Bijlage bij brief met kenmerk 2121943/WOTN&M/JvSE van 22-06-2021
CDM-advies ‘Doorrekening bronmaatregelen stikstof in de melkveehouderij’ 9–6-2021
Advies ‘‘Doorrekening bronmaatregelen stikstof in de melkveehouderij’’
Commissie Deskundigen Meststoffenwet

Samenvatting
In het kader van de structurele aanpak van de stikstofproblematiek heeft het kabinet maatregelen
aangekondigd om onder andere de emissie van ammoniak uit de landbouw te verminderen. Om
meer inzicht te verkrijgen heeft het ministerie van LNV aan de CDM gevraagd om de effecten van
drie bronmaatregelen voor vermindering van de ammoniakemissie uit de melkveehouderij te
analyseren. Het gaat hierbij om (i) vermindering van het ruw-eiwitgehalte (RE) van het rantsoen van
melkvee tot gemiddeld 160 g per kg drogestof in 2025 op sectorniveau, (ii) 180 uur meer beweiding
op sectorniveau in 2025 en (iii) verdunning van mest (1 deel water op 2 delen mest) bij toediening via
zodenbemesting op 50% van het areaal grasland op zandgronden in 2025. De vermindering van
ammoniakemissie is berekend ten opzichte van de emissie zoals verwacht voor 2025.
De drie bronmaatregelen leiden gezamenlijk bij invoering conform het voorstel tot een vermindering
van de ammoniakemissie uit de melkveehouderij van in totaal 4,6 tot 5,2 kton per jaar in 2025. Dat
komt overeen met een vermindering van 9 à 10% van de ammoniakemissie uit de melkveehouderij.
Verreweg de grootste bijdrage wordt geleverd door de verlaging van het RE-eiwitgehalte van het
rantsoen van melkvee (een gemiddelde verlaging van het RE-gehalte van 4% op sectorniveau). Door
deze bronmaatregel neemt de ammoniakemissie af met 3,5 kton per jaar. Door het gemiddelde
aantal uren weidegang te vergroten met 180 uur neemt de ammoniakemissie met 0,7 kton af per
jaar. Door drijfmest verdund met water toe te dienen via zodenbemesting op 50% van het areaal
grasland op zandgronden neemt de ammoniakemissie naar verwachting met 0,4 tot 1,0 kton per jaar
af.
De onzekerheid in de berekende vermindering van de ammoniakemissies door de drie
bronmaatregelen is relatief groot, vooral bij verdunning van mest. Omdat meetgegevens over de
effectiviteit van verdunning van mest bij toediening via de zodenbemester ontbreken, wordt een
range gegeven (0,4 tot 1,0 kton per jaar). Verder zijn er bij alle bronmaatregelen onzekerheden die
samenhangen met de onzekerheden in de uitvoering en handhaving van de bronmaatregelen en met
de intrinsieke onzekerheid in de berekeningen (b.v. emissiefactoren en statistische gegevens).
Alle drie bronmaatregelen vergen aandacht van de veehouders. Verlaging van het RE-gehalte in het
rantsoen en meer beweiding vragen kennis en overleg met de voeradviseur en bedrijfsadviseur. De
beweidings- en rantsoenmaatregelen vergen weinig tot geen extra kosten, anders dan investeringen
in kennis en management. Verdunning van drijfmest vraagt op veel bedrijven om logistieke
aanpassingen. Omdat water niet op alle percelen direct beschikbaar is, zijn investeringen nodig,
waardoor deze maatregel op sommige bedrijven relatief duur is.
Bij uitvoering worden bij geen van de bronmaatregelen grote ongewenste neveneffecten verwacht.

1

Bijlage bij brief met kenmerk 2121943/WOTN&M/JvSE van 22-06-2021
1. Inleiding
In het kader van de structurele aanpak van de stikstofproblematiek heeft het kabinet maatregelen
aangekondigd om onder andere de emissie van ammoniak uit de landbouw te verminderen. Met
vertegenwoordigers van de melkveesector heeft het ministerie van LNV op technisch niveau reeds
afspraken voorbereid voor een verlaging van de ammoniakemissie op sectorniveau, via maatregelen
op het gebied van voerrantsoen, mesttoediening en beweiding. Teneinde de conceptafspraken op
bestuurlijk niveau te bekrachtigen is er op korte termijn onder andere meer inzicht nodig in de
effecten van deze bronmaatregelen op de ammoniakemissie uit de melkveehouderij. Doorrekening
van een totaal pakket aan maatregelen, inclusief stalmaatregelen, is op een later moment mogelijk
aan de orde.
Het ministerie van LNV heeft de CDM gevraagd om het effect van drie bronmaatregelen voor het
verminderen van ammoniakemissie uit de melkveehouderij in 2025 te berekenen (Bijlage 1). Het gaat
hierbij om verlaging van het ruw-eiwitgehalte (RE-gehalte) van het rantsoen, meer beweiding, en
verdunning van mest bij zodenbemesting op grasland op zandgronden.
De CDM heeft het CBS gevraagd om verschillende (combinaties van) maatregelen door te rekenen
met de modellen die landelijk worden gebruikt in het mest- en ammoniakbeleid (WUM voor
berekening mestproductie en NEMA voor berekening ammoniakemissie). De berekeningen zijn
uitgevoerd door Cor van Bruggen van het CBS (Bijlage 2). De resultaten worden kort bediscussieerd,
maar er is geen uitgebreide analyse uitgevoerd naar draagvlak bij boeren, de economische effecten,
haalbaarheid, neveneffecten en naleving.
Het concept-advies is opgesteld door de secretaris en voorzitter van de CDM en is gereviewd door
CDM-leden (Bijlage 2). Onderdelen van het advies zijn gereviewd door experts: Jan Huijsmans (WPR;
mesttoediening), Leon Sebek (WLR; diervoeding) en Bert Philipsen (WLR; beweiding).
LNV is voornemens de CDM in aanvullende adviesaanvragen ook andere bronmaatregelen door te
laten rekenen en de betreffende aanvragen en deze aanvraag in één eindadvies samen te laten
komen. Onderhavig deeladvies ‘Effecten van drie bronmaatregelen op ammoniakemissie uit de
melkveehouderij’ is op 9 juni 2021 opgeleverd.

2. Methode
De effecten van de rantsoenmaatregel en van beweiding op de excretie van stikstof en ammoniakale
stikstof (TAN) door melkvee zijn berekend met de WUM-methode 1, de methode die door CBS wordt
gebruikt om op nationaal niveau de mestproductie te berekenen (CBS, 2020).
De effecten van de voornoemde drie bronmaatregelen op de totale ammoniakemissie uit de
mekveehouderij zijn op nationaal niveau berekend met het model NEMA (National Emission Model
Agriculture 2). NEMA wordt gebruikt voor de EmissieRegistratie (Van Bruggen et al., 2021; Van der
Zee et al., 2021) en voor de Klimaat en Energie Verkenning (Vonk et al., 2020) en is eerder ook door
CDM toegepast voor monitoring van de generieke maatregelen in het kader van PAS (CDM, 2020a).
De met NEMA berekende ammoniakemissie wordt ook gebruikt als input voor de berekening van

WUM: Werkgroep Uniformering berekening Mest- en mineralencijfers. https://longreads.cbs.nl/dierlijkemest-en-mineralen-2018/uniforme-rekenmethodiek/
2
https://www.wur.nl/nl/Onderzoek-Resultaten/Projecten/Commissie-van-Deskundigen-MeststoffenwetCDM/Documenten/Gasvormige-emissies-NEMA.htm
1

2

Bijlage bij brief met kenmerk 2121943/WOTN&M/JvSE van 22-06-2021
stikstofdepositie met AERIUS. In onderhavige studie is de meest recente versie van NEMA gebruikt
(Van Bruggen et al., 2021; Van der Zee et al., 2021).
In NEMA wordt voor ammoniakemissie onderscheid gemaakt naar de emissie uit mest van de
verschillende soorten landbouwdieren en naar andere bronnen, zoals kunstmest en gewasresten. De
emissies uit de melkveesector omvat alle emissies van mest uit melkvee en jongvee (inclusief
toediening van deze mest aan akkerbouwgewassen). Een deel van de kunstmest en gewasresten
maken ook onderdeel uit van de melkveesector. In dit advies ligt de focus op de ammoniakemissie uit
mest van melkvee en jongvee.

3. Uitgangspunten in de berekeningen

3.1. Ammoniakemissies in 2018 en 2019
LNV vraagt om 2018 als referentiejaar te gebruiken (Bijlage 1). Omdat de resultaten over 2019
inmiddels ook beschikbaar zijn, worden ook de cijfers van 2019 meegenomen in de analyse.
De emissies in 2018 en 2019 die berekend zijn voor de EmissieRegistratie worden in dit advies als
referentie gebruikt (Van Bruggen et al., 2021; Van der Zee et al., 2021). Deze emissies zijn ook
gerapporteerd aan de Europese Commissie (NEC-richtlijn), UNECE (Gothenborg Protocol) en UNFCCC
(Klimaatverdrag), in het kader van de jaarlijkse emissierapportages. De uitgangspunten en resultaten
zijn beschreven door Van Bruggen et al. (2021).

3.2. Ammoniakemissie in 2025 volgens de Klimaat en Energie Verkenning
Het ministerie van LNV vraagt de effecten van de drie bronmaatregelen in 2025 te berekenen. Voor
2025 zijn de uitgangspunten van de zogenoemde referentieramingen uit de Klimaat- en
Energieverkenning (KEV) gebruikt (Vonk et al., 2020). In de referentieramingen zijn uitgangspunten
vastgesteld voor autonome ontwikkelingen en ontwikkelingen door beleid die waren vastgesteld op
1 april 2020. Van de drie door te rekenen bronmaatregelen zijn de volgende uitgangspunten
gehanteerd in de KEV 2025:
•
•

•

Toediening van verdunde mest bij zodenbemesting wordt niet toegepast in KEV 2025.
Er worden in de KEV geen maatregelen genomen met betrekking tot (meer) weidegang. Er wordt
in de KEV van uitgegaan dat de duur van weidegang bij onbeperkt weiden en beperkt weiden in
2025 gelijk zal blijven aan de weidegang in recente jaren (155 dagen in Zuidoost Nederland en
165-170 dagen in Noordwest Nederland; het relatief hoog aandeel weidegang in 2018 van 175
dagen wordt vooralsnog als incidenteel gezien als gevolg van droogte). Bij onbeperkt weiden
gaan koeien alleen voor het melken naar de stal; bij beperkt weiden gaan de koeien in het
algemeen alleen overdag naar buiten tussen melkbeurten.
Er worden in 2025 in de KEV geen maatregelen genomen met betrekking tot het RE-gehalte van
het rantsoen van melkvee. In de KEV wordt verwacht dat de rantsoensamenstelling niet gaat
wijzigen. Er wordt ook aangenomen dat de samenstelling van het ruwvoer niet veel verandert bij
vastgesteld beleid, omdat er weinig verandert aan de bemesting, vanwege naar verwachting
onveranderde gebruiksnormen. Het gemiddelde RE-gehalte in het melkveerantsoen in 2025 is
167 g RE/kg droge stof, berekend als het gemiddelde van 2015 t/m 2019, minus de laagste en
hoogste waarden.
3

Bijlage bij brief met kenmerk 2121943/WOTN&M/JvSE van 22-06-2021
•

In de KEV 2025 is aangenomen dat de gemiddelde melkproductie per koe en het gemiddelde
lichaamsgewicht zijn toegenomen in 2025; hierdoor neemt ook de stikstofexcretie per koe toe
(Vonk et al., 2020) 3.

De KEV 2025 is berekend met de vorige versie van NEMA (Vonk et al., 2020; Van Bruggen et al.,
2020). In de meest recente versie van NEMA (Van Bruggen et al., 2021; Van der Zee et al., 2021) zijn
twee methodewijzigingen doorgevoerd die van belang zijn voor de berekening van de
ammoniakemissie uit de melkveehouderij, namelijk aanpassing van de emissiefactoren voor
mesttoediening op grasland en van de emissiefactor van emissiearme melkveestallen. Voor het
onderhavige advies is met name de aanpassing van de emissiefactor van zodenbemesting op
grasland relevant. De emissiefactor van zodenbemester op grasland is aangepast naar aanleiding van
een nieuwe statistische analyse van een bestaande dataset (Goedhart et al., 2020 ). De emissiefactor
van zodenbemesting op grasland is in NEMA nu op 17,0% gesteld van de ammoniakale stikstof (TAN)
in plaats van 19,0% die eerder (ook in de KEV 2025) is toegepast. De emissie uit mesttoediening
neemt daardoor af. Deze wijziging betekent indirect ook dat de potentiële vermindering van de
emissie door maatregelen op het gebied van mesttoediening kleiner zijn geworden.
Door uit te gaan van de nieuwste NEMA-versie met de hiervoor genoemde methodewijzigingen, wijkt
de nu berekende referentie-emissie in 2025 af van de eerder berekende emissie in de KEV 2025,
zoals gerapporteerd door Vonk et al. (2020).
Verder is in de KEV2025 uitgegaan van een andere verdeling van runderdrijfmest over bouwland en
grasland dan in 2018 en 2019. Bij de berekening met NEMA voor 2019 is de verdeling van
rundermest over bouwland en grasland aangepast (en ook met terugwerkende kracht voor 2018;
Van Bruggen et al., 2021). Er gaat door deze aanpassing relatief meer runderdrijfmest naar bouwland
dan naar grasland dan bij de eerdere mestverdeling in NEMA.

3.3. Maatregelen
LNV heeft de drie bronmaatregelen in fiches beschreven. De fiches zijn door de CDM voor het jaar
2025 als volgt vertaald:
•

Op 50% van het graslandareaal op zandgrond waar zodenbemesting wordt toegepast, wordt in
2025 zodenbemesting met verdunde mest toegepast (1 deel water op 2 delen mest). De
effectiviteit van deze maatregel en een emissiefactor voor ammoniak zijn niet bekend; er loopt
nog onderzoek naar de emissie uit verdunde mest toegediend met een zodenbemester. In een
eerder advies van de CDM is op basis van expert judgement geschat dat het verdunnen van mest
met 0,5 deel water op 1 deel mest leidt tot een emissiereductie van 20–30%, bij zodenbemesting
van grasland op zandgrond (CDM, 2020b). De onzekerheid is groot; door verdunning infiltreert de
dunne mest weliswaar sneller in de grond en wordt de ammoniakale stikstof (TAN) concentratie
in de mest lager, waardoor het risico op ammoniakemissie vermindert. Door het grotere volume
mest dat moet worden toegediend voor eenzelfde stikstofgift is er ook een risico dat de
ammoniakemissie toeneemt en dat daardoor de reductie door verdunning (deels) weer teniet

Uitgangspunten met betrekking tot melkvee in de KEV 2025: 5% minder melkkoeien in 2025 dan in 2018.
Melkproductie in regio Noord West NL: 9374 kg per koe in 2025 en 8610 kg per koe in 2018. Melkproductie in
regio Zuid Oost NL: 9769 kg per koe in 2025 en 9025 kg per koe in 2018. Gewicht koe: 679 kg per koe in 2025
en 650 kg in 2018
3

4

Bijlage bij brief met kenmerk 2121943/WOTN&M/JvSE van 22-06-2021
wordt gedaan. Daarom zijn berekeningen uitgevoerd met een emissiereductie van (gemiddeld)
25% en een emissiereductie van 10%.
•

Voor alle melkkoeien in Nederland wordt ervan uitgegaan dat het gemiddeld aantal weide-uren
met gemiddeld 180 uur is toegenomen in 2025 ten opzicht van 2018. Het gewogen gemiddelde
aantal uren weidegang van alle melkkoeien in Nederland was in 2018 volgens opgave CBS 1031
uren. Het extra aantal uren weidegang van jongvee is meegenomen in de berekening.

•

Het RE-gehalte in het rantsoen van melkvee (van melkgevend melkvee, droogstaand vee inclusief
bijbehorend jongvee) bedraagt in 2025 gemiddeld 160 g RE/kg droge stof gemiddeld op
sectorniveau.

In Bijlage 2 wordt een gedetailleerde beschrijving gegeven van de aannames die zijn gemaakt voor de
berekening met WUM en NEMA van de effecten van deze bronmaatregelen. Er worden geen
indirecte effecten meegenomen in de berekeningen (bv. effecten op andere componenten in het
rantsoen, veranderingen in bemesting en landgebruik).
De effecten van de drie maatregelen (met daarbij twee varianten bij toediening van verdunde mest)
zijn afzonderlijk doorgerekend, in combinaties van twee maatregelen en in combinaties van alle drie
maatregelen. In NEMA wordt naast de ammoniakemissie uit de landbouw ook de ammoniakemissie
berekend van mest uit de landbouw die buiten de landbouw wordt afgezet (o.a. op hobbybedrijven
en bij particulieren). Deze emissie is beperkt (in totaal zo’n 0,8 kton NH3 voor mest uit de
melkveehouderij die in 2019 buiten de landbouw wordt toegepast). In de tabellen in de Bijlage wordt
ook deze emissie weergegeven, maar de tabellen over melkveehouderij in de hoofdtekst zijn
gebaseerd op de ammoniakemissie die in de landbouw plaatsvindt.

4. Resultaten

4.1 Ammoniakemissie in 2018 en 2019
De totale ammoniakemissies uit de landbouw (alle sectoren) was 111,7 kton NH3 in 2018 en 105,6
kton NH3 in 2019 (Bijlage 4). De belangrijkste oorzaken voor deze daling in ammoniakemissie in
2019 ten opzichte 2018 waren de lagere stikstofexcretie door daling van het aantal melkkoeien,
jongvee, varkens en pluimvee (leghennen en ouderdieren van vleeskuikens; Van Bruggen et al.,
2021). Daarnaast nam het aantal emissiearme stallen toe bij varkens en pluimvee, is het vanaf 1
januari 2019 verplicht om verdunde mest toe te dienen bij sleepvoetbemesting en werd er in 2019
minder kunstmest gebruikt dan in 2018 (Van Bruggen et al., 2021).
De totale ammoniakemissie uit mest van de melkveesector was 52,9 kton NH3 in 2018 en 49,4 kton
NH3 in 2019. Dit is de ammoniakemissie uit stallen, mestopslag buiten, beweiding, toedienen van
mest en mestbewerking voor melk- en kalfkoeien en jongvee (incl. fokstieren) en exclusief de emissie
uit mest uit de melkveehouderij die buiten de landbouw wordt afgezet. Daarenboven was er emissie
uit kunstmest, gebruikt in de melkveesector en was er emissie uit gewasresten van de
melkveehouderij (namelijk de emissie bij het scheuren van grasland en uit maaiverliezen). De
ammoniakemissie uit kunstmest gebruikt in de melkveesector was ongeveer 5 kton NH3 in 2019, die
uit scheuren van grasland 0,18 kton NH3 en die uit maaiverliezen 1,4 kton (Bijlage 4). De totale

5

Bijlage bij brief met kenmerk 2121943/WOTN&M/JvSE van 22-06-2021

Figuur 1. Reductie van ammoniakemissie in kton NH3 in 2025 bij toepassing van (combinaties van) drie
bronmaatregelen. Er is een vergelijking gemaakt voor 2025 met en zonder bronmaatregelen.
De maatregelen zijn
i) Verdunning mest (e.r. = 25%) en verdunning mest (e.r. =10%); één deel water op twee delen dunne
mest bij zodenbemesting op 50% van het areaal grasland op zandgrond met een aangenomen
emissiereductie van respectievelijk 25% en 10% ten opzichte van die bij gangbare zodenbemesting;
ii) Meer beweiding; toename van het aantal weide-uren met 180 uur gemiddeld per koe in 2025 ten
opzicht van 2018; en
iii) Lager RE-gehalte in het rantsoen van melkvee; verlaging van het RE-gehalte (RE) in het rantsoen
van melkvee (van melkgevend melkvee, droogstaand vee inclusief bijbehorend jongvee) tot
gemiddeld 160 g RE/kg drogestof in 2025.

6. Discussie

6.1. Vergelijking van de resultaten met die van de studie ‘Analyse bronmaatregelen’ van PBL
Het PBL heeft in 2020 een analyse uitgevoerd van stikstofbronmaatregelen, waaronder maatregelen
in de landbouw (Van den Born et al., 2020). In deze studie komt PBL tot de volgende schatting van
emissiereductie door de drie bronmaatregelen in 2030:
• Verdunnen van mest: 1,0 - 2,0 kton;
• Vergroten weidegang: 0,2 - 0,5 kton; en
• Verlagen van het eiwitgehalte voer melkvee: 3,2 - 6,4 kton.

7

Bijlage bij brief met kenmerk 2121943/WOTN&M/JvSE van 22-06-2021
Er is op hoofdlijnen een evaluatie gemaakt van de verschillen tussen de schattingen door PBL en die
uit dit advies.
De door PBL geschatte emissiereductie door verdunning van mest (1,0 – 2,0 kton) is hoger dan in het
onderhavige advies (0,4 – 1,0 kton). Oorzaken van dit verschil zijn (i) de lagere emissiefactor voor
zodenbemesting die in dit advies is gehanteerd, (ii) de lagere schatting van de emissiereductie door
verdunning in het onderhavige advies (10 – 25%) en (iii) een waarschijnlijk hogere
implementatiegraad van de maatregel in de PBL-studie dan de 50% implementatie in het
onderhavige advies. Verder is het referentiejaar anders (2030 in de PBL-studie en 2025 in de
onderhavige studie). Ook is de emissie uit emissiearme stallen in de PBL-studie lager dan in de
onderhavige studie. Een lagere stalemissie betekent dat er meer TAN in de mest blijft en wordt
toegediend; hierdoor neemt de emissie bij mesttoediening toe (en is de effectiviteit van een
maatregel op gebied van mesttoediening hoger).
Het effect van meer weidegang in de PBL-studie (0,2 - 0,5 kton) is lager dan de schatting in het
onderhavige advies (0,7 kton). De variant uit het onderhavige advies maakte geen onderdeel uit van
de PBL-studie (gebaseerd op eerdere berekening van het CBS) en is daardoor niet direct te
vergelijken. Verder geldt dat de stalemissie ook bij weidegang een effect heeft op de
ammoniakemissie; hoe hoger de stalemissie (in onderhavig advies), hoe groter het reducerend effect
van meer weidegang.
Het effect van verlaging van het RE-gehalte in het rantsoen van melkvee is in de PBL-studie (3,2 tot
6,4 kton NH3) hoger dan die van de huidige studie (3,5 kton NH3). In het onderhavige advies is
uitgegaan van het totale melkveerantsoen (koeien plus jongvee), van het ruweiwitgehalte van het
rantsoen uit de KEV 2025 (167 g RE per kg drogestof) en van een daling tot 160 g RE per kg drogestof.
Deze daling is minder groot dan die van de PBL-studie (RE-gehalte van het rantsoen van melkkoeien
neemt in deze studie af van 165 g RE per kg drogestof in 2013-2017 naar 150 g RE/kg drogestof in
2030).
In de PBL-studie is geen integrale doorrekening gemaakt van combinaties van maatregelen. Dit is wel
uitgevoerd in de onderhavige studie (Figuur 1), maar zoals eerder is aangegeven is het effect van een
integrale doorrekening beperkt ten opzichte van het optellen van de afzonderlijke effecten van de
twee of drie doorgerekende maatregelen.

6.2. Toediening van verdunde mest
Het CDM heeft in 2020 een advies uitgebracht over de emissiebeperking bij toediening van verdunde
mest (CDM, 2020b). In dat advies is op basis van literatuurgegevens aangegeven dat de
ammoniakemissie bij bovengrondse (breedwerpige) mestaanwending op grasland met meer dan 50%
vermindert als de drijfmest wordt verdund met water. Toediening van verdunde mest met een
sleepvoetbemester, waarbij de verdunde mest in strookjes op de bodem wordt toegediend, leidt tot
een reductie van 20-50% ten opzichte van de emissie bij toediening van niet-verdunde mest met een
sleepvoetbemester. Genoemde reducties zijn sterk afhankelijk van de toegepaste mate van
verdunnning. Er zijn geen resultaten uit empirisch onderzoek beschikbaar over effecten van
verdunning van mest op de ammoniakemissie bij zodenbemesting op grasland op zandgrond. In het
CDM-advies uit 2020 is op basis van expert judgement geschat dat toediening van verdunde mest
(0,5 deel water op 1 deel mest) via zodenbemesting op grasland op zandgrond tot een
emissiereductie leidt van 20–30%. Op basis van de toen beschikbare emissiecijfers werd een
8

Bijlage bij brief met kenmerk 2121943/WOTN&M/JvSE van 22-06-2021
emissiereductie van 1,9–2,8 kton ammoniak per jaar verwacht, als op grasland op zandgrond alle
mest verdund zou worden toegediend via zodenbemesting. In het onderhavige advies geeft deze
maatregelen (met een aangenomen emissiereductie van 25%) een emissiereductie van circa 1 kton
per jaar; deze emissiereductie is lager dan de schatting uit het advies uit 2020 omdat i) de
emissiefactor van zodenbemester onlangs is verlaagd van 19% naar 17% op basis van de studie van
Goedhart et al. 2019) en ii) omdat deze maatregel op zandgrond niet op al het grasland maar op 50%
van het grasland wordt toegepast.
De hoeveelheid water die voor de verdunning van mest nodig is, is beperkt (maximaal 3,5 mm per
jaar). Desalniettemin kan de beschikbaarheid van water in het zandgebied een belemmering vormen
voor de toepassing van deze maategel. Indien er niet voldoende oppervlaktewater in de buurt
beschikbaar is, dan zou grond-, regen-, spoel- of kraanwater gebruikt moeten worden bij een
verplichting tot verdunning van mest. Het literatuuroverzicht in het CDM-advies uit 2020 geeft aan
dat het opvangen van hemelwater op bedrijfsgebouwen in 80-90% van de benodigde hoeveelheid
water kan voorzien op een gemiddeld melkveebedrijf. Wanneer daarnaast ook het spoelwater van de
melkstal kan worden opgevangen dan kan volledig in de benodigde hoeveelheid water worden
voorzien.
De extra kosten voor de sector van verdunnen van mest zitten in het opvangen/opslaan van water en
het toedienen van een groter volume (verdunde) mest. In het stikstofplan ‘Uit de gecreëerde
stikstofimpasse’ van het Landbouw Collectief wordt aangegeven dat op plaatsen waar geen water
beschikbaar is in het zandgebied er putten moeten worden geslagen om grondwater te gebruiken
(Landbouw collectief, 2019). De kosten worden door het Landbouw Collectief geschat op 30.000 Euro
per put. Het opvangen van hemelwater lijkt een goedkopere optie. Daarnaast kunnen er kosten zijn
voor handhaving en controle. 4
Als verdunning van mest leidt tot lagere stikstofverliezen bij toediening, dan kan dit leiden tot hogere
grasopbrengsten. Mogelijk kan er dan iets bespaard worden op de kunstmestgift, maar dit zal
beperkt zijn (naar schatting zo’n 6 kg N per ha; CDM, 2020b). Er zijn echter geen resultaten
beschikbaar van het effect van verdunde mest toegediend met een zodenbemester op de opbrengst
van grasland op zandgrond. Verdunning van mest heeft wisselende resultaten gegeven bij toediening
met de sleepvoetbemester (CDM, 2020b). Het effect van verdunning van mest bij zodenbemesting
op grasopbrengst is waarschijnlijk kleiner dan die bij sleepvoet, omdat de ammoniakemissie bij
zodenbemesting lager is dan de emissie bij de sleepvoetbemester..
In het kader van de Klimaatenveloppe is in 2019 onderzoek gestart naar effecten van verdunnen van
drijfmest bij zodenbemesting op ammoniakemissie en grasopbrengst op zandgrond. In 2020 wordt
dit onderzoek voortgezet en worden er ook metingen van lachgasemissie uitgevoerd. Eind
In het CDM-advies over ‘Borging alternatieve systemen voor mesttoediening’ is aangegeven dat voor de
borging van de toediening van verdunde mest met de sleepvoetbemester er eisen moeten worden gesteld aan
de borging van een juiste toepassing (CDM, 2017). Borging en controle van een juiste werking van de
alternatieve toedieningssystemen vraagt aanzienlijk investeringen van de gebruiker (indicatie: meer dan 15.000
Euro per toedieningssysteem). Daarnaast zijn er kosten voor keuring en registratie en kosten voor fabrikanten.
Er zijn mogelijk ook andere opties voor borging, zoals het meten van de EC van de mest waarmee mogelijk
aangetoond kan worden of mest verdund is (Migchels et al., 2019). Vergelijkbare kosten zullen er zijn voor de
toediening van verdunde mest met de zodenbemester. Bij zodenbemesting moet daarnaast gezorgd worden
dat de toegediende (verdunde) mest in de sleuf blijft en niet boven het maaiveld uitkomt en wegstroomt; dat
stelt additionele eisen aan de borging.
4

9

Bijlage bij brief met kenmerk 2121943/WOTN&M/JvSE van 22-06-2021
2021/begin 2022 is er meer inzicht in de effecten van verdunning van mest bij zodenbemesting op
ammoniakemissie en grasopbrengst en op het risico op afwenteling naar lachgasemissie.

6.3. Meer beweiding
Meer beweiding leidt er toe dat er minder mest in de stal en mestopslag terechtkomt en dat er dus
minder drijfmest wordt toegediend. De emissiefactor van beweiding in NEMA (4% van de TAN) is veel
lager dan die van zodenbemesting (17% van de TAN), waardoor de totale ammoniakemissie uit mest
afneemt. Daarnaast daalt ook de stalemissie bij meer beweiding, omdat de stikstof niet wordt
uitgescheiden in de stal (de emissiefactor voor stallen en mestopslag binnen is gemiddeld 15% voor
melkveestallen).
Gemiddeld genomen is er ruim voldoende graslandareaal aanwezig op melkveebedrijven in
Nederland om te kunnen beweiden. Voor beweiding gaat het echter niet om het totale
graslandareaal, maar om het beweidbare areaal (huiskavel). In 2018 kwam het gemiddelde aantal
uren weidegang van melkkoeien uit op 1031 uur per melkkoe per jaar (Bron: Van Bruggen, CBS;
persoonlijke mededeling). Het doel van de LNV-maatregel is om het aantal uren weidegang per
melkkoe te verhogen met 180 uur tot 1211 uur per koe per jaar. Uit een studie van Van den Pol-van
Dasselaar et al. (2015) blijkt dat vrijwel alle bedrijven een vorm van weidegang zouden kunnen
toepassen. Minder dan 2% van de bedrijven heeft in het geheel geen beweidbare oppervlakte bij
huis, waardoor beweiding onmogelijk is. Circa 25% van de melkkoeien wordt momenteel door een
melkrobot gemolken. Dit kan de mogelijkheid tot beweiding beperken, maar veel bedrijven met een
melkrobot hebben nog ‘onbenutte’ ruimte om meer te weiden (Van den Pol-van Dasselaar et al.
(2015).
Ongeveer 85% van de bedrijven heeft een veebezetting per ha beweidbare oppervlakte waarbij ze
kunnen voldoen aan de weidenorm uit het Convenant Weidegang van minimaal 120 dagen
weidegang gedurende minimaal 6 uur per dag. Dat betekent dat deze bedrijven minimaal 720 uur
beweiding per koe per jaar kunnen realiseren. Om een weidegang van gemiddeld 1211 uur per koe
per jaar te realiseren dienen de koeien 180 dagen per jaar en 7 uur per dag in de wei te lopen. Het
aantal uren weiden per dag dient verhoogt te worden naar 8 uur per dag indien op 15% van de
bedrijven geen beweiding kan worden toegepast. Dit is theoretisch en praktisch goed mogelijk.
Weidecoaches zien voldoende ruimte voor beweiding op huiskavels 5.
In 2018 werd 71% van het aantal melkkoeien geweid (bijlage 2). In onderhavige studie is er voor
gekozen om de weidegang voor deze dieren uit te breiden en de 29% dieren die niet werden geweid
in 2018 ook niet te laten weiden in 2025. Daardoor is de weidegang van de 71% dieren die in 2018
werden geweid niet met 180 uur uitgebreid maar met circa 250 uur (71% van 250 = ca 180 uur).
Verder is ervoor gekozen om de extra uren weidegang toe te rekenen aan beperkte weidegang
overdag. Het ligt niet voor de hand dat dag en nacht weiden zal toenemen. Het berekende effect van
een toename van beweiding is in dat geval toe te schrijven aan meerdere dagen beperkt weiden en
niet aan meerdere uren per dag weiden. De weidegang dient 180 dagen met gemiddeld ca 9,5 uur
per koe per dag te zijn of 213 dagen met gemiddeld circa 8 uur per koe per dag in 2025, indien op
29% van de bedrijven geen beweiding wordt toegepast. Omdat een aantal bedrijven een systeem van
Weidecoaches van Stichting Weidegang geven aan boeren advies over weidegang;
https://www.stichtingweidegang.nl/

5

10

Bijlage bij brief met kenmerk 2121943/WOTN&M/JvSE van 22-06-2021
dag-en-nacht beweiding toepassen kan het vereiste gemiddelde aantal weidedagen per koe per jaar
en het aantal uren weiden per dag minder zijn dan hier aangeven. Daarnaast zou het meer weiden
van jongvee hier ook een rol kunnen spelen.
Beweiding is economisch gezien vaak gunstiger is dan opstallen, als de huiskavel groot genoeg is (Van
den Pol et al., 2013; Van den Born et al., 2020). Economisch voordeel door beweiding ontstaat door
lagere loonwerkkosten, besparing op (eiwitrijk) krachtvoer, extra opbrengsten door de
melkpremie, betere dier- en klauwgezondheid en minder problemen met uierontstekingen.
Beweiding wordt ook als positief ervaren voor het imago en de marketing van de sector. Nadelen zijn
er ook, waaronder een lagere bruto grasopbrengst per ha grasland, kosten voor afrastering van
percelen en onderhoudt van kavelpaden, en soms een lagere melkopbrengst door minder
mogelijkheden om het rantsoen af te stemmen op de behoefte van de koe. Beweiding vraagt tijd en
vakmanschap van de boer om daadwerkelijk (meer) economisch voordeel uit beweiden te halen (Van
den Born et al., 2020).
Bij weiden is het moeilijker om precies met bijvoeding te sturen op een optimaal RE-gehalte in het
totale rantsoen. Bij meer beweiden is het realiseren van een lager RE-gehalte in het rantsoen lastiger.
In de berekeningen is geen rekening gehouden met indirecte effecten van beweiding. Door
beweiding komt er op het grasland meer weidemest terecht, waarvan de stikstofwerking lager is dan
van toegediende mest (met de zodenbemester). De stikstofwerkingscoëfficiënt is 45% op bedrijven
met beweiding en 60% op bedrijven die alleen maaien. Anderzijds zijn de stikstofgebruiksnormen
lager voor beweiding dan voor maaien. Beweiding kan leiden tot veranderingen in het gebruik van
kunstmeststikstof en daarmee op de ammoniakemissie uit kunstmest. Door meer beweiding en
vooral door de ongelijke verdeling van de urine en mest van weidend vee over een perceel en een
mogelijke toename van de kunstmestgift neemt het risico van nitraatuitspoeling op grasland op
zand- en lössgrond mogelijk toe. Dat geldt ook voor het risico op lachgasemissies. Daarentegen
neemt de emissie van methaan uit mestopslagen af bij een toename van beweiding evenals de
enterische methaanemissie.

6.4. Lager RE-gehalte in het rantsoen van melkvee
Van de drie voorgestelde bronmaatregelen heeft verlaging van het gemiddelde RE-gehalte van het
rantsoen van melkvee tot gemiddeld 160 g per kg drogestof op sectorniveau het grootste effect op
de ammoniakemissie; de voorgestelde verlaging van het gemiddelde RE-gehalte in het rantsoen leidt
in 2025 tot een vermindering van de totale ammoniakemissie van 3,5 kton per jaar ten opzichte van
de referentie-emissie (Figuur 1). Verlaging van het RE-gehalte in het rantsoen draagt globaal 70% bij
aan de totale vermindering van de ammoniakemissie door de drie bronmaatregelen (in totaal 4,6-5,2
kton per jaar).
In 2018 was het gemiddelde RE-gehalte in het rantsoen 167 g per kg drogestof op sectorniveau. De
maatregel betreft dus een gemiddelde verlaging van het RE-gehalte met 7 g per kg, overeenkomend
met een gemiddelde verlaging van 4%. In de berekeningen is aangenomen dat het aandeel snijmais
in het rantsoen gelijk blijft en dat het gemiddelde RE-gehalte van aangekocht melkveemengvoer
afneemt van 187 g per kg in 2018 naar 161 g RE per kg in 2025, een daling van 14%. Door de afname
van het RE-gehalte van aangekocht melkveemengvoer komt het eiwitgehalte van het
melkveerantsoen in noord-west Nederland uit op gemiddeld 167 g RE/kg droge stof en in zuid-oost
Nederland op gemiddeld 156 g RE per kg droge stof. Opgemerkt wordt dat er steeds meer bedrijven
11

Bijlage bij brief met kenmerk 2121943/WOTN&M/JvSE van 22-06-2021
geen derogatie meer aanvragen en daardoor niet gebonden zijn aan de eis dat minimaal 80% van het
areaal uit grasland moet bestaan (Hoogeveen en Prins, 2019). Bedrijven die niet meedoen kunnen
meer snijmais gebruiken in het rantsoen. Het mag niet worden uitgesloten dat aandeel snijmaïs in
het rantsoen in 2025 zal stijgen. Hier is nu geen rekening mee gehouden.
Hoe de afname van het gemiddelde RE-gehalte in het rantsoen op sectorniveau wordt gerealiseerd,
is nog onduidelijk. Een afname in het gemiddelde RE-gehalte van aangekocht melkveemengvoer is
één van de opties. De afname van het gemiddelde RE-gehalte in het rantsoen op sectorniveau kan
ook worden gerealiseerd door het aandeel snijmais in het rantsoen te verhogen of door verlaging van
het RE-gehalte van kuilgras en vers gras (door iets later te maaien of in te scharen). Het toepassen
van meer beweiding als maatregel om ammoniaemissie te beperken, maakt het lastiger om te sturen
op het gewenste RE-gehalte. Verlaging van het RE-gehalte door aanpassing van samenstelling
ruwvoer kan een ander effect hebben op ammoniakemissie. Bijvoorbeeld, als er meer snijmais
wordt gevoerd, zal de TAN-excretie lager worden bij eenzelfde verlaging van RE met krachtvoer of
gras, omdat de fecale stikstofverteerbaarheid van snijmaïs veel lager is dan van krachtvoer of gras.
Het effect op ammoniakemissie is dan ook groter. Door eisen aan derogatie wordt er echter een
maximum gesteld aan het areaal waarop snijmaïs kan worden geteeld. De afspraak op sectorniveau
impliceert dat individuele bedrijven eigen keuzes kunnen maken om de gestelde doelen te realiseren.
Het ligt voor de hand om de voortgang van de maatregel te monitoren via de KringloopWijzer,
waarbij bedrijven die voorop lopen, beloond zouden kunnen worden via de melkprijs of GLBmiddelen.
Op verzoek van het ministerie van LNV (en de Tweede Kamer) hebben de CDM (CDM, 2020d) en PBL
(Vink et al., 2020) eerder ook analyses uitgevoerd naar de effecten van een verlaging van het REgehalte in aangekocht krachtvoer in het kader van de uitvoering van de Spoedwet Aanpak Stikstof.
Eén van de beleidsopties ging over maximale RE-gehaltes in aangekocht krachtvoer als functie van
grondsoort en bedrijfsintensiteit (9 klassen). De andere optie had betrekking op een gemiddelde
verlaging van het RE-gehalte in aangekocht krachtvoer van 3% op sectorniveau ten opzichte van
2018. Het doel van de opties was om een vermindering van de ammoniakemissie te realiseren van
0,20 kton per jaar ten opzichte van referentiejaar 2018. Het doel van deze opties was dus minder
ambitieus dan de nu voorgestelde bronmaatregel, maar de implementatie was wel bedoeld op korte
termijn (najaar 2020). Beide opties zijn uiteindelijk niet uitgevoerd.
Uit technisch oogpunt is een verlaging van het gemiddelde RE-gehalte van het rantsoen van melkvee
tot gemiddeld 160 g per kg drogestof op sectorniveau realiseerbaar, zonder negatieve gevolgen voor
melkproductie en diergezondheid. Een essentieel verschil van de maatregel in het onderhavige
advies met de hierboven genoemde krachtvoermaatregel uit 2020, is dat het krachtvoer toen aan
een strikt maximum gehalte was gebonden. Dat betekent dat kalveren en koeien die meer eiwit
nodig hadden, niet voldoende gevoerd konden worden, met daardoor een gezondheidsrisico. In het
huidige advies daalt het RE-gehalte in het rantsoen, maar is er geen sprake van een maximaal REgehalte per kilo krachtvoer. Het is niet moeilijk voor veehouders om dan dieren die het nodig hebben
de eiwitrijke brok te geven.
Er is door het ministerie van LNV gekozen van het scenario om RE-gehalte te laten dalen tot 160 g per
kg drogestof. Volgens WUM zat melkvee paar jaar geleden rond 150 g RE per kg drogestof. Het
gemiddelde kan verder omlaag zonder negatieve gevolgen voor productie en gezondheid (J. Dijkstra;
persoonlijke mededeling). De spreiding tussen bedrijven in RE-gehalte van het rantsoen is echter
groot, en voor sommige bedrijven is het niet eenvoudig om een gemiddeld RE-gehalte in het
12

Bijlage bij brief met kenmerk 2121943/WOTN&M/JvSE van 22-06-2021
rantsoen van 160 g per kg drogestof te realiseren; dit geldt vooral voor bedrijven die geen snijmais
kunnen telen. Ook de variatie tussen jaren in het gemiddelde RE-gehalte is soms groot, door de
invloed van de weersgesteldheid op het RE-gehalte van vooral gras. KringloopWijzer-resultaten uit
2013-2015 geven aan dat toen al veel bedrijven een RE-gemiddeld van 160 g per kg drogestof of
minder in het rantsoen hadden (Oenema en Oenema, 2021).
Naarmate de doelstelling van het gemiddelde RE-gehalte in het rantsoen van melkvee scherper
wordt, zullen er meer bedrijven en melkkoeien problemen krijgen, die via bedrijfsspecifieke en meer
melkkoe-specifieke begeleiding opgelost dienen te worden. De rol van veevoedingsadviseurs neemt
daardoor toe. De Subsidiemodule Agrarische Bedrijfsadvisering en Educatie (SABE-regeling) stelt
melkveehouders om advies te krijgen van geaccrediteerde bedrijfsadviseurs over bijvoorbeeld
‘brongerichte vermindering van de uitstoot van ammoniak naar de lucht
(https://www.rvo.nl/subsidie-en-financieringswijzer/advies-en-cursus-voor-agrari%C3%ABrs).

6.5. Onzekerheden
Eerder zijn onzekerheidsanalyses uitgevoerd voor de berekende emissies met het NEMA-model; er is
een bandbreedte berekend waarbinnen de berekende emissies met een 95%-betrouwbaarheid
(waarschijnlijkheid) zullen liggen (Van der Zee et al., 2021; Van Bruggen et al., 2021). Het betreft hier
de totale emissies uit de landbouw die berekend zijn voor het verleden (gebruikt door
EmissieRegistratie). In de onzekerheidsanalyse zijn de onzekerheden in naleving en handhaving niet
of slechts deels meegenomen. In Tabel 2 zijn onzekerheidspercentages voor de berekende NH3emissies weergegeven per onderdeel en voor het totaal. Er zijn destijds geen onzekerheidsanalyses
uitgevoerd voor alleen de melkveehouderij.
De onzekerheid in de berekende totale ammoniakemissie in Nederland bedraagt 25%. Dit betekent
dat de totale ammoniakemissie uit de landbouw in 2019 met een zekerheid van 95% ligt in de
bandbreedte van 105,6 ± 25% kton (dus tussen 79 en 132 kton). De emissie uit beweiding heeft de
grootste relatieve onzekerheid (56%), omdat de emissiefactor in NEMA onzeker is (gebaseerd op
slechts één meting; Van der Zee et al., 2021). De onzekerheid in de emissie bij mesttoediening is ook
relatief groot (38%) en is absoluut gezien het grootste van alle afzonderlijke bronnen. Opgemerkt
moet worden dat de recent berekende onzekerheden in stalemissies (op basis van verschillen tussen
de berekende stikstof-fosfaatverhouding in excretie en de gemeten stikstof-fosfaatverhouding in
mest afkomstig uit mestopslagen; Van Bruggen en Geertjes, 2019; CDM 2020c) nog niet zijn verwerkt
in de onzekerheidsanalyse van NEMA.
Voor toekomstscenario’s neemt de onzekerheid in de berekende emissies toe, onder andere door de
gekozen uitgangspunten van de scenario’s. In het scenario KEV 2025 zitten extra onzekerheden.
Aangezien de effecten van de drie bronmaatregelen worden gebaseerd op het verschil tussen de
totale emissies met en zonder de maatregelen, heeft deze extra onzekerheid geen grote invloed op
het effect van de drie bronmaatregelen.
Van de drie bronmaatregelen heeft die van verdunning van mest bij zodenbemesting een extra
onzekerheid doordat het effect van deze maatregel nog niet experimenteel is vastgesteld en er dus
ook geen onderbouwde emissiefactor is. Daarom zijn er twee berekeningen uitgevoerd, met 10 en
25% emissiereductie, maar in beide gevallen gaat het dus om schattingen.
Bij de maatregelen meer beweiding en verlaging van het RE-gehalte zijn geen neveneffecten
meegenomen, zoals effecten op andere componenten in het rantsoen, veranderingen in bemesting
(kunstmestgebruik) en landgebruik. In de berekeningen is uitgegaan dat het gemiddelde RE-gehalte
13

Bijlage bij brief met kenmerk 2121943/WOTN&M/JvSE van 22-06-2021
•

•
•

•

De uitgangspunten bij de berekeningen van maatregelen verschillen tussen beide studies, zoals
de implementatiegraad van verdunnen van mest bij zodenbemesting op grasland op zandgrond
en het RE-gehalte in het rantsoen.
Het zichtjaar van Reijs et al. (2021) is 2030 en van het CDM-advies 2025 en de studies zijn
gebaseerd op andere toekomstscenario’s.
In Reijs et al. (2021) zijn berekeningen gemaakt voor acht typen melkveebedrijven met het model
Dairy Wise en met de Kringloopwijzer en dit is opgeschaald naar landelijk niveau. In dit CDMadvies is met WUM en NEMA op nationaal niveau gerekend.
In de studie van Reijs et al. (2021) zijn de NEMA-emissiefactoren gebruikt van de berekening van
2018. Reijs et al. houdt geen rekening met de eerder aangegeven methodewijziging van NEMA
toegepast voor de berekening van 2019 met een herberekening van 2018 (aanpassing
emissiefactor van zodenbemesting, emissiefactor van emissiearme melkveestallen en de
verdeling van mest over grasland en bouwland). Aanpassingen in de emissiefactoren zijn van
invloed op de effecten van maatregelen op ammoniakemissie.

7. Conclusies
De drie bronmaatregelen leiden bij invoering conform de beschrijving in Bijlage 2 tot een
vermindering van de ammoniakemissie uit de melkveehouderij in 2025. Bij gelijktijdige invoering
wordt een vermindering van de ammoniakemissie gerealiseerd van 4,6 tot 5,2 kton per jaar. Dat
komt overeen met een vermindering van 9 à 10% van de ammoniakemissie uit mest uit de
melkveehouderij.
Verreweg de grootste bijdrage wordt geleverd door een verlaging van het RE-gehalte van het
rantsoen van melkvee van gemiddeld 167 g per kg drogestof in 2018 naar gemiddeld 160 g per kg
drogestof in 2025 (een gemiddelde verlaging van het RE-gehalte van 4% op sectorniveau). Door deze
bronmaatregel neemt de ammoniakemissie af met 3,5 kton per jaar ten opzichte van de geraamde
emissie in 2025 zonder deze maatregel. Door het gemiddelde aantal uren weidegang te vergroten
met 180 uur naar 1211 uur in 2025 neemt de ammoniakemissie met 0,7 kton af per jaar in 2025.
Door drijfmest verdund met water toe te dienen (1 deel water op 2 delen drijfmest) via de
zodenbemester op 50% van het areaal grasland op zandgronden neemt de ammoniakemissie naar
verwachting met 0,4 tot 1,0 kton per jaar af in 2025.
De onzekerheid in de berekende vermindering van de ammoniakemissies door de drie
bronmaatregelen is relatief groot, vooral bij verdunning van mest. Voor alle drie de maatregelen is er
onzekerheid, die samenhangt met de onzekerheid over de uitvoering (en handhaving) van de
maatregelen, en met de intrinsieke onzekerheid in de berekeningen (b.v. emissiefactoren en
statistische gegevens). De onzekerheid in de berekende ammoniakemissie uit de Nederlandse
landbouw wordt geschat op 25%.
Alle drie bronmaatregelen vergen aandacht van de veehouders. Verlaging van het RE-gehalte in het
rantsoen en meer beweiding vraagt kennis en overleg met de voeradviseur en bedrijfsadviseur. Deze
maatregelen vergen investeringen in kennis maar weinig of niets in ‘hardware’. Ook brengen deze
maatregelen weinig tot geen extra kosten met zich mee, anders dan investeringen in kennis en
management. Verdunning van drijfmest vraagt op veel bedrijven om logistieke aanpassingen, in
samenwerking met de loonwerker; water en drijfmest moeten in een bepaalde verhouding bij elkaar
worden gebracht bij de toediening via de zodenbemester. Omdat water niet op alle percelen direct
15

Bijlage bij brief met kenmerk 2121943/WOTN&M/JvSE van 22-06-2021
beschikbaar is, zijn investeringen nodig, waardoor deze maatregel op sommige bedrijven relatief
duur is.
Bij juiste uitvoering worden bij geen van de bronmaatregelen grote ongewenste neveneffecten
verwacht.

16

Bijlage bij brief met kenmerk 2121943/WOTN&M/JvSE van 22-06-2021

Referenties
Born, van den G., L. Couvreur, J. van Dam, G. Geilenkirchen, M. ’t Hoen, R. Koelemeijer, M. van
Schijndel, M. Vink, en E. (2020) Analyse stikstofbronmaatregelen, Analyse op verzoek van het kabinet
van zestien maatregelen om de uitstoot van stikstofoxiden en ammoniak in Nederland te beperken.
PBL-publicatienummer: 4073.
Bruggen, C. van & K. Geertjes (2019) Stikstofverlies uit opgeslagen mest - Stikstofverlies berekend uit
het verschil in verhouding tussen stikstof en fosfaat bij excretie en bij mestafvoer. Centraal Bureau
voor de Statistiek, Den Haag/Heerlen/Bonaire, 2019.
Bruggen, C. van, A. Bannink, C.M. Groenestein, J.F.M. Huijsmans, L.A. Lagerwerf, H.H. Luesink, G.L.
Velthof & J. Vonk (2020). Emissies naar lucht uit de landbouw, 1990-2018. Berekeningen met het
model NEMA. Wageningen, WOT Natuur & Milieu, WOt-technical report 178. 224 p.
Bruggen, C. van, A. Bannink, C.M. Groenestein, J.F.M. Huijsmans, L.A. Lagerwerf, H.H. Luesink, M.B.H.
Ros, G.L. Velthof, J. Vonk en T. van der Zee (2021). Emissies naar lucht uit de landbouw berekend met
NEMA voor 1990-2019. Wageningen, WOT Natuur & Milieu, WOt-technical report 178. 224 p.
CBS (2020) Dierlĳke mest en mineralen 2019. CBS, © Centraal Bureau voor de Statistiek, Den
Haag/Heerlen/Bonaire https://www.cbs.nl/nl-nl/publicatie/2020/40/dierlijke-mest-en-mineralen2019
CDM (2017) CDM-advies ‘Borging en handhaving alternatieve mesttoedieningstechnieken’
https://www.wur.nl/upload mm/e/6/b/c0cd7d38-e69b-417d-bbc9ddf2179a27db 1716236 Oene%20Oenema%20bijlage%201.pdf
CDM (2020a) CDM-advies ‘Analyse ammoniakemissies uit de landbouw periode 2012-2018’.
https://www.wur.nl/web/file?uuid=5ad105fd-da43-405f-be5b-a57750f65520&owner=497277b7cdf0-4852-b124-6b45db364d72&contentid=561032&elementid=16470668
CDM (2020b) CDM-advies ‘Effecten van verdunning van mest bij mestaanwending op zandgrond’.
https://www.wur.nl/web/file?uuid=fa006768-ec92-4237-bfb0-a17ce77ce3c1&owner=497277b7cdf0-4852-b124-6b45db364d72&contentid=474806&elementid=15671520
CDM (2020c) CDM-advies ‘Stikstofverliezen uit mest in stallen en mestopslagen’.
https://www.wur.nl/web/file?uuid=fb6dda70-4de0-4dc9-9d90-dd06c2d3781d&owner=497277b7cdf0-4852-b124-6b45db364d72&contentid=539894&elementid=15671520
CDM (2020d). Advies Vermindering ammoniakemissies door minder eiwit in krachtvoer van melkvee.
Wageningen. https://www.wur.nl/upload mm/3/d/3/5d41293b-3327-491b-99b43cb13543c173 2014338 CDM%20Advies%20Vermindering%20ammoniakemissies%20door%20mind
er%20eiwit%20in%20krachtvoer%20van%20melkvee.pdf

17

Bijlage bij brief met kenmerk 2121943/WOTN&M/JvSE van 22-06-2021
Goedhart, P. W., Mosquera, J. & Huijsmans, J. F. M., Apr 2020. Estimating ammonia emission after
field application of manure by the integrated horizontal flux method: a comparison of concentration
and wind speed profiles. Soil Use and Management. 36, 2, p. 338-350.
Hoogeveen, M., C. Daatselaar en H. Prins (2019) Afname derogatie: verkenning omvang en
beweegredenen ondernemers. WEcR notitie.
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2019/07/19/afname-derogatieverkenningomvang-en-beweegredenen-ondernemers
Kros, H., van Os, J., Voogd, J. C., Groenendijk, P., van Bruggen, C., te Molder, R., & Ros, G. (2019).
Ruimtelijke allocatie van mesttoediening en ammoniakemissie: beschrijving mestverdelingsmodule
INITIATOR versie 5. (Wageningen Environmental Research rapport; No. 2939). Wageningen
Environmental Research.
Landbouw Collectief (2019). Uit de gecreëerde stikstofimpasse https://www.lto.nl/wpcontent/uploads/2019/11/Landbouwcollectief rapport.pdf
Migchels, G., L. Joosten, M. van Leeuwen, R. Ferwerda en W. Houwers (2019). Borgen van
maatregelen om ammoniakemissie te reduceren. Wageningen Livestock Research, Rapport 1196.
Oenema, J. en O. Oenema (2021) Intensification of grassland-based dairy production and its impacts
on land, nitrogen and phosphorus use efficiencies. Front. Agr. Sci. Eng. 8(1): 130–147
Pol, van den A., Philipsen, A. P., & de Haan, M. H. A. (2013). Economisch weiden. Rapport
Wageningen UR Livestock Research; No. 679.
Pol-van Dasselaar van den A., P.W. Blokland, T.J.A. Gies, M.H.A. de Haan, G. Holshof, H.S.D. Naeff en
A.P. Philipsen (2015) Beweidbare oppervlakte en weidegang op melkveebedrijven in Nederland.
Wageningen UR Livestock Research, rapport 917. 57 pp.
Reijs, J., A. Beldman, M. de Haan, A. Evers, G. Doornewaard & I. Vermeij (2021) Perspectief voor het
verlagen van NH3 emissie uit de Nederlandse melkveehouderij. Verkenning van reductiepotentieel en
economische impact op sectorniveau op basis van integrale doorrekening maatregelen op 8
representatieve melkveebedrijven. Wageningen Economic Research No. 2021-052.
Vink, Van den Born et al (2020), Stikstofreductie via het krachtvoer, Analyse van de Kamermotie
over 3 procent reductie van het RE-gehalte in krachtvoer, Den Haag: PBL.
Vonk, J., Arets, E. J. M. M., Bannink, A., van Bruggen, C., Groenestein, C. M., Huijsmans, J. F. M.,
Lagerwerf, L. A., Luesink, H. H., Ros, M. B. H., Schelhaas, M. J., van der Zee, T., & Velthof, G. L. (2020).
Referentieraming van emissies naar de lucht uit landbouw en landgebruik tot 2030, met doorkijk
naar 2035: Achtergronddocument bij de Klimaat- en Energieverkenning 2020. Rapport / Wageningen
Livestock Research; No. 1278.
Zee, T. van der, A. Bannink, C. van Bruggen, K. Groenestein, J. Huijsmans, J. van der Kolk, L.
Lagerwerf, H. Luesink, G. Velthof en J. Vonk (2021) Methodology for estimating emissions from
agriculture in the Netherlands. Calculations for CH4, NH3, N2O, NOx, NMVOC, PM10, PM2.5 and CO2
using the National Emission Model for Agriculture (NEMA) – Update 2021. RIVM report 2021-0008.
18

Bijlage bij brief met kenmerk 2121943/WOTN&M/JvSE van 22-06-2021
Bijlage 2. Doorrekening van het effect van beleidsmaatregelen reductie ammoniak in 2025
Cor van Bruggen, CBS
Het ministerie van LNV heeft de CDM gevraagd om het effect van drie bronmaatregelen voor het
reduceren van ammoniakemissie uit de melkveehouderij te berekenen. Het gaat hierbij om
verdunnen van mest bij zodenbemesting, beweiding en vermindering eiwitgehalte van het rantsoen.
Het effect van de maatregelen is op nationaal niveau berekend met het model NEMA (National
Emission Model Agriculture). Voor de doorrekening van de bronmaatregelen is het scenario voor
2025 in KEV2020 opnieuw doorgerekend. Hierbij is gebruik gemaakt van de nieuwste NEMA-versie
(Van Bruggen et al., 2021) waarin enkele belangrijke methodewijzigingen zijn doorgevoerd die
relevant zijn voor de berekening van de ammoniakemissie uit de melkveehouderij en die nog niet zijn
meegenomen in de KEV2020. Het betreft het stikstofverlies uit stallen, de emissiefactor voor
zodenbemesting op grasland en de verdeling van toegediende mest over grasland en bouwland.
Door uit te gaan van de nieuwste NEMA-versie met de hiervoor genoemde methodewijzigingen, wijkt
de referentie-emissie in 2025 af van de berekende emissie in 2025 in de KEV2020.
Maatregelen
• Op 50% van het grasland op zandgrond waar nu zodenbemesting wordt toegepast, wordt in 2025
zodenbemesting met verdunde mest toegepast (1 deel water op 2 delen mest).
Op dit moment loopt er onderzoek naar de emissie uit verdunde mest toegediend met een
zodenbemester. De effectiviteit van deze maatregel en een emissiefactor zijn dus nog niet
bekend. In een advies van de CDM is op basis van expert judgement geschat dat het verdunnen
van mest met 0,5 deel water op 1 deel mest leidt tot een emissiereductie van 20–30%, bij
zodenbemesting van grasland op zandgrond. 6 Er is voorgesteld om twee berekeningen uit te
voeren en een bandbreedte aan te geven (Nb. er zal ook worden aangegeven dat het niet mag
worden uitgesloten dat deze maatregel geen effect heeft, omdat er meer mest moet worden
toegediend bij een zelfde stikstof- of fosfaatgift:
o Reductiefactor emissie: 25%
o Reductiefactor emissie: 10%
•

Voor alle melkkoeien in Nederland wordt ervan uitgegaan dat het aantal weide-uren met 180 uur
is toegenomen in 2025 ten opzicht van 2018 (het gewogen gemiddelde aantal uren weidegang
van alle melkkoeien in Nederland was in 2018 volgens opgave CBS 1031 uren). Het extra aantal
uren weidegang van jongvee in de verhouding van ammoniakuitstoot t.o.v. melkvee (>2 jaar)
mag worden meegenomen in de berekening. Dit is 0,2 voor jongvee < 1 jaar en 0,4 voor jongvee
>1 jaar.

•

Het RE-gehalte in het rantsoen van melkvee (van melkgevend melkvee, droogstaand vee inclusief
bijbehorend jongvee) bedraagt in 2025 160 g RE/kg ds gemiddeld op sectorniveau.

https://www.wur.nl/web/file?uuid=fa006768-ec92-4237-bfb0-a17ce77ce3c1&owner=497277b7-cdf0-4852b124-6b45db364d72&contentid=474806&elementid=15671520
6

21

Bijlage bij brief met kenmerk 2121943/WOTN&M/JvSE van 22-06-2021
Uitwerking
Er zijn geen indirecte effecten meegenomen in de berekeningen (bv. effecten op andere
componenten in het rantsoen, veranderingen in bemesting en landgebruik).
1. Voor het doorrekenen van zodenbemesting met verdunde mest op grasland-zand is het aandeel
van de zodenbemesting op grasland-zand vastgesteld met gegevens van het model INITIATOR
(Kros, persoonlijke mededeling). Uit deze gegevens blijkt dat het aandeel grasland-zand binnen
zodenbemesting in 2018 63,8% bedroeg. De gemiddelde EF voor zodenbemesting in NEMA is
berekend met:
EFzb = ZBgraszand x 0,5 x EFzbreg x (1-REDFAC) + (ZBgrasov + ZBgraszand x 0,5) x EFzbreg
Hierin is:
ZBgraszand
EFzbreg
REDFAC
ZBgrasov

: aandeel zodenbemesting op grasland-zand.
: reguliere emissiefactor voor zodenbemesting.
: reductiefactor voor emissie met zodenbemesting.
: aandeel zodenbemesting op grasland- klei en veen.

De gemiddelde emissiefactor voor zodenbemesting op grasland als de mest verdund wordt
toegediend op zandgrond is 15,6% bij een emissiereductie van 25% en 16,5% bij een
emissiereductie van 10%.
Voor 2025 is gerekend met een totaal aandeel zodenbemesting van 64,4% (cijfer 2015-2018).
INITIATOR berekent een lager aandeel voor zodenbemesting in deze periode (globaal 55-60%).
2. In 2018 kwam het gemiddelde aantal uren weidegang van melkkoeien uit op 1031 uur. Het doel
van de maatregel is dus om het aantal uur weidegang per melkkoe te verhogen met 180 uur tot
1211 uur per jaar.
De invulling van de maatregel kan bijvoorbeeld door verhoging van het aantal uren weidegang
van weidende dieren, door minder permanent opstallen, door meer weidegang van jongvee als
dit leidt tot dezelfde vermindering van ammoniakemissie of door combinaties van deze mogelijke
maatregelen. Er is bij de doorrekening voor gekozen om de weidegang van weidende dieren
(71% van het aantal dieren in 2018) te verhogen en het aantal dieren dat permanent op stal staat
gelijk te houden. Om de gemiddelde weidegang per koe te laten toenemen met 180 uur, moet de
weidegang van weidende dieren toenemen met ca. 250 uur (71% x 250). Verder is ervoor
gekozen om de extra uren weidegang toe te rekenen aan beperkte weidegang overdag. Het ligt
niet voor de hand dat dag en nacht weiden zal toenemen. Het berekende effect van een
toename van beweiding is in dat geval toe te schrijven aan meerdere dagen beperkt weiden en
niet aan meerdere uren per dag weiden.
De reductie van NH3-emissie die wordt bereikt na uitbreiding van de weidegang hangt af van de
vorm waarin de (extra) beweiding wordt aangeboden, bijvoorbeeld dag en nacht weiden of
alleen beperkt overdag weiden. Voor weidemest geldt weliswaar een lagere emissiefactor, maar
gedurende de weidegang is de stalemissie niet direct nul. De som van de weide-emissie en de
emissie van de lege stal vormen dus de emissies tijdens beweiden. Per saldo daalt de NH3emissie tijdens beweiden ten opzichte van niet beweiden.
3. Het eiwitgehalte van het melkveerantsoen (melkkoeien en jongvee) is in de uitgangssituatie voor
2025 167 gram RE/kg droge stof. Verlaging van het RE-gehalte kan op verschillende manieren,
bijvoorbeeld door het aandeel voedermiddelen met een relatief laag eiwitgehalte in het rantsoen
te verhogen of door verlaging van de samenstelling van krachtvoer. Er is in de berekening voor
22

Bijlage bij brief met kenmerk 2121943/WOTN&M/JvSE van 22-06-2021
dit laatste gekozen omdat het niet aannemelijk is dat het aandeel snijmaïs zal toenemen,
conform de verwachting voor 2025 in KEV2020. In de uitgangssituatie is het RE-gehalte van
melkveemengvoer 187 g/kg. Om het RE-gehalte van het melkveerantsoen te laten dalen tot 160
g RE/kg droge stof zal het eiwitgehalte van melkveemengvoer moeten dalen tot 161 g RE/kg, een
daling van 14%. Bij deze afname komt het eiwitgehalte van het melkveerantsoen in NoordWest
Nederland uit op 167 g RE/kg droge stof en in ZuidOost Nederland op 156 g RE/kg droge stof.

23

Bijlage bij brief met kenmerk 2121943/WOTN&M/JvSE van 22-06-2021
Bijlage 3. Commissie Deskundigen Meststoffenwet

Samenstelling van de Commissie Deskundigen Meststoffenwet
Leden
Prof.dr.ir. M.K. van Ittersum
Plantaardige productiesystemen
Wageningen Universiteit
Diervoeding
Governance of agrobiodiversity
Bedrijfseconomie
Watersystemen en Global Change
Beleidstransformaties voor
duurzame samenleving
Milieutechnologie en Resource use
Precisielandbouw/Smart Farming
Bodem en nutriëntenmanagement
Secretaris
Adviseur

Dr.ir. J. Dijkstra
Wageningen Universiteit
Prof.dr. H.A.C. Runhaar
Universiteit Utrecht
Prof.dr.ir. A.G.J.M. Oude Lansink
Wageningen Universiteit
Prof.dr.ir. C. Kroeze
Wageningen Universiteit
Dr. M.A. Wiering
Radboud Universiteit Nijmegen
Prof. dr.ir. E. Meers
Universiteit Gent
Dr.ir. C.G. Kocks,
AERES Hogeschool
Prof.dr.ir. O. Oenema (tevens voorzitter)
Wageningen Universiteit
Dr.ir. G.L. Velthof
Wageningen Environmental Research

Planbureau voor de Leefomgeving

Dr.ir. J.J.M. van Grinsven
PBL, Bilthoven

24

Bijlage bij brief met kenmerk 2121943/WOTN&M/JvSE van 22-06-2021
Tabel 4.3. Ammoniakemissie in kton NH3 uit de landbouw in Nederland, uit mest uit de landbouw die
bij hobbybedrijven en particulieren wordt toegepast (“niet landbouw”) en het totaal in 2018 en 2019
(Van Bruggen et al., 2021).

Rundvee
stal en opslag
stal
opslag
weiden
toedienen
mestbe- en verwerking

61,0
33,5
32,6
0,9
1,1
26,2
0,2

2018
Niet
landbouw
1,1
0,0
0,0
0,0
0,1
1,1
0,0

melk- en kalfkoeien
stal en opslag
stal
opslag
weiden
toedienen
mestbe- en verwerking

41,9
22,8
22,3
0,5
0,7
18,3
0,1

0,5
0,0
0,0
0,0
0,0
0,4
0,0

42,4
22,8
22,3
0,5
0,7
18,7
0,1

39,9
22,0
21,5
0,5
0,7
17,2
0,1

0,5
0,0
0,0
0,0
0,0
0,4
0,0

40,4
22,0
21,5
0,5
0,7
17,6
0,1

jongvee incl, fokstieren
stal en opslag
stal
opslag
weiden
toedienen
mestbe- en verwerking

11,0
5,3
5,0
0,2
0,3
5,4
0,0

0,4
0,0
0,0
0,0
0,0
0,4
0,0

11,4
5,3
5,0
0,2
0,3
5,8
0,0

9,5
4,7
4,5
0,2
0,3
4,5
0,0

0,3
0,0
0,0
0,0
0,0
0,3
0,0

9,8
4,7
4,5
0,2
0,3
4,9
0,0

vleeskalveren
stal en opslag
stal
opslag
weiden
toedienen
mestbe- en verwerking

5,4
4,3
4,3
0,0
0,0
1,0
0,1

0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0

5,4
4,3
4,3
0,0
0,0
1,1
0,1

5,3
4,1
4,1
0,0
0,0
1,1
0,1

0,1
0,0
0,0
0,0
0,0
0,1
0,0

5,3
4,1
4,1
0,0
0,0
1,2
0,1

zoog-, mest- en weidekoeien
stal en opslag
stal
opslag
weiden
toedienen
mestbe- en verwerking

0,8
0,3
0,3
0,0
0,1
0,4
0,0

0,1
0,0
0,0
0,0
0,0
0,1
0,0

0,9
0,3
0,3
0,0
0,1
0,5
0,0

0,7
0,3
0,2
0,0
0,1
0,4
0,0

0,1
0,0
0,0
0,0
0,0
0,1
0,0

0,8
0,3
0,2
0,0
0,1
0,4
0,0

overig vleesvee
stal en opslag
stal
opslag
weiden
toedienen
mestbe- en verwerking

1,9
0,8
0,7
0,1
0,0
1,1
0,0

0,2
0,0
0,0
0,0
0,0
0,2
0,0

2,1
0,8
0,7
0,1
0,0
1,2
0,0

1,8
0,8
0,7
0,1
0,0
1,0
0,0

0,2
0,0
0,0
0,0
0,0
0,2
0,0

2,0
0,8
0,7
0,1
0,0
1,2
0,0

Schapen
stal en opslag
stal
opslag
weiden
toedienen

0,5
0,1
0,1
0,0
0,2
0,1

0,1
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0

0,5
0,1
0,1
0,0
0,3
0,2

0,5
0,1
0,1
0,0
0,2
0,1

0,1
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0

0,6
0,1
0,1
0,0
0,3
0,2

Geiten
stal en opslag
stal
opslag
weiden
toedienen

2,3
0,8
0,7
0,1
0,0
1,4

0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0

2,3
0,8
0,7
0,1
0,0
1,5

2,6
1,0
0,8
0,2
0,0
1,6

0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0

2,6
1,0
0,8
0,2
0,0
1,7

Landbouw

Totaal

Landbouw

62,1
33,5
32,6
0,9
1,2
27,3
0,2

57,2
31,8
31,0
0,8
1,1
24,2
0,1

2019
Niet
landbouw
1,1
0,0
0,0
0,0
0,1
1,0
0,0

Totaal
58,3
31,8
31,0
0,8
1,1
25,2
0,1

27

Bijlage bij brief met kenmerk 2121943/WOTN&M/JvSE van 22-06-2021

Paarden en pony's
stal en opslag
stal
opslag
weiden
toedienen

1,1
0,4
0,4
0,1
0,1
0,6

4,0
1,6
1,4
0,2
0,3
2,0

5,1
2,0
1,8
0,3
0,4
2,6

1,1
0,4
0,4
0,1
0,1
0,6

4,0
1,6
1,4
0,2
0,3
2,0

5,1
2,0
1,8
0,3
0,4
2,6

Ezels
stal en opslag
stal
opslag
weiden
toedienen

0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0

Varkens
stal en opslag
stal
opslag
toedienen
mestbe- en verwerking

19,3
14,5
14,2
0,3
3,8
1,0

0,2
0,0
0,0
0,0
0,2
0,0

19,5
14,5
14,2
0,3
4,0
1,0

18,4
13,1
12,8
0,3
4,3
1,1

0,2
0,0
0,0
0,0
0,2
0,0

18,7
13,1
12,8
0,3
4,5
1,1

vleesvarkens
stal en opslag
stal
opslag
toedienen
mestbe- en verwerking

13,8
10,7
10,5
0,2
2,4
0,7

0,1
0,0
0,0
0,0
0,1
0,0

13,9
10,7
10,5
0,2
2,5
0,7

13,1
9,6
9,4
0,2
2,8
0,7

0,1
0,0
0,0
0,0
0,1
0,0

13,2
9,6
9,4
0,2
2,9
0,7

fokvarkens
stal en opslag
stal
opslag
toedienen
mestbe- en verwerking

5,6
3,8
3,7
0,1
1,4
0,3

0,1
0,0
0,0
0,0
0,1
0,0

5,7
3,8
3,7
0,1
1,5
0,3

5,3
3,5
3,4
0,1
1,5
0,3

0,1
0,0
0,0
0,0
0,1
0,0

5,4
3,5
3,4
0,1
1,6
0,3

Pluimvee
stal en opslag
stal
opslag
toedienen
mestbe- en verwerking

13,3
12,2
10,7
1,5
1,0
0,1

0,4
0,0
0,0
0,0
0,4
0,0

13,7
12,2
10,7
1,5
1,4
0,1

11,8
11,5
10,4
1,2
0,1
0,1

0,4
0,0
0,0
0,0
0,4
0,0

12,2
11,5
10,4
1,2
0,5
0,1

legpluimvee
stal en opslag
stal
opslag
toedienen
mestbe- en verwerking

10,0
9,2
7,8
1,4
0,7
0,1

0,3
0,0
0,0
0,0
0,3
0,0

10,3
9,2
7,8
1,4
1,0
0,1

8,7
8,7
7,5
1,2
0,0
0,1

0,3
0,0
0,0
0,0
0,3
0,0

9,1
8,7
7,5
1,2
0,3
0,1

vleeskuikens
stal en opslag
stal
opslag
toedienen
mestbe- en verwerking

2,6
2,4
2,3
0,1
0,2
0,0

0,1
0,0
0,0
0,0
0,1
0,0

2,7
2,4
2,3
0,1
0,2
0,0

2,3
2,3
2,3
0,0
0,0
0,0

0,1
0,0
0,0
0,0
0,1
0,0

2,4
2,3
2,3
0,0
0,1
0,0

eenden
stal en opslag
stal
opslag
toedienen
mestbe- en verwerking

0,3
0,1
0,1
0,0
0,1
0,0

0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0

0,3
0,1
0,1
0,0
0,1
0,0

0,3
0,2
0,1
0,0
0,1
0,0

0,0
0,0
0,0
0,0
0,0
0,0

0,3
0,2
0,1
0,0
0,1
0,0

kalkoenen
stal en opslag
stal
opslag
toedienen

0,5
0,5
0,5
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0
0,0
0,0

0,5
0,5
0,5
0,0
0,0

0,5
0,5
0,5
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0
0,0
0,0

0,5
0,5
0,5
0,0
0,0

28

Bijlage bij brief met kenmerk 2121943/WOTN&M/JvSE van 22-06-2021
mestbe- en verwerking

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

0,0

Konijnen
stal en opslag
stal
opslag
toedienen

0,2
0,1
0,1
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0
0,0
0,0

0,2
0,1
0,1
0,0
0,0

0,2
0,1
0,1
0,0
0,0

0,0
0,0
0,0
0,0
0,0

0,2
0,1
0,1
0,0
0,0

Pelsdieren
stal en opslag
stal
opslag
toedienen

0,3
0,2
0,1
0,0
0,1

0,0
0,0
0,0
0,0
0,0

0,3
0,2
0,1
0,0
0,1

0,3
0,1
0,1
0,0
0,1

0,0
0,0
0,0
0,0
0,0

0,3
0,1
0,1
0,0
0,1

Totaal dierlijke mest
stal en opslag
stal
opslag
weiden
toedienen
mestbe- en verwerking

98,0
61,9
58,9
2,9
1,4
33,4
1,3

5,8
1,6
1,4
0,2
0,4
3,8
0,0

103,7
63,5
60,3
3,2
1,9
37,1
1,3

92,2
58,2
55,7
2,6
1,4
31,2
1,3

5,7
1,6
1,4
0,2
0,4
3,7
0,0

97,9
59,8
57,1
2,8
1,9
34,9
1,3

Kunstmest
Zuiveringsslib
Compost en overige organische
mest
Gewasresten
Afrijping gewassen

9,2
0,0

0,6
0,0

9,8
0,0

8,8
0,0

0,6
0,0

9,3
0,0

0,5
2,2
1,8

0,1
0,0
0,0

0,6
2,2
1,8

0,4
2,4
1,8

0,1
0,0
0,0

0,5
2,4
1,8

Totaal

111,7

6,5

118,2

105,6

6,4

112,0

29

Bijlage bij brief met kenmerk 2121943/WOTN&M/JvSE van 22-06-2021
Bijlage 5. Ammoniakemissies in 2018, 2019, 2025 en in 2025 bij verschillende maatregelen.

Ammoniakemissie uit stallen, mestopslag buiten, beweiding, toedienen van mest en mestbewerking in kton NH3 voor melk- en kalfkoeien en jongvee (incl fokstieren)
in de landbouw.
2018

2019

20251)

melk- en kalfkoeien
stal
opslag
weiden
toedienen
mestbe- en verwerking

2025
[1]

2025
[2]

2025
[3]

2025
[4]

2025
[1]+[3]

2025
[1]+[4]

2025
[2]+[3]

2025
[2]+[4]

22,3
0,5
0,7
18,3
0,1

21,5
0,5
0,7
17,2
0,1

22,2
0,6
0,8
19,9
0,3

22,2
0,6
0,8
19,0
0,3

22,2
0,6
0,8
19,5
0,3

21,9
0,6
0,9
19,4
0,3

20,5
0,6
0,7
18,3
0,3

21,9
0,6
0,9
18,6
0,3

20,5
0,6
0,7
17,5
0,3

21,9
0,6
0,9
19,1
0,3

20,5
0,6
0,7
18,0
0,3

20,2
0,5
0,8
17,9
0,3

20,2
0,5
0,8
17,1
0,3

20,2
0,5
0,8
17,6
0,3

jongvee incl, fokstieren
stal
opslag
weiden
toedienen
mestbe- en verwerking

5,0
0,2
0,3
5,4
0,0

4,5
0,2
0,3
4,5
0,0

4,0
0,2
0,3
4,4
0,0

4,0
0,2
0,3
4,3
0,0

4,0
0,2
0,3
4,4
0,0

4,0
0,2
0,3
4,4
0,0

3,9
0,2
0,3
4,4
0,0

4,0
0,2
0,3
4,3
0,0

3,9
0,2
0,3
4,2
0,0

4,0
0,2
0,3
4,4
0,0

3,9
0,2
0,3
4,3
0,0

3,9
0,2
0,3
4,3
0,0

3,9
0,2
0,3
4,2
0,0

3,9
0,2
0,3
4,3
0,0

52,9

49,4

52,7

51,6
-1,0

52,3
-0,4

52,0
-0,7

49,1
-3,5

50,9
-1,7

48,2
-4,5

51,6
-1,1

48,8
-3,9

48,5
-4,2

47,5
-5,2

48,1
-4,6

Totaal
Effect maatregel t,o,v, 2025

2025
2025
[3]+[4] [1]+[3]+[4]

2025
[2]+[3]+[4]

Referentie-emissie, berekend met de uitgangspunten voor 2025 in KEV2020, De uitgangspunten zijn toegepast in de nieuwste NEMA-versie voor de tijdreeks 1990-2019,
[1] Verdunning van mest bij 50% van de zodenbemesting op grasland met zandgrond met een emissiereductie van 25% ten opzichte van gangbare zodenbemesting,
[2] Als [1] maar dan met een emissiereductie van 10% ten opzichte van gangbare zodenbemesting,
[3] Toename van het aantal weide-uren met 180 uur gemiddeld per koe in 2025 ten opzicht van 2018,
[4] Het RE-gehalte in het rantsoen van melkvee (van me kgevend melkvee, droogstaand vee inclusief bijbehorend jongvee) is in 2025 160 g RE/kg ds gemiddeld,
1)

30