Evaluatie ROM’s 2016-2020
____________________________________________________

Eindrapport

Uitgevoerd in opdracht van:
Ministerie van Economische Zaken en Klimaat

Nijmegen, 25 april 2022

Woord van de begeleidingscommissie

De Regionale ontwikkelingsmaatschappijen (ROM’s) zijn belangrijke spelers in het bevorderen van de innovatie- en concurrentiekracht van Nederlandse regio’s. De voor u liggende
evaluatie voor de periode 2016–2020 gaat hier verder op in.
Via de ROM’s verbinden het Rijk en de provincies verschillende spelers in het innovatieve
Nederlandse regionale ecosysteem met elkaar om omissies en sterke punten in het ecosysteem te verbeteren respectievelijk verder te ontwikkelen. De samenstelling van de begeleidingscommissie is daar een afspiegeling van.
Tussen juli 2021 en maart 2022 is de begeleidingscommissie vijf keer digitaal bij elkaar gekomen om haar licht te schijnen op de onderzoeksopzet, vraagstelling en resultaten. Daarnaast is er een digitaal overleg met het CBS geweest om de econometrische onderzoeksresultaten te bespreken. Kritische opmerkingen of suggesties van de begeleidingscommissie
zijn door BCI op een transparante manier in het eindrapport verwerkt, of met een heldere
argumentatie niet opgenomen. Een werkwijze waar de commissie zich in kon vinden. De
toevoeging door het CBS van een gedegen econometrische analyse die verschillende databronnen combineert is een waardevolle toevoeging aan het analysekader die ook veel mogelijkheden biedt voor de toekomst. Dat EZK daar middelen voor beschikbaar heeft gesteld,
en de samenwerking met een private partij voor heeft gezocht is lovenswaardig.
Als relatieve buitenstaander viel mij op dat de begeleidingscommissie zich eensgezind vanuit
verschillende invalshoeken en disciplines inzette voor een goede evaluatie van het instrument
ROM als geheel. Dat lijkt vanzelfsprekend, maar dat hoeft niet zo te zijn. Wat mij betreft is
deze prettige samenwerking dan ook een afspiegeling van hoe de ROM’s zich als belangrijke,
zelfbewuste en volwassen spelers in het regionale innovatieve bedrijfsleven begeven. Een
veld dat er deels is dankzij hun inspanningen. Een inzicht dat ook niet vanzelfsprekend is.
Graag zou ik de leden van de begeleidingscommissie danken voor hun inzet, net als BCI,
CBS en alle andere deelnemers aan het onderzoek.
Ik wens u veel leesplezier toe.
Felix Zwart, Amsterdam, april 2022
Technisch voorzitter begeleidingscommissie

Inhoudsopgave

Blz.

Management samenvatting

1

Hoofdstuk 1 Inleiding

13

1.1
1.2
1.3
1.4
1.5

Achtergrond
ROM-taken
Interventielogica
Aanpak en methodologie
Leeswijzer

Hoofdstuk 2 Instrument ROM’s
2.1
2.2
2.3
2.4
2.5
2.6
2.7

Profiel ROM’s
Waarom ROM’s?
Synergie drie taken
Internationale vergelijking
Aansturing aandeelhouders
Financiering en kosten
Conclusies

Hoofdstuk 3 Investeren
3.1
3.2
3.3
3.4
3.5
3.6
3.7
3.8

Inleiding
Positionering
Ontwikkelingen financieringsmarkt
Doelstellingen en resultaten
Oordeel bedrijfsleven
Effecten
Samenwerking
Conclusies

13
14
15
19
22

23
23
25
30
32
35
37
40

41
41
42
44
47
50
53
57
59

Blz.

Hoofdstuk 4 Innoveren
4.1
4.2
4.3
4.4
4.5
4.6
4.7
4.8

Inleiding
Kader ROM-inzet Innovatie
Doelstellingen en resultaten
Oordeel bedrijfsleven
Effecten
Positionering en samenwerking
Innovatietaak ROM’s in context
Conclusies

Hoofdstuk 5 Internationaliseren
5.1
5.2
5.3
5.4
5.5
5.6

Inleiding
Resultaten
Economisch belang buitenlandse bedrijven
Resultaten buitenlandse investeringsbevordering in perspectief
Handelsbevordering
Conclusies

Hoofdstuk 6 Conclusies en aanbevelingen
6.1
6.2
6.3

Conclusies
Reflectie op aanbevelingen 2010-2015
Aanbevelingen

62
62
63
66
70
73
75
77
79

81
81
83
85
86
92
94

96
96
102
104

Literatuurlijst

108

Bijlage 1

Begeleidingscommissie

110

Bijlage 2

Interviewpartners

111

Bijlage 3

Literatuurstudie

113

Bijlage 4

Onderzoeksvragen

117

Management samenvatting

1 Inleiding
Achtergrond en vraagstelling
Regionale ontwikkelingsmaatschappijen (ROM’s) zijn actief om de innovatie- en concurrentiekracht van Nederlandse regio’s te bevorderen. De ROM’s fungeren als gezamenlijk instrument van Rijk en Regio in het regionaal economisch (innovatie-)beleid. Het Rijk is aandeelhouder en subsidient van ROM’s. Eenzelfde positie wordt ingenomen door provincies (en in
sommige gevallen ook andere organisaties waaronder regio’s, gemeenten en kennisinstellingen). Het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK) voert elke vijf jaar een beleidsevaluatie uit waarin het functioneren van de ROM’s centraal staat. Voorliggend rapport
is het eindresultaat van de evaluatie van het instrument ROM’s voor de periode 2016-2020.
De evaluatie richt zich op ROM’s die het grootste deel van deze periode actief zijn: Brabantse
Ontwikkelings Maatschappij (BOM), Economische Impuls Zeeland, InnovationQuarter (IQ),
Limburgs Instituut voor Ontwikkeling en Financiering (LIOF), Noordelijke Ontwikkelingsmaatschappij (NOM) en Ontwikkelingsmaatschappij Oost-Nederland (Oost NL). De hoofdvraag
van het onderzoek is als volgt:
Wat is de relevantie van de ROM’s, en hebben de ROM’s hun taken in opdracht van het
Ministerie van EZK – zoals bepaald is in de prestatiedoelen gekoppeld aan de verleende subsidie en het bepaalde in de aandeelhoudersinstructie – voor wat betreft de
drie kerntaken in de periode 2016 – 2020 op een doelmatige en doeltreffende manier
uitgevoerd?
De evaluatie richt zich op de drie kerntaken van de ROM’s:
• Investeren: investeringen door ROM’s in innovatieve (door)startende MKB-bedrijven resp.
snelle groeiers.
• Innoveren: aanjagen door ROM’s van de ontwikkeling van ideeën tot business in de vorm
van innovatieprojecten en business cases.
• Internationaliseren: aantrekken door ROM’s van buitenlandse investeringen, relatiebeheer met internationale bedrijven en bevorderen internationaal ondernemerschap.

Methodiek
Ten behoeve van een gestructureerde aanpak van de evaluatie is gebruik gemaakt van een
evaluatiekader dat gebaseerd is op de aanpak via de interventielogica (de theory of change).
Hierin wordt het functioneren van de ROM’s uiteengezet in verschillende onderdelen, startend

Buck Consultants International

1

met een contextanalyse (waarom wordt het instrument ROM’s ingezet?) en eindigend met de
impact van ROM’s (waar leidt de inzet van ROM’s uiteindelijk toe?). De interventielogica biedt
de structuur om alle relevante aspecten van het functioneren van ROM’s tegen het licht te
kunnen houden. In lijn met de hoofdvraag is gefocust op drie deelvragen:
• Relevantie: wat is de beleidsmatige legitimiteit voor het bestaan van de ROM’s? Zie onderdeel 2 van deze samenvatting.
• Doeltreffendheid (effectiviteit): in hoeverre worden de doelen gerealiseerd? Zie onderdeel
3 van deze samenvatting.
• Doelmatigheid: in hoeverre worden de doelen met efficiënte inzet van middelen bereikt?
Zie onderdeel 4 van deze samenvatting.
Er zijn drie onderzoeksmethoden ingezet om het functioneren van de ROM’s onder de loep
te nemen. Als eerste is een kwantitatieve meting uitgevoerd naar het presteren van ROM’s
op basis van analyses van jaarverslagen, data van de Nederlandse Vereniging van Participatiemaatschappijen (NVP) en econometrisch onderzoek door het CBS. Ten tweede zijn ten
aanzien van de kerntaken investeren en innoveren web enquêtes uitgezet onder ‘klanten’ van
de ROM’s (starters, scale-ups en innovatief MKB die de afgelopen periode ondersteund zijn
door een ROM) om hun mening over het functioneren van ROM’s te achterhalen. Ten derde
zijn interviews afgenomen onder de grootste aandeelhouders (Rijk en provincies) en experts
vanuit de kapitaalmarkt, wetenschap en van clusterorganisaties in de regio’s. Door de inzet
van de interventielogica en de drie onderzoeksmethoden is het functioneren van ROM’s vanuit meerdere invalshoeken geanalyseerd.

2 Relevantie en beleidsmatige legitimiteit
Innovatie is een bron van productiviteits- en werkgelegenheidsgroei en daardoor is innovatie
een belangrijke aanjager van economische ontwikkeling. Vanuit maatschappelijk perspectief
kunnen te weinig investeringen door het MKB in innovatie als marktfalen worden beschouwd.
Hier bevindt zich van origine het bestaansmotief van de ROM’s. Zij hebben een rol in het
oplossen van o.a. informatiegebreken (bijv. bedrijven beschikken over onvoldoende informatie en zekerheden of een R&D-investering leidt tot een daadwerkelijk waardevolle innovatie),
het reduceren van externe effecten (bijv. bedrijven investeren onvoldoende in innovatie omdat opbrengsten van innovatie op het moment van investeren nog onduidelijk zijn) en het
leggen van verbindingen (bijv. omdat kennis van onderzoeksinstituten niet bij kansrijke bedrijven belandt). Wanneer vanuit het perspectief van marktfalen naar de drie kerntaken van
ROM’s wordt gekeken, dan wordt gesteld dat de Investeringstaak in termen van vroege fase
financiering legitiem is omdat de markt onvoldoende investeert in innovatieve starters met
een hoog risicoprofiel. Wat betreft innoveren komen innovatieprogramma’s met meerdere
stakeholders in een regio niet vanzelf tot stand. Dit vraagt om een organisatie die partijen met
elkaar verbindt, oftewel het ‘makelen en schakelen’ door de ROM’s. Wat betreft internationalisering lossen ROM’s marktfalen op door o.a. het verminderen van onvolledige informatie bij
de buitenlandse bedrijven met voornemens om te investeren (in Nederland) en het vergroten
van positieve externe effecten van buitenlandse investeringen in Nederland (door ze te verbinden met andere bedrijven en kennisinstellingen in de regio).

Buck Consultants International

2

In de laatste jaren is sprake van een veranderende omgeving waarin ROM’s actief zijn. Dit
heeft primair betrekking op de innovatietaak van de ROM’s. Mede aangejaagd door de Kabinetsstrategie ‘Versterken van onderzoeks- en innovatie-ecosystemen’ (2020) wordt van
ROM’s verwacht dat zij een rol spelen in het versterken van innovatie-ecosystemen. Dit zijn
“dynamische sets van samenhangende actoren, activiteiten, faciliteiten en regels die van belang zijn voor het onderzoeks- en innovatievermogen van individuele actoren en groepen van
actoren en, hierdoor, voor het creëren van waarde” (Dialogic, 2020). In deze innovatie-ecosystemen kan sprake zijn van systeemfalen wanneer bepaalde actoren ontbreken, onvoldoende ontwikkeld zijn of elkaar niet of onvoldoende kunnen vinden. In het kader van o.a.
het topsectorenbeleid wordt van ROM’s verwacht dat zij hierin een rol spelen, o.a. door (meer)
werk te maken van netwerkvorming. Daarnaast wordt de laatste jaren ook van de ROM’s
verwacht om in het kader van het missiegedreven innovatiebeleid een rol te spelen op bovenregionale thema’s, en vanuit de kracht van de regionale ecosystemen meer aandacht te
besteden aan bovenregionale samenwerking. Denk aan Groeifondsvoorstellen waarin innovatieprogramma’s/-projecten bovenregionaal opgeschaald worden en de samenwerking tussen Rijk en regio dat in de Coronaperiode een versnelling heeft gekregen in het kader van
het Herstelplan Regionale Economie.
Recent is transitiefalen ten aanzien van maatschappelijke uitdagingen zoals klimaatverandering, vergrijzing, duurzame mobiliteit en duurzame voedselvoorziening opgekomen als
vraagstuk waarin ROM’s een rol dienen te vervullen. Van overheden wordt verwacht dat zij
regie nemen en actief belemmeringen wegnemen voor duurzame innovatieve investeringen
en zo een heel netwerk van partijen in beweging brengen. ROM’s en hun aandeelhouders
maken hier in toenemende mate werk van, o.a. in het kader van het missiedreven innovatiebeleid.
De relevantie c.q. beleidsmatige legitimiteit van de ROM’s is in de laatste jaren verschoven van sec marktfalen naar ook systeemfalen (innovatie-ecosystemen en bovenregionale samenwerking) en transitiefalen (maatschappelijke opgaven). Deze verschuiving is niet expliciet zichtbaar in de aandeelhoudersinstructie en subsidiebeschikking van de ROM’s.

3 Doelstellingen en performance kerntaken (doeltreffendheid)
3A Kerntaak Investeren
ROM’s zijn een belangrijke speler op de markt voor venture capital c.q. durfkapitaal. Het
betreft innovatieve bedrijven die nog té ver van de markt staan en het is daardoor risicovol
om in die bedrijven te investeren. Vanuit alleen de private markt wordt deze groep bedrijven
daarom onvoldoende bediend. In de periode 2016-2020 hadden ROM’s een aandeel van
15% in het totale investeringsvolume op de venture capital markt in Nederland en verzorgden
zij 55% van de investeringen qua aantal bedrijven en 45% van het aantal investeringen (bron:
NVP). ROM’s financieren steeds meer (startende) ondernemingen: in 2016 ging het om 126
bedrijven en 133 investeringen en in 2020 was er sprake van 191 bedrijven en 284 investeringen. Binnen het venture capital segment vullen ROM’s vooral de kleinere tickets in.
Techleap (2020) heeft geconstateerd dat een beweging zichtbaar is waarbij private partijen

Buck Consultants International

3

zich terugtrekken uit VC-investeringen onder de €1 miljoen. Dit maakt de inzet van de ROM’s
des te belangrijker. Hoewel het accent ligt op verschaffen van venture capital, spelen de
ROM’s ook een rol als investeerder in een groter deel van de financieringsketen (van seed
tot en met begin van de groeifase van bedrijven, zie figuur 1). Die langjarige betrokkenheid
is van belang om de fondsen ook revolverend in te kunnen zetten. Enkele grote ‘exits’ dekken
de verliezen die op andere (risicovolle) investeringen worden geleden.
Figuur 1

Positionering ROM’s

FFF

Subsidies

Technostarter
Funds

Informals/
Angels

(Pre)
seed

Venture
Capital

Private equity
Stock
Exchange

ROM’s
InvestNL

Business life cycle

Concept

Prototype

Alpha

Beta

Market launch

Investigation

Seed

Development

Early

Growth

Maturity

Decline

Rebirth

Bron: BCI 2022, o.b.v. Debreed

ROM’s stellen zich, in afstemming met aandeelhouders, jaarlijks doelstellingen/KPI’s. Deze
hebben vooral betrekking op output (bijv. aantal investeringen gedaan door de ROM) en in
jaarverslagen wordt hierover gerapporteerd. Van de 119 jaardoelstellingen die zijn gesteld in
de periode 2016-2020 hebben de ROM’s er 72 weten te realiseren (61%). Per saldo resulteert
het beeld dat de ROM’s aan hun taakstellingen voor 2016-2020 voldoen.
Uit de web survey onder bedrijven met wie ROM’s een financieringsrelatie onderhouden blijkt
dat zij de dienstverlening van ROM’s waarderen. Aandachtspunten daarbij zijn slagvaardigheid en innovatie qua dienstverlening. Bedrijven weten de ROM’s goed te vinden, vooral
via persoonlijk contact met ROM-medewerkers. Bedrijven zijn tevreden over de financiële
afspraken met ROM’s en komen terug voor vervolgfinanciering.
Het CBS heeft onderzoek gedaan naar de effecten van ROM-financiering. Dit door de ontwikkeling van de bedrijven waarin door de ROM’s is geïnvesteerd te vergelijken met enkele
controlegroepen (overige NVP-participaties, bedrijven die gebruik hebben gemaakt van de
Speur- en Ontwikkelingsregeling1 en overige MKB bedrijven). Het CBS heeft daarbij bedrijven
1

Betreft bedrijven die gebruik hebben gemaakt van de Wet Bevordering Speur & Ontwikkelingswerk (WBSO).
Dit is een fiscale regeling om innovatie te bevorderen.

Buck Consultants International

4

met elkaar vergeleken die dezelfde kenmerken hebben en daardoor onderling vergelijkbaar
zijn. Van dit econometrisch onderzoek is een afzonderlijke CBS publicatie verschenen
(Kwantitatieve Effectmeting Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen 2011 – 2020, februari
2022). Dat onderzoek laat zien dat binnen de kaders die het CBS heeft gehanteerd geen
éénduidig, onbetwist positief effect zichtbaar is van ROM-participaties op bedrijfsprestaties
winst, omzet, werkgelegenheid en S&O-inspanningen. Er is sprake van een wisselend beeld
waarbij voor sommige indicatoren een positief significant effect zichtbaar is (bijv. winst), andere een negatief significant effect (bijv. S&O-voordeel) en geen statistisch meetbare invloed
zichtbaar is op werkgelegenheid en omzet. Een kanttekening bij het positieve effect op winstgevendheid kan zijn dat ROM-bedrijven (innovatieve starters met negatieve winstcijfers) voordat er door de ROM’s werd geïnvesteerd - in een ongunstige (financiële) positie verkeerden ten opzichte van de controlegroepen. Dat de ROM-bedrijven in een ongunstige (financiele) uitgangspositie verkeerden is logisch, omdat ROM’s zich richten op moeilijk door de
markt te financieren bedrijven (marktfalen). Dat deze bedrijven zich na enkele jaren voor wat
betreft winst al beter ontwikkelen dan andere bedrijven, en op omzet en werkgelegenheid
vergelijkbaar presteren als bedrijven die doorgaans een gunstiger uitgangspositie hadden,
kan vanuit dat perspectief als positief worden beschouwd. Tot slot wordt aangetekend dat
door het CBS slechts gedurende een periode van drie jaar na interventie door de ROM’s naar
de bedrijfsresultaten is gekeken. In de regel hebben ROM’s voor een langere periode een
positie in een bedrijf omdat het ‘opwerken’ van starter tot volwaardig bedrijf meer tijd vraagt.
Analyse van jaarverslagen laat zien dat ROM’s in staat zijn om positieve financiële resultaten te bereiken met hun investeringsactiviteiten. Over de periode 2016-2020 is sprake van
een positief saldo van €47 mln. Onderliggend is sprake van een volatiel beeld van goede en
slechte jaren en wisselende resultaten per individuele ROM. Dit heeft primair te maken met
het feit of een ROM één of meerdere succesvolle exits heeft weten te realiseren. Andere
doelstelling van de financieringsverschaffing door ROM is het realiseren van hefboomwerking. Uit jaarverslagen blijkt dat elke door een ROM geïnvesteerde euro met een factor 3 tot
6 doorwerkt qua private financiering. Oftewel, ROM’s realiseren hefboomwerking waarbij
inbreng van overheidsgeld het vertrouwen van marktpartijen versterkt c.q. het risico verlaagt,
waardoor privaat geld kan worden aangetrokken.
Naast samenwerking met private marktspelers via gezamenlijk investeringen in bedrijven,
financieren ROM’s ook private fondsen via fund-in-fund investeringen (financieren van investeringsfondsen in plaats van bedrijven). Er is sprake van intensieve samenwerking tussen
ROM’s en private partijen. De samenwerking tussen ROM’s en Invest-NL is in ontwikkeling
en biedt vanuit ROM-optiek kansen voor co-investeringen en het doorgeven van grotere investeringsvragen. Wat betreft institutionele investeerders is sprake van beperkte samenwerking. Het marktsegment waar de ROM’s zich op richten sluit qua omvang (relatief klein) en
risico (relatief hoog) beperkt aan op het investeringsprofiel van institutionele investeerders.

3B Kerntaak Innoveren
De inzet van de ROM’s wat betreft innoveren is tweeledig: het gaat om projectontwikkeling
en activiteiten die het innovatie-ecosysteem versterken. ROM’s werken met (consortia van)
bedrijven en kennisinstellingen aan innovatieprojecten en business cases, maar ook aan
randvoorwaarden voor innovatie zoals fieldlabs, beschikbaarheid van financiering en

Buck Consultants International

5

ontwikkelen van netwerken. In figuur 2 is de verscheidenheid aan activiteiten schematisch
weergegeven, geredeneerd vanuit de verschillende stadia van innovatie en ontwikkeling van
bedrijven.
Figuur 2

Innovatiefunnel, innovatie-ecosysteem en activiteiten ROM’s

Bron: BCI, 2022

ROM’s zijn goed in staat hun jaarlijkse doelstellingen/KPI’s inzake innoveren te bereiken.
Van de 65 jaardoelstellingen die zijn gesteld in de periode 2016-2020 hebben de ROM’s er
55 weten te realiseren (85%). Geconcludeerd wordt dat de ROM’s hiermee overall gezien
aan hun taakstellingen voor 2016-2020 voldoen. Er is bij ‘innoveren’ sprake van een gebrek
aan eenduidigheid in registratie van prestaties. Het is raadzaam om in de toekomst voor alle
ROM’s gezamenlijk de wijze van kwantitatief registreren van innovatieprojecten en business
cases op te pakken, ecosysteem-activiteiten kwalitatief te beschrijven en ook aandacht te
besteden aan de maatschappelijke impact van innovatieprojecten en businesscases. Dit laatste vergt verdere methodiekontwikkeling.
Versterking van regionale innovatie-ecosystemen is een wezenlijk onderdeel van het activiteitenpakket van de ROM’s op het gebied van innovatie. Gezien het belang van regionale
ecosystemen voor de (nationale) KIA’s (Kennis- en Innovatie Agenda’s) en het groeivermogen van de economie (Bron: Kamerbrief Ministerie EZK 13 december 2019), is dit ook een
logische rol van ROM’s. In jaarverslagen wordt hierover beperkt (gestructureerd) gerapporteerd waardoor onvoldoende helder is welke activiteiten zijn uitgevoerd.
Uit de web survey onder bedrijven waarmee ROM’s samenwerken op het gebied van innovatie blijkt dat zij de inzet van ROM’s waarderen. Qua activiteiten wordt het organiseren van
financiering voor projecten en de rol als adviseur en sparringpartner positief gewaardeerd. In
de dienstverlening van ROM’s zijn bedrijven vooral tevreden over klantvriendelijkheid, contacten/connecties/netwerk en de affiniteit met het bedrijfsleven. Evenals bij de investeringstaak zijn persoonlijke contacten met medewerkers en netwerken van medewerkers en zakenpartners de belangrijkste kanalen waarlangs bedrijven in contact komen met ROM’s.

Buck Consultants International

6

Effecten van de innovatieprojecten die door ROM’s worden ondersteund, zoals werkgelegenheids- of productiviteitsgroei, worden niet geregistreerd door ROM’s, EZK en/of andere aandeelhouders. Dit is ook lastig omdat doelen van innovatieprojecten breed zijn (doorontwikkelen product, markt, techniek, digitalisering, verduurzaming, etc.) en soms ook moeilijk meetbaar zijn.
De web survey wijst op beperkte werkgelegenheidseffecten van de innovatieprojecten die
door ROM’s zijn ondersteund. Niet alle innovatieprojecten hebben echter markt- en/of werkgelegenheidsgroei tot doel. Uit de web survey blijkt dat bij een substantieel deel van door
ROM’s ondersteunde innovatieprojecten een bijdrage aan maatschappelijke opgaven wordt
nagestreefd.
Het regionale innovatielandschap is druk bezet met verschillende organisaties naast
ROM’s, die ook werken aan innovatie(bevordering). Denk bijvoorbeeld aan campussen, economic boards, knowledge/tech transfer offices van universiteiten en andere stimuleringsorganisaties. De partners van de ROM’s hebben merendeels aangegeven dat de onderlinge
afstemming in de afgelopen jaren verbeterd is. Belangrijk onderscheidend vermogen van
de ROM’s is dat zij door hun Rijk-Regio aandeelhouderschap in principe een positie als gedelegeerde decentrale ecosysteemverantwoordelijke kunnen vervullen. Belangrijk daarbij is
het uitgangspunt dat het primaat van de ROM’s in de regio ligt, en dat ROM’s bovenregionaal/nationaal verbindingen leggen indien dat van meerwaarde is voor regionale ecosystemen. ROM’s beschikken over een relatief grote uitvoeringsorganisatie waardoor zij in staat
zijn grotere projecten en programma’s te (kunnen) ontwikkelen of te ondersteunen.
Door aandeelhouders en andere partners is ook gemeld dat in de afgelopen jaren de bovenregionale samenwerking tussen de ROM’s is toegenomen, mede door de grotere programma’s in het kader van het missiegedreven innovatiebeleid, diverse Europese programma’s en ook door de voorbereidingen van programma’s voor het Nationaal Groeifonds.

3C Kerntaak Internationaliseren
ROM’s hebben sinds hun ontstaan de taak om buitenlandse bedrijven naar hun regio aan
te trekken om daarmee de economie en werkgelegenheid in de betreffende regio’s te stimuleren. In de jaren sinds 2018 is het takenpakket van de ROM’s uitgebreid met ondernemersondersteuning in het (verder) internationaal ondernemen.
De 6 ROM’s wisten in de evaluatieperiode 711 investeringsprojecten (65% boven doelstelling) te realiseren, waarbij €6,2 miljard (bijna 3 maal zoveel als taakstelling) werd geïnvesteerd en bijna 24.000 arbeidsplaatsen werden gerealiseerd (10.000 meer dan de gezamenlijke taakstellingen). Daaruit kan worden geconcludeerd dat de ROM’s voor wat betreft ‘Internationaliseren’ ruimschoots aan hun taakstelling voldoen.
Naast het aantrekken van buitenlandse bedrijven voeren ROM’s ook gesprekken met al gevestigde buitenlandse bedrijven in de regio (investor relations). Dit is waardevol in termen
van verankering van buitenlandse bedrijven in de regio, ophalen van signalen over het nationale en regionale vestigingsklimaat (bijv. tekort aan plekken op internationale scholen, tekort

Buck Consultants International

7

technisch personeel, etc.), verkrijgen van leads voor uitbreidingsinvesteringen en profilering
van Nederland en de betreffende regio als goede vestigingslocatie (testimonials).
De samenwerking tussen Rijk (NFIA) en ROM’s wordt breed geprezen als een voorbeeld
hoe uitvoeringsorganisaties van Rijk en Regio’s kunnen samenwerken. De NFIA is een belangrijke bron van leads, maar zeker niet het enige kanaal. Er is namelijk sprake van een
breed scala van kanalen waaruit ROM’s leads genereren (o.a. eigen netwerk, branche- en
clusterorganisaties, marketinginspanningen in het buitenland).
Handelsbevordering en het Trade and Innovate NL (TINL) zijn relatief recente activiteiten
van ROM’s (sinds 2018). Resultaten zijn daardoor niet goed in kaart te brengen, ook omdat
Corona de (internationale) activiteiten in 2020/2021 flink heeft beïnvloed. Er dient ook hier
nog methodiekontwikkeling plaats te vinden om niet alleen throughput/output indicatoren bij
te houden, maar ook de effecten van handelsbevordering beter in beeld te krijgen.

3D Doeltreffendheid totaalbeeld
De gestelde doelstellingen/KPI’s voor de drie kerntaken worden in de regel behaald door
ROM’s. Uitgaande van realistisch-ambitieuze KPI’s die door de aandeelhouders zijn gesteld,
wijst dit op een positieve beoordeling op doeltreffendheid. Naast realisatie van kwantitatieve doelen is er waardering vanuit de doelgroep (bedrijven die door ROM’s zijn ondersteund) voor de activiteiten van de ROM’s. Dat geldt ook voor de geïnterviewde andere aandeelhouders (provincies), clusterorganisaties en experts vanuit de wetenschap en financiële
wereld.
Daarbij wordt opgemerkt dat doelstellingen vooral output-gerelateerd zijn (bijv. aantal investeringen) en dat veel gegevens ontbreken over effecten (bijv. bedrijfsontwikkeling in termen
van omzet en werkgelegenheid). Hierdoor is vaak niet scherp wat het causale verband is
tussen ROM-ingrijpen en de ontwikkeling van het geholpen bedrijf. In dit licht is het opvallend
dat onderzoek van het CBS geen éénduidig, onbetwist positief effect laat zien van ROMparticipaties op bedrijfsprestaties winst, omzet, werkgelegenheid en S&O-inspanningen. In
het bijzonder voor de kerntaak innovatie ontbreken gegevens over effecten en dat geldt momenteel ook nog voor handelsbevordering.
In onderdeel 2 is gemeld dat gedurende de evaluatieperiode de werkzaamheden van de
ROM’s zijn verbreed in afstemming met de aandeelhouders. Echter toetsbare doelstellingen
in lijn met systeemfalen (ecosysteem-ontwikkeling en bovenregionale samenwerking) en
transitiefalen (maatschappelijke opgaven) worden niet gesteld waardoor beoordeling van de
doeltreffendheid op deze aspecten niet mogelijk is.
In de evaluatie zijn voorbeelden aangetroffen van de synergie tussen de drie kerntaken van
de ROM’s (bijv. bedrijven in innovatieprogramma’s die doorstromen naar kapitaalverstrekking
door de ROM’s of internationale bedrijven die het innovatie-ecosysteem van de regio versterken). Die synergie zou in de komende jaren nog versterkt kunnen worden en in jaarverslagen
explicieter en gestructureerd gepresenteerd kunnen worden.

Buck Consultants International

8

4 Doelstellingen en inrichting instrument ROM’s (doelmatigheid)
De zes ROM’s die in deze evaluatie centraal staan verrichten grotendeels dezelfde activiteiten (in het kader van hun drie kerntaken) maar lopen qua karakter uiteen in termen van o.a.
structuur, omvang en financiering van de organisatie. Dit komt mede omdat ze actief zijn in
regio’s met een eigen onderscheidende economische structuur, ze een eigen geschiedenis
hebben en omdat er sprake is van uiteenlopende aandeelhouders met verschillende visies
op het instrument ROM. Geconstateerd kan worden dat ‘dé ROM niet bestaat’. Conform de
opdracht is in deze evaluatie het instrument ROM’s geëvalueerd en niet individuele ROM’s.
ROM-organisaties groeien. In de periode 2016-2020 is de personele omvang van ROM’s
toegenomen van 310 naar 400 medewerkers. Parellel zijn exploitatiesubsidies van Rijk en
vooral provincies gestegen van in totaal €20 mln. naar €28 mln. Waar ROM’s in 2016 €20
mln. exploitatiesubsidie kregen waarvan €5 mln. van het Rijk en €15 mln. van overige aandeelhouders, was dat in 2020 €28 mln. waarvan €6 mln. van het Rijk en €22 mln. van overige
aandeelhouders. Kortom, provincies en andere aandeelhouders zijn in toenemende mate de
dragende financiers van de ROM’s. In de onderzochte periode zijn de gemiddelde personeelskosten van ROM’s licht gedaald. Dit o.a. door invoering van de Rijks-CAO en wisselingen in directies en personeelsbestand.
De doelmatigheid van ROM’s is moeilijk kwantitatief meetbaar omdat veel gegevens over
effecten en specifieke inputs ontbreken. Vanuit financieel perspectief laat de Investeringstaak
van de ROM’s positieve financiële resultaten zien. Dit betekent dat fondsen minimaal revolverend zijn en dat de door aandeelhouders gewenste doelmatigheid wat dat betreft op orde
is (input minimaal terugverdiend). Voor innoveren is onvoldoende zicht op effecten om een
gefundeerde beoordeling te geven over doelmatigheid. Wat betreft internationaliseren kan uit
de omvang van de effecten (2016-2020: investeringsvolume €6,2 miljard en bijna 24.000 arbeidsplaatsen), in relatie tot de totale formatie van de ROM’s gericht is op deze taak (77
personen), logischerwijs afgeleid worden dat de doelmatigheid op orde is.
Aansturing van de ROM’s vindt plaats vanuit het Ministerie van EZK en overige aandeelhouders, voornamelijk provincies. De ROM’s zijn een belangrijke uitvoeringspartner van het
Ministerie van EZK op het vlak van financiering van het innovatieve MKB, business development, ecosysteemontwikkeling en internationalisering (in samenwerking met het Ministerie
van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking). Meerwaarde van de ROM’s is gelegen in het feit dat zij als ‘verbinders’ en ‘kenners’ van het regionaal innovatie-ecosysteem
fungeren, een geïntegreerde aanpak van de drie deeltaken volgen en verbindingen met het
landelijk beleid organiseren. EZK zet de ROM’s taakgericht in vanuit verschillende beleidsterreinen, bijvoorbeeld via het Vroegefasefonds (VFF), Corona-OverbruggingsLening (COL),
Mkb-innovatiestimulering Regio en Topsectoren (MIT) en het Invest in Holland netwerk.
EZK werkt momenteel aan de doorontwikkeling van het (integraal) EZK-opdrachtgeverschap
met een bredere verankering van de ROM’s binnen de diverse beleidsdossiers/opgaven van EZK. Uit de veranderende context, waarin ROM’s actief zijn (zie onderdeel 2 relevantie), kan worden afgeleid dat in de afgelopen jaren, ecosysteemontwikkeling, bovenregionale samenwerking en bijdragen aan het oplossen van maatschappelijke opgaven steeds

Buck Consultants International

9

belangrijker zijn geworden. Die taken moeten goed verankerd worden in de (integrale) aansturing en opdrachtformulering aan de ROM’s.

5 Aanbevelingen
Ministerie van EZK
1

2

3

4

Continueer de betrokkenheid van het Rijk in de ROM’s als uitvoeringsorganisatie met een
breed netwerk in regionale ecosystemen, een geïntegreerde aanpak van de drie kerntaken (investeren, innoveren en internationaliseren) en het organiseren van verbindingen
met landelijk beleid. Dit betekent ook blijvende financiële betrokkenheid van het Rijk als
aandeelhouder en subsidient. De relevantie van de ROM’s is in de laatste jaren verschoven van sec marktfalen naar ook systeemfalen (innovatie-ecosystemen en bovenregionale samenwerking) en transitiefalen (maatschappelijke opgaven). Qua aansturing is
daardoor breder (integraal) EZK-opdrachtgeverschap nodig met een goede verankering van de ROM’s binnen de verschillende EZK-beleidsdossiers/opgaven. Daarbij is het
belangrijk dat de aandeelhoudersinstructie en subsidiebeschikking scherp aangeven wat
van ROM’s verwacht wordt, o.a. inzake ecosysteem-ontwikkeling, bovenregionale samenwerking en maatschappelijke opgaven. Deze beweging is ingezet.
Houd de aandeelhoudersinstructie van het participatiefonds tegen het licht in samenwerking met de andere aandeelhouders. Dit gezien de vele veranderingen aan de
vraag- en aanbodzijde van de kapitaalmarkt. Wat betreft de vroege fase financiering van
innovatieve MKB bedrijven vraagt bijvoorbeeld de opkomst van deeptech (lange time-tomarket, relatieve grote investeringsbedragen en specifieke expertise) om een antwoord
van de aandeelhouders van de ROM’s (in afstemming met partners zoals Invest-NL,
Techleap.nl, etc.). Als blijkt dat ROM’s vanuit hun participatiefonds hierop moeten inspelen, dan vraagt dit aanpassing van de aandeelhoudersinstructie in termen van o.a. maximale looptijd, maximale investeringsomvang en risicoprofiel.
ROM’s maken werk van het versterken van regionale innovatie-ecosystemen. Ook voor
het organiseren van maatschappelijke transities (bijv. verduurzaming binnenvaart, lokale/regionale warmteneten, eiwittransitie in de agrofood, etc.) wordt naar ROM’s gekeken. Deze moeten vaak met ondersteuning van de regionale innovatie-ecosystemen aangepakt worden en/of door samenwerking met meerdere regio’s. Betrokkenheid van
ROM’s is vanuit deze optiek dus logisch. Als EZK meer van ROM’s gaat vragen inzake
ecosysteem-ontwikkeling, maatschappelijke transities en bovenregionale samenwerking
dan zullen daarvoor extra doel- of exploitatiesubsidies beschikbaar gesteld moeten worden. Daarbij geldt dat de verhouding in financiering van ROM’s door Rijk en overige aandeelhouders tegenwoordig overhelt naar andere aandeelhouders. Om in de financiering
van het Rijk-regio uitvoeringsinstrument geen disbalans aan te brengen is het bijtrekken
van het been door het Rijk gewenst.
De ROM’s hebben een unieke positie als uitvoeringsinstrument van Rijk en regio. Vanuit
deze positie is het te overwegen om de ROM’s een positie te geven in de uitvoering
van grote nationale en Europese programma’s (bijv. NGF). De neiging bestaat nu om
voor de governance van grote projecten of programma’s aparte organisaties op te gaan
zetten zonder dat de verbindingen met de ROM’s goed gelegd zijn. Dit leidt tot meer versnippering en tot gemiste kansen in het betrekken van regionale ecosystemen (waarvan

Buck Consultants International

10

de ROM’s dé kenner zijn). Belangrijk daarbij is dat de regionale verankering en speerpunten leidend blijven, en ROM’s alleen voor de ecosystemen waarvoor dat regionaal van
belang is, werk maken van bovenregionale samenwerking (figuur 3).
Figuur 3

Bovenregionale samenwerking en regionale speerpunten
Bovenregionale samenwerking

Speerpunt 4

Speerpunt 3

Speerpunt 2

Speerpunt 1

ROM 2

Speerpunt 4

Speerpunt 3

Speerpunt 2

Speerpunt 1

Speerpunt 4

Speerpunt 3

Speerpunt 2

Speerpunt 1

ROM 1

ROM 3

Bron: BCI, 2022

5

Ten aanzien van internationalisering dient de koerswijziging ‘van volume naar value’
doorgezet te worden. Er kan meer ingezet worden op het aantrekken van bedrijven die
de regionale ecosystemen versterken. De ROM’s kunnen benoemen wat de ‘missing
links’ zijn in de regionale ecosystemen om vervolgens daarop gericht te gaan werven. Dit
leidt nog meer dan nu tot een integrale inzet van de drie kerntaken van ROM’s.

ROM’s
1

ROM’s moeten het meten van KPI’s onderling beter afstemmen. In het licht van nationale
dekking is het logisch om met een gezamenlijke set basis KPI’s te werken en flexibel te
zijn om daar desgewenst per ROM een specifieke plus op te zetten. Een centraal datasysteem waarin KPI’s gestructureerd worden bijgehouden kan bijdragen aan een beter
en laagdrempeliger inzicht in de performance van ROM’s voor de aandeelhouders, en
daarmee meer inzichten geven in de doeltreffendheid en doelmatigheid. In Tabel 1 is
daarvoor een voorstel gedaan.
Tabel 1

Voorstel KPI’s
Investeren

Basisperformance

•

Innovatie-ecosysteem

•

Maatschappelijke opgaven •

Effecten

Buck Consultants International

•
•

Innoveren
Internationaliseren
Innovatieprojecten •
Aangetrokken bedrij(aantal en omvang)
ven (aantal, investeringsomvang
en
Businesscases
werkgelegenheid)
(aantal en omvang)
•
Activiteiten ontplooid •
Aangetrokken bedrijt.b.v. ecosysteemven met bijdrage inversterking
novatie-ecosysteem
Investeringen bedrij- •
Innovatieprojecten •
Aangetrokken bedrijven actief op maatmet bijdrage maatven actief op maatschappelijke opgave
schappelijke opgave
schappelijke opgave
(aandeel totaal)
(aandeel totaal)
(aandeel totaal)
Omzet
•
Omzet
•
Omzet
Werkgelegenheid
•
Werkgelegenheid
•
Werkgelegenheid
Investeringen (aan- •
tal en omvang)
•

11

•
•

2

3

4

5

6

Speur- & ontwikke- •
lingswerk
Winst
•

Speur- & ontwikke- •
lingswerk
Winst
•

Speur- & ontwikkelingswerk
Winst

Aan de hand van de KPI’s kan in toekomstige evaluaties ook beter inzicht worden gekregen in de effecten van ROM-ondersteuning aan de hand van causaal onderzoek uitgevoerd met (pseudo-) experimentele methoden (Koeman en Koopmans, 2019). Dit is in lijn
met het advies van de commissie Theeuwes in het rapport ‘Durf te meten’ (2012). Dit
vraagt om een goede koppeling tussen de door aandeelhouders gestelde doelen en de
daarbij te hanteren indicatoren voor effecten, een goede registratie van wel en niet ondersteunde bedrijven (interventie- en controlegroep) en longitudinaal volgen van bedrijven zodat effecten op bedrijfsprestaties kunnen worden bepaald.
Het is logisch dat de ROM’s in samenwerking met EZK, bij een landelijk dekkend netwerk
en meer bovenregionale functies, ook gaan nadenken over een bijpassende organisatievorm. Een lichte overkoepelende netwerkstructuur behoort daarbij tot de mogelijkheden. Bij die lichte structuur gaat het o.a. om het meten van gezamenlijke/gedeelde KPI’s,
CRM-/datasystemen, communicatie en om bepaalde ROM’s leidend te laten zijn op bepaalde bovenregionale speerpunten. Deze structuur kan vanuit het bestaande ROM-netwerk worden ingericht.
Bij een rol van ROM’s als door Rijk-Regio gedelegeerde regionale ecosysteemontwikkelaar hoort een regionale innovatie-ecosysteem agenda die opgenomen is in jaarplannen/meerjarenplannen van ROM’s. Het gaat om een agenda waarin de grootste opgaven
en projecten voor regionale innovatie-ecosystemen zijn opgenomen waar de ROM’s mee
aan de slag gaan. Belangrijk daarbij is om als ROM de juiste rol te vervullen ten aanzien
van het versterken van de ecosystemen en daar rekening te houden met andere partners
(bijv. voor op campussen geclusterde ecosystemen zijn campus-organisaties een meer
een logische trekker) en om aandacht te geven aan bovenregionale relaties. In de subsidiebeschikking van het Rijk naar de ROM’s kan verwezen worden naar activiteiten die
worden ondernomen ten behoeve van versterking van regionale innovatie-ecosystemen.
Zet de drie kerntaken meer geïntegreerd in op ecosysteem-versterking. Wat betreft de
kerntaken investeren en innoveren is de focus op ecosystemen aanwezig. Ten aanzien
van internationaliseren is er nog ruimte om meer te focussen op de ‘missing links’ in de
regionale ecosystemen. Dit past ook in de ambitie om de koers te wijzigen van ‘volumenaar value’, zoals deze reeds is ingezet.
Om als ROM’s grote, meerjarige privaat/publieke programma’s gericht op maatschappelijke transities te kunnen ontwikkelen is versterking van de ontwikkelkracht van ROM’s
nodig. Dit vraagt echter ook om additionele capaciteiten van de ROM’s. Er is namelijk
een groot verschil tussen enerzijds het ontwikkelen en uitvoeren van kleine Europese
projecten (EFRO, POP) en anderzijds grote, meerjarige programma’s met verschillende
financieringsbronnen en een groot aantal betrokken partijen. Daarnaast is bij het oppakken van maatschappelijke opgaven ook een rol weggelegd voor nieuwe financieringsarrangementen (mix publiek/privaat, mix subsidie/leningen).
Blijf de samenwerking met Invest-NL en RVO uitbouwen. O.a. de grote transitie-opgaven en deeptech ontwikkelingen maken dat samenwerking tussen Invest-NL en ROM’s
gewenst is om de kapitaalvrager goed te kunnen bedienen, efficiënt gebruik te maken
van beschikbare fondsen en te profiteren van elkaars kennis en netwerken. Betere samenwerking met RVO kan de toegang van regionale bedrijven tot het RVO-instrumentarium verbeteren.

Buck Consultants International

12

Hoofdstuk 1

Inleiding

In dit hoofdstuk wordt als eerste de achtergrond van de evaluatie ROM’s besproken (§1.1).
Vervolgens worden de drie kerntaken van de ROM’s toegelicht (§1.2). In de derde paragraaf
wordt de interventielogica uiteengezet als leidend analysekader voor de evaluatie (§1.3). Het
vierde onderdeel gaat in op de onderzoeksaanpak en methodologie (§1.4). Het hoofdstuk
sluit af met een leeswijzer voor de rest van het rapport (§1.5).

1.1

Achtergrond

Regionale ontwikkelingsmaatschappijen (ROM’s) zijn actief om de innovatie- en concurrentiekracht van Nederlandse regio’s te bevorderen. Het Rijk heeft een positie als aandeelhouder
en subsidiënt van deze organisaties. Een vergelijkbare rol wordt ingevuld door provincies.
Daarnaast zijn in sommige gevallen ook andere organisaties, bijvoorbeeld regio’s, gemeenten en kennisinstellingen, (minderheids)aandeelhouder en/of subsidient van de ROM’s. De
ROM’s fungeren dan ook als gezamenlijk instrument van Rijk en regio in het regionaal economisch (innovatie-)beleid. Sinds de oprichting van een ROM met het Rijk als aandeelhouder
in Flevoland (2021), Utrecht (2020) en Noord-Holland (2022) is sprake van een landsdekkend
netwerk van ROM’s.
Figuur 1.1 Landsdekkend ROM-netwerk

Buck Consultants International

13

Het Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK) voert elke vijf jaar een formele beleidsevaluatie uit van het functioneren van de ROM’s. De meest recente hebben plaatsgevonden in 2004, 2010 en 2015. Voorliggend rapport is het eindresultaat van de evaluatie van
het EZK-instrument ROM’s voor de periode 2016-2020. In deze evaluatie staan de ROM’s
die het grootste deel van deze periode operationeel zijn geweest centraal. Dit zijn de Brabantse Ontwikkelings Maatschappij (BOM), Economische Impuls Zeeland, InnovationQuarter
(IQ), Limburgs Instituut voor Ontwikkeling en Financiering (LIOF), Noordelijke Ontwikkelingsmaatschappij (NOM) en Ontwikkelingsmaatschappij Oost-Nederland (Oost NL). De ROM’s
voor de Regio Utrecht, Noord-Holland (InWest) en Horizon Flevoland zijn recent opgericht en
zijn daarom niet meegenomen in de analyses die in het kader van deze evaluatie zijn uitgevoerd. In de aanbevelingen wordt wel rekening gehouden met het landsdekkend netwerk van
ROM’s dat is ontstaan door de recente oprichting van deze ROM’s.
De hoofdvraag van het onderzoek is als volgt:
Wat is de relevantie van de ROM’s, en hebben de ROM’s hun taken in opdracht van het
Ministerie van EZK – zoals bepaald is in de prestatiedoelen gekoppeld aan de verleende subsidie en het bepaalde in de aandeelhoudersinstructie – voor wat betreft de
drie kerntaken in de periode 2016 – 2020 op een doelmatige en doeltreffende manier
uitgevoerd?

1.2

ROM-taken

De ROM’s hebben drie kerntaken:
•

•

•

Investeren: dit betreft investeringen door ROM’s in innovatieve (door)startende MKBbedrijven resp. snelle groeiers. Het risicokapitaal dat ROM’s verstrekken aan deze bedrijven komt uit fondsen die door EZK en provincies zijn verstrekt. EZK heeft voor deze taak
een aandeelhoudersrelatie met de ROM’s en stuurt die via de aandeelhoudersinstructie.
De investeringstaak van ROM’s dient zichzelf financieel te bedruipen, oftewel het rendement van het uitgezette kapitaal moet de exploitatiekosten dekken.
Innoveren: deze taak heeft betrekking op de ontwikkeling van ideeën tot business. In de
praktijk krijgt dit veelal vorm door ontwikkeling van innovatieprojecten en business cases
voor zowel individuele bedrijven als consortia van bedrijven. Hiertoe ontvangen ROM’s
jaarlijkse subsidies vanuit EZK en provincies. EZK heeft voor deze taak een subsidierelatie met de ROM’s en stuurt hierop via de subsidiebeschikking.
Internationaliseren: deze taak heeft betrekking op het aantrekken van buitenlandse investeringen en relatiebeheer met internationale bedrijven door ROM’s. EZK stuurt op
deze taak via dezelfde subsidiebeschikking als voor de Innoveren-taak. In 2018 is de
Internationaliseringstaak uitgebreid met ondernemersondersteuning in het (verder) internationaal ondernemen. Voor deze deeltaak ontvangen ROM’s jaarlijks subsidies van het
Ministerie van Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking (BHOS).

Buck Consultants International

14

1.3

Interventielogica

Ten behoeve van een gestructureerde aanpak van de evaluatie is gebruik gemaakt van een
evaluatiekader in de vorm van de interventielogica (zgn. theory of change). Deze is in de
figuur hieronder schematisch weergegeven.
Figuur 1.2 Interventielogica
Efficiency
Doelmatigheid (bedrijfsvoering)
Uitvoering strategie/organisatie
Analyse
Context

Doelen

Input

Throughput

Output

Beschikbare
financiële
middelen, inzet
menskracht

Acties,
maatregelen,
programma’s en
projecten

Meetbare
resultaten

Effecten

Impact

Effectiviteit
Externe
ontwikkelingen

Beleidsmatige
keuzes

Omgeving

Bron: BCI, 2022

De onderdelen van de interventielogica zijn in figuur 1.3 verder uitgewerkt en worden hieronder nader toegelicht:
•

Analyse van de context (knelpunten en kansen die aanleiding vormen voor de beleidsinterventie): dit betreft de kansen en/of problemen die de grondslag vormen voor
het bestaan van ROM’s. ROM’s zijn in de jaren ‘70-‘80 van de vorige eeuw ontstaan vanuit
de behoefte bij Rijk en regio aan verdere versterking van de economische structuur in de
regio. Het stimuleren van ondernemerschap en doorgroei van het MKB via ROM’s diende
te zorgen voor convergentie van regionaal economische ontwikkeling (oftewel: een impuls
voor achterblijvende regio’s). Later is het accent verschoven naar innovatie vanuit de gedachte dat dit cruciaal is voor het concurrentievermogen van de Nederlandse economie
(‘Pieken in de Delta’). In lijn met de aandeelhoudersinstructie en subsidiebeschikking
komt de legitimatie voor het bestaan van de ROM’s voort uit onderinvesteringen in innovatie door het MKB, beperkte aansluiting van het MKB op Topsectoren-/ Missiegedreven
innovatiebeleid, beperkte interactie tussen MKB, grootbedrijf en kennisinstellingen in de
regio, onvoldoende ondernemerschap en een gebrek aan vroege fase financiering voor
starters en groeiend MKB. In paragraaf 2.3 wordt dieper ingegaan op de legitimiteit van
het bestaan van de ROM’s.

Buck Consultants International

15

•

•

•

•

•

•

Doelen (van de beleidsinterventie): ROM’s zijn opgericht als stimuleringsorganisatie
om (door)ontwikkeling van innovatieve (door)startende MKB-bedrijven resp. snelle groeiers aan te jagen en buitenlandse bedrijven aan te trekken om de regionaal economische
structuur en het concurrentievermogen van de economie te versterken. Hiertoe vervullen
ROM’s drie taken: Investeren, Innoveren en Internationaliseren.
Input (voor het realiseren van de doelen van de beleidsinterventie): de ROM’s financieren hun inzet ten aanzien van de taken Innoveren en Internationaliseren uit subsidies
van vooral EZK, BHOS en provincies. De EZK-bijdrage aan de ROM’s varieert tussen
€350.000 tot circa €1 mln. per ROM per jaar. De taak Investeren dient zichzelf te bedruipen, wat betekent dat het rendement van het uitgezette kapitaal de exploitatiekosten moeten dekken. In paragraaf 2.5 wordt nader ingegaan op de financiering van de ROM’s.
Throughput (activiteiten van de ROM’s): de inzet van ROM’s ten aanzien van Investeren heeft betrekking op het verschaffen van financiering (eigen en/of vreemd vermogen)
aan innovatief MKB in lijn met de aandeelhoudersinstructie. Daarnaast hebben ROM’s in
sommige gevallen fondsen van derden in beheer (bijv. provinciale fondsen). Wat betreft
Innoveren richten ROM’s zich op business development door het identificeren van innovatie-ontwikkelingen in topsectoren/clusters/sleuteltechnologieën, aanjagen van innovatieprojecten en business cases, stimuleren van consortiavorming en bovenregionale samenwerking. Wat betreft Internationaliseren focussen ROM’s op strategische acquisitie
en relatiemanagement van (buitenlandse) bedrijven in topsectoren i.s.m. NFIA.
Output (producten en diensten van de ROM’s): dit betreft aarde en omvang van de
producten en diensten die de ROM’s aan de verschillende doelgroepen leveren. Denk
aan het aantal participaties, innovatieprojecten, businesscases en aangetrokken buitenlandse bedrijven. De prestatie-indicatoren (KPI’s) van de ROM’s zijn ook vaak op deze
output gericht. In de hoofdstukken waarin de performance van de ROM’s inzake investeren, innoveren en internationaliseren wordt geanalyseerd, wordt ingegaan op de realisatie
van KPI’s.
Outcome (economische effecten van de beleidsinterventie): dit betreft het verschil
tussen de autonome ontwikkeling (economische ontwikkeling in een regio wanneer de
ROM niet zou bestaan) en de effecten mét beleidsinterventie van de ROM’s. In lijn met
de doelen waarvoor ROM’s aan de lat staan, gaat het hierbij om verhoogde innovatieinvesteringen, toename van innovatiekracht en verhoogde economische activiteiten (o.a.
aantal bedrijven, productievolume, productiviteit, werkgelegenheid) en vergroting internationale aantrekkingskracht op bedrijven, kennis, talent en financiering.
Impact (maatschappelijke effecten van de beleidsinterventie): hiermee worden de
hogere orde effecten van de interventie bedoeld. In geval van ROM’s betreft dit internationaal concurrerend kapitaal-aanbod in de hele financieringsketen, vergroting van het
verdienvermogen van de Nederlandse economie en oplossingen voor belangrijke maatschappelijke uitdagingen/missies.

In de evaluatie wordt de consistentie van de beschreven interventielogica getoetst. In hoeverre is de beleidsinterventie logisch en samenhangend? Kernbegrippen zijn:
•
•

Relevantie: in hoeverre zijn de doelen van de ROM’s nog steeds opportuun, ook gegeven
de veranderingen in context?
Effectiviteit: in hoeverre worden de doelen gerealiseerd in termen van beoogde economische outcome/effecten c.q. grotere maatschappelijke impact?

Buck Consultants International

16

•
•

Efficiency (beleidsinterventie): in hoeverre staat de input in verhouding tot de gecreeerde outcome/effecten?
Doelmatigheid (bedrijfsvoering): in hoeverre wordt de output tegen zo laag mogelijke
kosten (input) bereikt?

Buck Consultants International

17

Figuur 1.3 Interventielogica
Efficiency
Doelmatigheid

Strategie/organisatie

Context en
kansenanalyse
•
•
•
•

•

Marktfalen vroege
fase financiering
Onvoldoende innovatief vermogen
MKB
Onvoldoende ondernemerschap /
doorgroei
Beperkte aansluiting
MKB op Topsectoren-/ Missiegedreven innovatiebeleid
Beperkte interactie
MKB, grootbedrijf en
kennisinstellingen in
regio

Doelen
•
•

•

•

Input (middelen)

Stimuleren ambitieus
ondernemerschap
Versterken innovatief
vermogen MKB, in
het bijzonder richting
missiegedreven
innovatiebeleid
Schakelfunctie
vervullen tussen
economisch beleid
Rijk en regio
Innovatieve
oplossingen
ontwikkelen voor
maatschappelijke
uitdagingen

Rendement investeringstaak
Organisatie
•
Rijksexploitatiebijdrage
•
Provinciale
exploitatiebijdrage

Throughput
•

•
•

Programmagelden
•
Rijk
•
Regio
•
EU
•
•
•
•

Marktconforme
investeringen
innovatieve
(door)startende MKB
in speerpunten
Eventueel
fondsbeheer derden
Identificeren
innovatieontwikkelingen
topsectoren /
clusters /
sleuteltechnologieën
Aanjagen
innovatiess/
business cases
Stimuleren
consortiavorming
Bovenregionale
samenwerking
Strategische acquisitie (buitenlandse)
bedrijven in topsectoren i.s.m. NFIA

Output
•
•
•

•
•

•

Aantal participaties
Financiële resultaten
Aantal innovatieprojecten, incl. financiele omvang privaat
resp. publiek
Aantal business
cases, incl. totale
kapitaalbehoefte
Samenwerking
tussen nationale en
regionale kennis- en
innovatieecosystemen
Aantal buitenlandse
investeringen, incl.
verwachte werkgelegenheid (fte) en investeringsbedrag) na
3 jaar

Effecten (Outcome)
•
•

•

•

Verhoogde innovatie-investeringen
Vergroting innovatiekracht en ambitieus ondernemerschap
Verhoogde economische activiteit
(aantal bedrijven,
productievolume,
werkgelegenheid)
Versterking economische structuur /
concurrentiepositie

Impact
•
•
•

•

Vergroting verdienvermogen NL
Oplossing maatschappelijke uitdagingen/missies
Vergroting internationale aantrekkingskracht op bedrijven,
kennis, talent en
financiering
Internationaal concurrerend kapitaalaanbod hele financieringsketen

Effectiviteit

Omgeving

Beleidsmatige keuzes

Bron: BCI, 2022

Buck Consultants International

18

1.4

Aanpak en methodologie

De evaluatie is uitgevoerd aan de hand van de volgende aanpak:
Figuur 1.4 Aanpak

Oriëntatie

A

Overleg begeleidingscommissie

Documenten-analyse

Performance & Context
Activiteit

B1
Investeren

B2
Innoveren

B3
Internationaliseren

Kwantitatieve
meting

B1.1

B2.1

B3.1

Oordeel klanten

B1.2

B2.2

B3.2

Context door
experts

B1.3

B2.3

B3.3

Beoordeling

B

Reflectie ROM-hoofden Investeren, Innoveren en
Internationaliseren

C

Tussenrapportage Voorlopige Bevindingen

Bevindingen in Perspectief

D

EZK

E

Provincies

ROMdirecties

Eindrapportage

De fasen A-E worden hieronder toegelicht.

Fase A

Oriëntatie

Gestart is met een oriëntatiefase. Hierin heeft een startoverleg met de begeleidingscommissie (zie bijlage 1 voor de samenstelling van de begeleidingscommissie) plaatsgevonden en
zijn documenten geanalyseerd. Dit laatste betreft o.a. de aandeelhoudersinstructie en subsidiebeschikkingen en studies over het Nederlandse innovatielandschap en de positie daarin
van ROM’s (bijv. van auteurs AWTI, Dialogic en IPO). Op deze wijze is zowel een ‘blik van
Buck Consultants International

19

binnen’ als een ‘blik van buiten’ gehanteerd. Hiermee is een eerste inzicht verkregen in de rol
van de ROM’s en de context waarin zij actief zijn.

Fase B

Performance en context

Deze fase heeft betrekking op het meten van de prestaties van de ROM’s (op basis van
beschikbare data) en het analyseren van de context waarin de ROM’s opereren. Drie methodieken zijn gehanteerd om de drie kerntaken van de ROM’s (Investeren, Innoveren en Internationaliseren) te analyseren.
1 Kwantitatieve meting
Meerjarenplannen, jaarplannen en jaarverslagen van ROM’s vormen een belangrijke pijler
onder de kwantitatieve meting van deze evaluatie. Deze documentatie verschaft namelijk gegevens over voornemens en realisatie van de KPI’s van de ROM’s (bijv. aantal innovatieprojecten en verschafte financiering). Daarnaast bevatten deze bronnen informatie over vrijwel
alle onderdelen van de interventielogica. Met behulp van data van de Nederlandse Vereniging
van Participatiemaatschappijen (NVP) is de positie van ROM’s in de kapitaalmarkt geschetst.
Daarnaast heeft het CBS een econometrische analyse uitgevoerd naar de Investeringstaak
van de ROM’s. Dit conform de aanbevelingen van de Commissie Theeuwes2 om - zo veel als
technisch mogelijk is – bij evaluaties econometrische methoden toe te passen waarbij gebruik
wordt gemaakt van controlegroepen. Dit onderzoek is separaat beschikbaar. In hoofdstuk 3
van deze evaluatie zijn conclusies van het CBS-onderzoek opgenomen en geduid.
2 Web survey
Om zicht te krijgen op het functioneren van de ROM’s in termen van tevredenheid van klanten
(i.e. het bedrijfsleven) zijn web survey’s uitgezet voor de kerntaken Investeren en Innoveren.
Centraal staat de beoordeling van de dienstverlening door de ROM’s door bedrijven waarmee
ROM’s in de onderzoeksperiode 2016-2020 hebben samengewerkt. In afstemming met EZK
is besloten om geen web survey inzake internationaliseren uit te zetten. Dit omdat ROMjaarverslagen reeds voorzien in relevante kwantitatieve data (bijv. aantal investeringsprojecten incl. bijbehorende werkgelegenheid), in het kader van recent evaluatie-onderzoek ook
een brede survey is uitgezet onder buitenlandse bedrijven (‘NFIA 2010- 2018’, MIR maart
2020), het risico op overvragen bestaat en medewerking krijgen van buitenlandse bedrijven
lastig is (o.a. taalbarrière, beperkt gevoel voor context en meerwaarde evaluatie voor Nederlands beleid). Daarom is gekozen om verdiepende informatie te verzamelen bij de ROM’s
(o.a. over lead channels), extra expert-interviews af te nemen en een workshop met hoofden
Internationalisering van ROM’s te organiseren.
Opzet en vragenlijst van de web survey’s zijn afgestemd met zowel de begeleidingscommissie als een kerngroep met vertegenwoordigers van EZK en ROM’s. De web survey’s zijn
uitgezet door de ROM’s. Zij hebben bedrijven in hun adressenbestanden aangeschreven met
een uitnodiging om deel te nemen aan een anonieme web survey. Via een link in de uitnodiging kwamen de geënquêteerden in een door BCI beheerde survey waardoor de evaluatoren
direct toegang hebben tot brondata en vertrouwelijkheid van survey-deelnemers
2

Commissie Theeuwes (2012) Durf te meten. Eindrapport Expertwerkgroep Effectmeting. Den Haag, November 2012

Buck Consultants International

20

gegarandeerd kon worden. Web survey’s zijn tussen 6 en 15 september 2021 uitgezet
waarna tussen 30 september en 4 oktober 2021 reminders zijn verzonden.
De web survey’s bevatten vragen in vier categorieën:
A Profiel bedrijf
B Profiel investering/innovatieproject
C Effect investering/innovatieproject en beoordeling ROM
D Toekomstverwachtingen
De verdeling van de respons is als volgt:
Tabel 1.1

Respons web survey’s
Investeren
Steekproef

BOM
Impuls Zeeland
InnovationQuarter
LIOF
NOM
Oost NL
Niet ingevuld
Totaal

130
45
76
60
102
356
769

Innoveren
Reacties Respons (%) Steekproef
32
13
25
11
18
55
18
172

25
29
33
18
18
15

182
150
87
350
127
731

22

1.727

Reacties
31
39
15
45
7
77
60
274

Respons (%)
17
26
17
13
6
11
16

Bovenstaande tabel laat het volgende beeld zien:
• Substantiële verschillen tussen de omvang van de steekproef per ROM. Oost NL heeft
een groot contactenbestand aangeschreven, terwijl de omvang van de steekproef voor
InnovationQuarter, LIOF (investeren) en Impuls Zeeland (investeren) kleiner is. Dit kan te
maken hebben met verschillen in de aantallen projecten die de ROM’s uitvoeren (en de
contacten die zij daardoor hebben) of het aanschrijven van een deel van het totale contactenbestand door een aantal ROM’s.
• Totale respons op de web survey’s bedraagt 22% (investeren) en 16% (innoveren). Dit is
hoger dan de totale respons op de web survey uit de evaluatie ROM’s over de periode
2011-2015 die op 16% lag (bron: Ecorys, 2016). Het klanttevredenheidsonderzoek over
ROM’s onder haar klanten/partners (Motivaction, 2021) behaalde een respons van 4-8%.
Kortom, de hoogte van de respons is overall gezien als voldoende te beoordelen.
• Voor het overzicht over alle ROM’s wordt de respons voldoende betrouwbaar geacht als
bouwsteen voor de conclusies. Voor individuele ROM’s is de respons onvoldoende om
robuuste conclusies te trekken. Dit laatste valt ook buiten de scope van deze evaluatie,
die zich namelijk richt op het instrument ROM’s.
3 Expert-interviews
Er zijn semigestructureerde interviews afgenomen met experts. Het betreft vertegenwoordigers van brancheorganisaties en andere cluster-/stimuleringsorganisaties en wetenschappelijk experts. Doel van deze interviews is om een externe blik op de positionering en het functioneren van de ROM’s op te halen. In totaal zijn 29 expert-interviews afgenomen (zie bijlage
2 voor interviewpartners).

Buck Consultants International

21

De tussenresultaten van de drie onderzoeksmethoden zijn in workshops met ROM-hoofden
Investeren, Innoveren en Internationaliseren bediscussieerd om feitelijke onjuistheden te corrigeren en witte vlekken aan te vullen.

Fase C

Tussenrapportage voorlopige bevindingen

De tussenrapportage met voorlopige bevindingen is besproken met de Begeleidingscommissie waarbij met name de performance en context aan de orde zijn gekomen.

Fase D

Bevindingen in perspectief

De tussenresultaten zijn in perspectief geplaatst aan de hand van interviews met direct betrokken stakeholders om hun oordeel over doelstellingen, aansturing en resultaten te achterhalen. Interviews zijn afgenomen met de aandeelhouders EZK en provincies en met ROMdirecties. Interviews met EZK en provincies zijn semigestructureerd gevoerd aan de hand van
een vragenlijst. Dit betrof 20 personen (zie bijlage 1 voor interviewpartners). Interviews met
ROM-directies zijn gevoerd aan de hand van een management samenvatting van tussenresultaten met bijpassende vragenlijst. Dit betrof 6 personen (zie bijlage 1).

Fase E

Eindrapportage

De resultaten van het onderzoek zijn opgenomen in dit eindrapport.

1.5

Leeswijzer

Opbouw van de evaluatie is als volgt.
•
•
•
•
•

Hoofdstuk 2: Instrument ROM’s: analyse nut & noodzaak ROM’s en analyse organisatorisch functioneren ROM’s (aansturing en financiering).
Hoofdstuk 3: Investeren: analyse performance en context Investeringstaak ROM’s.
Hoofdstuk 4: Innoveren: idem voor Innovatietaak ROM’s.
Hoofdstuk 5: Internationaliseren: idem voor Internationaliseringstaak ROM’s.
Hoofdstuk 6: Conclusies en aanbevelingen

Buck Consultants International

22

Hoofdstuk 2

Instrument ROM’s

In dit hoofdstuk staat het instrument ROM’s centraal. Daartoe wordt eerst een beknopt profiel
geschetst van de zes ROM’s die centraal staan in deze evaluatie (§2.1). Vervolgens wordt
ingegaan op de legitimatie onder het bestaan van ROM’s (§2.2). De synergie tussen de drie
taken staat centraal in de derde paragraaf van dit hoofdstuk (§2.3). In het vierde onderdeel
is een vergelijking gemaakt met twee buitenlandse ROM’s (§2.4). Daarna wordt ingegaan op
de aansturing van ROM’s door de twee grootste aandeelhouders -Ministerie van EZK en provincies (§2.5). In de volgende paragraaf staan kosten en financiering van ROM’s centraal
(§2.6). Het hoofdstuk wordt afgesloten met conclusies (§2.7).

2.1

Profiel ROM’s

Brabantse Ontwikkelings Maatschappij (BOM)
De BOM is opgericht in 1983 door de provincie NoordBrabant en het Ministerie van EZK. Organisatorisch bestaat de BOM uit een holding en verschillende onderliggende BV’s. De provincie Noord-Brabant is enig aandeelhouder in de holding. Het Ministerie van EZK heeft
een minderheidsbelang (49,9%) in BOM Business Development & Foreign Investments B.V.
en BOM Capital I B.V. die onder de holding vallen. De overige BV’s onder de BOM-holding,
BOM Bedrijfslocaties, BOM Vastgoed, BOM Vastgoed II, Innovatiefonds Brabant, Energiefonds Brabant, Life Sciences & Health Fund, Biobased Brabant Fonds en het Spin-off Fonds
Brabant zijn 100% eigendom van de BOM Holding (en dus de provincie Noord-Brabant). Het
Ministerie van EZK onderhoudt een subsidierelatie met de BOM ten aanzien van Innovatie
en Internationalisering. In 2020 bedroeg deze subsidie €1.100.000. Op 31-12-2020 had de
BOM 75 FTE medewerkers tegenover gemiddeld 74 FTE in 2016.

Economische Impuls Zeeland
Economische Impuls Zeeland (hierna Impuls Zeeland)
is opgericht in 2007 door de Provincie Zeeland en de
Zeeuwse gemeenten. Sinds 2018 heeft het Ministerie
van EZK zich verbonden aan Impuls Zeeland, aan de
hand van een positie in Investeringsfonds Zeeland (aandelenbelang 47%). Naast het

Buck Consultants International

23

Ministerie van EZK zijn ook de Provincie Zeeland en Impuls Zeeland aandeelhouder in Investeringsfonds Zeeland (aandelenbelangen van respectievelijk 29% en 24%). Impuls
Zeeland heeft een NV als organisatorische entiteit. Vanuit de NV voert Impuls het bestuur,
het management en de administratie van Investeringsfonds Zeeland BV. Investeringsfonds
Zeeland B.V. is op haar beurt (mede)aandeelhouder van het Zeeuws Investeringsfonds, het
Zeeuws Participatiefonds en het Fonds Verblijfsrecreatie Zeeland. In 2021 heeft het Rijk besloten €20 miljoen te investeren in Investeringsfonds Zeeland als één van de afspraken uit
het compensatiepakket Wind in de zeilen. Het Ministerie van EZK onderhoudt een subsidierelatie met Impuls Zeeland inzake de ROM-taken Innovatie en Internationalisering. In 2020
bedroeg deze subsidie €350.000. De personele omvang van Economische Impuls Zeeland
bedroeg gemiddeld 16 FTE in 2016 en 26 FTE in 2020.

InnovationQuarter
In 2014 is InnovationQuarter opgericht door de provincie Zuid-Holland, het Ministerie van EZK, een
aantal gemeenten, het Leids Universitair Medisch
Centrum, het Erasmus Medisch Centrum, de Universiteit Leiden en de Technische Universiteit Delft. Grootaandeelhouders van InnovationQuarter zijn de provincie Zuid-Holland en het
Ministerie van EZK met beiden ruim 40% van de aandelen. De resterende 20% van de aandelen is verdeeld over diverse gemeenten, universiteiten en de Gemeenschappelijke Regeling Drechtsteden. Naast een eigen fonds (IQCapital) heeft InnovationQuarter fondsen van
derden in beheer (UNIIQ en ENERGIIQ). Het Ministerie van EZK heeft een subsidierelatie
met InnovationQuarter voor wat betreft de ROM-taken Innovatie en Internationalisering. In
2020 was de hoogte van de subsidie €1.100.000. In 2020 had InnovationQuarter gemiddeld
75 FTE medewerkers tegenover 45 FTE in 2016.

Limburgs Instituut voor Ontwikkeling en Financiering (LIOF)
In 1975 is het LIOF opgericht met het Ministerie van EZK als
meerderheidsaandeelhouder en de provincie Limburg, Limburgse gemeenten en de Kamer van Koophandel als minderaandeelhouders. Sinds 2016 zijn deze verhoudingen herschikt
en beschikken aandeelhouders Provincie Limburg en Ministerie
van EKZ ieder over 50% van de aandelen in LIOF. Het LIOF heeft een eigen investeringsfonds (LIOF Participatiefonds) en heeft tevens een aantal fondsen in beheer voor derden
(Nedermaas Hightech Ventures, Limburg Business Development Fonds en MKB Leningen
Fonds). In Limburg is ook de provincie erg actief met (deels) eigen investeringsfondsen, ook
ten behoeve van het innovatieve MKB (bijv. Brightlands Agrifood Fund). Het Ministerie van
EZK onderhoudt een subsidierelatie met LIOF voor de ROM-taken Innovatie en Internationalisering. In 2020 was de hoogte van deze subsidie €1.100.000. In 2020 was de personele
omvang van LIOF gemiddeld genomen 48 FTE tegenover 43 FTE in 2016.

Buck Consultants International

24

Noordelijke Ontwikkelingsmaatschappij (NOM)
De NOM is opgericht in 1974 als voortzetting van het Industrialisatiebureau ‘Noorden des Lands’. Het Ministerie van EZK was bij aanvang enig aandeelhouder waarna de drie noordelijke provincies
(Groningen, Friesland en Drenthe) in 1991 ieder aandeelhouder zijn
gewonden met 0,01% van de aandelen. In 2016 zijn deze verhoudingen herschikt en zijn de
provincies Groningen, Drenthe en Friesland in bezit gekomen van 50% van de aandelen. De
NOM beschikt over eigen fondsen (Aanjaagfonds en Groei- en Overnamefonds) en beheert
fondsen voor derden (MKB Fonds Drenthe, Investeringsfonds Groningen, Friese Ontwikkelingsmaatschappij en GROEIfonds EBG). Het Ministerie van EZK onderhoudt een subsidierelatie met de NOM in relatie tot de ROM-taken Innovatie en Internationalisering. In 2020
bedroeg deze subsidie €1.100.000. Het team van de NOM heeft een omvang van 49 FTE in
2020 tegenover 38 FTE in 2016.

Oost NL
Oost NL is in 2003 ontstaan door de fusie van de Overijsselse Ontwikkelingsmaatschappij (OOM), Gelderse Ontwikkelingsmaatschappij (GOM)
en Stichting Eskan c.q. de toenmalige ontwikkelmaatschappij regio Arnhem-Nijmegen. In eerste instantie was sprake van scheiding tussen de
ontwikkel- en investeringsactiviteiten. Halverwege 2017 zijn ontwikkelingsmaatschappij Oost NV en participatiemaatschappij PPM Oost gefuseerd
tot Oost NL. De aandeelhouders in Oost NL zijn het Ministerie van EZK (55%), provincie
Gelderland (30%), provincie Overijssel (13%), Universiteit Twente (2%) en de regio Twente
(1 aandeel). Oost NL is eigenaar van Participatiefonds Oost NL en heeft diverse fondsen in
beheer in opdracht van vooral de provincies Gelderland en Overijssel (Gelderland voor Innovaties I en II, Innovatie en Energiefonds Gelderland, Innovatiefonds Twente, Innovatiefonds
Overijssel I en II, Ontwikkelings - en Herstructureringsmaatschappij Gelderland Financieringen, ION+, MKB Kredietfaciliteit Gelderland, Perspectieffonds Gelderland en Topfonds Gelderland). Het Ministerie van EZK heeft een subsidierelatie met Oost NL wat betreft de ROMtaken Innovatie en Internationalisering. In 2020 had dit betrekking op een subsidiebedrag van
€1.100.000. Er is sprake van groei in het aantal medewerkers tussen 2016-2020 van 91 FTE
naar 127 FTE.

2.2

Waarom ROM’s?

Grondslag overheidsingrijpen inzake innovatie
Innovatie heeft betrekking op de toepassing van kennis en ideeën in nieuwe productiemethoden en (sociale) organisatievormen en het op de markt brengen van nieuwe producten

Buck Consultants International

25

(Commissie Theeuwes, 2012). Voordeel voor bedrijven is dat zij (tijdelijk) voorsprong opbouwen op concurrenten, een nieuwe markt of een groter marktaandeel ontwikkelen en in staat
zijn hogere winsten te realiseren. Consumenten krijgen betere producten en diensten. De
maatschappij profiteert in de vorm van bijvoorbeeld werkgelegenheid in de innoverende bedrijven en productiviteitsgroei, hetgeen een belangrijke aanjager is van economische groei.
De opkomst van innovatieve bedrijven kan ten koste gaan van minder innovatieve bedrijven.
De Oostenrijkse econoom Schumpeter (1883-1950) beschreef dit proces als creatieve destructie: succesvolle toepassingen van nieuwe technieken vervangen oude technieken. Historisch gezien heeft dit proces van creatieve destructie per saldo geleid tot welvaartsgroei,
omdat de baten van winnaars groter waren dan verliezen van de verliezers.
Centrale vraag is of de samenleving innovatie aan de vrije markt kan overlaten om het optimale niveau van innovatie te bereiken (Commissie Theeuwes, 2012). Op dit niveau is sprake
van een efficiënte allocatie van goederen, diensten en productiefactoren. Er bestaat echter
een uitgebreide (neoklassieke) literatuur over het feit dat er sprake is van marktfalen wanneer vanuit maatschappelijk perspectief onder-investeringen in innovatie kunnen plaatsvinden. Marktfalen kan de vorm aannemen van marktmacht, publieke goederen, externe effecten, informatiegebreken en coördinatiegebreken. In relatie tot innovatiebeleid wordt het volgende over deze vormen van marktfalen gesteld:
•

•

•

•

Marktmacht heeft betrekking op monopolies. Een bedrijf dat een markt domineert innoveert beperkt (concurrentie met eigen product) en kan nieuwe toetreders belemmeren.
Met mededingingsbeleid wordt dit voorkomen.
Publieke goederen worden niet door de markt voorzien omdat de baten van het goed nonexclusief zijn (bijv. een dijk waarvan alle bewoners profileren). Bij ontwikkeling van nieuwe
kennis bestaat de kans dat dit de vorm aanneemt van een publiek goed, waardoor ontwikkelde bedrijven de winsten hiervan onvoldoende aan zichzelf kunnen toerekenen. Via
overheidsfinanciering van fundamenteel onderzoek en intellectueel eigendomsrechten
wordt dit marktfalen geadresseerd.
Externe effecten hebben betrekking op gedrag dat invloed uitoefent op een derde partij,
zonder dat deze hiervoor betaalt of gecompenseerd wordt (bijv. milieuvervuiling door een
fabriek). In geval van innovatie gaat het om positieve externe effecten, omdat kennis zich
soms gedraagt als publiek goed. Hierbij spelen twee varianten een rol:
− Kennis spillovers hebben betrekking op het feit dat bedrijven een deel van de uitkomsten van hun investeringen in R&D ten goede zien komen aan andere ondernemingen
die ook van de resultaten kunnen leren (Frenken en Hekkert, 2017). Wanneer hier
geen vergoeding tegenover staat is sprake van een kennisspillover.
− Rent spillovers ontstaan wanneer gebruikers van een nieuw product/dienst meer welvaart ervaren dan de marktprijs die ze ervoor betaald hebben. Het innoverende bedrijf
kan het voordeel voor de afnemer niet naar zich toetrekken.
Beide vormen van externe effecten zorgen voor onderinvesteringen in innovatie, dat wil
zeggen minder investeringen in innovatie dan maatschappelijk gewenst is.
Informatiegebreken hebben betrekking op het gebrek aan of ongelijke van informatie bij
bedrijven over bijvoorbeeld prijzen, kwaliteit, kosten of risico’s. In relatie tot innovatie is
sprake van onzekerheid ten aanzien van de uitkomsten van R&D-investeringen. Dit omdat bedrijven niet kunnen voorzien of een R&D-investering leidt tot een daadwerkelijk
waardevolle innovatie. Daardoor kunnen bedrijven vanuit maatschappelijk perspectief

Buck Consultants International

26

•

onder-investeren in R&D. Dit vraagt om publieke investeringen en subsidies om de R&Dinzet van bedrijven toch op een wenselijk niveau te brengen.
Coördinatiegebreken hebben betrekking op het ontbreken van markten voor alle goederen en diensten, voor alle toekomstige periodes en mogelijk indekking voor alle mogelijke risico’s. Wanneer markten niet aanwezig zijn kunnen consumenten en bedrijven vanzelfsprekend ook geen transacties uitvoeren. Wat betreft innovatie spelen coördinatiegebreken bij het ontbreken van markten voor vroege fase-financiering en hoge zoek- en
informatiekosten wanneer bijvoorbeeld onderzoeksinstituten en universitaire onderzoekers over kennis beschikken maar deze niet bij kansrijke bedrijven landt.

In het bijzonder sinds het verschijnen van de Kabinetsstrategie (oktober 2020) 'Versterken
van onderzoeks- en innovatie-ecosystemen' is ecosysteemversterking is het denken over innovatie verschoven in de richting van innovatie-ecosystemen. Dit zijn “dynamische sets van
samenhangende actoren, activiteiten, faciliteiten en regels die van belang zijn voor het onderzoeks- en innovatievermogen van individuele actoren en groepen van actoren en, hierdoor, voor het creëren van waarde” (Dialogic, 2020). In deze innovatie-ecosystemen kan
sprake zijn van systeemfalen wanneer voldoende dan wel bepaalde actoren ontbreken, onvoldoende ontwikkeld zijn of elkaar niet of onvoldoende kunnen vinden (Schipper-Tops et al,
2021). Dit kan ook wel worden gezien als een vorm van coördinatiegebreken. Systeemfalen
vraagt om overheidsingrijpen gericht op netwerk- en regievorming (bijv. Topsectorenbeleid).
Hierbij verbindt en mobiliseert de overheid en geeft zij richting.
Meer recent is de wens ontstaan om met innovatiebeleid een bijdrage te leveren aan maatschappelijke uitdagingen als klimaatverandering, vergrijzing, duurzame mobiliteit en voedselvoorziening (Frenken en Hekkert, 2017). Generiek beleid gericht op markt- en systeemfalen
zal hierop weinig effect sorteren, omdat slechts een beperkt aantal bedrijven innovaties ontwikkelt gericht op maatschappelijke uitdagingen. In dit licht wordt gesproken van transformatiefalen waarbij bestaande innovatiesystemen ‘vastzitten’ in hun huidige koers waardoor
het niet lukt om een radicaal andere koers in te zetten (bijv. door pad-afhankelijkheid, ontbrekende markten, ingebedde routines en lobbykracht en/of onduidelijkheid over de beschikbaarheid en prijzen van belangrijke productiefactoren). Om dit op te lossen neemt de overheid
de regie en pakt actief belemmeringen voor duurzame innovatieve investeringen aan en
brengt zo een heel netwerk van partijen in beweging (Schipper-Tops et al, 2021). Dit past bij
het beeld van de ‘ondernemende overheid’ zoals verwoord door Mazzucato (2018). Daarbij
speelt de overheid een actieve rol bij innovatie door een stap verder te gaan dan sec het
wegnemen van marktfalen voor de private sector.
Hieronder een overzicht van de drie vormen van falen:
Tabel 2.1

Drie vormen van falen

Marktfalen
•
•
•
•
•

Marktmarkt
Publieke goederen
Externe effecten
Informatiegebreken
Coördinatiegebreken

Systeemfalen

Transformatiefalen

•

•
•
•
•
•

•
•
•

Gebrekkige fysieke en kennisinfrastructuur
Verouderde regelgeving en
maatschappelijke normen
Gefragmenteerde netwerken
Gebrek aan de juiste kennis en
competenties

Gebrek aan richtinggevende visie
Gebrekkige vraagarticulatie
Gebrekkige beleidscoördinatie
Gebrek reflexiviteit en leervermogen
Gebrek aan urgentie

Bron: Frenken en Hekkert, 2017 en Commissie Theeuwes, 2012

Buck Consultants International

27

Tegenover de drie ’falens’ waar de overheid een rol in kan spelen bestaat het risico op overheidsfalen. Daarbij leidt het handelen van de overheid uiteindelijk niet tot welvaartsverhoging. Dit kan komen omdat sprake is van informatieproblemen, efficiencyproblemen, sturingsproblemen, feilbaarheid en verstoring (Kalshoven en Verbraak, 2018).
Wanneer met de blik van de drie ’falens’ naar de aandeelhoudersinstructie en de (doelstellingen in de) subsidiebeschikking van de ROM’s wordt gekeken, dan zijn deze vooral georienteerd op marktfalen en systeemfalen. Het bestaansrecht van de ROM’s vindt zijn grondslag
dus vooral in de (traditionele) welvaartstheorie gericht op productiviteits- en economische
groei. Het transitiefalen staat centraal in het missiegedreven innovatiebeleid van het Rijk, en
werkt via die lijn door naar de ROM’s. In de aandeelhoudersinstructie en de (doelstellingen
in de) subsidiebeschikking is echter geen expliciete positie voor ROM’s opgenomen om een
rol te spelen in het oplossen van transitiefalen, maar via het missiegedreven innovatiebeleid
zijn ROM’s wel actief in deze richting.

Beleidscontext Rijk
•

Het Rijk heeft in 2011 het Topsectorenbeleid geïntroduceerd waarbij de verdere ontwikkeling van sterke sectoren centraal staat (agrifood, chemie, creatieve industrie, energie,
health, hightech, logistiek, tuinbouw & uitgangsmaterialen, water & maritiem en digital/ICT). Het betreft sectoren met een hoge arbeidsproductiviteit, kennisintensiteit en een
sterke exportpositie. Binnen de topsectoren wordt ingezet op samenwerking tussen bedrijfsleven, kennisinstellingen en de overheid ten behoeve van innovatie. Dit bijvoorbeeld
in de vorm van publiek-private samenwerkingsverbanden en MKB-samenwerkingsprojecten. Topconsortia voor Kennis en Innovatie (TKI) verzorgen een belangrijk deel van
(de regie op) de uitvoering door Kennis -en Innovatieagenda’s (KIA’s) op te stellen, onderzoeksprogrammering te verzorgen en uitvoeringsregelingen en cofinanciering te bieden. Denk aan de PPS-toeslag en de regeling MKB-Innovatiestimulering Topsectoren
(MIT). Deze laatste regeling betreft een samenwerking tussen Rijk en provincies.

•

In 2019 is de topsectorenaanpak verder ontwikkeld naar een missiegedreven topsectoren- en innovatiebeleid. Daarbij staan economische kansen nog steeds centraal, maar
wel door maatschappelijke uitdagingen op te lossen en te investeren in sleuteltechnologieën. Denk bijvoorbeeld aan betaalbare en toegankelijke zorg, duurzame voedselproductie en de transitie naar een meer circulaire economie. Intentie is om deze oplossingen,
innovaties en technologie (inter)nationaal in te zetten om maatschappelijke uitdagingen
op te lossen en economische kansen te verzilveren (andere landen hebben vergelijkbare
opgaven als Nederland).

•

In de uitvoering van het innovatiebeleid van het Rijk wordt ook nadrukkelijk naar de regio
gekeken. Dit omdat het groeivermogen van de economie vraagt om sterke regionale, nationale en internationale onderzoeks- en innovatie-ecosystemen (Bron: Kamerbrief Ministerie EZK 12 december 2019). De Kabinetsstrategie ‘Versterken van onderzoeks- en innovatie-ecosystemen’ (30 oktober 2020) onderstreept dit uitgangspunt. De ROM’s zijn
actief als schakel tussen Rijk en regio. ROM’s voeren nationaal beleid en regelingen (bijv.
COL) uit en geven daarnaast signalen uit de regio door naar het Rijk. In de praktijk vertaalt

Buck Consultants International

28

zich dit bijvoorbeeld naar de inhoud van de subsidiebeschikking van de ROM’s. Hierin is
o.a. opgenomen dat ROM’s innovatieprojecten ontwikkelen in lijn met topsectoren en het
missiegedreven innovatiebeleid en dat ROM’s activiteiten en ontwikkelingen in de regio
signaleren en het Ministerie van EZK hierover informeren.
•

Er is sprake van een goede aansluiting tussen de topsectoren en de beleidspeerpunten
van de ROM’s. Achter deze match zit een logische verbinding tussen de nationale topsector en de regionale economische structuur die aan de basis staat van de inzet van de
ROM’s. Denk aan de topsector chemie die terugkomt bij de BOM (clusters Moerdijk en
Bergen op Zoom), Impuls Zeeland (Kanaalzone tussen Gent en Terneuzen) en de NOM
(clusters Emmen en Delfszijl).

Beleidscontext Regio
De verschillende provincies die aandeelhouder zijn in de ROM’s hebben eigen economische
speerpunten c.q. sterke sectoren. Deze hebben zij opgenomen in het provinciale economisch
beleid. Het betreft veelvuldig sectorale speerpunten. Deze beleidskeuzes worden door provincies doorvertaald naar de beoogde inzet van de ROM’s. Onderstaand overzicht geeft dit
op hoofdlijnen weer met als startpunt 2016-2017 (in lijn met de start van de evaluatieperiode
2016-2020 die centraal staat in dit onderzoek).
Tabel 2.2

Beleidsspeerpunten provincies en ROM’s: matches inzet ROM met inzet provincie dikgedrukt

Provincie

Speerpunt

Bron

ROM

Drenthe

Vrijetijdseconomie,
zorg, landbouw &
agribusiness,
HTSM, chemie en
maakindustrie

Economische
Koers 2016-2019

NOM

Gelderland

Food, HTSM,
Health

Werken aan de
economie van de
toekomst, 2016

Oost NL

Groningen

Friesland

Limburg

Chemie, landbouw, energy,
healthy aging,
HTSM, biobased
economy/circulaire
economie, innovatief bouwen, ICT
Agrofood, watertechnologie, recreatie & toerisme,
duurzame energie,
zorgeconomie,
HTSM
Chemie/materialen, gezondheid,
agrofood, data &
smart services

Buck Consultants International

Speerpunt
Watertechnologie,
Life-Sciences,
Agri-food, Biobased en groene
chemie, Big-data
en IT HTSM
Agro-Food, Cleantech & Energy, Life
Sciences &
Health, High-tech

Bron

Jaarverslag 2017

Jaarverslag 2017

NOM

Watertechnologie,
Life-Sciences,
Agri-food, Biobased en groene
chemie, Big-data
en IT, HTSM

Jaarverslag 2017

Beleidsbrief
'Wurkje mei Fryslan', 2015

NOM

Watertechnologie, Life-Sciences,
Agri-food, Biobased en groene
chemie, Big-data
en IT, HTSM

Jaarverslag 2017

Versnellingsagenda economie
(2005), motie economische structuurversterking
(2012)

LIOF

Maakindustrie, Logistiek, Agrofood

Jaarverslag 2017

Programma Economie & Arbeid
markt, 2016

29

Provincie

Speerpunt

Bron

Noord-Brabant

HTSM, Health,
Food, Logistiek,
Maintenance, Biobased Economy

Economisch programma Brabant
2020

Overijssel

HTSM, Health,
Energie, Agrofood

Investeringsvoorstel 'Iedereen in
Overijssel doet
mee! 2016-2019

Zeeland

Logistiek, procesindustrie (inclusief biobased
economy en energie), landbouw,
visserij, vrijetijdseconomie

Bestedingsplan
economie 2016

Zuid-Holland

HTSM, Health,
maritiem,
Logistiek, HIC,
Greenports

Programma ZuidHollandse Economie 2019 2022

ROM

Speerpunt
HTSM, Agrofood,
Health, MainteBOM
nance, Logistiek
en Biobased
Economy
Agro-Food,
Cleantech & EnOost NL
ergy, Life Sciences & Health,
High-tech
Circulaire economie, smart delta
resources, vrijeImpuls Zeeland
tijdseconomie, logistiek en maintenance, gezondheidseconomie
Life sciences,
cleantech, hortiInnovationQuarter culture, security,
water&maritiem
en smart industry

Bron
Jaarverslag 2016
en 2017

Jaarverslag 2017

Jaarverslag 2017

Jaarverslag 2016
en 2017

Bron: economische programma’s provincies en jaarverslagen ROM’s

•

De overzichtstabel laat zien dat van de 48 provinciale speerpunten er 32 (twee derde van
het totaal) terugkomen als speerpunt bij de ROM’s. Dit wordt beschouwd als goede match
met dien verstande dat:
− Naast ROM’s ook andere cluster-/stimuleringsorganisaties actief zijn op provinciale
speerpunten. In Limburg is Chemie/materialen bijvoorbeeld een speerpunt voor de
provincie maar niet voor LIOF. Dit komt omdat deze sector sterk geconcentreerd is
op industrieel bedrijventerrein Chemelot Geleen waar een specifieke clusterorganisatie actief is. Voor Groningen is Healthy Ageing bijvoorbeeld een belangrijk thema
waarop de Healthy Ageing Campus actief is en niet de NOM.
− Sommige ROM’s bedienen meerdere provincies waardoor veel speerpunten in aanmerking komen voor ROM-ondersteuning. In deze gevallen is zichtbaar dat ROM’s in
de breedte van de drie taken (Investeren, Innoveren en Internationaliseren) wel focussen op een aantal speerpunten. Daarbij zijn zij flexibel om op basis van doelsubsidies (smalle) activiteiten te ontplooien op speerpunten die buiten de hoofdfocus vallen. Zie bijvoorbeeld de NOM die drie provincies ondersteunt maar wel focus houdt.

2.3

Synergie drie taken

Zoals aangegeven vervullen ROM’s drie taken:
• Investeren: dit betreft investeringen in innovatieve (door)startende MKB-bedrijven resp.
snelle groeiers.
• Innoveren: deze taak heeft betrekking op de ontwikkeling van ideeën tot business. In de
praktijk krijgt dit veelal vorm door de ontwikkeling van het regionaal innovatie-ecosysteem, van innovatieprojecten en van businesscases.

Buck Consultants International

30

•

Internationaliseren: deze taak heeft betrekking op het aantrekken van buitenlandse investeringen en relatiebeheer met internationale bedrijven door ROM’s alsmede op exportbevordering.

Er zijn geen kwantitatieve gegevens beschikbaar over de mate waarin de drie taken van de
ROM’s elkaar versterken. Om hier toch inzicht in te bieden is hieronder per ROM een voorbeeld gegeven van hoe de drie taken elkaar versterken ten aanzien van speerpuntontwikkeling (bijv. hightech systemen en materialen) en bedrijfsontwikkeling (bijv. bedrijf waarin geïnvesteerd wordt en dat participeert in een innovatieprogramma).
Tabel 2.3

Samenhangende ROM-inzet

ROM
BOM
HTSM (fotonica)

Impuls Zeeland
Biobased

InnovationQuarter
3D-printen

LIOF
Gezondheid

Investeren
Innoveren
Internationaliseren
SMART Photonics, de Eind- BOM is mede-initiator van Tijdens een werkbezoek aan
hovense scale-up voor de het Photonic Integration Boston sloten Amerikaanse
productie van fotonicachips, Technology Center (PITC). en Brabantse partners akontving in 2020 €35 mln. van Het PITC is een onafhanke- koorden over samenwerking
een groep van investeerders lijk R&D en innovatiecentrum op het gebied van fotonica,
waaronder de BOM.
dat fotonische technologieën robotica en sensortechnoloindustrialiseert,
partner- gie (o.a. samenwerking TU
schappen onderhoudt, het Eindhoven en Massachufotonica-ecosysteem
ver- setts Instituut of Technology
sterkt en het koppelt aan het / MIT).
wereldwijde klantenveld.
In 2017 is het Zeeuws Parti- Impuls Zeeland trekt bioba- Foodtechbedrijf ENOUGH uit
cipatiefonds (indirect) aan- sed
innovatieprogramma Schotland is gestart met de
deelhouder geworden in zo- Biovoice. Hierin worden bouw van 's werelds grootste
wel HemCell® als BioBase grootbedrijven met een bio- proteïnefabriek. De fabriek is
Pack Europe. Deze bedrijven based vraag gekoppeld aan operationeel in 2022 en vesontwikkelen volledig biolo- starters en innovatief MKB. tigt zich op het terrein van
gisch afbreekbaar kunststof Cargill zoekt bijvoorbeeld sa- Cargill in Sas van Gent en
op basis van agrarisch rest- menwerking op het thema bi- maakt gebruik van reststromateriaal
obased en biologisch af- men van Cargill. Impuls
breekbare meststofcoatings. Zeeland heeft dit bedrijf aangetrokken.
Het Delftse Manometric ont- InnovationQuarter staat sa- 3D&FPP (Integrating Metal
wikkelde een geautomati- men met Havenbedrijf Rot- 3D Printing & Flexible Post
seerd 3D-printproces, waar- terdam en RDM Makerspace Processing) is een internatiomee het bedrijf uiterst nauw- aan de basis van het Fieldlab naal opererend consortium
keurige braces voor prothe- Additive Manufacturing. Hier op het gebied van 3D-prinsen op maat print. En zeer werken 3D-printerproviders ting. InnovationQuarter heeft
snel: van vijf uur naar vijf mi- uit binnen- en buitenland, het consortium ondersteund
nuten arbeid per product. eindgebruikers, onderwijs- bij het ontwikkelen van een
Voor het versterken van het en kennisinstellingen, certifi- internationale afzetmarkt.
team en het opschalen van ceringsbureaus, softwarebede unieke technologie ont- drijven en engineers samen
vangt het bedrijf een kapi- aan veelbelovende techtaalinjectie van NextGen nieken.
Ventures en InnovationQuarter.
Via het LIOF participatie- Met het InnovatieProject kan De Israëlische startup Parafonds kreeg Cristal Thera- een bedrijf via LIOF een fi- gate Medical ontwikkelt een
peutics (een biofarmaceu- nanciële
tegemoetkoming implanteerbaar
apparaat
tisch bedrijf) een financiële aanvragen ter ondersteuning voor de behandeling van het
impuls om innovatieve nano- van de ontwikkeling van een vasthouden van vocht bij pamedicijnen te ontwikkelen prototype van een innovatie. tiënten met chronisch hart- of

Buck Consultants International

31

ROM

NOM
Watertechnologie

Oost NL
Voedselverspilling

Investeren
Innoveren
Internationaliseren
voor ziektebehandeling. De De regeling dekt 35% van de nierfalen. Na de winst binnen
productontwikkelingen zijn in kosten met een maximaal het acceleratie-programma
diverse stadia en worden bedrag van € 50.000 voor de MedLim komt een delegatie
deels in samenwerking met ontwikkeling van een proto- van het bedrijf naar Limburg
internationale partijen ont- type van een product, dienst komen, waar het kan profitewikkeld.
of proces binnen onder meer ren van een netwerk van erde maatschappelijke opgave varen medische technologie‘gezondheid’
bedrijven op o.a. Brightlands
Maastricht Health Campus.
CE-Line ontwikkelde een Water Alliance is ontstaan op Met ondersteuning van de
nieuw meetsysteem voor de initiatief van regionale over- NOM en in samenwerking
waterkwaliteit in de glastuin- heden, Wetsus en diverse met Water Alliance is Eurobouw. Het bedrijf ontvangt fi- ondernemers. Ondersteund pean Hub for Water Technonanciering van Netherlands door de NOM heeft Water Al- logy ontwikkeld. Dit fungeert
Enabling Watertechnologie liance zich ontwikkeld tot als internationale spring(NEW), een landelijk en sec- zelfstandige, landelijke stich- plank voor o.a. Brightwork uit
torspecifiek fonds dat door ting met meer dan honderd Sneek.
de NOM wordt beheerd en leden in de watertechnolouitgevoerd.
gie.
In een financieringsronde ge- Oost NL begeleidde On- Krush is een ontwikkelaar
leid door Oost NL en Shift In- eThird bij vestiging op Ken- van ontbijtproducten op bavest heeft OneThird in 2021 nispark Twente. Daarbij sis van gebroken nootjes, te
€1,5 mln. opgehaald. On- bracht Oost NL het bedrijf in kleine zaden en andere ‘imeThird ontwikkelt optische contact met de Universiteit perfecte’ ingrediënten. Via
technologie om houdbaar- Twente om samen te kunnen het programma FOOD2020
heid en kwaliteit van voedsel werken op het gebied van Ar- kwam Krush in contact met
te registeren.
tificiële Intelligentie (AI).
het Duitse bedrijf Frudist.
Door samenwerking heeft
Krush beter toegang tot de
Duitse markt.

Bron: jaarverslagen en websites ROM’s

De voorbeelden laten zien dat sprake is van parallelle inzet van drie taken op één speerpunt
(alle voorbeelden), maar soms ook van gezamenlijke inzet van meerdere taken op hetzelfde
bedrijf (voorbeelden Impuls Zeeland, InnovationQuarter en Oost NL). Dit wijst op synergie
tussen de ROM-taken op speerpunt- en bedrijfsniveau. Op basis van de voorbeelden kan niet
worden beoordeeld of dit structurele praktijk betreft. Gesprekken met ROM-directies wijzen
erop dat er mogelijkheden zijn om de integrale benadering vanuit de drie taken verder te
versterken.

2.4

Internationale vergelijking

ROM’s zijn niet een specifiek Nederlands fenomeen. Ook in het buitenland zijn ROM’s actief
om innovatieve bedrijven te ondersteunen. In dit onderdeel wordt ingezoomd op drie buitenlandse ROM’s om inzicht te krijgen in het model waarlangs zij functioneren. Gekeken is naar
de POM West-Vlaanderen, NRW.Global Business / NRW Invest (Noordrijn-Westfalen) en
ACCIÓ (Catalonië). Centraal staan taken en organisatiemodel van deze buitenlandse ROM’s.

Buck Consultants International

32

Tabel 2.4

Taken internationale ROM’s
POM West-Vlaanderen

Investeren

Innoveren

Internationaliseren

Overig

NRW.Global Business /
ACCIÓ
NRW Invest
Geen eigen investeringsacti- Geen eigen investeringsacti- Geen eigen investeringsactiviteiten. Wel ondersteuning viteiten. Wel ondersteuning viteiten. Wel ondersteuning
van bedrijven bij het zoeken van internationale bedrijven, van bedrijven bij het zoeken
naar financiering. Zo zijn die zich vestigen in NRW bij naar financiering. Zo worden
starters in de Coronacrisis het zoeken naar financiering meetings georganiseerd tusondersteund met een ‘finan- door netwerkcontacten aan sen starters en investeerders
ciële zelfscan’ en advies hoe te dragen.
en specifieke venture capital
het best met de financiële
verschaffers.
bedrijfssituatie
omgegaan
kan worden.
Startende en groeiende on- Geen eigen innovatieactivi- Ondernemers krijgen onderdernemers worden onder- teiten. Wel ondersteuning steuning voor het uitvoeren
steund (workshops netwerk- van internationale bedrijven van R&D samenwerkingsevents, opleidingen, etc.). die zich vestigen in NRW bij projecten. Ook ondersteunt
Programma Fabrieken van het zoeken naar kennis en ACCIÓ de kennisoverdracht
de Toekomst als innovatie- expertise door netwerkcon- tussen bedrijven, technoloproeftuinen voor speerpunt- tacten aan te dragen.
giecentra, universiteiten. Zo
sectoren nieuwe materialen,
ondersteunt ACCIÓ bedrijvoeding, blue energy, machiven die inzetten op Industry
nebouw & mechatronica en
4.0 met coupons voor onderzorgeconomie. Bijv. Circular
steuning en advies. DaarMaterials Center in Kortrijk
naast zet ACCIÓ in op clusvoor speerpunt nieuwe mateterontwikkeling.
rialen.
Brexit-taskforce ingesteld om Kerntaak van NRW Invest. ACCIÓ is sterk actief op inbedrijven te ondersteunen. De organisaties heeft 17 in- ternationalisering. De organi€2,5 mln. gemobiliseerd om ternationale satellietkantoren satie beschikt over ca 40 inbedrijfsleven te assisteren om internationale vestigers ternationale satellietkantoren
met Brexit
naar de regio te trekken en om internationale vestigers
internationale handel te be- naar de regio te trekken en
vorderen.
internationale handel te bevorderen.
Duurzaam transport: bijv. uit- Geen overige taken
Geen overige taken
breiding River Terminal
Wielsbeke en initiatieven ten
behoeve van modal shift
Toekomst arbeidsmarkt: bijv.
versterken opleidings-infrastructuur met behulp van EU
fondsen (€7,1 mln. in 2020)
Ondersteuning detailhandel:
o.a. stimuleren lokale verkopen met campagnes en digitalisering detailhandel
Bedrijventerreinen: transitieplannen toekomstbestendige
bedrijventerreinen, ruimtemonitor (volgen aanbod en
uitgifte) en stimuleren circulaire economie

Bron: jaarverslagen en websites ROM’s

Buck Consultants International

33

Tabel 2.5

Organisatiemodel internationale ROM’s
POM West-Vlaanderen

Aandeelhouders

Aansturing

Formatie

NRW.Global Business /
ACCIÓ
NRW Invest
Provincie West-Vlaanderen Bundesland Noordrijn-West- Regio Catalonië (één van de
(één van de tien provincies falen (één van de zestien negentien regio’s/steden in
van België)
Bundesländer in Duitsland) Spanje)
Raad van bestuur POM Onbekend
Onbekend
West-Vlaanderen bestaat uit
25 stemgerechtigde leden
aangewezen door de provincieraad. Het betreft 13 leden
van de provincieraad, 6 leden voorgedragen door
werknemersorganisaties en
6 leden voorgedragen door
de werkgeversorganisaties
Ca 50 medewerkers
Ca 100 medewerkers
Zeven vestigingen Catalonië

Bron: jaarverslagen en websites ROM’s

Op basis van de analyse van de taken en het organisatiemodel van buitenlandse ROM’s kan
het volgende worden gesteld.
• Takenpakketten van de buitenlandse ROM’s laten een grote diversiteit in activiteiten zien.
De POM West-Vlaanderen is bijvoorbeeld breder actief dan Nederlandse ROM’s (ook
transport, arbeidsmarkt en bedrijventerrein) terwijl NRW Global Business juist gefocust is
op internationalisering. Nederlandse ROM’s vallen op doordat zij zelf ook investeren in
bedrijven, terwijl de geanalyseerde buitenlandse vooral bedrijven ondersteunen bij het
vinden van financiering.
• De drie geanalyseerde ROM’s zijn in termen van aandeelhouderschap ook echt regionaal
van aard met de provincie/Bundesland/regio als aandeelhouder. Op dit vlak verschillen
zij van Nederlandse ROM’s waar het Rijk ook aandeelhouder is. De Rijk-Regio samenwerking in ROM’s in Nederland is daarmee onderscheidend.
• Opvallend is de brede aansturing van de POM West-Vlaanderen. Naast overheden hebben werknemers- en werkgeversorganisaties een rol in het bestuur van de ROM. Dit verschilt van de Nederlandse ROM’s waar deze organisaties geen formele rol hebben in de
aansturing (maar soms wel meedenken over meerjarenplannen).
• Qua omvang van de organisatie van POM West-Vlaanderen en NRW Invest is grofweg
in lijn met de Nederlandse ROM’s (25-125 FTE). Van ACCIO is de personele omvang niet
bekend, maar gezien het feit dat de organisatie zeven vestigingen heeft lijkt deze substantieel. De formatie van NRW.Global Business lijkt groot omdat deze organisatie alleen
internationalisering als taak heeft. Echter, in de regio wonen 17,9 mln. mensen (Nederland 17,6; bron: CBS, 2022) en het BRP bedraagt €697 mld. (Nederland €800 mld. bron:
CBS, 2020), hetgeen erop wijst dat de economische massa van de regio bijna vergelijkbaar is met Nederland als totaal. Bij de zes ROM’s (dus niet landsdekkend) werken 77
aan internationalisering, hetgeen verhoudingsgewijs in hoofdlijnen aansluit bij de 100 medewerkers van NRW.Global Business.

Buck Consultants International

34

2.5

Aansturing aandeelhouders

Ministerie van Economische Zaken en Klimaat
•

Vanuit het Ministerie van EZK verzorgt het directoraat-generaal Bedrijfsleven en Innovatie
(B&I) de aansturing van de ROM’s. Binnen dit DG onderhouden de volgende vier directies
vooral relaties met de ROM’s. Dit zijn:
− Innovatie en Kennis
− Ondernemerschap
− Topsectoren en industriebeleid
− Regio
Deze vier directies zijn geïnterviewd om te achterhalen hoe de aansturing van de ROM’s
vanuit het Ministerie van EZK verloopt.

•

ROM’s worden aangestuurd vanuit een taakgerichte benadering vanuit verschillende beleidsterreinen, bijvoorbeeld via het Vroegefasefonds (VFF), Corona-OverbruggingsLening (COL), Mkb-innovatiestimulering Regio en Topsectoren (MIT) en het Invest in Holland netwerk. EZK werkt momenteel aan de doorontwikkeling van het (integraal) EZKopdrachtgeverschap met een bredere verankering binnen EZK-beleidsdossiers/opgaven. Dit is mede nodig gezien het feit dat ROM’s in 2021 een landsdekkende structuur
hebben gekregen, en de invulling van de maatschappelijke opgaven om meer samenwerking tussen Rijk en Regio’s en tussen de ROM’s vragen.

•

De operationele aansturing van ROM’s verloopt via de aandeelhoudersinstructie (Investeringstaak) en jaarlijkse subsidiebeschikking (Innovatie- en Internationaliseringstaak).
− Aansturing vanuit de aandeelhoudersinstructie is sterk corporate governance gedreven: accent ligt op marktpositionering ROM (in relatie tot staatssteunregels), sectorale
speerpunten waarin ROM’s moeten investeren en continuïteit bedrijfsvoering (ROM’s
zichzelf moeten bedruipen wat betreft deze taak). De aandeelhoudersinstructie vormt
tevens het strategisch kader voor investeringen door ROM’s. De aandeelhoudersinstructie is identiek voor alle ROM’s met dien verstande dat het Ministerie van EZK
soms aandeelhouder is in de ROM-organisatie (BOM, InnovationQuarter, LIOF, NOM
en Oost NL) en soms in een ROM-fonds (Investeringsfonds Zeeland).
− De subsidiebeschikking wordt afgegeven op jaarplannen van ROM’s en heeft betrekking op de exploitatiesubsidie voor activiteiten inzake innovatie en internationaliseren
die daarin zijn opgenomen. De subsidiebeschikking stuurt op basis van beleidsprioriteiten en doelstellingen/KPI’s. Doelstellingen/KPI’s voor innoveren hebben een vergelijkbare insteek, maar verschillen per ROM. Van sommige ROM’s wordt bijvoorbeeld verwacht dat zij een x-aantal innovatieconsortia van samenwerkende bedrijven
ontwikkelen, terwijl van andere ROM’s een x-aantal innovatieprojecten wordt verwacht. Doelstellingen/KPI’s voor internationaliseren zijn in de aard identiek maar verschillen qua hoogte/ambitieniveau. Van sommige ROM’s worden 50 buitenlandse investeringsprojecten verwacht en van andere 10.

Buck Consultants International

35

•

Het Rijk heeft vanuit haar rol als aandeelhouder een stem in de Algemene vergadering
van Aandeelhouders (AVA) van ROM’s. Via deze weg stuurt het Rijk mee op de activiteiten en bedrijfsvoering van de ROM’s omdat zij een stem heeft in het vaststellen van meerjarenplannen, jaar- en activiteitenplannen. Bij het formuleren van deze strategische documenten denkt het Rijk eveneens mee. Dit gebeurt o.a. via de regio-ambassadeurs die
fungeren als liaison tussen regio en Den Haag. ROM’s rapporteren over voortgang en
resultaten in hun jaarverslagen.

•

ROM’s laten zich in toenemende mate zien op landelijk niveau. Denk aan de betrokkenheid bij de Corona-OverbruggingsLening (COL), Smart Industry programma’s, Groeifondsvoorstellen, de Programmeringstafel van IPO en EZK, Digitale Werkplaatsen en
Trade & Innovate NL. De ROM’s hebben dus volop een rol in nationale initiatieven. Dit
wijst erop dat ROM’s een logische positie hebben die wordt (h)erkend op landelijk en
regionaal niveau.

Provincies
•

Provincies zijn belangrijke medeaandeelhouders in ROM’s. Acht provincies die aandeelhouder zijn in de zes geëvalueerde ROM’s zijn geïnterviewd (Groningen, Drenthe, Overijssel, Friesland, Gelderland, Zuid-Holland, Noord-Brabant, Limburg en Zeeland).

•

Uit de interviews blijkt dat provincies een behoorlijk beeld hebben van hoe zij strategisch
omgaan met ROM’s. Provincies maken afgewogen keuzes over de taken die zij in eigen
beheer uitvoeren en die zij bij ROM’s neerleggen. Daarbij is het netwerk van ROM’s onder
bedrijven en kennisinstellingen een belangrijke reden voor provincies om taken uit te besteden. De kanttekening wordt meegegeven dat provincies het van belang vinden om
‘gevoel’ en contact te houden met het MKB in de eigen provincie. Daarom vinden provincies het van belang om ook altijd zelf een positie te hebben in ontwikkeling en uitvoering
van projecten en programma’s met het MKB.

•

Operationele aansturing van de Investeringstaak door provincies vindt plaats via aandeelhoudersinstructie/investeringsinstructies. Omdat ROM’s verschillende fondsen in beheer
hebben, ook fondsen van provincies zonder positie van het Ministerie van EZK, is sprake
van uiteenlopende investeringsinstructies. Zo hebben ROM’s zowel fondsen in beheer
die 100% revolverend moeten zijn, bijvoorbeeld fondsen voor innovatieve bedrijven, als
fondsen met een lagere mate van revolverendheid waarbij het fondsvermogen op termijn
mag dalen, bijvoorbeeld fondsen voor herontwikkeling van bedrijventerreinen. Ten aanzien van de ontwikkelactiviteiten verlenen provincies (aanvullende) subsidies voor het
verrichten van bepaalde activiteiten. Denk bijvoorbeeld aan een subsidie om een bepaald
innovatienetwerk op te zetten en daarvan de secretariaatsfunctie te vervullen.

•

Ook de provincies hebben een stem bij het opstellen en vastleggen van meerjarenplannen, jaar- en activiteitenplannen van ROM’s. Uit de interviews met provincies blijkt dat zij
een uiteenlopende betrokkenheid van het Ministerie van EZK ervaren. Sommigen geven
aan dat zij het Ministerie van EZK intensief betrokken vinden bij het opstellen van jaaren meerjarenplannen, terwijl anderen juist aangeven voor een belangrijk deel zelf het roer
in handen te hebben omdat het Ministerie van EZK beperkt aanstuurt.

Buck Consultants International

36

2.6

Financiering en kosten

Financiering
De financiering van de ROM-taken is als volgt:
• Investeren: inkomsten uit het rendement van investeringen. De ROM’s dienen zichzelf te
bedruipen wat betreft deze taak.
• Innoveren en internationaliseren: inkomsten uit jaarlijkse exploitatiesubsidies van het Rijk,
provincies en overige aandeelhouders.
In hoofdstuk 3 wordt nader ingegaan op de financiële resultaten van de Investeringstaak van
de ROM’s en de mate waarin deze taak zichzelf financieel kan bedruipen. Wanneer wordt
gekeken naar de ontwikkeling van de jaarlijkse exploitatiesubsidies (zie figuur 2.1), blijkt dat
de Rijksbijdrage stabiel is in de periode 2016-2020 terwijl de bijdrage van de overige aandeelhouders is gestegen. Waar ROM’s in 2016 €20 mln. exploitatiesubsidie kregen waarvan
€5 mln. van het Rijk en €15 mln. van overige aandeelhouders, was dat in 2020 €28 mln.
waarvan €6 mln. van het Rijk en €22 mln. van overige aandeelhouders. Kortom, provincies
en andere aandeelhouders zijn in toenemende mate de dragende financiers van de ROM’s.
Figuur 2.1 Omvang exploitatiesubsidies (€ mln.)
30
25
20
15
15

17

19

20

22

10
5
5

5

5

6

6

2016

2017

2018

2019

2020

0

Rijk

Overige aandeelhouders

Bron: jaarverslagen ROM’s 2016-2020

Buck Consultants International

37

Organisatie-omvang en personeelskosten3
De grootste kostenpost voor de ROM’s zijn de uitgaven aan het personeel. Gekeken naar de
periode 2016-2020 is het personeelsbestand van de ROM’s gegroeid van 310 naar 400 medewerkers. Vooral InnovationQuarter en Oost NL zijn gegroeid in deze periode. Bij Impuls
Zeeland, NOM en LIOF was sprake van beperkte groei en voor de BOM is een stabiel beeld
zichtbaar.
Figuur 2.2 Formatie ROM’s
450
400
350
300
250
200
150
100
50
0
2016

2017

BOM

Impuls Zeeland

2018

IQ

2019

LIOF

NOM

2020

OostNL

Bron: jaarverslagen ROM’s 2016-2020

Gekoppeld aan de groeiende omvang van de organisaties zijn ook de personeelskosten van
de ROM’s toegenomen. Deze lagen op €36 mln. in 2016 en op €45 mln. in 2020. Het betreft
een groei van bijna 25% in kosten tegenover 30% in organisatieomvang. In lijn met de groei
van het personeelsbestand zijn vooral de personeelskosten bij InnovationQuarter en Oost NL
gegroeid. Bij NOM en Impuls Zeeland was sprake van beperkte groei van personeelskosten,
bij LIOF zijn deze stabiel gebleven en bij de BOM is sprake van een daling van de kosten.

3

Conform scope van deze evaluatie is gekeken naar totale organisatie-omvang en personeelskosten ongeacht
financieringsbron. Er is dus niet verdiept naar specifieke organisatieonderdelen en financieringsbronnen, bijvoorbeeld wanneer een ROM medewerkers op de payroll heeft staan voor het beheer van een fonds van een
specifieke aandeelhouder en een hieraan gekoppelde beheervergoeding ontvangt.

Buck Consultants International

38

Figuur 2.3 Personeelskosten ROM’s (x€1.000)
450
400

350
300
250
200
150
100
50
0
2016

2017
BOM

2018

Impuls Zeeland

IQ

2019
LIOF

NOM

2020

OostNL

Bron: jaarverslagen ROM’s 2016-2020

Wanneer gekeken wordt naar de gemiddelde personeelskosten per FTE dan is zichtbaar dat
deze zijn gedaald van €117k naar €112k tussen 2016-2020. Dit komt doordat het loongebouw
in lijn is gebracht met de CAO Rijk en door wisselingen in directies en personeelsbestand.
Hiermee is ook de spreiding van gemiddelde personeelskosten tussen de ROM’s verminderd.
Alle ROM’s zitten inmiddels rond de €110-118k per medewerker, buiten Impuls Zeeland waar
de gemiddelde personeelskosten €95k per medewerker bedragen. Opvallend is de sterke
daling van de gemiddelde kosten bij de BOM. Sinds 2016 zijn de gemiddelde personeelskosten gedaald van €160k naar €118k per medewerker. De totale personeelskosten bij deze
ROM zijn dan ook gedaald van €11,8 mln. in 2016 naar €8,7 mln. in 2020.
Figuur 2.4 Personeelskosten ROM’s per FTE (x€1.000)
170
160
150
140
130

120
110
100
90
80
2016

2017

BOM

Impuls Zeeland

2018
IQ

LIOF

2019
NOM

2020
OostNL

Totaal

Bron: jaarverslagen ROM’s 2016-2020

Buck Consultants International

39

2.7

Conclusies

Bevindingen
•

De zes ROM’s die in deze evaluatie centraal staan verrichten grotendeels dezelfde activiteiten (in het kader van hun drie kerntaken) maar lopen qua karakter uiteen. Gesteld
kan worden dat dé ROM niet bestaat omdat elke ROM een eigen geschiedenis heeft,
organisatorisch anders in elkaar steekt, in een ander regionaal speelveld actief is en over
een eigen takenpakket en financieringsstructuur beschikt. Onderling vergelijken van prestaties is daardoor ook geen logische benadering. In deze evaluatie is in lijn met de opdracht vanuit EZK het instrument ROM’s geëvalueerd en niet individuele ROM’s.

•

ROM’s richten zich primair op marktfalen en systeemfalen in relatie tot innovatiebeleid.
Beoogde impact van de inzet van de ROM’s is dan ook vooral productiviteits- en economische groei. Recent is transitiefalen opgekomen als vraagstuk waar overheden een rol
in kunnen vervullen. ROM’s hebben geen expliciete opdracht om een rol te spelen in het
oplossen van dit type vraagstukken.

•

De geïntegreerde aanpak van die deeltaken maakt het mogelijk om de aspecten van regionale ecosystemen te versterken die relevant zijn vanuit de opdracht van de ROM’s. Dit
gaat primair om het financieren van innovatief MKB, het ontwikkelen van innovatieprojecten en businesscases en het aantrekken van buitenlandse bedrijven die passen in de
regionale economische speerpunten en idealiter het ecosysteem versterken. Functioneren van ROM’s op de drie deeltaken komt aan bod in de volgende hoofdstukken.

•

Aansturing van de ROM’s vindt plaats vanuit het Ministerie van EZK en overige aandeelhouders, voornamelijk provincies. Het Rijk stuurt vooral taakgericht vanuit verschillende
beleidsterreinen. Provincies voeren hun economisch beleid (groten)deels uit via de
ROM’s4. In die zin vormen ROM’s een belangrijk deel van het provinciale uitvoeringsapparaat. Dit komt tot uitdrukking in de financiering van de ROM’s die voor het grootste deel
door de provincies verzorgd wordt.

•

ROM’s groeien qua omvang van het uitvoeringsapparaat. In de periode 2016-2020 is de
omvang van de ROM-organisaties substantieel toegenomen. De gemiddelde personeelskosten zijn in de dezelfde periode echter licht gedaald. Dit komt doordat het loongebouw
in lijn is gebracht met de CAO Rijk en door wisselingen in directies en personeelsbestand.

4

Provincies zijn sinds 2010-2012 voor een belangrijk deel verantwoordelijk voor het regionaal economisch beleid waar dit voorheen (mede) bij het Rijk lag (Technopolis, 2014). Na enkele oriënterende en beleidsvormende
jaren zijn provincies in de periode van deze evaluatie meer tot uitvoering gekomen.

Buck Consultants International

40

Hoofdstuk 3

Investeren

Dit hoofdstuk is gericht op de Investeringstaak van de ROM’s. Gestart wordt met een inleiding
gegeven over de aard van deze activiteit (§3.1). Vervolgens wordt de positie van de ROM’s
in de financieringsmarkt bepaald (§3.2) waarna marktontwikkelingen van de afgelopen vijf
jaar aan bod komen (§3.3). In paragraaf 3.4 wordt ingegaan op doelstellingen en resultaten
van de ROM-inzet inzake investeren . Daarna wordt ingegaan op het oordeel van het bedrijfsleven over het functioneren van de ROM’s op basis van een web survey onder deze doelgroep (§3.5). In paragraaf zes staan de effecten van door ROM’s verschafte financiering centraal (§3.6). De samenwerking met partners is onderwerp van paragraaf 3.7. Het hoofdstuk
wordt afgesloten met conclusies (§3.8).

3.1

Inleiding

•

De aandeelhoudersinstructie van de ROM’s maakt duidelijk dat participatiefondsen van
ROM’s waarin EZK participeert, de taak hebben om met het door de aandeelhouders ter
beschikking gestelde kapitaal een bijdrage te leveren aan de realisatie van het door de
overheden vastgestelde economisch beleid, met primair aandacht voor de beleidsspeerpunten die gelden voor de regio. Hiervoor hebben de ROM’s verschillende financieringsinstrumenten ter beschikking. Naast de gezamenlijke Rijk-Regio fondsen mogen ROM’s
onder voorwaarden ook (al dan niet tijdelijk) fondsbeheer voor individuele aandeelhouders uitvoeren (bijv. provinciale fondsen).

•

Ten aanzien van het algemeen kader van fondsen waarin ook EZK participeert worden in
de aandeelhoudersinstructie verschillende eisen gesteld aan de financieringsverlening
door ROM’s. Hieronder zijn de belangrijkste kaders weergegeven:
1 Investeren in innovatieve (door)startende MKB-bedrijven respectievelijk snelle groeiers, uitzonderingen mogelijk onder beleidsvrij deel (zie 11).
2 Handelen als marktdeelnemer in een markteconomie met inachtneming van alle Europese regelgeving inzake staatssteun.
3 Bij voorkeur gezamenlijk participeren met private partijen (gelijktijdig en onder vergelijkbare condities en voorwaarden).
4 Maximale omvang deelnemingen € 5,0 miljoen, uitzonderingen mogelijk onder beleidsvrij deel (zie 11).
5 Totaal publieke aandelenbelang <50% van de totale participatie, uitzonderingen mogelijk na goedkeuring RvC.
6 Financieringsinstrumenten waarvan de ROM’s gebruik mogen maken zijn (al dan niet
gecombineerd):

Buck Consultants International

41

•

− participatie in aandelenkapitaal;
− converteerbare achtergestelde leningen;
− achtergestelde leningen;
− overige leningen.
7 Marktconforme vergoeding voor leningen wordt in rekening gebracht.
8 Duur participatie in beginsel niet langer dan acht jaar, ROM’s informeren aandeelhouders over participaties >8 jaar.
9 Richtlijn is om de koopkracht van het doelvermogen meerjarig in stand te houden;
10 Investeren focussen op het geografische werkgebied van de ROM, vrijstelling indien
aandeelhouders instemming verlenen en onder beleidsvrij deel (zie 11).
11 Beleidsvrijheid 40% van het geplaatste kapitaal (zie 1, 4 en 10).
12 Investeren nationale en provinciale speerpuntsectoren.
13 Gelijktijdig met het uitbrengen van het jaarverslag brengen ROM’s schriftelijk verslag
uit aan aandeelhouders over hun invulling van de beleidsvrije ruimte (zie 11).
De omvang van het participatiebedrijf van de ROM’s loopt uiteen. Oost NL heeft de grootste personele capaciteit op Investeren en Impuls Zeeland de kleinste. Per saldo is zichtbaar dat de personele capaciteit die de ROM’s inzetten op investeren in de periode 20162020 is gegroeid (voor zover bekend). Dit heeft o.a. te maken met de groei van het aantal
fondsen in beheer bij ROM’s.
Tabel 3.1

Totale personeelsformatie Investeren bij de ROM’s (incl. fondsen in beheer)

BOM
Impuls Zeeland
InnovationQuarter
LIOF
NOM
Oost NL
Totaal

2016

2017

2018

2019

2020

26
N.B.
10
18
14
33
101

26
N.B.
16
16
17
33
108

N.B.
N.B.
16
15
19
31
81

N.B.
5
18
21
20
38
102

26
5
23
21
21
44
140

NB: niet beschikbaar
Bron: Jaarverslagen ROM’s en ROM-jaaroverzicht

•

ROM’s hebben vanuit de aandeelhoudersinstructie geen (jaarlijkse/meerjarige) doelstellingen/KPI’s. Wel stellen zij zich KPI’s vanuit hun meerjaren-/jaarplannen waarover in
jaarverslagen wordt gerapporteerd voor wat betreft voortgang/realisatie. In paragraaf 3.4
over resultaten/KPI’s wordt hier nader op ingegaan.

3.2
•

Positionering

ROM’s richten zich op de financiering van innovatieve (door)startende MKB-bedrijven
respectievelijk snelle groeiers. Voor deze bedrijven is het binnenhalen van externe financiering een uitdaging. Uit de financieringsmonitor van het CBS (2020) blijkt bijvoorbeeld
dat bedrijven in de uitbreidingsfase en bedrijven die aan het opschalen zijn het vaakst

Buck Consultants International

42

externe middelen kunnen gebruiken. Innovatieve starters en scale-ups verkrijgen echter
lastig kapitaal wegens hun hoge risicoprofiel en de behoefte aan slimme financiering c.q.
de combinatie van kapitaal met kennis, ervaring en een netwerk (KplusV, 2020).
•

Figuur 3.1 biedt een schematische weergaven van de positionering van ROM’s. De focus
van ROM’s heeft betrekking op bedrijfsactiviteiten die te veel kapitaal vragen om gedekt
te worden door kapitaalverschaffing door contacten uit de persoonlijke omgeving van de
ondernemer (FFF: Friends, Family and Fools), R&D-subsidies en (andere) bronnen van
(pre)seed capital, maar waar veel private investeerders nog niet in willen investeren omdat de innovatie nog té ver van de markt afstaat en daardoor zeer risicovol is. De facto
verschaffen ROM’s dan ook vooral venture capital aan innovatieve starters en scale-ups.

Figuur 3.1 Positionering ROM’s

FFF

Subsidies

Informals/
Angels

(Pre)
seed

Technostarter
Funds

Venture
Capital

Private equity
Stock
Exchange

ROM’s
InvestNL

Business life cycle

Concept

Prototype

Alpha

Beta

Market launch

Investigation

Seed

Development

Early

Growth

Maturity

Decline

Rebirth

Bron: BCI 2022, o.b.v. Debreed

•

Hoewel de ROM’s vooral venture capital verschaffen laat de figuur een ellips zien. Dit
komt omdat ROM’s soms al in de (pre) seed fase kapitaal verschaffen (bijv. aan een beginnend ondernemer die vanuit de Ontwikkeltak wordt aangedragen) en soms positie
houden tot uiterlijk het begin van de groeifase. ROM’s geven aan dat dit laatste belangrijk
is omdat winsten van exits uit deze fase nodig zijn om de verliezen die gepaard gaan met
risicokapitaalverschaffing aan bedrijven in vroegere fasen te kunnen compenseren. Dit
om te kunnen voldoen aan de eis van revolverendheid van de aandeelhoudersinstructie.
Daarnaast willen ROM’s over de hele ontwikkelketen contacten houden met bedrijven en
andere financiers.

Buck Consultants International

43

3.3
•

Ontwikkelingen financieringsmarkt

De NVP is de branchevereniging van participatiemaatschappijen in Nederland en houdt
cijfers bij over de omvang van de markt voor venture capital5. Hieruit blijkt dat deze een
omvang heeft van ruim €900 mln. in 2020 tegenover €226 miljoen in 2016. In de tussenliggende jaren is sprake geweest van continue groei van het totale investeringsvolume.
Het aantal bedrijven waarin geïnvesteerd wordt is eveneens gestegen. Dit ging omhoog
van 214 in 2016 naar 295 in 2020. Het aantal investeringen is gegroeid van 320 in 2016
naar 573 in 2020 (er kan sprake zijn van meerdere investeringsrondes in hetzelfde bedrijf
waardoor het aantal investeringen groter is dan het aantal bedrijven waarin geïnvesteerd
is).

Figuur 3.2 Omvang VC-investeringen (€ mln.) (links) en aantal bedrijven en investeringen (#) (rechts)
1.000

700
902

900

573

600

539

800
500

456

700
627

600

400
320

500

300
214

400

200

322

315

2018

2019

295

239

200

415
300

334

349
100
226
0

100

2016
0
2016

2017

2018

2019

2020

2017
Bedrijven

2020

Investeringen

Bron: NVP, bewerking BCI

•

ROM’s verschaffen vooral venture capital. Wanneer wordt gekeken naar het investeringsvolume van de ROM’s, dan is zichtbaar dat deze is gestegen van €36 mln. in 2016 naar
€80 mln. in 2020. Het aantal bedrijven waarin geïnvesteerd wordt en het aantal investeringen door de ROM’s groeit eveneens. In 2016 ging het om 126 bedrijven en 133 investeringen en in 2020 was sprake van 191 bedrijven en 284 investeringen. In de periode
2016-2020 hadden ROM’s een aandeel van 15% in het totale investeringsvolume op de
venture capital markt en verzorgden zij 55% van de investeringen qua aantal bedrijven
en 45% van het aantal investeringen. Dit is exclusief het hemboomeffect waarbij ROMinvesteringen fungeren als aanjager van private investeringen (zie ook §3.6). ROM’s zijn
dus een belangrijke partij op de VC-markt en richten zich vooral op kleinere tickets.
Wanneer wordt ingezoomd op de fasen waarop ROM’s financiering verschaffen aan

5

Investeringen in de volgende fasen: seed, start-up en later stage

Buck Consultants International

44

bedrijven is duidelijk dat het voornamelijk om kapitaal in de start-up fase gaat. Circa 70%
van het venture capital dat in de periode 2016-2020 door ROM’s is verschaft, wordt in de
start-up fase van bedrijven gestoken.
Figuur 3.3 ROM’s: omvang VC-investeringen (€ mln.) (links) en aantal bedrijven en investeringen (#) (rechts)
100

300

284
261

87

90

92

250

227

80
80

70

200

184

180

2018

2019

191

60
150
50

108
99

40
30

126133

100

46
36

50

20
0

10

2016
0
2016

2017

2018

2019

2020

2017
Bedrijven

2020

Investeringen

Bron: NVP, bewerking BCI

•

Techleap.nl (2020) heeft op basis van data van Dealroom6 verder ingezoomd op het aantal preseed en venture capital investeringsronden naar financieringsfase/-omvang (figuur
3.4). Voor 2016-2020 blijkt hieruit een tamelijk stabiel totaal aantal investeringsrondes,
maar een daling van het aantal vroege fase investeringen en groei van de latere fase
investeringen. Op basis van data van Golden Egg Check constateert Teapleap.nl dat
vooral venture capital fondsen zich sinds 2018 terugtrekken uit investeringen onder de €1
miljoen. Dit is juist het segment waarin ROM’s actief zijn en een steeds grotere rol vervullen (figuur 3.3). Om dit financieringsgat te dichten suggereert Techleap dat het wenselijk
is om een regeling te ontwikkelen die meer business angels tot investeren verleidt. Dialogic, RSM en ECE (2019) constateren in hun onderzoek naar de beleidsaanpak van de
MKB financieringsmarkt dat het, gezien de behoefte aan durfkapitaal, te overwegen is om
ROM’s te stimuleren meer durfkapitaalinvesteringen te doen.

6

Dealroom neemt verstrekkingen vanuit RVO-instrumenten niet mee omdat dit leningen betreft en geen equity.

Buck Consultants International

45

Figuur 3.4

Aantal rondes per jaar

* 2020 en 2021YTD door vertraging in verslaggeving, worden de rondes in de laatste 12 maanden vaak lager
gerapporteerd, vooral in het geval van kleine rondes, die vaker onder de radar plaatsvinden
Bron: Techleap.nl, o.b.v. Dealroom

•

Naast het financieringsgat in vroege fase investeringen onder de €1 mln. wijst Techleap
(2020) op onvoldoende investeringen in starters en scale-ups in deep tech (bijv. fotonica,
nanotechnologie of kunstmatige intelligentie). Zo gaat momenteel 15% van alle startup
investeringen in Nederland naar deep tech startups, tegenover 22% in Europa. Dit terwijl
deep tech veelal sleuteltechnologieën betreft die ook noodzakelijk zijn om transities op
het gebied van bijvoorbeeld klimaat en zorg te realiseren. Belangrijke uitdagingen voor
deep tech bedrijven en financiers zijn de lange time-to-market, relatieve grote investeringsbedragen en de specifieke expertise die gewenst is. De medtech en life sciences
markt staan voor dezelfde uitdagingen. Deze marktkarakteristieken passen niet goed bij
het kader vanuit de aandeelhoudersinstructie dat de ROM’s hebben meegekregen voor
de fondsen waarin EZK ook participeert (i.e. maximale investeringshoogte en -duur). Het
feit dat ROM’s 40% beleidsvrije ruimte hebben geeft echter enige vrijheid om hiermee om
te gaan. Daarnaast hebben het Rijk en Invest-NL een deeptech fonds aangekondigd
(mede naar aanleiding van door ROM’s afgegeven signalen) om bedrijven in dit segment
beter te kunnen financieren en voert RVO de Seed Capital Deep tech tender uit. Geconcludeerd wordt dat er sprake is van ontwikkelingen in de financieringsmarkt die niet per
se matchen met de aandeelhoudersinstructie. Daarom wordt geadviseerd om de aandeelhoudersinstructie nog eens te bezien in het licht van ontwikkelingen in de financieringsmarkt, technologische ontwikkelingen, nieuwe fondsen die beschikbaar zijn gekomen (bijv. Invest-NL) en de vraag naar langjarige financiering van transities.

Buck Consultants International

46

3.4

Doelstellingen en resultaten

•

ROM’s realiseren het merendeel van hun hun jaarlijkse doelstellingen/KPI’s. Van
de 119 jaardoelstellingen die zijn gesteld in de periode 2016-2020 hebben de ROM’s
er 72 weten te realiseren (61%). Vooral in 2019 en 2020 waren ROM’s goed in staat
om de doelstellingen te behalen terwijl in 2017 en 2018 relatief veel KPI’s niet behaald werden. Per saldo resulteert het beeld dat de ROM’s aan hun taakstellingen
voor 2016-2020 voldoen.

•

De variatie in doelstellingen die ROM’s stellen en waarover zij rapporteren is groot, dit
zowel tussen ROM’s als tussen de verschillende jaren waarover ROM’s verslag doen (zie
tabellen 3.2 en 3.3). Het betreft KPI’s over output (bijv. aantal investeringen) en effecten
(bijv. aantal nieuwe scale-ups). Sommige ROM’s rapporteren over negen KPI’s terwijl
Impuls Zeeland via investeringsdochter Investeringsfonds Zeeland B.V. rapporteert over
KPI’s inzake investeren en dus niet in de jaarverslagen van Impuls Zeeland zelf. De variatie is dus groot en er is geen sprake van een eenduidige set van KPI’s inzake investeren
op ROM-niveau.

•

Wat betreft de individuele ROM’s is zichtbaar dat InnovationQuarter in vrijwel alle jaren in
de periode 2016-2020 de doelstellingen haalt, de NOM en Oost NL in de meeste jaren en
LIOF en de BOM deze ook vrij regelmatig niet halen. In geval van de BOM waren 2017
en 2018 twee jaren waarin diverse doelstellingen niet zijn behaald (NB: sprake van veel
doelstellingen en verschillende) en voor LIOF geldt dat 2016 en 2017 lastige jaren waren.
Zowel de BOM als LIOF laten in 2019 en 2020 betere resultaten zien.

•

Uit gesprekken met experts en ROM’s blijkt dat er behoefte is om naar meer eenduidige
KPI’s te gaan om een beter beeld te kunnen schetsen van ROM’s op instrumentniveau
(totaal ROM’s) en om de performance van ROM’s onderling te kunnen vergelijken. Aantal
investeringen en investeringsomvang zijn de belangrijkste basisindicatoren geënt op output. Deze indicatoren worden door de meeste ROM’s ook al gebruikt. Daarboven zouden
doelstellingen inzake effecten en bijdrage aan maatschappelijk opgaven gezet kunnen
worden. Voorbeeld hiervan is de BOM die wat betreft effecten rapporteert over aantal
nieuwe scale-ups en het aantal bedrijven dat doorstroomt naar een nieuwe levensfase en
qua maatschappelijke opgaven rapporteert over investeringen in bedrijven die actief zijn
op maatschappelijke opgaven. Hierbij wordt opgemerkt dat vooral wat betreft effecten,
het wel of niet behalen van KPI’s sterk afhankelijk is van andere factoren dan sec het
functioneren van de ROM. Het wel halen van dergelijke KPI’s is niet per se te danken aan
de inzet van ROM’s en het niet halen is niet per se te wijten aan het functioneren van
ROM’s. Het is dan ook belangrijk om hiermee rekening te houden bij de interpretatie van
deze cijfers.

Buck Consultants International

47

Tabel 3.2

Doelstellingen en realisatie

Doel
BOM
• Directe investeringen (#)
• Vervolginvesteringen (#)
• Fund-to-fund investeringen (#)
• Exits (#)
• Bedrijven naar volgende levensfase (#)
• Nieuwe scale-ups (#)
• Aantal bedrijven in BO-portfolio (#)
• Werkgelegenheidsgroei bedrijven BO-portfolio (FTE)
• Gemiddelde omzetgroei bedrijven in BO-portfolio (%)
• Investeringen in bedrijven in BO-portfolio (€ mln.)
• Bedrijven BO-portfolio op maatschappelijke opgave (%)
• Aantal nieuwe bedrijven in IR-programma (#)
• Werkgelegenheidsgroei bedrijven Inv.-portfolio (FTE)
• Gemiddelde omzetgroei bedrijven Inv.-portfolio (%)
• Geïnvesteerd vermogen bedrijven Inv.-portfolio (€ mln.)
InnovationQuarter
• Gerealiseerde investeringen
• Geïnvesteerd vermogen totaal (€ mln.)
• Aantal arbeidsplaatsen
• Geïnvesteerd vermogen (€ mln.)
• Instroom leads (#)
• Uitgelokte investeringen (€ mln.)
*
**
***
****

2016
Realisatie

20
14
3
5

10
24-30
80-100
8-10
350

15
12
5
5

11
27
241
9
352

Doel

2017
Realisatie

19
11
4
5
7

13
12
1
8
4

80

56

60

69

20
43-63
100-120
8-13
600

23
45
348
11,5
617

Doel

2018
Realisatie

Doel

2019
Realisatie

Doel

2020
Realisatie

19
15
2
5
7
4
80
500
20
80
60
40
300
20
60

16
14
2
5
5
2
62
56
46
80*
7,8 mln.*
46*

20
15
2
5
7
4
65
750
20
120
60

17
19
0**
2**
8
4
93
163***
31***
71***
60

20
15
2
5
7
-

128
37
7
1
7
11
117
664****
36****
75****
63

400
20
60

163***
71***
71***

400

-

60

63

26

24

24

33

26

30

210
18

379
17

17

1.868
18

18

2.656
21

36

63

23

54

28

72

Wordt 1x per jaar over jaarcijfers van de ondernemingen gemeten. Op moment rapporteren nog niet alle gegevens zijn beschikbaar
Twee closings zijn verschoven van december 2019 naar januari 2020 (Fund-to-Fund) en twee exits lopen over jaarwisseling heen
Betreft cijfers 2018. Cijfers 2019 bekend nadat 2020 Q2 rapportage is samengesteld.
Betreft cijfers over 2019. De cijfers over 2020 zijn pas bekend bij nadat de 2021 Q2 rapportage is samengesteld

Bron: Jaarverslagen ROM’s

Buck Consultants International

48

Tabel 3.2

Doelstellingen en realisatie

Doel
LIOF7
• Investeringsvolume in de regio (€ mln.)
• Nieuwe MKB-/startersfinancieringen in de regio (#)
NOM
• Uitzettingen (#)
• Investor ready: aantal ondernemingen gefinancierd (#)
• Investor ready: totale financieringen (€ mln.)
• Investor ready: nieuwearbeidsplaatsen (#)
• Investeren: gerealiseerde financieringen (#)
• Investeren: verstrekt kapitaal (€ mln.)
• Flinc**: financieringen (#)
• Flinc**: financieringen bedrijven (#)
• Flinc**: directe en indirecte investeringen (€ mln.)
• Flinc**: aantal arbeidsplaatsen (#)
• Flinc** leads (#)
• Flinc** adviestrajecten (#)
• Flinc** onderzoeksproject (#)
Oost NL
• Investeringen (€ mln.)
• Exit-opbrengsten (€ mln.)
• Verstrekte financieringen
• Investeringen (cash-out)

2016
Realisatie

Doel

2017
Realisatie

Doel

2018
Realisatie

10
26

5
15

10
26

7
19

10
26

10
24

8-12

4

8-12

8

8-12

10

22
15
2
80
100
40

17
12

25
12
4
150
170
25

19
15

13
3
150
140

12
3
178
173

18
5
115
190

14
4
152
207

30

23

28

33

5
32
20

7
30
19

7
26
20

6
32
37

Doel

2019
Realisatie

Doel

2020
Realisatie

10
26

11
24

10
24

6
24

20
5
145
40
12-18

21
6
175
99
25

20
5
40
12

15
5
131
52
19

36
20
10

42
32
5

28
20
10

52
61
45

* Vanaf 2018 weergegeven in FTE i.p.v. arbeidsplaatsen
** Flinc is er voor het ondersteunen van innovatieve startups met een financieringsvraag. Flinc wordt gefinancierd uit de boekjaarsubsidie van EZK en de Provincies.
Bron: Jaarverslagen ROM’s

7

Heeft met name betrekking op het Participatiefonds
Buck Consultants International

49

3.5

Oordeel bedrijfsleven

Deze paragraaf is gebaseerd op de web survey van BCI die ROM’s hebben uitgezet onder
bedrijven die in de periode 2016-2020 relaties met ROM’s hebben onderhouden vanuit de
ROM-taak Innoveren. Centraal staat de beoordeling van de ROM-dienstverlening door deze
bedrijven.
•

Kapitaalverschaffing door een ROM start met een eerste contact tussen ondernemer en
ROM. Persoonlijk contact met een ROM-medewerker is in 53% van de gevallen het eerste punt van contact. Daarnaast is het zakelijk netwerk van belang (13%) gevolgd door
media (9%) en kennisinstellingen/universiteiten (7%). Duidelijk is dat het netwerk van
ROM’s het belangrijkst is als eerste stap richting kapitaalverschaffing.
Figuur 3.5

Wijze van in contact komen met ROM’s

Persoonlijk contact met medewerker

12
Collega-ondernemer/zakelijke relatie

6
Media

7

53

9

Kennisinstelling/universiteit

Website van ROM

13
Overig (nieuwbrief, events, intermediair en financiële instelling)

Bron: BCI-enquête bedrijfsleven Investeren

•

Bedrijven is ook gevraagd of zij ten tijde van de ROM financiering elders terecht konden
voor financiering. Uit de reacties blijkt dat twee derde van de gefinancierde bedrijven niet
op andere plekken terecht kon voor financiering en een derde wel. Het deel van het bedrijfsleven dat zonder ROM geen toegang had tot financiering werd vooral gehinderd door
de afwezigheid van een track-record, hoog risicogehalte en gebrek aan eigen vermogen.
Het deel dat wel elders terecht kon maar heeft gekozen voor ROM-financiering, wijst
vooral naar de goede ervaringen met de ROM als motivatie om voor ROM-financiering te
kiezen. ROM’s zijn vanuit de aandeelhoudersinstructie verplicht om private co-investeerders te zoeken wat een verklaring biedt voor het feit dat een deel van de bedrijven aangeeft ook elders terecht te kunnen voor financiering.

Buck Consultants International

50

Tabel 3.3

Mogelijkheden voor financiering elders
Aandeel (%)

Niet elders terecht voor financiering
Wel elders terecht voor financiering
Totaal

64
36
100

Bron: BCI-enquête bedrijfsleven Investeren

Tabel 3.4

Top 3 motivaties waarom bedrijven niet elders terecht konden (meerdere antwoorden mogelijk)
Aandeel (%)

Onvoldoende track-record bewezen bedrijfsresultaten
Bank vond kredietverstrekking te risicovol
Gebrek aan eigen vermogen / te lage solvabiliteit

67
36
28

Bron: BCI-enquête bedrijfsleven Investeren

Tabel 3.5

Top 3 motivaties waarom bedrijven die wel elders terecht konden kozen voor ROM-financiering
(meerdere antwoorden mogelijk)
Aandeel (%)

Goede ervaringen en prettig contact met ROM
Wens cofinanciers
Netwerk ROM

46
22
17

Bron: BCI-enquête bedrijfsleven Investeren

•

Gefinancierde bedrijven zijn overall gezien (zeer) tevreden over de financiële afspraken
met de ROM. In lijn daarmee wil de overgrote meerderheid weer contact zoeken met de
ROM wanneer zij behoefte hebben aan vervolgfinanciering. Kortom, een positief beeld.
Figuur 3.6

Tevredenheid financiële afspraken ROM

1
4

11
35

Zeer tevreden
Tevreden
Noch tevreden, noch ontevreden
Ontevreden

50

Zeer ontevreden

Bron: BCI-enquête bedrijfsleven Investeren

Buck Consultants International

51

Figuur 3.7

Toenadering tot ROM voor eventuele vervolgfinanciering

1
4
11

Zeker
Waarschijnlijk

48

Waarschijnlijk niet
Zeker niet
Weet niet

37

Bron: BCI-enquête bedrijfsleven Investeren

Tabel 3.6

Beoordeling aspecten dienstverlening ROM’s

Contacten/connecties/netwerk
Klantvriendelijkheid
Affiniteit bedrijfsleven
Kennis van zaken
Slagvaardigheid
Resultaatgerichtheid
Innovatief

Zeer goed
(%)

Goed
(%)

Niet goed/niet slecht
(%)

Slecht
(%)

Zeer slecht
(%)

25
35
24
24
19
18
16

52
52
49
49
44
54
37

15
10
21
21
26
24
36

6
2
5
5
7
4
7

2
1
1
1
4
2
4

Cellen in kleur indien >25%
Bron: BCI-enquête bedrijfsleven Investeren

•

Tot slot is de deelnemers aan de enquête gevraagd om hun oordeel over de dienstverlening van de ROM’s te vatten in een rapportcijfer. Van de 137 reacties geeft 95% een cijfer
6 of hoger en gemiddeld wordt een 8 gegeven. Geconcludeerd wordt dat het bedrijfsleven
dat ondersteund is met financiering positief oordeelt over de ROM’s.

Buck Consultants International

52

Figuur 3.8

Frequentie rapportcijfers ROM’s

70

64

60
50
40
27

30

24

20
9

10
0

1

2

2

2

1

2

3

4

5

6

0
6

7

8

9

10

Bron: BCI-enquête bedrijfsleven Investeren

3.6

Effecten

Effecten van de investeringsactiviteiten van ROM’s zijn drieledig:
• Doorontwikkeling bedrijven die financiering hebben ontvangen: ROM’s financieren innovatieve (door)startende MKB-bedrijven respectievelijk snel groeiende innovatieve MKBbedrijven met doorontwikkeling als beoogd effect.
• Financiële resultaten: de investeringstaak van de ROM’s heeft de opdracht om revolverend te opereren. Het beoogde effect is dan ook minimaal een kostendekkend resultaat
om de investeringskracht van het doelvermogen meerjarig in stand te houden.
• Hefboomwerking: een verschafte financiering door ROM’s dient hefboomwerking te hebben omdat deze private partijen overhaalt om te co-investeren.
Van ROM’s wordt niet verwacht dat zij de effecten van door hun versterkte financiering op de
doorontwikkeling van bedrijven registeren. Ook EZK en andere aanhouders houden dit niet
bij. Om toch zicht te krijgen op effecten heeft het CBS onderzoek verricht naar de ontwikkeling
van bedrijven waarin ROM’s hebben geparticipeerd in vergelijking met drie controlegroepen.
Hierover is een separaat onderzoek gepubliceerd, en de conclusies van dit onderzoek worden hieronder opgenomen en geduid. Wat betreft financiële resultaten en hefboomwerking
rapporteren ROM’s hierover in hun jaarverslagen. Deze resultaten worden eveneens hieronder behandeld.

ROM-participaties in perspectief
Het CBS heeft in opdracht van het Ministerie van EZK een kwantitatieve effectmeting uitgevoerd ten aanzien van de effectiviteit van participaties door de ROM’s op basis van individuele

Buck Consultants International

53

bedrijfsgegevens (bron: CBS, 2022, Kwantitatieve effectmeting Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen, 2011-2020). Doel van de effectmeting is om het causale effect te berekenen
van een participatie door een ROM op vier bedrijfsprestaties: werkgelegenheid, omzet, winst
en inspanningen op het gebied van speur- en ontwikkelingswerk (S&O). Hiertoe zijn bedrijven, waarin is geparticipeerd door een ROM (de interventiegroep), vergeleken met drie controlegroepen: bedrijven waarin door overige participatiemaatschappijen is geparticipeerd
(controlegroep 1), bedrijven die aan speur- en ontwikkelingswerk doen (controlegroep 2) en
overig bedrijfsleven (controlegroep 3).
In de aanpak is gekeken naar een onderzoeksperiode van 2011 tot en met 2020. De bedrijven
in de controlegroepen zijn op basis van Propensity Score Matching (PSM) vergelijkbaar gemaakt met de interventiegroep (ROM-participaties). Op deze manier worden dus bedrijfsprestaties van bedrijven waarin ROM participeren vergeleken met prestaties van bedrijven waar
een ROM weliswaar niet in geparticipeerd heeft, maar die wel vergelijkbaar zijn met bedrijven
waar dat wel is gebeurd. Bij de berekening van de propensity scores is gekeken naar bedrijfskenmerken (bedrijfstak, leeftijd, regio en of het bedrijf tot het zelfstandig mkb behoort), financiële status (solvabiliteit en liquiditeit) en de uitkomstmaten (werkgelegenheid, omzet, winst
en S&O-inspanningen). Bij de statistische analyse van de uitkomstmaten is een periode aangehouden van 3 jaar voor de interventie (i.e. participatie) en 3 jaar na de interventie. Hierbij
is gebruik gemaakt van de difference-in-difference methode. Daarmee wordt het effect van
een ingreep bepaald door het verschil vóór en ná de ROM-participatie (first difference) en het
verschil tussen bedrijven waar wél of níet door een ROM in geparticipeerd is (second difference) tegenover elkaar te zetten.
Op basis van de analyse-uitkomsten zijn door het CBS de volgende conclusies getrokken
over de effecten van participaties door ROM’s:
•
•

•

•

•

Een participatie door een ROM heeft een positief en statistisch significant effect op de
winst van bedrijven ten opzichte van de controlegroepen 1 en 2.
Een ROM-participatie heeft geen statistisch meetbare invloed op de werkgelegenheid en
omzet van bedrijven waar in geïnvesteerd wordt. De ontwikkeling van de vier bestudeerde
groepen is vergelijkbaar.
De uitkomsten op winst, omzet en werkgelegenheid impliceren een bepaalde samenhang. Winst is namelijk het verschil tussen opbrengsten en kosten, waarbij personeel een
voorname kostenpost vormt voor bedrijven. Aangezien de winst na een participatie door
een ROM harder stijgt en de omzet en werkgelegenheid gelijk blijven, zou dat kunnen
betekenen dat een ROM-investering tot een andersoortig kostenbesparing leidt. Dit is niet
getoetst in de effectmeting.
Het via de WBSO genoten S&O-belastingvoordeel neemt relatief gezien harder af na een
participatie door een ROM, vooral in vergelijking met de controlegroep overige participaties (controlegroep 1).
In de kwantitatieve effectmeting zijn de verschillen in ontwikkeling van ROM-bedrijven in
relatie tot drie controlegroepen geanalyseerd. Over het algemeen laten de drie controlegroepen een vergelijkbaar beeld zien in hun ontwikkeling in vergelijking met ROM’s.

De resultaten van het CBS worden door BCI als volgt geduid:
• Binnen de kaders van het CBS-onderzoek is geen éénduidig, onbetwist positief effect
zichtbaar van ROM-participaties op bedrijfsprestaties winst, omzet, werkgelegenheid en
Buck Consultants International

54

•

•

•

•

S&O-inspanningen. Er is sprake van een wisselend beeld waarbij op sommige indicatoren
een positief effect zichtbaar is (bijv. winst), andere een negatief effect (bijv. S&O-belastingvoordeel) en andere geen significant effect (werkgelegenheid en omzet).
De aandeelhoudersinstructie van ROM’s stelt dat zij dienen te investeren in innovatieve
(door)startende MKB-bedrijven resp. snelle groeiers. De resultaten van het CBS-onderzoek zijn meer in lijn met het beeld dat verwacht wordt bij innovatieve (door)startende
MKB-bedrijven dan bij snelle groeiers (er is immers geen versnelde omzet- en werkgelegenheidsgroei zichtbaar). Dit past bij de uitkomsten van de analyse uit paragraaf 3.3 dat
ROM’s vooral investeren in de startup fase van bedrijven. In deze startup fase draait het
in eerste instantie om het op orde krijgen van het bedrijfsmodel (bijv. marktvalidatie van
de product-markt combinatie, ontwikkelen van prototypes, etc.) en minder om groei. Daarnaast mag verwacht worden dat snelle groeiers door de markt worden gefinancierd.
ROM-bedrijven zitten in een moeilijke startpositie. Het betreft innovatieve bedrijven waarvan product, techniek, markt, team en financiering hoogst onzeker zijn. Dat blijkt o.a. uit
de lagere scores op de indicator ‘winst’ (voor interventie) door ROM-bedrijven ten opzichte van de controlegroepen. Deze risicovolle positie van de ROM-bedrijven maakt ook
dat private investeerders terughoudend zijn met het verschaffen van financiering, hetgeen
overheidsingrijpen via ROM’s rechtvaardigt. Dat deze bedrijven zich na enkele jaren voor
wat betreft winst al beter ontwikkelen dan andere bedrijven, en op omzet en werkgelegenheid vergelijkbaar presteren als bedrijven die doorgaans een gunstiger uitgangspositie hadden, kan vanuit dat perspectief als positief worden beschouwd.
ROM’s nemen vrijwel altijd private co-investeerders mee in investeringsrondes. Gezien
het ontbreken van privaat risicokapitaal dat de volledige investeringsronde voor hun rekening neemt, kan de vraag gesteld worden of de startende bedrijven waarin ROM’s investeren überhaupt wel zouden bestaan zonder ROM-interventie. Daarbij zorgt de private
financiering ervoor dat bedrijven waarin ROM’s participeren ook blootstaan aan marktprikkels en dus een positief verdienmodel moeten ontwikkelen.
De analyseperiode van drie jaar (na interventie) is een te korte termijn om de uiteindelijke
effecten van participaties door ROM’s op bedrijfsontwikkeling te zien. Uit interviews blijkt
dat het ‘opwerken’ van een innovatief bedrijf tot een volwaardig bedrijf meer tijd vraagt.
ROM’s hebben dan ook veelvuldig langer dan drie jaar een positie in een bedrijf. Dit om
de tijd te hebben te werken aan de doorontwikkeling van een bedrijf met bijvoorbeeld
market readiness en investor readiness programma’s. Vanuit de aandeelhoudersinstructie hebben zij ook deze ruimte (streven naar een maximale duur van het aandeelhouderschap van 8 jaar). Doel is om de ROM-interventie af te sluiten met volwaardig bedrijf en
een succesvolle exit.

Financiële resultaten
•

Op basis van de in jaarverslagen gerapporteerde financiële resultaten van de investeringsafdelingen van ROM’s is hieronder een totaaloverzicht voor de ROM’s samengesteld.

Buck Consultants International

55

Tabel 3.7

Financiële resultaten ROM’s (x€1.000)8

BOM*
InnovationQuarter
LIOF*
NOM
Oost NL
Totaal
*

2016

2017

2018

2019

2020

Totaal

-1.375
-2.532
2.315
14.659
-1.097
11.970

116
-1.329
13.087
6.005
716
18.595

-221
-1.063
6.957
662
2.255
8.590

24
-3.760
1.209
-5.250
-4.430
-12.207

-2.580
-2.528
-6.228
4.729
26.883
20.276

-4.036
-11.212
17.340
20.805
24.327
47.224

BOM (2015) positief resultaat van €8.920.000, LIOF (2015) negatief resultaat van €-8.217.000

Bron: Jaarverslagen ROM’s

•

Uit de tabel wordt het volgende geconcludeerd:
− Resultaten van de investeringsafdelingen van ROM’s hebben een grillig verloop qua
winst en verlies. Dit past bij taak van de ROM’s: het bieden van risicokapitaal aan
innovatieve bedrijven. Deze markt wordt gekenmerkt door hoge risico’s en extremen
qua succesrate (succesvolle exit tegenover faillissement).
− Per saldo is in de periode 2016-2020 een substantieel positief resultaat gerealiseerd
door de ROM’s (+€47 mln.). De goede resultaten van Oost NL, NOM en LIOF liggen
hieraan ten grondslag. InnovationQuarter en BOM scoren over de periode 2016-2020
een negatief resultaat.
− Positieve resultaten komen primair voort uit succesvolle exits, oftewel inkomsten uit
verkoop van participaties. In geval van Oost NL (2020) gaat dit om verkoop van het
belang in HyGear (grootste exit in de geschiedenis van Oost NL) en voor LIOF (2017)
gaat dit om verkoop van belangen in o.a. Pharmacell en MGG. De exits die schuil
gaan achter de goede resultaten van de NOM in 2016 zijn niet bekend.
− Negatieve resultaten van InnovationQuarter hebben te maken met de ontwikkelfase
waarin deze ROM zich bevindt. Conform de J-curve van investeringen in jonge bedrijven worden in de eerste jaren na investering namelijk negatieve rendementen behaald en ontstaan beleggingswinsten in de daaropvolgende jaren naarmate de portefeuilles van bedrijven volwassen worden. De investeringen die InnovationQuarter
vanaf haar oprichting in 2014 heeft gedaan zullen zich dan ook in de komende jaren
moeten bewijzen. Positief signaal uit 2022 (buiten de formele evaluatieperiode) is de
exit uit Cybersprint die InnovationQuarter circa €10 mln. oplevert (bron: FD, 1 maart
2022).
− De BOM heeft over de afgelopen 5 jaar per saldo verlies geleden op haar investeringsactiviteiten. Dit omdat er geen grote exits hebben plaatsgevonden. In 2015 had
de organisatie echter een erg goed jaar wat de prestaties in de periode 2016-2020
meer dan compenseert.

Hefboomwerking
De financiering die door ROM’s wordt verschaft aan bedrijven wordt geacht een hefboomwerking te hebben. Diverse ROM’s rapporteren individueel over uitgelokte investeringen en
8

Impuls Zeeland rapporteert via investeringsdochter Investeringsfonds Zeeland B.V. over KPI’s inzake investeren en dus niet in de jaarverslagen van Impuls Zeeland zelf. Daarom valt deze ROM buiten dit overzicht.

Buck Consultants International

56

gerealiseerde hefboomwerking (tabel 3.12). In onderstaande tabel is qua hefboomwerking
een range zichtbaar van factor 3 tot 6 voor elke door een ROM geïnvesteerde euro. ROM’s
zijn dus in staat om hefboomwerking te realiseren waarbij inbreng van overheidsgeld het vertrouwen van marktpartijen versterkt c.q. het risico verlaagt, waardoor eenvoudiger privaat
geld kan worden aangetrokken.
Tabel 3.8
ROM

Financiële resultaten ROM’s9
Zinsnede jaarverslag
•

Voor iedere door de BOM geïnvesteerde euro komt vanuit de markt nog eens meer
dan €4 beschikbaar (2018).
•
Investeringen IQ ter hoogte van €21 mln. hebben €72 mln. aan aanvullende investeringen uitgelokt (2020).
InnovationQuarter •
Uit de resultaten blijkt dat de private multiplier op investeringen 6 is: met € 1 investering van IQ weet de organisatie € 6 privaat kapitaal voor de regio aan te trekken
(2016).
•
Investeringen vanuit het MKBLF (MKB Leningenfonds) trekken cofinanciering aan
LIOF
van gemiddeld € 5,47 per € 1 geïnvesteerd door MKBLF (2020).
•
Oost NL verstrekte €51,7 mln. aan financieringen (excl. € 61,2 mln. cash-out) en
lokte daarmee €146,7 mln. aan extra investeringen uit (2020)
Oost NL
•
Oost NL verstrekte €42,2 mln. aan financieringen (excl. € 31,6 mln. cash-out) en
lokte daarmee €245,4 mln. aan extra investeringen uit (2019)
Bron: jaarverslagen ROM’s
BOM

3.7

Samenwerking

•

De investeringsactiviteiten van ROM’s vinden plaats in een speelveld waarin ook andere
publieke, private en institutionele organisaties actief zijn. ROM’s hebben een aandeelhoudersrelatie met het Rijk en overige aandeelhouders (voornamelijk maar niet uitsluitend
provincies). Wat betreft partner relaties spelen drie (typen) organisaties een rol. Ten eerste is er de relatie tot Invest-NL (waarin het Rijk eveneens aandeelhouder is). ROM’s en
Invest-NL zijn beide publieke organisaties die financiering verschaffen aan het bedrijfsleven. Belangrijk in deze onderlinge verhouding is het onderscheidend vermogen van beide
organisaties. Ten tweede zijn er private venture capital ondernemingen waarmee
ROM’s samenwerken. Hier is het van belang dat ROM’s complementair werken zodat
enerzijds private financiering losgetrokken wordt en anderzijds geen sprake is van verdringing van privaat door publiek geld. Ten derde zijn er institutionele investeerders
zoals pensioenfondsen. Deze partijen zijn vooralsnog beperkt actief in de financiering van
innovatieve (door)startende MKB-bedrijven terwijl zij wel over een omvangrijk fondsvermogen beschikken. In de expertinterviews en de workshop met de hoofden Investeren
van de ROM’s is gereflecteerd op de positionering ten opzichte ván en samenwerking
mét de partners Invest-NL, institutionele investeerders en privaat venture capital.

9

Impuls Zeeland rapporteert via investeringsdochter Investeringsfonds Zeeland B.V. over KPI’s inzake investeren en dus niet in de jaarverslagen van Impuls Zeeland zelf. Daarom valt deze ROM buiten dit overzicht.
Voor de NOM is in jaarverslagen geen informatie gevonden over hefboomwerking.

Buck Consultants International

57

Figuur 3.9

Overzicht stakeholders Investeringstaak ROM’s
Overige
aandeelhouders

Invest-NL

Rijk
Aandeelhouder

Legenda

Aandeelhouder
ROM

Institutionele
investeerders

ROM

Klant

Bedrijfsleven

Private VC

Partner
Partner

Partner

Aandeelhouder

Bedrijfsleven

Bron: BCI, 2022

•

Ten aanzien de positionering tussen ROM’s en Invest-NL is sprake van een onderscheidende positie. Invest-NL richt zich primair op tickets groter dan €5 mln. terwijl ROM’s €5
mln. als maximum hebben. Dit betekent dat ROM’s kunnen co-investeren met Invest-NL
en grotere investeringsvragen kunnen doorgeven. Hierover bestaan ook afspraken tussen beide organisaties (bron: Kamerstuk 2019–2020, 29 697, nr. 86, p. 4). De samenwerking tussen beide organisaties staat vooralsnog in de kinderschoenen. Qua afstemming
en wederzijds informeren loopt het goed, maar het aantal gezamenlijke projecten is vooralsnog beperkt zij het groeiend. Aangezien Invest-NL van start is gegaan in januari 2020
is dit ook een logische situatie. Mijlpaal in de samenwerking ROM’s en Invest-NL is het
Deeptech fonds (€250 mln.). Dit fonds wordt gefinancierd door het Ministerie van EZK en
Invest-NL, en is vormgegeven in samenwerking met de ROM’s. Verwacht wordt dat naar
mate de onderlinge relaties tussen Invest-NL en ROM’s sterker en vertrouwder worden,
de samenwerking in termen van gezamenlijke projecten ook groter wordt.

•

De samenwerking tussen ROM’s en institutionele investeerders loopt uiteen.
− EIB/EIF: de Europese Investeringsbank (EIB) is grootaandeelhouder in het Europees
Investeringsfonds (EIF). Het EIF fungeert als belangrijk instrument vanuit EIB voor
investeringen in (door)startende MKB-bedrijven respectievelijk snelle groeiers. EIF
heeft vooral een sterke relatie met Invest-NL en het Ministerie van EZK. Gezamenlijk
hebben zij bijvoorbeeld in 2020 het Dutch Future Fund (DFF) gelanceerd met een
totaalbudget van €300 mln. gericht op investeringen in durf- en groeikapitaalfondsen
(fund-in-fund). Daarnaast hebben zij in 2021 het Dutch Alternative Credit Instrument
(DACI) gestart (€200 mln.). DACI heeft als doel niet-bancaire financiers te voorzien
van fondsen om het MKB te bedienen. EIB/EIF werkt vooral samen met de oudere en
grotere ROM’s (bijv. BOM en Oost NL).
− Pensioenfondsen: er is mondjesmaat sprake van samenwerking tussen pensioenfondsen en ROM’s. Pensioenfondsen zijn dan ook veelal actief in andere markten dan
ROM’s (bijv. obligaties, vastgoed en aandelenbeurzen). Techleap.nl & NVP (2021)
laten op basis van data van NVP/Invest Europe zien dat pensioenfondsen tussen
2016-2021 circa €220 mln. aan VC-kapitaal hebben verschaft, oftewel 0,012% van de
totale marktwaarde van beleggingen door pensioenfondsen. De investeringsstrategie

Buck Consultants International

58

−

−

3.8

van pensioenfondsen past dan ook niet goed bij de kleine financiële volumes en behoorlijke risico’s die de financieringsmarkt voor innovatief MKB karakteriseren. Toch
wijzen geïnterviewden erop dat banden tussen ROM’s en pensioenfondsen te versterken zijn om het grote vermogen van pensioenfondsen beschikbaar te maken voor
het innovatief MKB. Aanknopingspunt hiervoor is de recente volmaking van een landelijk dekkend netwerk van ROM’s. Als collectief zijn ROM’s mogelijk een logischere
partner voor pensioenfondsen. Kansen en meerwaarde van een eventuele samenwerking vraagt verdere verkenning.
BNG: de Bank Nederlandse Gemeenten (BNG) focust haar financieringsaanbod op
de publieke sector en streeft maximale maatschappelijke impact na. BNG werkt samen met o.a. provincies, gemeenten, waterschappen, woningcorporaties, zorginstellingen en andere organisaties waarvan het aandelenkapitaal voor minimaal de helft
door de overheid wordt verschaft en/of activiteiten waarvoor de overheid 100% garant
staat. ROM’s vallen in deze laatste categorie. Er is vrijwel geen samenwerking tussen
ROM’s en BNG omdat de doelgroep van ROM’s - innovatieve (door)startende MKBbedrijven respectievelijk snelle groeiers - ook veel vragen om eigen vermogen (equity)
in plaats van vreemd vermogen (leningen). BNG richt zich juist op het verschaffen van
vreemd vermogen.
Er is sprake van intensieve samenwerking tussen ROM’s en private investeerders.
Gezamenlijke investeringen zijn de standaard. Dit mede vanuit de aandeelhoudersinstructie voor het participatiefonds van de ROM’s waarin de voorkeur is aangeven voor
een maximum van 50% qua publiek aandelenbelang. Daardoor is per definitie samenwerking met private partijen noodzakelijk. Daarnaast werken private partners werken
graag samen met ROM’s om investeringsrisico’s te delen. Tot slot maken diverse
ROM’s (Oost NL, BOM en InnovationQuarter) gebruik van fund-in-fund investeringen
waarbij de ROM kapitaal verschaft aan een privaat fonds van waaruit vervolgens
wordt geïnvesteerd.

Conclusies

Bevindingen
•

ROM’s hebben een belangrijke positie in het verschaffen van venture capital aan innovatieve starters en scale-ups. Het gaat om innovatieve bedrijven die nog té ver van de markt
staan en daardoor risicovol zijn. Vanuit alleen de private markt wordt deze groep bedrijven
daarom onvoldoende bediend. Binnen dit segment zijn het vooral de kleinere tickets die
ROM’s invullen. In het licht van de constatering van Techleap (2020) dat een beweging
zichtbaar is waarbij private partijen zich terugtrekken uit VC-investeringen onder de €1
miljoen, lijkt de inzet van ROM’s des te belangrijker.

•

De investeringstaak van de ROM’s voldoet per saldo aan de taakstelling voor 2016-2020.
De (output) doelstellingen/KPI’s die ROM’s zich stellen worden in meerderheid van de
jaren behaald. In verhouding met de twee andere taken (Innoveren en Internationaliseren)

Buck Consultants International

59

is investeren wel het taakveld dat haar doelstellingen/KPI’s het minst haalt. Uitgaande
van reële doelstellingen is een mogelijke verklaring dat het speelveld van investeren erg
dynamisch is. Jaarlijkse aantallen regionale starters en scale-ups met groeiambities zijn
klein en kunnen bovendien sterk fluctueren. Dit laat onverlet dat geconcludeerd wordt dat
ROM’s vanuit het perspectief van hun opdracht en (output) doelstellingen op het gebied
van investeren naar behoren functioneren.
•

De klanten van de ROM’s, het kapitaalzoekend innovatief MKB, heeft een hoge waardering voor de dienstverlening door de ROM’s. Aandachtspunten in de goede beoordeling
zijn slagvaardigheid en innovatie qua dienstverlening. Bedrijven weten ROM’s goed te
vinden, primair via persoonlijk contact met een ROM-medewerker, en zijn tevreden over
de gemaakte financiële afspraken. De goede ervaring maakt dat bedrijven ook graag terugkomen bij ROM’s voor vervolgfinanciering.

•

Effecten van ROM-investeringen in termen van het financieel resultaat van de ROM’s is
positief. Over de periode 2016-2020 wordt een substantieel positief resultaat gerealiseerd
door de ROM’s (+€47 mln.). Onderliggend aan dit totaal is een volatiel beeld zichtbaar
van goede en slechte jaren en wisselende resultaten per individuele ROM afhankelijk van
hun specifieke situatie (bijv. relatief recent opgericht waardoor investeringen nog niet kunnen renderen).

•

CBS-onderzoek laat zien dat binnen de onderzoekskaders geen éénduidig, onbetwist positief effect zichtbaar is van ROM-participaties op bedrijfsprestaties winst, omzet, werkgelegenheid en S&O-inspanningen. Er is sprake van een wisselend beeld waarbij op
sommige indicatoren een positief effect zichtbaar is (bijv. winst), andere een negatief effect (bijv. S&O-belastingvoordeel) en andere geen effect (werkgelegenheid en omzet).
Een verklaring hiervoor wordt geboden door het feit dat de ROM-bedrijven, voordat er
door de ROM’s werd geïnvesteerd, voor wat betreft winst in een ongunstige positie verkeerden ten opzichte van de controlegroepen. Dit is ook de reden dat private financiers
terughoudend zijn om in deze bedrijven te investeren (marktfalen). Dat deze bedrijven
zich na enkele jaren voor wat betreft winst al beter ontwikkelen dan andere bedrijven, en
op omzet en werkgelegenheid vergelijkbaar presteren als bedrijven die doorgaans een
gunstiger uitgangspositie hadden, kan vanuit dat perspectief als positief worden beschouwd. Daarnaast wordt aangemerkt dat slechts gedurende drie jaar na interventie
door de ROM’s naar de bedrijfsresultaten is gekeken. ROM’s hebben echter in de regel
langer een positie in een bedrijf omdat het ‘opwerken’ van een starter tot een volwaardig
bedrijf meer tijd vraagt. Dit in lijn met de aandeelhoudersinstructie.

•

ROM’s werken samen met uiteenlopende partijen. Het intensiefst is de samenwerking
met private financiers waarbij gezamenlijk wordt geïnvesteerd en een positie hebben in
fund-in-fund investeringen van ROM’s. Samenwerking met Invest-NL wordt intensiever
en biedt kansen voor co-investeringen en het doorgeven van grotere investeringsvragen.
Wat betreft institutionele investeerders is sprake van beperkte samenwerking. Het marktsegment waar de ROM’s zich op richten sluit qua omvang (relatief klein) en risico (relatief
hoog) beperkt aan op het investeringsprofiel van institutionele investeerders. De recente
volmaking van een landsdekkend netwerk van ROM’s kan kansen bieden om als gezamenlijke ROM’s beter op de radar te komen bij institutionele investeerders (bijv. pensioenfondsen).

Buck Consultants International

60

Koers
•

Aan de aanbodzijde van de kapitaalmarkt hebben zich in de afgelopen jaren forse ontwikkelingen voorgedaan (grote kwantitatieve beschikbaarheid van kapitaal, lage rentestand, nieuwe initiatieven financieringsverschaffing zoals het Dutch Future Fund, etc.).
Daarnaast is ook vraagkant van de markt in ontwikkeling, zie bijvoorbeeld de opkomst
van deeptech met een geheel eigen financieringsvraag. Het is de vraag in hoeverre de
aandeelhoudersinstructie van ROM’s voldoende rekenschap houdt met deze ontwikkelingen. Daarom wordt geadviseerd om de aandeelhoudersinstructie nog eens tegen het licht
te houden tegen veranderingen aan de vraag- en aanbodzijde van de kapitaalmarkt om
te bezien of deze herijking behoeft.

•

Er is noodzaak om naar meer eenduidige KPI’s te gaan die alle ROM’s op gelijke wijze
registreren. Aantal investeringen en investeringsomvang zijn daarbij de belangrijkste basisindicatoren. Daarboven kunnen KPI’s inzake maatschappelijk opgaven worden gezet.
De BOM loopt hierin voorop door al enkele jaren te publiceren over het aandeel portfolioinvesteringen in bedrijven die actief zijn op maatschappelijke opgaven. Een ROM-brede
discussie over de meest geschikte KPI’s inzake maatschappelijk opgaven zorgt ervoor
dat voortgebouwd wordt op ervaringen uit het verleden en eenduidigheid van registratie
naar de toekomst. Tot slot is het interessant om niet alleen te kijken naar outputindicatoren, maar ook naar effectindicatoren. Daarbij is het gewenst om aan te sluiten bij het
advies van de commissie Theeuwes in het rapport Durf te meten (2012). Daarin wordt
aanbevolen om causaal onderzoek uit te voeren met inzet van (pseudo-) experimentele
methoden. Dit vraagt om goede registratie van wel en niet ondersteunde bedrijven (interventie- en controlegroep), het longitudinaal volgen van beide groepen waarna (in samenwerking met het CBS) effecten op bedrijfsprestaties kunnen worden bepaald.

•

De samenwerking met Invest-NL kan verder uitgebouwd worden door niet alleen af te
stemmen maar ook meer gezamenlijke programma’s en investeringen te verwezenlijken.
O.a. de grote transitie-opgaven en deeptech ontwikkelingen maken dat samenwerking
van Invest-NL en ROM’s meerwaarde kan bieden om kapitaalvragers goed te kunnen
bedienen, efficiënt gebruik te maken van beschikbare fondsen en te profiteren van elkaars
kennis, ondersteuningsprogramma’s en netwerken.

Buck Consultants International

61

Hoofdstuk 4

Innoveren

Dit hoofdstuk focust op de Innovatietaak van de ROM’s. In de eerste paragraaf wordt een
inleiding gegeven over de aard van deze activiteit (§4.1). Vervolgens wordt een kader gegeven aan de hand waarvan de brede innovatietaak van de ROM’s gestructureerd kan worden
(§4.2). In paragraaf drie wordt ingegaan op doelstellingen en resultaten van de ROM-inzet
inzake investeren (§4.3). Daarna wordt ingegaan op het oordeel van het bedrijfsleven over
het functioneren van de ROM’s op basis van een web survey onder deze doelgroep (§4.4).
In paragraaf vijf staan de effecten van de ROM-inzet centraal (§4.5). Samenwerking met partners is onderwerp van paragraaf 6 (§4.6). De één na laatste paragraaf plaatst de ROM-activiteiten op het gebied van innoveren in context (§4.7). Het hoofdstuk wordt afgesloten met
conclusies (§4.8).

4.1

Inleiding

•

De subsidiebeschikking maakt duidelijk dat regionale ontwikkelingsmaatschappijen een
belangrijke taak hebben in het stimuleren van innovatief en ambitieus ondernemerschap.
Gefocust wordt op het MKB dat een belangrijke rol vervult in het vernieuwen en versterken
van de economie. Hierbij dienen de ROM’s binnen de volgende kaders te handelen:
− Fungeren als verbindende schakel tussen Rijk en regio;
− Zorgdragen voor een goede aansluiting met het missiegedreven innovatiebeleid, regionale afspraken Kennis- en Innovatieconvenant 2020-2023, Digitaliseringsstrategie
en het MKB-actieplan;
− Benutten van haar kracht in regionale clustervorming;
− Focussen op regionale speerpuntsectoren en maatschappelijke uitdagingen;
− Verbeteren aansluiting MKB bij topsectoren;
− Versterken samenwerking MKB, kennisinstellingen en het grootbedrijf;
− Goede bovenregionale samenwerking tussen ROM’s;
− Aansluiting met activiteiten Kamer van Koophandel, RVO, Invest-NL en Techleap.nl.

•

Voor de context van deze opdracht wordt gekeken naar de vijfde positie van Nederland
in Europa op het gebied van onderzoek en innovatie (Bron: European Innovation Scoreboard, 2021). Achter Innovation Leaders Zweden, Finland, Denemarken en België is Nederland de eerste Strong Innovator. De onderliggende scores laten zien dat Nederland
goed presteert op onderzoek, samenwerking/verbindingen en IT/digitalisering. Nederland
blijft achter op het gebied van innovatie, door relatief lage scores op product- en procesinnovatie in het MKB. Hier ligt dus een opgave waarin o.a. de ROM’s een rol vervullen.

•

De personele inzet van de ROM’s op innovatie loopt uiteen. Ten opzichte van de andere
ROM’s heeft Oost NL bijvoorbeeld een relatief groot team dat zich hiervoor inzet, terwijl

Buck Consultants International

62

de NOM beperkte capaciteit inzet. Per saldo is wel zichtbaar dat de personele capaciteit
die de ROM’s inzetten op innovatie in de periode 2016-2020 is gegroeid.
Tabel 4.1

Personeelsformatie Innoveren bij de ROM’s

BOM
Impuls Zeeland
InnovationQuarter
LIOF
NOM
Oost NL
Totaal

2016
24
13
15
7
36
96

2017
16
16
15
8
37
92

2018
9
16
15
12
45
97

2019
8
14
15
8
51
96

2020
20
11
18
15
6
47
117

NB: niet beschikbaar
Bron: Databestand ROM Jaaroverzicht

•

Het Ministerie van EZK en de ROM’s stellen (jaarlijks) doelstellingen/KPI’s op die terugkomen in de subsidiebeschikking aan de ROM’s. Voor 2020 waren deze als volgt:
− BOM: twee doelstellingen inzake innovatie10
➢ 5-10 projecten opzetten in ecosysteemontwikkeling met consortia van twee of
meer betrokken partijen.
➢ 100-120 partijen bij elkaar brengen in de projecten.
− Impuls Zeeland: Impuls Zeeland heeft (nog) geen KPI’s. Aangegeven wordt dat het
tot nog toe lastig is om accurate doelstellingen vast te leggen, en dat Impuls Zeeland
in 2020 start met het experimenteren volgens een KPI-methodiek.
− InnovationQuarter: 40 business cases en innovatieprojecten met een financiële omvang van in totaal €20 miljoen aan publiek/private investeringen.
− LIOF: 75 innovatieprojecten met een totale projectomvang van €12,5 miljoen. 10 business development cases met een totale financiële omvang van €10 miljoen.
− NOM: 10 projecten met €6 miljoen investeringsvolume in innovatieprojecten.
− Oost NL: 20 consortia van samenwerkende bedrijven in de keten en/of clusters van
de grond trekken. Qua innovatie-investeringen gaat het om circa €50 miljoen aan publieke en private investeringen. Het totaal aantal arbeidsjaren dat daarmee gemoeid
gaat, komt daarmee uit op circa 4.400 directe- en indirecte arbeidsjaren.

4.2

Kader ROM-inzet Innovatie

Als kader voor de op innovatie gerichte activiteiten van ROM’s zijn de concepten innovatiefunnel en onderzoeks- en innovatie-ecosysteem relevant. De essentie van deze concepten
is als volgt:
• Innovatiefunnel: het traject van ideevorming, via onderzoek- en ontwikkeling tot uiteindelijk de commerciële fase. Dit betreft het op-/uitwerken van een idee naar een
10

Exclusief doelstelling Brabant-Ventures

Buck Consultants International

63

daadwerkelijk commercieel succesvol product, proces of dienst. ROM’s hebben in dit traject een aanjagende rol door de ontwikkeling van innovatieprojecten en businesscases te
ondersteunen aan de hand van inbreng van o.a. kennis, kapitaal en kennissen (netwerk).
Figuur 4.1

•

Innovatiefunnel en technology readiness levels (TRL)

Onderzoeks- en innovatie-ecosysteem: “Een ecosysteem voor onderzoek en innovatie
omvat een dynamische set van samenhangende actoren, activiteiten, faciliteiten en regels die van belang zijn voor het onderzoeks- en innovatievermogen van individuele actoren en groepen van actoren en, hierdoor, voor het creëren van waarde” (bron: Dialogic,
2020). ROM’s zijn actief in de ontwikkeling van het innovatie-ecosysteem door bijvoorbeeld fieldlabs te ontwikkelen, netwerken te bouwen en de ontwikkeling van onderzoeksfaciliteiten te ondersteunen.

Op de volgende pagina is een schematische weergave opgenomen van de activiteiten van
ROM’s in relatie tot de innovatiefunnel en het innovatie-ecosysteem. Hierbij wordt vermeld
dat het doorlopen van de innovatiefunnel geen lineair proces betreft, maar meer een interactief proces is met stappen voor- en achteruit (zie figuur 4.1). Ten behoeve van het overzicht
is dit iteratieve karakter niet in de figuur opgenomen.
De figuur laat het volgende zien:
• Samenhang tussen activiteiten Innoveren, Investeren en Internationaliseren. Grof gezegd
wordt een idee door de Innovatie-afdeling van een ROM opgewerkt tot nieuw bedrijf of
nieuw onderdeel binnen een bestaand MKB-bedrijf waaraan de Investeringsafdeling vervolgens kapitaal verschaft. Tijdens de daaropvolgende bedrijfsontwikkeling draagt de Internationaliseringsafdeling bij aan de ontwikkeling van buitenlandse afzetmarkten.
• ROM’s werken zowel aan het opwerken van ideeën tot projecten en business cases als
de ontwikkeling van het innovatie-ecosysteem. In die zin is de inzet van ROM’s dus tweeledig. Hiervoor maken ROM’s gebruik van een sterk netwerk van bedrijven, kennisinstellingen en overheden in de regio.

Buck Consultants International

64

Figuur 4.2 Innovatiefunnel, innovatie-ecosysteem en activiteiten ROM’s
Awareness

Innovatieprojecten

Business cases

Bedrijvigheid

Groei / scale up

ROM-inzet
Informeren/voorlichten/
inspireren

ROM-inzet
Projectontwikkeling
Consortium-vorming

ROM-inzet
BC-ontwikkeling
Financiering organiseren

ROM-inzet
Investering-taak t.a.v.
starters en scale-ups

ROM-inzet
Groei, internationalisering
en exit

Regionaal
Nationaal
Internationaal

Regionaal
Nationaal
Internationaal

Validatie

Validatie

Starter /
scale-up

Validatie

Innovatief
MKB

Innovatief
MKB

€
Validatie

€

Starter /
scale-up

Legenda
Accent inzet O&I

ROM-inzet
Ecosysteemontwikkeling

Ecosysteem
Kennis

Talent en
opleiding

Financiering

Netwerken

Faciliteiten

Fieldlabs

Support diensten

Wet- en
regelgeving

Bron: BCI, 2022

Buck Consultants International

65

4.3

Doelstellingen en resultaten

•

ROM’s zijn goed in staat hun jaarlijkse doelstellingen/KPI’s te bereiken. Van de 65
jaardoelstellingen die zijn gesteld in de periode 2016-2020 hebben de ROM’s er 55
weten te realiseren (85%). Geconcludeerd wordt dat de ROM’s hiermee overall gezien aan hun taakstellingen voor 2016-2020 voldoen.

•

Alle individuele ROM’s weten in de meeste afzonderlijke jaren in de periode 2016-2020
hun doelstellingen te behalen (zie tabel 4.2). De NOM haalt in alle jaren haar doelstellingen en BOM, InnovationQuarter, LIOF en Oost NL in verreweg de meeste jaren. Impuls
Zeeland heeft (nog) geen doelstellingen/KPI’s. Opgemerkt wordt dat sommige ROM’s targets over een meerjaarse periode stellen en deze vervolgens terugrekenen naar jaartargets (bijv. LIOF). Zo wordt beter omgegaan met externe factoren die het presteren van
ROM’s op jaartargets kunnen beïnvloeden.

•

Er hebben in de afgelopen periode geen uitvoerige discussies plaatsgevonden tussen de
aandeelhouders en de ROM’s over het aanvullen of veranderen van de KPI’s. Daartoe
bestaan echter wel aanknopingspunten, die hieronder worden toegelicht:
− Maak een onderscheid bij projecten tussen innovatieprojecten en business cases (tabellen 4.3 en 4.4).
➢ Innovatieproject: project (deels) gefinancierd met niet-risicodragend/niet-revolvered publiek kapitaal (‘subsidie’)
➢ Business case: project gefinancierd met risicodragend/revolverend kapitaal (‘leningen en aandelenkapitaal’), publiek en/of privaat
Deze gegevens zijn incompleet en ook na verschillende bijeenkomsten met ROMvertegenwoordigers is het niet mogelijk gebleken om hieruit een dekkend beeld te
formuleren. Toch is het raadzaam om in de komende jaren deze gegevens bij te houden om zicht te krijgen op hoe de innovatiefunnel functioneert en als opmaat voor een
nationaal beeld van de ROM-inzet.
− Maak inzichtelijk wat de ROM’s doen op het gebied van ecosysteemontwikkeling (zie
tabel 4.5). De rol van ROM’s op dit thema is breed en bestaat uit initiëren, begeleiden,
adviseren, ontwikkelen, financieren, gefinancierd krijgen en uitvoeren. Afhankelijk van
het vraagstuk, interventiemogelijkheden en de positie van andere spelers kiezen
ROM’s de meest gepaste rol. Omdat ecosysteemontwikkeling een veelkoppige rol is
wordt aanbevolen om vooral kwalitatief te rapporteren over deze inzet.
− Ontwikkel een set indicatoren die ook ingaan op de maatschappelijke impact van projecten (zoals werkgelegenheid, maar ook indicatoren voor de maatschappelijke opgaven zoals CO2 reductie, bespaarde energie/opwek duurzame energie, aandeel hernieuwbare grondstoffen, etc.).

Buck Consultants International

66

Tabel 4.2

Doelstellingen en realisatie

Doel
BOM
• Aantal projecten met minimaal 2 partijen (#)
• Aantal partijen in projecten samengebracht (#)
• Nieuwe businessideeën in BOM-portfolio (#)
• Innovatieve samenwerkingsverbanden (#)
• Doorgeleide proposities naar ROM-fondsen (#)
• Financieringen Made In Brabant (#)
• (Inter)nationale samenwerkingspartners (#)
• Ondersteuning bij financieringsplan (#)

2016
Realisatie

Doel

2017
Realisatie

Doel

2018
Realisatie

Doel

2019
Realisatie

Doel

2020
Realisatie

10
50
15

10
78
7

13
150
30

26
204
44

5-10
50-100

10
108

5-10
50-100

15
100

40
17,5

56
23

40
20
60

33
21
74

40
20
60

43
26
48

40
20

58
48

25
12
3
91
75

25
14
5-10
50
98

InnovationQuarter
• Businesscases en innovatieprojecten (#)
• Uitgelokte investeringen (€mln.)
• Projectenportefeuille (#)
• Samenwerkingsverbanden (#)

15
70
15

16
114
16

LIOF
• Aantal innovatieprojecten (#)
• Omvang innovatieprojecten (€mln.)
• Aantal business development cases (#)
• Omvang business development cases (€ mln.)

75
12,5
10
10

78
18,4
15
6,6

75
12,5
10
10

111
20,5
15
8,1

75
12,5
10
10

167
20,1
16
9,7

75
12,5
10
10

195
27,2
11
10,8

75
12,5
10
10

89
9,7
15
4,0

NOM
• Innovatieprojecten (#)
• Investeringen in innovatie (€ mln.)

6

21,8

6

15,5

6

6,5

10
6

11
23

10
6

10
22,1

50

42,8

35
1.500

38,3
1.997

40
3.520

40,8
3.590

50
4.400

70,9
6.240

50
4.400
400

77,1
6.788
723

Impuls Zeeland
• Geen

Oost NL
• Uitgelokte investeringen (€ mln.)
• Arbeidsjaren (#)
• Arbeidsplaatsen (#)
Bron: Jaarverslagen ROM’s
Buck Consultants International

67

Tabel 4.3

Innovatieprojecten: project (deels) gefinancierd met niet-risicodragend/niet-revolvered publiek kapitaal (‘subsidie’)

BOM
Impuls Zeeland*
InnovationQuarter
LIOF
NOM**
Oost NL
Totaal

2016
2017
2018
2019
2020
Aantal Omvang (€ mln.) Aantal Omvang (€ mln.) Aantal Omvang (€ mln.) Aantal Omvang (€ mln.) Aantal Omvang (€ mln.)
25
10
26
10
15
7
7
37
7,1
26
15,7
35
17,6
49
25,9
78
18,4
111
20,5
167
20,1
195
27,2
89
9,7
21
24,6
38
19,3
39
30,4
55
38,3
81
41,1
131
50
196
47
258
66
295
83
234
77

Impuls Zeeland: Impuls maakt geen onderscheid gemaakt tussen innovatieprojecten en business development cases. Totaal projectvolume: 2018 (19; €15 mln.),
2019 (14; €20 mln.) en 2020 (16; €3,5 mln.). Bron: opgave ROM
** NOM: maakt geen onderscheid tussen innovatieprojecten en business development cases. Totaal projectvolume: 2016 (2 projecten €21 mln.), 2017 (28 projecten
omvang €15,5 mln.), 2018 (omvang €6,5 mln.), 2019 (omvang €23 mln.) en 2020 (10 projecten omvang €22 mln.). Bron: jaarverslagen ROM
*

Bron: Databestand ROM Jaaroverzicht, jaarverslagen ROM’s en opgave ROM’s
Tabel 4.4

Business development cases: project gefinancierd met risicodragend/revolverend kapitaal (‘leningen en aandelenkapitaal’), publiek en/of privaat
2016
Aantal

BOM*
Impuls Zeeland**
InnovationQuarter
LIOF
NOM****
Oost NL
Totaal

9
15
47
71

Omvang (€ mln.)
9
6,6
18,2
34

2017
Aantal
19
15
92
126

Omvang (€ mln.)
16,0
8,1
18,9
43

2018
Aantal
7
16
99
122

Omvang (€ mln.)
5,2
9,7
10,4
25

2019
Aantal
8
11
274*****
293

Omvang (€ mln.)
8,9
10,8
32,6*****
52

2020
Aantal
9
15
284*****
308

Omvang (€ mln.)
22,9***
4,0
36,0*****
63

*
**

BOM: heeft geen registratie van het aantal business development projecten
Impuls Zeeland: maakt geen onderscheid tussen innovatieprojecten en business development cases. Totaal projectvolume: 2018 (19; €15 mln.), 2019 (14; €20 mln.)
en 2020 (16; €3,5 mln.). Bron: Opgave ROM.
*** Sprake van één grote business case (€16 mln.) die het totaal sterk verhoogd
**** NOM: maakt geen onderscheid tussen innovatieprojecten en business development cases. Totaal projectvolume: 2016 (2 projecten €21 mln.), 2017 (28 projecten
omvang €15,5 mln.), 2018 (omvang €6,5 mln.), 2019 (omvang €23 mln.) en 2020 (10 projecten omvang €22 mln.). Bron: Jaarverslagen ROM
***** Inclusief De Groeiversneller
Bron: Databestand ROM Jaaroverzicht, jaarverslagen ROM’s en opgave ROM’s
Buck Consultants International

68

Tabel 4.5

Illustratieve dwarsdoorsnede resultaten ROM’s ecosysteem-ontwikkeling.

NOM
Oost NL
Offshore Wind Inno- Groeifondsaanvraag
vation Center (OWIC) Switch to Sustainable
als voortvloeisel
Food Systems
NNOW, TCNN en EUproject Inn2POWER
Talent & opleiding
Human Capital actie- Collectieve projecten Partner in Technolo- Green Impact Raalte,
plan in regionale
met mix masterclas- gieCentrum NoordBeleggen bij Metaalquantum agenda
ses en individuele op- Nederland die o.a. se- unie en Techniekpact
volging/ondersteuning minars offshore wind Tech4Future
ondersteund
Financiering
Financiering voor plat- Viertal ontwikkelpro- Flinc/NOM beschikt
Business Angels Netform Quantum for
gramma’s ontwikkeld, over een groot netwerk Oost-Nederland
Business
met publiek bijdrage werk van meer dan
van zo’n € 20 miljoen. 250 financiers
Netwerken
Indoor Farming NeNetwerken rond foBijdrage ontwikkeling Medtech Twente
derland: netwerkont- cussectoren maakin- Water Alliance tot lan- Cluster, The Protein
wikkeling rond thema dustrie, logistiek
delijk cluster van ruim Cluster. Boost Smart
Vertical Farming
(LCV) en agrofood
honderd bedrijven
Industry
Faciliteiten
Smart Bio Materials
Rusthoeve (proefOvereenkomsten ont- Mobiele Klimaat Ka- Innovatiecentrum
Green East, Digipro,
Center
boerderij), De Kaap
wikkeling PlantOne
mer voor
Chemie & EngineeIpro-N, Rocket, Di(ontwikkel test/demo voor pilots industriële teeltonderzoek
ring Zernike Campus Plast, Fraunhofer Procentrum)
elektrificatie
Light4Food
Groningen
ject Center
Fieldlabs
Data Value Center,
Living lab autonoom Opschaling FieldLab Fieldlab Robotics
Region of Smart Fac- Insectlab Barneveld
Brainport Industries
transport
Industrial Elektrificatories met 40 partners The Garden, PerCampus, Praktijkcen- Voorbereidingen living tion (FLIE)
ron038, Fieldlab Intrum voor Precisielab schelpdierkweek
dustrial Robotics
landbouw Zuid-NLD
voordelta.
Support diensten
Diverse ondersteuAccelerator &
Diverse ondersteuMeerdere incubatieFlinc: matchen van in- StartLife, Digitale
ningsprogramma’s
groeiprogramma’s
ningsprogramma’s
programma’s met
novatieve
werkplaatsen (DWP)
(IRP, MRP, BIP Food Dockwize
(BIP Food etc.).
tientallen deelneondernemers met
etc.).
mende MKB’ers
investeerders
Wet- en regelgeving Wet- en regelgeving Green Deal waterstof- Publiek-Privaat debat Gebruiksruimte eAfspraken samenstel(vooral signalerende consumptie insecten verbinding DOW“Waarde van Digitale vrachtwagens en inling plastic grondstofrol)
Yara.
Hoofdinfrastructuur”
frastructuur
fen
Kennis

BOM
Food2020 grensoverschrijdende samenwerking technologietransfer en innovatiesamenwerking
TU/e contest voor ondernemende studenten met prototype of
business ideeën

Impuls Zeeland
Engineering department UCR JRC wordt
Gebouwd Delta Climate Center (i.o), beperkte rol Impuls
Circulair netwerk K&I
Opleidingstraject
bouw en installateurs
Dare2Share
Hospitality pact
Codex 4 SME’s: vou- Financieringstafels
chers voor ondersteu- Zeeland-West Braning klinische trials of bant
marktonderzoeken
Smart Industry Hub
Smart Delta ReZuid
sources
FoodDelta Zeeland

InnovationQuarter
Topsector projecten
rondom thema Vertical Farming, Voeding
& Gezondheid

LIOF
Partner in ontwikkeling AI-hub Brightlands

Bron: Opgave ROM’s
Buck Consultants International

69

4.4

Oordeel bedrijfsleven

Deze paragraaf is gebaseerd op de web survey van BCI die ROM’s hebben uitgezet onder
bedrijven die in de periode 2016-2020 relaties met ROM’s hebben onderhouden vanuit de
ROM-taak Innoveren. Centraal staat de beoordeling van de ROM-dienstverlening door deze
bedrijven.
•

De beoordeling van de dienstverlening van ROM’s door het bedrijfsleven is onderdeel van
de web survey onder bedrijven die in het kader van een innovatieproject hebben samengewerkt met een ROM. Hieronder worden de belangrijkste uitkomsten van de web survey
gepresenteerd. Voor de methodologische toelichting wordt verwezen naar hoofdstuk 1.

•

Een innovatieproject begint met het eerste contact tussen bedrijfsleven en ROM. In 40%
van de gevallen is persoonlijk contact met een ROM-medewerker de wijze waarop bedrijven deze relatie opbouwen met een ROM. Daarnaast is het zakelijk en sociaal netwerk
van belang (24%). Het relatienetwerk van ROM’s met het regionaal bedrijfsleven is dus
essentieel als opmaat naar innovatieprojecten.
Figuur 4.3

Wijze van in contact komen met ROM’s

Persoonlijk contact met medewerker

10
Uit mijn zakelijke en sociale netwerk

5
5

39

8

Intermediair (financieel adviseur, consultant, etc.)
Collega-ondernemer/zakelijke relatie
Kennisinstelling/universiteit

9

Website van ROM

24

Overig (nieuwbrief, media, events, etc.)

Bron: BCI-enquête bedrijfsleven Innoveren

•

ROM’s vervullen verschillende rollen bij de ontwikkeling van innovatieprojecten. De web
survey laat zien dat ROM’s vooral van waarde zijn in het mee ontwikkelen van ideeën
(43%) en het organiseren van financiering (39%). Het in positie brengen van een kartrekker vanuit het bedrijfsleven die een consortium naar daadwerkelijke realisatie van new
business leidt, is lastiger (5%). ROM’s hebben echter ook vooral een aanjagende en ondersteunende rol. De lead van (uitvoering van) projecten ligt bij bedrijven.

Buck Consultants International

70

Tabel 4.6

Rol ROM in opzetten innovatieproject (meerdere antwoorden mogelijk): aandeel wel/geen rol

Mee ontwikkelen idee/concept voor projectaanvraag
Ondersteuning bij financieringsmogelijkheden (privaat en/of publiek)
Smeden en formaliseren samenwerkingsverband
Uitwerken business case
Borgen financiering
Consortiumvorming resulterend in projectplan
Realiseren kartrekker bedrijfsleven die consortium naar daadwerkelijke
realisatie new business leidt
Overig

Wel een rol (%) Geen rol (%)
43
57
39
61
22
78
18
82
18
82
13
87
5
95
15

85

Bron: BCI-enquête bedrijfsleven Innoveren

•

Eén van de taken van ROM’s is om partijen te laten samenwerken in innovatieprojecten.
Zichtbaar is dat in 90% van innovatieprojecten inderdaad sprake is van samenwerking
tussen verschillende organisaties. Dit varieert van samenwerking met één andere partner
(een derde van de gevallen) tot samenwerking met meer dan vijf partners (een vijfde van
de gevallen). Duidelijk is dat volop samenwerkingsrelaties worden gelegd in door ROM’s
ondersteunde innovatieprojecten.
Tabel 4.7

Aantal samenwerkingspartners in innovatieproject
Aandeel (%)

Eén andere partij
Twee andere partijen
Drie tot vijf andere partijen
Meer dan vijf andere partijen
Geen samenwerking
Totaal

32
13
24
19
11
100

Bron: BCI-enquête bedrijfsleven Innoveren

•

Bedrijven is ook gevraagd naar waar zij de meerwaarde van ROM’s zien. Hieruit blijkt dat
deze vooral te vinden is in het verkrijgen van subsidie (67%) en door een rol als adviseur/sparringpartner (52% en 32%). ‘Makelen en schakelen’ tussen partijen wordt als
vierde belangrijkste punt benoemd. Mogelijke verklaringen hiervoor zijn dat bedrijven dit
niet als onderscheidende inzet zien, bedrijven zelf al relaties onderhouden met collegabedrijven en kennisinstellingen of ROM’s beperkt onverwachte nieuwe samenwerkingspartners aandragen. Geconcludeerd wordt dat ROM’s in ieder geval meer zijn dan ‘oliemannetje’ in een netwerk. ROM’s dragen ook bij aan het inhoudelijk verder brengen van
projectideeën/-voorstellen en het regelen van financiering.

Buck Consultants International

71

Tabel 4.8

Meerwaarde samenwerking ROM (meerdere antwoorden mogelijk)

Ik kreeg subsidie
Ik kreeg bruikbare adviezen
Ik had een goede sparringpartner
Ik kreeg bruikbare doorverwijzingen
Ik kreeg toegang tot netwerk andere bedrijven
Ik kreeg toegang tot kennisinstellingen
Er was geen meerwaarde

Meerwaarde (%)
67
52
43
29
21
16
5

Geen meerwaarde (%)
33
48
57
71
79
84
96

Bron: BCI-enquête bedrijfsleven Innoveren

•

De dienstverlening door de ROM’s wordt op alle aspecten goed gewaardeerd. Klantvriendelijkheid scoort het beste, gevolgd door contacten/connecties/netwerk en de affiniteit
met het bedrijfsleven. Slagvaardigheid en innovatief vermogen scoren ook positief, maar
het minst goed in vergelijking met de andere aspecten.
Tabel 4.9

Beoordeling aspecten dienstverlening ROM’s (meerdere antwoorden mogelijk)
Zeer goed
(%)

Goed
(%)

Niet goed/niet slecht
(%)

Slecht
(%)

Zeer slecht
(%)

Klantvriendelijkheid

41

52

6

2

0

Contacten/connecties/netwerk

29

61

9

1

0

Resultaatgerichtheid
Affiniteit bedrijfsleven
Kennis van zaken
Slagvaardigheid
Innovatief

26
25
25
23
21

53
62
60
55
52

17
11
12
15
22

4
2
2
7
2

1
0
1
1
2

Bron: BCI-enquête bedrijfsleven Innoveren

•

Tot slot is de deelnemers aan de enquête gevraagd om hun oordeel over de dienstverlening van de ROM’s te vatten in een rapportcijfer. Van de 181 reacties geeft 95% een cijfer
6 of hoger en gemiddeld wordt een 8 gegeven. Kortom, het bedrijfsleven beoordeelt de
dienstverlening van de ROM’s positief.

Buck Consultants International

72

Figuur 4.4

Frequentie rapportcijfers ROM’s

80

75

70
60

54

50
40
30
21
20
8

10

0

1

0

1

1

2

3

4

11

10

0
5

6

7

8

9

10

Bron: BCI-enquête bedrijfsleven Innoveren

4.5
•

•

Effecten

Effecten van de innovatieprojecten die door ROM’s worden ondersteund, worden niet geregistreerd door ROM’s , EZK en/of andere aandeelhouders. Daarom zijn hierover vragen
gesteld in de web survey om zodoende toch een beeld te kunnen schetsen van de effecten van innovatieprojecten.
Bedrijven is in de web survey gevraagd of de realisatie van het ontwikkelings-/innovatieproject heeft geleid tot nieuwe werkgelegenheid. Een derde van de geënquêteerde bedrijven geeft aan dat dit het geval is, 55% geeft aan geen werkgelegenheidseffect te zien
en een kleine 10% kan deze vraag niet beantwoorden. Dit is een lagere score dan in de
evaluatie ROM’s van de periode 2011-2015 (bron: Ecorys, 2016). In de destijds gehouden
enquête gaf ruim de helft (56%) van de respondenten aan dat de business case ontwikkeling uiteindelijk heeft geleid tot nieuwe werkgelegenheid. Mogelijke verklaring is dat
huidige innovatieprojecten meer gericht zijn op productiviteitsstijging (o.a. via digitalisering) door krapte op de arbeidsmarkt.
Tabel 4.10

Werkgelegenheidseffect ontwikkelings-/innovatieproject

Antwoord

Aandeel (%)

Ja, sprake van een werkgelegenheidseffect
Nee, geen sprake van een werkgelegenheidseffect
Onbekend
Totaal

36
55
9
100

Bron: BCI-enquête bedrijfsleven Innoveren

Buck Consultants International

73

•

Bedrijven waar sprake is van een werkgelegenheidseffect is gevraagd naar de omvang
van dit effect. Hieruit blijkt dat het in de helft van de gevallen gaat het om 1 of 2 werkzame
personen. In 80% van de gevallen is de maximale omvang 10 werkzame personen. Dit
komt overeen met het beeld in de periode 2011-2015 (bron: Ecorys, 2016) toen 83% een
werkgelegenheidseffect meldde van maximaal 10 FTE.
Tabel 4.11

Omvang werkgelegenheidseffect ontwikkelings-/innovatieproject

Antwoord
1 werkzame persoon
2 werkzame personen
3 werkzame personen
4 werkzame personen
5 werkzame personen
6 t/m 10 werkzame personen
>10 werkzame personen
Niet/onjuist ingevuld
Totaal

Aandeel (%)
20
31
13
9
3
5
14
5
100

Bron: BCI-enquête bedrijfsleven Innoveren

•

Hiervoor is al geconstateerd dat het doel van innovatieprojecten niet altijd bedrijfsgroei
(motief bedrijf) en daaraan gekoppelde werkgelegenheidsgroei (motief ROM) is. Zo hebben projecten gericht op digitalisering soms expliciet betrekking op het efficiënter maken
van processen en het vergroten van de arbeidsproductiviteit. Het effect van door de
ROM’s ondersteunde innovatieprojecten op dit aspect is niet bekend.

•

Het meten van de werkgelegenheidseffecten van de innovatieprogramma’s is niet eenvoudig te achterhalen, zie bovengenoemde redenen. Het gaat vaak om een ondersteuning van innovatieteams binnen bedrijven die al in dienst zijn en waardoor de continuïteit
van innovatie in die bedrijven ondersteund wordt. De indicator werkgelegenheid is voor
de komende jaren mogelijk minder relevant, gezien de krapte op de arbeidsmarkt en het
accent dat op het duurzaam verdienvermogen van bedrijven wordt gelegd. Het is mogelijk
interessanter om de indicator werkgelegenheid onderdeel te laten zijn van een bredere
set indicatoren die de bijdragen van ondersteunde bedrijven aan de maatschappelijke
transities weergeven.

•

In de web survey is bedrijven ook gevraagd naar de bijdrage van hun innovatieproject
aan maatschappelijke opgaven zoals deze zijn geformuleerd in de kennis- en innovatie
agenda's (KIA's) van het missiegedreven innovatiebeleid. Hieruit blijkt dat ruim 40% van
de bedrijven verwacht dat hun innovatieproject een bijdrage levert aan de ontwikkeling
van sleuteltechnologieën. Dit percentage ligt op 34% voor energietransitie & duurzaamheid, 30% voor gezondheid & zorg en 26% voor landbouw, voedsel & water. Veiligheid
scoort het laagst (slechts 4%). Het aandeel bedrijven dat geen bijdrage verwacht te leveren aan de maatschappelijke opgaven is van laag naar hoog: 34% bij energietransitie &
duurzaamheid, 35% ontwikkeling sleuteltechnologieën, 47% gezondheid & zorg, 57%
landbouw, voedsel & water en 88% bij veiligheid. Gezien het feit dat (maatschappelijke)
missies pas sinds 2019 richting geven aan het nationale innovatiebeleid wordt geconcludeerd dat deze missies al een groot aandeel hebben in door de ROM’s ondersteunde
innovatieprojecten.

Buck Consultants International

74

Tabel 4.12

Bijdrage ontwikkelings-/innovatieproject aan maatschappelijke opgaven

Antwoord
1

2

3

4

5

Grote bijdrage Beperkte bijdrage Geen bijdrage
(%)
(%)
(%)

Energietransitie & duurzaamheid: bijv. vermindering broeikasgasuitstoot, CO2-vrij elektriciteitssysteem, CO2-vrije gebouwde omgeving

34

32

34

Landbouw, water en voedsel: bijv. kringlooplandbouw, vermindering gebruik grond-/hulpstoffen in
de landbouw, klimaatneutrale landbouw

26

17

57

Gezondheid en zorg: verlengen gezonde levensduur, verbetering levensstijl, zorg in eigen leefomgeving

30

22

47

Veiligheid: terugdringen georganiseerde criminaliteit, versterken cyberveiligheid, slim datagebruik
veiligheidsorganisaties

4

8

88

Doorontwikkeling sleuteltechnologieën: Chemical
Technologies, Digital Technologies, Photonics &
Light Technologies

42

23

35

Bron: BCI-enquête bedrijfsleven Innoveren

•

Om in de toekomst beter zicht te krijgen op de effecten van innovatieprojecten is het longitudinaal volgen van de ontwikkeling van bedrijven een denkbare maar in de praktijk
lastige oplossing (in welke mate valt bedrijfsontwikkeling te relateren aan een innovatieproject?). Uit discussies met de hoofden van de Innovatie-afdelingen van de ROM’s is de
wens naar voren gekomen om in de komende jaren innovatieprojecten en business cases
gericht op maatschappelijke uitdagingen specifiek te monitoren. Deze kwantitatieve output-indicator kan vervolgens kwalitatief gerelateerd worden aan bepaalde opgaven.

4.6

Positionering en samenwerking

Regionaal
•

In interviews wordt erop gewezen dat ROM’s actief zijn in een druk speelveld op het gebied van innovatie. Naast ROM’s houden ook cluster- en aanjaagorganisaties, campussen, regio’s, Economic Boards, provincies, topsectoren, brancheverenigingen, etc. zich
bezig met dit thema. Ter illustratie zijn voor de BOM in tabel 4.14 vijftien regionale organisaties in de externe omgeving van de BOM weergegeven. Hieruit blijkt dat de BOM te
maken heeft met regionale aanjaagorganisaties als incubators, accelerators en campusorganisaties. In sommige gevallen is de BOM partner in deze organisaties vanuit haar rol
in de ontwikkeling van het innovatie-ecosysteem. In deze voorwaardenscheppende sfeer
voor innovatie zijn ook de regio’s en Economic Boards actief. De BOM ontplooit geen
activiteiten meer op het gebied van verduurzaming van bedrijventerreinen. Dit wordt
vooral door de vier Brabantse regio’s opgepakt. Maatschappelijke opgaven, zoals

Buck Consultants International

75

projecten op het gebied van transitie agrofoodsector en verduurzaming mobiliteit, worden
recent mede door de BOM samen met andere partners opgepakt.
Tabel 4.13

Illustratieve doorsnede activiteiten aanjaagorganisaties in werkgebied BOM

Organisatie
Agrifood Capital
Brainport Development
Midpoint Brabant
REWIN West-Brabant
Regio NO-Brabant

Organisatie
Metropoolregio Eindhoven
Regio Hart van Brabant
Regio West-Brabant
Provincie Brabant
Economic Board W-Brabant

Organisatie
Braventure*
High Tech XL
Bright Move*
Hightech Campus
Automotive Campus

* BOM is partner
Bron: BCI

•

Gezien het drukke speelveld op het gebied van innovatie ontwikkeling wijzen geïnterviewden op het belang van scherpte in de definiëring van taken en samenwerkingsafspraken
met al die verschillende partners. Op deze wijze ontstaat duidelijkheid voor de betreffende
organisaties en naar buiten toe naar het bedrijfsleven. Die scherpte in de samenwerking
tussen ROM’s en andere partners in de regio is de laatste jaren steeds vaker en beter
aangebracht, zo is de ervaring van die partners.

Bovenregionaal
•

De laatste jaren van de evaluatieperiode heeft de bovenregionale samenwerking een impuls gekregen. Dat is allereerst het gevolg van de Missiegedreven aanpak van het Topsectorenbeleid (door middel van KIA’s en KIC’s). In dat traject hebben Rijk en Regio afspraken gemaakt over de speerpunten en de inzet van middelen. Ten tweede is door de
Coronacrisis de intensiteit van samenwerking tussen Rijk en Regio toegenomen. Dit is
niet alleen zichtbaar in de uitvoering van de COL-regeling, maar ook door het traject dat
Rijk en Regio hebben doorlopen in het kader van het Herstelplan Regionale Economie.
In laatstgenoemde traject hebben de ROM’s een belangrijke rol vervuld in het benoemen
van kansen voor bovenregionale samenwerking in innovatieprojecten en -programma’s.
Ten derde geldt dat onder invloed van onder meer het Nationaal Groeifonds er tussen de
ROM’s volop geschakeld is om de kracht van de regionale ecosystemen goed te verbinden in grote nationale programma’s.

•

Geconcludeerd kan worden dat de ROM’s een belangrijke schakel zijn in de samenwerking tussen Rijk en Regio op het gebied van het versterken van het duurzaam verdienvermogen van regio’s en dat de bovenregionale aanpak van innovatieprogramma’s
steeds meer vorm en inhoud krijgt. Tegelijkertijd is ook geconstateerd dat met het ontstaan van grotere programma’s (bijv. vanuit het Groeifonds en Europese fondsen) ook
weer nieuwe programmaorganisaties en fondsen gaan ontstaan. Het is in ieder geval van
belang dat de ROM’s een positie hebben in die nieuwe organisaties om de verankering
van die programma’s in het regionaal ecosysteem te garanderen.

•

Nu de ROM’s in 2021 een landsdekkend instrumentarium zijn geworden van Rijk en Regio, liggen er meer kansen voor bovenregionale afstemming tussen ecosystemen die zich

Buck Consultants International

76

op dezelfde thema’s richten. Het onderling verbinden van ecosystemen en het koppelen
aan landelijke thema’s/programma’s is een rol die goed past bij ROM’s. Belangrijk daarbij
is dat de regionale verankering en speerpunten leidend blijven, en ROM’s alleen voor de
ecosystemen waarvan dat regionaal van belang is, werk maken van bovenregionale samenwerking (figuur 4.5).
Figuur 4.5

Bovenregionale samenwerking en regionale speerpunten
Bovenregionale samenwerking

Speerpunt 4

Speerpunt 3

Speerpunt 2

ROM 2

Speerpunt 1

Speerpunt 4

Speerpunt 3

Speerpunt 2

Speerpunt 1

Speerpunt 4

Speerpunt 3

Speerpunt 2

Speerpunt 1

ROM 1

ROM 3

Bron: BCI

•

Het is in dit verband ook logisch dat de ROM’s een functie vervullen in het kader van het
Nationaal Groeifonds door bij te dragen aan de ontwikkeling van voorstellen en de beoordeling van het onderdeel ecosysteemanalyse voor hun rekening te nemen. Door het
landsdekkend karakter kan in de komende jaren de samenwerking met Invest-NL ook een
extra impuls krijgen.

4.7

Innovatietaak ROM’s in context

Expert interviews
Er zijn verschillende gesprekken gevoerd met (wetenschappelijke) experts en organisaties
die actief zijn in hetzelfde speelveld als de ROM’s. Hieruit kunnen conclusies worden getrokken inzake de positie en het functioneren van ROM’s in het innovatielandschap:
•

•

•

ROM’s zijn sterk verweven in de regionale context en worden makkelijk gevonden door
innovatieve MKB-bedrijven. ROM’s staan in het hart van regionale ecosystemen en fungeren daardoor ook als belangrijke partner voor organisaties die minder relaties hebben
met het regionaal bedrijfsleven.
Het landsdekkend netwerk van ROM’s is een positieve ontwikkeling. Daarbij is het zoeken
naar een logische verdeling van taken tussen de business development activiteiten van
Invest-NL en de inzet van een nationaal netwerk van ROM’s.
Bovenregionale samenwerking tussen ROM’s op het gebied van innovatie komt op
stoom. Het Nationaal Groeifonds en de samenwerking in het kader van het Herstelplan
Regionale Economie hebben hierin een katalyserende rol vervuld. Naar de toekomst toe

Buck Consultants International

77

•

•

is het belangrijk om deze ontwikkeling door te trekken gezien de aandacht die maatschappelijke opgaven vragen.
Het regionale perspectief van ROM’s kan leiden tot een te nauwe blik. Het regionaal bedrijfsleven is namelijk wel actief in wereldwijde waardeketens, netwerken en heeft internationaal concurrenten. Daarom is het belangrijk om ook regio-overstijgende relaties te
leggen en het bedrijfsleven niet op te sluiten in de regio.
Er zijn nog verbeteringen aan te brengen in het meten van de effecten en prestaties van
de ROM’s. De nu gepubliceerde indicatoren (aantal projecten, omvang van gerealiseerde
programma’s) in jaarverslagen passen niet goed bij het meten van de impact van inspanningen op het gebied van de maatschappelijke opgaven. Ook kan nog nadrukkelijker door
de ROM’s worden aangegeven hoe de drie kerntaken (investeren, innoveren en internationalisering) meer in samenhang doorwerken in het versterken van de regionale speerpunten.

Provincies
De vertegenwoordigers van de provincies zijn vrijwel zonder uitzondering tevreden over het
functioneren van de ontwikkeltak van de ROM’s. Daaruit zijn de volgende signalen naar voren
gekomen:
• Er wordt in toenemende mate door de aandeelhouders gewerkt aan een meerjarenplan
om de activiteiten en speerpunten op het gebied van innovatie ontwikkeling te benoemen.
• Er wordt actief gezocht naar de samenwerking met de beleidsafdelingen van de provincie,
zodat de scheidslijn tussen beleidsontwikkeling en -uitvoering van de benoemde taken
voor de ROM’s duidelijker is geworden in de afgelopen jaren, maar waarvoor nog steeds
aandacht nodig blijft.
• De ROM’s moeten hun huidige focus houden. Er moet voor worden gewaakt dat ROM’s
andere activiteiten gaan oppakken, zoals ondersteuning van het brede MKB, het opstellen
en trekken van Human Capital Agenda’s. Bij die thema’s worden de ROM’s uiteraard wel
als regionale partner betrokken, maar zij moeten volgens de provincies hierin geen trekkende rol vervullen.
• Het speelveld waarin de ROM’s fungeren is weliswaar druk, maar de ROM’s hebben een
onderscheidende positie doordat zij innovatieve bedrijven kennen en over uitvoeringscapaciteit beschikken.
• De komende vier jaar worden ook voor de ROM’s van groot belang om de juiste rol te
vinden in het versnellen van de vier transities die de provincies onderscheiden (digitalisering, energie, circulaire economie, preventieve zorg). Gezien de grote programma’s die
Rijk en EU hiervoor beschikbaar hebben, zullen de ROM’s ook een belangrijke rol moeten
vervullen in het langjarig, strategisch programmeren van de grote maatschappelijke opgaven.
• De provincies geven aan dat ook de andere aandeelhouder (EZK) concreter kan worden
wat zij verwacht van de prioriteiten in de ontwikkeltaak van de ROM’s. Het Rijk heeft een
belangrijke rol (inhoudelijk en financieel) in het versnellen van de transities. De provincies
zijn daarom van mening dat het Rijk ook in haar financiële bijdrage aan de uitvoeringskracht van de ROM’s dat toenemend belang zou kunnen laten blijken. Nu financieren de
provincies het overgrote deel van de formatiekosten van de uitvoeringsorganisatie van de
ROM’s.
Buck Consultants International

78

•

De provincies en het Rijk zullen er gezamenlijk op moeten blijven letten dat de roep om
een stevige governance van langjarige (grote) programma’s niet leidt tot een groei van
het aantal programma-/clusterorganisaties die geen goede verbindingen hebben met de
ROM’s.

4.8

Conclusies

Bevindingen
•

ROM’s voeren hun opdracht inzake Innoveren naar behoren uit: bedrijven worden ondersteund bij de ontwikkeling van innovatieprojecten en vernieuwende businesscases. Daarbij realiseren ROM’s de doelstellingen die zij vanuit de subsidiebeschikking meekrijgen
vanuit het Rijk. Kortom, vanuit de optiek van hun opdracht en (output) doelstellingen functioneren de ROM’s als een nuttig instrument voor EZK. Wat betreft de effecten van de
innovatieprojecten en businesscases wijst de web survey op werkgelegenheidseffecten
en een bijdrage aan maatschappelijke opgaven. Er zijn echter onvoldoende gegevens
beschikbaar om een gefundeerd beeld te schetsen.

•

Versterking van regionale innovatie-ecosystemen is een wezenlijk onderdeel van het activiteitenpakket van de ROM’s op het gebied van innovatie. Gezien het belang van regionale ecosystemen voor de KIA’s (bijv. KIA Gezondheid & Zorg, 2019) en het groeivermogen van de economie (Bron: Kamerbrief Ministerie EZK 13 december 2019), is dit ook
een logische rol van ROM’s.

•

Het bedrijfsleven weet ROM’s vooral te vinden via netwerken van medewerkers en zakenpartners. Bedrijven waarderen de ondersteuning door de ROM’s, in het bijzonder ten
aanzien van het organiseren van financiering en door de rol van ROM’s als adviseur/sparringpartner. In de dienstverlening van ROM’s zijn bedrijven content over klantvriendelijkheid, contacten/connecties/netwerk en de affiniteit met het bedrijfsleven. Kortom, de doelgroep is tevreden over het functioneren van de ROM’s.

•

Effecten van door ROM’s ondersteunde innovatieprojecten worden niet geregistreerd. De
web survey wijst op beperkte directe werkgelegenheidseffecten van de innovatieprojecten
die door ROM’s zijn ondersteund. Niet alle innovatieprojecten hebben markt- en werkgelegenheidsgroei tot doel. In het bijzonder projecten gericht op digitalisering zijn meer gericht op groei van de arbeidsproductiviteit en een toekomstbestendige bedrijfsvoering.
Deze effecten zijn niet in beeld. Een substantieel deel van door ROM’s ondersteunde
innovatieprojecten levert een bijdrage aan maatschappelijke opgaven. In het licht van het
recente karakter van het missiegedreven innovatiebeleid is dit een positief gegeven.

•

ROM’s zijn actief in een druk landschap waarin ook tal van andere organisaties werken
aan innovatie(bevordering). Belangrijk onderscheidend vermogen van de ROM’s is dat zij
door hun Rijk-Regio aandeelhouderschap in principe een positie als gedelegeerde

Buck Consultants International

79

decentrale ecosysteemverantwoordelijke kunnen vervullen. Daarnaast brengen de
ROM’s uitvoeringskracht ten aanzien van projectontwikkeling en innovatie-ecosysteemontwikkeling. Met andere woorden: ROM’s zijn een logisch en krachtig instrument voor
het Rijk om innovatie in de regio te stimuleren.

Koers
•

Verbeteren van de registratie innovatieprojecten en business cases is nodig om een beter
overzicht van de totale ROM performance te kunnen schetsen. Dit ook om een beeld te
schetsen van de doorstroming in de Innovatiefunnel (idee, project, businesscase). Dit is
een gemiste kans omdat hierdoor geen zicht bestaat op de ideeën die opgewerkt worden
tot daadwerkelijke business. Betere registratie van deze aspecten is dan noodzakelijk.

•

De ecosysteemontwikkeling in de regio’s wordt door alle geraadpleegde partijen als een
belangrijke kerntaak van de ROM’s gezien. Daarover kan meer gestructureerd gerapporteerd worden door de ROM’s, maar het vraagt ook om een expliciete aansturing vanuit
Rijk en provincies en ook in de daarvoor in te zetten capaciteit en middelen.

•

ROM’s maken werk van maatschappelijke uitdagingen in hun Innovatie-activiteiten (conform missiegedreven innovatiebeleid en KIA’s). Het is wenselijk om, in onderlinge afstemming met de aandeelhouders, de bijdrage van de ROM’s innovatieprojecten en businesscases aan maatschappelijke uitdagingen scherper te benoemen en de effecten van die
inspanningen ook breder te meten en te rapporteren.

•

Met de groeiende urgentie van maatschappelijke uitdagingen wordt ook voor planontwikkeling en financiering van grotere innovatieve transitieprojecten naar ROM’s gekeken
(bijv. verduurzaming binnenvaart, lokale/regionale warmteneten, eiwittransitie in de agrofood, verduurzaming chemie, etc.). Hier ligt ook een taak voor de Innovatie-afdeling van
de ROM’s. Belangrijk is dat de ROM’s in de grote programma’s goed zijn aangehaakt en
over capaciteit (kennis, uitvoeringskracht en financiële middelen) beschikken om hierin
een rol te vervullen.

•

Bij een rol van ROM’s als door Rijk-Regio gedelegeerde regionale ecosysteemontwikkelaar hoort een regionale innovatie-ecosysteemagenda die past binnen jaarplannen/meerjarenplannen van ROM’s. Het gaat om een agenda waarin de grootste opgaven
en projecten voor regionale innovatie-ecosystemen zijn opgenomen waar de ROM’s mee
aan de slag gaan. Belangrijk daarbij is
− Als ROM de juiste rol te vervullen ten opzichte van andere partners (bijv. voor op
campussen geclusterde ecosystemen zijn campus-organisaties meer een logische
trekker)
− Aandacht te geven aan bovenregionale relaties. Ten aanzien van welke aspecten van
het regionale ecosysteem wordt samengewerkt met andere regio’s en wat levert dit
op voor het bedrijfsleven in de eigen regio?
In de subsidiebeschikking van het Rijk naar de ROM kan dan verwezen worden naar
activiteiten die worden ondernomen in het kader van het versterken van regionale innovatie-ecosystemen.

Buck Consultants International

80

Hoofdstuk 5

Internationaliseren

Dit hoofdstuk focust op de Internationaliseringstaak van de ROM’s. Paragraaf één geeft een
inleiding over de aard van deze activiteit (§5.1). In paragraaf twee wordt ingegaan op doelstellingen en resultaten van de ROM-inzet inzake Internationaliseren (§5.2). Vervolgens
wordt het belang buitenlandse bedrijven voor de BV Nederland behandeld (§5.3). De vierde
paragraaf zet de resultaten op het gebied van Internationaliseren in perspectief (§5.4). Inzet
van ROM’s inzake handelsbevordering staat centraal in paragraaf vijf (§5.5). Het hoofdstuk
wordt afgesloten met conclusies (§5.6).

5.1

Inleiding

•

De regionale ontwikkelingsmaatschappijen hebben al sinds hun ontstaan als één van de
taken het aantrekken van bedrijven naar hun regio om daarmee de economie en
werkgelegenheid in de betreffende regio’s te stimuleren. Binnen die taak gaat het primair
om het aantrekken en faciliteren van uitbreiden van buitenlandse bedrijvigheid, omdat
die per definitie de nationale economie doen groeien.

•

Binnen de taken ‘Internationaliseren’ (bij elke ROM anders aangeduid en organisatorisch
verankerd) staat het aantrekken van buitenlandse bedrijvigheid centraal. In de jaren
sinds 2018 is hier ook exportbevordering expliciet aan toegevoegd. Deze taak wordt
(grotendeels) gefinancierd door het Ministerie BHOS.

•

Aangezien de internationale investeringsbevorderingsactiviteiten tot op heden dominant
zijn in de internationaliseringstaak van de ROM’s staan die activiteiten centraal in deze
rapportage (paragraaf 2 t/m 4). Internationale handelsbevordering is het centrale thema
in paragraaf 5.

•

Van belang is te onderkennen dat dé ROM niet bestaat, ook niet op
internationaliseringsgebied. Zowel qua periode van uitoefening van deze taak, werkingsgebied en omvang van de teams die zich hiermee bezighouden, zijn er grote verschillen.

Buck Consultants International

81

Tabel 5.1

Personeelsformatie ‘Internationaliseren’ bij de ROM’s

BOM
LIOF
Oost NL
NOM
InnovationQuarter
Impuls Zeeland

Medewerkers
Internationaliseren
11
3
15,7
6,5
10
2

Medewerkers
Handelsbevordering
4
3
3
0,6
6
2

Support
3
1
2,2
3
1

Totaal
18
7
20,9
7,1
19
5

Bron: Interviews hoofden internationalisering ROM’s, 2021

•

Een andere belangrijke opmerking vooraf betreft de samenwerking met NFIA. De
Netherlands Foreign Investment Agency is de uitvoeringsorganisatie van het ministerie
van Economische Zaken en Klimaat (EZK) en het ministerie van Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking (BHOS) om de buitenlandse directe investeringen in
Nederland te stimuleren. De NFIA coördineert het Invest in Holland-netwerk waarin de
NFIA en de ROM’s nauw samenwerken met als gezamenlijk doel meer buitenlandse
bedrijven naar Nederland te halen. De NFIA draagt als sturend, overkoepelend orgaan
bij aan de successen die ROM’s boeken op Internationaliseringsgebied. Zo hebben de
ROM’s baat bij de activiteiten van de bijna 30 NFIA-kantoren in het buitenland, waar
gespeurd wordt naar bedrijven die intenties hebben om te investeren in Europa en
Nederland mogelijkerwijs een kandidaat locatie kan zijn. Omgekeerd zijn ROM’s met hun
kennis van regionale vestigingsklimaten en innovatie- en ecosystemen onontbeerlijk om
vestigingskandidaten uitgebreid kennis te laten maken met (een) mogelijke
vestigingsregio(‘s) in Nederland.

•

De transparantie tussen ROM’s en de NFIA is groot, onderstreept door het gebruik van
het elektronische Achilles-systeem (het interne CRM-systeem van de NFIA), waarbij
leads en projecten door betrokkenen kunnen worden gevolgd met verschillende niveaus
van toegankelijkheid. De samenwerking tussen NFIA en ROM’s maakt ook het
toerekenen van resultaten naar één van beide partijen niet mogelijk, omdat beide
partners vaak gezamenlijk aan de basis staan van een ‘landing’ (vakjargon voor een
succesvolle nieuwvestiging of uitbreiding van een buitenlands bedrijf). Dat betekent ook
dat bijvoorbeeld de positieve ‘Evaluatie van de NFIA 2010-2018’ (uitgevoerd in 2020 door
een onderzoeksconsortium o.l.v. MIR) ook een positieve beoordeling betekent voor de
inzet van de ROM’s. Om toch meer scherpte te krijgen in de rolverdeling tussen NFIA,
ROM’s en andere partners zijn ROM’s gevraagd om de lead channels van succesvol
aangetrokken buitenlandse bedrijven aan te leveren aan de evaluatoren (§5.4). Uit de
evaluatie van de NFIA blijkt tevens dat bedrijven die via de NFIA zijn aangetrokken, beter
doorgroeien dan bedrijven zonder NFIA-bemoeienis. Bedrijven met vervolginvesteringen
via de NFIA scoren bovendien qua productiviteit (net als andere buitenlandse bedrijven)
hoog, hoger dan soortgelijke Nederlandse bedrijven. Bij vervolginvesteringen via de
NFIA is de productiviteitsontwikkeling minder gunstig dan bij soortgelijke bedrijven
zonder de bemoeienis van de NFIA. Echter, deze bedrijven zijn nog steeds productiever
dan soortgelijke Nederlandse bedrijven.

•

Bovendien is er in toenemende mate sprake van samenwerking tussen ROM’s, waardoor
ROM’s regelmatig gezamenlijk aan de basis staan van de landing van een buitenlands

Buck Consultants International

82

bedrijf. Hier komt bij dat stedelijke regio’s – die niet gebonden zijn aan provinciegrenzen
– zich steeds sterker profileren en het daardoor lastig is om een landing toe te wijzen
aan één specifieke provincie (en dus ROM).

5.2

Resultaten

•

De 6 ROM’s wisten in de evaluatieperiode 711 investeringsprojecten (65% boven
doelstelling) te realiseren, waarbij 6,2 miljard EU (bijna 3 maal zoveel als
taakstelling) werd geïnvesteerd en bijna 24.000 arbeidsplaatsen werden
gerealiseerd (10.000 meer dan de gezamenlijke taakstellingen). Daaruit kan worden
geconcludeerd dat de ROM’s voor wat betreft ‘Internationaliseren’ ruimschoots
aan hun taakstelling voldoen.

•

De 6 regionale ontwikkelingsmaatschappijen halen individueel en ook in de afzonderlijke
jaren meestal ruimschoots de met het Ministerie van EZK afgesproken doelen:
− Opgeteld voor de periode 2016-2020 halen BOM, Impuls Zeeland,
InnovationQuarter en LIOF alle harde KPI’s (aantal aangetrokken bedrijven, totale
werkgelegenheid, investeringsvolume. De NOM en Oost NL blijven wat betreft aantal
aangetrokken investeringsprojecten op resp. 55% en 73% van de doelstelling, qua
werkgelegenheid en investeringsvolume worden de taakstellingen door beide
ROM’s wél gehaald.
− Soms zijn er jaren dat er doelstellingen niet worden bereikt, maar die worden dan
snel daarna ‘ingehaald’. Door de Coronacrisis is 2020 voor veel ROM’s een lastig
jaar gebleken.

Buck Consultants International

83

•

Figuur 5.1 BOM 2016 t/m 2020

Figuur 5.2

Impuls Zeeland 2016 t/m 2020

Figuur 5.3 InnovationQuarter 2016 t/m 2020

Figuur 5.4

LIOF 2016 t/m 2020

Figuur 5.5 NOM 2016 t/m 2020

Figuur 5.6

Oost NL 2016 t/m 2020

In de taakstelling van de ROM’s wordt geen onderscheid gehanteerd tussen
nieuwvestigingen (‘greenfield’) en uitbreidingsinvesteringen, terwijl juist ook in die
uitbreidingsinvesteringen goede resultaten worden gehaald (zie Tabel 5.2)

Buck Consultants International

84

Tabel 5.2

Buitenlandse investeringsprojecten ROM’s 2016-2020

BOM

Impuls
Zeeland1)

Greenfield
100
• Aangetrokken bedrijven
2.118
• Werkgelegenheid4)
• Investeringsvolume
(x 299
mln)

25 (10)
586 (86)
996 (3)

Uitbreidingsinvesteringen
83
• Uitbreidingsprojecten
3.933
• Werkgelegenheid4)
• Investeringsvolume
(x 1.341
mln)

10 (3)
1.294 (785)
87 (14)

Totaal
• Aangetrokken bedrijven
• Werkgelegenheid
• Investeringsvolume4)

183
6.051
1.640

35
1.880
1.083

Innova- LIOF
tionQuarter

NOM2)

Oost NL3)

Totaal
Buitenland

186
37
8 (10)
126 (50)
4.057 1.206 169 (403) 3.403 (1.607)
683 131
2 (123)
378 (145)

482
11.539
2.489

48
3.105
426

53 (23)
1.693 (510)
575 (150)

229
12.133
3.677

179
5.096
953

711
23.672
6.166

17
18 (1)
809 1.299 (30)
335
913

234
54
7.162 2.015
1.109 466

26
1.468
915

1) Impuls Zeeland richt zich ook op Nederlandse investeringsprojecten
• voor wat betreft nieuwvestigingen zijn de getallen resp. 10, 86 en 3
• voor wat betreft uitbreidingsprojecten zijn de getallen resp. 3, 785 en 14
2) NOM richt zich ook op Nederlandse investeringsprojecten
• voor wat betreft nieuwvestigingen zijn de getallen resp. 10, 403 en 123
• voor wat betreft uitbreidingsprojecten zijn de getallen resp. 1, 30 en 0
3) Oost.NL richt zich ook op Nederlandse investeringsprojecten
• voor wat betreft nieuwvestigingen zijn de getallen resp. 50, 1.607 en 145
• voor wat betreft uitbreidingsprojecten zijn de getallen resp. 23, 510 en 150
4) Te verwachten komende 3 jaar, conform systematiek NFIA
Bronnen: Jaarverslagen ROM’s periode 2016-2020

5.3
•

Economisch belang buitenlandse bedrijven

De ROM’s constateren bij hun stakeholders een groeiende ambivalente houding t.a.v.
de vestiging van buitenlandse bedrijven:
− De geboekte resultaten (zie paragraaf 2) worden gewaardeerd en gezien als
welkome versterking van de regionale economieën.
− De barrières op de arbeidsmarkt (tekort aan personeel), ruimtebeschikbaarheid
(gebrek aan vestigings- en uitbreidingslocaties), energiebeschikbaarheid
(capaciteitsgrenzen aan elektriciteitsnetwerk), milieu (stikstof, fosfaat, CO2-uitstoot)
en de moeite bij het openen van een bankrekening voor met name kleinere
buitenlandse bedrijven (knelpunt in afronden landing) roepen de vraag op of meer
bedrijven aantrekken uit het buitenland de problemen niet onnodig verergert.

Buck Consultants International

85

•

Daar staan harde feiten tegenover inzake het belang van buitenlandse bedrijven voor
Nederland (Bron: Kamerbrief Ministerie EZK 17 april 2020):
− In 2018, het laatste jaar met beschikbare gegevens, zorgden 14.000 buitenlandse
multinationals voor 16% van de toegevoegde waarde en 11% van de
werkgelegenheid in Nederland (Bron: CBS, 2021).
− In totaal werkten in buitenlandse bedrijven in 2018 bijna 1,3 miljoen mensen (bron:
CBS), met daarnaast nog eens meer dan 500.000 bij toeleveranciers, vooral bij het
Nederlandse MKB (Bron: Kamerbrief Ministerie EZK 17 april 2020).
− Werknemers bij buitenlandse bedrijven hebben 7% hogere lonen en een betere
productiviteit (Bron: CBS, 2021).
− Buitenlandse bedrijven zijn verantwoordelijke voor 30% van de totale private R&Dinvesteringen in Nederland (Bron: Kamerbrief Ministerie EZK 17 april 2020).

5.4

Resultaten buitenlandse investeringsbevordering
in perspectief

Resultaten & conclusies
•

De strategie van de ROM’s wordt bepaald door
− Afspraken met aandeelhouders, die vooral kwantitatieve KPI’s betreffen (aantal
projecten, geïnvesteerde miljoenen, gecreëerde werkgelegenheid) maar ook
kwalitatieve elementen bevatten.
− Geografische positionering, economische en innovatieve kracht én voor- en nadelen
van het vestigingsklimaat van de betreffende regio’s.

•

Belangrijk om te vermelden is dat resultaten makkelijk worden beïnvloed door ‘grote’
landingen, waardoor met name het investeringsvolume hoger of lager kan uitvallen. De
landing van zogenoemde ‘witte raven’, maar ook grootschalige logistiek en datacenters
zorgen voor uitschieters in de data. Vandaar dat primair naar de gegevens over de gehele
evaluatieperiode is gekeken.

•

De kwantitatief geformuleerde KPI’s komen met name in samenspraak met het ministerie
van EZK tot stand. Enerzijds de eerder gesignaleerde tekorten op de arbeidsmarkt en
ruimtemarkt alsmede elektriciteitstekorten en milieugrenzen en anderzijds de noodzaak
voor versterking van het innovatievermogen van de regionale economie vragen om een
herziening van dit kwantitatieve stelsel van afspraken.

•

In het kader van het Invest in Holland-netwerk is de afgelopen jaren gewerkt aan
proposities, om daarmee de acquisitie in de gewenste strategische richting te sturen. De
waarderingen van de ROM’s over de resultaten van deze aanpak variëren. Het beeld
beklijft dat de ingestelde sector- en focusteams veel aan de productkant hebben gewerkt

Buck Consultants International

86

(uitgebreide propositie-presentaties), maar dat de vertaling naar concrete, gerichte
marketingacties (m.n. bij de NFIA-buitenkantoren) tot nog toe te weinig uit de verf is
gekomen.
•

In lijn met nationaal en provinciaal Topsectorenbeleid zijn de ROM’s van een per
geografie gestructureerde investeringsbevorderingsorganisatie (voorheen bijv. VS of
China desks) overgeschakeld naar thema/sector/topsector-gerichte teams met daar
binnen focuslanden. Uit onderstaande tabel blijkt dat de ROM’s een groot aantal
themavelden als prioritair beschouwen, hetgeen het risico van fragmentatie van effort en
middelen met zich meebrengt.
Tabel 5.3

Prioritaire themavelden in acquisitie per ROM
LIOF

BOM

1 Biotechnologie

+

+

2 Chemie

+

NOM

Thema/topic

Oost NL Innovation- Invest in
Quarter
Zeeland
+

+

3 Creatieve industrie

+

+

4 Cyber security

+

5 Energie, Milieu, Technologie (EMT)

+

+

+

+

+

+

6 (Agro) Food

+

+

+

+

+

+

7 HTSM

+

+

+

+

+

8 IT

+

+

+

9 Life Sciences & Health

+

+

+

+

10 Logistiek

+

+

+

+

11 Maintenance

+
+
+

+

Bron: Interviews hoofden Internationalisering ROM’s en jaarverslagen ROM’s

•

De geïntensiveerde samenwerking in het Invest in Holland-netwerk wordt door de ROM’s
gewaardeerd: samen optrekken en een open houding van de NFIA hebben dit versterkt.

•

Geconstateerd kan worden uit de tabellen 5.4 t/m 5.9 dat de ROM’s erin geslaagd zijn
een breed scala aan lead channels op te zetten. De rol van de NFIA is 31% bij greenfield
investeringen (in termen van werkgelegenheid) en 19% bij uitbreidingsprojecten.

Buck Consultants International

87

Tabel 5.4

Lead channels greenfield investeringen 2016 t/m 2020 (absoluut)
BOM

Impuls
Zeeland

InnovationQuarter

LIOF

1 Eigen netwerk

9

19 (10)

61

9

2 Investeringsbevorderingsorganisatie (NFIA m.n.)

68

3

35

25

3 Branche- en
clusterorganisaties

17

62

2

4 Overheden

1

5 Bedrijfsleven

1

9

2

6

6 Intermediairs

1

2

7 Eigen marketing in
buitenland

4

7

8 Onbekend

Oost
NL

Totaal

5 (10) 54 (42)

157
(62)

3

38

172

17 (5)

98 (5)

8 (2)

19 (2)

2 (1)

10 (1)

1

4
7

18

N=
126
(50)
proj.

N=
482
(70)
proj.

4
N=
100
proj.

1)

NOM

N=
25 (10)
proj.

N=
186 proj.

4
N=
37
proj.

N=
8 (10)
proj.

Totalen met Nederlandse investeerders tussen haakjes

Bron: opgave ROM’s

Tabel 5.5

Lead channels greenfield investeringen 2016 t/m 2020 (percentages)
BOM

Impuls InnovationZeeland
Quarter

LIOF

NOM

Oost NL

Totaal

1 Eigen netwerk

9

76

33

24

63

43

33

2 Investeringsbevorderingsorganisatie (NFIA m.n.)

68

12

19

68

37

30

36

3 Branche- en
clusterorganisaties

17

-

33

5

-

13

20

4 Overheden

1

4

5

-

-

6

4

5 Bedrijfsleven

-

8

3

-

-

2

2

6 Intermediairs

1

-

1

3

-

-

1

7 Eigen marketing in buitenland

4

-

4

-

-

6

4

8 Onbekend

-

-

2

-

-

-

1

100%

100%

100% (=

100%

100%

100%

100%

(= 100
proj.)

(= 25
proj.)

186 proj.)

(= 37
proj.)

(= 18
proj.)

(= 126
proj.)

(= 482
proj.)

Bron: opgave ROM’s

Buck Consultants International

88

Tabel 5.6

Lead channels greenfield investeringen naar werkgelegenheidsomvang projecten 2016 t/m
2020 (absoluut)
BOM

Impuls Innovation- LIOF
Zeeland
Quarter

NOM

Oost NL

Totaal

1 Eigen netwerk

162

471 (86)

656

256

155
(393)

1.730
(1.323)

3.430
(1.802)

2 Investeringsbevorderingsorganisatie (NFIA m.n.)

1.252

80

364

846

14 (10)

995

3.551
(10)

3 Branche- en
clusterorganisaties

447

951

103

327
(200)

1.828
(200)

4 Overheden

10

5 Bedrijfsleven

10

78

241 (26)

339
(26)

25

131

61 (58)

217
(58)

49

2.105

N=
3.403
(1.607)
proj.

N=
11.539
(2.096)
proj.

6 Intermediairs

10

20

7 Eigen marketing in buitenland

237

1.819

8 Onbekend

31

38
N=
2.118
proj.

1)

1

N=
586 (86)
proj.

N=
4.057 proj.

38
N=
1.206
proj.

N=
169 (403)
proj.

Totalen met Nederlandse investeerders tussen haakjes

Bron: opgave ROM’s

Tabel 5.7

Lead channels greenfield investeringen naar werkgelegenheidsomvang projecten 2016 t/m
2020 (percentages)
BOM

Impuls Innovation- LIOF
Zeeland
Quarter

NOM

Oost NL

Totaal

1 Eigen netwerk

8

80

16

21

92

51

30

2 Investeringsbevorderingsorganisatie (NFIA m.n.)

59

14

9

70

8

29

31

3 Branche- en
clusterorganisaties

21

-

23

9

-

10

16

4 Overheden

-

2

2

-

-

7

3

5 Bedrijfsleven

-

4

3

-

-

2

2

6 Intermediairs

-

-

-

-

-

-

-

7 Eigen marketing in buitenland

11

-

45

-

-

1

18

-

-

8 Onbekend

-

-

1

-

-

100%

100%

100%

100% 100% (=

100%

100%

(= 2.118
proj.)

(= 586
proj.)

(= 4.057
proj.)

(=
1.206
proj.)

(= 3.403
proj.)

(=
11.942
proj.)

572 proj.)

Bron: opgave ROM’s

•

Bovenstaande tabellen laten ook zien dat de afdelingen internationalisering goed
verbonden zijn in het (regionale) netwerk van gemeenten, clusterorganisaties,
campussen en economic boards. Kanttekening is dat dit – naar eigen zeggen - veel tijd
en energie kost, maar uiteindelijk een belangrijke bijdrage levert aan versterking van de

Buck Consultants International

89

centrale coördinerende rol in de regio’s. Hiermee weten de ROM’s effectiviteit en
doelmatigheid te vergroten.
•

Leads leiden niet alleen tot greenfield investeringen, maar ook tot uitbreidingsinvesteringen. Tabel 5.8 en 5.9 geven inzicht in het aantal leads per ROM, voor de gehele evaluatieperiode.
Tabel 5.8

Lead channels uitbreidingsinvesteringen 2016 t/m 2020 (absoluut aantal gehele periode)

BOM

Impuls
Zeeland InnovationQuarter

LIOF

NOM

Oost NL

Totaal

1 ROM

45

0

30

10

18 (1)

39 (20)

142 (21)

2 NFIA

26

2

3

5

0

8

44

3 Provincie/gemeente

0

2 (2)

0

0

0

1

3 (2)

4 Overig

12

6 (1)

15

2

0

5 (3)

40 (4)

N=
83

N=
10 (3)

N=
48

N=
17

N=
18 (1)

N=
53 (23)

N=
229 (27)

1)

Totalen met Nederlandse investeerders tussen haakjes

Bron: opgave ROM’s

Tabel 5.9

Lead channels uitbreidingsinvesteringen 2016 t/m 2020 (gehele periode) (percentages)
BOM

Impuls InnovationZeeland
Quarter

LIOF

NOM

Oost NL

Totaal

1 ROM

54

-

63

59

100

74

62

2 NFIA

31

20

6

29

-

15

19

3 Provincie/gemeente

-

20

-

-

-

2

1

4 Overig

15

60

31

12

-

9

17

100%

100%

100%

100%

100% (=

100%

100%

(= 83)

(= 10 (3))

(= 48)

(= 17)

18 (1))

(= 53 (23))

(= 229 (27))

Bron: opgave ROM’s

•

Bovenstaande tabellen benadrukken het belang van de ROM’s op het gebied van
uitbreidingsinvesteringen. ROM’s zijn verantwoordelijk voor ruim 60% van de leads als
het gaat om uitbreidingen, hetgeen duidt op de verwevenheid van ROM’s in de regio
(lokale kennis, netwerk en thuis in het vestigingsklimaat). De NFIA is voor een vijfde deel
verantwoordelijk voor het realiseren van uitbreidingsprojecten (zie tabel 5.9).

•

De dienstverlening aan potentiële buitenlandse vestigingskandidaten heeft geen grote
wijzigingen ondergaan al heeft Covid-19 genoopt tot versnelde digitalisering van
contacten leggen, online meetings organiseren en virtuele factfinding trips opzetten. Tot
het vaste repertoire behoren informeren over sterkten (en zwakten) van de regio en het
tijdens factfinding trips laten zien van concrete vestigingsmogelijkheden. In toenemende
mate is het in contact brengen van buitenlandse vestigingskandidaten met
technologische samenwerkingspartners (bijv. universiteiten, TNO) of toeleveranciers een
belangrijke taak geworden. Dit vergt intensieve voorbereiding en grondige ‘intelligence’,
hetgeen niet wordt gereflecteerd in de op kwantitatieve effecten gerichte targets.

Buck Consultants International

90

•

De mogelijkheden dienen te worden bekeken voor meer ‘cross-selling’, d.w.z. nader
bezien of participeren in buitenlandse vestigingskandidaten (m.n. startups) en/of actief
betrekken van deze bedrijven in ontwikkelings- en innovatieprogramma’s mogelijk is. IRbezoeken dragen bij aan cross-selling. Kleine internationale bedrijven met een
financieringsvraagstuk kunnen binnen de ROM worden doorverwezen naar de
Investeringstak.

•

De ROM’s hebben – meer dan in de vorige evaluatieperiode – de ruimte gekregen en
genomen om zelf marketing- en acquisitieactiviteiten te verrichten in het buitenland. Dit
gebeurt naar het oordeel van de ROM’s én NFIA in goede onderlinge harmonie.

•

Investor Relations, het bezoeken van buitenlandse bedrijven in Nederland door het
Invest in Holland netwerk11, wordt door de ROM’s als een belangrijke taak gezien,
hetgeen ook afgeleid kan worden uit tabel 5.10. Investor Relations draagt bij aan het
verankeren van buitenlandse bedrijven in het ecosysteem. Via het IR-programma worden
signalen over positieve en negatieve veranderingen in het nationale en regionale
vestigingsklimaat verzameld (bijv. te kort plekken internationale scholen, tekort technisch
personeel, etc.) waar vervolgens actie op ondernomen kan worden. Daarnaast zijn IRbezoeken een belangrijke bron van leads voor uitbreidingsinvesteringen. Deze activiteit
wint verder aan belang, omdat ook de reeds in Nederland gevestigde buitenlandse
bedrijven voor forse uitdagingen staan (bijv. digitalisering, energietransitie etc.).
Buitenlandse bedrijven die al in Nederland gevestigd zijn, blijken een goede testimonial
te zijn voor potentiële projecten.
Tabel 5.10

Investor Relations-bezoeken door ROM’s 2016-2020
Doel

Gerealiseerd

BOM

620

677

Impuls Zeeland

102

80

InnovationQuarter

540

567

LIOF

512

527

NOM

350

332

Oost NL

609

675

2.733

2.858

Bron: ROM-jaaroverzicht en opgave ROM’s

Koers & aanbevelingen
•

Meer aandacht voor R&D-, technologie- en kennisintensieve projecten (‘van market
access projecten naar meer technology access projecten’) is noodzakelijk en moet als
zodanig ook worden verankerd in de jaartargets. Te denken valt aan een mix van ‘oude’
targets (projecten, werkgelegenheid, investeringen) en ‘nieuwe’ targets (bijdragen aan
toegevoegde waarde, innovatievermogen en ecosystemen). Het feit dat ‘nieuwe’ targets

11

Het IR programma is in 2020 gewijzigd met meer focus op Invest in Holland strategische accounts en het
volgen van confirmed projects gedurende drie jaar

Buck Consultants International

91

lastiger te operationaliseren zijn, mag geen reden zijn het besluit tot andersoortige
taakstellingen uit te stellen.
•

De toekomstige taakstellingen dienen meerjarig te zijn (met uiteraard op basis van
monitoring de mogelijkheid tot tussentijdse bijstellingen) en in samenspraak tussen EZK,
BHOS, provincies en NFIA tot stand te komen.

5.5

Handelsbevordering

•

Sinds
201812
is
het
takenpakket
van
de
ROM’s
uitgebreid
met
ondernemersondersteuning in het (verder) internationaal ondernemen. De ROM’s (de
NOM alleen voor Drenthe) werken samen met andere publieke partners (Amsterdam
Trade & Innovate, Brainport Development, Horizon Flevoland, Rotterdam Partners, ROM
Utrecht en de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO)) in het Trade and
Innovate NL-netwerk (TINL).

•

Handelsbevordering is een logische activiteit om de economie te versterken. Het TINLmeerjarenplan wijst erop dat 34% van het Nederlandse BBP afhangt van export, 262
miljard euro verdiend wordt aan export (40% daarvan in export van diensten) en 2,4
miljoen banen in Nederland afhangen van export.

•

De ROM’s zien nadrukkelijk de meerwaarde van deze relatief nieuwe activiteiten als
aanvulling op de (nationale) exportstimuleringsactiviteiten van RVO en organisaties als
VNO-NCW, Fenedex. De TINL-partners kennen ‘hun’ bedrijfsleven goed (m.n. ook MKB),
zijn gekend als partner ‘dicht bij huis’ en kunnen door krachtenbundeling meer bedrijven
actief betrekken bij activiteiten in het buitenland.

•

Het jaarverslag van TINL over 2020 laat zien dat in totaal 133 activiteiten zijn
georganiseerd met bijna 4.900 deelnemers. Veel geplande activiteiten in 2020 werden
beïnvloed door de coronapandemie, hetgeen 74 webinars en 18 digitale missies tot
gevolg had.

•

Bij oprichting van het TINL-netwerk was het doel om jaarlijks 675 bezoeken te brengen
aan bedrijven. Na afloop blijkt dat er jaarlijks 990 gesprekken hebben plaatsgevonden.
Cofinanciering vanuit bestaande middelen heeft significant bijgedragen aan dit hoge
aantal.

Koers & aanbevelingen
•

12

Het TINL-meerjarenplan 2021-2025 is opgebouwd uit 4 logische pijlers, waaraan 4
randvoorwaarden zijn gekoppeld.

LIOF heeft handelsbevordering sinds Q2 2019 als taak opgepakt

Buck Consultants International

92

Pijlers meerjarenplan 2021-2025
Pijler 1
Focus door meerjarig programmeren landen/thema’s
• Het groeivermogen
van regionale ecosystemen via vernieuwende ondernemers
verbinden aan internationalisering via
meerjarig programmeren,
vraaqgestuurde
dienstverlening en
doorontwikkelen ecosystemen
•

Proactieve focus op:
Duitsland, Verenigde
Staten, China, Smart
Cities en 15 ISO
markt-thema combinaties. Overige markten reactief bedienen

Pijler 2
Versterken relaties
met Nederlandse bedrijven

Pijler 3

Pijler 4

Versterken Nederlandse exportpositie

Onderlinge samenwerking

•

Systematisch bezoeken bedrijven

•

Publiek-private
samenwerking

•

•

Doorontwikkelen
business intelligence

•

Instrumentarium
voor internationale handel en
innovatie

Verdere versterking en professionalisering van
samenwerking

•

Ontwikkeling
TINL Academy

•

•

Digitale dienstverlening uitbouwen

•

•

Verdere professionalisering van
accountmanagement

Verbinden van
handel en innovatie in de ecosystemen

Ontwikkelen en
uitvoeren van
programma’s
voor bedrijven

•

Signaleren van
knelpunten naar
ISO commissie

•

Managementoverleg onder
voorzitterschap
van RVO

•

Samenwerkingsafspraken vastleggen in nieuw
convenant

Randvoorwaarden
Pijler 1

Pijler 2

Pijler 3

Pijler 4

Focus door meerjarig programmeren landen/thema’s
Randvoorwaarden: (i)
structurele uitvoeringscapaciteit bij de regionale
TINL-partners en (ii) Steun
vanuit EZK om innovatieinzet te verbinden aan internationaal ondernemen/internationaal competitief zijn

Versterken relaties
met Nederlandse bedrijven
Randvoorwaarde:
doorontwikkeling van
gezamenlijk gefinancierd Internationaal
Relations programma.

Versterken Nederlandse exportpositie

Onderlinge samenwerking

Randvoorwaarden:
(i) publiek-private samenwerking blijft
structureel verankerd
en (ii) de samenhang
vergroten tussen nationaal (EZK) en internationaal (BHOS)
instrumentarium in
de opdracht aan
RVO als coördinator
van het TINL netwerk

Randvoorwaarden:
(i) financiering voor
een gezamenlijke coordinatie door RVO
wordt gecontinueerd
en (ii) financiële bijdrage van partners
aan Academy

Bron: TINL, 2021

Buck Consultants International

93

•

Het TINL staat nog aan het begin van haar activiteiten. De resultaten zijn daardoor
simpelweg nog niet goed in kaart te brengen, ook al omdat in 2020/2021 de activiteiten
beïnvloed zijn door alle coronabeperkingen (m.n. internationaal). Wel zal - mede met het
oog op toekomstige evaluaties – beter zicht moeten worden verkregen op daadwerkelijke
output en outcome. De resultaatbeschrijvingen zijn nu vooral inputgericht (welke
activiteiten zijn uitgevoerd?) en throughput gerelateerd (bijv. aantal deelnemers aan
missies), maar resultaten moeten meer gericht zijn op output (bijv. daadwerkelijk gelegde
succesvolle handelscontacten) en outcome (wat heeft het in omzet en werkgelegenheid
opgeleverd?). Een voorbeeld qua output is het aantal matchmakings zoals LIOF deze
bijhoudt. Het is aan te bevelen tijdig hiervoor een passende methodiek te ontwikkelen.

•

Internationale handelsbevordering is van wezenlijk belang voor de Nederlandse
economie. Hoewel de regio’s – in de vorm van provincies – deze taak momenteel
bekostigen, ligt een financiële impuls in de rede en kan een interessante hefboomwerking
veroorzaken.

•

Op 31 maart 2022 loopt de financiering voor het TINL-netwerk, nu afkomstig van het ministerie van BHOS, af. Vanaf april 2022 is financiering voor bedrijfsbezoeken dus niet
geregeld. Het opgebouwde werk zal niet in elkaar zakken, maar de effectiviteit en het
benaderen van kansrijke bedrijven gaat een stuk sneller als bedrijfsbezoeken blijvend
worden gefinancierd. Grotere provincies met een aanzienlijk budget zijn waarschijnlijk in
staat om de bedrijfsbezoeken te continueren. Echter, handelsbevordering heeft een aanzienlijke meerwaarde voor heel Nederland, waardoor financiële ondersteuning aan de
ROM’s op dit punt door het Rijk wenselijk is.

5.6

Conclusies

Bevindingen
•

De (economische) legitimatie van het bevorderen van buitenlandse investeringen ligt in
het bereiken van positieve externe effecten. De ROM’s dragen daar met een voor Nederland additioneel investeringsvolume van 6,3 miljard euro en 24.000 arbeidsplaatsen in de
evaluatieperiode substantieel aan bij. Dit is hoger dan de doelstelling waardoor de doeltreffendheid van de ROM’s prima op orde is.

•

De economische bijdrage van buitenlandse bedrijven is groot, maar is niet breed (h)erkend. De kwalitatieve bijdrage van buitenlandse bedrijven aan regionale economie, werkgelegenheid en innovatievermogen moet dan ook beter onder de aandacht van stakeholders (zoals decentrale overheden, clusterorganisaties, media) worden gebracht.

•

Detailanalyses ontbreken, maar de doelmatigheid oogt, gezien de resultaten en het feit
dat er zo’n 77 direct bij internationale acquisitie betrokken ROM medewerkers zijn, zeer
goed. De doelmatigheid is echter niet heel scherp te beoordelen, gezien de gezamenlijke

Buck Consultants International

94

inspanningen met NFIA en de complexiteit van alle kosten en baten (zie ook MIR c.s.
2020).

Koers
•

Handhaaf de internationaliseringstaak gezien doeltreffendheid en doelmatigheid.
Internationaliseren blijft een belangrijke taak, d.w.z. handhaving omvang teams met
uitbreiding voor data intelligence (t.b.v. scouten bedrijven met toegevoegde waarde voor
regionale ecosystemen).

•

Meer aandacht voor R&D-, technologie- en kennisintensieve projecten is noodzakelijk en
moet worden verankerd in jaartargets. Gebruik van “High Priority Projects” nu onduidelijk
afgebakend en onvolledig geïmplementeerd. Te denken valt aan mix van ‘oude’ targets
(projecten, werkgelegenheid, investeringen) en ‘nieuwe’ targets (bijdragen aan
toegevoegde waarde, innovatievermogen en ecosystemen). Het feit dat ‘nieuwe’ targets
lastiger te operationaliseren zijn, mag geen reden zijn besluit tot andersoortige
taakstellingen uit te stellen. Toekomstige taakstellingen dienen meerjarig te zijn en in
samenspraak tussen EZK, BHOS, provincies en NFIA tot stand te komen. De beweging
van volume-to-value is inmiddels ingezet met de NFIA als trekker in samenwerking met
regionale Invest-in-Holland partners.

•

In strategie ‘van volume naar value’ moet de daadkracht van sectorteams & focusteams
in concrete acquisitieactiviteiten worden vergroot. Er zijn tal van proposities gemaakt,
maar daar is het ook vaak blijven steken. Bovendien is de aansturing van NFIA naar de
buitenkantoren momenteel – conform de geldende KPI’s – vooral volumegestuurd.
Aanbevolen wordt dat EZK/BHOS extra budget vrijmaakt voor business intelligence,
m.a.w. focussectoren diepgaand verkennen en leads lijsten ontwikkelen in een
gezamenlijke inspanning van het Invest in Holland-netwerk. Investeren in contacten is
uiterst belangrijk. Contact met universiteiten, onderzoekers etc. levert een wezenlijke
bijdrage aan het binnenhalen van R&D-, technologie- en kennisintensieve projecten.

•

Investor Relations neemt in belang toe, omdat bestaande buitenlandse bedrijven – in een
internationaal competitief veld – transities (digitalisering, duurzaamheid, energie en
geopolitieke decentralisatie) moeten realiseren. Daarbij zijn ROM’s de grootste generator
van uitbreidingsinvesteringen, hetgeen gerelateerd is aan de IR-inspanningen.

•

Handelsbevordering heeft een redelijke start gemaakt (gegeven impact corona), maar
moet betere resultaten kunnen laten zien in termen van output/outcome (bijv.
daadwerkelijk gelegde succesvolle handelscontacten, effecten in termen van ontwikkeling
omzet en werkgelegenheid betrokken bedrijven). Daar is methodiekontwikkeling voor
nodig.

•

Hoe goed het Invest in Holland netwerk ook functioneert, er is ruimte voor verbetering. Zo
zouden NFIA-buitenkantoren meer gericht kunnen zijn op het acquireren van bedrijven
die aansluiten op regionale ecosystemen. Hoewel dit voor sommige regio’s meer geldt
dan voor anderen, valt daar winst te behalen.

Buck Consultants International

95

Hoofdstuk 6

6.1

Conclusies en aanbevelingen

Conclusies

Positionering ROM’s
•

•

•

•

De ROM’s zijn een belangrijke uitvoeringspartner van het Ministerie van EZK op het vlak
van ecosysteemontwikkeling, business development, internationalisering en financiering
van het innovatief MKB. De meerwaarde van de ROM’s is gelegen in de geïntegreerde
aanpak van de drie taken in de regio (investeren, innoveren en internationaliseren) en het
organiseren van verbindingen met landelijk beleid.
De ROM’s zetten hun fondsvermogen en ontwikkelkracht in voor het verkennen van kansrijke (financiële) mogelijkheden voor innovatief MKB, het bij elkaar brengen van bedrijven
en kennisinstellingen, het zoeken en verschaffen van kapitaal en het acquireren van buitenlandse investeringen en bedrijven.
Het ‘speelveld’ van de ROM’s is in de afgelopen jaren sterk veranderd. Het speelveld is
groter geworden door onder meer het invulling geven aan missiegedreven innovatiebeleid
en daaraan gekoppelde transitieopgaven, meer bovenregionale samenwerking en extra
ondersteuning die geleverd is voor regelingen en fondsen (COL, Nationaal Groeifonds)
en (sinds kort) een landsdekkend netwerk van ROM’s. De verruiming van het speelveld,
dat ook van belang is geweest voor EZK, is niet gepaard gegaan met een extra bijdrage
van EZK in de exploitatie van de ROM’s.
Door het veranderd speelveld is ook de inzetbaarheid van de ROM’s voor meerdere beleidsdirecties binnen EZK vergroot. Om hiermee goed om te kunnen gaan is een breder
(integraal) EZK-opdrachtgeverschap met een goede verankering binnen EZK-beleidsdossiers/-opgaven gewenst. Deze ontwikkeling is inmiddels ingezet.

Kerntaak Investeren
•

In dit onderzoek is met diverse partners in de financieringsketen van gedachten gewisseld
over de positie van de ROM’s in de financieringsketen (zie figuur 6.1). Dat leidt tot de
conclusie dat de participatiemaatschappijen van de ROM’s vooral actief zijn in de vroege
fase financiering en in sommige gevallen ook in latere stadia van de financieringsketen
(daarom een ‘elipsvorm’ van de positie van de ROM’s in figuur 6.1).

Buck Consultants International

96

Figuur 6.1 Positionering ROM’s

FFF

Subsidies

Informals/
Angels

(Pre)
seed

Technostarter
Funds

Venture
Capital

Private equity
Stock
Exchange

ROM’s
InvestNL

Business life cycle

Concept

Prototype

Alpha

Beta

Market launch

Investigation

Seed

Development

Early

Growth

Maturity

Decline

Rebirth

Bron: BCI 2022, o.b.v. Debreed

•
•

•

•

•

Het aantal bedrijven waarin geparticipeerd wordt neemt toe en dat geldt ook voor geïnvesteerde bedragen samen met partners uit de financiële sector.
ROM’s zijn vaak een langere periode als aandeelhouder betrokken bij de bedrijven die zij
ondersteunen. Dat heeft regelmatig ook tot gevolg dat uiteindelijk bij die bedrijven rendementen (exits) worden behaald om de fondsen revolverend te kunnen laten functioneren.
Het aantal fondsen dat bij de ROM’s in beheer is neemt (snel) toe, naast de fondsen
waarin EZK participeert. Provincies maken gebruik van de ROM’s om hun eigen fondsen
onder te brengen en zijn daar tevreden over (gezien rendementen en de professionaliteit
van de uitvoeringsorganisatie).
ROM’s werken met veel private partijen samen en het is ook logisch om in de toekomst
met Invest-NL samen op te trekken. Tot op heden gebeurt dit nog incidenteel en dat komt
doordat Invest-NL recent pas van start is gegaan (januari 2020) en door de verschillende
positionering op de kapitaalmarkt (Invest-NL grotere tickets, accent op grote transitieopgaven).
Doorlooptijden voor het afronden van deals zijn vaak lang en dat blijft een punt van aandacht, maar is ook inherent aan de positie van de ROM’s in de financieringscases. Dat
kan voortkomen uit de nog niet volledig uitgewerkte plannen van innovatieve MKB bedrijven, maar vloeit soms ook voort uit de afwachtende houding van andere private partijen
die risico’s zoveel mogelijk bij de ROM’s willen leggen.

Buck Consultants International

97

Kerntaak innoveren
•

•

Bij de innovatie-kerntaak ligt het accent op ecosysteemontwikkeling, de ontwikkeling van
innovatieprogramma’s en het ontwikkelen van businesscases (voor individuele bedrijven
of een groep van bedrijven en instellingen).
Die verschillende taken lopen in de praktijk door elkaar, die niet altijd strak te regelen zijn,
maar al die verschillende taken vragen om verschillende kwaliteiten van medewerkers.
Die diversiteit leidt er ook toe dat de effecten van deze inspanningen minder goed te
meten zijn (in vergelijking met investeren en internationaliseren).

Figuur 6.2 Innovatiefunnel, innovatie-ecosysteem en activiteiten ROM’s

Bron: BCI, 2022

•

•

•

•

Het versterken van het ecosysteem wordt door de aandeelhouders als een belangrijke
activiteit gezien. ROM’s vullen dit in met uiteenlopende rollen op verschillende thema’s.
Denk aan een initiërende rol bij fieldlab-ontwikkeling (bijv. op gebied van robotisering) tot
een agenderende rol in het geval van wet- en regelgeving (bijv. toelaten van nieuwe eiwitten).
De ROM’s zijn de netwerkbeheerders van de regionale ecosystemen en weten daarbij
doorgaans hun positie complementair in te vullen ten opzichte van diverse andere organisaties (zoals campussen, clusterorganisaties, Economic Boards). Die afstemming kost
veel tijd. De partners van de ROM’s hebben overwegend positief aangegeven dat die
afstemming in de afgelopen jaren beter tot stand is gekomen.
Het meten van de prestaties kan, ondanks de diversiteit in activiteiten van de ROM’s,
strakker en beter worden georganiseerd. Er zijn naast enkele eenvoudige KPI’s ook mogelijkheden om kwalitatief te beschrijven waarin de ROM’s het verschil hebben gemaakt
in de regionale innovatie-ecosystemen en in de samenwerking met andere partners.
De bovenregionale samenwerking tussen ROM’s heeft in de afgelopen jaren een behoorlijke impuls gekregen. Enerzijds omdat de ROM’s elkaar steeds meer opzoeken rond

Buck Consultants International

98

•

nationale thema’s zoals HighTech, Medtech en Agrofood, maar ook door het ontwikkelen
van grote bovenregionale programma’s (onder andere vanwege het Nationaal Groei
Fonds en het IPO Herstelplan Regionale Economie).
In de afgelopen periode is door verschillende aandeelhouders en experts nagedacht of
de focus op de huidige activiteiten (de drie kerntaken) juist is of dat een verbreding van
het takenpakket (bijv. richting innovatievolgend MKB en human capital) mogelijk meerwaarde heeft. De overheersende mening daarbij is dat het houden van focus in de huidige
omstandigheden belangrijk is. Het ligt meer voor de hand om bestaande organisaties die
zich op deze thema’s richten te versterken dan om het takenpakket van ROM’s te verbreden. Bovendien vraagt takenuitbreiding om extra kennis (menskracht) en middelen die
niet direct beschikbaar zijn.

Kerntaak internationaliseren
•
•

•
•

•

•

De gestelde doelen worden door alle ROM’s gehaald. Bij aandeelhouders en andere stakeholders bestaat waardering voor de uitvoering van deze kerntaak door de ROM’s.
Er is recent een koerswijziging ingezet vanuit het Invest in Holland-netwerk ‘van volume
naar value’. Door krapte op de arbeidsmarkt en ook aan ruimte voor sommige sectoren
worden de prioriteiten in toenemende mate gelegd op bedrijven die het regionaal ecosysteem versterken en/of de transities kunnen versnellen.
De samenwerking tussen Rijk (NFIA) en ROM’s wordt alom geprezen als een voorbeeld
hoe uitvoeringsorganisaties van Rijk en Regio’s kunnen samenwerken.
Het voeren van gesprekken met al gevestigde buitenlandse bedrijven in de regio (Investor
Relations) kennen een brede waardering en zijn van belang om bedrijven te verankeren
in de regio’s, zeker nu ook die bedrijven in een internationaal competitief veld investeringen in veranderende internationale omstandigheden moeten afwegen (digitalisering,
energie/duurzaamheid, arbeidsmarkt en geopolitieke omstandigheden).
Handelsbevordering (MKB ondersteunen bij export) heeft een redelijke start gemaakt (gegeven de corona beperkingen), maar zal in de komende jaren reële resultaten moeten
laten zien (in output en outcome). Daarvoor zullen ook methodieken/werkwijzen ontwikkeld moeten worden.
Voor de exportbevordering van (innovatieve) MKB bedrijven is mede door initiatief van de
ROM’s het Trade & Innovate NL programma van start gegaan. TINL is een samenwerkingsverband van Rijk, provincies, regio’s en steden en heeft als doel Nederlandse bedrijven te ondersteunen bij internationaal ondernemen. Een onlangs uitgevoerd klantenonderzoek (Ecorys, 2022) leidde tot een grote tevredenheid onder de doelgroep.

Algemeen functioneren
•

De gestelde doelen door de aandeelhouders voor de drie kerntaken worden jaarlijks gehaald. Er is een brede waardering vanuit de doelgroep (bedrijven) voor de activiteiten van
de ROM’s. Dat geldt ook voor de andere aandeelhouders (provincies), clusterorganisaties
en experts vanuit de wetenschap en financiële wereld.

Buck Consultants International

99

•

•

•

•

•

De kracht van de ROM’s is gelegen in het feit dat zij als de ‘verbinders’ en ‘kenners’ van
het regionaal innovatie-ecosysteem worden gezien. Het leggen van die verbindingen tussen bedrijven, kennisinstellingen, overheden en financiers wordt niet in die volle breedte
door andere organisaties opgepakt. Daarom kan worden geconstateerd dat de ROM’s
een witte vlek invullen (‘systeemfalen’).
Daarnaast vervullen de ROM’s in de financiering een belangrijke aanvullende rol in de
financieringsketen van innovatieve MKB bedrijven, door juist in de vroege fase mee te
investeren en investeringen van private investeerders (venture capital) uit te lokken. Hiermee adresseren ROM’s het marktfalen in de financieringsketen.
Recent spelen ROM’s in op de vraag om ook met programma ontwikkeling en investeringen een bijdrage te leveren aan de maatschappelijke opgaven door transities te versnellen die niet vanzelf vanuit de markt alleen georganiseerd en gefinancierd kunnen worden
(‘transitiefalen’).
Op basis van de verzamelde gegevens in dit onderzoek kan worden bepaald dat de
ROM’s doelmatig hebben gefunctioneerd (gestelde doelen zijn gehaald). Over de effectiviteit en efficiency zijn geen harde uitspraken te doen omdat de gerealiseerde effecten
met de verrichte inspanningen door de ROM’s niet goed gemeten kunnen worden (zie
ook Tabel 6.1).
Uit de gesprekken met diverse partijen komt het beeld naar voren dat de ROM’s bereid
zijn veel zaken op te pakken. Omdat ROM’s werken vanuit één jaarplan waar verschillende aandeelhouders achter staan, is het niet altijd mogelijk om activiteiten te relateren
aan de wensen van één specifieke aandeelhouder.

Aansturing door aandeelhouder Ministerie van EZK
•

•

•

De aansturing door het Ministerie van EZK als aandeelhouder (in de fondsen waarin het
Rijk participeert) wordt als deskundig en zakelijk gezien. De rol van EZK als subsidieverlener (voor een bijdrage aan de exploitatiekosten van de ROM’s) is bescheiden in verhouding tot de exploitatiebijdrage van vooral provincies.
Het Ministerie van EZK stuurt ROM’s taakgericht aan vanuit verschillende beleidsvelden.
Dit geeft flexibiliteit aan ROM’s om binnen de samen met de aandeelhouders opgestelde
jaar-/ en meerjarenplannen, een eigen koers te varen. De aansturing door het Ministerie
van EZK op enige afstand is gerechtvaardigd omdat ROM’s de gestelde doelen behalen.
Er is waardering voor het feit dat EZK in de afgelopen jaren ook een inbreng heeft gehad
in de meerjarenplannen die voor diverse ROM’s zijn opgesteld. Dit naast de betrokkenheid bij de jaarplannen. Wel is er behoefte in de toekomst aan een breder EZK beeld waar
het Ministerie met de ROM’s in samenwerking met provincies en andere partners naar
toe wil werken.

Bedrijfsvoering
•

Door veranderingen in de externe omgeving, uitbouw van activiteiten en ontwikkelingen
in het personeelsbestand is bij een groot aantal ROM’s een nieuw elan ontstaan.

Buck Consultants International

100

•

•
•

De kosten per fte zijn omlaag gegaan mede doordat het loongebouw in overeenstemming
is gebracht met de CAO Rijk. Veranderingen in de directies en het personeelsbestand
van de ROM’s hebben hieraan ook bijgedragen. Dit heeft geleid tot een verhoging van de
doelmatigheid.
Er wordt accent gelegd op de uitvoering van de kerntaken. Daardoor kunnen de indirecte
activiteiten (communicatie, IT, datasystemen, etc.) onder druk komen te staan.
Door de (nieuwe) activiteiten zijn de ROM’s meer gaan doen zonder dat daar altijd een
goede kostendekking voor aanwezig was. Dat geldt onder meer voor de bovenregionale
samenwerking en de ontwikkeling van grote bovenregionale programma’s (bijv. NGF).

Functioneren volgens interventielogica
De vier kernelementen uit de interventielogica waarmee het functioneren van ROM’s beoordeeld wordt zijn als volgt:
1 Relevantie: in hoeverre zijn de doelen van de ROM’s nog steeds opportuun, gegeven de
veranderingen in context (is er nog steeds sprake van markt- of systeemfalen)?
2 Effectiviteit: in hoeverre worden de doelen gerealiseerd in termen van beoogde economische outcome/effecten c.q. grotere maatschappelijke impact?
3 Efficiency (beleidsinterventie): in hoeverre staat de input in verhouding tot de gecreeerde outcome/effecten?
4 Doelmatigheid (bedrijfsvoering): in hoeverre wordt de output tegen zo laag mogelijke
kosten (input) bereikt?
Het functioneren van de ROM’s op vier elementen wordt in onderstaande tabel toegelicht.
Tabel 6.1

Functioneren volgens interventielogica

Element

Relevantie

Effectiviteit
(doelen-effecten)

Efficiency
(input-effecten)

Beoordeling
De relevantie is groot. Er is sprake van marktfalen in vroege fase financiering, innovatie
(o.a. kennis-spillovers) en internationalisering (informatiegebreken) waarop ROM’s inspelen. Meer recent zijn systeemfalen in relatie tot innovatie-ecosystemen en transitiefalen
in relatie tot maatschappelijk opgaven thema’s geworden waarop ROM’s actief zijn. Denk
bijvoorbeeld aan de bijdrage van ROM’s aan ecosysteemontwikkeling (tabel 4.5) en de
rol van ROM’s in het missiegedreven innovatiebeleid.
Effectiviteit is lastig kwantitatief meetbaar omdat veel gegevens over effecten ontbreken.
Hierdoor is bijvoorbeeld niet scherp wat het causale verband is tussen ROM-ingrijpen en
de ontwikkeling van een bedrijf. Wel kan gesteld worden dat ROM’s over het algemeen
hun (ouput gerelateerde) KPI’s realiseren voor alle drie ROM-taken, hetgeen ook een behoorlijke effectiviteit suggereert. Daarnaast is duidelijk dat inzake de investeringstaak een
positief financieel rendement wordt gemaakt (+€50 mln.) en hefboomwerking wordt gerealiseerd (factor 3-6). Dit betekent dat deze doelen behaald worden. Vooral de activiteiten
van ROM’s op het gebied van ecosysteem-ontwikkeling laten zich lastig kwantitatief meten waardoor een beoordeling van effectiviteit niet mogelijk is.
In lijn met effectiviteit is ook efficiency lastig kwantitatief meetbaar omdat veel gegevens
over effecten ontbreken. Ook hier is het causale verband tussen ROM-ingrijpen en de
ontwikkeling van een bedrijf een witte vlek die beoordeling lastig maakt. Vanuit financieel
perspectief laat de Investeringstaak positieve financiële resultaten zien. Dit betekent dat
fondsen minimaal revolverend zijn en dat de efficiency wat dat betreft dus op orde is (input
minimaal terugverdiend). Voor de Innovatie- en Internationaliseringstaak worden geen financiële effecten beoogd waardoor op voorbaat al naar ongelijke grootheden moet worden gekeken. De input in termen van exploitatiesubsidies aan ROM’s is gestegen tussen

Buck Consultants International

101

Element

Doelmatigheid
(input-output)

6.2

Beoordeling
2016-2020 (van €20 naar €28 mln.). In hoeverre effecten parallel zijn toegenomen is niet
duidelijk. Ten aanzien van Innovatie zijn effecten op bedrijfsontwikkeling namelijk onduidelijk, wordt output in termen van innovatieprojecten en businesscases onvoldoende geregistreerd en zijn ecosysteemactiviteiten te breed beschreven om een oordeel te geven
over efficiency. Wat betreft internationaliseren zijn effecten fors (2016-2020: investeringsvolume €6,2 miljard en bijna 24.000 arbeidsplaatsen) wat wijst op een hoge efficiency.
ROM’s weten over het algemeen hun (ouput gerelateerde) KPI’s te realiseren voor alle
drie ROM-taken. Uitgaande van realistisch-ambitieuze KPI’s wijst dit op een goede beoordeling op doelmatigheid. Daarbij hebben ROM’s de gemiddelde kosten/FTE tussen
2016-2020 weten te reduceren. Dit o.a. door invoering Rijks-CAO, directie- en personeelswisselingen.

Reflectie op aanbevelingen 2010-2015

De ROM’s zijn ook geëvalueerd over de periode 2010-2015. Hierin zijn zeven aanbevelingen
aan het Ministerie van EZK naar voren gekomen. Deze aanbevelingen zijn hieronder tegen
het licht gehouden waarna een oordeel is gegeven over de mate waarin zij zijn opgevolgd.
Tabel 6.2
Nr.
1

Aanbevelingen 2010-2015 aan EZK tegen het licht.

Aanbeveling
Gepleit wordt voor blijvende betrokkenheid van EZ (en de provincies) in hun
rollen als aandeelhouder en subsidiënt
van ROM’s.

2

Versterk regio-overstijgende samenwerking tussen ROM’s. Versterking van
de opvattingen van EZ over regionale
economische ontwikkeling kan hiervoor
een kader bieden.

3

Bezie de aandeelhoudersinstructie op
verbreding scope, denk over scherpere
profilering Participatiefonds, verken
kansen richting risicovollere fase richting valorisatie en de early stage fase
werk samen met Nederlands Investerings Agentschap (NIA).

4

Ondersteun goede plannen vanuit delen van het land waar EZ nog niet participeert in een ROM, om op deze wijze
invulling te geven aan het landelijke
Topsectorenbeleid op regionaal niveau.

5

Gepleit wordt voor een eenduidige afbakening van de prestatie-indicatoren
voor de drie kerntaken en voor het bepalen van de doelstellingen.

Buck Consultants International

Situatie 2016-2020

Oordeel

Ministerie van EZK en provincie
hebben betrokkenheid gecontinueerd.

Opgevolgd

Regio-overstijgende
samenwerking door ROM’s is gegroeid (o.a.
door Groeifonds). Opvatting EZK
over regionale economische ontwikkeling en rol ROM’s ontwikkelt
zich verder.
Nieuw aandeelhoudersinstructie in
werking sinds 2017, toenemend
besef dat ROM’s een rol vervullen
in vroege fase financiering tot en
met financiering groeifase van innovatief MKB, samenwerking Invest-NL in ontwikkeling
EZK heeft positie genomen als
aandeelhouder in Impuls Zeeland.
Meer recent is een landsdekkend
netwerk ontstaan met ROM
Utrecht, Horizon Flevoland en
ROM InWest

Deels opgevolgd, rol ROM’s
in bovenregionale ecosysteemversterking
in ontwikkeling

Sprake van een grote verscheidenheid aan KPI’s en interpretaties
van definities.

Niet opgevolgd,
aandachtspunt
voor vervolg

Opgevolgd

Opgevolgd

102

Nr.

Aanbeveling

6

Geadviseerd wordt om de volgende
evaluatie integraal naar het functioneren van de ROM’s te kijken.

7

Om goed te kunnen monitoren op het
participatiedeel (en de methode Theeuwes toe te kunnen passen) wordt aanbevolen om met het CBS na te gaan samen of innovaties per regio naar omvang en sector bijgehouden kunnen
worden.

Situatie 2016-2020
Niet opgevolgd om focus te houden
op taken die ROM’s i.h.k.v. Rijksbetrokkenheid uitvoeren (bron: Kamerbrief Min. EZK 8 juni 2016)
Innovaties worden niet naar regio,
omvang en sector bijgehouden.
Wel heeft het CBS in opdracht van
Ministerie van EZK een econometrische analyse uitgevoerd conform
methode Theeuwes.

Oordeel
N.v.t.

Deels opgevolgd, aandachtspunt voor
vervolg

Ook voor de ROM’s zijn aanbevelingen geformuleerd in de evaluatie 2010-2015. Deze zijn
hieronder tegen het licht gehouden waarna een oordeel is gegeven over de mate waarin zij
zijn opgevolgd.
Tabel 6.3
Nr.

1

2

3

4

5

13

Aanbevelingen 2010-2015 aan ROM’s tegen het licht.

Aanbeveling
Benut de kennis en expertise van de
partijen in het regionale ecosysteem bij
het opstellen en uitvoeren van de werkprogramma’s. Bijv. gemeenten, kennisinstellingen en bedrijven.
Werk intensief samen met clusterorganisaties en breng ROM’s in de positie
van dé uitvoeringsorganisatie in de regio voor de regionaal economische ontwikkeling,
Benut voor de invulling van kerntaak
‘acquisitie’ de kerncompetentie van de
NFIA als ‘spelverdeler’ en doe dat in
overleg met de provincies.
Zorg voor een goed functionerend dataen informatiesysteem op basis waarvan
EZ, provincies en andere organisaties
snel en adequaat gevraagd en ongevraagd informatie kan worden verstrekt,
zowel in de jaarlijkse rapportages als in
een volgende evaluatie. Aanbevolen
wordt om aan het begin van de te onderzoeken periode de criteria en bijbehorende indicatoren vast te stellen.
Aanbevolen wordt om jaarlijks de efficientie van ROM’s te monitoren en te beoordelen. Daarvoor is het nodig om
jaarlijks een activity based costing13
analyse uit te voeren van de drie taken.

Situatie 2016-2020
ROM’s werken intensief samen
met regionale ecosystemen. De
sterke verbondenheid van ROM’s
in regionale netwerken staat aan
de basis van veel ROM-projecten.
Het speelveld voor innovatiestimulering is vol. Dit leidt soms tot onduidelijkheid onder bedrijven waar
zij terecht kunnen. De laatste jaren
is meer scherpte in het profiel van
ROM’s ontstaan.
Samenwerking NFIA-ROM’s verloopt naar tevredenheid. NFIA is
een belangrijke ‘leverancier’ van
leads aan ROM’s.
Er is geen sprake van een data- en
informatiesysteem waarin informatie over de performance van
ROM’s is opgenomen. Daarom is
in deze evaluatie veel gebruik gemaakt van jaarverslagen en bij afzonderlijke ROM opgevraagde
data om een kwantitatief beeld van
het presteren van ROM’s te kunnen schetsen.
De kosten van ROM’s worden niet
specifiek toegerekend aan de activiteiten waarmee zij samenhangen. Meerwaarde van deze inzet is
ook niet helder.

Oordeel

Opgevolgd

Opgevolgd

Opgevolgd

Niet opgevolgd,
aandachtspunt
voor vervolg

Niet opgevolgd,
meerwaarde niet
duidelijk

Bij Activity Based Costing worden de (in)directe kosten op basis van activiteiten die het bedrijf daadwerkelijk
verricht in beeld gebracht. Deze methode is gebaseerd op de gedachte dat niet producten maar activiteiten

Buck Consultants International

103

Nr.

Aanbeveling

6

Aanbevolen wordt om afgewezen participatie-aanvragen te monitoren (bijv.
door middel van een contactmoment na
een jaar). Mocht blijken dat ze alsnog
doorgang hebben gevonden, kunnen
deze dienen als referentiegroep om de
effectiviteit van de ROM’s te bepalen.

Situatie 2016-2020
Afgewezen participatie-aanvragen
worden niet gestructureerd gevolgd door ROM’s. T.b.v. deze evaluatie heeft het CBS in opdracht
van het Ministerie van EZK een
econometrische analyse uitgevoerd conform methode Theeuwes
om de effectiviteit van ROM’s te bepalen. Daarmee is met een andere
werkwijze hetzelfde doel gediend.

Oordeel

Deels opgevolgd, aandachtspunt voor
vervolg

Per saldo ontstaat het volgende beeld:
• Een groot deel van de aanbevelingen is volledig of deels opgevolgd (bijv. continueren
Rijksbetrokkenheid ROM’s en meedenken met landsdekkend netwerk).
• Aanbevelingen ten aanzien van doelstellingen en deze gestructureerd bijhouden zijn niet
goed opgevolgd. Voor de komende jaren is dit een belangrijke opgave, des te meer
ROM’s een landsdekkend netwerk bieden en het volgen van de totale performance van
ROM’s daardoor belangrijker wordt.

6.3

Aanbevelingen

Ministerie van EZK
1

2

Continueer de betrokkenheid van het Rijk in de ROM’s als uitvoeringsorganisatie met een
breed netwerk in regionale ecosystemen, een geïntegreerde aanpak van de drie kerntaken (investeren, innoveren en internationaliseren) en het organiseren van verbindingen
met landelijk beleid. Dit betekent ook blijvende financiële betrokkenheid van het Rijk als
aandeelhouder en subsidient. De relevantie van de ROM’s is in de laatste jaren verschoven van sec marktfalen naar ook systeemfalen (innovatie-ecosystemen en bovenregionale samenwerking) en transitiefalen (maatschappelijke opgaven). Qua aansturing is
daardoor breder (integraal) EZK-opdrachtgeverschap nodig met een goede verankering van de ROM’s binnen de verschillende EZK-beleidsdossiers/opgaven. Daarbij is het
belangrijk dat de aandeelhoudersinstructie en subsidiebeschikking scherp aangeven wat
van ROM’s verwacht wordt, o.a. inzake ecosysteem-ontwikkeling, bovenregionale samenwerking en maatschappelijke opgaven. Deze beweging is ingezet.
Houd de aandeelhoudersinstructie van het participatiefonds tegen het licht in samenwerking met de andere aandeelhouders. Dit gezien de vele veranderingen aan de
vraag- en aanbodzijde van de kapitaalmarkt. Wat betreft de vroege fase financiering van
innovatieve MKB bedrijven vraagt bijvoorbeeld de opkomst van deeptech (lange time-tomarket, relatieve grote investeringsbedragen en specifieke expertise) om een antwoord
kosten veroorzaken. De kosten worden dus opgehangen aan de activiteiten die nodig zijn om producten te
maken en verkopen.

Buck Consultants International

104

3

4

van de aandeelhouders van de ROM’s (in afstemming met partners zoals Invest-NL,
Techleap.nl, etc.). Als blijkt dat ROM’s vanuit hun participatiefonds hierop moeten inspelen, dan vraagt dit aanpassing van de aandeelhoudersinstructie in termen van o.a. maximale looptijd, maximale investeringsomvang en risicoprofiel.
ROM’s maken werk van het versterken van regionale innovatie-ecosystemen. Ook voor
het organiseren van maatschappelijke transities (bijv. verduurzaming binnenvaart, lokale/regionale warmteneten, eiwittransitie in de agrofood, etc.) wordt naar ROM’s gekeken. Deze moeten vaak met ondersteuning van de regionale innovatie-ecosystemen aangepakt worden en/of door samenwerking met meerdere regio’s. Betrokkenheid van
ROM’s is vanuit deze optiek dus logisch. Als EZK meer van ROM’s gaat vragen inzake
ecosysteem-ontwikkeling, maatschappelijke transities en bovenregionale samenwerking
dan zullen daarvoor extra doel- of exploitatiesubsidies beschikbaar gesteld moeten worden. Daarbij geldt dat de verhouding in financiering van ROM’s door Rijk en overige aandeelhouders tegenwoordig overhelt naar andere aandeelhouders. Om in de financiering
van het Rijk-regio uitvoeringsinstrument geen disbalans aan te brengen is het bijtrekken
van het been door het Rijk gewenst.
De ROM’s hebben een unieke positie als uitvoeringsinstrument van Rijk en regio. Vanuit
deze positie is het te overwegen om de ROM’s een positie te geven in de uitvoering
van grote nationale en Europese programma’s (bijv. NGF). De neiging bestaat nu om
voor de governance van grote projecten of programma’s aparte organisaties op te gaan
zetten zonder dat de verbindingen met de ROM’s goed gelegd zijn. Dit leidt tot meer versnippering en tot gemiste kansen in het betrekken van regionale ecosystemen (waarvan
de ROM’s dé kenner zijn). Belangrijk daarbij is dat de regionale verankering en speerpunten leidend blijven, en ROM’s alleen voor de ecosystemen waarvoor dat regionaal van
belang is, werk maken van bovenregionale samenwerking (figuur 3).
Figuur 6.3

Bovenregionale samenwerking en regionale speerpunten
Bovenregionale samenwerking

Speerpunt 4

Speerpunt 3

Speerpunt 2

Speerpunt 1

ROM 2

Speerpunt 4

Speerpunt 3

Speerpunt 2

Speerpunt 1

Speerpunt 4

Speerpunt 3

Speerpunt 2

Speerpunt 1

ROM 1

ROM 3

Bron: BCI, 2022

5

Ten aanzien van internationalisering dient de koerswijziging ‘van volume naar value’
doorgezet te worden. Er kan meer ingezet worden op het aantrekken van bedrijven die
de regionale ecosystemen versterken. De ROM’s kunnen benoemen wat de ‘missing
links’ zijn in de regionale ecosystemen om vervolgens daarop gericht te gaan werven. Dit
leidt nog meer dan nu tot een integrale inzet van de drie kerntaken van ROM’s.

Buck Consultants International

105

ROM’s
1

ROM’s moeten het meten van KPI’s onderling beter afstemmen. In het licht van nationale
dekking is het logisch om met een gezamenlijke set basis KPI’s te werken en flexibel te
zijn om daar desgewenst per ROM een specifieke plus op te zetten. Een centraal datasysteem waarin KPI’s gestructureerd worden bijgehouden kan bijdragen aan een beter
en laagdrempeliger inzicht in de performance van ROM’s voor de aandeelhouders, en
daarmee meer inzichten geven in de doeltreffendheid en doelmatigheid. In Tabel 6.4 is
daarvoor een voorstel gedaan.
Tabel 6.4

Voorstel KPI’s
Investeren

Basisperformance

•

Innovatie-ecosysteem

•

Maatschappelijke opgaven •

Effecten

•
•
•
•

2

3

Innoveren
Internationaliseren
Innovatieprojecten •
Aangetrokken bedrij(aantal en omvang)
ven (aantal, investeringsomvang
en
Businesscases
werkgelegenheid)
(aantal en omvang)
•
Activiteiten ontplooid •
Aangetrokken bedrijt.b.v. ecosysteemven met bijdrage inversterking
novatie-ecosysteem
Investeringen bedrij- •
Innovatieprojecten •
Aangetrokken bedrijven actief op maatmet bijdrage maatven actief op maatschappelijke opgave
schappelijke opgave
schappelijke opgave
(aandeel totaal)
(aandeel totaal)
(aandeel totaal)
Omzet
•
Omzet
•
Omzet
Werkgelegenheid
•
Werkgelegenheid
•
Werkgelegenheid
Speur- & ontwikke- •
Speur- & ontwikke- •
Speur- & ontwikkelingswerk
lingswerk
lingswerk
Winst
•
Winst
•
Winst
Investeringen (aan- •
tal en omvang)
•

Aan de hand van de KPI’s kan in toekomstige evaluaties ook beter inzicht worden gekregen in de effecten van ROM-ondersteuning aan de hand van causaal onderzoek uitgevoerd met (pseudo-) experimentele methoden (Koeman en Koopmans, 2019). Dit is in lijn
met het advies van de commissie Theeuwes in het rapport ‘Durf te meten’ (2012). Dit
vraagt om een goede koppeling tussen de door aandeelhouders gestelde doelen en de
daarbij te hanteren indicatoren voor effecten, een goede registratie van wel en niet ondersteunde bedrijven (interventie- en controlegroep) en longitudinaal volgen van bedrijven zodat effecten op bedrijfsprestaties kunnen worden bepaald.
Het is logisch dat de ROM’s in samenwerking met EZK, bij een landelijk dekkend netwerk
en meer bovenregionale functies, ook gaan nadenken over een bijpassende organisatievorm. Een lichte overkoepelende netwerkstructuur behoort daarbij tot de mogelijkheden. Bij die lichte structuur gaat het o.a. om het meten van gezamenlijke/gedeelde KPI’s,
CRM-/datasystemen, communicatie en om bepaalde ROM’s leidend te laten zijn op bepaalde bovenregionale speerpunten. Deze structuur kan vanuit het bestaande ROM-netwerk worden ingericht.
Bij een rol van ROM’s als door Rijk-Regio gedelegeerde regionale ecosysteemontwikkelaar hoort een regionale innovatie-ecosysteem agenda die opgenomen is in jaarplannen/meerjarenplannen van ROM’s. Het gaat om een agenda waarin de grootste opgaven
en projecten voor regionale innovatie-ecosystemen zijn opgenomen waar de ROM’s mee
aan de slag gaan. Belangrijk daarbij is om als ROM de juiste rol te vervullen ten aanzien

Buck Consultants International

106

4

5

6

van het versterken van de ecosystemen en daar rekening te houden met andere partners
(bijv. voor op campussen geclusterde ecosystemen zijn campus-organisaties meer een
logische trekker) en om aandacht te geven aan bovenregionale relaties. In de subsidiebeschikking van het Rijk naar de ROM’s kan verwezen worden naar activiteiten die worden ondernomen ten behoeve van versterking van regionale innovatie-ecosystemen.
Zet de drie kerntaken meer geïntegreerd in op ecosysteem-versterking. Wat betreft de
kerntaken investeren en innoveren is de focus op ecosystemen aanwezig. Ten aanzien
van internationaliseren is er nog ruimte om meer te focussen op de ‘missing links’ in de
regionale ecosystemen. Dit past ook in de ambitie om de koers te wijzigen van ‘volumenaar value’, zoals deze reeds is ingezet.
Om als ROM’s grote, meerjarige privaat/publieke programma’s gericht op maatschappelijke transities te kunnen ontwikkelen is versterking van de ontwikkelkracht van ROM’s
nodig. Dit vraagt echter ook om additionele capaciteiten van de ROM’s. Er is namelijk
een groot verschil tussen enerzijds het ontwikkelen en uitvoeren van kleine Europese
projecten (EFRO, POP) en anderzijds grote, meerjarige programma’s met verschillende
financieringsbronnen en een groot aantal betrokken partijen. Daarnaast is bij het oppakken van maatschappelijke opgaven ook een rol weggelegd voor nieuwe financieringsarrangementen (mix publiek/privaat, mix subsidie/leningen).
Blijf de samenwerking met Invest-NL en RVO uitbouwen. O.a. de grote transitie-opgaven en deeptech ontwikkelingen maken dat samenwerking tussen Invest-NL en ROM’s
gewenst is om de kapitaalvrager goed te kunnen bedienen, efficiënt gebruik te maken
van beschikbare fondsen en te profiteren van elkaars kennis en netwerken. Betere samenwerking met RVO kan de toegang van regionale bedrijven tot het RVO-instrumentarium verbeteren.

Buck Consultants International

107

Literatuurlijst

AWTI (2020) Beter van Start. De sleutel tot doorgroei van kennisintensieve start-ups. Den
Haag: AWTI.
AWTI (2021) Samen de lat hoog leggen. Regio en rijk bundelen krachten voor innovatie. Den
Haag: AWTI.
CBS (2021) Financieringsmonitor 2020. Den Haag: CBS.
CBS (2022) Kwantitatieve effectmeting Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen 2011-2020.
Den Haag: CBS.
Commissie Theeuwes (2012) Durf te meten. Eindrapport Expertwerkgroep Effectmeting. Den
Haag, november 2012.
Dialogic, Rotterdam School of Management (RSM) en het Erasmus Centre for Entrepreneurship (ECE) (2019) Onderzoek beleidsaanpak MKB-financieringsmarkt. Utrecht, november
2019. In opdracht van: Ministerie van Economische Zaken en Klimaat en ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap.
Dialogic (2020) Onderzoeks- en innovatieecosystemen in Nederland. Utrecht, oktober 2020.
In opdracht van: Ministerie van Economische Zaken en Klimaat en ministerie van Onderwijs,
Cultuur en Wetenschap.
Ecorys (2016) Evaluatie van de Regionale Ontwikkelingsmaatschappijen (ROM’s). Rotterdam: Ecorys. In opdracht van Ministerie van Economische Zaken.
Financieel Dagblad (1 maart 2022) Een hip jasje, met echt rendement.
Frenken, K en M. Hekkert (2017) Innovatiebeleid in tijden van maatschappelijke uitdagingen.
Me Judice, 11 april 2017.
IPO (2020) Herstelplan Regionale Economie.
Kalshoven, F. en M. Verbraak (2018) Wat veroorzaakt overheidsfalen? Naar een rijker beeld
van overheidshandelen. In opdracht van Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties.
Kamerbrief Ministerie EZK 8 juni 2016. Voortgang mkb samenwerkingsagenda en evaluatie
ROM's.

Buck Consultants International

108

Kamerbrief Ministerie EZK 30 oktober 2020. Kabinetsstrategie Versterken van onderzoeksen innovatie-ecosystemen
Kamerbrief Ministerie EZK 13 december 2019. Groeistrategie voor Nederland op de lange
termijn.
Kamerbrief Ministerie EZK 17 april 2020. Naar meer focus in de acquisitie van buitenlandse
bedrijven.
Kamerbrief Ministerie EZK 16 december 2020. Uitvoering motie Heerma en Segers over IPO
Herstelplan.
Kamerbrief Ministerie EZK 11 januari 2021. Beleidsreactie op AWTI Advies: “Beter van start
- De sleutel tot doorgroei van kennisintensieve startups”.
Kamerbrief Ministerie EZK 18 november 2021. Kabinetsreactie AWTI-rapport Samen de lat
hoog leggen.
Kamerstuk ‘Gebiedsgerichte economische perspectieven en Regionaal Economisch Beleid’,
2019–2020, 29 697, nr. 86.
Koeman, N. en C. Koopmans (2019) De kwaliteit van beleidsdoorlichtingen. Beleidsonderzoek Online, juli 2019.
KPlusV (2020) Risicokapitaal in de Vroege Fase. In opdracht van Ministerie van Economische
Zaken en Klimaat.
Mazzucato, M. (2018) The Entrepreneurial State: debunking public vs. private sector myths.
Penguin Books.
MIR, SEOR, ESE en KU Leuven (2020) Evaluatie NFIA 2010-2018. Rotterdam.
Schipper-Tops, R., Damen, C. Kes, S. en D van der Plas (2021) Van overheid als marktmeester naar ondernemer en regisseur. ESB, 106(4795S), 18 maart 2021.
Techleap.nl en NVP (2020) Position paper Techleap.nl rondetafel bedrijfsfinanciering.
Techleap.nl en NVP (2021) The untapped potential of Dutch venture capital.
Technopolis (2014) Verschuivende paradigma’s in het ruimtelijk economisch beleid.

Buck Consultants International

109

Bijlage 1

Tabel 1

Begeleidingscommissie

Samenstelling begeleidingscommissie

Naam
Organisatie
Felix Zwart (voorzitter)
Nederlandse Vereniging van Participatiemaatschappijen (NVP)
Simon Boogaard
Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK)
Brigit van Dijk-van de Reijt Namens samenwerkende ROM’s, Brabantse Ontwikkelings Maatschappij (BOM)
Harm Dijkstra
Provincie Flevoland
Theo Föllings
Namens samenwerkende ROM’s, Oost NL
Jeroen Heres
Rathenau Instituut
Alfred Peterson
Provincie Overijssel
Hendrik Roodbeen
Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK)
Martijn Rooijakkers
Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK)
Maurice van Tilburg
Techleap.nl
Henry van der Wiel
Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK)

Buck Consultants International

110

Interviewpartners

Bijlage 2

Tabel 2

Geïnterviewde experts (fase B)

Naam
Hamilcar Knops
Jeroen Schreur
Nienke Vledder
Thomas Eterman
Paul van Nunen
Eelko Brinkhoff
Janneke Niessen
Nikki Rupert
Albert Meiresonne
Frank van Oort
Els Sweeney
Norbert Fillekes
Marjolein Brasz
Rob Pijpers
Bert de Wit
Chris van Voorden
Harm de Vries
Anne Mieke van der Werf
Marieke Abbink-Pellenbarg
Sander Oosterhof
Fons de Zeeuw
Guus Verhees
Maurice van Tilburg
Jeroen Heres
Erik Stam
Cordula van Klink
Friso Rip
Petra Tiel
Reineke Timmermans

Tabel 3

Organisatie
Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie (AWTI)
Algemene Pensioen Groep (APG)
Algemene Pensioen Groep (APG)
Bank Nederlandse Gemeenten (BNG)
Brainport Development
Brabantse Ontwikkelings Maatschappij (BOM)
CapitalIT
De Nederlandsche Bank (DNB)
Economische Impuls Zeeland (Impuls Zeeland)
Erasmus University
Europese Investeringsbank (EIB)
Europese Investeringsbank (EIB) / European Investment Fund (EIF)
Foodvalley
Industriebank Limburgs Instituut voor Ontwikkeling en Financiering (LIOF)
Industriebank Limburgs Instituut voor Ontwikkeling en Financiering (LIOF)
InnovationQuarter (IQ)
Innovation Industries
Invest-NL
New Enery Coalition
Noordelijke Ontwikkelingsmaatschappij (NOM)
Oost NL
Shift Invest
Techleap.nl (ook lid BC)
Rathenau Instituut (ook lid BC)
Universiteit Utrecht
Vereniging voor de Metaal- en de Elektrotechnische Industrie (FME)
Vereniging voor de Metaal- en de Elektrotechnische Industrie (FME)
VNO-NCW
VNO-NCW

Geïnterviewden Ministerie EZK en nationale partners (fase D)

Naam
Regine Doornbos-Neyt
David Pappie
Michiel Sweers
Mirjam Visscher
Pieter Waasdorp
Hilde van der Meer
Abdeluheb Choho

Organisatie
Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK)
Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK)
Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK)
Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK)
Ministerie van Economische Zaken en Klimaat (EZK)
Netherlands Foreign Investment Agency (NFIA)
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO)

Buck Consultants International

111

Tabel 4

Geïnterviewden provincies (fase D)

Naam
George van Geffen
Dicky Siegers
Marten Brandsma
Rose-Marie Eissen
Jos Israël
Frank Dijkstra
Hans Hermse
Alfred Peterson
Bart Kockelmans
Carola van der Weijden
Gido ten Dolle
Peter van Vooren
Mathieu van Woerkom
Wiebe Brandsma

Tabel 5

Provincie
Drenthe
Drenthe
Friesland
Gelderland
Gelderland
Groningen
Groningen
Overijssel
Limburg
Limburg
Noord-Brabant
Zeeland
Zeeland
Zuid-Holland

Geïnterviewden ROM-directies (fase D)

Naam
Brigit van Dijk - Van de Reijt
Miriam Dragstra
Peter Bijkerk
Dick ten Voorde
Tys van Elk
Rinke Zonneveld
Dina Boonstra
Wendy de Jong

ROM
Brabantse Ontwikkelings Maatschappij (BOM)
Brabantse Ontwikkelings Maatschappij (BOM)
Economische Impuls Zeeland (Impuls Zeeland)
Economische Impuls Zeeland (Impuls Zeeland)
Industriebank Limburgs Instituut voor Ontwikkeling en Financiering (LIOF)
InnovationQuarter (IQ)
Noordelijke Ontwikkelingsmaatschappij (NOM)
Oost NL

Buck Consultants International

112

Bijlage 3

Literatuurstudie

Er zijn verschillende onderzoeken verricht naar de status van de regionale economie en onderzoeks-/innovatie-ecosystemen in Nederland. De volgende studies zijn geanalyseerd:
1
2
3
4

Dialogic (2020) Onderzoeks- en innovatie-ecosystemen in Nederland
AWTI (2020) Beter van Start
AWTI (2021) Samen de lat hoog leggen
IPO (2020) Herstelplan Regionale Economie

1

Dialogic (2020) Onderzoeks- en innovatie-ecosystemen in Nederland

Op verzoek van het Ministerie van EZK en het Ministerie van OCW heeft Dialogic een analyse
uitgevoerd van onderzoeks- en innovatie-ecosystemen (O&I-ecosystemen) in Nederland en
een top tien uitdagingen opgesteld om deze te versterken.
De rol van ROM’s in het oppakken van deze uitdagingen valt buiten scope van de studie van
Dialogic. Op basis van de opgave van ecosysteemactiviteiten door ROM’s en de jaarverslagen van ROM’s heeft BCI de inzet van ROM’s op de door Dialogic geïdentificeerde uitdagingen bepaald. Dit resulteert in het volgende overzicht.
Tabel 6

Top 10 uitdagingen O&I-ecosystemen en rol ROM’s

Nr.

Uitdaging

Rol ROM’s

1
2
3
4
5
6
7
8
9
10

Investeringen in onderzoeks- en testfaciliteiten
Toptalent behouden en ontwikkelen
Financiering startups/scale-ups
Marktcreatie en betrekken van gebruikers bij onderzoek en innovatie
Het faciliteren van verbindingen tussen ecosystemen
Vaardigheden en absorptiecapaciteit in het mkb
Versterken kennisoverdracht en valorisatieproces voor meer impact
Eerder in innovatieproces aandacht voor wet- en regelgeving
Het organiserend vermogen van O&I-ecosystemen
Lange-termijn-blik/samenhang investeringen onderzoek & innovatie

Coördineren/organiseren investeringsaanvragen
Beperkte activiteiten op dit vlak
Kerntaken ROM’s (Investeren)
Beperkte rol voor ROM’s
Belangrijke activiteit van ROM’s
Beperkt, focus ROM’s ligt op koplopers
Kerntaak ROM’s (Innoveren)
Beperkte activiteiten op dit vlak
Belangrijke activiteit van ROM’s
Bijdragen aan coherentie ecosysteemagenda’s

Bron: Dialogic (2020) en BCI

Conclusie:

ROM’s kunnen een grote rol vervullen in het versterken van onderzoeks- en
innovatie-ecosystemen in Nederland.

Voortbouwend op het onderzoek van Dialogic hebben Staatssecretaris Keijzer en minister
Van Engelshoven de Kabinetsstrategie ‘Versterken van onderzoeks- en innovatie-ecosystemen’ (2020) aan de Tweede Kamer aangeboden. Hierin is per uitdaging aangegeven wat

Buck Consultants International

113

de wijze is waarop instrumenten en fondsen (waaronder ROM’s) een positieve bijdrage leveren aan het adresseren van de betreffende uitdaging.

2

AWTI (2020) Beter van Start

De Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie (AWTI) brengt advies uit aan regering en parlement. In de publicatie ’Beter van Start’ heeft het AWTI het Nederlandse klimaat
voor startups onder de loep genomen en aanbevelingen geformuleerd om deze te verbeteren.
AWTI stelt dat ondanks de verbetering van het startupklimaat, doorgroei van Nederlandse
kennisintensieve startups stokt, zeker in vergelijking met andere landen. Nederlands mist
daardoor kansen omdat kennisintensieve startups onvoldoende doorgroeien tot scale-ups.
Dit is zorgwekkend, aangezien kennisintensieve bedrijven van vitaal belang zijn voor economie en het oplossen van maatschappelijke vraagstukken. De AWTI pleit ervoor om bij kennisintensieve startups vanaf de start de blik al op doorgroei te leggen. Hiertoe worden zes
adviezen gegeven. De AWTI gaat daarbij niet specifiek in op de rol van de ROM’s, maar
impliciet hebben deze wel betekenis voor het functioneren van de ROM’s. In onderstaande
tabel heeft BCI deze betekenis expliciet gemaakt.
Tabel 7

Aanbevelingen AWTI en betekenis voor ROM’s

Nr. Aanbeveling

Betekenis voor ROM’s

1

Geen betekenis voor ROM’s

2

3
4
5
6

Zorg voor duidelijkheid rol kennisinstellingen t.a.v. (valorisatie via) start-ups
Kijk voorbij de regio voor doorgroei naar kennisintensieve
scale-ups

ROM’s dienen in scale-up fase geen voorwaarde van vestiging in de regio aan te houden richting bedrijven om in
aanmerking te komen voor financiering
Versterk mix van vaardigheden in teams kennisintensieve
ROM’s moeten startende bedrijven ondersteunen in het
start-ups
ontwikkelen van ondernemerschapsvaardigheden
Help kennisintensieve start-ups de ambitie hoog te houden
ROM’s dienen hoge groei/ontwikkeleisen en -ambities
aan te houden bij de ondersteuning van start-ups
Perspectief op doorgroei in afspraken met kennisinstellingen Geen betekenis voor ROM’s
Verbeter de financieringsmarkt voor doorgroei kennisintenROM’s dienen vanuit hun kerntaak Investeren de finansieve start-ups
ciering van kennisintensieve start-ups te bevorderen

Bron: AWTI (2020 en BCI

Conclusie:

om regionaal MKB (inter)nationaal te laten concurreren en innoveren is een bovenregionale blik van ROM’s noodzakelijk (hoge ambities stellen, regio-overstijgend samenwerken).

Staatssecretaris Keijzer en minister Van Engelshoven hebben in een Kamerbrief (2021) een
reactie gegeven op het advies van de AWTI. Hierin wordt ingegaan op de zes aanbevelingen
van het AWTI, waarin de rol ROM’s ook wordt benoemd. Deze rol ligt vooral in lijn met aanbevelingen 2 en 6.

Buck Consultants International

114

3

AWTI (2021) Samen de lat hoog leggen

De AWTI gaat in de publicatie ‘Samen de lat hoog leggen’ in op de innovatiekracht van Nederland en de bijdrage die regio’s hieraan leveren. Vertrekpunt hierbij is dat innovatie een
belangrijke sleutel tot een toekomstbestendig en welvarend Nederland en dat de regio het
schaalniveau is waar innovatie plaatsvindt.
De AWTI stelt dat samenwerking tussen Rijk en regio meer oplevert als er samen voor gezorgd wordt dat vernieuwing in de regio’s écht verder komt en dat relevante regionale innovatie-initiatieven onderling verbonden raken. Rijk en regio’s moeten daarom toewerken naar
een gerichte, gecoördineerde en evenwichtige vorm van samenwerking. De AWTI doet hiertoe vier aanbevelingen:
1
2
3
4

Kom tot een overkoepelend en inspirerend toekomstbeeld zodat alle partijen beter weten
waar ze naartoe moeten werken.
Zorg voor regie en creëer verbindingen om versnippering en onnodige concurrentie te
voorkomen en meer impact te creëren.
Kom tot goed doordachte regionale innovatie-ecosysteem agenda’s.
Stimuleer vernieuwing in en mét regio’s door ze uit te dagen en te helpen bij de versterking van hun O&I-ecosysteem.

Het AWTI gaat specifiek in op de rol van de ROM’s in de uitwerking van de laatste aanbeveling. De AWTI adviseert namelijk om de ROM’s te ontwikkelen tot regionale innovatiesupportcentra voor bedrijven en andere partijen die willen groeien door innovatie. Regionale innovatiesupportcentra dienen zich bezig te houden met:
•
•

•

Ondersteuning voor het peloton van bedrijven dat wil innoveren maar niet beschikt over
voldoende capaciteit en kunde om dat te doen (breder dus dan koplopers).
De centra vormen schakels tussen regionale bedrijfsleven, universiteiten, hogescholen,
middelbaar beroepsonderwijs, andere kennisinstellingen, economic boards, decentrale
overheden, het Rijk en ook relevante Europese netwerken en clusters.
Innovatiesupportcentra helpen het regionale bedrijfsleven bij specifieke uitdagingen.
Denk aan het initiëren van nieuwe innovatieprojecten, de ontwikkeling van businessmodellen, financieringsconstructies en productiemethoden.

Conclusie:

ROM’s kunnen als regionale innovatiesupportcentra een rol vervullen om niet
alleen innovatieve koplopers maar ook volgers c.q. het middenveld mee te nemen in innovatieve ontwikkelingen.

Minister Blok (EZK) en Minister van Engelshoven (OCW) hebben in een Kamerbrief (2021)
een reactie gegeven op het advies van de AWTI. Daarbij wordt vooral in relatie tot aanbevelingen 2, 3 (impliciet) en 4 een rol voorzien voor ROM’s. Uitgesproken wordt dat het landelijk
dekkend netwerk van ROM’s kansen biedt voor bovenregionale samenwerking en het inzetten van de ROM’s als nationaal instrument om Rijk en regio nog beter met elkaar te verbinden
en de innovatiekracht te versterken.

Buck Consultants International

115

4

IPO (2020) Herstelplan Regionale Economie

Het Interprovinciaal Overleg (IPO) heeft in 2020 het Herstelplan Regionale Economie uitgebracht als agenda gericht op het (structurele) duurzame verdienvermogen van de economie
én het oplossen van problemen op de korte termijn in de Coronacrisis.
Het IPO stelt dat om het toekomstig verdienvermogen van regio’s te versterken, provincies
samen met de ROM’s, gemeenten en regionale clusters in de komende jaren meer werk
maken van:
• Concrete investeringsprojecten beschikbaar maken en daarvoor ontwikkelkracht in regio’s versterken.
• Niet te blijven hangen in subsidiëren van verkenningen en pilots, maar meer investeren
en middelen ook revolverend inzetten. Dat door initiatieven vanuit de markt te ondersteunen. De trekkracht zal vooral van private consortia moeten komen, die ondersteund zullen
worden met een mix aan financieringsinstrumenten.
• Versnippering van initiatieven rond bepaalde innovatiethema’s en oplossingen voor maatschappelijke opgaven tegen te gaan door meer provinciegrensoverschrijdend en met Rijk
samen te werken.
• Meer aandacht te besteden aan de ondersteuning van het MKB en die bedrijven ook
nadrukkelijk een positie geven in programma’s en projecten, zodat zij de beschikbare
MKB-stimuleringsinstrumenten beter gaan benutten.
Daarbij ligt de taak voor de ROM’s primair bij:
• Ontwikkelkracht organiseren voor grote investeringsprojecten.
• Samenwerking organiseren tussen clusters op de bovenregionale thema’s.
• Aandacht voor startups en scale-ups.
• Beter toegankelijk maken beschikbare regelingen en instrumenten (MKB).
Conclusie:

ROM’s staan voor de opgave om meer/effectiever business development uit te
voeren om innovatie- en investeringsprojecten te ontwikkelen en om bovenregionale samenwerking te intensiveren.

Staatssecretaris Keijzer heeft in een Kamerbrief (2020) inzicht gegeven in het vervolgtraject
inzake de uitwerking en uitvoering van het IPO-Herstelplan in samenwerking met de provincies. Daarin is aangegeven dat de gezamenlijke provincies het Herstelplan verder hebben
geconcretiseerd in samenwerking met VNG, ROM’s en het ministerie van EZK. Daaruit zijn
drie prioritaire thema’s naar voren gekomen: ontwikkelkracht/innovatie, human capital en gebiedsontwikkeling. Ten aanzien van ontwikkelkracht/innovatie zijn tafels georganiseerd om
bovenregionale investeringsplannen op te werken tot investeringsvoorstellen die gekoppeld
worden naar een mogelijk passende financiële bron. ROM’s hebben een positie aan deze
tafels vanuit hun kennis van regionale ecosystemen en investeringsprojecten, business development capaciteiten en beschikbare fondsen.

Buck Consultants International

116

Bijlage 4

Tabel 8
Nr.
1

2
3
4
5

6
7
8

9
10
11

12

13
14
16
15

17
18
19
20
21

Onderzoeksvragen

Onderzoekvragen naar paragraaf waar deze behandeld wordt

Onderzoeksvraag
Hoe geven de ROM’s invulling aan hun opdracht op basis van de verleende subsidie? In
hoeverre slagen de ROM’s erin bedrijven tot innovaties te bewegen, consortiumvorming te
entameren en buitenlandse bedrijven aan te trekken en te faciliteren? Hoe verdelen de
ROM’s de subsidie over de onderscheiden activiteiten?
Geven de ROM’s op een goede wijze navolging aan de aandeelhoudersinstructie?
Wat zijn de maatschappelijke effecten van het functioneren van de participatiebedrijven (in
kwantitatieve termen van directe werkgelegenheid en gedane investeringen)?
Welke afwegingen maken de ROM’s bij het toekennen en weigeren van participaties in bedrijven?
In hoeverre werken de investeringen vanuit de ROM’s als een hefboom voor het verkrijgen
van marktfinanciering dan wel de opschaling van bedrijfsactiviteiten zonder externe financiering? Kan dit kwantitatief worden onderbouwd?
Wat is de meerwaarde van het feit dat de genoemde drie kerntaken samen bij de ROM’s
zijn belegd? Versterken zij elkaar?
Welk rendement hebben de ROM’s wat betreft het participatiedeel behaald in de periode
2016-2020?
Hoe hebben de kosten zich ontwikkeld van de ROM’s in de periode 2016 -2020. Hoe kostenbewust zijn de ROM’s [o.a. wat betreft hun loongebouw]? Zijn de ROM’s binnen hun
meerjarenbegrotingen gebleven? Zijn er verschillen in efficiency (kosten ten opzichte van
prestaties)?
Is het mogelijk op basis van de rapportages de bedrijfsvoering of het algemeen functioneren
per ROM te monitoren?
Zijn bedrijven tevreden over het aanbod van, de zichtbaarheid van en de rolneming door de
ROM’s? Is het duidelijk waarvoor de bedrijven bij de ROM’s moeten zijn?
Is een beleidsdeelneming nog het juiste instrument om de publieke belangen te borgen? Is
het daarbij behorende [huidige] aansturingsmodel toereikend voor de opgave van de
ROM’s?
Wat is de toegevoegde waarde van de ROM’s als verbindende schakel tussen het beleid
van EZK en de betreffende regio’s? Hoe onderscheiden zij zich als instrument van regionaal
beleid?
Wat is de bijdrage van de ROM’s aan de Kennis en Innovatie Agenda’s?
Zijn de ROM’s in staat gebleken in te spelen op de actuele beleidsbehoeften van EZK (o.a.
kunstmatige intelligentie en de Coronamaatregelen).
Hoe zien de ROM’s hun positie tussen de beide subsidienten en de verschillende aandeelhouders?
Hoe wordt de kennis- en informatie-uitwisseling door de ROM’s met de stakeholders georganiseerd en gefaciliteerd? Delen de ROM’s toereikend de relevante informatie
met EZK en de andere stakeholders?
Is er sprake van een effectieve sturing door de opdrachtgevers van de ROM’s?
Hoe positioneren de ROM’s zich ten opzichte van andere partijen, gericht op het stimuleren
van innovatie en investeringen, in hun regionale ecosysteem?
Wat is de toegevoegde waarde van de activiteiten van de ROM’s ten opzichte van de markt
of andere publieke partijen?
Hoe vullen de ROM’s en de NFIA elkaar aan als het gaat om acquisitie? Is dit kwantificeerbaar?
Benutten de ROM’s de kennis en expertise van de partijen die actief zijn in de regionale
ecosystemen optimaal (o.a. andere overheden, KvK, universiteiten en andere ROM’s)?

Buck Consultants International

Paragrafen
§4.2, §4.3,
§5.2
§3.4, §3.6
§3.4, §3.6
§3.1, §3.5
§3.6
§2.3
§3.6

§2.6
§2.6, §3.4,
§4.2, §5.2
§3.5, §4.4
§2.4, §2.5

§2.5
§4.5, §4.6
§2.5
§2.5
§2.5
§2.5
§3.2, §3.7,
§4.6
§3.2, §3.7,
§4.6
§5.4
§4.6

117

Nr.
22
23
24

Onderzoeksvraag
Paragrafen
Hoe actief zijn de onderscheiden ROM’s inter- of bovenregionaal?
§4.6
Hoe Europees en internationaal zijn de onderscheiden ROM’s georiënteerd? Zijn zij aange§4.3
sloten op EU-programma’s?
Hoe presteren de ROM’s in vergelijking met gelijksoortige Europese organisaties (bereik,
§2.4
taken en organisatie)?

20211192

Buck Consultants International

118