keuze van leveranciers met een hoog bereik (i.e. met veel mede-afnemers
waarmee uitgewisseld moet worden).
Een goed voorbeeld van een initiatief om het gebruik open standaarden te
stimuleren is het Manifest Samen Vooruit (VNO-NCW en MKB-Nederland, 2020). Een
goede beschrijving van het aankoopproces is te vinden in Netwerkinfrastructuur die
er toe doet (ActiZ en VGN, 2020).

5.30

Onvoldoende wettelijke verplichting zorginstellingen
Voorafgaand aan de gunstig verlopen patiëntreis van Michael hebben Kordaat,
Warmerdam en Zonneoord voor kwaliteit gekozen. Of er ook een wettelijke
verplichting zou zijn, had voor hen weinig uitgemaakt. In ongunstig verlopende
patiëntreizen kunnen niet alle oplossingen beschikbaar zijn omdat de wet hier te
weinig verplichtingen voor oplegt.

64 / 92
UBR

Zorginstellingen kunnen met behulp van (toekomstige) wetten verplicht worden tot
gebruik van bepaalde systemen, voorzieningen, digitale identiteiten en het
onderhouden van bepaalde gegevensverzamelingen (zoals het zorgplan). Ook
kunnen wetten eisen stellen aan het uitwisselen van gegevens. De huidige wet stelt
vooral eisen op het gebied van privacy en informatiebeveiliging. Instellingen worden
zodoende tot weinig wettelijk verplicht. Dit kan één van de mogelijke oorzaken zijn
dat er nog niet voldoende gegevens worden uitgewisseld.
Dit mogelijke knelpunt is niet weg te nemen met een ICT-oplossing. Dit is vooral
een zaak van wetgeving.

5.31

Onvoldoende toezicht op de zorginstellingen
Voorafgaand aan de gunstig verlopen patiëntreis van Michael hebben Kordaat,
Warmerdam en Zonneoord voor kwaliteit gekozen. Of er ook een wettelijke
verplichting zou zijn, had voor hen weinig uitgemaakt. En als er toezicht zou zijn op
de naleving daarvan, dan had ook dat geen verschil gemaakt. In ongunstig
verlopende patiëntreizen kunnen niet alle oplossingen beschikbaar zijn omdat de
naleving van de wet hier niet op toeziet.
Voor zover er wettelijke verplichtingen worden gesteld aan de gegevensuitwisseling
tussen VG Zorginstellingen, huisartsen en huisartsenposten, kan er niet zonder
meer vanuit gegaan worden of aan deze verplichtingen wordt voldaan. In sommige
gevallen kan toezicht nodig zijn (maar er zijn geen indicaties bekend dat dit het
geval is).
Dit mogelijke knelpunt is niet weg te nemen met een ICT-oplossing.

5.32

Leveranciers maken geen geschikte systemen
Voorafgaand aan de gunstig verlopen patiëntreis van Michael hebben de diverse
leveranciers van Kordato-ECD, Kordato-HIS, de extractiesoftware van Kordaat, de
fax, Zonne-HIS, EMD, WHD en LSP beoordeeld dat het aantrekkelijk is deze ICToplossingen te produceren, te verkopen en te onderhouden. In ongunstig situaties
zijn er niet voldoende prikkels voor leveranciers om deze oplossingen te maken.
Leveranciers van ICT-oplossingen wegen de verwachte kosten en baten van
mogelijke investeringen in systemen voor VG Zorginstellingen tegen elkaar af. Als
de investeringen in de gegevensuitwisseling beperkt zijn, komt dat mogelijk doordat
leveranciers onvoldoende rendement op die investering verwachten.

65 / 92
UBR

Onderliggende knelpunten
De volgende acht paragrafen gaan in op mogelijke onderliggende knelpunten die
ertoe kunnen leiden dat aanbieders geen geschikte systemen maken.

5.33

Investeren risicovol door onduidelijke standaarden
Voorafgaand aan de gunstig verlopen patiëntreis van Michael hebben de
leveranciers van Kordato-ECD, Kordato-HIS, de PC van Rohdia, de extractiesoftware
van Kordaat, de fax, Zonne-HIS, EMD, WHD en LSP gekozen voor de juiste
technologie, de juiste standaarden en de juiste ZIB-bouwstenen. In ongunstig
gevallen zouden ze juist de verkeerde keuzes hebben gemaakt.
Een aantal marktkarakteristieken maakt investeren relatief risicovol. Er zijn op
technisch en informatie-inhoudelijk gebied zoveel mogelijkheden, dat het
verstandiger lijkt om te wachten tot keuzes gemaakt (of verplicht) zijn. Het is
risicovol om nu zelf één keuze zelf te maken waar anderen mogelijk van af gaan
wijken, waardoor de gewenste uitwisselingsmogelijkheden alsnog niet ontstaan. En
investeren in meerdere technologieën naast elkaar (wedden op meerdere paarden)
is duur.
Onduidelijk in welke technologie geïnvesteerd moet worden
Investeren in een oplossing betekent een keuze maken uit verschillende
technologieën. Het is echter op dit moment niet duidelijk welke technologie voor
welke gegevensstromen gebruikt gaan worden. Er zijn nog veel opties:
•
•

Point-to-point (email, FTP, IHE-XDM en IHE-XDR)
Client-server distribution (FHIR-RESTful services), een speciale variant van
Point-to-point verbindingen met meerdere end-points

•

Repository-based-retrieval (IHE-XDS)

Dit maakt investeren risicovol en onaantrekkelijk, in combinatie met
terugverdienpotentieel.
Onduidelijk in welke informatiestandaarden geïnvesteerd moet worden
Leveranciers geven aan behoefte te hebben aan meer duidelijkheid met betrekking
tot de ZIB’s en ervaren gebrek aan regie en kennisdeling vanuit VWS en haar
partners. Zo zijn bepaalde ZIB’s vastgesteld, maar in hun optiek nog onvoldoende
uitgewerkt. In interviews kwam bijvoorbeeld aan de orde het ontbreken van een
start en einddatum van bepaalde gegevens zoals adres, het ontbreken van een ZIB
voor een zorgplan en bij de ZIB Betaler ontbreken gemeentes.
Onduidelijk welke terugverdientijd gegarandeerd wordt
Iedere standaard heeft een andere financiële impact bij iedere leverancier, omdat
de “gap” tussen het huidige systeem en een systeem met geïmplementeerde
66 / 92
UBR

standaard per definitie verschilt. Toch zijn er ook gemeenschappelijke
onwenselijkheden, zoals het risico op veroudering van een standaard, waardoor de
security op zeker moment niet meer voldoende zal zijn. Ofschoon van leveranciers
geëist wordt dat ze zich eenvoudig aanpassen aan nieuwe standaarden, is dit een
relevant bezwaar in de zorgsector waar applicaties doorgaans meerjarig gebruikt
worden.
Onduidelijk over de Zorg-Informatie-Bouwstenen
Volgens de ActiZ ECD-marktscan (ActiZ, 2019) geven de leveranciers aan dat de
implementatie van Zorginformatiebouwstenen (ZIB) een grote uitdaging is. Het
heeft impact op het datamodel van de leveranciers en vergt van hen aanzienlijke
investeringen. Leveranciers kiezen verschillende oplossingen voor het inrichten van
ZIB’s variërend van het aanpassen van het datamodel, waar bij het ontwikkelen van
nieuwe functionaliteit direct rekening wordt gehouden met ZIB’s tot het inrichten
van technische functionaliteit zoals een Enterprise Service Bus, die de vertaalslag
maakt tussen de datavelden in het systeem en de ZIB’s.
Onduidelijk over de noodzaak te voldoen aan standaarden of wettelijke
verplichtingen
Voor specifiek email geldt dat er hoge veiligheidseisen gelden, maar dat in de
praktijk slechts enkele leveranciers er in slagen die geheel in te vullen (NTA7516).
Doordat er nauwelijks toezicht is, is de incentive om aan die verplichtingen te
voldoen laag.
Dit mogelijke knelpunt is niet weg te nemen met een ICT-oplossing.

5.34

Investeren onaantrekkelijk zonder dienstverlening
Voorafgaand aan de gunstig verlopen patiëntreis van Michael hebben Kordaat,
Zonneoord en Warmerdam besloten de uitwisseling tussen hun systemen te laten
lopen via Zorgmail en het Landelijk Schakelpunt. Daarmee voorkwamen ze dat hun
leveranciers rechtstreekse interfaces moesten maken met elkaar. In ongunstig
gevallen maken partijen geen gebruik van dienstverleners die dit soort intermediaire
functies aanbieden, en wordt het lastiger en duurder systeemkoppelingen te maken.
Ieder gegevenstransport vereist dat een aantal functies wordt ingevuld, zoals
adressering, beheer van inlog-gegevens, zoek- en vindfuncties. Als die functies in
iedere ICT-oplossing opnieuw gebouwd moeten worden, dan maakt dat de oplossing
duurder. Zonder de dienstverlening zoals omschreven in §3.9 kan investeren minder
aantrekkelijk zijn:
Beheer van digitale identiteiten
Een aantal mogelijke tekortkomingen (Nedap, 2020) betreft de volgende:

67 / 92
UBR

•

Het herkennen van patiënten over meerdere systemen heen kan onveilig zijn
(BSN) of onvoldoende geüniformeerd, waardoor patiënten niet gevonden
kunnen worden of onnodige privacy-risico’s lopen.

•

Het herkennen van zorgverleners over meerdere systemen heen kan
onvoldoende geüniformeerd zijn, waardoor ze niet gevonden kunnen worden. Zo
beschikken niet alle GGZ-medewerkers over een UZI-pas en zijn ze niet over
meerdere systemen heen betrouwbaar te identificeren, contrair aan NEN7513

•

De technische adressen van ICT-oplossing kunnen een laag niveau hebben van
betrouwbaarheid zodat de kans bestaat dat gegevens bij de verkeerde partij
terechtkomen.

•

De technische adressen van zorginstellingen verschillen per infrastructuur, wat
zowel de vindbaarheid als de bereikbaarheid vermindert.

Zoeken en vinden
De mogelijke fragmentatie van zoekfuncties kan leveranciers belemmeren een
oplossing te ontwikkelen.
Autorisatie
Fragmentatie van autorisatie kan leveranciers mogelijk belemmeren een oplossing
te ontwikkelen. Los van de technische implementatie is ook de organisatorische
afstemming hierover complex. In de gehandicaptensector speelt dat nog steviger,
vanwege het grotere belang dat aan wettelijke vertegenwoordiging en begeleiding
gekoppeld is.
Dataopslag
Vooral voor kleine partijen, die geen eigen serverpark willen onderhouden, kan het
aanbieden van oplossingen met een centrale dataopslag voordelen bieden.
Dit mogelijke knelpunt is weg te nemen met oplossingen waarvan een ICT-oplossing
deel uitmaakt. Partijen die dienstverlening leveren kunnen met hun ICT-oplossingen
dergelijke functies vervullen.

5.35

Onaantrekkelijke markt door overregulering
Voorafgaand aan de gunstig verlopen patiëntreis van Michael heeft Kordaat voor de
ICT-systemen financiering geregeld. Deels lukte dit uit algemene middelen, waarvan
een percentage voor innovatie is gereserveerd. Deels verkreeg Kordaat subsidie. Zo
beschikt Kordaat nu over goede ICT-systemen. In ongunstig gevallen krijgt een
instelling zijn financiering niet rond en kan het die systemen niet goed aanpassen.
Om verbeteringen aan te brengen in ICT-systemen is financiering nodig. Aan deze
financiering zijn regels verbonden, die te streng kunnen zijn. Dit kan knelpunten
opleveren, waaronder:

68 / 92
UBR

Projectfinanciering
Zorgaanbieders worden veelal gefinancierd op basis van productieresultaten, zodat
de focus meer op productie ligt dan op innovatie. Bij veel innovatieprojecten is
bovendien sprake van tijdelijke financiering. Dit kan een drempel vormen voor
betrokkenen om zelf aanvullend tijd en geld te investeren in de samenwerking. Als
het resultaat niet behaald wordt vóórdat het geld op is, gaat de investering (deels)
verloren.
Subsidie vanuit VWS
Als leveranciers hun systemen moeten aanpassen op basis van wettelijke vereisten
dan mag dat niet leiden tot verhoging van hun tarieven. Dat betekent in de praktijk
dat leveranciers alleen bereid zijn tot aanpassingen als er vanuit VWS-subsidie
verstrekt wordt om de wijzigingen te implementeren. Als deze subsidies niet
voorhanden zijn, is de kans op de invoering van nieuwe wetten klein.
Dit mogelijke knelpunt is niet weg te nemen met een ICT-oplossing. Als het
knelpunt er niet zou zijn of is weggenomen, kunnen ICT-oplossingen mogelijk
eenvoudiger ontwikkeld worden.

5.36

Onaantrekkelijke markt door lage vraag afnemers
Voorafgaand aan de gunstig verlopen patiëntreis van Michael hebben de
leveranciers van Kordato-ECD, Kordato-HIS, de PC van Rohdia, de extractiesoftware
van Kordaat, de fax, Zonne-HIS, EMD, WHD en LSP geconstateerd dat er voldoende
markt is voor hun ICT-oplossingen. In ongunstig gevallen is er voor leveranciers te
weinig marktvraag.
Als er geen wettelijke verplichting bestaat een systeem te leveren of aan te passen,
is het voor leveranciers alleen interessant dit te doen als veel klanten voor die
aanpassingen willen betalen. Het verschil tussen behoefte (die er wel degelijk is) en
marktvraag is juist deze betaalbereidheid en –mogelijkheid. Een (beeld over een)
voldoende aantrekkelijke overall marktvraag ontbreekt mogelijk om deze redenen:
Andere prioriteiten in de markt
Uit zowel kwaliteitsrapportages van zorginstellingen als reclamefolders van ECDleveranciers komt het beeld naar voren dat gegevensuitwisseling voor hen geen
grote prioriteit heeft. Het is geen onderscheidend kenmerk waarmee leveranciers
nieuwe klanten kunnen werven. De focus ligt veel meer op functionaliteit waarmee
verzorgd kan worden (e.g. dagprogramma, verzorgingswensen, personeelsplanning)
en waarmee ze facturen betaald kunnen krijgen.

69 / 92
UBR

Gebruikersgroepen
De grote ECD-leveranciers hebben gebruikersgroepen. Er is geen reden om aan te
nemen dat die niet goed zouden functioneren. Vanuit de gebruikersgroep van De
Heer Software komt geen sterke wens naar voren om de gegevensuitwisseling te
verbeteren.
Ketenbewustzijn
De huisarts die voordeel heeft van gegevensoverdracht van instelling naar huisarts,
heeft veelal geen directe lijn naar de ECD-leverancier om daar zijn wensen kenbaar
te maken. Dus moeten ECD-gebruikers zich bewust zijn van dit voordeel, en dit
verwoorden naar hun ECD-leverancier. Dit vergt, naast goede kennis van de
systemen, ook ketenbewustzijn.
Dit mogelijke knelpunt is niet weg te nemen met een ICT-oplossing.

5.37

Onaantrekkelijke markt door richtingsvraagstuk
Voorafgaand aan de gunstig verlopen patiëntreis van Michael hebben de diverse
leveranciers van Kordato-ECD, Kordato-HIS, de PC van Rohdia, de extractiesoftware
van Kordaat, de fax, Zonne-HIS, EMD, WHD en LSP goed ingeschat hoe de markt
zich gaat ontwikkelen. En ze hebben daarop geanticipeerd. In ongunstig gevallen is
het voor leveranciers te lastig om deze inschatting te maken, en ontwikkelen ze
voorzichtigheidshalve geen oplossingen.
De beweging van de markt is lastig te duiden voor leveranciers. Nu investeren in
een systeem waar morgen vraag naar is, is riskant. Twee varianten van deze
onderliggende oorzaak zijn:
Onduidelijkheid over de prioriteiten op de informatie-laag
Leveranciers geven aan nauwelijks te investeren in Zorg Informatie Bouwstenen,
omdat ze niet weten welke daarvan verplicht gesteld gaan worden of welke in de
toekomst belangrijk gaan worden. Ze hebben geen helder beeld van wat de
overheid van hen verwacht de komende jaren. Dat maakt het risico om te
investeren in nieuwe functionaliteit of ZIB’s hoog. En er is geen landelijke ZIBkalender waar ze houvast aan kunnen ontlenen. Dat leidt tot vermijdbare
investeringsrisico’s.
Onduidelijkheid over de prioriteiten op maatschappelijk niveau
Er is op dit moment geen duidelijk gedefinieerde set problemen die concreet
opgelost moeten worden met “betere gegevensuitwisseling”, anders dan het
verbeteren van toegankelijkheid tot medisch-generalistische zorg voor verstandelijk
gehandicapten in instellingen. Er is voor zover bekend nog geen prioriteit gesteld
tussen (bijvoorbeeld) “op de spoedzorg meer levens kunnen redden”, “voorkomen

70 / 92
UBR

van dubbele handelingen door de AVG” of “de huisarts ontlasten in zijn
zorgverlening aan deze patiëntengroep”. Dat maakt het lastig te voorspellen welke
ontwikkelingen te verwachten zijn in de sector.
Dit mogelijke knelpunt is niet weg te nemen met een ICT-oplossing.

5.38

Onaantrekkelijke markt door versnippering
Voorafgaand aan de gunstig verlopen patiëntreis van Michael hebben Kordaat,
Warmerdam en Zonneoord ICT-oplossingen gekozen die echt bij hen passen. Voor
de kleine praktijk Zonneoord was er een kleinschalige en betaalbare oplossing in de
markt. Het grotere Kordaat en Warmerdam konden oplossingen aanschaffen met
meer functionaliteit. In ongunstig verlopende patiëntreizen maken ICT-leveranciers
niet voor iedere afnemer geschikte en betaalbare ICT-oplossingen op maat.
De diversiteit in omvang en financieel draagvlak onder VG Zorginstellingen is groot.
Dus zijn de verschillen in mogelijkheden om te investeren in nieuwe systemen en
die te blijven gebruiken en (laten) onderhouden mogelijk ook groot. Er zijn veel
kleine organisaties, maar ook enkele grotere. De ICT-budgetten variëren sterk, en
de business case voor de aanschaf van systemen verschilt sterk per organisatie. De
“gemiddelde instelling” heeft 100 patiënten en een ICT-budget voor applicaties van
ongeveer 40.000 euro. Daar kun je al niet veel mee doen. En de spreiding in
omvang is groot. Dus er zijn ook instellingen met 20 patiënten die het met ongeveer
8.000 euro per jaar moeten doen. Voor leveranciers is het kostbaar om
verschillende oplossingen te maken voor verschillende instellingsgroottes.
Dit mogelijke knelpunt is niet weg te nemen met een ICT-oplossing. Dit is vooral
een zaak van marktordening, zowel aan de afnemerskant (instellingen) als de
aanbiederskant (leveranciers van ICT-oplossingen).

5.39

Geen wettelijke prikkels goede systemen te maken
Voorafgaand aan de gunstig verlopen patiëntreis van Michael hebben leveranciers
van Kordato-ECD, Kordato-HIS, de PC van Rohdia, de extractiesoftware van
Kordaat, de fax, Zonne-HIS, EMD, WHD en LSP software gemaakt die aansluit op
kwaliteitseisen die niet wettelijk zijn vastgelegd. In ongunstig verlopende
patiëntreizen kunnen leveranciers ervoor kiezen niet aan deze kwaliteitseisen te
voldoen.
Het Memorie van Toelichting op Wetsvoorstel Elektronische Gegevensuitwisseling in
de Zorg (VWS, 2020a) stelt VWS dat de door het veld gezette stappen nog
onvoldoende gebleken zijn om de problemen over gebrek aan eenduidige taal,
techniek en regie op te lossen. En dat er daarom noodzaak is tot de introductie van

71 / 92
UBR

deze voorgestelde wet. VWS onderkent daarin dat de overheid zich terughoudend
heeft opgesteld. Dit is in lijn met de observaties over de wettelijke grondslagen in
hoofdstuk 4. Omdat de wet nauwelijks eisen stelt aan (systemen voor
gegevensuitwisseling van) aanbieders, worden die nauwelijks geleverd. Naast de
instellingen (zoals beschreven in paragraaf 5.30) ervaren ook leveranciers mogelijk
te weinig juridische prikkel om hun systemen aan te passen. Overigens zal VWS ook
na eventuele invoering van deze wet beperkingen kunnen blijven ervaren in de
mogelijkheid verplichtingen op te leggen. Dat komt omdat, ook weer op basis van
de wet, leveranciers de kostenstijging waar dat toe leidt, niet aan hun klanten
mogen doorbelasten. En dus subsidies vragen van VWS.
Dit mogelijke knelpunt is niet weg te nemen met een ICT-oplossing.

5.40

Investeren risicovol door ketenafhankelijkheden
Voorafgaand aan de gunstig verlopen patiëntreis van Michael heeft de leverancier
van Kordato-ECD contact gehad met de leveranciers van Zonne-HIS en WMD. Het
bleek dat er voor bepaalde aanpassingen in Rohdia’s ECD ook bij hen aanpassingen
nodig waren. Gelukkig hadden ze tijd in hun releasekalender om die aanpassingen
te doen en een ketentest uit te voeren. In ongunstig gevallen kan een leverancier
niet verder als zijn ketenpartner geen ruimte heeft voor aanpassingen.
Als ECD-leveranciers nu interfaces willen ontwikkelen die goed aansluiten op HISsystemen en HAPIS-systemen, moeten vermoedelijk HIS-en HAPIS-leveranciers
daaraan meewerken, al is het maar in ketentesten. Ze moeten dan tijd inruimen op
hun release-kalenders, waar bijvoorbeeld ook tijd is ingeruimd voor MedMij en
Medicatieoverdracht. Mogelijk is het lastig om in deze kalenders daar voldoende tijd
voor vrij te spelen.
Dit mogelijke knelpunt is niet weg te nemen met een ICT-oplossing.

72 / 92
UBR

6

Discussie en vervolg
Dit rapport schetst mogelijke knelpunten in de gegevensuitwisseling tijdens de
patiëntreis van Michael, en de patiëntproblemen waar die mogelijk toe leiden. Het
rapport beschrijft diverse mogelijke oplossingen om knelpunten weg te nemen. Het
is nu aan marktpartijen in de zorg en beleidsmakers om heldere keuzes te maken
welke verbeteracties zij uit willen voeren. En om te beslissen waar zij nader
onderzoek nodig achten ter onderbouwing van die keuzes.
Dit hoofdstuk biedt handvatten voor vervolgstappen. Het vat eerst kort samen
welke beslisinformatie er nu ligt en wat er nog ontbreekt. Dan doet het suggesties
voor te nemen beslissingen en uit te voeren nader onderzoek.
Figuur 7.1 schetst de samenhang tussen de onderzoeksresultaten (beeld van
patiëntproblemen, knelpunten en mogelijke oplossingen), de beleidsvorming op
basis hiervan (inclusief de afwegingen op het gebied van prioriteitstelling,
rolopvatting en in te zetten beleidsinstrumenten), de verbeteracties waartoe
besloten wordt (vanuit het veld en VWS) en de verbeteringen waar die acties toe
leiden (die zich uiten in aangepaste componenten en een betere reis, die weer zou
moeten leiden tot reductie van knelpunten en vermindering van patiëntproblemen).
VWS zou dit proces de komende jaren doorlopend kunnen volgen, in meerdere
iteraties.

Figuur 7.1 Schematische weergave van relatie tussen onderzoeksresultaten,
beleidsvorming, verbeteracties en (verbeteringen in) de veldsituatie.

73 / 92
UBR

6.1

Samenvatting resultaten
Het vooronderzoek heeft, kort samengevat, de volgende resultaten opgeleverd:
•

Patiënten kunnen tijdens hun patiëntreis problemen ervaren als gevolg van
knelpunten in de gegevensuitwisseling, zoals beschreven in hoofdstuk 5. Het
gaat vooral om problemen met het vinden van een huisarts en het krijgen van
minder goede zorg als gevolg van ontbrekende (maar elders wel beschikbare)
informatie bij de behandelaar over de patiënt of diens behandelsituatie.

•

De problemen kunnen veroorzaakt worden door veertig mogelijke knelpunten in
gegevensuitwisseling, zoals beschreven in hoofdstuk 6 (en kort opgesomd op
pagina 46). Het gaat vooral om samenwerkingsbelemmeringen, gebrek aan
capaciteit, onvoldoende (afspraken over) aansluiting tussen standaarden (voor
bijvoorbeeld inloggen, eenheid van taal, eenheid van techniek), het niet
(kunnen) aanschaffen van (wel aanwezige) ICT-oplossingen of juist het afwezig
zijn van dergelijke ICT-oplossingen door gebrek aan incentives voor leveranciers
om te investeren in oplossingen waarmee gegevens goed uitgewisseld kunnen
worden.

•

De analyse op basis van het referentiemodel (zie hoofdstuk 3) geeft aan dat
oplossingen nodig zijn op alle vijf lagen (organisatie, processen, informatie,
applicaties en infrastructuur). De (componenten op de) vijf lagen zijn veelal in
handen van private organisaties. Het model geeft echter ook aan dat voor ieder
knelpunt op welke laag dan ook, een interventie vanuit laag 0 (grondslagen,
waaronder wetgeving) mogelijk is om het knelpunt te reduceren. DLZ kan dus
aan het wegnemen van ieder knelpunt bijdragen door beleidsinterventies.

6.2

Discussiepunten
Omdat het vooronderzoek zich tot literatuur beperkt heeft, is er nog een aantal
discussiepunten. Die worden vooral veroorzaakt door onduidelijkheden:
Van de mogelijke patiëntproblemen is nog onduidelijk:
•

In hoeverre ze in de praktijk daadwerkelijk optreden.

•

Hoe belangrijk het is om ze op te lossen, gezien vanuit de samenleving met
(onder meer) patiënten, zorgverleners, zorgaanbieders, uitvoerders en ICTleveranciers.

Van de mogelijke onderliggende knelpunten is nog onduidelijk:
•

In hoeverre ze in de praktijk daadwerkelijk optreden.

•

In hoeverre ze welke patiëntproblemen kunnen oplossen. Sommige knelpunten
zullen meer impact hebben dan andere. Het is dus van belang de causale relatie
te kennen tussen probleem en knelpunt.

•
74 / 92
UBR

Wie welke knelpunten weg kan, moet en/of wil nemen

•

Wat de beste oplossing is voor het betreffende knelpunt, mede gelet op de
beschikbaarheid van financiering en voorkeuren in de samenleving.

6.3

Aanbevelingen voor beleidsvraagstukken
Om meer duidelijkheid te verkrijgen en de juiste keuzes te kunnen maken is
vervolgonderzoek nodig. Hiertoe zal in paragraaf 6.4 een suggestie worden gedaan.
Een aantal (voorlopige) keuzes kan DLZ als wel (deels) maken zonder dat dit
onderzoek al is afgerond. Aanbevolen wordt om de volgende drie vragen te
beantwoorden en zo richting te geven aan het verminderen van patiëntproblemen:
A. Welk probleem wil DLZ oplossen?
In essentie kan DLZ zich richten op het oplossen van drie verschillende soorten
problemen:
1. Hoe verbeteren we de toegang tot medisch-generalistische zorg?
Bij deze probleemkeuze wil DLZ knelpunten elimineren die verhinderen dat mensen
met een verstandelijke beperking toegang kunnen krijgen tot de medische zorg van
huisartsen(posten). Het oplossen van dit probleem vergt verbeteracties die de
knelpunten met betrekking tot samenwerking wegnemen, en die zich richten op:
•

Bevorderen van (lokale) samenwerking (knelpunt 1)’;

•

Reduceren van capaciteitstekorten (knelpunt 2);

•

Verminderen juridische complexiteit (knelpunt 4);

•

Verduidelijken rolverdeling tussen AVG en huisarts (knelpunt 5);

•

Verhogen bereikbaarheid van artsen (knelpunt 6);

•

Mogelijk maken van het contracteren van ANW-diensten (ook knelpunt 6).

Het geheel oplossen van dit probleem vergt ook het wegnemen van hiaten in de
gegevensuitwisseling (knelpunt 3)
2. Hoe brengen we betere patiëntreizen tot stand?
Bij deze probleemkeuze wil DLZ knelpunten elimineren die voorkomen dat artsen
gegevens verstrekken aan collega’s die later in de patiëntreis betere zorg kunnen
verlenen als ze over die gegevens beschikken. Het oplossen van dit probleem vergt
verbeteracties die de knelpunten 7-40 wegnemen, en die zich richten op:
•

Bevorderen dat leveranciers systemen gaan maken die beter communiceren met
de systemen van hun concurrenten (knelpunt 32), door bijvoorbeeld:
o

Stimuleren dat voldaan wordt aan (nog vast te stellen) sectorale (in
§3.3 genoemde) communicatiestandaarden (knelpunt 33);

o

Stimuleren van bij elkaar inloggen middels sectorale identificatie en
authenticatie (knelpunten 15,16, toegelicht in §3.9);

o

Stimuleren dat (in §3.6 genoemde) uit te wisselen gegevens in hun
systemen kunnen worden geregistreerd (knelpunt 21).

75 / 92
UBR

•

Bevorderen dat zorgaanbieders ICT-systemen aanschaffen die beter gegevens
uit kunnen wisselen met andere zorgaanbieders, door:
o

Stimuleren aanschaf van systemen die goed met elkaar gegevens

o

Stimuleren integratie van systemen, zodat die samen goed externe

kunnen uitwisselen, zodra die gemaakt zijn (knelpunt 29);
gegevens kunnen absorberen en produceren (13,25);
o

Stimuleren vrijmaken van middelen om dit te doen (knelpunt 27,28);

o

Stimuleren van een competitieve en innovatieve markt van ICTaanbieders wier systemen goed samenwerken (knelpunt 29).

•

Bevorderen dat zorgaanbieders (patiënt)gegevens registreren die betere
zorgverlening door andere zorgaanbieders mogelijk maken, door bijvoorbeeld:
o

Stimuleren kwaliteit en kwantiteit personele bezetting (knelpunt 7-9);

o

Stimuleren actualiseren van (rentmeesterschap op) gegevens (22, 23).

Aanbevolen wordt binnen deze probleemkeuze specifieke patiëntproblemen aan te
wijzen, waarvan op voorhand duidelijk is met welke zorgaanbieders, processen,
gegevens, systemen en leveranciers die opgelost kunnen worden (voor zover
toegestaan onder de WMG en mededingingswet. Zo kunnen de verbeteracties op
een beheersbare manier gerealiseerd worden. Dit vergt een (maatschappelijke)
prioriteitstelling binnen de specifieke patiëntproblemen. DLZ zou bijvoorbeeld
kunnen kiezen voor optimalisatie van spoedeisende zorg op de huisartsenpost, of
voor betere omgang met epilepsie door de huisarts, of voor betere nazorg door de
AVG na bezoek aan de huisartsenpost.
3. Hoe bevorderen we dat de sector gegevensuitwisseling zelf beter oppakt?
Bij deze probleemkeuze wil DLZ ook (net als bij probleem 2) knelpunten elimineren
die voorkomen dat artsen gegevens verstrekken aan collega’s die later in de
patiëntreis betere zorg kunnen verlenen als ze over die gegevens beschikken. Maar
nu zonder zorginhoudelijke keuzes te maken en zich te beperken tot het stellen van
technische eisen aan de (gehele) sector. Zorgaanbieders bepalen zelf de (prioriteit
van) patiëntproblemen die ze op willen lossen, vertalen die zelf naar eisen aan ICTsystemen, en sturen zij de ICT-leveranciers aan. Op de zorginhoudelijke kant van
gegevensuitwisseling oefent VWS dan invloed uit via de zorgkantoren,
zorgverzekeraars en wetten zoals de BIG en de Wkkgz. Het oplossen van dit
probleem vergt verbeteracties die een kleiner aantal knelpunten dan in probleem 2
wegnemen, en die zich richten op:
•

Bevorderen dat leveranciers systemen gaan maken die technisch veilig en goed
bruikbaar zijn, en aan een heldere audit of toezicht onderworpen kunnen
worden (knelpunt 10-12);

•

Bevorderen dat alle zorgverleners en relevante ICT-systemen in Nederland
elkaar kunnen vinden, herkennen en kunnen vertrouwen op basis van uniforme
(afspraken over) identificatie en authenticatie (knelpunten 15,16);

76 / 92
UBR

•

Bevorderen dat leveranciers systemen gaan maken voldoen aan minimale eisen
voor interoperabiliteit (“openheid”) en dat zorgaanbieders alleen maar deze
systemen kunnen aanschaffen (knelpunt 30,38).

B. Welke rolopvatting hanteert DLZ bij het wegnemen van knelpunten bij
de verschillende problemen?
Niet ieder probleem dat DLZ op wil lossen, hoeft of kan ook door DLZ opgelost
worden. Sommige knelpunten kunnen alleen maar of beter door veldpartijen of in
samenwerking daarmee worden opgelost. Het is voor de samenwerkende partijen
belangrijk te weten wie wat doet. Om hier duidelijkheid over te geven is het van
belang dat DLZ de volgende vraag beantwoordt:
1. Wat is de rol van DLZ bij het wegnemen van de knelpunten bij de verschillende
problemen?
Het knelpuntenoverzicht biedt, mede omdat nog geen keuzes gemaakt zijn over of
en hoe knelpunten worden weggenomen, geen antwoord op de vraag wie welk
knelpunt weg moet nemen. Mogelijke actiehouders zijn naast DLZ diverse partijen,
waaronder de zorgaanbieders, beroepsverenigingen en ICT-leveranciers. Per
probleem kan DLZ zichzelf vragen stellen t.a.v. haar eigen rolopvatting. De
volgende paragraaf (over vraag C) en de opsomming op pagina 46 bieden
handvatten voor het expliciteren van een rolopvatting bij verschillende oplossingen
voor knelpunten onderliggend aan de patiëntproblemen.
Aanbevolen wordt dat DLZ een expliciete rolopvatting definieert als het gaat om
gegevensuitwisseling, zeker nu de Minister voor Medische Zorg in het Memorie van
Toelichting bij het wetsvoorstel Elektronische Gegevensuitwisseling in de Zorg
aangeeft dat VWS voornemens is een actievere rol te spelen dan voorheen. En dat
het die rol duidelijk communiceert naar de andere convenantpartijen, zodat duidelijk
is of DLZ een puur op wetgeving gerichte rol wil spelen, of dat zij bijvoorbeeld ook
een aanjagende of stimulerende rol wil spelen.
C. Welke beleidsinterventiestrategie wil DLZ hanteren?
Om oplossingen tot stand te brengen kan DLZ kiezen uit meerdere
beleidsinterventies. Afhankelijk van de gekozen problemen en rolopvattingen kan
DLZ bepalen hoe het wil bijdragen aan het wegnemen van knelpunten. Daarbij
spelen twee hoofdvragen een rol:
1. Wat is de primaire interventie-laag?
Hoe meer knelpunten DLZ weg wil (laten) nemen, hoe waarschijnlijker het is dat er
op meer lagen in het referentiemodel een interventie nodig is. Interventies op de
ene laag kunnen ook impact op een andere laag hebben vanwege afhankelijkheden
tussen de lagen. Bij het beoordelen van de mogelijke impact van een interventie in
77 / 92
UBR

de ene laag, moet ook gekeken moeten naar de mogelijke impact op andere lagen.
Per laag zijn verschillende interventiedoelen mogelijk.
Mens en organisatie (laag 1)
Op laag 1 gerichte beleidsinterventies richten zich op de in §3.4 genoemde
zorgaanbieders. DLZ kan hen willen bewegen tot meer of betere samenwerking.
Interventiedoelen op deze laag kunnen bijvoorbeeld zijn het optimaliseren van de
personele capaciteit (knelpunten 2,7,8 en 9), het verduidelijken van de
verantwoordelijkheidsverdeling in de keten (knelpunten 4 en 5) en het aanschaffen
van ICT-systemen waarmee betere samengewerkt kan worden (o.a. knelpunt 26).
Processen (laag 2)
Op laag 2 gerichte beleidsinterventies richten zich ook op de in §3.4 genoemde
zorgaanbieders. DLZ kan hen willen bewegen tot het verbeteren van de in §3.5
genoemde processen, zodat de uitwisseling van gegevens daardoor verbetert.
Interventiedoelen op deze laag kunnen bijvoorbeeld zijn het beter vastleggen van
gegevens (knelpunt 22,23), het aangaan van meer of betere
samenwerkingsovereenkomsten (knelpunten 2 tot en met 6), of het beter
autoriseren van artsen die dergelijke overeenkomsten aangaan (knelpunt 17).
Informatie (laag 3)
Op laag 3 gerichte beleidsinterventies richten zich zowel op de in §3.4 genoemde
zorgaanbieders, als op de in §3.7 genoemde leveranciers van ICT-systemen. DLZ
kan de zorgaanbieders willen bewegen tot het (beter) registreren van de in §3.6
genoemde gegevens, zodat de uitwisseling daarvan beter mogelijk en/of zinvoller
wordt. Interventiedoelen kunnen zijn de totstandkoming en het gebruik van
taalstandaarden en zorginformatiebouwstenen (knelpunten 14 en 33) en de
verbetering van de actualiteit en compleetheid van gegevens (knelpunt 22,23).
Applicaties (laag 4)
Op laag 4 gerichte beleidsinterventies richten zich op de in §3.7 genoemde
leveranciers van ICT-systemen. DLZ kan hen willen bewegen tot het verbeteren van
de in §3.7 genoemde applicaties, zodat die beter en betere gegevens kunnen
uitwisselen. Interventiedoelen kunnen zijn het laten voldoen aan standaarden
(knelpunten 14 en 33), het verhogen van de doorzoekbaarheid (knelpunt 24 en 25)
en het verlagen van prijzen (knelpunt 27).
Infrastructuur (laag 5)
Op laag 5 gerichte beleidsinterventies richten zich op de in §3.8 genoemde
leveranciers van ICT-systemen. DLZ kan hen willen bewegen tot het verbeteren van
hun infrastructuren, zodat die meer applicaties beter ondersteunen bij het
uitwisselen van gegevens. Interventiedoelen kunnen zijn het beter laten voldoen
78 / 92
UBR

aan betere standaarden (knelpunten 10-12, 33), het verbeteren van de onderlinge
identificatie en authenticatie van systemen en gebruikers (knelpunt 16, 17) en het
stellen van eisen aan dienstverlening (knelpunt 34).
2. Wat zijn de preferente stuurinstrumenten?
Het kenniscentrum Wetgeving en Juridische Zaken van het Ministerie van Justitie en
Veiligheid onderkent een aantal mogelijke beleidsinstrumenten voor het uitvoeren
van beleidsinterventies (KCJW, 2020). Ze zijn hier ingedeeld in vijf groepen:
1. Recht (wetgeving, naleving en handhaving)
2. Regulering (zelfregulering, co-regulering)
3. Sturing (sociale sturing, gedragsinstrumenten, financiële sturing)
4. Uitvoering (sturing van bestaande, en regelen van nieuwe uitvoering)
5. Optimalisatie (monitoring van beleid, verwerving van steun of kennis, ex
ante evaluatie, innovatiebevorderingsregels en verhouding oud-nieuw)
Per verbeteractie kan DLZ, afhankelijk van de interventiedoelen, een keuze maken:
Recht (wetgeving)
Een aantal wetten biedt de mogelijkheid om beleidsinterventies mee vorm te geven.
Dit vergt maatwerk, waartoe pas kan worden overgegaan als de interventiedoelen
glashelder zijn. DLZ kan onderzoeken in hoeverre de volgende interventies hiermee
vorm kunnen worden gegeven:
•

Wettelijk verankeren van informatiestandaarden. Dat kan bijdragen aan
interventiedoelen op laag 2,3 en 4. Wellicht zijn hiertoe mogelijkheden op basis
van onder meer de Zvw, Wlz en Wkkgz.

•

Eisen stellen aan elektronische gegevensuitwisseling op basis van het (thans in
consultatie zijnde) Wetsvoorstel Elektronische Gegevensuitwisseling in de Zorg.
Dit wetsvoorstel beoogt gegevensstromen aan te wijzen waarvoor een
elektronische uitwisselverplichting geldt en (deels) voor te schrijven hoe die
gegevens worden uitgewisseld. Dat kan impact hebben op laag 5, en vervolgens
op bovenliggende lagen.

•

Het uniformeren van het scheidsvlak tussen AVG en huisarts. De
beroepsverenigingen ontwikkelen thans, via College Geneeskundige
Specialismen (CGS, 2020), voorstellen waarover DLZ op basis van de wet BIG
kan besluiten. Dit kan impact hebben op alle lagen, als daardoor afspraken
mogelijk worden over welke gegevens zij van elkaar nodig hebben.

•

Het bevorderen van marktwerking op het gebied van oplossingen voor
gegevensuitwisseling, bijvoorbeeld via de mededingingswet of Wmg.

•

Eisen stellen aan identificatie en authenticatie, bijvoorbeeld via wetsvoorstellen
voor digitaal identiteitenbeheer. Dergelijke wetgeving bestaat wel bijvoorbeeld
voor telefoonnummers en bankrekeningnummers (Telecommunicatiewet en de
Europese SEPA-verordeningen).

•
79 / 92
UBR

Het uniformeren van eisen aan informatievoorziening in WGBO, middels de

definitie van hoofdbehandelaar (waarmee de verantwoordelijkheid voor
gegevens en de uitwisseling daarvan helderder wordt) en condities waaronder
een arts een behandelingsovereenkomst met een patiënt kan opzeggen
(waardoor duidelijker wordt aan welke eisen voldaan moet worden m.b.t.
gegevensuitwisseling).
•

Het wegnemen van onduidelijkheid t.a.v. financiering en verantwoordelijkheden,
die belemmert dat voldoende samenwerkingsovereenkomsten kunnen worden
gesloten (o.a. afspraken omtrent MGZ in de ANW-uren en onduidelijkheid in de
verhouding tussen artsen). Dit kan door het uniformeren van wettelijke eisen
ten aanzien van de verlening van Medisch-generalistische zorg (MGZ) aan
patiënten met een verstandelijke beperking en een Wlz-indicatie, bijvoorbeeld
door die eisen geheel onder te brengen in één systeem (Wlz of Zvw).

Recht (naleving en handhaving)
Afhankelijk van de te verwachten mate van spontane naleving kan toezicht worden
ingericht. Op dit moment is er weinig wet- en regelgeving waaraan de veldpartijen
zich moeten houden, zodat het niet voor de hand ligt hier op in te zetten. Wel heeft
IGJ de mogelijkheid thema-bezoeken te intensiveren op het thema e-Health,
waaronder gegevensuitwisseling ook valt (Nictiz, 2019).
Regulering
Wettelijke maatregelen zijn, in termen van het referentiemodel, componenten op
laag 0 waarmee eisen gesteld worden aan de componenten op de lagen 1 tot en
met 5. Op laag 0 kan ook gekozen worden voor de minder harde juridische
instrumenten van co-regulering of zelfregulering. DLZ kan onderzoeken in hoeverre
het zelf afspraken wil maken met partijen die componenten op laag 1 tot en met 5
beheren:
•

Bestuurlijke akkoorden: In het verlengde van het convenant kunnen partijen
zich bestuurlijk committeren aan principes, doelstellingen of projecten. De
deelnemers in het convenant zouden zich bijvoorbeeld kunnen laten inspireren
door het Bestuurlijk akkoord medisch-specialistische zorg 2019-2022 (VWS,
2019c). Hierin is een paragraaf ICT-zorginfrastructuur opgenomen, waarin
deelnemers het principe “registratie aan de bron” leidend laten zijn, en zich
uitspreken datasets te gaan structureren met behulp van ZIB’s en de BgZ
(Nictiz, 2018a). Ook kan DLZ kiezen voor uitbreiding van het Bestuurlijk
akkoord geestelijke gezondheidszorg 2019-2022 (VWS, 2019b) met een
dergelijke paragraaf. Aanbevolen wordt om de voortgang van het uitvoeren van
de acties gezamenlijk te bewaken.

•

Richtlijnen kunnen opgesteld of aangepast worden, zodat marktpartijen vaker
gedrag kunnen gaan vertonen dat bijdraagt aan betere gegevensuitwisseling.
Het nadeel van richtlijnen is hun vrijblijvende karakter, dat juist tot meer
diversiteit (en daardoor een meer ingewikkelde) in gegevensuitwisseling zou

80 / 92
UBR

kunnen leiden. Voor het opstellen van richtlijnen voor de patiëntreis van Michael
kan DLZ zich laten inspireren door de (voor GGZ ontwikkelde) Richtlijnen
Informatie-uitwisseling huisarts-tweedelijns GGZ (NHG, 2020b) die thans
verbreed wordt naar de gehele GGZ en de Kwaliteitsrichtlijn GGZ E-Health (ZIN,
2020b), die een aantal checklists biedt en relevante aandachtsgebieden
beschrijft voor gegevensuitwisseling.
•

Standaarden: DLZ kan invloed proberen uit te oefenen op diverse standaarden:
o

Informatiestandaarden. Nieuwe informatiestandaarden ontwikkelen,
bestaande (Acute Zorg) aanpassen of de wettelijke status (en/of de
inhoud) wijzigen (Huisartswaarneming, Medicatieproces, Ketenzorg
en/of eOverdracht).

o

Taalstandaarden: Afspraken maken over de begrippen die door VG
Zorginstellingen, AVG’s, huisartsen en huisartsenposten gehanteerd
worden.

o

Gegevensstandaarden: Een set gegevens ontwikkelen waarvan je wilt
dat die worden uitgewisseld, al dan niet op basis van ZIB’s, de BgZ en
DCM.

o

Communicatiestandaarden: Een keuze maken uit HL7 standaarden (CDA
en FHIR) of een alternatief hiervoor.

o

Technische standaarden: Een keuze maken uit de mogelijkheden van
SOAP en RESTful. Met SOAP sluit je beter aan bij de curatieve zorg.

Sturing
VWS heeft een aantal (subsidie)regelingen die beschreven zijn in Zorg van Nu,
Regelingen voor extra stimulering van digitale zorg (VWS, 2019e). De regelingen
zijn bedoeld om de adoptie te stimuleren van oplossingen waarmee knelpunten
kunnen worden weggenomen. Tot de regelingen behoort een aantal VIPP-regelingen
(Versnellingsprogramma Informatie-uitwisseling Patiënt en Professional) zoals VIPP
Inzicht, VIPP Care en VIPP GGZ. Deze regelingen kunnen leiden tot verbeteringen
bij specifieke subsidieontvangers (e.g. de aan een proeftuin participerende ICTleveranciers en zorgaanbieders), maar ze beïnvloeden de marktverhoudingen en
brengen geen directe verbetering tot stand bij partijen die geen subsidie ontvangen.
Zodra duidelijk is welke probleem DLZ in de patiëntreis van Michael op wil lossen,
en welke rol DLZ wil spelen in het wegnemen van knelpunten, kunnen mogelijk
subsidie-instrumenten ingezet worden bij het ontwikkelen of implementeren van
oplossingen.
Naast via subsidies kan ook op andere wijze sturing worden gegeven, bijvoorbeeld
via het ontwikkelen van best practices, het geven van voorlichting, of
deskundigheidsbevordering.

81 / 92
UBR

Uitvoering
Door de hoge mate van privatisering in de zorg zijn er minder mogelijkheden voor
beleidsinterventies in de categorie “uitvoering”. In 2011 heeft VWS in reactie op
motie Tan (Eerste Kamer, 2011) gekozen voor privatisering van het Landelijk
Schakelpunt. In de bijlage 2 bij de kamerbrief van 9 april 2019 heeft de Minister
voor Medische Zorg aangegeven vooralsnog geen rol te zien voor de overheid bij het
realiseren van infrastructuren. Het realiseren van voorzieningen sluit hij niet uit,
bijvoorbeeld een adresboek om zorgverleners ook in elektronische zin te kunnen
adresseren en/of een eenduidige manier voor veilig inloggen voor alle
zorgprofessionals.
Optimalisatie
Om tot een juiste keuze en invulling van maatregelen te komen is het van belang
praktijkmetingen te doen (monitoring van beleidseffecten) en structureel en
periodiek bij te sturen op de inzet van beleidsinstrumenten teneinde de
praktijksituatie te beïnvloeden. Nictiz (2018c) beveelt hier een programmatische
aanpak voor aan en dit dient, als het wegnemen van knelpunten een serieuze
ambitie is, zeker in overweging genomen te worden.

6.4

Aanbevelingen voor interne afstemming
Het vijf-laags-model lijkt een eenvoudig handvat te bieden voor het opstellen van
een interne taakverdeling binnen VWS, maar die taakverdeling wordt gecompliceerd
door de samenhang tussen de lagen. Het lijkt wellicht zo dat zorginhoudelijk
georiënteerde directies zich zouden moeten richten op (grondslagen voor en
beleidsinterventies op) de lagen 1 (mens en organisatie) en 2 (processen). En dat
de directies die zich specialiseren in informatiebeleid zich zouden moeten richten op
(grondslagen voor en beleidsinterventies op) de lagen 3 (informatie), 4 (applicatie)
en/of 5 (infrastructuur). In de praktijk echter is de samenhang tussen de lagen te
groot om deze scheiding op die manier aan te brengen. Aanbevolen wordt om per
knelpunt in tabel 3 (pagina 44) de verantwoordelijkheden te verdelen en afspraken
te maken. Afhankelijk van de gekozen beleidsinterventies kan afstemming nodig zijn
met de volgende programma’s en directies:
Programma Elektronische Gegevensuitwisseling in de Zorg
Bij een keuze voor het beleidsinstrument Recht is afstemming met dit programma
aanbevelenswaardig. Het werkt aan een wet die verplicht dat gegevensuitwisseling
tussen zorgverleners elektronisch verloopt, op een manier die informatieveilig is en
de privacy waarborgt. De wet stelt eisen aan zorgverleners, zorgaanbieders en ICTleveranciers in de zorg.

82 / 92
UBR

Programma Digitale Toegang
Bij een keuze voor het oplossen van knelpunten met betrekking tot inloggen is
afstemming met dit programma aanbevelenswaardig. Het richt zich op het
realiseren van betrouwbare toegang van patiënten tot digitale dienstverlening van
zorgpartijen. Deze wet schrijft onder andere voor welke inlogvoorziening mogen
worden gebruikt om medische gegevens te ontsluiten. Zorgpartijen zullen moeten
aansluiten op alle inlogvoorzieningen die onder deze wet worden toegelaten (zoals
DigiD). Daarnaast moeten zorgpartijen het straks ook mogelijk maken om iemand
te kunnen machtigen.
Directie Informatiebeleid/CIO,
Bij iedere keuze waarbij interventies op het gebied van informatievoorziening
worden overwogen, is afstemming met deze directie aanbevelenswaardig. Zij
adviseert beleidsdirecties door het leveren van ontbrekende expertise op het gebied
van informatievoorziening en ICT, door over de grenzen van beleidsdirecties heen
samenhang te bevorderen op informatiebeleidsvraagstukken, door aan te geven wat
rijks- en VWS-kaders voor informatievoorziening zijn, en door voorgenomen beleid
te toetsen vanuit de CIO-functie. Bij de directie wordt ook de sturing op de
informatievoorzieningsdoelen in/met het zorgveld gecoördineerd via het
Informatieberaad.
Wetgeving en Juridische Zaken (WJZ),
De directie ondersteunt het ministerie om juridisch en bestuurlijk juist te handelen.
Belangrijke activiteiten van WJZ liggen op de terreinen wetgeving, wetstoepassing
en juridische procedures.
Patiënt en Zorgordening
Deze directie houdt zich bezig met de ordening van de zorg, gecombineerd met een
scherpe focus op de belangen van patiënten en cliënten. Ze kunnen DLZ helpen met
vraagstukken over mededingingsbeleid, marktconcentraties, Wet kwaliteit, klachten
en geschillen in de zorg (Wkkgz), toezicht-beleid, PGO, Wet op de geneeskundige
behandelovereenkomst (Wgbo), vermindering administratieve lasten en de Wet
marktordening gezondheidszorg (Wmg).

6.5

Aanbevelingen voor vervolgonderzoek
Om meer duidelijkheid te verkrijgen over resterende onduidelijkheden is, ter
ondersteuning van de juiste keuze van beleidsinterventies, aanvullend onderzoek
nodig in de praktijk. Aanbevolen wordt vier soorten onderzoek in te zetten:
Praktijkonderzoek naar patiëntproblemen
Allereerst zal de urgentie en omvang van problematiek op een objectieve manier
moeten worden gewogen. Daarbij is inbreng nodig van degenen die de problemen

83 / 92
UBR

daadwerkelijk in de praktijk ervaren (patiënten, huisartsen, al dan niet op
huisartsenposten, AVG’s en hoofdverpleegkundigen vanuit instellingen). Deze
inbreng kan verkregen worden in workshops waarin zij de problemen gezamenlijk
identificeren en wegen.
Praktijkonderzoek naar knelpunten en oplossingen
Vervolgens zal moeten worden vastgesteld in hoeverre de mogelijke knelpunten in
de praktijk daadwerkelijk leiden tot deze problemen. Daarbij is inbreng nodig van
degenen die de problemen ervaren (zie boven), de knelpunten kennen en die deze
knelpunten kunnen oplossen (beleidsmakers, ICT-leveranciers, ICT-deskundigen
van zorgaanbieders en kenners van infrastructurele oplossingen, dienstverleners,
applicaties en informatiestandaarden), afhankelijk van de door DLZ gewenste scope.
Deze inbreng kan verkregen worden in expertsessies waarin zij gezamenlijk de
impact van knelpunten beoordelen, en beoordelen hoe die het best kunnen worden
weggenomen. Ook kan gekozen worden voor lokale initiatieven, waarin een aantal
partijen samen (voor hun lokale situatie) knelpunten wegnemen en geleerde lessen
aan anderen beschikbaar kunnen stellen.
Stakeholder-analyse
Aanbevolen wordt derhalve dat DLZ een goede stakeholder-analyse uitvoert onder
de in §3.4 en §3.7 genoemde partijen, om te bepalen in hoeverre van hen verwacht
mag worden dat zij zelfstandig tot verbeteringen kunnen komen. Dit is van belang
in het bepalen van de aard en intensiteit van de beleidsinterventies. Het kan ook
van invloed zijn op de te maken rolkeuze(s).
Feitenonderzoek onder zorgaanbieders
Tot slot wordt aanbevolen de aard en omvang van problemen en knelpunten nader
te kwalificeren en te kwantificeren. Daarmee kan een (zich niet tot alleen kosten
beperkende) business case ontwikkeld worden, waarin maatschappelijke baten van
potentiele interventies in verhouding tot maatschappelijke kosten worden gebracht.
De benodigde feiten kunnen verkregen worden via (online) enquêtes en onderzoek
in samenwerking met de convenantpartijen.

84 / 92
UBR

7
7.1

Bijlagen
Literatuurlijst
•

ActiZ (2015), Programma van eisen ECD versie 4.0

•

ActiZ (2019), Ontwikkelingen professionele omgevingen 2019, marktverkenning
(ook wel aangeduid met “Actiz marktscan ECD”)

•

ActiZ en VGN (2020), Netwerkinfrastructuur die er toe doet

•

Adviescommissie Zinnige Zorg (2020), Verslag bijeenkomst Adviescommissie
Zinnige Zorg LVB d.d. 16 april 2020

•

Braam (2014), Mensen met een verstandelijke beperking

•

Capaciteitsorgaan (2019), Capaciteitsplan-2021-2024 (Deelrapport-2Huisartsgeneeskunde)

•

CGS (2019a), Besluit geneeskunde voor verstandelijk gehandicapten

•

CGS (2019b), Besluit Huisartsengeneeskunde

•

CGS (2020), Het zorglandschap verandert, het specialismenlandschap verandert
mee

•

College Specialismen Verpleegkunde (2009), Besluit verpleegkundig specialisme
geestelijke gezondheidszorg

•

Cordaan (2019), Kwaliteitsrapport verstandelijk gehandicaptenzorg 2018

•

Eerste Kamer (2011), Motie Tan (ref 31 466, d.d. 29 maart 2011)

•

E-huisartsenkompas (2020), HIS-Aanbieders

•

Elver (2019), Kwaliteitsrapport 2018

•

Heutmekers (2020), Out of hours primary care for people with intlellectual
disabilities; Heutmekers, pagina 44

•

Huisartsenposten Amsterdam (2016), Jaarverslag 2015

•

IGJ (2018), Jaarbeeld 2017

•

IGJ (2019a), Jaarbeeld 2018

•

IGJ (2019b), Meerjarenbeleidsplan 2020-2023

•

IGJ (2019c), Rapport van het inspectiebezoek aan Reflexxie op 10 december
2018

85 / 92
UBR

•

IGJ (2020a), Jaarbeeld 2019

•

IGJ (2020b), Kwaliteit 26 kleine zorgaanbieders gehandicaptenzorg

•

IGZ (2017), Jaarbeeld 2016

•

IIR (2020), Offerte Rapportage probleemanalyse (kenmerk V2020IIR006)

•

Ineen (2019a), Gegevensuitwisseling thuiswonende kwetsbare ouderen

•

Ineen (2019b), Benchmarkbulletin huisartsenposten 2018

•

Informatie Beraad Zorg (2020a), Inventarisatie Generieke Functies tbv NEN v1

•

Informatie Beraad Zorg (2020b), Inzicht in de zorgbrede informatiestromen

•

Informatie Beraad Zorg (2020c), Inzicht in enkele leemtes behorende bij de
zorgbrede informatiestromen

•

Informatie Beraad Zorg (2020d), Startnotitie Doelarchitectuur 1

•

KNMG (2005), Richtlijn Niet aangaan

•

KNMG (2013), Richtlijn Elektronisch voorschrijven

•

KNMG (2020), Landelijke-samenwerkingsafspraken-tussen-huisartsgeneralistische-basis-ggz-en-gespecialiseerde-ggz-lga (GGZ Standaarden)

•

LHV (2015), Publieksversie HIS referentiemodel 2015

•

LHV (2019), Leidraad algemeen medische zorg voor verstandelijk gehandicapten
in VG zorginstellingen

•

LHV en NVAVG (2017a), Handreiking Samenwerking huisarts en AVG

•

LHV en NVAVG (2017b), Voorbeeld modelovereenkomst voor
samenwerkingsovereenkomsten met AVG’s

•

M&I Partners (2019), ECD-inventarisatie 2018

•

M&I Partners (2020), ECD-inventarisatie 2019

•

Nedap (2019), Jaarverslag

•

Nedap (2020), Consultatie-reactie op Wetsvoorstel Elektronische
Gegevensuitwisseling in de Zorg dd. 14 mei 2020

•

NHG (2017), Richtlijn "Informatie-uitwisseling huisarts - GGZ: de envelop 2017"

•

NHG (2019), Richtlijn "Adequate dossiervorming met het elektronisch
patiëntendossier"

•

NHG (2020a), Richtlijn "Gegevensuitwisseling huisarts – huisartsenpost –
ambulancedienst – afdeling spoedeisende hulp"

•

NHG (2020b), Richtlijn "Informatie- uitwisseling huisarts - tweedelijns GGZ"

•

NHG (2020c), Richtlijn "Informatieuitwisseling Huisarts-GGZ"

•

NHG (2020d), Richtlijn "Onformatieuitwisseling Huisarts Medisch specialist"

•

NHG en KNGF (2012), Richtlijn "Gestructureerde informatieuitwisseling tussen
huisarts en fysiotherapeut"

•

Nictiz (2012), ICT standaarden in de zorg

•

Nictiz (2018a), Basisset Gegevens Zorg, specificatie gebaseerd op ZIBS release
2017 (Registratie aan de Bron)

•

Nictiz (2018b), Informatie-uitwisseling in de GGZ-sector

•

Nictiz (2018c), Op weg naar een betere informatie-uitwisseling in de Langdurige
Zorg

86 / 92
UBR

•

Nictiz (2018d), Toolkit lagenmodel

•

Nictiz (2018e), Elektronische informatie voor gezondheid en zorg

•

Nictiz (2019), e-Health, wat is dat?

•

Nictiz (2020a), Functioneel Ontwerp Medicatieproces (p45)

•

Nictiz (2020b), ZIRA Ziekenhuis Referentie Architectuur

•

Nictiz en ActiZ (2019), e-Health rapport

•

Nieuw Woelwijk (2018), Maatschappelijk verslag bij de jaarcijfers

•

Nieuw Woelwijk (2020), Website

•

Nivel (2017), Wie maken er gebruik van de HAP - Jaarrapport Huisartsenpost
2016

•

Nivel (2019a), Cijfers uit de registratie van huisartsen (2017)

•

Nivel (2019b), Cijfers uit de registratie van huisartsen, een update van de
werkzaamheidscijfers voor 2018 en 2019

•

NMA (2010), Samenwerken of concurreren in de zorg

•

NPCF (2014), Informatieoverdracht in de keten voor (kwetsbare) ouderen

•

NVAVG (2012), Zorgaanbod van de AVG

•

NZA (2016), Marktscan GGZ

•

RIVM (2018), Eenheid van taal in de Nederlandse zorg

•

Schipper, K. (2014), Mensen met een verstandelijke beperking (Nederlands
tijdschrift voor de geneeskunde 2014; 158; B1105)

•

Stichting Transmurale Zorg (2020), Resultaten LSP 2019

•

Vermeulen (2018), De VS in de verstandelijk gehandicaptenzorg - Een aanwinst

•

VGN (2019a), Huisartsenzorg voor mensen met een beperking steeds meer in
de knel.

•

VGN (2019b), Kwaliteitsagenda gehandicaptenzorg

•

VGN (2020a), Digitale uitdagingen in de gehandicaptenzorg, VGN bijeenkomst
huisartsenzorg 5 februari 2020

•

VGN (2020b), Feiten en cijfers in de gehandicaptenzorg

•

VGN & ActiZ (2019), Handreiking generieke basis netwerkinfrastructuur LZ

•

VGN i.s.m. anderen (2020), Concept convenant medisch generalistische zorg
voor mensen met een beperking 4-3

•

VNO-NCW en MKB-Nederland (2020), Manifest Samen Vooruit

•

VWS (2018a), Brief van de Minister voor Medische Zorg (ref. 27 529, Nr. 166
d.d. 20-12-2018)

•

VWS (2019a), Aantal personen met een ZP indicatie, naar sector van
geïndiceerd profiel, naar gebruik, in jaar 2018 (Monitor Langdurige Zorg)

•

VWS (2019b), Bestuurlijk akkoord geestelijke gezondheidszorg (GGZ) 2019 t/m
2022

•

VWS (2019c), Bestuurlijk akkoord medisch-specialistische zorg 2019 t/m 2022

•

VWS (2019d), Kamerbrief de juiste medisch-generalistische zorg op de juiste
plek (kenmerk 1625078-199896-LZ)

•

VWS (2019e), Zorg van Nu: Regelingen voor extra stimulering van digitale zorg

•

VWS (2020a), Concept MvT Wetsvoorstel Elektronische Gegevensuitwisseling in
de Zorg

•

VWS (2020b), Inzicht in enkele leemtes behorende bij de zorgbrede
informatiestromen

87 / 92
UBR

•

VWS (2020c), VIPP-Regeling InZicht

•

VWS (2020d), VIPP-Regeling OPEN

•

VWS, DGLZ (2018), I-beleid VWS (DGLZ)

•

VWS, Programma Inzicht (2019), Presentatie 2e ICT-leveranciersbijeenkomst

InZicht d.d. 14-02-2019
•

VZVZ (2015), Convenant gebruik landelijke zorginfrastructuur 2016-2020

•

VZVZ (2020a), Autorisatie van waarneemgegevens via LSP

•

VZVZ (2020b), Factsheet Zorgaanbiederadresboek

•

VZVZ (2020c), Website, pagina VG instellingen

•

V&VN (2011), Richtlijn verpleegkundige en verzorgende verslaglegging

•

ZIN (2017), Kwaliteitskader gehandicaptenzorg 2017-2020

•

ZIN (2019), Richtlijn "Overdracht van medicatiegegevens in de keten"
(kwaliteitsrichtlijn)

7.2

•

ZIN (2020a), Informatiestandaard "Huisarts & Fysiotherapeut"

•

ZIN (2020b), Kwaliteitsstandaard "GGZ standaarden e-Health"

•

ZIN (2020c), Meerjarenagenda

Afkortingen en relevante definities
•

AVG - Artsen voor verstandelijk gehandicapten

•

CIBG – Agentschap van VWS (afkorting stond oorspronkelijk voor Centraal
Informatiepunt Beroepen Gezondheidszorg, maar die betekenis is niet meer
ladingdekkend)

•

DSM - The Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders

•

HAP - huisartsenpost

•

HAPIS – Huisartsenpost Informatie Systeem

•

ICD - International Statistical Classification of Diseases and Related Health
Problems

•

ICF - International Classification of Functioning, Disability and Health

•

ICPC - International Classification of Primary Care Second Edition

•

IGJ - de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd

•

LHV - Landelijke Huisartsen Vereniging

•

LSP - Landelijk Schakelpunt

•

NANDA-i – Internationaal classificatiesysteem voor verpleegkundige diagnoses
van de North American Nursing Diagnosis Association.

•

NIC - Nursing Interventions Classification

•

NOC - Nursing Outcome Classification

•

NORA – Nederlandse Overheid Referentie Architectuur

•

NZA - Nederlandse Zorgautoriteit

•

NVAVG - Nederlandse Vereniging van Artsen voor verstandelijk gehandicapten

•

PGO – Persoonlijke GezondheidsOmgeving

•

PS - Professionele samenvatting

•

(het) Register – Het Register van Zorginstituut Nederland (in te zien op:
www.zorginzicht.nl).

88 / 92
UBR

•

ROS – Regionale Ondersteuningsstructuur

•

SNOMED (CT) - Systematized Nomenclature of Medicine (Clinical Terms)

•

UZI - Unieke Zorgverlener Identificatie

•

VGN - Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland

•

VG Zorginstelling - alle geclusterde woonvormen of instellingen waar mensen
met een verstandelijke) handicap 24-uurs zorg en –ondersteuning krijgen.

89 / 92
UBR

•

V&VN - beroepsvereniging Verzorgenden Verpleegkundigen

•

VWS - Het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport

•

ZIN - Het Zorginstituut

•

ZN - Zorgverzekeraars Nederland

90 / 92
UBR

Dit is een uitgave van:
Uitvoeringsorganisatie Bedrijfsvoering Rijk (UBR)
Postbus 20011 | 2500 EA Den Haag
Meer weten?
Kijk op www.i-interimrijk.nl

91 / 92
UBR

92 / 92
UBR