Vrijkomende
agrarische
bebouwing in het
landelijk gebied
Maart 2014

Vrijkomende
agrarische
bebouwing in het
landelijk gebied

Dit rapport is in opdracht van InnovatieNetwerk opgesteld door:
T.J.A. (Edo) Gies
W. (Wim) Nieuwenhuizen
R.A. (Rob) Smidt
(Alterra, Wageningen UR, Team Regionale ontwikkeling en ruimtegebruik)
Projectleider InnovatieNetwerk:
Ir. N.J. (Nico) Beun
Dit rapport valt binnen het domein ‘Natuur, landschap en ruimte’, concept
‘Knooperven’.

Postbus 19197
3501 DD Utrecht
tel.: 070 378 5653
internet: www.innovatienetwerk.org
Het ministerie van EZ nam het initiatief tot en financiert InnovatieNetwerk.
ISBN: 978 – 90- 5059 – 515 – 5
Overname van tekstdelen is toegestaan, mits met bronvermelding.
Rapportnr. 14.2.325, Utrecht, maart 2014.

Voorwoord

Veel boerderijen en stallen in Nederland hebben hun agrarische
functie verloren − een proces dat ook de komende decennia zal doorgaan. Op verzoek van InnovatieNetwerk heeft Alterra, kennisinstituut voor de groene leefomgeving, in kaart gebracht hoeveel erven
naar verwachting hun agrarische functie verliezen tot 2030. Ook is
in kaart gebracht waar ze liggen en om wat voor type bebouwing het
gaat.
De prognose van de onderzoekers is dat er naar verwachting 24.000
bedrijven zullen stoppen en dat er ook een omvangrijke leegstand zal
ontstaan. Tot 2030 wordt verwacht dat gebouwen met een oppervlakte van ten minste 32 miljoen m² hun agrarische functie zullen verliezen. Daarvan zal ongeveer de helft een andere invulling kunnen
vinden. De resterende circa 15 miljoen m² zal leegstaan. Deze leegstand is groter dan de verwachte leegstand in 2030 als het gaat om
kantoorruimte of winkelruimte in Nederland.
De resultaten van dit onderzoek maken duidelijk dat er de komende
decennia veel transformaties zullen plaatsvinden van agrarische erven
naar woon-, werk- of zorgerven, en dat een groot aantal gebouwen
geen nieuwe functie zal kunnen vinden.
Vrijkomende boerenerven bieden ruimte aan nieuwe activiteiten in het
landelijk gebied. Terwijl deze nieuwe activiteiten decennialang door
overheden op diverse niveaus zijn beperkt, is de afgelopen jaren een
kentering gaande. Provincies en gemeenten zien vrijkomende locaties
in toenemende mate als een kans voor revitalisering van het landelijk
gebied. Gezien de omvang van de transformaties en de verwachte leegstand zullen deze kansen ook in de toekomst alleen maar groter en
belangrijker worden.

Hergebruik van vrijkomende agrarische gebouwen als middel om het
landelijk gebied economisch en sociaal vitaal te houden, zal de
komende decennia een belangrijk thema zijn. Beleidsmakers staan
voor de vraag of ze op andere dan de gebruikelijke manieren, hergebruik van agrarische gebouwen willen toestaan of zelfs stimuleren.
Immers, leegstand op grote schaal zal zowel verlies aan kapitaal als
aan cultuurhistorische interessante gebouwen betekenen. Het vraagt
ook om innovatieve nieuwe vormen van hergebruik.
Daarom ontwikkelt InnovatieNetwerk concepten zoals ‘Knooperven’,
die vanuit kwaliteitsperspectief meer mogelijk maken op vrijkomende
boerenerven. De ervaringen met het concept ‘Knooperven’ hebben het
inzicht opgeleverd dat er veel meer mogelijk – én nodig – is om het
landelijk gebied vitaal te houden. De komende jaren zijn meer initiatieven en nieuwe concepten hard nodig. Een uitdaging ook voor al die
initiatiefnemers die rondlopen met initiatieven die wel een aantoonbare maatschappelijke toegevoegde waarde bieden maar die nog niet
passen binnen het huidige beleid en de gebruikelijke manieren van
denken en werken.
Dr. G. Vos,
Directeur InnovatieNetwerk

Inhoudsopgave
Voorwoord
1.

Inleiding

1

1.1
1.2
1.3
1.4

Achtergrond
Wat zijn erftransformaties?
Materiaal en methode
Leeswijzer

1
2
2
4

2.	Een stille revolutie: meer burgers
dan boeren in het landelijk gebied

7

2.1
2.2
2.3
2.4

Schaalvergroting landbouw
Aantal agrarische erven
Bedrijfsbeëindiging is een langzaam proces
Aantal stoppers in 2030

7
8
9
11

3.	Aard en omvang vrijkomende
agrarische bebouwing

15

3.1
3.2
3.3
3.4

Ontwikkelingen tot nu toe
Prognose omvang tot 2030
Bouwjaar en bedrijfstypen
Vergelijking met andere sectoren

15
15
18
20

4.

Ingrediënten erftransformaties

4.1
4.2
4.3
4.4

Ontwikkeling tot nu toe
De markt
Beleid en rol van de overheid
Leegstand of sloop?

23
23
24
26
27

5.	Samenvatting, conclusies en
aanbevelingen

31

5.1
5.2
5.3

31
32
33

Aard en omvang vrijkomende agrarische bebouwing
Ingrediënten erftransformaties
Aanbevelingen

Bronnen

37

Bijlage 1: Nadere uitwerking cijfers
vrijkomende agrarische
bebouwing

41

1.
Inleiding

1.1
Achtergrond
De gestage afname van het aantal landbouwbedrijven in Nederland en
de toename van niet-agrarische activiteiten in het buitengebied,
hebben al geruime tijd de belangstelling van de landbouwsector, het
beleid (van gemeentelijk tot Europees) en de wetenschap. Boeren
hadden moeite met de toename van het aantal burgerwoningen. Er
ontstonden belangenconflicten, omdat de nieuwe bewoners de
ontwikkelruimte van agrarische bedrijven beperkten. Tegelijkertijd
maakten overheden zich zorgen over afname van landschappelijke
kwaliteiten als gevolg van de erftransformaties (Klijn & Veeneklaas,
2007). Deze zorgen zijn gebaseerd op angst voor aantasting van de
intrinsieke waarden van het platteland, zoals rust, ruimte en groen
(Daalhuizen, 2004).
De vrijkomende agrarische erven bieden letterlijk ruimte aan nieuwe
activiteiten in het landelijk gebied. Terwijl deze nieuwe activiteiten
decennialang door overheden op diverse niveaus zijn beperkt, is er de
afgelopen jaren een kentering gaande. Provincies en gemeenten zien
vrijkomende locaties in toenemende mate als een kans voor revitalisering van het landelijk gebied. Veel overheden hebben VAB-beleid
ontwikkeld, dat binnen kaders ruimte geeft aan wonen en andere nietagrarische functies op voormalige boerenerven.
De vraag rijst hoe deze transformatie van het agrarische gebied zich in
de toekomst ontwikkelt. Hoeveel erven komen vrij? Waar liggen die?
En om wat voor typen gebouwen gaat het? Is het niet zo dat de mooie
historische erven al in bezit zijn van buitenlui en dat de erven die nu

1

2

vrijkomen een heel ander karakter hebben, met grote schuren en
zonder de historische kwaliteit van de eerder vrijgekomen bebouwing?
Met kennis over de aard en omvang van erftransformaties in de nabije
toekomst kunnen provincies en gemeenten gericht beleid ontwikkelen
dat bijdraagt aan de vitaliteit van het landelijk gebied. Ze krijgen
inzicht in de vraag of hun huidige beleidsinstrumenten aansluiten bij
de maatschappelijke opgaven ten aanzien van het landelijk gebied en
bij behoeften van de nieuwe, niet-agrarische bewoners van de erven.
Het doel van dit onderzoek is de aard en omvang van de te
verwachten vrijkomende agrarische bebouwing tot 2030 inzichtelijk te
maken, en te bepalen welke factoren daarbij een belangrijke rol spelen.

1.2
Wat zijn erftransformaties?
Dit onderzoek gaat uit van de volgende definitie van erftransformatie:
Verandering van de functie van een erf, als gevolg van agrarisch
functieverlies, waarbij sprake is van verandering in bebouwing
en/of ander gebruik van gebouwen en/of inrichting van het erf.
Het gaat om de erven waarop de agrarische activiteiten worden
gestaakt. De erven die transformeren als gevolg van een verandering
van een agrarisch bedrijf, bijvoorbeeld door verbreding of overschakeling naar een andere sector, vallen hier buiten.
Verouderde stallen.
Bron: www.funda.nl.

1.3 Materiaal en methode
De analyse naar de aard en omvang van de te verwachten erftransformaties tot 2030 start met een kwantitatieve analyse van de bestaande
situatie. Vervolgens wordt een toekomstscenario geschetst op basis van

de ontwikkelingen uit het verleden. Naast analyse van het beschikbare
cijfermateriaal is literatuurstudie gedaan en zijn interviews gehouden.

3

Kwantitatieve analyse
De kwantitatieve analyse brengt het aantal erven in het landelijk
gebied in beeld, welke van deze erven momenteel in agrarisch gebruik
zijn en welke erven met bijbehorende vierkante meters bebouwing op
basis van scenario’s tot 2030 vrijkomen.
Hiervoor is een combinatie gemaakt van de volgende (geo)databronnen, die tezamen inzicht geven in de situatie in 2012:
• Geografische Informatie Agrarische Bedrijven bestand (GIAB),
peiljaar 2011 en 2012,
• Afbakening buitengebied, 2011 (Alterra),
• Basisregistratie Adressen en Gebouwen (BAG), 2012,
• Kadastrale percelen 2010, uit de Basisregistratie Kadaster (BRK).
Door een combinatie te maken van deze (geo)data is het mogelijk om
van een erf in het buitengebied de volgende eigenschappen te achterhalen:
• Erf in het buitengebied,
• Agrarisch of niet-agrarisch erf,
• Type bedrijf,
• Economische omvang,
• Leeftijd bedrijfshoofd,
• Opvolgingssituatie,
• Type gebouw (woonhuis of overig),
• Omvang gebouwen in m2,
• Bouwjaar gebouwen.
Is er sprake van meerdere bedrijfsregistraties op één locatie, dan zijn de
bedrijfsgegevens per locatie (postcode-huisnummercombinatie) bij
elkaar gevoegd.
De glastuinbouw blijft in deze studie buiten beschouwing. Deze sector
kent zijn eigen dynamiek en ruimtelijke ontwikkeling. In de
Basisregistratie Adressen en Gebouwen zijn ook kassen opgenomen,
maar deze zijn niet als zodanig te onderscheiden. Om toch het onderscheid te maken, zijn de volgende bedrijfstypen volgens de
NEG-typologie1 buiten de analyse gehouden:
2111 Glasgroentebedrijven
2121 Snijbloemenbedrijven
2122 Pot- en perkplantenbedrijven
2131 Overige glastuinbouwbedrijven

Interviews
Het stoppen van een agrarisch bedrijf betekent niet direct dat er
sprake is van een erftransformatie. Niet zelden blijft de stoppende boer
wonen in zijn boerderij en verandert er niet veel op het erf. De kans
op verandering is groter bij een generatiewisseling of na verkoop van
de boerderij. Daarnaast kan de potentie van het erf (voorzieningen in
de omgeving, type bebouwing, aantrekkelijkheid van het omliggende
landschap) belangrijk zijn. Ook kunnen het gevoerde beleid en het
beschikbare beleidsinstrumentarium van invloed zijn op de mogelijkheden voor erftransformaties en het tempo waarin ze zich voltrekken.

1

NEG-typologie: Typering van een
agrarisch bedrijf op grond van de
landbouwactiviteiten op het bedrijf.
In EU-verband is een gemeenschappelijke typologie ontwikkeld op basis
van het brutostandaardsaldo. De
NEG-typering is de Nederlandse
variant daarvan. Hierin worden
acht hoofdbedrijfstypen onderscheiden, te weten vijf zogenoemde enkelvoudige hoofdtypen (akkerbouwbedrijven, tuinbouwbedrijven,
blijvende teeltbedrijven, graasdierbedrijven en hokdierbedrijven), en
drie combinaties (gewassencombinaties, veeteeltcombinaties en gewassen/veeteeltcombinaties). Een bedrijf
behoort tot een bepaald bedrijfstype
als tweederde of meer van het brutostandaardsaldo van een bepaalde
landbouwactiviteit afkomstig is.

4

Al met al bepaalt een samenspel van factoren de mogelijkheden en
kansen voor erftransformaties.
Dit onderzoek probeert door interviews met deskundigen inzicht te
krijgen in de bepalende factoren bij erftransformaties. Om budgettaire
redenen is het aantal interviews beperkt tot drie. Daar waar mogelijk
hebben we de inzichten uit de interviews onderbouwd met bevindingen uit de literatuur.
De geïnterviewde deskundigen dekken de logische volgorde van 1)
stoppen van agrarische activiteiten; 2) aanbieden en verkopen van het
erf en de gebouwen; 3) realisatie van een nieuwe functie op het erf. De
interviews zijn niet integraal uitgewerkt; alleen de belangrijkste bevindingen zijn in deze rapportage verwerkt.

1.4
Leeswijzer
Hoofdstuk 2 gaat in op de dynamiek binnen de agrarische sector.
Vervolgens wordt in Hoofdstuk 3 beschreven wat deze dynamiek
betekent voor de aard en omvang van vrijkomende agrarische bebouwing. Hoofdstuk 4 gaat in op een aantal ingrediënten (kansen en
knelpunten) met betrekking tot vrijkomende agrarische bebouwing.
Hoofdstuk 5 bevat conclusies en aanbevelingen.

6

2.
Een stille revolutie:
meer burgers dan
boeren in het landelijk
gebied

7

2.1
Schaalvergroting landbouw
Het aantal agrarische bedrijven in Nederland is tussen 1950 en 2012
met meer dan 80% afgenomen (Figuur 1, bewerking CBS-cijfers).
Figuur 1: Tussen 1950 en 2012 is het
aantal agrarische bedrijven sterk
afgenomen (bron: CBS).

In dezelfde periode nam het areaal cultuurgrond relatief veel minder
sterk af dan het aantal bedrijven, namelijk met circa 20% (zie Figuur
2, bewerking CBS-gegevens). De combinatie van de forse afname van
het aantal bedrijven met de geringere afname van de cultuurgrond
illustreert het proces van schaalvergroting. Stoppende agrariërs verkopen of verpachten hun grond aan agrariërs die hun bedrijf op grotere
schaal voortzetten. Terwijl de grond dus veelal een landbouwfunctie
houdt, krijgen de erven een andere woon- en/of werkfunctie. Op deze
manier zijn al veel niet-agrarische erven in het buitengebied ontstaan.

Figuur 2: De afname van het aantal
bedrijven is veel sterker dan die van
het areaal cultuurgrond in Nederland
(bron: CBS, eigen bewerking
Alterra).

2.2
Aantal agrarische erven
Met de afname van het aantal bedrijven heeft het platteland zich
ontwikkeld tot een gebied dat niet uitsluitend is gebaseerd op de landbouw (Daalhuizen, 2004). De transformatie van boerenerven is het
pioniersstadium voorbij. Het agrarische cultuurlandschap verburgerlijkt (Atelier Overijssel, 2007). Het Nederlandse platteland is meer
verstedelijkt en het productielandschap ontwikkelt zich tot een multifunctioneel landschap. Hoewel landbouw nog de grootste grondgebruiker is, werken er momenteel meer mensen op het platteland in de
dienstensector of handel dan in de landbouw (PBL, 2013).
Uit analyse van het aantal erven volgt dat in 2012 in Nederland
gemiddeld 1 op de 10 erven in het landelijk gebied nog in agrarisch
gebruik is. Dit onderzoek verstaat onder een “erf” een locatie in het
landelijk gebied, met een adres en met bijbehorende bebouwing
(woonhuis en/of schuren). Indien op het adres een agrarisch bedrijf is
gevestigd, dan is sprake van een “agrarisch erf”.
Regionaal zijn er verschillen. Figuur 3 toont per gemeente het
percentage erven dat momenteel in agrarisch gebruik is.
Ondanks dat maar 1 op de 10 erven agrarisch is, staat veel bebouwing
in het landelijk gebied op deze (voormalige) agrarische erven.
Agrarische bedrijven hebben doorgaans veel schuren voor opslag van
agrarische producten, het houden van dieren en het opbergen van
machines. In 2002 stond circa 52% van de bebouwing in het landelijk
gebied op een agrarisch erf (Gies et al., 2005). Uit de analyse blijkt dit
percentage in 2012 te zijn gedaald tot 47%.

Figuur 3: Percentage agrarische
erven in het landelijk gebied per
gemeente (Bron: GIAB, TOP10-NL,
BAG, eigen bewerking Alterra).

2.3
Bedrijfsbeëindiging is een
langzaam proces
Het proces van bedrijfsbeëindiging gaat niet over een nacht ijs. Het
afbouwen van een agrarische onderneming is een proces dat al gauw 3
tot 5 jaar duurt. En wanneer er ingewikkelde procedures en andere
betrokken partijen bij komen kijken (bijvoorbeeld een overheid die de
gronden wil kopen voor natuurontwikkeling), kunnen deze trajecten
zelfs meer dan 10 jaar beslaan.
LEI (Geerling-Eiff en Van der Meulen, 2008) becijfert dat ongeveer
85% van de stoppende agrarische ondernemers bewust richting geeft
aan beëindiging. De resterende 15% van de ondernemers heeft moeite
met het accepteren van de beëindiging. Ze bespreken de situatie vaak
te laat met anderen, waardoor er weinig mogelijkheden zijn om het
bedrijf economisch rendabel te continueren of op een goede manier te
beëindigen. Het is dan bijvoorbeeld de bank die de beslissingen
neemt, waardoor de ondernemer nauwelijks nog keuzemogelijkheden
heeft.

Verouderde stallen.
Bron: www.funda.nl.

Uit het gesprek met vertegenwoordigers van Stichting Zorg om Boer
en Tuinder blijkt dat de redenen voor stoppen variëren van privéproblemen tot financiële problemen. Complicerende factoren zijn in beide
gevallen het gebrek aan zelfreflectie en realisme over de bedrijfssituatie
en de verwachtingen van de nabije omgeving en familie. Problemen
zijn vaak niet zichtbaar voor de omgeving en uit schaamtegevoel
vragen bedrijfshoofden geen hulp of advies in hun sociale omgeving
(familie, vrienden of buren). Degenen die meestal als eerste merken
dat het niet goed gaat, zijn de erfbetreders (agrarische adviseurs, leveranciers en afnemers).
Ook worden fiscale aspecten bij stoppen regelmatig onderschat
(Boerderij, 2012). Ondernemers kunnen de omvang van de fiscale
claim vaak niet goed overzien, terwijl er geen nieuwe inkomstenbronnen tegenover staan. Blijven wonen op de boerderij is dan alleen
mogelijk als er voldoende financiële middelen zijn. Stichting Zorg om
Boer en Tuinder geeft aan dat bij verkeerde keuzes, mensen zich in de
schulden moeten steken om de fiscale claim te betalen. Ze geven aan
dat het van belang is dat de financiële adviseur van de boeren specifieke kennis heeft van de agrarische sector.
Stichting Zorg om Boer en Tuinder ondersteunt, op vrijwillige basis,
jaarlijks 250 tot 300 boeren en tuinders met problemen. De stichtingsmedewerkers fungeren als luisterend oor en verwijzen door naar
gewenste specialisten. In de Achterhoek hebben ze zich bijvoorbeeld
verenigd met de diverse erfbetreders en bundelen ze elkaars kennis om
stoppende ondernemers te faciliteren (www.plattelandhuis.nl). Soms
gaat het om één gesprek, in andere gevallen begeleiden ze bedrijfshoofden langer dan een jaar. Dit past in het beeld dat bedrijfsbeëindiging
doorgaans een kwestie van lange adem is.
Agrariërs die besluiten om hun bedrijf te beëindigen, blijven vaak nog
jarenlang op het erf wonen en kunnen voor de landbouwtelling in die tijd
ook nog steeds geregistreerd staan als agrarisch ondernemer. In die tijd
krimpt de bedrijfsomvang door het afstoten van land en dieren (zie Figuur
4). Uit onderzoek in 2004 bleek dat 49% van de bedrijven waarvan de

agrarische activiteiten in de praktijk al waren stopgezet, nog steeds geregistreerd stonden in de CBS-landbouwtelling (Daalhuizen, 2004).
De reden is dat de registratie bij de landbouwtelling een aantal voordelen biedt voor de stopper. De agrarische status zorgt er bijvoorbeeld
voor dat het erf in de bestemmingsplannen als agrarisch geregistreerd
blijft, wat in de praktijk meer planologische ruimte betekent dan
zonder deze agrarische bestemming (Daalhuizen, 2004;
Nieuwenhuizen et al., 2008).

11

Figuur 4: Schematische weergave
bedrijfsbeëindiging.

2.4
Aantal stoppers in 2030
Voor het inschatten van het aantal stoppers tot 2030 baseert dit
onderzoek zich op de beschikbare statistieken en gaat het ervan uit dat
een bedrijf dat niet meer geregistreerd staat bij de landbouwtelling,
gestopt is. Voor de schatting geeft de dalende trend van de afgelopen
decennia het meeste houvast. Het aantal ondernemers dat ermee
gestopt is, schommelde tien jaar lang rond de 3 en 3,5% per jaar
(Geerling-Eiff en Van der Meulen, 2008). De laatste jaren stabiliseert
het percentage zich rond de 2% (CBS, 2013). Er zijn overigens geen
signalen die aangeven dat de dalende trend minder of zelf omgebogen
wordt. Gezien de liberalisering van de landbouwsector, het wegvallen
Vervallen agrarische bebouwing.

12

van het melkquotum en de voortschrijdende technische ontwikkelingen die arbeidsefficiëntie verhogen, blijft schaalvergroting een onomkeerbare trend voor de meeste agrarische bedrijven.
In 2012 waren er bijna 64.000 agrarische bedrijven (exclusief glastuinbouwbedrijven) in Nederland. Ten opzichte van het jaar 2000 zijn er
in 2012 ruim 22.000 bedrijven gestopt. Trekken we deze trend door
naar de toekomst, dan zullen er vanaf nu tot 2030 tussen de 16.000
en 24.000 agrarische bedrijven stoppen (zie Bijlage 1 voor uitsplitsing
naar provincies).
Voor dit onderzoek is het van belang om deze stoppende bedrijven ook
te identificeren, om zo ook de bijbehorende bebouwing in beeld te
krijgen. De vraag is dan ook welke agrariërs en welke bedrijven zullen
stoppen en welke indicator(en) we daarvoor kunnen hanteren.
Daalhuizen (2004) concludeert dat stoppende agrariërs doorgaans ouder
zijn dan doorwerkende bedrijfshoofden, vaker geen opvolger hebben en
meestal kleiner in omvang zijn (areaal en economisch) dan doorgaande
bedrijven. Ook andere studies (Stokkers, 2010; Geerling-Eiff en Van der
Meulen, 2008; en Geijzendorffer et al., 2011) bevestigen dat leeftijd,
opvolgsituatie en bedrijfsomvang belangrijke indicatoren zijn.
In Figuur 5 wordt schematisch weergegeven welke selectie van bedrijven we uiteindelijk toegepast hebben.

Figuur 5: Schematisch weergave selectie potentiële stoppers 2012-2030
(rode kader) op basis van landbouwtellingsgegevens 2012 (bron: CBS,
eigen bewerking Alterra).

Van de circa 64.000 bedrijven (exclusief glastuinbouw) zijn er circa
24.000 bedrijven waarvan het jongste bedrijfshoofd ouder is dan 50
jaar en geen opvolger heeft, en circa 19.000 bedrijven met een economische omvang kleiner dan 25.000 euro Standaard Opbrengst. Deels
overlappen deze categorieën elkaar, bij elkaar opgeteld gaat het om
circa 33.000 bedrijven. Dit zijn potentieel stoppende agrarische bedrijven, maar het aantal van 33.000 is volgens deze werkwijze groter dan
de schattingen op basis van de algemene trend. Het is echter aannemelijk dat niet elk bedrijf zonder opvolger en/of met een kleine
bedrijfsomvang zal stoppen. Er kan in de toekomst wellicht toch een

opvolger zijn. Of bedrijven blijven doorgaan door zeer langzaam af te
bouwen of door te blijven boeren als nevenberoep. De pijlen in Figuur
5 geven dit aan. Hoe groot de omvang van deze uitwisseling is, is
vooralsnog onbekend. Om toch verder te komen, gaat deze studie uit
van het aantal bedrijfseigenaren ouder dan 50 zonder opvolger om het
aantal stoppers tot 2030 te voorspellen. Dit is een goede indicator en
het aantal bedrijven komt overeen met het aantal stoppers dat we
verwachten op basis van het doortrekken van de trend. In de verdere
analyse zullen we aangeven in hoeverre deze keuze van invloed kan
zijn bij het inschatten van de aard en omvang van de vrijkomende
agrarische bebouwing.

13

3.
Aard en omvang
vrijkomende
agrarische
bebouwing
3.1
Ontwikkelingen tot nu toe
De afname van bedrijven heeft gezorgd voor een groot aantal nietagrarische erven en gebouwen in het buitengebied. Nieuwe erven
komen er nauwelijks bij, omdat gemeenten in bestemmingsplannen
voor het buitengebied verdere toename van verspreide bebouwing
tegengaan. Enkel ten behoeve van het verplaatsen van agrarisch
bedrijven worden soms nieuwe locaties aangelegd (Gies et al., 2007).
In de periode 1996-2002 vond weinig sloop plaats van vrijkomende
agrarische bebouwing. Daar waar gebouwen werden gesloopt, ging het
meestal om transformaties naar woonboerderijen, waarbij overbodige
schuren verdwenen. (Gies et al., 2007). In de periode daarna heeft in
het kader van de Ruimte-voor-Ruimteregeling wel behoorlijke sloop
plaatsgevonden. Uit de evaluatie van de Regeling Beëindiging
Veehouderijtakken (RBV) blijkt dat tot 2010 circa 3 miljoen m2
stallen gesloopt is, in de provincies Limburg, Noord-Brabant,
Gelderland, Overijssel en Utrecht (Anonymus, 2010).

3.2
Prognose omvang tot 2030
Met behulp van landelijke bestanden zoals de Basisregistratie Adressen
en Gebouwen (BAG) en GIAB (agrarische bedrijfsgegevens) wordt op
basis van trends uit het verleden het oppervlak vrijkomende agrarische
bebouwing in de toekomst ingeschat. Uitgangspunt voor deze analyse

15

16

zijn de 24.000 bedrijven met een bedrijfshoofd ouder dan 50 jaar en
zonder opvolger.

Agrarische bebouwing met woon- en
bedrijfsmatige functies.

Figuur 6 geeft een overzicht van de oppervlakte bebouwing, uitgesplitst
naar functie. Voor het bepalen van de functie zijn we uitgegaan van de
beschrijving in de BAG. Voor gebouwen met een woonfunctie hebben
we alle gebouwen geselecteerd waar, al dan niet in combinatie met
andere functies, een woonfunctie aanwezig is. Dit betekent dat wanneer
het woonhuis en de stal of schuur aan elkaar verbonden zijn (wat bij
oude agrarische bebouwing vaak het geval is), de stal of schuur tot de
gebouwen met een woonfunctie is toegerekend. Bedrijfs­gebouwen
hebben enkel bedrijfsmatige doelen, bijvoorbeeld stallen en schuren.
Figuur 6: Prognose areaal* (m2) vrijkomende agrarische bebouwing
2012-2030 (bron: BAG, GIAB,
TOP10-NL, eigen bewerking
Alterra).
(*) Areaal is gemeten op basis van
bouwoppervlakte van het gebouw en
kan, in geval er meerdere verdiepingen zijn, lager uitvallen dan de
beschikbare vloeroppervlakte.

Figuur 6 laat zien dat circa 24 miljoen m2 aan oppervlakte agrarische
bedrijfsgebouwen tussen nu en 2030 zal vrijkomen. Voor deze oppervlakte zal een andere (agrarische) functie gezocht moeten worden.
Daar komt nog bij dat bij deze stoppende bedrijven circa 8 miljoen m2
oppervlakte aan gebouwen met een woonfunctie hoort. In totaal gaat
het dus om circa 32 miljoen m2 agrarische bebouwing.

17

Figuur 7 geeft de regionale verdeling van de vrijkomende agrarische
bebouwing weer. Met name in regio’s in Gelderland, Overijssel, OostBrabant/Noord-Limburg, Noord-Oostpolder en Zuidwest-Friesland
komt in feitelijke m2 veel agrarische bebouwing beschikbaar. In de
Randstad is dit oppervlak geringer.
Figuur 7: Prognose vrijkomende
agrarische bebouwing per gemeente
tot 2030 in m2 (boven) en % (onder)
(bron: BAG, GIAB, TOP10-NL,
eigen bewerking Alterra).

18

De relatieve weergave geeft een iets ander beeld. De relatieve afname
is vooral groot nabij grote steden en gebieden met weinig agrarisch
gebied, zoals langs de kust of op de Veluwe. Opvallend is hier ook
weer de Noord-Oostpolder. Gemiddeld komt 26% van de totale agrarische bebouwing tot 2030 vrij. In Bijlage 1 staan de cijfers per provincie weergegeven.

Te koop: karakteristieke agrarische
bebouwing in de Noordoostpolder.
Bron: www.funda.nl.

3.3
Bouwjaar en bedrijfstypen
Als we kijken naar de bouwjaren van de vrijkomende agrarische
bebouwing (Figuur 8), dan blijkt dat ongeveer de helft van deze
gebouwen dateert uit de periode 1970–2000. Deze periode kenmerkt
zich door een sterke rationalisatie en schaalvergroting in de landbouw.
De start van het bouwen van ligboxenstallen in de melkveehouderij
dateert bijvoorbeeld van 1970 (Bieleman, 2008). Streekgebonden
bouwen was in die tijd niet meer aan de orde. Stallen werden op de
meest efficiënte en goedkope manier gebouwd. Gebrek aan architectonische kwaliteiten en regionale verschillen maakt dat deze gebouwen
een beperkte (cultuur)historische waarde hebben.
Figuur 8: Aantal vierkante meter
vrijkomende agrarische bebouwing
naar bouwjaarperioden (bron: BAG,
GIAB, TOP10-NL, eigen bewerking
Alterra).

Jonge agrarische bebouwing te koop
aangeboden; geschikt voor agrarisch
hergebruik. Bron: www.funda.nl.

Verder terug in de tijd (met name voor 1940) blijkt dat het aantal vrijkomende bebouwing afneemt. Daarnaast is het aantal panden met een
gecombineerde bedrijfs- en woonfunctie groter. De gebouwen van
deze perioden vertonen regionale stijlverschillen en hebben waarschijnlijk grotere cultuurhistorische waarden. Overigens moet worden
opgemerkt dat de bebouwing door de jaren heen vaak is aangepast,
afhankelijk van de eisen die de bedrijfsvoering stelde, waardoor zich
veelal een mix van gebouwen uit verschillende perioden op een erf
bevindt.
Opvallend is dat ook nog circa 4 miljoen m2 gebouwen van na 2000
zal vrijkomen. Dat zijn gebouwen die doorgaans nog niet afgeschreven
zijn. Het is zeer aannemelijk dat deze gebouwen weer voor agrarische
doeleinden hergebruikt worden via overname door doorgaande bedrijven. Stichting Zorg om Boer en Tuinder bevestigt dit: bestaande locaties kunnen voor de groeiende ondernemers aantrekkelijker zijn dan
nieuwbouw. Vergunningen e.d. zijn dan al geregeld en het kan financieel aantrekkelijker zijn (bijvoorbeeld omdat de schuur gehuurd wordt
of omdat er sprake is van een gunstige vraagprijs bij gedwongen
verkoop).
Figuur 9 laat zien in welke bedrijfstak veel agrarische bebouwing vrijkomt. De graasdierhouderij met haar vele ligboxenstallen springt
eruit.
In Bijlage 1 staan de tabellen met achterliggende cijfers behorende bij
de Figuren 8 en 9. Verder is nog bekeken in hoeverre de gemiddelde
bebouwingsoppervlakte van de twee categorieën stoppers van elkaar

20

afwijkt en wat dat voor mogelijke invloed heeft op de bovenstaande
cijfers. De gemiddelde oppervlakte bebouwing voor de groep stoppers
waarvan het bedrijfshoofd ouder is dan 50 jaar en er geen opvolger is,
bedraagt 1300 m2 (woonhuis + bedrijfsgebouwen). Voor bedrijven die
doorgaan, is dit 2100 m2.

Figuur 9: Aantal vierkante meter
vrijkomende agrarische bebouwing
naar bedrijfstypen
(bron: BAG, GIAB, TOP10-NL,
eigen bewerking Alterra).

3.4 Vergelijking met andere
sectoren
Voormalige agrarische bebouwing in
gebruik voor opslag.
Bron: www.funda.nl

In Nederland is een flinke discussie gaande over de toenemende leegstand onder verschillende soorten vastgoed, zoals bedrijventerreinen,
kantoren en winkels. In een blog pleit Marinus Biemans (Ruimtevolk,

2013) ervoor om in deze leegstanddiscussie ook de vrijkomende agrarische bebouwing mee te nemen. Om een beeld te krijgen, zijn de
leegstandcijfers en -prognoses voor de andere sectoren op een rij gezet.
Uiteraard zijn bij deze prognoses en vergelijkingen allerlei mitsen en
maren te plaatsen, maar we willen met name de omvang in m2 vergelijken.

21

Over hoe groot de leegstand in de agrarische sector momenteel is, zijn
geen cijfers beschikbaar. Deze zijn binnen het tijdsbestek van deze
opdracht ook niet te achterhalen.
Om een inschatting te maken van leegstand in 2030, is een globale
rekensom gemaakt. We hebben daarbij de volgende aannames gedaan:
• De vrijkomende 8 miljoen m2 voor woonhuizen tellen we niet mee
voor de leegstand. Het merendeel van vrijkomende woonhuizen zal
bewoond blijven. Gestopte boeren of familie blijven er wonen, het
wordt verkocht aan derden of het wordt (tijdelijk) verhuurd. Van de
aan de woonruimtes grenzende bedrijfsruimtes (die ook bij de
woonhuizen meegeteld zijn) verwachten we dat deze ook gebruikt
zullen worden door de bewoners.
• Een deel van de vrijkomende agrarische bebouwing zal hergebruikt
worden voor agrarische doeleinden. Dit zullen gebouwen zijn die
nog voldoen aan de hedendaagse eisen. Jonge bebouwing zal daar
meer aan voldoen. We gaan er daarom van uit dat alle bedrijfsgebouwen van het bouwjaar 2000 en jonger hergebruikt zullen
worden. Dit betreft 4 miljoen m2.
• Een deel van de bebouwing zal worden gebruikt voor niet-agrarische bedrijvigheid. Als we ons baseren op cijfers uit het verleden,
dan veronderstellen we dat circa 20% van de vrijkomende agrarische bedrijfsgebouwen hiervoor gebruikt zal worden. Dit betreft
5 miljoen m2.
De totale leegstand in 2030 komt daarmee op 15 miljoen m 2
(32-8-4-5= 15).
In Figuur 10 zijn de leegstandcijfers en prognoses voor de toekomst
van andere sectoren opgenomen. Niet alles is bekend, maar Figuur 10
laat zien dat de omvang van leegstand in de agrarische sector in de
toekomst mogelijk groter zal zijn dan leegstand in andere sectoren.
Figuur 10: Agrarische vrijkomende
bebouwing in vergelijking met leegstand overige bedrijfsgebouwen (bron:
EIB, 2012; Molenaar 2012; fmm.nl,
2012; eigen bewerking Alterra).
* Voor landbouw zijn in 2012 geen
cijfers over leegstand bekend.
** Voor leegstand productie- en
opslagruimte zijn geen prognoses
bekend.

22

4.
Ingrediënten
erftransformaties

23

4.1
Ontwikkeling tot nu toe
Dankzij hergebruik van boerderijen heeft het platteland zich ontwikkeld tot een multifunctioneel gebied. Op 12-14% van de voormalige
agrarische erven vinden niet-agrarische bedrijfsactiviteiten plaats
(Daalhuizen, 2004, Gies et al., 2005). Nieuwvestiging van nietagrarische activiteiten is meestal niet mogelijk als gevolg van beperkende regelgeving.
Agrarische bebouwing te koop aangeboden voor niet-agrarische bedrijven,
zoals hoveniers, wegenbouw, paardenhouderij of stalling en opslag.
Bron: www.funda.nl.

24

Op locaties van voormalige agrarische bedrijven worden nieuwe activiteiten steeds meer gezien als een kans om de leefbaarheid in het
landelijk gebied te behouden of versterken. Ze worden daarom door de
overheden in beperkte mate toegelaten, binnen kaders die in het
bestemmingsplan zijn vastgesteld. Daarnaast vindt nieuw gebruik
plaats zonder dat gemeenten daarvan formeel op de hoogte zijn. Het
hangt van de handhavingsintensiteit en de coulance van de gemeente
af of ze daar actie op onderneemt. Deze activiteiten zijn in eerste
instantie veelal kleinschalig van aard. Maar via een sluipend proces
van steeds verder uitbreiden, kunnen sommige uitgroeien tot grote
activiteiten. Een studie in een aantal gemeenten in Noord-Brabant
beschrijft een grote winkel voor kampeerartikelen die is ontstaan op
een voormalig erf en in de loop der jaren is uitgegroeid tot een groot
bedrijf, dat volgens het beleid van gemeente en provincie op een
bedrijventerrein zou thuishoren (Nieuwenhuizen et al., 2008).
Toch constateert Daalhuizen (2004) dat de effecten van hergebruik
doorgaans niet gepaard gaan met onomkeerbare, negatieve ruimtelijke
effecten; vrijkomende agrarische bebouwing wordt onderhouden of
zelfs gerenoveerd en hergebruik brengt nieuwe werkgelegenheid met
zich mee.

4.2
De markt
De NVM geeft in haar rapportage over 2013 (NVM, 2013) aan dat
de markt van woon(/werk)boerderijen al jaren zeer matig draait en in
vergelijking met 2012 verder is verslechterd. Ten opzichte van 2008,
het begin van de financiële crisis, is de prijs van een woonboerderij
met 25% gedaald. De verklaring van NVM hiervoor is dat de doelgroep kleiner geworden is. Er zijn zowel minder burgers als minder
ondernemers die zich in het landelijk gebied willen vestigen. Er is
sprake van veel aanbod – dat bovendien heel lang te koop staat –
tegen niet-marktconforme prijzen. Daarnaast is er wisselende medewerking van gemeenten inzake vrijkomende agrarische bebouwing

(VAB) of herbestemming. De moeizame financiering is tevens een
argument voor dalende prijzen en vraaguitval, zowel onder burgers als
ondernemers.

25

Alfred Groenendijk, rentmeester en makelaar in landelijk vastgoed,
geeft in een interview ten behoeve van dit onderzoek aan dat voormalige boerderijen met veel bedrijfsgebouwen niet aantrekkelijk zijn voor
particuliere woonbestemming. Particulieren die willen wonen op het
platteland hebben doorgaans geen behoefte aan veel grote schuren en
zijn niet bereid om deze gebouwen zelf te slopen.
Agrarische bebouwing te koop aangeboden voor niet-agrarische bedrijven,
zoals hoveniers, wegenbouw, paardenhouderij of stalling en opslag.
Bron: www.funda.nl.

Voor andere bedrijfsactiviteiten in voormalige agrarische bebouwing
geeft Groenendijk aan dat in de directe nabijheid van steden en grote
woonkernen, de markt beter is dan in gebieden daarbuiten. Mensen
uit de stad zoeken naar mogelijkheden om wonen en werken te
combineren op een locatie in het landelijk gebied, maar dan wel graag
binnen bereik van de stad. Ook kunnen stoppende boeren goed inspelen op de ontwikkelingen in de stad, bijvoorbeeld door het huisvesten
van tijdelijke werknemers (een ‘Polenhotel’ bijvoorbeeld). Daarnaast
constateert hij dat er groeiende interesse is in wonen in stedelijk
gebied, omdat daar meer kansen en mogelijkheden zijn voor werk. Hij

26

verwacht dat vooral in het landelijk gebied, in krimpgebieden zoals de
Achterhoek, veel leegstand kan ontstaan. In het landelijk gebied in de
Randstad denkt hij dat dit minder aan de orde is en er sneller herbestemming zal plaatsvinden.

4.3
Beleid en rol van de overheid
De planologische regels voor transformaties werden in het verleden
door provincie en gemeenten aangescherpt, als remedie tegen het
ontstaan van grote niet-agrarische bedrijven in het buitengebied. De
laatste jaren hebben veel provincies en gemeenten VAB-beleid opgesteld. Dit biedt ruimte voor meer activiteiten in vrijkomende agrarische bebouwing. Hiermee wordt een poging gedaan de economie te
versterken en de ruimtelijke kwaliteit te behouden. In deze studie is
geen nader onderzoek gedaan naar de inhoud van het VAB-beleid;
deze verschilt per provincie en gemeenten.
Provincies en gemeenten zijn huiverig
met het toelaten van niet-agrarische
bedrijven door ervaringen uit het
verleden, zoals het voorbeeld hier in
Noord-Brabant.

Joke Haverkamp (Stichting Zorg om Boer en Tuinder), Alfred
Groenendijk (agrarisch makelaar/taxateur) en Henk van Paassen (adviseur erftransformaties) geven aan dat wet- en regelgeving momenteel
veel initiatieven in de kiem smoren. Uit onderzoek van Saxion (Lier et
al., 2011) in de Achterhoek volgt dat bij herbestemmen bijvoorbeeld
minimaal een reductie van 50% van de oppervlakte bestaande gebouwen moet plaatsvinden en dat nieuwbouw verboden is. Deze strikte
eisen maken herbestemmen voor veel initiatief­nemers onaantrekkelijk.
Stichting Zorg om Boer en Tuinder en Henk van Paassen geven aan
dat het VAB-beleid moet kunnen inspelen op de veelheid aan ontwikkelingen en initiatieven die momenteel ontstaan. Het landelijk gebied
in Nederland wordt steeds multifunctioneler en diverser.
Standaardbeleid van wat wel en niet mag, past daar niet bij. Deze
conclusie sluit aan bij een recente studie van PBL (2013). Dat constateert dat de huidige uitvoeringspraktijk van het ruimtelijk beleid,

innovatieve oplossingen in de weg staat. Er is meer ruimte voor lokaal
maatwerk nodig. Dit vereist ook een andere opstelling van de overheden. Deze zouden meer ontwikkelingsgericht moeten opereren en het
initiatief bij voorbaat een positieve signatuur moeten geven, om
vervolgens binnen globale kaders te kijken wat er mogelijk is. Ook
andere stakeholders, zoals de omwonenden, de woonkernen, de
banken en het bedrijfsleven, moeten in een vroeg stadium bij het initiatief betrokken worden. Dit is ook het beeld dat Alfred Groenendijk
schetst aan de hand van een aantal voorbeelden uit de praktijk, zoals
mantelzorgwoningen op het erf. Ook hier geldt dat maatwerk nodig
is. Niet meteen in regelgeving alles vastleggen, maar samen per situatie
bekijken wat mogelijk is.
Verder geeft Groenendijk aan dat de opgave ook bovenregionale coördinatie en oplossingen vergt. Het huidige instrumentarium is vooral
gericht op het erf, maar niet alles kan op dit niveau opgelost worden.
Hij noemt bijvoorbeeld het verplaatsen van bouwrechten van erf
binnen eigen of andere gemeente in de regio of het laten ontwikkelen
van een nieuwe bouwkavel door de overheid in plaats van door de
voormalige boer (voormalige eigenaar heeft dan geen inkomen uit
werk en heeft daarmee fiscale voordelen).
Overigens blijkt ook dat de mogelijkheden van het huidige instrumentarium niet altijd breed bekend zijn, noch bij de erfeigenaren, noch bij
geïnteresseerden (Wing, 2013; med. G. Fikken, gemeente Hellendoorn).

4.4
Leegstand of sloop?
Nieuwe agrarische activiteiten en nieuwe andere economische activiteiten zullen leiden tot hergebruik van een deel van de vrijkomende agrarische bebouwing, maar de vraag is of dit voldoende zal zijn om grootschalige leegstand te voorkomen.
Leegstand van agrarische bedrijven laat zich in het veld nu nog niet
snel herkennen, aldus Henk van Paassen, adviseur erftransformatie. Af
en toe vervalt een schuur, maar tot nu toe houden de bewoners doorgaans de schuur in gebruik, bijvoorbeeld als opslagplaats of multifunctionele ruimte. Alfred Groenendijk, agrarische makelaar, beaamt dit
en zegt dat veel boeren eigenlijk al gestopt zijn, maar nog een beetje
‘voorthobbelen’.
Verloedering ligt op de loer, maar of het een probleem is, vindt hij een
subjectieve kwestie. Het zal in ieder geval sluipenderwijs gaan. Oude
varkensstallen zijn volgens Stichting Boer en Tuinder niet meer te
gebruiken voor andere doeleinden, omdat het gebouwen zijn met veel
kleine hokken waar de varkensgeur zich lastig uit laat verdrijven.
Verder laten de cijfers zien dat veel vrijkomende schuren na 1970
gebouwd zijn. Dat betekent dat ze vaak visueel niet aantrekkelijk zijn.
Bovendien brengt het geschikt maken voor andere functies mogelijk
hoge kosten met zich mee. Sloop ligt dus eerder voor de hand dan
hergebruik.

27

Verouderde stallen.
Bron: www.funda.nl.

Er vindt wel sloop plaats, vaak ondersteund met een regionale subsidieregeling (zoals o.a. in Midden-Limburg in 2012) en Ruimte-voorRuimteregelingen. Ruimte-voor-Ruimte kenmerkt zich door het
bouwen van één of enkele woningen op het erf of op daarvoor aangewezen locaties, in ruil voor sloop van de bedrijfsgebouwen. Gezien de
huidige crisis op de woningmarkt is de interesse in woningen beperkt,
temeer omdat ze vaak tot een duurder prijssegment behoren. Alfred
Groenendijk geeft aan dat momenteel vaak de baten van een Ruimtevoor-Ruimtebenadering niet opwegen tegen de kosten. Daardoor stagneert deze ontwikkeling. Kosten voor sloop, leges en advisering
kunnen oplopen tot 100.000 euro. Daar komt vaak nog bij dat in
dergelijke projecten de baten als inkomsten uit arbeid gezien worden
en er ook nog inkomstenbelasting over betaald dient te worden. Henk
van Paassen geeft aan dat de recessie zeker weerslag heeft op de functieveranderingen, maar dat er wel mondjesmaat huizen verkocht
worden (o.a. ook op nieuw te ontwikkelen landgoederen). Daarnaast
zijn initiatiefnemers bezig hun plannen te wijzigen om de woningen
goedkoper te maken. Stichting Zorg om Boer en Tuinder geeft aan
dat voor een goede sloopregeling (zoals VIV) zeker veel animo zal zijn,

maar dat zo’n regeling niet één op één gekoppeld moet worden aan
een financieringsmodel via nieuwbouw van extra woningen. Bij een
vastzittende woningmarkt is de behoefte aan extra woningen namelijk
gering.
In de wetenschap dat – naast leegstand – schaalvergroting en nieuwbouw van stallen op de overblijvende agrarische bedrijven gewoon
doorgaan, groeit het besef dat verdere verstening de open ruimte in
het landelijk gebied laat dichtslibben (Gies et al., 2007) en daarmee de
ruimtelijke kwaliteit aangetast wordt. Sloop draagt dan bij aan het
behoud van het karakter van het landelijk gebied. De vraag is alleen:
wie betaalt de sloopkosten? Voormalige agrariërs zullen, gegeven de
hoge kosten en geringe opbrengsten, niet snel overgaan tot sloop.
Daarnaast hopen ze wel de gebouwen een andere economische functie
te kunnen geven. Onderzoek naar de toekomst van Twentse erven
(Wing, 2013) geeft aan dat het huidige instrumentarium ten behoeve
van ruimtelijke kwaliteit vooral gericht is op financiering via nieuw
rood, en dat deze werkwijze aan kracht verliest voor kwaliteitsverbetering van vrijkomende agrarische bebouwing. Ze geven aan dat er
nagedacht moet worden over aanvullende en/of nieuwe strategieën
gericht op omgaan met sluipende verwaarlozing, zorgdragen voor
tijdelijke kwaliteit en inspelen op lokale kansen.

29

30

5.
Samenvatting,
conclusies en
aanbevelingen

5.1
Aard en omvang vrijkomende
agrarische bebouwing
De centrale vraag in dit onderzoek was wat we in de nabije toekomst
aan vrijkomende agrarische bebouwing kunnen verwachten.
Tot 2030 zullen naar verwachting tussen de 16.000 en 24.000 agrarische bedrijven in Nederland stoppen. Veel van deze bedrijven hebben
geen opvolger. De grond van de stoppers wordt overgenomen door de
groeiende boeren en op vrijkomende erven vindt er een erftransformatie plaat naar wonen en/of werken. Bij de stoppende boeren komen tot
2030 circa 24 miljoen m2 bedrijfsgebouwen en 8 miljoen m2 gebouwen met een woonfunctie beschikbaar.
Ongeveer de helft van de vrijkomende agrarische gebouwen dateert uit
de periode 1970-2000. Deze periode kenmerkt zich door een sterke
rationalisatie en schaalvergroting in de landbouw. Stallen werden op
de meest efficiënte en goedkope manier gebouwd. Gebrek aan architectonische kwaliteiten en regionale verschillen maakt dat deze gebouwen een beperkte (cultuur)historische waarde hebben. Vooral in de
graasdierhouderij (met name melkveehouderij) komen veel gebouwen
(ligboxenstallen) beschikbaar.
In regio’s in Gelderland, Overijssel, Oost-Brabant/Noord-Limburg,
Noord-Oostpolder en Zuidwest-Friesland komt in absolute getallen
veel agrarische bebouwing beschikbaar. In de Randstad is dit in geringere mate het geval.

31

32

In hoeverre vrijkomende agrarische bebouwing ook daadwerkelijk leeg
komt te staan, is nog lastig te bepalen. Cijfers over huidige leegstand
zijn er niet. Leegstand is momenteel ook niet goed zichtbaar. Wel is
het vermoeden dat er de komende jaren veel gebouwen leeg komen te
staan. Tot nu kwamen vooral kleinere agrarische erven vrij, vaak met
historische bebouwing, die voor stedelingen aantrekkelijke woonbestemmingen vormden. De verwachting is dat na dit ‘laaghangend
fruit’ vooral erven vrijkomen die minder aantrekkelijk zijn, door
jongere bebouwing en veel grotere oppervlakten aan schuren. De
hoeveelheid vrijkomende bebouwing na 1970, met een geringe
cultuurhistorische waarde, is daar een indicatie voor. Ervan uitgaande
dat de gebouwen met woonfunctie in gebruik blijven voor wonen, een
deel van de vrijkomende stallen weer hergebruikt wordt door boeren
die doorgaan en een deel gebruikt wordt voor nieuwe economische
activiteiten, komt circa 15 miljoen m2 echt leeg te staan.

5.2
Ingrediënten
erftransformaties
Op locaties van voormalige agrarische bedrijven worden nieuwe activiteiten gezien als een kans om de leefbaarheid in het landelijk gebied
te behouden of te versterken. Het overgrote deel van de bewoners in
het landelijk gebied is overigens niet als agrariër actief. In Nederland is
gemiddeld 1 op de 10 erven nog in agrarisch gebruik.
Het transformatieproces is een proces van de lange adem. Boeren
bouwen langzaam af (stoten vee af, verhuren grond) en blijven er vaak
nog wonen na het bedrijf te hebben beëindigd. Mocht een locatie op
de markt aangeboden worden, dan staat die lang te koop. De prijzen
zijn ten opzichte van 2008 met een kwart gedaald. De doelgroep voor
het kopen van woon(/werk)boerderijen is kleiner geworden. Locaties
met veel bedrijfsgebouwen zijn niet in trek bij particulieren en locaties
dichtbij woonkernen zijn aantrekkelijker voor herbestemmen dan
verafgelegen locaties.
Verouderde stallen.
Bron: www.funda.nl.

33

Het landelijk gebied wordt multifunctioneler en diverser. Wet- en
regelgeving voor erftransformaties anticipeert daar te weinig op. Dit is
in overeenstemming met wat het Planbureau voor de Leefomgeving
concludeert: ruimtelijk beleid biedt onvoldoende ruimte voor innovatieve ontwikkelingen en oplossingen vanuit de maatschappij.
Overheden zouden meer ontwikkelingsgericht moeten opereren en het
initiatief bij voorbaat een positieve signatuur moeten geven, om
vervolgens binnen globale kaders te kijken of er iets mooiers van te
maken is. Dit kunnen ze overigens niet alleen, ook andere stakeholders zoals omwonenden, banken en het bedrijfsleven, moeten in een
vroeg stadium bij het initiatief betrokken worden.
Naast erftransformaties ligt sloop van lege bedrijfsgebouwen ook voor
de hand. De Ruimte-voor-Ruimteregeling is een geschikt instrument
om de sloopkosten te financieren. Omdat sloop voornamelijk gekoppeld is aan de mogelijkheid om een nieuwe woning terug te bouwen,
levert de Ruimte-voor-Ruimteregeling, gezien de huidige crisis op de
woningmarkt, te weinig resultaat in slopen van gebouwen. Nieuwe
strategieën en oplossingen om de sloop van agrarische bebouwing te
kunnen financieren, zijn wenselijk.

5.3
Aanbevelingen
De studie heeft laten zien dat er een grote transformatie in landelijk
gebied zal plaatsvinden en dat daarbij veel leegstand van agrarische
bebouwing zal ontstaan. Een volgende generatie strategieën en instrumentarium lijkt noodzakelijk om de sociaal-economische, ruimtelijke
kwaliteiten en leefbaarheid in het landelijk gebied te behouden. De
analyse uit deze studie biedt daar, zonder volledig te zijn, een aantal
aanknopingspunten voor:
• Wat betreft de omvang in m2 is deze groter dan de leegstand in
andere sectoren zoals bedrijfsterreinen, winkels en kantoren. We
stellen voor om in de huidige leegstanddiscussie in de laatstge-

34

noemde sectoren ook de vrijkomende agrarische bebouwing mee te
nemen. Niet alleen vanwege het feit dat de omvang van leegstand
in de sector groter is, maar vooral omdat een integrale benadering
kansen biedt om nieuwe economische functies voor de voormalige
agrarische bebouwing te vinden.
• Voor overheden is het van belang dat er sprake is van een positieve
grondhouding ten opzichte van het initiatief dat zich aandient.
Niet beginnen met alleen kijken naar de vergunningsvoorwaarden,
maar de initiatiefnemers bevragen over hun plannen en ambities,
om vervolgens in een gezamenlijke dialoog te verkennen of de
plannen passen of aangepast kunnen worden. Dit betekent maatwerk op lokaal niveau. Ruimtelijke kwaliteit en beeldkwaliteit zijn
daarbij een belangrijk aandachtspunt.
• Het past de overheden ook om te opereren op een actieve, uitnodigende manier en om de mogelijkheden voor vrijkomende agrarische bebouwing goed te verkennen. De mogelijkheden zijn namelijk niet altijd breed bekend. Dit kan door partijen (in vroeg
stadium) bij elkaar te brengen en te inspireren. Maak gebruik van
de energieke samenleving en koppel initiatieven aan potentiële
locaties. Ook meer integraal denken past daar bij. Bijvoorbeeld als
een zorginstelling wil uitbreiden, kijk dan niet alleen naar de
mogelijkheden van uitbreiding op huidig terrein, maar verken wat
de mogelijkheden binnen leegstaande gebouwen zijn.
• Niet voor alle leegstand zal een nieuwe functie gevonden worden.
Sloop van onaantrekkelijke stallen zal onvermijdelijk zijn. Het
huidige instrumentarium daarvoor (Ruimte-voor-Ruimteregeling)
werkt alleen bij een florerende vastgoedmarkt. Nu de groei daar uit
is, is het van belang dat marktpartijen en initiatiefnemers nieuwe
verdienmodellen ontwikkelen om leegstand te voorkomen en sloop
te bekostigen. Zorg daarbij voor maatschappelijke meerwaarde
waarbij de ruimtelijke kwaliteit en vitaliteit van het landelijk gebied
gewaarborgd blijven.
• Houd in de strategie rekening met regionale verschillen. Niet elke
locatie heeft hetzelfde potentieel tot ontwikkeling. Dichtbij de stad
zijn meer mogelijkheden dan in verder weg gelegen gebieden. Ook
het type vrijkomende bebouwing biedt bepaalde mogelijkheden, of
beperkt deze. Een nadere en meer regionale analyse van de huidige
dataset kan daarin meer inzicht geven.
• Naast maatwerk op lokaal niveau zijn (boven)regionale oplossingen
nodig. Denk aan samenwerking tussen stedelijk en landelijk gebied
of samenwerking tussen regio’s om voor lokale problemen regionale
oplossingen te bedenken (bijvoorbeeld via verevening).
• Ten slotte is van belang dat we van elkaar blijven leren. Leegstand
is een probleem dat zich in andere sectoren al heeft gemanifesteerd.
Mogelijk zijn oplossingen die daar al bedacht zijn ook effectief voor
de agrarische bebouwing. Daarnaast is het, gezien de grote hoeveelheid belanghebbenden, van belang dat kennis over hoe om te gaan
met dit vraagstuk op een goede manier met elkaar gedeeld zal
worden.

36

Bronnen

Literatuur
• Agricola, H.J.; F.R. Veeneklaas, C.M.L. Hermans, (2008). Waar

gebeurt het? Over hot-spotgebieden, transitiegebieden, luwtegebieden
en agrarische gebieden in Nederland Wageningen. Alterra, (Alterrarapport 1622), p. 55.
• Anonymus (2010). De fluisterrevolutie op het platteland. Tien jaar
na het pact van Brakkestein.
• Atelier Overijssel (2007). Cahier d’atelier; Levende Erven. Zwolle,
juli 2007.
• Bieleman, J. (2008). Boeren in Nederland. Geschiedenis van de landbouw 1500-2000. Uitgeverij Boom, Amsterdam.
• Boerderij (2012). Bedrijfsbeëindiging is een worsteling. Goede voorbereiding ontbreekt vaak. Boerderij 98, no. 7 (13 november 2012).
• Daalhuizen, F.B.C. (2004). Vrijgekomen agrarische bebouwing:
beleid en effecten/ Nieuwe bedrijven in oude boerderijen: de keuze
voor een voormalige boerderij als bedrijfslocatie. Proefschrift,
Universiteit Utrecht, Utrecht.
• EIB (2012). Landelijke samenvatting kantorenmonitor.
• Fontein, R.J., B.C. Breman, W. Kuindersma, J. Westerink (2012).
Gemeenten en Krimp, uitnodigingsplanologie als perspectief, ROM
Magazine 30 (7/8)., p. 33-36.
• Geijzendorffer, I.R., T. Hermans, H. Naeff & I. Staritsky (2010).
Duurzaam agrarisch ruimtegebruik; ruimtelijke analyse van de stoppers en blijvers in de veehouderij in Nederland in de periode 19972006 en gevolgen voor de toekomst. Wageningen, Alterra (niet gepubliceerd).
• Geerling-Eiff, F.A., H.A.B. van der Meulen (2008).
Bedrijfsbeëindiging in de land- en tuinbouw: op een kruispunt en
dan? Den Haag: LEI, 2008 (rapport/LEI 2008-001) - ISBN
9789086152414, 104 p.

37

38

• Gies, E., L. Groenemeijer, W. Meulenkamp, R. Smidt, H. Naeff,

M. Pleijte & M. van Steekelenburg (2005). Verstening en functieverandering in het landelijk gebied, Een onderzoek naar de aard en
omvang van verstening in het landelijk gebied ten behoeve van het
monitoring- en evaluatieprogramma van Nota Ruimte. Alterra,
Wageningen.
• Lier, G., K. Bugge, L. Eijsink en N. Schuerink (2011). Nieuwe
melkkoeien in de stal. Onderzoek beleid vrijkomende agrarische
bebouwing en nieuwe economische functies. Saxion.
• Gies, T.J.A, L.M.G. Groenemeijer, R. Hoogduijn, H. Agricola,
I. Salverda, W.J.H. Meulenkamp, H.S.D Naeff (2007). Verstening
en verglazing in vijf landelijke gebieden: Omvang, Oorzaken en
Oordelen. Wageningen, Alterra, Alterra-rapport 1588.
• Klijn, J.A., F.R. Veeneklaas (2007). Anticiperend landschapsbeleid.
Deel 1: drijvende krachten. Alterra Wageningen UR, Wageningen.
• Nieuwenhuizen, W., M. Pleijte, R.P. Kranendonk, W.J. de Regt
(2008). Ruimte voor bouwen in het buitengebied: de uitvoering van
de oude Wet op de Ruimtelijke Ordening (WRO) in de praktijk.
Wettelijke Onderzoekstaken Natuur & Milieu, WOt-rapport 32,
Wageningen.
• Molenaar, C. (2012). Een op de drie winkels verdwijnt. www.nu.nl
• Planbureau voor de Leefomgeving (2013). Leren van het energieke
platteland. Lokale en regionale coalities voor duurzame plattelandsontwikkeling. Den Haag, augustus 2013.
• Stateline.cbs.nl
• Stokkers, R., R.W. van der Meer, H.B. Schoorlemmer, V.J.C.
Hendriks-Goossens (2010). Opvolgers gezocht voor het boerenbedrijf.
Den Haag: LEI Wageningen UR, 2010 (rapport Lei Wageningen
UR 2010-042), ISBN 9789086154326, 72 p.
• Wing, 2013. Toekomst van Twentse erven. Kansen en knelpunten bij
herbestemming van vrijkomende agrarische erven in NoordoostTwente. Rapport 1304.

Gesprekken
• Alfred Groenendijk, NVM; agrarisch makelaar/taxateur Ditters

Makelaars Veenendaal
• Joke Haverkamp, Stichting Zorg om Boer en Tuinder
(www.zorgomboerentuinder.nl/)
• Henk van Paassen, adviseur landelijk gebied bij Amer RO en bij
www.dorpenlandadvies.nl
• Wim Verbeek, Stichting Zorg om Boer en Tuinder
(www.zorgomboerentuinder.nl/)

40

Bijlage 1:
Nadere uitwerking
cijfers vrijkomende
agrarische bebouwing

2000

2012

blijvers 2030

stoppers 2012-2030

bandbreedte

bandbreedte

Drenthe

4748

3581

2734

2359

847

1222

Flevoland

2207

1738

1306

1115

432

623

Friesland

7025

5543

4326

3786

1217

1757

Gelderland

15742

11226

8116

6737

3110

4489

Groningen

4098

3187

2471

2153

716

1034

Limburg

6096

4248

3003

2451

1245

1797

Noord-Brabant

15935

11404

8184

6756

3220

4648

Noord-Holland

5630

4115

2970

2462

1145

1653

Overijssel

11204

8350

6162

5192

2188

3158

Utrecht

3595

2749

2065

1762

684

987

Zeeland

4088

3126

2397

2074

729

1052

Zuid-Holland

5951

4444

3411

2953

1033

1491

Nederland

86319

63711

47081

39800

16630

23911

41

Tabel 1: Aantal agrarische bedrijven
(exclusief glastuinbouwbedrijven)
naar provincies voor peiljaar 2000,
2012 en een bandbreedte van de te
verwachten stoppers en blijvers op
basis van doortrekken trend schaalvergroting.
Bron: CBS Statline, eigen bewerking
Alterra.

Tabel 2: Aantal agrarische bedrijven
(exclusief glastuinbouwbedrijven)
naar provincies op basis van selectie
bedrijven met bedrijfshoofd ouder
dan 50 zonder opvolger.
Bron: GIAB, eigen bewerking
Alterra.

Aantal bedrijven

Aantal stoppers

Percentage stoppers

Drenthe

1400

37%

Flevoland

515

29%

Friesland

2079

35%

Gelderland

4926

39%

Groningen

1218

36%

Limburg

1497

34%

Noord-Brabant

4283

34%

Noord-Holland

1512

37%

Overijssel

3276

35%

Utrecht

1090

38%

Zeeland

912

33%

Zuid-Holland

1716

37%

Nederland

24424

36%

woonhuizen

bedrijfsgebouwen

Totaal

vrijkomend
2

totaal

vrijkomend

abs. (x miljoen m )

abs. (x miljoen m )

%

abs. (x miljoen m )

abs. (x miljoen m2)

%

Drenthe

1,9

0,6

31%

4,0

1,0

24%

Flevoland

0,6

0,2

27%

3,7

1,2

32%

Friesland

4,0

1,1

27%

5,7

1,3

23%

Gelderland

4,3

1,5

35%

16,6

4,7

28%

Groningen

2,5

0,8

30%

3,4

0,8

24%

Limburg

2,1

0,7

32%

8,1

1,7

21%

Noord-Brabant

4,2

1,3

31%

22,2

5,0

23%

Noord-Holland

1,7

0,5

31%

5,9

1,5

25%

Overijssel

3,4

1,0

30%

12,1

2,9

24%

Utrecht

1,0

0,3

35%

3,8

1,1

28%

Zeeland

0,6

0,2

30%

3,4

0,8

23%

Zuid-Holland

1,7

0,5

30%

6,3

1,7

27%

Nederland

28,1

8,7

31%

95,3

23,5

25%

Tabel 3: Prognose vrijkomende agrarische bebouwing 2012-2030 per
provincie in m2 en als percentage
huidige m2 uitgesplitst naar woonhuizen en bedrijfsgebouwen (exclusief
glastuinbouw).
Bron: BAG, GIAB, TOP10-NL,
eigen bewerking Alterra.

2

2

Oppervlakte (in miljoen m 2)

Aandeel van totale agrarische bebouwing (%)

woonhuizen

bedrijfsgebouwen

totaal

woonhuizen

bedrijfsgebouwen Totaal

ouder dan 1900

1,4

0,6

2,1

34%

29%

32%

tussen 1900-1940

3,0

2,2

5,2

34%

32%

33%

tussen 1940-1970

2,1

5,1

7,2

30%

30%

30%

tussen 1970-2000

1,8

11,8

13,6

28%

24%

25%

na 2000

0,4

3,8

4,2

24%

18%

19%

Totaal

8,7

23,5

32,2

31%

25%

26%

Tabel 4: Prognose vrijkomende agrarische bebouwing 2012-2030 naar
bouwperiode, uitgesplitst naar woonhuizen en bedrijfsgebouwen (exclusief
glastuinbouw).
Bron: BAG, GIAB, TOP10-NL,
eigen bewerking Alterra.

Oppervlakte (in miljoen m 2)

Aandeel van totale agrarische bebouwing (%)

Woon-huizen

Bedrijfs-gebouwen

totaal

woonhuizen

bedrijfsgebouwen totaal

Akkerbouw

1,8

4,4

6,2

38%

33%

34%

Blijvende teelten/
Tuinbouw

0,6

2,4

3,0

30%

22%

24%

Graasdierhouderij

5,3

11,5

16,8

30%

26%

27%

Hokdierhouderij

0,5

3,7

4,2

24%

18%

19%

Gemengde bedrijven

0,5

1,5

2,0

28%

21%

23%

Totaal

8,7

23,5

32,2

31%

25%

26%

Tabel 5: Prognose vrijkomende agrarische bebouwing 2012-2030 naar
bedrijfstype, uitgesplitst naar woonhuizen en bedrijfsgebouwen (exclusief
glastuinbouw).
Bron: BAG, GIAB, TOP10-NL,
eigen bewerking Alterra.