Straffe invloed
Evaluatie van de
Gedragsbeïnvloedende maatregel

B. Bijl
R.M. Eenshuistra
E.E. Campbell

Straffe invloed
Evaluatie van de
Gedragsbeïnvloedende maatregel

November 2011
B. Bijl
R.M. Eenshuistra
E.E. Campbell

Colofon
Duivendrecht, november 2011

Dit rapport is uitgegeven door:
PI Research
Postbus 366
1115 ZH Duivendrecht
Telefoon: 020 – 65 01 500
www.piresearch.nl

In opdracht van:
Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC) van het ministerie
van Veiligheid en Justitie.

Auteurs:
Dr B. (Bas) Bijl en drs R.M. (Rena) Eenshuistra zijn senior onderzoeker en drs E.E.
(Efua) Campbell is junior onderzoeker bij PI Research. PI Research is een
organisatie voor onderzoek, innovatie en opleiding, gericht op de ontwikkeling,
opvoeding en behandeling van kinderen en jongeren.
De (oud)collega‟s dr Y. (Yoast) van Baardewijk, drs A.C. (Anke) Breg-Vijlbrief en dr
M.J. (Marc) Noom zijn in een eerder stadium van dit onderzoeksproject betrokken
geweest bij de uitvoering van onderdelen van het onderzoek. Als medeauteur
hebben Breg-Vijlbrief en Noom bijdragen geleverd aan hoofdstukken uit Deel III,
respectievelijk Deel I, II en III.
Met dank aan:
-

dhr drs N. Tollenaar en dhr dr B.S.J. Wartna van het WODC voor inspanningen
ten behoeve van de analyses van de data uit OBJD.
vertegenwoordigers uit de jeugdstrafrechtsketen in drie arrondissementen voor
hun bereidheid medewerking te verlenen aan de interviews voor dit onderzoek.
de parketten in drie arrondissementen, en hun medewerkers, die de
onderzoekers hebben ontvangen en ondersteund bij het uitvoeren van
dossieronderzoek ter plaatse.

© 2011 WODC, Ministerie van Veiligheid en Justitie, auteursrecht voorbehouden.

Inhoudsopgave

Samenvatting ..................................................................................................................vii
1

Achtergrond en introductie .......................................................................................1

1.1 Wijziging van het jeugdstrafrecht..............................................................................1
1.2 Evaluatie van de wetswijzigingen .............................................................................2
1.3 Juridisch kader van de gedragsbeïnvloedende maatregel en overige wijzigingen ..2
1.3.1 Inleiding ..............................................................................................................2
1.3.2 Invoering gedragsbeïnvloedende maatregel voor jeugdigen ............................2
1.3.3 Overige wijzigingen ............................................................................................5
1.4 Onderzoeksopdracht en vraagstelling ......................................................................6
1.5 Onderzoeksopzet ......................................................................................................7
1.5.1 Dataverzameling ................................................................................................7
1.5.2 Data-analyse ....................................................................................................10
1.6 Leeswijzer ...............................................................................................................10

Deel I De planevaluatie
2

13

De planevaluatie: doel en werkwijze ......................................................................15

2.1 Evaluatie van plannen en achterliggende ideeën ..................................................15
2.2 Te beantwoorden onderzoeksvragen .....................................................................16
2.3 De planevaluatie .....................................................................................................16
2.3.1 Reconstructie van de onderliggende theorie ...................................................16
2.3.2 Opzet en werkwijze ..........................................................................................17
2.4 Focus en reikwijdte .................................................................................................18
3

Ten grondslag liggende ideeën ..............................................................................19

3.1 De uitgangssituatie .................................................................................................19
3.2 Probleemanalyse: knelpunten in de geldende wetgeving ......................................19

i

Inhoudsopgave

3.3 Veronderstellingen die aan de oplossing ten grondslag liggen ............................. 21
3.4 Verwachtingen over de wetswijzigingen ................................................................ 26
4

De theoretische en empirische basis .................................................................... 27

4.1 De programmatheorie achter de wetswijzigingen.................................................. 27
4.1.1 Drie basiselementen ........................................................................................ 27
4.1.2 Doel ................................................................................................................. 27
4.1.3 Doelgroep ........................................................................................................ 27
4.1.4 Aanpak............................................................................................................. 28
4.1.5 De verbinding tussen de basiselementen ....................................................... 31
4.2 De empirische onderbouwing van de programmatheorie ...................................... 33
5

Onderbouwing en verwachting van de wetswijzigingen ..................................... 35

5.1 Een pedagogisch perspectief................................................................................. 35
5.2 De analyse-uitkomsten........................................................................................... 35
5.3 Conclusie................................................................................................................ 37

Deel II Ervaringen in de justitiële keten
6

39

Interviews in de justitiële keten: doel en werkwijze ............................................. 41

6.1 De gedragsbeïnvloedende maatregel voor jeugdigen in de praktijk ..................... 41
6.2 Te beantwoorden onderzoeksvragen .................................................................... 41
6.3 De interviews: opzet en werkwijze ......................................................................... 42
6.3.1 Respondenten en procedure ........................................................................... 42
6.3.2 Data-analyse ................................................................................................... 43
6.4 Focus en reikwijdte ................................................................................................ 43
7

Bevindingen in drie arrondissementen ................................................................. 45

7.1 Twee interviewrondes ............................................................................................ 45
7.2 Ervaringen met opgelegde maatregelen................................................................ 45
7.3 Kennis over de gedragsbeïnvloedende maatregel ................................................ 46

ii

Straffe invloed

7.4 Besluitvorming inzake de gedragsbeïnvloedende maatregel ................................47
7.5 Tenuitvoerlegging van de gedragsbeïnvloedende maatregel ................................47
7.6 Resultaten van de gedragsbeïnvloedende maatregel............................................48
7.7 Waargenomen knelpunten......................................................................................48
7.8 Geconstateerde verbeteringen en veranderingen ..................................................50
7.9 Verwachtingen over de gedragsbeïnvloedende maatregel ....................................51
8

Parallelle rapportages en onderzoeken .................................................................53

8.1 Relatie met dit rapport ............................................................................................53
8.2 Rapportages van het ministerie van Justitie...........................................................53
8.2.1 Inventarisatie bij Arrondissementale Platformen Jeugd ..................................53
8.2.2 Opgelegde gedragsbeïnvloedende maatregelen in Nederland .......................54
8.2.3 Analyse van casusmateriaal over gedragsbeïnvloedende maatregelen .........55
8.3 Impactanalyse door bureau Significant ..................................................................56
8.4 Overeenkomsten en verschillen tussen de onderzoeken ......................................58
9

Zicht op de implementatie van de gedragsbeïnvloedende maatregel................61

9.1 Ervaringen in drie arrondissementen......................................................................61
9.2 Conclusie ................................................................................................................61

Deel III De toepassing van jeugdsancties sinds de ‘Wet
gedragsbeïnvloeding jeugdigen’

69

10 Kwantitatief onderzoek: doel en werkwijze ...........................................................65
10.1 De „Wet gedragsbeïnvloeding jeugdigen‟ in getallen .............................................65
10.2 Te beantwoorden onderzoeksvragen .....................................................................65
10.3 OBJD-analyse en dossieranalyse ..........................................................................65
11 Trends op grond van justitiële data .......................................................................67
11.1 OBJD-analyse: getallen en feiten ...........................................................................67
11.2 Onderzoeksopzet en werkwijze ..............................................................................67

iii

Inhoudsopgave

11.2.1 Onderzoeksvragen 4a, 5a en 6 .................................................................. 67
11.2.2 Werkwijze .................................................................................................... 67
11.2.3 Data-analyse ............................................................................................... 68
11.3 Beschrijving van de onderzoeksgroep ................................................................... 69
11.3.1 Aantal .......................................................................................................... 69
11.3.2 Leeftijd ......................................................................................................... 69
11.3.3 Geslacht ...................................................................................................... 70
11.3.4 Geboorteland .............................................................................................. 70
11.4 Kenmerken van bewezen verklaarde delicten ....................................................... 71
11.4.1 Type gepleegde delicten ............................................................................. 71
11.4.2 Strafdreiging en zwaarte van de gepleegde delicten ................................. 72
11.4.3 Strafrechtelijk verleden ............................................................................... 73
11.5 Veroordelingen ....................................................................................................... 74
11.5.1 Rechterlijke afdoeningen ............................................................................ 74
11.5.2 Combinaties van sancties ........................................................................... 76
12 Trends op grond van dossiergegevens ................................................................ 79
12.1 Dossieranalyse: onderzoek in de breedte ............................................................. 79
12.2 Onderzoeksopzet en werkwijze ............................................................................. 79
12.2.1 Onderzoeksvragen 4b en 5b ...................................................................... 79
12.2.2 Werkwijze .................................................................................................... 79
12.3 Bijzondere voorwaarden ........................................................................................ 81
12.3.1 OBJD-data .................................................................................................. 81
12.3.2 Achtergrondkenmerken jongeren ............................................................... 82
12.3.3 Invulling bijzondere voorwaarde ................................................................. 84
12.4 Gedragsbeïnvloedende maatregel......................................................................... 85

iv

Straffe invloed

12.4.1 Achtergrondkenmerken jongeren ................................................................85
12.4.2 Invulling gedragsbeïnvloedende maatregel ................................................86
13 Ontwikkelingen in het opleggen van jeugdsancties.............................................89
13.1 Het gebruik van „oude‟ sanctie(combinatie)s..........................................................89
13.2 Het gebruik van „nieuwe‟ sanctie(combinatie)s ......................................................90
13.3 Invulling van de bijzondere voorwaarde .................................................................90
13.4 Invulling van de Gedragsbeïnvloedende maatregel ...............................................90
13.5 Conclusie ................................................................................................................91
14 Eindconclusie en slotbeschouwing .......................................................................93
14.1 De evaluatiebepaling in de wet ...............................................................................93
14.2 Gedragsbeïnvloedende maatregel wordt beperkt gebruikt ....................................94
14.2.1 Minder GBM‟s dan verwacht .......................................................................94
14.2.2 Gevarieerde invulling van de maatregel ......................................................94
14.2.3 Mogelijke verklaringen van beperkt gebruik ................................................94
14.3 Nieuwe combinaties van jeugdsancties .................................................................96
14.4 Tot besluit ...............................................................................................................97
Bronverwijzing ................................................................................................................99
Bijlage A Matrix ‘Gedragsinterventies voor jeugdige en volwassen daders’ ........103
Bijlage B Invulling van de bijzondere voorwaarden in 2004-2006 ..........................105
Bijlage C Invulling van de bijzondere voorwaarden in 2009 ....................................107
Bijlage D Invulling van de gedragsbeïnvloedende maatregel .................................111
Lijst met gebruikte afkortingen ...................................................................................115
Samenstelling begeleidingscommissie .....................................................................117

v

Samenvatting

Evaluatie van de wijzigingen in het jeugdstrafrecht
Op 1 februari 2008 is de „Wet gedragsbeïnvloeding jeugdigen‟ in werking getreden.
In dit kader is een aantal wijzigingen ingevoerd in het jeugdstrafrecht (Staatsblad
2007, 575). Het doel van deze wijzigingen was de mogelijkheden tot
gedragsbeïnvloeding van jeugdigen te verruimen, onder meer door de invoering van
de Gedrags Beïnvloedende Maatregel (GBM). De wetswijzigingen moeten er toe
bijdragen dat de rechter meer en betere instrumenten in handen krijgt waarmee hij
het gedrag van de jeugdige en diens positie in de maatschappij ten positieve kan
(laten) beïnvloeden.
Dit rapport doet verslag van een onderzoek naar de invoering van bovenbedoelde
strafrechtelijke vernieuwingen. Daarmee is uitvoering gegeven aan wens van de
wetgever om de vernieuwingen, drie jaar na inwerkingtreding, te (laten) evalueren.

Onderzoeksopdracht en vraagstelling
De GBM is het belangrijkste onderdeel van de wetswijzigingen en ook in dit
onderzoek is de aandacht voor een groot deel hierop gericht. De probleemstelling
van het onderzoek luidt: In hoeverre worden de met de wetswijziging beoogde
mogelijkheden en wijzigingen in de praktijk gebruikt. Eén en ander is nader
uitgewerkt in de volgende onderzoeksvragen.
1. Wat is de inhoud van de wetswijziging en op grond waarvan wordt verondersteld
dat de invoering van de gedragsmaatregel leidt tot betere mogelijkheden om het
gedrag van jeugdigen, die één of meer strafbare feiten hebben begaan, te
beïnvloeden.
2. In welke mate wordt, vóór de invoering van de nieuwe wet, door de Zittende
Magistratuur gebruik gemaakt van straffen, maatregelen en bijzondere
voorwaarden uit het jeugdstrafrecht?
3. In welke mate wordt, vóór de invoering van de nieuwe wet, gebruik gemaakt van
de bestaande mogelijkheden om straffen en maatregelen uit het jeugdstrafrecht
in combinatie met elkaar toe te passen?
4. In welke mate wordt, sinds de invoering van de wetswijziging, gebruik gemaakt
van de „oude‟ mogelijkheden om straffen en maatregelen toe te passen en te
combineren? Hoe worden deze ingevuld?
5. Hoe vaak wordt gebruik gemaakt van de nieuwe mogelijkheden (incl.
sanctiecombinaties) die de wet, sinds de wijziging, creëert? Hoe worden deze
ingevuld?
6. In de plaats van welke sanctiemodaliteiten uit het „oude‟ jeugdstrafrecht, en in
welke aantallen, worden de nieuwe mogelijkheden (incl. sanctiecombinaties)
toegepast?

vii

Samenvatting

7. Hoe verloopt de implementatie van de wetswijziging (in het bijzonder m.b.t. de
GBM) en voldoet de wetswijziging aan de verwachtingen van de wetgever?
Ter beantwoording van deze vragen zijn tussen januari 2006 en mei 2011 gegevens
verzameld van uiteenlopende aard. Voor de „planevaluatie‟ (zie onderzoeksvraag 1)
zijn diverse schriftelijke bronnen geraadpleegd (zoals Kamerstukken, beleidsnota‟s
en gedragswetenschappelijke literatuur). Om zicht te krijgen op (het verloop van) de
implementatie van de GBM zijn in de arrondissementen Almelo, Utrecht en Zwolle
interviews afgenomen bij vertegenwoordigers uit de jeugdstrafketen (zoals
kinderrechters,
medewerkers
jeugdreclassering).
De
interviews
hebben
plaatsgevonden in 2009 en 2010. Hierbij waren telkens tien deskundigen betrokken
(vraag 7). Voor de analyse van mogelijke veranderingen en verschuivingen in het
jeugdsanctiepakket, als gevolg van de wetswijzigingen, zijn kwantitatieve data
verzameld uit de Onderzoek- en Beleidsdatabase Justitiële Documentatie (OBJD)
van het WODC, en is dossieronderzoek verricht in eerder genoemde
arrondissementen (vraag 2 t/m 6).

Resultaten en conclusies
Inleiding
Het is te vroeg om iets te kunnen zeggen over de effecten (in termen van
recidivevermindering) van de GBM en enkele andere verruimingen van het
jeugdstrafrecht. Daarvoor zijn de wetswijzigingen nog te kort operationeel. Wel is het
mogelijk om, drie jaar na de inwerkingtreding van de wet, een balans op te maken
van de implementatie (toepassing) van de voorgestelde wijzigingen. Dit is gebaseerd
op de resultaten van drie deelonderzoeken die hieronder kort worden besproken.
Deel I: Onderbouwing en verwachting van de wetswijziging
Planevaluatie vanuit pedagogisch perspectief
Er is een planevaluatie uitgevoerd om zicht te krijgen op de theoretische
onderbouwing van de wetswijzigingen en op de effecten die van deze wijzigingen
zouden mogen worden verwacht (in termen van recidivevermindering bij jeugdigen).
Deze analyse is verricht vanuit een pedagogisch perspectief: de aandacht is gericht
op het kader dat wordt geschapen om de pedagogische doelen van (her)opvoeding
en gedragsbeïnvloeding te kunnen realiseren.
Ten grondslag liggende ideeën
Nagegaan is welke motieven en ideeën aan de wetswijziging ten grondslag hebben
gelegen en wat de voorgestelde veranderingen legitimeerde. De noodzaak om
veranderingen in te voeren in het jeugdstrafrecht is gemotiveerd op basis van drie
pedagogische bezwaren. Ten eerste leefde de opvatting dat het sanctiearsenaal
onvoldoende was gedifferentieerd (van lichte naar zware maatregelen) om effectief
te kunnen interveniëren in het gedrag van jeugdigen. Ten tweede bevatte de wet
beperkingen die het bieden van „maatwerk‟ bemoeilijkten. Ten derde bestonden
belemmeringen die prompt pedagogisch ingrijpen in de weg stonden. De knelpunten
zijn door de wetgever helder beschreven. Verder heeft de wetgever duidelijk
gemotiveerd waarom de toen geldende praktijk – vanuit pedagogisch oogpunt – niet
meer voldeed en waarom verbetering gewenst was. Wat in de motivering ontbreekt is
een cijfermatige onderbouwing van de noodzaak voor de wetswijziging.

viii

Straffe invloed

Achter de voorgestelde veranderingen ligt de veronderstelling dat daarmee betere
mogelijkheden voor gedragsbeïnvloeding ontstaan. Hierdoor zou de effectiviteit van
het jeugdsanctiepakket worden vergroot, wat zich uiteindelijk zou moeten vertalen in
een vermindering van recidive. Hoewel dit aannemelijk klinkt, wordt de houdbaarheid
van de redenering niet onderbouwd. Weliswaar wordt geappelleerd aan algemene
beginselen van werkzame aanpakken en strategieën, maar de toelichtingen en
verwijzingen hebben een globaal, abstract en soms impliciet karakter. De motivering
had op dit punt scherper en overtuigender kunnen zijn als de wetgever nadrukkelijker
de implicaties van (pedagogische) kennis over „what works for whom‟ in het
wetsvoorstel had betrokken.
Theoretische en empirische basis
Vervolgens is getracht de „programmatheorie‟ te reconstrueren, die aan de nieuwe
wet ten grondslag ligt. In een programmatheorie wordt beschreven en onderbouwd
hoe een nieuwe interventie of beleidsmaatregel in de praktijk effect zou kunnen
hebben. De theorie expliciteert welke factoren of mechanismen cruciaal zijn in de
veranderingen die tot stand moeten worden gebracht. Geconcludeerd wordt dat de
„Wet gedragsbeïnvloeding jeugdigen‟ niet onderbouwd is met een programmatheorie.
Daardoor is de verwachting dat de wetswijzigingen betere mogelijkheden bieden om
het gedrag van jeugdigen te beïnvloeden niet hard gemaakt.
De laatste stap van de planevaluatie zou moeten bestaan uit een analyse van de
empirische onderbouwing van de wetswijzigingen. Maar door het ontbreken van een
programmatheorie kan hierover geen uitspraak worden gedaan.
Verwachting van resultaten van de wetswijziging
De wetgever had een positieve verwachting van de wetswijzigingen. Door een
verbetering van de (juridische) randvoorwaarden zouden gedragsbeïnvloeding,
„maatwerk‟ en sneller strafrechtelijk ingrijpen beter kunnen worden gerealiseerd. De
redenering was dat dit uiteindelijk een gunstige invloed zou moeten hebben op de
recidive van jeugdigen.
Conclusie van de planevaluatie
Het blijkt moeilijk om verwachtingen uit te spreken over de effecten die de
voorgestelde vernieuwingen zullen hebben. Daarvoor is het fundament van de
wetswijzigingen te onzeker en te fragmentarisch, is de aanpak onvoldoende
uitgewerkt en wordt de concrete invulling te veel overgelaten aan de
uitvoeringspraktijk. De wetgever is bij de invoering van de GBM er wel van uit
gegaan dat op termijn bewezen effectieve interventies zullen worden ingezet. Het is
niet met stelligheid te zeggen dat de nieuwe wet uiteindelijk tot recidivevermindering
zal leiden. De conclusie is dat er diverse motieven waren om de wetswijziging door te
voeren, maar dat deze uiteindelijk onvoldoende verwerkt zijn in een coherent, solide
en uitvoerbaar plan.
Deel II: Zicht op de implementatie van de gedragsbeïnvloedende maatregel
Interviews met justitiële ketenpartners
In drie arrondissementen zijn ketenpartners geïnterviewd om een impressie te krijgen
van de implementatie van de GBM op lokaal niveau. De interviews, die in de eerste
maanden van 2009 en 2010 hebben plaatsgevonden, weerspiegelen de opvattingen

ix

Samenvatting

en observaties van betrokkenen over (de implementatie van) de GBM. Onderstaande
conclusies zijn niet zonder meer generaliseerbaar naar de betrokken
arrondissementen in hun geheel, noch naar de rest van het land.
Ervaringen en kennis
Het aantal opgelegde GBM‟s is in het tweede implementatiejaar in twee van de drie
arrondissementen toegenomen. Echter, het totaal blijft achter bij de aanvankelijke
verwachtingen hierover. Voor de GBM wordt gekozen als een dwingend kader voor
hulpverlening noodzakelijk wordt geacht. Over de resultaten van de maatregel is nog
weinig zeggen; ten tijde van het onderzoek was nergens het hele GBM-traject
doorlopen. In één arrondissement was nog in het geheel geen GBM opgelegd.
In de betreffende arrondissementen is veel gedaan aan kennisoverdracht. De
respondenten menen dat hun kennis over de GBM is verbeterd. Mede hierdoor zijn
de onduidelijkheden die er aanvankelijk waren over de doelgroep van de GBM
opgelost. Kennisverbetering heeft er ook voor gezorgd dat de misvatting (die bij de
introductie van de maatregel nog bestond) dat alleen justitieel erkende
gedragsinterventies kunnen worden ingezet, niet meer blijkt te leven.
Besluitvorming en tenuitvoerlegging
Overwegingen om de GBM op te leggen hebben in de betrokken arrondissementen
vooral te maken met het delictgedrag van de jongeren (veelplegers,
hardekernjongeren, ernstige delicten) en hun hulpverleningsverleden (uitgebreid,
niet-succesvolle trajecten). Cliëntgebonden factoren (zoals een verstandelijke
beperking, problematiek en delictgedrag zijn niet zwaar genoeg) en
aanbodgebonden factoren (ontbreken van passende behandeling in de regio,
wachtlijsten) zijn genoemde redenen om een GBM niet op te leggen.
Naast tevredenheid zijn ook aandachtspunten over de tenuitvoerlegging van de GBM
naar voren gebracht. Geconstateerd wordt dat arrondissementen verschillend
omgaan met zogenaamde mislukte GBM‟s; niet overal en altijd blijkt onmiddellijk
vervangende jeugddetentie te worden opgelegd aan jongeren die zich niet aan de
afspraken in het kader van de GBM houden. In twee van de onderzochte
arrondissementen zijn in de onderzoeksperiode 19 GBM's opgelegd. Ten tijde van
het onderzoek waren geen van deze trajecten geheel doorlopen.
Knelpunten
De meeste knelpunten, die golden in het eerste jaar van de beschikbaarheid van de
GBM, spelen volgens het merendeel van de respondenten niet of nauwelijks meer
een rol. In de betrokken arrondissementen lijkt het knelpunt van de te lange duur van
het GBM-adviestraject grotendeels opgelost. Verder is het gebrek aan kennis over,
aan ervaring met en aan (gedragsdeskundige) capaciteit voor de uitvoering van de
GBM in de keten volgens hen niet langer aan de orde. Bovendien vindt men dat de
samenwerking tussen de ketenpartners over het algemeen is verbeterd.
Het aanvankelijke knelpunt van het beperkte aanbod van (gedrags)interventies
bestaat volgens een aantal ketenpartners nog wel. Interventies dienen daarom soms
buiten het eigen arrondissement te worden gezocht. De hierboven genoemde
verschillen in het (strafrechtelijk) optreden bij mislukking van de GBM en de daaruit

x

Straffe invloed

voortvloeiende onduidelijkheid over het te voeren beleid is een ander knelpunt dat
nog door sommigen wordt ervaren. Tot slot vindt een aantal ketenpartners het
bezwaarlijk dat jongeren – in gevallen die „negatief retour‟ worden gestuurd en
beroep wordt aangetekend tegen de omzetting van de GBM in jeugddetentie – de tijd
tot aan de beroepszitting in vrijheid doorbrengen en de behandeling dan – geheel
ongewenst – stilligt.
Verbeteringen, veranderingen en verwachtingen
Ten opzichte van de beginperiode van de GBM ziet men verschillende verbeteringen
in de uitvoeringspraktijk. Met de ketenpartners wordt beter samengewerkt, kennis
over en ervaring met de uitvoering van de maatregel zijn toegenomen, alsook de
beschikbaarheid van een groter aantal erkende gedragsinterventies. Of de komst van
de GBM voor een verschuiving in het sanctiepalet heeft gezorgd, vindt men nog
moeilijk te zeggen. Sommigen zijn geneigd te eerder te spreken van een verrijking
(een sanctiemogelijkheid erbij) dan een verschuiving (in plaats van een andere
sanctiemodaliteit). Volgens anderen lijkt het er op dat de GBM in plaats is gekomen
van voornamelijk de (Voorwaardelijke) PIJ-maatregel, wat, als die trend doorzet,
mogelijk een verschuiving zou kunnen betekenen.
De meerderheid van de geïnterviewden vindt dat de praktijk niet overeenkomt met
hun oorspronkelijke verwachtingen van de GBM. Zij menen dat de GBM vooral aan
een wat zwaardere doelgroep wordt opgelegd, terwijl die aanvankelijk ook voor een
lichtere doelgroep zou zijn bedoeld. Bovendien blijft het aantal werkelijk opgelegde
maatregelen achter bij de verwachtingen. Sommigen verwachten een verdere
afname, in verband met een mogelijke daling van het aantal hardekernjongeren.
Conclusie op grond van de interviews
Geconcludeerd wordt dat de implementatie van de GBM moeizaam is verlopen.
Hoewel er in de loop der tijd vorderingen blijken te zijn gemaakt, heeft dit niet kunnen
voorkomen dat het aantal opgelegde maatregelen is achtergebleven bij de
verwachtingen hierover.
Deze conclusie is gebaseerd op onderzoek in drie arrondissementen. Uit gelijktijdig
uitgevoerde onderzoeken (door derden) naar de implementatie van de GBM blijkt dat
men elders in het land deels met dezelfde problemen te maken heeft (gehad). Ook
daar blijkt de GBM op bescheiden schaal te zijn toegepast.
Deel III: Ontwikkelingen in het opleggen van jeugdsancties
Databasegegevens en dossiermateriaal
Om ontwikkelingen in het sanctiebeleid (van rechters) in kaart te brengen is een
periode voorafgaand aan de wetswijziging (de nulmeting: 2004-2006) vergeleken met
een periode waarin de nieuwe sanctiemogelijkheden inmiddels in praktijk worden
toegepast (de nameting: 2009). De gerapporteerde resultaten zijn voornamelijk
gebaseerd op gegevens uit de Onderzoek- en Beleidsdatabase Justitiële
Documentatie (OBJD). Daarnaast is in drie arrondissementen dossieronderzoek
uitgevoerd, om te kunnen achterhalen wat de invulling is geweest van hulp die in het
kader van de GBM is opgelegd.

xi

Samenvatting

Gedragsbeïnvloedende maatregel
In 2009 is de GBM 68 keer opgelegd, wat overeenkomt me 0,5 procent van alle
sancties. Van deze 68 keer is de GBM 63 keer opgelegd in combinatie met andere
sancties. Het merendeel van de combinaties (87,3%) betreft een combinatie met de
sanctie jeugddetentie (al dan niet in combinatie met andere sancties).
Invulling van de Gedragsbeïnvloedende maatregel
In de drie arrondissementen die zijn geselecteerd voor het diepteonderzoek is 19
keer een GBM opgelegd in 2009 (28% van alle opgelegde GBM‟s). Ook in deze
gevallen is door middel van dossieronderzoek nagegaan hoe de maatregel is
ingevuld. De maatregel is in ongeveer driekwart van de gevallen gecombineerd met
Jeugddetentie. De maatregel is hoofdzakelijk opgelegd aan jongeren die delicten
hebben gepleegd die in de categorie zware criminaliteit vallen.
De invulling van de GBM blijkt zeer divers. In dertien gevallen omvat de maatregel
een verwijzing naar ITB Harde Kern en in achttien dossiers is opgenomen dat de
opgelegde hulp diende te bestaan uit een vorm van (gedrags)behandeling. Verder is
in het merendeel van de dossiers opgenomen dat de hulp uit drie of meer te volgen
(behandel)programma‟s moest bestaan. Deze variëteit zou kunnen voortvloeien uit
het streven om hulp op te leggen die zo goed mogelijk aansluit bij de individuele
jongere en zijn omstandigheden. Het dossieronderzoek heeft weinig informatie
opgeleverd over het verloop van de uitvoering van de maatregel.
Het gebruik van ‘nieuwe’ sanctie(combinatie)s
Met de inwerkingtreding van de wetswijziging is een aantal nieuwe
sanctioneringsmogelijkheden geïntroduceerd. De vraag is of rechters ook gebruik
maken van deze nieuwe mogelijkheden (inclusief sanctiecombinaties). Alle
sanctiecombinaties die in 2009 meer dan tien keer voorkwamen, waren namelijk ook
in de periode 2004-2006 mogelijk. Op basis hiervan kan echter niet geconcludeerd
worden dat geen gebruik is gemaakt van de mogelijkheid om nieuwe
sanctiecombinaties op te leggen. Het zou namelijk ook zo kunnen zijn dat dit wel het
geval is, maar dat het in 2009 alleen nog tamelijk unieke combinaties betrof (d.w.z.
minder dan 10 keer voorkwamen), die in het huidige onderzoek niet geanalyseerd
zijn.
Conclusie op grond van database- en dossiergegevens
Ten eerste wordt de GBM landelijk gezien toegepast, zij het nog op zeer beperkte
schaal. De maatregel maakte in 2009 nog geen half procent uit van alle opgelegde
sancties. Ten tweede laat de analyse van sanctiecombinaties - die tenminste tien
keer voorkomen – geen toename zien van nieuwe sanctiecombinaties. Dit hoeft
zoals gezegd niet te betekenen dat geen nieuwe sanctiecombinaties zijn opgelegd.
Het betekent dat wanneer gebruik is gemaakt van nieuwe sanctiecombinaties dit
tamelijk unieke combinaties moeten zijn. Tot slot laat de dossieranalyse een
buitengewone diversiteit zien aan in invullingen van de bijzondere voorwaarde (in
2009 ten opzichte van 2004-2006) en van de GBM (in 2009).

Tot besluit
Het oorspronkelijke doel van de wetswijziging was kinderrechters meer en betere
instrumenten in handen te geven waarmee zij het gedrag en de maatschappelijke

xii

Straffe invloed

positie van delinquente jeugdigen positief kunnen (laten) beïnvloeden. In kwalitatief
opzicht lijkt de wetgever hierin geslaagd. Althans, tot op zeker hoogte: de GBM blijkt
in de praktijk (in bescheiden mate) te worden benut. Of deze nieuwe instrumenten
ook betere (lees: effectievere) instrumenten voor gedragsbeïnvloeding zijn, is een
vraag die door nieuw onderzoek (over enkele jaren) kan worden beantwoord. Vanuit
kwantitatief oogpunt moet worden geconcludeerd dat de aanvankelijke
verwachtingen niet zijn waargemaakt.

xiii

1

Achtergrond en introductie

1.1

Wijziging van het jeugdstrafrecht
Eind 2002 is de nota Jeugd Terecht met daarin het actieprogramma „Aanpak
jeugdcriminaliteit 2003-2006‟ aangeboden aan de Tweede Kamer (Ministerie van
Justitie, 2002). Aanleiding hiervoor was de aard en omvang van de jeugdcriminaliteit
die een serieuze bedreiging voor de maatschappelijke orde vormde. Met name het
gebruik van geweld nam toe. Jongeren maakten zich op steeds jongere leeftijd
schuldig aan strafbare feiten en er was een duidelijke oververtegenwoordiging van
etnische minderheden in de criminaliteit. Een groot deel van de overlast werd
veroorzaakt door hardnekkige delictplegers. Het actieprogramma stelde zich als doel
„het voorkomen van eerste delicten en het terugdringen van recidive‟.
Het actieprogramma is begonnen op 1 januari 2003 en eindigde op 31 december
2006. Binnen vier jaar moesten de activiteiten dan zodanig zijn geïmplementeerd dat
voortzetting binnen de reguliere werkzaamheden van de organisaties gewaarborgd
zou zijn. Ten behoeve van de implementatie van het programma zijn bij aanvang de
activiteiten onderverdeeld in vijf deelprogramma‟s: (1) voorkomen delictgedrag, (2)
jeugdige veelplegers, groepscriminaliteit en high crime areas, (3) jeugdsancties, (4)
begeleiding en toezicht en (5) effectieve keten.
In de beginjaren van deze eeuw zijn vanuit de praktijk van het jeugdstrafrecht door
diverse „veldorganisaties‟ knelpunten in het jeugdstrafrecht gesignaleerd. Er was een
toenemende behoefte om jeugdigen in aanmerking te laten komen voor vormen van
(her)opvoeding. Het sanctiearsenaal bood hierin te weinig mogelijkheden. Dit heeft
geleid tot een aantal wensen om het jeugdstrafrecht op onderdelen te wijzigen. De
wijzigingen zijn als actiepunten opgenomen in het actieprogramma „Jeugd Terecht‟.
De activiteiten van een departementale werkgroep voor aanpassing van het
jeugdstrafrecht hebben uiteindelijk geresulteerd in een voorstel voor wetswijziging.
Op 1 februari 2008 is onder de titel „Wet gedragsbeïnvloeding jeugdigen‟ een aantal
wetswijzigingen in werking getreden. Het gaat hier om wijzigingen die zijn ingevoerd
in het Wetboek van Strafrecht, het Wetboek van Strafvordering en de Wet op de
jeugdzorg. Het doel van deze wijzigingen was “(…) de mogelijkheden tot
gedragsbeïnvloeding van jeugdigen [te verruimen] onder meer door de invoering van
de maatregel betreffende het gedrag van de jeugdige”.1 De maatregel die hier wordt
bedoeld betreft de Gedrags Beïnvloedende Maatregel, inmiddels bekend als de
GBM, en in sommige stukken ook wel de „gedragsmaatregel‟ genoemd.

1

Staatsblad 2008, 24.

1

Achtergrond en introductie

1.2

Evaluatie van de wetswijzigingen
Het doel van de wetswijziging is de verhoging van de effectiviteit van sancties.2
Voorkoming van recidive, herintegratie van de jeugdige en “de aanvaarding door de
jeugdige van een opbouwende rol in de samenleving”3 worden genoemd als concrete
uitwerking van hetgeen men onder effectiviteit verstaat. De wetswijziging moet er toe
bijdragen dat de rechter meer en betere instrumenten in handen krijgt waarmee hij
het gedrag van de jeugdige en diens positie in de maatschappij ten positieve kan
(laten) beïnvloeden. In de volgende paragraaf wordt het juridisch kader (van m.n. de
GBM) beknopt weergegeven.
De wetgever heeft in de wet vastgelegd dat zij de wetswijzigingen zal evalueren, drie
jaar na inwerkingtreding van de wet. Uit de evaluatie zou moeten blijken wat “de
doeltreffendheid en de effecten in de praktijk” zijn van de GBM (zie art. IV van de
wetswijziging).4 Informatie hierover werd nodig bevonden omdat ten tijde van de
wetsvoorbereiding niet kon worden ingeschat in hoeverre en op welke wijze van de
strafrechtelijke vernieuwingen – en dan met name van de GBM – gebruik zou worden
gemaakt. De resultaten van de evaluatie worden meegenomen in de
standpuntbepaling inzake de wenselijkheid van behoud van de maatregel in het
Wetboek van Strafrecht, aldus de wetgever.5

1.3

Juridisch kader van de gedragsbeïnvloedende maatregel en overige
wijzigingen6

1.3.1

Inleiding
In de „Wet gedragsbeïnvloeding jeugdigen‟ zijn maatregelen opgenomen die mede
tot doel hebben om gedragsbeïnvloeding bij jeugdigen te bewerkstelligen. De
gedragsbeïnvloedende maatregel voor jeugdigen is de belangrijkste daarvan, maar
daarnaast zijn er nog andere wijzigingen opgenomen die eveneens tot doel hebben
de effectiviteit van jeugdsancties te vergroten.

1.3.2

Invoering gedragsbeïnvloedende maatregel voor jeugdigen
Wettelijke regeling
De GBM biedt een juridische titel voor de verplichte deelname aan een programma
dat bestaat uit verschillende gedragsinterventies. De wettelijke regeling van de GBM
is neergelegd in de artikelen 77w tot en met 77wd van het Wetboek van Strafrecht

2

Kamerstukken II, 2005-2006, 30 332, nr. 3, p. 18.

3

Kamerstukken II, 2005-2006, 30 332, nr. 3, p. 1, 5.

4

Staatsblad 2007, 575.

5

Kamerstukken II, 2005-2006, 30 332, nr. 3.

6

Deze paragraaf is voor een deel een bewerking van een artikel over de gedragsbeïnvloedende
maatregel, gepubliceerd in Ars Aequi (Kempen, 2008).

2

Straffe invloed

(Sr). Daarnaast bevat het Besluit gedragsbeïnvloeding jeugdigen7 voorschriften over
het programma van de GBM.8 Dit wettelijk kader wordt hier op hoofdlijnen besproken.
Voorwaarden voor oplegging
Artikel 77w Sr ziet op de duur van de GBM, de voorwaarden voor het opleggen en op
de inhoud van het programma. De doelgroep voor de GBM is ruim geformuleerd. De
GBM kan wordt opgelegd indien:9
a. de ernst van het begane misdrijf of de veelvuldigheid van de begane misdrijven
of voorafgegane veroordelingen wegens misdrijf hiertoe aanleiding geven, en
b. de maatregel in het belang is van een zo gunstig mogelijke verdere ontwikkeling
van de verdachte.
In de wetsgeschiedenis worden veelplegers en hardekernjongeren genoemd, maar
ook first offenders die een ernstig strafbaar feit hebben gepleegd, zouden voor de
GBM in aanmerking komen.10
Duur van de maatregel
De GBM duurt minimaal zes maanden en maximaal twaalf maanden.11 De maatregel
kan eenmaal voor ten hoogste dezelfde tijd als waarvoor zij in eerste instantie was
opgelegd worden verlengd.12 De rechter bepaalt de inhoud van het programma13 en
laat zich daartoe adviseren door de Raad voor de Kinderbescherming. Dit advies
dient te worden ondersteund door ten minste één gedragsdeskundige.14
Inhoud programma
De GBM kan inhouden dat de jeugdige deelneemt aan een programma in een door
de rechter aan te wijzen instelling of dat de jeugdige een ambulant programma zal
volgen onder de leiding van een door de rechter aan te wijzen organisatie.
Voorbeelden voor de invulling van het programma zijn MST (Multi Systeem
Therapie), FFT (Functional Family Therapy) en MTFC (Multidimensional Treatment
Foster Care). Ook ITB en ITB CRIEM (Individuele Traject Begeleiding)15 kunnen
binnen de maatregel worden ingezet. Artikel 77wa Sr maakt het mogelijk om vormen
van geïndiceerde jeugdzorg tot onderdeel van het programma te maken. Plaatsing in

7

Staatsblad 2008, 23.

8

Staatsblad 2008, 23. Artikel 4, derde lid, van het Besluit bepaalt dat alleen erkende
gedragsinterventies van het programma deel uit kunnen maken. Dit onderdeel van het Besluit is
nog niet in werking getreden.
9

Artikel 77w, eerste lid, Sr.

10

Handelingen I, 2007-200, 15-642.

11

Artikel 77w, derde lid, Sr.

12

Artikel 77wd Sr.

13

Artikel 77w, derde lid, Sr.

14

Artikel 77w, tweede lid, Sr.

15

Het acroniem CRIEM staat voor “criminaliteit in relatie tot de integratie van etnische
minderheden”.

3

Achtergrond en introductie

een justitiële jeugdinrichting16 of in een instelling voor gesloten jeugdzorg is in het
kader van de GBM niet mogelijk.17
Wijziging van de maatregel
Artikel 77wb geeft de mogelijkheid de maatregel tijdens de looptijd te wijzigen.
Hiermee is beoogd de praktijk meer flexibiliteit te geven om met onvoorziene
situaties bij de uitvoering van de maatregel om te gaan.18 De wijziging van het
programma dient in het belang van de jeugdige te zijn.19 De wetgever gaf daarbij aan
dat het om een situatie moet gaan waarin de uitvoering van de maatregel niet naar
behoren verloopt, zonder dat dit te wijten is aan een gebrek aan medewerking van de
jeugdige.20 Wijziging van de maatregel kan slechts op vordering van de officier van
Justitie plaatsvinden. Voor de wijziging wordt een advies van de Raad voor de
Kinderbescherming verlangd.21
Vervangende jeugddetentie en verlenging GBM
De artikelen 77wc en 77wd hebben betrekking op de vervangende jeugddetentie en
op de verlenging van de GBM. De vervangende jeugddetentie bedraagt maximaal
een maand voor elke maand waarvoor de maatregel is opgelegd.22
Verhouding tot bijzondere voorwaarden
Het doel van de invoering van de maatregel is om de mogelijkheden tot
gedragsbeïnvloeding of (her)opvoeding van jeugdigen te vergroten. Om die reden is
er een specifiek op de gedragsbeïnvloeding gerichte jeugdsanctie in het leven
geroepen.
Mogelijkheden voor gedragsbeïnvloeding – behalve in het kader van de
tenuitvoerlegging van de vrijheidsbenemende straffen en maatregelen – bestonden
voorheen op grond van de bijzondere voorwaarden bij een voorwaardelijke
jeugddetentie of voorwaardelijke PIJ-maatregel. Deze mogelijkheden zijn met de
introductie van de gedragsmaatregel bewaard gebleven. De bijzondere voorwaarden
zijn – overigens niet limitatief – opgesomd in het Besluit gedragsbeïnvloeding
jeugdigen.
In de toelichting op dit Besluit wordt op de relatie tussen de GBM en de
voorwaardelijke veroordeling ingegaan. Wanneer het opleggen van vergaande,
langdurige of intensieve gedragsinterventies met een langere duur dan zes maanden
wordt overwogen, dan komt het onvoorwaardelijk opleggen van de maatregel
betreffende het gedrag in beeld.23 Dit vloeit volgens de wetgever voort uit de
beginselen van proportionaliteit en subsidiariteit. Gedragsinterventies van langer dan
zes maanden worden bij voorkeur toegepast in het kader van de GBM in plaats van
16

Kamerstukken II, 2005-2006, 30 332, nr. 3, p. 6 en nr. 8, p. 3.

17

Rechtbank Amsterdam, 11 maart 2009, LJN BJ4803.

18

Kamerstukken II, 2006-2007, 30 332, nr. 9, p. 3.

19

Artikel 77wb, eerste lid, Sr.

20

Kamerstukken II, 2006-2007, 30 332, nr. 9, p. 3.

21

Artikel 77wb, tweede lid, Sr.

22

Artikel 77wc, tweede lid, Sr.

23

Staatsblad 2008, 23, NvT, p. 8.

4

Straffe invloed

bij de voorwaardelijke veroordeling.24 Deze beperking tot zes maanden komt in de
tekst van het Besluit niet terug.

1.3.3

Overige wijzigingen
Uitbreiding van de mogelijkheden om jeugdsancties te combineren
Met de invoering van de nieuwe wet is het mogelijk om verschillende hoofdstraffen
en maatregelen met elkaar te combineren: het cumulatieverbod25 van jeugdsancties
is opgeheven. Door de onbeperkte combinatiemogelijkheden kunnen jongeren een
aanpak krijgen die past bij hun delictgedrag en achtergrondproblematiek, met als
doel de effectiviteit van sancties te verhogen. Met de nieuwe wet wordt ook het
belang van nazorg als onderdeel van een vonnis onderstreept. Met de
gedragsmaatregel en de vergroting van combinatiemogelijkheden van sancties
ontstaan meer mogelijkheden om te voorzien in een verplichte vorm van nazorg.
Voorwaarden bij schorsing voorlopige hechtenis
Voor de wetswijziging kon voorlopige hechtenis ten uitvoer worden gelegd door
middel van het scholings- en trainingsprogramma (STP). Dit is een combinatie van
activiteiten waaraan wordt deelgenomen door jeugdigen ter uitvoering van de
vrijheidsstraf of vrijheidsbenemende maatregel. De nieuwe wet biedt de mogelijkheid
het STP bij voorlopige hechtenis te laten vallen en hiervoor in de plaats een regeling
te treffen die beter aansluit in de praktijk, zoals bijvoorbeeld schorsing van de
voorlopige hechtenis onder bijzondere voorwaarden. De mogelijkheid werd reeds
gebruikt, maar het ontbrak nog aan een expliciete wettelijke basis.
Voorwaarden bij voorwaardelijke veroordeling
Om duidelijkheid te bieden over de bijzondere voorwaarden die in het kader van de
voorwaardelijke veroordeling kunnen worden toegepast, worden de voorwaarden
neergelegd in een algemene maatregel van bestuur.26
Aparte regeling conservatoir beslag
Het leggen van conservatoir beslag in de tot 2008 bestaande wet was beperkt tot
misdrijven waarop een zware geldboete (vijfde categorie) stond. Enkele misdrijven
die veelvuldig door jeugdigen worden gepleegd vielen hier buiten. De bestaande straf
van verbeurdverklaring voorziet al in de mogelijkheid om goederen waarmee het feit
is gepleegd in beslag te nemen. Voor het leggen van conservatoir beslag is geen
band van het bestreffende goed met het strafbare feit vereist. Verruiming van het
conservatoir beslag voor jongeren vergroot de mogelijkheden van een lik-op-stukaanpak. Hierdoor krijgt men de mogelijkheid om ook bij minder zware feiten (vierde
categorie) gebruik te maken van het conservatoir beslag.27

24

Staatsblad 2008, 23, NvT, p. 11.

25

Voorheen in artikel 77g, tweede en derde lid, Sr.

26

Zie Staatsblad 2008, 23, NvT.

27

De verruiming houdt in dat de grens voor het leggen van conservatoir beslag is verlaagd naar
feiten waarop een geldboete staat van tenminste de vierde categorie (max. € 18.500; zie art. 23
Sr). Geldboetes van de vijfde categorie hebben een bovengrens van € 74.000.

5

Achtergrond en introductie

1.4

Onderzoeksopdracht en vraagstelling
In opdracht van het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum (WODC)
heeft PI Research een onderzoek uitgevoerd naar de invoering van de hierboven
genoemde vernieuwingen in het jeugdstrafrecht. Het onderzoek vloeit voort uit de
wettelijke bepaling dat de ingevoerde wijzigingen van het jeugdstrafrecht moeten
worden geëvalueerd (zie § 1.2).
Het doel van het onderzoek is de invoering van de gedragsbeïnvloedende maatregel
en enkele andere wijzigingen in het jeugdstrafrecht te evalueren. De GBM is het
belangrijkste onderdeel van de wetswijziging en ook in dit onderzoek is de aandacht
voor een groot deel hierop gericht. Het onderzoek als geheel is niet alleen gericht op
de procesmatige aspecten van de uitvoering (ontwikkelingen in de toepassing van de
GBM en opvattingen daarover van betrokkenen uit de strafrechtsketen), maar ook op
het „plan‟, ofwel de veronderstellingen over de werkzaamheid van de „Wet
gedragsbeïnvloeding jeugdigen‟.
De probleemstelling van het onderzoek luidt: In hoeverre worden de met de
wetswijziging beoogde mogelijkheden en wijzigingen in de praktijk gebruikt?28 Eén en
ander is nader uitgewerkt in de volgende onderzoeksvragen.
1. Wat is de inhoud van de wetswijziging en op grond waarvan wordt verondersteld
dat de invoering van de gedragsmaatregel leidt tot betere mogelijkheden om het
gedrag van jeugdigen, die één of meer strafbare feiten hebben begaan, te
beïnvloeden.
2. In welke mate wordt, vóór de invoering van de nieuwe wet, door de Zittende
Magistratuur gebruik gemaakt van straffen, maatregelen en bijzondere
voorwaarden uit het jeugdstrafrecht?
3. In welke mate wordt, vóór de invoering van de nieuwe wet, gebruik gemaakt van
de bestaande mogelijkheden om straffen en maatregelen uit het jeugdstrafrecht
in combinatie met elkaar toe te passen?
4. In welke mate wordt, sinds de invoering van de wetswijziging, gebruik gemaakt
van de „oude‟ mogelijkheden om straffen en maatregelen toe te passen en te
combineren? Hoe worden deze ingevuld?
5. Hoe vaak wordt gebruik gemaakt van de nieuwe mogelijkheden (incl.
sanctiecombinaties) die de wet, sinds de wijziging, creëert? Hoe worden deze
ingevuld?
28

Aanvankelijk was het de bedoeling om tevens in kaart te brengen in hoeverre veranderingen
zouden optreden in cliëntstromen, als gevolg van de wetswijziging. De verwachting was namelijk
dat de toepassing van de GBM in de plaats zou komen van gebruikelijke justitiële interventies
(zoals de PIJ-maatregel en jeugdreclassering), hetgeen kostenverschuivingen met zich mee zou
brengen. Jongeren die in de oude situatie op het budget van Justitie drukten, zouden bij de
uitvoering van de GBM in de jeugdzorg terecht kunnen komen, die door het ministerie van
Volksgezondheid, Welzijn en Sport wordt gefinancierd. Van het onderzoek naar mogelijke
volumeverschuivingen is in maart 2008 afgezien, in overleg met het WODC en de aanvrager van
het onderzoek, het ministerie van Veiligheid en Justitie. Omstreeks die tijd was duidelijk geworden
dat met name de beschikbare kwantitatieve informatiebronnen niet geschikt bleken te zijn voor het
maken van betrouwbare schattingen. Ook bleek dossiermateriaal onvoldoende informatie te
bevatten om een juist en volledig beeld te schetsen van de wijze waarop Bijzondere voorwaarden
en GBM‟s concreet worden ingevuld met vormen van jeugdzorg (interventies, behandelingen e.d.).

6

Straffe invloed

6. In de plaats van welke sanctiemodaliteiten uit het „oude‟ jeugdstrafrecht, en in
welke aantallen, worden de nieuwe mogelijkheden (incl. sanctiecombinaties)
toegepast?
7. Hoe verloopt de implementatie van de wetswijziging (in het bijzonder m.b.t. de
GBM) en voldoet de wetswijziging aan de verwachtingen van de wetgever?

1.5

Onderzoeksopzet

1.5.1

Dataverzameling
Om de onderzoeksvragen te beantwoorden zijn gegevens verzameld die afkomstig
zijn van en uit uiteenlopende informatiebronnen. Tabel 1.1 bevat hiervan een
overzicht. Per bron wordt hieronder de in grote lijnen de aanpak beschreven. In de
rapportage over de drie deelonderzoeken (waarover meer in § 1.6) worden nadere
bijzonderheden over de aanpak gegeven.
Documentatie
Voor het onderzoek is documentatie van uiteenlopende aard verzameld. In de eerste
plaats natuurlijke de wetstekst zelf en memorie van toelichting. Daarnaast zijn
beleidsnota‟s, verslagen, websites, literatuur en dergelijke geraadpleegd.
‘Voorbereiders’ van de wetswijziging
Enkele personen die bij de voorbereiding van de wetswijziging zijn betrokken (de
„voorbereiders‟) zijn geïnterviewd in het kader van de planevaluatie. De interviews,
die vlak na de inwerkingtreding van de wet hebben plaatsgevonden, zijn er op gericht
te achterhalen wat de onderbouwing was van de wetswijzigingen (met daarbij
speciale aandacht voor de GBM). Ook de inbedding van de wijzigingen in het
bestaande stelsel van jeugdsancties is in deze gesprekken aan de orde gesteld.
Vertegenwoordigers van de strafrechtsketen en de jeugdzorg
In de arrondissementen Almelo, Utrecht en Zwolle zijn interviews gehouden met
vertegenwoordigers uit de jeugdstrafrechtsketen. Kinderrechters, jeugdofficieren van
Justitie en vertegenwoordigers van de Raad voor de Kinderbescherming en de
jeugdreclassering zijn daarvoor benaderd. Bij elkaar gaat het hierom tien
deskundigen. Vooraf werd verwacht werd dat genoemde arrondissementen een
goede afspiegeling zouden zijn van bestaande verschillen tussen arrondissementen
qua verstedelijkingsgraad.
Aan de hand van de interviews is getracht informatie te verzamelen over de mate
waarin de nieuwe sanctiemogelijkheden in de plaats zijn gekomen van de
sanctiemodaliteiten uit het „oude‟ jeugdstrafrecht, waarbij de belangstelling in dit
verband hoofdzakelijk is toegespitst op de GBM. Ook is aan de orde gekomen hoe
de implementatie van de wetswijziging is verlopen en in hoeverre deze ontwikkeling
strookte met de oorspronkelijke verwachtingen van de wetgever en van de
betrokkenen zelf. In het kader van de planevaluatie (vraag 1) zijn de genoemde
functionarissen bevraagd over de programmatheorie die aan de nieuwe wetgeving
ten grondslag ligt.
De interviews zijn voor het eerst afgenomen in januari en februari 2009 (ongeveer
één jaar na de inwerkingtreding van de wet) en zijn in dezelfde maanden van 2010

7

Achtergrond en introductie

herhaald. Daarbij is geprobeerd zoveel mogelijk dezelfde respondenten te spreken.
Paragraaf 6.3.2 bevat meer gedetailleerde informatie over de opzet en de gevolgde
werkwijze.

Informatiebron

Inhoud wetswijziging en veronderstelde werkzaamheid?

X

X

X

Nulmeting: toepassing van straffen, bijzondere voorwaarden en
maatregelen?

X

Nulmeting: welke combinaties van straffen en maatregelen?

X

Nameting: welke „oude‟ straffen, maatregelen en combinaties
daarvan?

X

Nameting: toepassing van nieuwe sanctiemodaliteiten (incl.
combinaties)?

X

Nameting: vergelijking nieuwe t.o.v. oude praktijk van toepassing
van straffen, maatregelen (incl. combinaties).
Hoe verloopt implementatie en voldoet wetswijziging aan
verwachtingen?

X
X

naar

Dossiers

Onderzoeksvraag

Informatiesyst. /
databanken

geordend

strafrechtsketenb

informatiebronnen,

Vertegenwoord.

geraadpleegde

Voorbereiders
wetswijziging

Overzicht
van
onderzoeksvraag.

Documentatie

Tabel 1.1

X

X

X

X

a

Voor de beantwoording van onderzoeksvragen 2 tot en met 6 zijn gegevens verzameld over gehele kalenderjaren. Er wordt
een onderscheid gemaakt tussen de periode voorafgaand aan de inwerkingtreding van de wetswijzigingen en de periode waarin
de nieuwe sanctiemogelijkheden beschikbaar zijn gekomen. In de tabel zijn deze aangeduid met „nulmeting‟, respectievelijk
„nameting‟.
b
Bedoeld worden kinderrechters, jeugdofficieren van Justitie en medewerkers van de Raad voor de Kinderbescherming en
Bureau jeugdzorg (i.c. jeugdreclassering).

Informatiesystemen en databanken
Voor beantwoording van de onderzoeksvragen 2 tot en met 6, is de Onderzoek- en
Beleidsdatabase Justitiële Documentatie (OBJD) van het WODC geraadpleegd. Op
grond van deze bron is getracht inzichtelijk te maken in welke mate – vóór en sinds
de invoering van de nieuwe wet – (combinaties van) straffen, maatregelen en
bijzondere voorwaarden uit het jeugdstrafrecht, zijn toegepast. De jaren 2004-2006
zijn gebruikt voor de „nulmeting‟. In de veronderstelling dat daarmee een stabiele,
betrouwbare baseline zou kunnen worden beschreven, omvat de nulmeting
meerdere jaren. Aanvankelijk werd verwacht dat de nieuwe wet ingevoerd zou
worden in 2007. Uiteindelijk gebeurde dat in februari 2008 en zijn in het najaar van
2008 de eerste gedragsbeïnvloedende maatregelen opgelegd. Het eerste volledige

8

Straffe invloed

kalenderjaar waarin de nieuwe sanctiemodaliteiten beschikbaar waren is 2009. Op
dit jaar heeft de nameting betrekking.29
OMData, een informatiesysteem van het Parket-Generaal, is geraadpleegd om
zaken te kunnen selecteren waarin een bijzondere voorwaarde en/of de GBM is
opgelegd. Deze selectie stond aan de basis van het dossieronderzoek (zie hierna).
OMData bevat instroom- en afdoeninggegevens van verdachten van strafbare feiten.
Het is primair bestemd als beleidsinformatiesysteem voor de arrondissementen en
voor het landelijk parket. In tegenstelling tot de OBJD is deze database niet
geanonimiseerd.
Dossiers
Om informatie te verkrijgen over de invulling van de Bijzondere voorwaarde en de
GBM zijn op het niveau van individuele jongeren dossiers onderzocht. Dit onderzoek
heeft in twee rondes plaatsgevonden bij de parketten van de eerder genoemde drie
arrondissementen.30 Het doel van het dossieronderzoek is na te gaan hoe de hulp of
(jeugd)zorg, die door de rechter wordt opgelegd, is ingevuld en of deze invulling
wordt gemotiveerd (en zo ja, vervolgens: hoe?). Vóór de inwerkingtreding van de
wetswijzigingen kon de kinderrechter in het kader van Bijzondere voorwaarden zulke
hulp of zorg afdwingen. Het dossieronderzoek in de eerst ronde, die de jaren 20042006 omvat, spitste zich toe op de analyse van opgelegde Bijzondere voorwaarden.
In de tweede ronde, waarvoor gegevens uit 2009 zijn gebruikt, is onderzoek gedaan
naar de invulling van de GBM. Bovendien is nagegaan of de invulling van de GBM
(en de motivering) anders is dan die in het geval van de Bijzondere voorwaarden. De
gegevens die in de twee rondes zijn verzameld zijn gebruikt voor de beantwoording
van onderzoeksvraag 5.
Er is naar gestreefd om per ronde ongeveer 250 dossiers in het onderzoek te
betrekken. Een voorwaarde voor selectie van casus was dat de dossiers informatie
bevatten over sancties die formeel door de kinderrechter zijn opgelegd; lopende
procedures waren derhalve uitgesloten. Met dit als uitgangspunt zijn (per ronde) bij
het Parket-Generaal parketnummers opgevraagd van onherroepelijk afgedane
jeugdstrafrechtzaken, waarin een bijzondere voorwaarde of een GBM is opgelegd (in
de betrokken arrondissementen). De resultaten van deze zoekactie staan in Tabel
1.2. Voor de zaken waarin Bijzondere voorwaarden voorkwamen is hieruit een aselecte steekproef van 85 parketnummers per arrondissement getrokken. Voor de
analyse van de GBM-casus is geen steekproef getrokken; alle dossiers uit 2009, met

29

In de oorspronkelijke onderzoeksopzet was voorzien in drie nametingen. In overleg met het
WODC en de aanvrager van het onderzoek, het ministerie van Veiligheid en Justitie is (in mei
2011) besloten dit aantal te beperken tot de nameting over het jaar 2009. Daarmee is afgezien van
de geplande nametingen voor 2010 en 2011. Het bescheiden volume van GBM‟s – het meest
prominente onderdeel van de nieuwe „Wet gedragsbeïnvloeding jeugdigen‟ – en de geringe groei
hiervan sinds 2008 vormde de belangrijkste grond voor dit besluit. In Deel II en, vooral, Deel III van
dit rapport worden resultaten gepresenteerd die één en ander nader zullen verduidelijken en
verklaren.
30

Om dezelfde reden als in voetnoot 29 is beschreven, is het aantal rondes van dossieronderzoek
teruggebracht. Aanvankelijk was het de bedoeling om dit onderzoek in de geplande nametingen
van 2010 en 2011 te herhalen.

9

Achtergrond en introductie

informatie over opgelegde GBM‟s, zijn in het onderzoek betrokken. De
arrondissementen is vervolgens het verzoek gedaan om de betreffende dossiers te
mogen inzien. Overigens, in de eerste analyseronde bleken veertien geselecteerde
dossiers niet beschikbaar voor het onderzoek.
Tabel 1.2

Beschikbare en geselecteerde dossiers voor het dossieronderzoek in drie
arrondissementen, in twee rondes.

Dossiers

Nulmeting (2004-2006)
2.102

836

Geselecteerde dossiers voor analyse
(a-select)

255

256

Geanalyseerde dossiers

241

256

-

19

informatie bevattend over GBM

1.5.2

Nameting (2009)

Dossiers met vermelding Bijzondere
voorwaarde of GBM

Data-analyse
De verzamelde gegevens zijn voor een deel kwalitatief. De gegevens afkomstig uit
de interviews, dossiers en documentatie zijn gesystematiseerd en op inhoud
geanalyseerd. De databankgegevens (OBJD) lenen zich voor kwantitatieve analyses.
Hierover is met behulp van beschrijvende statistieken gerapporteerd, zoals
gemiddelden en relatieve frequentietellingen (percentages). Na de nulmeting zijn de
gegevens aangevuld met data van de nameting. Dit biedt de basis voor een
vergelijking waarin wordt nagegaan of de toepassing van sanctiemodaliteiten zich,
ten gevolge van de nieuwe wet, op een andere wijze heeft ontwikkeld. Deze
vergelijking gebeurt „op zicht‟, dat wil zeggen dat statistische toetsing van verschillen
niet plaatsvindt. De reden hiervoor is dat de meeste voor dit rapport relevante
veranderingen relatief klein zijn, zodat ze statistisch niet betrouwbaar kunnen worden
getoetst.

1.6

Leeswijzer
Na dit hoofdstuk volgen twaalf hoofdstukken, die verslag doen van de uitvoering en
de resultaten van dit onderzoek. De hoofdstukken zijn verdeeld over de drie delen
waaruit dit rapport bestaat. Elk deel omvat een deelonderzoek.
Deel I (Hoofdstuk 2 t/m 5) behandelt de doorlichting van de „Wet
gedragsbeïnvloeding jeugdigen‟. Deze analyse (de „planevaluatie‟) moet
hoofdzakelijk antwoord geven op de eerste onderzoeksvraag. Hierin wordt gevraagd
naar de onderbouwing van de veronderstelling dat de GBM (en enkele andere
wijzigingen van de wet) tot betere mogelijkheden leidt om het gedrag van jeugdigen
te beïnvloeden. Om uitspraken hierover te kunnen doen zijn de wetstekst,
Kamerstukken, literatuur en andere documentatie bestudeerd.
Deel II van dit rapport (Hoofdstuk 6 t/m 9) bespreekt de ervaringen die justitiële
ketenpartners hebben met de invoering van de GBM in het arrondissement waar zij
werkzaam zijn. De gegevens die worden gerapporteerd zijn gebaseerd op interviews
met kinderrechters, jeugdofficieren van Justitie, raadsmedewerkers en
jeugdreclasseerders in drie arrondissementen. Tezamen geven de resultaten een
impressie van het verloop van het implementatieproces „op locatie‟ en van de

10

Straffe invloed

percepties die in de praktijk bestaan over de mogelijkheden van deze nieuwe
maatregel. Dit geheel beoogt een antwoord te geven op onderzoeksvraag 7.
Deel III bevat voornamelijk het kwantitatieve deel van dit onderzoek (zie Hoofdstuk
10 t/m 13). Door de praktijk van sanctietoepassing van vóór 1 februari 2008 te
vergelijken met de praktijk zoals die zich na die datum heeft ontwikkeld, wordt
getracht (mogelijke) trends te benoemen in de oplegging van straffen, maatregelen,
bijzondere voorwaarden en combinaties daarvan. De gegevens die in het verlengde
van onderzoeksvragen 2 tot en met 6 zijn verzameld, moeten hiervoor de basis
bieden.
Hoofdstuk 14 sluit dit rapport af. Hierin worden de conclusies uit de afzonderlijke
delen met elkaar in verband gebracht en vindt een beschouwing van de belangrijkste
implicaties hiervan plaats.
Tot slot nog deze opmerking vooraf. In de hoofdstukken die volgen zijn omwille van
de leesbaarheid enkele veelvoorkomende termen soms afgekort (zoals GBM voor de
gedragsbeïnvloedende maatregel of RvdK voor Raad voor de Kinderbescherming).
Aan het eind van dit rapport is deze terminologie èn hun verkorte weergave
opgenomen in een „Lijst van gebruikte afkortingen‟.

11

Deel I
Doorlichting vanuit pedagogisch
perspectief
De planevaluatie

13

2

De planevaluatie: doel en werkwijze

2.1

Evaluatie van plannen en achterliggende ideeën
In verschillende nota‟s hebben opeenvolgende kabinetten plannen gelanceerd om de
criminaliteit onder jeugdigen aan te pakken (o.a. Naar een veiliger samenleving,
2002). In beleidsprogramma‟s als Terugdringen Recidive (2004) en Jeugd Terecht
(2002) heeft het ministerie van Justitie maatregelen aangekondigd en middelen
vrijgemaakt, die moeten bijdragen aan een vermindering van recidive (zie bijv.
Wartna, 2005, 2009). Of dit doel met het ingezette beleid ook daadwerkelijk wordt
verwezenlijkt is de vraag. Ook met betrekking tot het „effect‟ van de „Wet
gedragsbeïnvloeding jeugdigen‟ zal de vraag moeten worden beantwoord of de
betreffende wetswijzigingen hebben geleid tot het beoogde succes van
recidivevermindering. Ofschoon de wetswijziging primair tot doel heeft om justitiële
autoriteiten ruimere mogelijkheden te bieden om het gedrag van jeugdigen te
beïnvloeden, is de “(…) gedragsinterventie (…) gericht op het beïnvloeden van
iemands gedrag om ondermeer recidive te voorkomen”.31
Maar de vaststelling van het uiteindelijke succes (in termen van
recidivevermindering) is het sluitstuk van de „evaluatieketen‟: een reeks
onderzoeksactiviteiten die informatie opleveren over de effecten of resultaten van
beleid en programma‟s. De recidivevraag staat centraal in de laatste van drie fasen,
de productevaluatie. Daaraan voorafgaand vindt de procesevaluatie plaats, die tot
doel heeft inzicht te bieden in de procesmatige aspecten van de invoering van het
beleid of het programma en de toepassing daarvan in de praktijk. De eerste fase van
de keten bestaat uit de planevaluatie, die idealiter plaatsvindt vóór de implementatie
van het nieuwe beleid of programma. Door middel van de planevaluatie worden de
plannen doorgelicht en wordt zo nauwkeurig mogelijk vastgesteld welke effecten men
van het nieuwe beleid of programma mag verwachten (Wartna, 2005, 2009).
In dit hoofdstuk en de volgende drie hoofdstukken staat de planevaluatie van de „Wet
gedragsbeïnvloeding jeugdigen‟ centraal. In het vervolg van dit hoofdstuk worden de
bijzonderheden van de uitgevoerde analyses besproken en wordt beschreven welke
werkwijze is gevolgd. In Hoofdstuk 3 komt de eerste stap van de planevaluatie aan
bod. Hierin wordt beschreven wat de motivering van de wetgever is geweest om
strafrechtelijke vernieuwing voor te stellen. In Hoofdstuk 4 wordt getracht de
„programmatheorie‟ te reconstrueren die aan de wetswijziging ten grondslag ligt
(tweede stap van de planevaluatie). Hoofdstuk 5 bevat een resumé van de
bevindingen, waarmee de onderzoeksvragen die aan dit deelonderzoek ten
grondslag liggen worden beantwoord.

31

De minister in antwoord op Kamervragen (Kamerstukken II, 2006-2007, 30 332, nr. 8, p. 4).

15

De planevaluatie: doel en werkwijze

2.2

Te beantwoorden onderzoeksvragen
De planevaluatie moet antwoord geven op onderzoeksvraag 1, die luidt: Wat is de
inhoud van de wetswijziging en op grond waarvan wordt verondersteld dat de
invoering van de gedragsmaatregel leidt tot betere mogelijkheden om het gedrag van
jeugdigen, die één of meer strafbare feiten hebben begaan, te beïnvloeden? Deze
onderzoeksvraag is opgesplitst in de volgende deelvragen.
a. Welke ideeën liggen ten grondslag aan de wetswijziging?
b. Hoe ziet de programmatheorie achter de wetswijzigingen ten aanzien van de
gedragsmaatregel eruit? Welke mechanismen en welke assumpties zitten hier
achter? Meer concreet: welke mechanismen (factoren) zouden ervoor
verantwoordelijk zijn dat de wetswijziging leidt tot een reductie van
gedragsproblemen bij de betrokken jongeren, en onder welke aannames?
c. Welke empirische onderbouwing bestaat er voor die mechanismen (factoren)?
De planevaluatie moet daarnaast een antwoord geven op (het tweede deel van)
onderzoeksvraag 7. Deze vraag is: (…) voldoet de wetswijziging aan de
verwachtingen van de wetgever?

2.3

De planevaluatie

2.3.1

Reconstructie van de onderliggende theorie
Wijziging van beleid of wetgeving gebeurt op grond van bepaalde veronderstellingen
over de werkzaamheid van de voorgenomen ingreep – expliciete, maar vaak ook
impliciete veronderstellingen over middel-doelrelaties en/of normatieve relaties in een
bepaalde sociale context. Dit geheel van veronderstellingen of opvattingen – de
logica of ratio – wordt een beleids- of programmatheorie genoemd. De juistheid van
deze theorie is mede bepalend voor het succes van het voorgenomen beleid. Maar
niet alleen de onderliggende theorie moet kloppen, ook de uitwerking of de
uitvoerbaarheid van de theorie is van belang. Bij de vertaling van de theorie in
concrete plannen voor de praktijk worden eveneens veronderstellingen gedaan over
de werking van de maatregelen. Daarmee is de programmatheorie geen theorie in
wetenschappelijke zin, maar een theorie uit de (beleids)praktijk, een
handelingstheorie, zoals blijkt uit teksten waarin bepaalde handelingen worden
beschreven en gemotiveerd. Het gaat hier om specifieke acties die een actor zich
voorneemt, met als doel een effect in een bepaalde sociale context te
bewerkstelligen. Het succes van voorgenomen wets- of beleidswijzigingen hangt
mede af van de deugdelijkheid van de programmatheorie. Een onvolkomen of
onjuiste theorie draagt het risico dat de verkeerde maatregelen worden genomen, dat
ingrepen worden gedaan met een (te) geringe trefzekerheid of dat regelingen worden
getroffen die niet uitvoerbaar blijken (Bijl, 1996; Van de Graaf, 1988; Klein Haarhuis
& Leeuw, 2004; Wartna, 2005).
Om vast te stellen of de programmatheorie een geheel van juiste, deugdelijke
veronderstellingen vormt, dienen deze veronderstellingen te worden opgespoord en
geformuleerd. Dit wordt de reconstructie van een programmatheorie genoemd (vgl.
Hoogerwerf, 1984; Leeuw, 1983).

16

Straffe invloed

2.3.2

Opzet en werkwijze
De huidige planevaluatie is erop gericht om de onderbouwing van de „Wet
gedragsbeïnvloeding jeugdigen‟ in kaart te brengen. Op grond hiervan kunnen
uitspraken worden gedaan over het succes (effecten) dat van de wetswijziging mag
worden verwacht (Klein Haarhuis & Leeuw, 2004; Wartna 2005).
Bronnen
Om de onderzoeksvragen te beantwoorden zijn relevante schriftelijke bronnen
bestudeerd, zoals de wetstekst, de memorie van toelichting en andere kamerstukken
(van de Eerste en Tweede Kamer; nummer 30 332), adviezen en reacties van
belanghebbende raden en colleges,32 alsmede belangrijke beleidsnota‟s als Jeugd
terecht en Naar een veiliger samenleving. Daarnaast zijn aanvullende gesprekken
gevoerd met drie leden van de departementale werkgroep die de wetswijziging heeft
voorbereid. De gesprekken waren gebaseerd op een semi-gestructureerd
interviewprotocol.
Aanpak van de analyse
Bij de analyse van de veronderstellingen die aan de wetswijziging ten grondslag
liggen is de aanpak gevolgd die doorgaans wordt uitgevoerd bij de doorlichting van
gedragsinterventies of -programma‟s. Dit soort analyses zijn er op gericht te
achterhalen waarom en hoe bepaalde, gewenste uitkomsten (doel) bij een bepaalde
groep van individuen (doelgroep) door een bepaalde aanpak (interventie), zouden
kunnen worden gerealiseerd. Als de elementen doel, doelgroep en interventie op een
logisch-consistente en plausibele manier met elkaar in verband kunnen worden
gebracht, wordt gesproken van een expliciete interventie- of programmatheorie – een
overtuigend relaas over de veronderstelde werkzaamheid van de interventie (Van
Yperen, Bijl & Veerman, 2008).
In het huidige verband – waarin de potentiële werkzaamheid wordt onderzocht van
een nieuw sanctiebeleid, neergelegd in een aantal wetswijzigingen – wordt de
houdbaarheid van dezelfde basishypothese getoetst. De veronderstelling is dat de
beoogde wetswijziging (aanpak of beleidsmaatregel) bij een specifieke groep
jeugdige justitiabelen (doelgroep) de gewenste reductie van gedragsproblemen die
aan criminaliteit ten grondslag liggen (doel) op zal leveren. Ook op beleidsniveau, dat
het niveau van specifieke gedragsinterventies overstijgt, geldt dat een
programmatheorie de elementen doel, doelgroep en interventie of beleidsmaatregel
logisch met elkaar behoort te verbinden en dat plausibel wordt gemaakt dat het
voorgestelde beleid – op papier – zou kunnen werken, effectief zou kunnen zijn. De
analyse is dus hetzelfde, maar heeft in het huidige verband betrekking op een hoger
abstractieniveau.

32

De volgende raden en colleges zijn om advies gevraagd: College van procureurs-generaal,
Interprovinciaal Overleg, Nederlandse Orde van Advocaten, Nederlandse Vereniging voor
Rechtspraak, Raad voor de rechtspraak, Raad voor de Strafrechttoepassing en Jeugdbescherming.
De uitgebrachte adviezen waren vrijwel geheel gericht op de bestuurlijke en juridische aspecten
van het wetsvoorstel. Vanuit pedagogisch oogpunt zijn er door genoemde raden en colleges geen
reacties gegeven die van belang zijn in het kader van onderhavige planevaluatie (zie in dit verband
§ 2.4). Om die reden worden de adviezen hier verder buiten beschouwing gelaten.

17

De planevaluatie: doel en werkwijze

2.4

Focus en reikwijdte
Ter afsluiting van dit hoofdstuk wordt de aandacht gevestigd op de invalshoek die is
betrokken bij de uitvoering van de planevaluatie. De gekozen invalshoek is
gebaseerd op de volgende overwegingen.
Ten eerste is de gedragsbeïnvloeding van minderjarige justitiabelen en de potentiële
effecten daarvan het object van deze planevaluatie. Daarmee is vooral een
pedagogische invalshoek gekozen. De focus op pedagogische aspecten is het meest
duidelijk in de vraag naar de ratio van de wetswijziging. Centraal in dit deelonderzoek
staat de vraag of de ingevoerde wijziging van het jeugdstrafrecht – in theorie – leidt
tot betere mogelijkheden om het gedrag van jeugdigen te beïnvloeden.
Geanalyseerd wordt welke ideeën en veronderstellingen aan de invoering van de
maatregelen ten grondslag liggen. Daarbij wordt met name gekeken naar de validiteit
van deze veronderstellingen – waarom en op welke gronden deze wetswijziging er
toe zou moeten of zou kunnen bijdragen dat er betere mogelijkheden worden
gerealiseerd om het gedrag van jeugdigen te beïnvloeden. Door die focus op
gedragsbeïnvloeding vallen de juridische aspecten van de wetswijziging (zoals bijv.
de „helderheid over de ruimte van het onschuldbeginsel‟) buiten het bestek van de
huidige analyse.
Ten tweede is de oorspronkelijke focus van de planevaluatie beperkt tot de
gedragsmaatregel (zie § 2.2). Maar behalve de invoering van de GBM beoogt de
wetswijziging door middel van enkele andere bepalingen de pedagogische invloed
van het jeugdsanctiepakket te vergroten. De verruiming van mogelijkheden om
sancties te combineren is daar een voorbeeld van. In de analyse, waarvan de
volgende hoofdstukken verslag doen, zijn ook deze „aanvullende‟ bepalingen
betrokken. Hierdoor heeft de analyse betrekking op het pakket van nieuwe
maatregelen en sanctiewijzigingen die tezamen tot doel hebben strafrechtelijk de
mogelijkheden tot gedragsbeïnvloeding van jeugdigen te vergroten. De eerder
geformuleerde onderzoeksvraag, die is ontleend aan de opdrachtomschrijving voor
dit onderzoek, wordt derhalve ruimer geïnterpreteerd en omvat naast de
gedragsmaatregel ook de andere wijzigingen die tot doel hebben om gedrag van
jeugdigen (in een strafrechtelijk kader) te beïnvloeden.

18

3

Ten grondslag liggende ideeën

3.1

De uitgangssituatie
De eerste stap van de planevaluatie bestaat uit een probleemanalyse van de
uitgangssituatie. Hieruit moet naar voren komen waarom de geldende wetgeving niet
(geheel) meer voldoet en waarom de wetgever een wijziging van het jeugdstrafrecht
derhalve nodig heeft gevonden. Dit hoeft niet per sé te betekenen dat er een
tekortkoming in de wet (in de zin van een maas of een gat) is geconstateerd die
ongedaan gemaakt moet worden. „Het probleem‟ kan ook bestaan uit de wens om de
praktijk beter te laten aansluiten op nieuwe inzichten in of visies op de aanpak van
jeugdcriminaliteit. Uit de probleemanalyse vloeit min of meer automatisch een (vaak
nog globaal) beeld voort van de wenselijke of na te streven nieuwe situatie. Aan dit
beeld liggen veronderstellingen ten grondslag over de relatie tussen factoren die
verantwoordelijk zijn voor het ontstaan en de instandhouding van het probleem en
factoren die mogelijk hierin veranderingen ten goede kunnen brengen.
Probleemanalyse èn veronderstellingen over oplossingen zouden in het huidige
kader de motivering van de wetswijziging moeten vormen. Dit relaas zou een
antwoord moeten geven op de eerste deelvraag (zie § 2.2), die luidt: Welke ideeën
liggen ten grondslag aan de wetswijziging? Hierover gaat de volgende paragraaf.

3.2

Probleemanalyse: knelpunten in de geldende wetgeving
Een heldere probleemanalyse is ten eerste van belang voor de legitimering van
voorgenomen wijzingen of vernieuwingen, maar ook richtinggevend voor de
formulering van de oplossing van het probleem. Naarmate de probleemsituatie
explicieter, eenduidiger en omvattender is beschreven, bestaat er een betere basis
voor de ontwikkeling van ideeën en maatregelen die daadwerkelijk aan de oplossing
kunnen bijdragen.
Het jeugdstrafrecht is van oudsher mede gericht op de (her)opvoeding van
jeugdigen. Een aantal jaar geleden werden vanuit de praktijk van het jeugdstrafrecht
verschillende knelpunten gesignaleerd die de realisering van de pedagogische
doelstelling belemmerden. Nieuwe wettelijke mogelijkheden werden nodig bevonden
om de criminaliteit onder jeugdigen effectiever te kunnen aanpakken (Handreiking
jeugdstrafrecht, 2004; Jeugd Terecht, 2002; Kempen, 2008).
De behoefte kwam in grote lijnen voort uit drie soorten bezwaren tegen het toen
beschikbare sanctiearsenaal. Ten eerste meende men dat de aard en de inhoud van
de strafrechtelijke reactie niet voldoende tegemoet kwam aan de bestaande behoefte
aan gedragsbeïnvloeding. In de memorie van toelichting wordt een lacune in het
sanctiepakket gesignaleerd. Aan de ene kant was de PIJ-maatregel vaak een te
zwaar middel, terwijl aan de andere kant de voorwaardelijke veroordeling en de
taakstraf niet zelden te licht bleken. Hoe vaak sancties te zwaar of te licht bleken, is

19

Ten grondslag liggende ideeën

niet getalsmatig onderbouwd. In antwoord op Kamervragen hierover zei de minister
van Justitie dat hij zich in dezen heeft gebaseerd op deskundigen in de
strafrechtelijke praktijk.33 In die praktijk was er behoefte aan een
„gedragsbeïnvloedende maatregel voor jeugdigen‟, die wat betreft duur en zwaarte
tussen de bestaande mogelijkheden in zou liggen.34 Of, zoals één van de
geïnterviewde deskundigen het verwoordde, de wetswijziging moest er toe bijdragen
dat een evenwichtiger opbouw van jeugdsancties tot stand zou komen. Twee andere
deskundigen voegden hier aan toe dat het uit oogpunt van effectiviteit wenselijk was
dat jeugdzorgprogramma‟s en -interventies formeel zouden worden gekoppeld aan
het strafrechtelijk kader, waardoor straf en zorg in één systeem gecombineerd
worden. Een nieuw element hierin is dat de rechter de zorg oplegt, hetgeen
impliceert dat deze ook directer invloed heeft op de invulling en zicht heeft op het
verloop van de behandeling of begeleiding van jeugdigen.
Om de gesignaleerde lacune op te lossen werden in de praktijk weliswaar al diverse
mogelijkheden voor gedragsbeïnvloeding toegepast,35 maar daarop is het
jeugdstrafrecht er, volgens de wetgever, niet overzichtelijker op geworden.
Uitvoeringsinstanties hebben aangegeven dat – vanuit het onschuldbeginsel en
proportionaliteitbeginsel36 – onduidelijkheid is gegroeid over wat wel en niet mogelijk
is in de voorwaardelijke sfeer. De wetswijziging zou hierin de gewenste helderheid
moeten verschaffen door middel van een expliciete wettelijke basis voor de
gedragsbeïnvloeding van jeugdigen.37
De tweede categorie van bezwaren tegen het sanctiearsenaal betrof de ruimte die
bestond om strafrechtelijk ingrijpen op het individu toe te snijden. De wet stelde
beperkingen aan de mogelijkheden om jeugdsancties te combineren, waardoor er
onvoldoende „maatwerk‟ kon worden geboden.38 De strafrechtelijke reactie kon
daardoor onvoldoende afgestemd worden op de persoon van de jeugdige en diens
leefomstandigheden.
Ten derde werd de opvatting breed gedeeld dat de wet tekortschoot inzake de timing
of de snelheid van de strafrechtelijke ingreep. Afgezien van het maatschappelijke
belang van „lik-op-stuk‟, is snelheid van handelen vanuit pedagogisch oogpunt een
belangrijk kenmerk van effectief ingrijpen. Behandeltermijnen, capaciteitsnood,
agendaproblemen, beperkte zittingscapaciteit et cetera bleken snel handelen in de
praktijk vaak te belemmeren. Daarom was er behoefte aan verruiming van de
33

Kamerstukken II, 2006-2007, 30 332, nr. 8, p. 9.

34

Kamerstukken II, 2005-2006, 30 332, nr. 3, p. 6.

35

In het kader van de voorwaardelijke veroordeling wordt bijvoorbeeld als bijzondere voorwaarde
het aanvaarden van jeugdzorg dan wel het volgen van een individuele trajectbegeleiding opgelegd.
De jeugdreclassering vervult hierin, zowel uitvoerend als coördinerend, een belangrijke taak.
36

Beide beginselen behoren tot de grondbeginselen van het Nederlandse strafprocesrecht. Het
onschuldbeginsel houdt in dat een ieder die wordt beschuldigd van een strafbaar feit voor
onschuldig gehouden wordt totdat zijn schuld overeenkomstig de wet is bewezen. Volgens het
proportionaliteitsbeginsel mag strafrechtelijk ingrijpen niet onevenredig zwaar zijn en moet het in de
juiste verhouding staan tot het begane feit (Kamerstukken II, 2005-2006, 30 332, nr. 3, p. 14).
37

Kamerstukken II, 2006-2007, 30 332, nr. 8, p. 5.

38

Kamerstukken II, 2006-2007, 30 332, nr. 8, p. 15.

20

Straffe invloed

mogelijkheden om in de fase van de voorlopige hechtenis, vooruitlopend op een
veroordeling door de rechter, alvast te kunnen starten met een vorm van
gedragsbeïnvloeding (evenals aan een duidelijke wettelijke grondslag daarvoor). Om
snel te kunnen reageren werd in de praktijk veelvuldig gebruik gemaakt van de
schorsing van de voorlopige hechtenis onder bijzondere voorwaarden. Hiervoor
ontbrak echter een expliciete wettelijke basis. Rechtsongelijkheid werd hierdoor in de
hand gewerkt; arrondissementen voerden in dat opzicht niet allemaal hetzelfde
beleid.39

3.3

Veronderstellingen die aan de oplossing ten grondslag liggen
De wetswijziging had hoofdzakelijk een juridisch doel. Volgens één van de
geïnterviewde deskundigen dienen de veranderingen die zijn ingevoerd er voor een
belangrijk deel toe een wettelijke basis te bieden aan een in de loop der tijd
gegroeide praktijk. Aan veldorganisaties wordt daarmee meer duidelijkheid geboden
over het juiste juridisch kader voor de toepassing van de verschillende
strafrechtelijke interventies, waardoor rechtsgelijkheid en uniformiteit zouden moeten
worden bevorderd. Daarnaast, stelden de andere deskundigen, wordt rechters de
mogelijkheid geboden om meer regie te voeren in en toezicht te houden op het
verlenen van noodzakelijk geachte jeugdzorg aan jongeren die een strafbaar feit
hebben gepleegd. Met de wetswijziging wordt de zorg voor jeugdigen als het ware
geïncorporeerd in het jeugdstrafrecht.40
Naast de oplossing van juridische knelpunten impliceerde de wetswijziging ook een
aantal verbeteringen in pedagogische zin. Door de rechter meer ruimte te bieden bij
het opleggen van sancties, beoogde de wetgever de gesignaleerde tekortkomingen
ongedaan te maken. Daarbij werd expliciet verondersteld dat de verruiming tot betere
mogelijkheden voor gedragsbeïnvloeding zou leiden en – daarmee – tot een
verhoging van de effectiviteit van de sancties.41 Is deze veronderstelling valide?
Bieden de voorgestelde veranderingen perspectief op succes? Zouden de
wijzigingen (in theorie) ook in pedagogische zin kunnen gaan werken?
De bestudeerde teksten over de wetswijziging geven geen rechtstreeks antwoord op
deze vragen. De veronderstellingen die aan de oplossingen ten grondslag liggen zijn
impliciet. Wel appelleren de oplossingen aan beschikbare wetenschappelijke kennis
over de effectieve aanpak van antisociaal of delinquent gedrag. Meer indirect zou dit
ondersteuning kunnen opleveren voor de verwachting dat de voorgestelde
vernieuwingen kunnen bijdragen aan een hogere effectiviteit.
Bedoelde wetenschappelijke kennis maakt deel uit van de „What works literatuur‟. Dit
kennisbestand is gebaseerd op tientallen meta-evaluaties van honderden
interventieprogramma‟s voor jongeren met antisociaal en delinquent gedrag, die op
methodologisch verantwoorde wijze zijn onderzocht. Deze evaluaties hebben
duidelijk gemaakt wat „algemeen werkzame factoren‟ zijn in de aanpak van
jeugdcriminaliteit. Anders gezegd: zij bieden inzicht in wat aantoonbaar „werkt‟ bij het
39

Kamerstukken II, 2005-2006, 30 332, nr. 3, p. 2, 14.

40

Zie ook: Kamerstukken II, 2005-2006, 30 332, nr. 3, p. 2, 18.

41

Kamerstukken II, 2005-2006, 30 332, nr. 3, p. 2, 18.

21

Ten grondslag liggende ideeën

voorkomen van recidive, en bij wíe (what works for whom) (Hermanns & Van der
Laan, 2002; Junger-Tas & Slot, 2001; Van der Laan, 2006; Van der Laan &
Slotboom, 2002; Thomas, 2004; Van Yperen, Bijl & Veerman, 2008). Behalve de
What works-beginselen haken de veronderstellingen ook aan bij een bekend
pedagogisch basisprincipe aangaande de effectiviteit van straffen en vooral de timing
daarvan.
De bedoelde beginselen worden in het onderstaande kort besproken. Om te
beginnen worden in de What works literatuur – onder meer – twee beginselen of
uitgangspunten van doeltreffende interventies genoemd, die in het huidige verband
relevant zijn. Programma‟s die deze beginselen huldigen zijn doorgaans succesvoller
en effectiever in de aanpak van antisociaal en delinquent gedrag.
Het risicobeginsel
Meer in het algemeen heeft gedragsbeïnvloeding tot doel de negatieve, antisociale
ontwikkeling van jeugdigen te doorbreken en om te buigen in een gewenste richting,
waarbij jeugdigen actief en constructief participeren in de samenleving. Het
voorkomen van terugval in oude, ongewenste en criminele gedragspatronen is
hoofdzaak. Het risicobeginsel schrijft voor dat de intensiteit van de
gedragsinterventie dient aan te sluiten op het risico dat de betrokkene recidiveert.
Hoe groter de kans dat de jongere in herhaling zal vervallen, des te intensiever en
omvattender de hulp moet zijn.42 Wordt het recidiverisico gering geacht, dan kan
worden volstaan met een relatief lichte ingreep (bijv. in de vorm van een geldboete of
een korte taakstraf) of zelfs helemaal geen strafrechtelijke reactie. Een juiste
afstemming van reactie op recidiverisico is cruciaal. Onjuiste afstemming – in de zin
van tè licht of tè zwaar – kan zelfs contraproductief werken, dat wil zeggen, een
verergering van de problematiek tot gevolg hebben (en uiteindelijk meer recidive).
Voor de toepassing van dit beginsel zijn betrouwbare en valide instrumenten voor
risicobepaling noodzakelijk.
Van de strafrechtelijke veranderingen die met de wetswijziging zijn ingevoerd heeft
vooral de gedragsmaatregel een duidelijke relatie met het risicobeginsel. Maar in de
toelichting op de wet wordt aan het belang van dit beginsel, zoals hieronder zal
blijken, niet gerefereerd. Opmerkelijk is dat bij een ander aspect van de
wetswijziging, te weten de verruiming van de mogelijkheden om jeugdsancties te
combineren, dat veel explicieter gebeurt.43
Met de invoering van de gedragsmaatregel is een meer geleidelijke opbouw van
lichte naar zware sancties binnen het jeugdstrafrecht ontstaan. De wetgever beoogt
met deze maatregel voor delinquente jongeren “(…) een passende reactie te bieden
teneinde hun criminele carrière tijdig te stoppen en verder afglijden van deze
jeugdigen te voorkomen.”44 Met de totstandbrenging van een meer gedifferentieerd
arsenaal van gedragsinterventies is gedeeltelijk gevolg gegeven aan het
42

Bij een intensieve interventie moet worden gedacht aan activiteiten die veertig tot zeventig
procent van iemands tijd in beslag nemen, gedurende drie tot negen maanden (Van der Laan &
Slotboom, 2002).
43

Kamerstukken II, 2005-2006, 30 332, nr. 3, p. 11-12.

44

Kamerstukken II, 2005-2006, 30 332, nr. 3, p. 5.

22

Straffe invloed

risicobeginsel. Hoewel men oog lijkt te hebben voor een juiste (“passende”)
afstemming van de pedagogische reactie op de normoverschrijding, blijft de relatie
met het recidiverisico (“criminele carrière”, “verder afglijden”) hoofdzakelijk impliciet.45
In elk geval ontbreekt de aanwijzing dat een valide risicobepaling noodzakelijk is om
de juiste interventie te kunnen selecteren. Over de intensiteit van de op te leggen
gedragsinterventie, gegeven de hoogte van het recidiverisico, laat de wetgever zich
evenmin uit. Afgezien dan van de duur die wettelijk aan de gedragsmaatregel is
verbonden (6 tot 12 maanden, met een mogelijke verlenging met dezelfde termijn).
De invulling – en daarmee de intensiteit – is vooral afhankelijk van hetgeen de
rechter in zijn vonnis hierover heeft bepaald. “De nadere invulling van de maatregel
vindt plaats door het samenstellen van een programma,dat gericht is op de
individuele jeugdige en dat kan bestaan uit verschillende modules.”46 De wetgever
schept alleen het kader, geeft een richting aan. Of de gedragsmaatregel vanuit het
risicobeginsel bezien effect zou kunnen hebben hangt af van het succes waarmee de
praktijk in individuele gevallen de juiste match tussen gedragsinterventie en
recidiverisico weet te maken.
Het behoeftebeginsel
Het behoeftebeginsel impliceert dat een interventie gericht dient te zijn op de
„behoeften‟ van de jongere. Meer in het bijzonder: op tekorten en eigenschappen die
direct samenhangen met het delinquente gedrag en die „open‟ staan voor
beïnvloeding door begeleiding of behandeling. Deze „dynamische criminogene
behoeften of factoren‟ hebben betrekking op persoonlijke aspecten van de jongere
(attituden, cognities, gewoonten, vaardigheden e.d.), maar ook op diens bezigheden,
relaties en sociale omgeving. De interventie zal zich hoofdzakelijk dienen te richten
op (veranderbare) factoren die gerelateerd zijn aan het delinquente gedrag. Het
recidiverisico neemt af naarmate meer succes wordt geboekt op deze gebieden.47
Ook bij dit beginsel geldt dat een nauwkeurige, individuele beoordeling van de
dynamische criminogene factoren, aan de interventie dient voor af te gaan.
Het behoeftebeginsel is ten eerste relevant voor de gedragsmaatregel, die met de
wetswijziging is ingevoerd. Verder is dit beginsel ook van toepassing op de
verruimde mogelijkheden om jeugdsancties te combineren, waardoor meer
individueel maatwerk kan worden geboden. De uitwerking van het behoeftebeginsel
in documenten over de wetswijziging is indirect terug te vinden. Het wordt niet met
zoveel woorden genoemd en besproken, maar sommige teksten suggereren dat men
op de hoogte is van deze algemeen werkzame factor. Over de gedragsmaatregel is
de wetgever nog het meest expliciet. Daar waar de uitbreiding van combinaties van
45

In een overzicht van gedragsinterventies voor jeugdige en volwassen daders, dat door de
minister van Justitie bij de behandeling van het wetsvoorstel in de Eerste Kamer is toegestuurd,
wordt de gedragsbeïnvloedende maatregel weliswaar gekoppeld aan de categorie jongeren met
een “matig en hoog recidiverisico”, maar die koppeling wordt niet nader toegelicht (Kamerstukken I,
2007-2008, 30 332, bijlage bij nr. E.).
46

Kamerstukken II, 2005-2006, 30 332, nr. 3, p. 2.

47

Interventie op niet-criminogene behoeften (bijv. ter vergroting van het self esteem of ter
vermindering van depressiviteit of angstgevoelens) blijkt zich niet te vertalen in minder recidive.
Integendeel, meer recidive is zelfs niet uitgesloten (Van der Laan & Slotboom, 2002).

23

Ten grondslag liggende ideeën

jeugdsancties wordt besproken, is de verwijzing meestal verhuld. Op beide volgt
hieronder een toelichting.
Artikel 77w (lid 1, onderdeel b Sr) bepaalt dat de gedragsmaatregel wordt opgelegd
indien “de maatregel in het belang is van een zo gunstig mogelijke verdere
ontwikkeling van de verdachte”. Hiermee wordt uitdrukking gegeven aan het
pedagogisch aspect van de maatregel.48 Hoewel die “verdere ontwikkeling” niet wordt
geëxpliciteerd, wordt het belang onderstreept dat in de criminogene factoren of
oorzaken wordt geïntervenieerd. “De gedragsbeïnvloedende maatregel beoogt (…)
een aanpak mogelijk te maken die gericht is op het behandelen of begeleiden van de
jeugdige in verband met de gedragsproblemen die aan het crimineel gedrag ten
grondslag liggen.”49 Zonder dit verder toe te lichten of te onderbouwen meende de
wetgever dat “(…) het bieden van een strak dagprogramma, waar in elk geval
onderwijs en het aanleren van sociale vaardigheden onderdeel van uitmaken” de
belangrijkste elementen van een dergelijk aanpak zijn.50
Behalve op persoonlijke omstandigheden en kenmerken dient een strafrechtelijke
maatregel tevens te zijn toegesneden op buiten de jeugdige gelegen factoren, zoals
gezinsfactoren (waaronder opvoeding). In antwoord op Kamervragen stelt de
minister dat positieve gezinsfactoren een remmende invloed hebben op het
voortduren van delinquent gedrag en dat ondersteuning in gezinnen met hoge
concentraties risicofactoren in belangrijke mate kan bijdragen aan het voorkomen
van criminaliteit.51
Kortom, hoewel criminogene factoren niet expliciet werden benoemd, vestigde de
wetgever aanvankelijk wel de aandacht op enkele probleemgebieden
(gedragsproblemen van de jeugdige, belastende gezinsomstandigheden) die aan
jeugdcriminaliteit ten grondslag liggen en waarop de interventie in het kader van de
gedragsmaatregel zich zou moeten richten. Daarbij leek te worden aangenomen dat
deze factoren ook veranderbaar zijn, dat wil zeggen, beïnvloedbaar met een
gedragsinterventie.
Pas in een latere fase van de behandeling van het wetsvoorstel was de minister van
Justitie specifieker over de aanpak die men met de gedragsmaatregel voorstaat.
Uitgaande van een aantal omschreven criminogene factoren,52 presenteerde hij, in
antwoord op vragen uit de Eerste Kamer, een matrix waarin de gedragsinterventies
zijn opgenomen die landelijk beschikbaar zijn of zouden moeten komen (voor o.a. de
doelgroep van de GBM).53 Deze factoren worden overigens alleen genoemd. Een
nadere toelichting op de herkomst of de relevantie van deze factoren zou de
motivering voor de voorgestelde veranderingen sterker hebben gemaakt. Niettemin
48

Zie ook: Kamerstukken II, 2005-2006, 30 332, nr. 3, p. 6.

49

Kamerstukken II, 2006-2007, 30 332, nr. 8, p. 6-7.

50

Kamerstukken II, 2005-2006, 30 332, nr. 3, p. 8.

51

Kamerstukken II, 2006-2007, 30 332, nr. 8, p. 6-7.

52

Bijvoorbeeld: factoren op het gebied van cognitieve en sociale vaardigheden, agressie,
school/werk en de gezinssituatie.
53

De matrix is ontleend aan Plaisier (2007) en is in Bijlage A opgenomen. Zie ook: Kamerstukken I,
2007-2008, 30 332, nr. E, p. 4.

24

Straffe invloed

weerspiegelt de matrix gedeeltelijk de ideeën die aan de invoering van de GBM ten
grondslag liggen. Het geeft blijk van de visie dat een gedifferentieerde aanpak
(maatwerk op grond van „behoeften‟ of dynamische criminogene factoren) effectief bij
kan dragen aan gedragsverandering.
Het behoeftebeginsel is tot op zekere hoogte ook toegepast in de verruimde
mogelijkheden om jeugdsancties te combineren. In de memorie van toelichting is te
lezen dat de strafrechtelijke reactie zoveel mogelijk moet worden afgestemd op “de
risicofactoren die de achtergrond vormen van het crimineel gedrag”.54 Wat die
factoren zijn en in welke mate deze open staan voor gedragsbeïnvloeding blijft
onbesproken. Omdat niet alleen gekeken wordt naar strafbare gedragingen, maar
ook naar het criminele verleden, de persoon van de dader en zijn (eventuele)
achtergrondproblematiek, is het beter mogelijk om maatwerk te leveren. En
maatwerk is noodzakelijk om de effectiviteit van sancties te verhogen.55
Hieruit blijkt dat de wetgever bij de voorbereiding van de strafrechtelijke wijzigingen
oog heeft gehad voor een belangrijk what works-principe. De doeltreffendheid van
strafrechtelijk ingrijpen wordt gerelateerd aan (dynamische criminogene)
risicofactoren die verantwoordelijk worden geacht voor het ontstaan en de
instandhouding van delinquent gedrag (behoeftebeginsel). Hoewel de wetgever
aanvankelijk volstond met een globale schets van factoren waarop interventies zich
zouden moeten richten, blijkt uit latere stukken dat men hiermee beïnvloedbare
criminogene factoren voor ogen heeft.
Een basisprincipe van ‘straffen’
De wetswijziging beoogt op een aantal aspecten het lik-op-stuk karakter van het
jeugdsanctiepakket aan te scherpen. Hieraan ligt de veronderstelling ten grondslag
dat de snelheid van de strafrechtelijke reactie mede bepalend is voor het effect
hiervan op de jeugdige (zie Handreiking jeugdstrafrecht, 2004). Door te straffen kan
ongewenst gedrag worden tegengegaan, mits aan bepaalde voorwaarden wordt
voldaan. Eén van de basisprincipes van straffen houdt in dat er niet teveel tijd moet
zitten tussen het normoverschrijdend gedrag of delict en het moment waarop de straf
wordt toegepast. Dat bepaald gedrag onaanvaardbaar is, moet direct duidelijk
worden gemaakt. Hoe sneller een sanctie wordt uitgevoerd – liefst onmiddellijk – hoe
groter het effect. Tegen deze achtergrond zijn strafrechtelijke (gedrags)interventies
vaak problematisch. Als gevolg van strafrechtelijke en gerechtelijke procedures zijn
de doorlooptijden lang – tè lang in vergelijking met de zojuist genoemde termijn
(Doreleijers, 2009; Van der Laan, 2004). Hoewel de wetswijziging kan betekenen dat
reactietermijnen soms aanzienlijk zullen worden bekort (zoals bij de verruimde
mogelijkheden om reeds in de fase van voorlopige hechtenis een aanvang te kunnen
maken met een gedragsbeïnvloedende aanpak en bij de nieuwe regeling van
conservatoir beslag), kan desondanks van „onmiddellijk straffen‟ – letterlijk lik-op-stuk
– geen sprake zijn. Daaruit volgt dat van deze vernieuwing geen substantiële
bijdrage kan worden verwacht aan de vergroting de effectiviteit van de jeugdsancties.
54

Kamerstukken II, 2005-2006, 30 332, nr. 3, p. 11-12.

55

Kamerstukken II, 2006-2007, 30 332, nr. 8, p. 15 en Kamerstukken II, 2006-2007, 30 332, nr. 10,
p. 6.

25

Ten grondslag liggende ideeën

3.4

Verwachtingen over de wetswijzigingen
Voorafgaand aan de inwerkingtreding van de wetswijzigingen was de verwachting
van de wetgever over de gevolgen van de nieuwe maatregelen positief. Dit blijkt uit
de bestudeerde kamerstukken en is bevestigd door de interviews met een aantal
deskundigen die bij de wetsvoorbereiding zijn betrokken geweest. De opvatting
overheerste dat door een verbetering van de (juridische) randvoorwaarden
gedragsbeïnvloeding, „maatwerk‟ en sneller strafrechtelijk ingrijpen beter konden
worden gerealiseerd. Uiteindelijk zou dit een gunstige invloed moeten hebben op de
recidive van jeugdigen, was de redenering.

26

4

De theoretische en empirische basis

4.1

De programmatheorie achter de wetswijzigingen

4.1.1

Drie basiselementen
De tweede stap van de planevaluatie bestaat uit de reconstructie van de
programmatheorie. In een deugdelijke programmatheorie zijn de elementen doel en
doelgroep van de interventie of beleidsmaatregel en de ingreep zelf, in een logisch
verband aan elkaar gekoppeld. Dat wil in het huidige verband zeggen dat theoretisch
aannemelijk gemaakt moet worden dat de gewenste reductie van gedragsproblemen
(die aan criminaliteit ten grondslag liggen) bij een specifieke groep jeugdige
justitiabelen kan worden gerealiseerd, dankzij de beoogde wetswijziging. Als dat lukt
is de programmatheorie achter de wetswijziging in het kader van de „Wet
gedragsbeïnvloeding jeugdigen‟ ontvouwd, op grond waarvan verwachtingen kunnen
worden geformuleerd over het succes of het effect van de wetswijziging. Daarmee
wordt antwoord gegeven op de tweede deelvraag van de planevaluatie (zie § 2.2).
In het onderstaande komt elk van de genoemde elementen aan de orde (§ 4.1.2 t/m
4.1.4). In Paragraaf 4.1.5 wordt getracht de elementen met elkaar te verbinden tot
een programmatheorie.

4.1.2

Doel
Vanuit pedagogisch oogpunt is het uiteindelijke doel van de wetswijziging: de
verhoging van de effectiviteit van sancties.56 Voorkoming van recidive, herintegratie
van de jeugdige en “de aanvaarding door de jeugdige van een opbouwende rol in de
samenleving”57 worden genoemd als concrete uitwerking van hetgeen men onder
effectiviteit verstaat. Kortom, de wetswijziging moet er toe bijdragen dat de rechter
meer en betere instrumenten in handen krijgt waarmee hij het gedrag van de
jeugdige en diens positie in de maatschappij ten positieve kan (laten) beïnvloeden.

4.1.3

Doelgroep
Bij de nieuwe regeling van conservatoir beslag is de doelgroep het meest duidelijk te
benoemen, omdat hiervoor uitsluitend jeugdigen in aanmerking komen die een
vermogensdelict hebben gepleegd. Voor de andere wijzigingen geldt dat zij in
beginsel betrekking hebben op alle strafrechtelijk minderjarigen (cf. art. 77a Sr). De
gedragsmaatregel kan in bepaalde omstandigheden ook aan jeugdigen onder 21 jaar
worden opgelegd (art. 77c Sr).58

56

Kamerstukken II, 2005-2006, 30 332, nr. 3, p. 18.

57

Kamerstukken II, 2005-2006, 30 332, nr. 3, p. 1, 5.

58

Kamerstukken II, 2006-2007, 30 332, nr. 8, p. 1-2.

27

De theoretische en empirische basis

Voor de gedragsmaatregel worden, naast leeftijdsgrenzen, ook delict- en
gedragscriteria gehanteerd, die de doelgroep mede moeten definiëren. Deze criteria
zijn echter zo ruim geformuleerd, dat zij nauwelijks een afbakenende functie hebben.
De maatregel is in beginsel bestemd voor jeugdige veelplegers59 en
hardekernjongeren60. Hoewel deze categorieën op zichzelf eenduidig genoeg zijn,
zijn ook de „persoonlijke omstandigheden‟ een criterium bij het opleggen van de
maatregel. Maar in dit verband worden de aard en de ernst van de genoemde
gedragsproblemen en meervoudige achtergrondproblematiek (opvoedings- of
gezinsproblematiek), die kenmerkend zijn voor veel jeugdigen, niet nader
gespecificeerd. Tegelijkertijd stelt de memorie van toelichting dat het niet van belang
is of de betreffende jeugdige voldoet aan de definitie van veelplegers en
hardekernjongeren. Wanneer de aard van het gepleegde feit daar aanleiding toe
geeft kunnen óók first offenders hiervoor in aanmerking komen. De wetgever laat in
hoge mate aan de rechter ter beoordeling over welke jeugdigen voor de maatregel in
aanmerking komen.61 De vraaggesprekken met enkele wetsvoorbereiders
onderschrijven dat het van begin af aan de bedoeling is geweest een zo breed
mogelijke groep jeugdigen voor de maatregel in aanmerking te laten komen (zie ook
Kempen, 2008).
Hoe groot de doelgroep is die voor de gedragsmaatregel in aanmerking komt is niet
duidelijk. Bij behandeling van het wetsvoorstel in de Eerste Kamer zijn hierover
vragen gesteld, mede omdat dit ondanks vragen hierover tijdens de behandeling in
de Tweede Kamer niet tot helderheid heeft geleid.62

4.1.4

Aanpak
De vernieuwingen die zijn ingevoerd met de wetswijziging omvatten uiteenlopende
maatregelen (middelen) om het uiteindelijk doel, dat hierboven is beschreven, te
verwezenlijken. In het onderstaande worden de maatregelen voor de afzonderlijke
onderdelen van de wetswijziging besproken.
Gedragsbeïnvloedende maatregel voor jeugdigen
De gedragsmaatregel heeft, zoals dat binnen het jeugdsanctierecht gebruikelijk is,
een sterk pedagogische inslag. De maatregel is gericht op het (laten) behandelen of
begeleiden van de jeugdige in verband met de gedragsproblemen die aan het
crimineel gedrag ten grondslag liggen. Wat het toevoegt aan de gangbare aanpak is
dat de jeugdige een behandeling, begeleiding of training krijgt buiten de gebruikelijke
justitiële setting. De rechter legt de maatregel op voor de duur van ten minste zes
maanden en ten hoogste een jaar.63 Een inhoudelijk motief voor deze lengte wordt
59

Een verdachte wordt als veelpleger aangemerkt indien hij eerder ter zake van minimaal tien
vermogensdelicten al dan niet onherroepelijk is veroordeeld, waarvan vijf keer in de afgelopen twee
jaar (http://www.rechtspraak.nl).
60

Jongeren in de leeftijd van 12 tot en met 24 jaar, die in het peiljaar twee zware delicten hebben
gepleegd en bovendien in de jaren daarvoor drie antecedenten hebben èn jongeren die in het
peiljaar tenminste drie zware delicten hebben gepleegd (http://thesaurus.politieacademie.nl).
61

Kamerstukken II, 2005-2006, 30 332, nr. 3, p. 5, 6, 9.

62

Kamerstukken I, 2007-2008, 30 332, B, p. 5.

63

Kamerstukken II, 2005-2006, 30 332, nr. 3, p. 6.

28

Straffe invloed

niet gegeven. Niettemin wordt gesteld dat daarmee “precies het „gat‟ wordt opgevuld
tussen enerzijds datgene wat nog passend wordt geacht in het kader van de
taakstraf of voorwaardelijke veroordeling en anderzijds datgene wat mogelijk is in het
kader van de PIJ-maatregel.”64 Aldus wordt tegemoet gekomen aan de behoefte van
de strafrechtelijke praktijk aan een meer gedifferentieerd sanctiepakket dat kan
worden ingezet om het gedrag te beïnvloeden.
Wat betreft de invulling van de maatregel beperkt de wetgever zich tot een globale
aanduiding van hetgeen de zorg zou moeten omvatten. Per jeugdige dient een
„programma‟ te worden samengesteld, waaronder een samenstel van activiteiten
wordt verstaan, dat kan bestaan uit verschillende modules. De jeugdreclassering
stelt ter voorbereiding van de gedragsmaatregel een plan van aanpak op en voert dit
plan vervolgens uit als de gedragsmaatregel eenmaal is opgelegd. Dit laatste houdt
in het feitelijk begeleiden van een jeugdige, het houden van toezicht op de jeugdige
en – daar waar nodig – het afstemmen van de verschillende onderdelen van de
gedragsmaatregel. De Raad voor de Kinderbescherming bewaakt daarbij als
casusregisseur (op afstand) de afspraken en de termijnen en wijst zo nodig
organisaties op hun verantwoordelijkheden. Zodra de uitvoering van de
gedragsmaatregel niet goed verloopt of er een verlenging nodig is, komt de raad
weer actief in beeld.65
Maar wat gebeurt er in het kader van de gedragsmaatregel? In de memorie van
toelichting worden suggesties gedaan voor de invulling van de maatregel. Zo wordt
de mogelijkheid genoemd van een combinatie van één of meer bestaande
leerprojecten met Individuele Traject Begeleiding (ITB), eventueel ook in combinatie
met begeleiding aan het gezin. Verder worden ook enkele (vooralsnog alleen in het
buitenland) bewezen effectieve gedragsinterventies onder de aandacht gebracht,
zoals Multi Systeem Therapie (MST), Functional Family Therapy (FFT) en
Multidimensional Treatment Foster Care (MTFC).66 Maar de uiteindelijke
concretisering van de maatregel in individuele gevallen, wordt door de rechter
gegeven in zijn uitspraak, welke mede gebaseerd is op het advies van de Raad voor
de Kinderbescherming. De instelling die op basis van het vonnis met de uitvoering
van het programma is belast stelt vervolgens een hulpverleningsplan vast dat is
afgestemd op de problematiek van de veroordeelde jeugdige. In het kader van dit
plan krijgt het programma zijn definitieve samenstelling.67 Uiteindelijk moet hiermee
wordt bevorderd dat maatwerk wordt geleverd, meer dan gebruikelijk was. Als dit in
de praktijk wordt gerealiseerd kunnen gedragsinterventies worden opgelegd die op
de persoon van de jeugdigen (en diens omstandigheden) zijn toegesneden.
Aan de kwaliteit van de eventueel in te zetten gedragsinterventies worden door de
wetgever strenge eisen gesteld. Onder kwaliteit wordt hier verstaan het – bewezen –

64

Kamerstukken II, 2006-2007, 30 332, nr. 8, p. 7.

65

Kamerstukken II, 2006-2007, 30 332, nr. 10, p. 4.

66

Over de eerste twee interventies zijn in ons land inmiddels grootschalige effectstudies van start
gegaan.
Voor
laatstgenoemde
interventie
is
een
subsidieaanvraag
voor
een
kosteneffectiviteitsonderzoek op dit moment in behandeling.
67

Kamerstukken II, 2005-2006, 30 332, nr. 3, p. 2, 6, 7.

29

De theoretische en empirische basis

vermogen van (justitiële) gedragsinterventies individueel gedrag zodanig te
beïnvloeden dat recidive wordt voorkomen of verminderd. De Erkenningscommissie
Gedragsinterventies Justitie, die door het ministerie van Justitie is ingesteld,
beoordeelt de kwaliteit van intramurale en extramurale gedragsinterventies.68 Het
ministerie van Justitie heeft aangekondigd in de toekomst alleen positief beoordeelde
gedragsinterventies te zullen financieren. Dit betekent dat de overheid ook van
gedragsinterventies die in het kader van de gedragsmaatregel worden aangewend
gaat eisen dat empirisch onderzoek heeft aangetoond dat zij bij participanten tot
recidivevermindering leiden.69
Samengevat, om de effectiviteit van het jeugdsanctiepakket te verhogen heeft de
wetgever besloten onder meer de gedragsmaatregel in het leven te roepen. Van de
programma‟s of gedragsinterventies die in dit kader worden ingezet is, op grond van
de beschikbare documentatie, niet veel meer bekend dan dat zij zes à twaalf
maanden duren, gericht moeten zijn op de behandeling of begeleiding van jeugdigen
in verband met gedragsproblemen die aan crimineel gedrag ten grondslag liggen en
dat zij met het oog op recidivevermindering bewezen effectief moeten zijn. De
invulling van de maatregel wordt bepaald door de rechter (na advies van de Raad
voor de Kinderbescherming) en krijgt concreet vorm en inhoud door de
(zorg)aanbieder van de interventie.
Uitbreiding van combinaties van jeugdsancties
Bij dit onderdeel van de wetswijziging bestaat de aanpak of de ingreep uit de
volledige opheffing van de wettelijke beperkingen om sancties te combineren. De
rechter dient in elke individuele strafzaak een pakket van straffen en/of maatregelen
samen te stellen dat past bij de casus in kwestie. Daarbij is het belangrijk dat de
opgelegde combinatie van sancties is afgestemd op de risicofactoren die de
achtergrond vormen van het crimineel gedrag.70 Deze vernieuwing kan mede als
reactie worden gezien op het eerder gesignaleerde probleem dat met het geldende
sanctiepakket onvoldoende maatwerk kon worden geboden.
Explicitering ‘Voorwaarden bij schorsing voorlopige hechtenis’
Met de uitwerking van de bijzondere voorwaarden waaronder de voorlopige
hechtenis kan worden geschorst wordt primair juridische duidelijkheid geboden aan
de praktijk. Belangrijk in het huidige verband is dat de wetswijziging hier betere
mogelijkheden biedt om de strafrechtelijke reactie zo snel mogelijk te laten volgen op
de aanhouding (lik-op-stuk beleid). Deze uitbreiding moet voorzien in het bezwaar
dat tussen het strafrechtelijke feit en de reactie daarop te veel tijd zit. Door de
jeugdige te vragen in te stemmen met de te stellen bijzondere voorwaarden wordt
voorkomen dat de indruk zou ontstaan dat hij als veroordeelde wordt behandeld (wat
in strijd zou zijn met het onschuldbeginsel). Toepassingsvarianten van ITB die
beperkt zijn in duur (max. 6 maanden) en die geen bestraffende elementen bevatten,
68

Voor de gedragsinterventies die door jeugdzorginstellingen worden ingezet, bestaan er
onafhankelijke panels van deskundigen die interventies beoordelen op effectiviteit (in termen van
gedragsverandering). Zie www.nji.nl.
69

Kamerstukken II, 2006-2007, 30 332, nr. 8, p. 4, 11-12.

70

Kamerstukken II, 2006-2007, 30 332, nr. 8, p. 11-12.

30

Straffe invloed

kunnen in dit kader worden ingezet. Dit geldt ook voor leerprojecten die de jeugdige
beogen te confronteren met het gepleegde delict, mits ook zij een beperkte duur en
geen bestraffend karakter hebben. Voorts worden door de wetgever de
mogelijkheden van een contactverbod, locatieverbod of -gebod en een
meldingsgebod genoemd.71 Overigens is opmerkelijk dat bij interventies als ITB en
de leerprojecten in de diverse documenten geen relatie wordt gelegd met de eis van
bewezen effectiviteit. Dit in tegenstelling tot de interventies die in het kader van de
gedragsmaatregel worden beoogd.
Explicitering ‘Voorwaarden bij voorwaardelijke veroordeling’
In het kader van de voorwaardelijke veroordeling kunnen dezelfde voorwaarden
worden toegepast als bij de voorwaardelijke schorsing van de voorlopige hechtenis
(m.u.v. leerprojecten, die al in de vorm van een taakstraf kunnen worden opgelegd).
Omdat het onschuldbeginsel niet van toepassing is, zijn in dit kader ook voorwaarden
met een bestraffend karakter mogelijk.72
Aparte regeling conservatoir beslag
De regeling tot het leggen van conservatoir beslag, vooruitlopend op een eventuele
op te leggen geldboete of een ontnemingsmaatregel, is voor jeugdigen verruimd. De
verruiming houdt in dat voor jeugdigen de grens voor het leggen van conservatoir
beslag wordt verlaagd naar feiten waarop een geldboete staat van tenminste de
vierde categorie (max. € 18.500; zie art. 23 Sr).73 Hierdoor komen voor deze sanctie
nu ook delicten in aanmerking die nu juist veelvuldig door jeugdigen worden
gepleegd, zoals diefstal, vernieling en mishandeling. Daarmee wordt tegemoet
gekomen aan de behoefte aan een lik-op-stuk aanpak van jeugdigen aan wie naar
verwachting een geldboete of (in een enkel geval zelfs) een ontnemingsmaatregel
zal worden opgelegd.74

4.1.5

De verbinding tussen de basiselementen
In het begin van deze paragraaf is betoogd dat een deugdelijke programmatheorie
aannemelijk maakt dat de basiselementen van het programma (doel, doelgroep en
interventie/aanpak) met elkaar verbonden zijn. Zij vormen de schakels in een logischconsistente keten. Hoe strakker de redenering, hoe dwingender de samenhang, hoe
plausibeler de verwachting dat het programma succesvol zal zijn.
Geconcludeerd wordt dat de „Wet gedragsbeïnvloeding jeugdigen‟ een strak, logisch
dwingend relaas ontbeert. De wetswijziging is niet gebaseerd op een solide
programmatheorie. Dat ligt voor een deel aan de invulling van de afzonderlijke
elementen, maar zeker ook aan het ontbreken van de verbinding daartussen.
Het doel van de wetswijziging is helder. Hoewel het getuigt van een hoog
ambitieniveau, geeft de wetgever er duidelijk en consequent mee aan wat de na te
streven eindsituatie is. Van helderheid is maar tot op zekere hoogte sprake bij een
71

Kamerstukken II, 2005-2006, 30 332, nr. 3, p. 2, 14-15.

72

Kamerstukken II, 2005-2006, 30 332, nr. 3, p. 16.

73

Voorheen kon dat alleen voor misdrijven waarop een geldboete stond van tenminste de vijfde
categorie (sinds 1 januari 2008 max. € 74.000).
74

Kamerstukken II, 2005-2006, 30 332, nr. 3, p. 17.

31

De theoretische en empirische basis

ander element: de aanpak. De wetswijziging bestaat uit een aantal onderdelen,
waarvan de praktische uitwerking sterk wisselend is. De aanpak die met de
gedragsmaatregel wordt voorgestaan is vooral op hoofdlijnen beschreven. Eigenlijk
wordt niet meer dan een globaal kader geschetst en wordt de nadere concretisering
overgelaten aan de praktijk (raadsdeskundigen, rechters, zorgaanbieders). De
Erkenningscommissie Gedragsinterventies Justitie speelt daarbij een cruciale rol
omdat deze toetst of de gedragsinterventies die door de praktijk worden ingezet
(potentieel) effectief zijn en derhalve kunnen bijdragen aan de bereiking van het
overkoepelende doel van recidivevermindering. De onderscheiden wetsonderdelen
haken alle in op de knelpunten en tekortkomingen die aanvankelijk de aanleiding
vormden voor de wetswijziging. Daar wordt wel een verbinding gelegd met de
oorspronkelijke problemen, zij het ook hier op hoofdlijnen. Hoe de
beleidsmaatregelen daadwerkelijk tot een vermindering van gedragsproblemen
zouden moeten leiden, en welke factoren daarvoor verantwoordelijk zijn, wordt niet
besproken. Tot slot het derde element: de doelgroep waarop de wetswijziging
betrekking heeft. Hier ontbreekt een gedetailleerde beschrijving van de categorie
jeugdigen waarop het pakket van gedragsbeïnvloedende interventies en bepalingen
is gericht. Persoonlijke kenmerken en (gezins)omstandigheden worden weliswaar
genoemd als achterliggende problematiek die mede ten grondslag liggen aan het
vertoonde criminele gedrag, maar de beschrijving is abstract en geeft beperkt inzicht
in termen van dynamische criminogene factoren. Om aannemelijk te kunnen maken
dat een programma of beleid zou kunnen werken is een gedegen inzicht vereist. Het
zijn deze factoren waarop de (gedrags)interventies moeten aangrijpen om de
uiteindelijk beoogde effecten te kunnen opleveren.
Waar sommige basiselementen (nog enigszins) geëxpliciteerd zijn, daar ontbreekt
een uiteenzetting over de verbinding tussen dit drietal. Uit de documentatie over en
toelichting op de wetswijziging kan niet worden afgeleid dat de gewenste reductie
van gedragsproblemen (die aan criminaliteit ten grondslag liggen) bij een specifieke
groep jeugdige justitiabelen kan worden gerealiseerd, dóór of dankzij de beoogde
veranderingen. Op hoofdlijnen is de impliciete veronderstelling over de eventuele
werking van het nieuwe sanctiepakket te volgen. Door de verruiming van de
mogelijkheden om gedrag te beïnvloeden, het bieden van meer „maatwerk‟ en een
snellere strafrechtelijke reactie zou pedagogisch ingrijpen in het leven van jeugdigen
beter mogelijk zijn, wat een belangrijke voorwaarde voor succes verondersteld wordt
te zijn. Maar een gedegen programmatheorie vereist meer en vooral meer inzicht in
de „causale‟ schakels in de doelgroep-interventie-doel keten. Uit die theorie moet
blijken hoe de elementen op elkaar inhaken. Bovendien moet theoretisch worden
verantwoord welke factoren verantwoordelijk zijn voor de beoogde effecten, en op
welke gronden of veronderstellingen die werking berust. De documentatie over de
wetswijziging geeft hierin geen inzicht.
Kortom, van een “programmatheorie achter de wetswijzigingen” (zie tweede
deelvraag, § 2.2) kan niet worden gesproken. In zoverre veronderstellingen worden
gedaan over de mogelijke werking van het nieuwe beleid, blijven die abstract en
grotendeels impliciet. Ook ontbreken er schakels in de keten, waardoor gaten
ontstaan in de redenering waarom de wetswijziging het beoogde resultaat zou
kunnen opleveren. De interviews met deskundigen die bij de voorbereiding van de

32

Straffe invloed

wetswijziging betrokken zijn geweest bevestigen deze vaststelling. Voor wat betreft
de gedragsmaatregel is het succes sterk afhankelijk van de kwaliteit van de
beschikbare gedragsinterventies die kunnen worden ingezet. Over deze kwaliteit
doet de wetgever geen uitspraken, maar heeft de beoordeling hiervan belegd bij de
Erkenningscommissie Gedragsinterventies Justitie.

4.2

De empirische onderbouwing van de programmatheorie
De derde vraag waarop de planevaluatie een antwoord dient te geven betreft de
empirische onderbouwing van de programmatheorie (zie derde deelvraag, § 2.2), en
dan vooral van de “mechanismen (factoren) [die] ervoor verantwoordelijk zouden zijn
dat de wetswijziging leidt tot een reductie van gedragsproblemen bij de betrokken
jongeren”. Na hetgeen zojuist is geconcludeerd over de programmatheorie moge
duidelijk zijn dat deze vraag onbeantwoordbaar is.

33

5

Onderbouwing en verwachting van de
wetswijzigingen

5.1

Een pedagogisch perspectief
In de twee voorafgaande hoofdstukken is de „Wet gedragsbeïnvloeding jeugdigen‟
beschreven en geanalyseerd. In dit hoofdstuk worden de belangrijkste bevindingen
van de planevaluatie geïntegreerd tot een conclusie over de onderbouwing van de
„Wet gedragsbeïnvloeding jeugdigen‟. Verder wordt, op grond hiervan, ingegaan op
de effecten die van de veranderingen mogen worden verwacht. Benadrukt wordt dat
de planevaluatie is uitgevoerd vanuit een pedagogisch perspectief; de juridische
aspecten van de wetswijziging zijn goeddeels buiten beschouwing gelaten.

5.2

De analyse-uitkomsten
De onderbouwing van de wetswijziging is vanuit vier invalshoeken geanalyseerd.
Drie daarvan corresponderen met één van de deelvragen van onderzoeksvraag 1.
De vierde vloeit voort (het tweede deel van) onderzoeksvraag 7 (zie § 2.2). Ten
eerste is de motivering onder de loep genomen. Hierbij is nagegaan welke ideeën
aan de wetswijziging ten grondslag hebben gelegen en wat de voorgestelde
veranderingen legitimeerde. Ten tweede is getracht het theoretisch fundament van
de „Wet gedragsbeïnvloeding jeugdigen‟ bloot te leggen. Uit de reconstructie van de
programmatheorie moet blijken hoe en waarom de strafrechtelijke interventies
kunnen leiden tot het beoogde effect van verminderde gedragsproblemen bij
jeugdige justitiabelen (en in het verlengde daarvan: recidivevermindering). Ten derde
diende uitsluitsel te worden verkregen over de empirische onderbouwing van de
gereconstrueerde programmatheorie. Ten vierde is gekeken of de wetswijzigingen
voldoen aan de verwachtingen van de wetgever.
Ten grondslag liggende ideeën
De behoefte of noodzaak om veranderingen in te voeren in het jeugdstrafrecht wordt
gemotiveerd op basis van drie pedagogische bezwaren. Allereerst was de
overheersende opvatting dat het geldende sanctiearsenaal onvoldoende was
gedifferentieerd (van lichte naar zware maatregelen) om in een strafrechtelijk kader
effectief te kunnen interveniëren in het gedrag van jeugdigen. Verder legde de wet
een aantal beperkingen op die het bieden van „maatwerk‟ bemoeilijkten. En in de
derde plaats waren er in de praktijk allerlei belemmeringen die prompt pedagogisch
ingrijpen in de weg stonden. De knelpunten en belemmeringen zijn door de wetgever
helder beschreven. Verder wordt door de wetgever goed gemotiveerd waarom de
geldende praktijk – vanuit pedagogisch oogpunt – niet langer voldoet en op welke
punten derhalve verbetering gewenst is. Wat in de documentatie over de wetgeving
evenwel ontbreekt is een cijfermatige onderbouwing van de noodzaak om de wet te

35

Onderbouwing en verwachting van de wetswijzigingen

wijzigen. Gegevens over aantallen jeugdigen (desnoods schattingen daarover)
waarop de diverse nieuwe bepalingen van toepassing zijn zouden de
probleemanalyse completer hebben gemaakt.
Achter de oplossingen die worden voorgesteld voor de gesignaleerde problemen,
bevindt zich de veronderstelling dat daarmee betere mogelijkheden ontstaan om het
gedrag van jeugdige justitiabelen te beïnvloeden. Hierdoor zou de effectiviteit van het
jeugdsanctiepakket worden vergroot, hetgeen zich uiteindelijk zou moeten vertalen in
een vermindering van recidive in deze populatie. Hoewel de redenering aannemelijk
klinkt, wordt de houdbaarheid ervan niet onderbouwd. Weliswaar wordt geappelleerd
aan algemene beginselen van werkzame aanpakken en strategieën, maar de
toelichtingen en verwijzingen hebben een globaal, abstract en soms impliciet
karakter. De motivering had op dit punt scherper en overtuigender kunnen zijn als de
wetgever nadrukkelijker de implicaties van kennis over „what works for whom‟ in het
wetsvoorstel had betrokken.
Theoretische en empirische basis
In een deugdelijke programmatheorie wordt in woorden duidelijk gemaakt en
onderbouwd hoe een nieuwe interventie of beleidsmaatregel in de praktijk effect zou
kunnen hebben. Zij is een weergave van de causale keten van factoren en acties die
beschrijft dat een bepaalde ingreep bij een specifieke groep individuen een van
tevoren omschreven resultaat kan bewerkstelligen. Daarbij wordt expliciet
aangegeven welke factoren of mechanismen cruciaal zijn in de tot stand te brengen
veranderingen.
Tegen deze achtergrond wordt vastgesteld dat de „Wet gedragsbeïnvloeding
jeugdigen‟ niet onderbouwd wordt met een programmatheorie. Een gedetailleerd
betoog over gedragsbeïnvloeding bij jeugdige delinquenten en de wijze waarop en
de condities waaronder dat zou moeten plaatsgrijpen is niet aangetroffen. Op grond
hiervan kan geen gefundeerde uitspraak worden gedaan over de verwachte
opbrengst van de wetswijziging, te weten: betere mogelijkheden om het gedrag van
jeugdigen, die één of meer strafbare feiten hebben begaan, te beïnvloeden. De
nieuwe wet en de toelichting daarop bieden niets meer en niets minder dan een
kader voor de strafrechtelijke praktijk. De invulling hiervan wordt overgelaten aan de
justitiële keten, eventueel in samenwerking met jeugdzorgaanbieders. In dit verband
is het interessant dat de wetgever hecht aan het belang van deugdelijke
gedragsinterventies (die bijv. in het kader van de gedragsmaatregel worden ingezet).
Maar de verantwoordelijkheid voor goed onderbouwde interventies wordt bij de
aanbieders neergelegd, die verplicht zijn om hun interventies te laten goedkeuren
door de Erkenningscommissie Gedragsinterventies Justitie.
Bij het ontbreken van een theoretische onderbouwing kan over de empirische basis
van de wetswijziging vanzelfsprekend geen uitspraak worden gedaan.
Verwachting van resultaten van de wetswijzigingen
De wetgever had een positieve verwachting van de gevolgen van de wetswijziging.
Voor de inwerkingtreding van de wijzigingen overheerste de opvatting dat door een
verbetering van de (juridische) randvoorwaarden gedragsbeïnvloeding, „maatwerk‟

36

Straffe invloed

en sneller strafrechtelijk ingrijpen beter konden worden gerealiseerd. Dit zou een
gunstige invloed moeten hebben op de recidive van jeugdigen.

5.3

Conclusie
Op het succes van de wetswijziging zijn vele factoren van invloed, in positieve en
negatieve zin. In deze (deel)studie is slechts één factor – de onderbouwing, vanuit
pedagogisch perspectief – aan een analyse onderworpen. Op grond hiervan is het
moeilijk om verwachtingen uit te spreken over de effecten die de voorgestelde
vernieuwingen hebben. Daarvoor is het fundament te onzeker en te fragmentarisch,
is de aanpak onvoldoende uitgewerkt en wordt de concrete invulling te veel
overgelaten aan de uitvoeringspraktijk. Om deze reden is niet met stelligheid te
zeggen dat de nieuwe aanpak dermate solide is onderbouwd, dat op grond hiervan
mag worden verondersteld dat deze tot recidivevermindering zal leiden. Er waren
destijds uiteenlopende argumenten om de wetswijzigingen in te voeren, maar deze
blijken uiteindelijk onvoldoende te zijn verwerkt in een coherent en uitvoerbaar plan.
Daarmee kan de planevaluatie geen ondubbelzinnig antwoord leveren op de (eerste
onderzoeks)vraag. Het ontbreekt aan een sluitende rationale, waardoor het niet
duidelijk is op grond waarvan verondersteld wordt dat de ingevoerde maatregelen tot
betere mogelijkheden leiden om het gedrag van jeugdigen te beïnvloeden.

37

Deel II
De gedragsbeïnvloedende
maatregel in drie
arrondissementen
Ervaringen in de justitiële keten

39

6

Interviews in de justitiële keten: doel en werkwijze

6.1

De gedragsbeïnvloedende maatregel voor jeugdigen in de praktijk
Sinds 1 februari 2008 kan de kinderrechter de gedragsbeïnvloedende maatregel
opleggen aan jeugdigen voor strafbare feiten die (na die datum) zijn begaan. De
GBM heeft als doel de behandeling van gedragsproblematiek, het voorkomen van
verder afglijden van jeugdigen in de criminaliteit en de bescherming van de
samenleving. In principe komen vooral jeugdige veelplegers en hardekernjongeren
met gedragsproblemen en/of opvoedings- of gezinsproblematiek hiervoor in
aanmerking. De maatregel kan ook aan meerplegers en first offenders worden
opgelegd, mits de aard van het gepleegde feit daartoe aanleiding geeft. De GBM zou
moeten zorgen voor een meer geleidelijke opbouw van sancties in het
jeugdstrafrecht. De duur van de maatregel bedraagt minimaal zes en maximaal
twaalf maanden. Daarna is de maatregel eenmaal te verlengen met dezelfde termijn
waar de maatregel uit bestaat. Qua zwaarte zou de maatregel een positie moeten
innemen tussen een voorwaardelijke veroordeling met bijzondere voorwaarden en
een Plaatsing in een inrichting voor jeugdigen (een PIJ-maatregel).
De vraag is of in de strafrechtelijke praktijk gebruik gemaakt wordt van deze nieuwe
mogelijkheid om (jeugd)zorg op te leggen in een gedwongen kader. In drie
arrondissementen is gesondeerd hoe de implementatie van de GBM is verlopen, in
de eerste twee jaar na inwerkingtreding. Door middel van interviews met
vertegenwoordigers van de strafrechtketen en de jeugdzorg c.q. jeugdreclassering is
nagegaan welke ervaring men in de praktijk heeft met het inzetten van de GBM. Het
doel van deze gesprekken was een impressie te verkrijgen van de beeldvorming over
en het gebruik van de nieuwe strafrechtelijke maatregel. Omdat de interviews in twee
rondes hebben plaatsgevonden is het mogelijk om ontwikkelingen in het
implementatieproces in kaart te brengen.
In dit hoofdstuk worden het doel en de werkwijze beschreven die aan de
interviewrondes ten grondslag liggen. Hoofdstuk 7 geeft de belangrijkste resultaten
weer die de interviews hebben opgeleverd. Hoofdstuk 8 gaat in op relevante
bevindingen uit andere rapportages en onderzoeken over de invoering van de GBM,
die min of meer gelijktijdig met onderhavig onderzoek hebben plaatsgevonden. Het
laatste hoofdstuk van Deel II (Hoofdstuk 9) bevat de conclusie van dit
deelonderzoek.

6.2

Te beantwoorden onderzoeksvragen
De interviews hebben plaatsgevonden in het kader van het eerste deel van
onderzoeksvraag 7: Hoe verloopt de implementatie van de wetswijziging (in het
bijzonder m.b.t. de GBM)? Ook is aandacht besteed aan de vraag in hoeverre de
wetswijziging (en dan m.n. de komst van de GBM) tot veranderingen of

41

Interviews in de justitiële keten: doel en werkwijze

verschuivingen binnen het palet van sanctiemodaliteiten heeft geleid
(onderzoeksvraag 6; zie § 2.2). Deze vragen zijn verder uitgewerkt in de volgende
deelvragen.
a. Welke kennis hebben de justitiële ketenpartners over de GBM en is deze kennis
volgens hen voldoende?
b. Welke ervaringen hebben de ketenpartners met de besluitvorming over de GBM?
c. Welke ervaringen hebben de ketenpartners met de tenuitvoerlegging van de
GBM?
d. Wat vinden de ketenpartners van de resultaten die de GBM heeft opgeleverd?
e. Welke knelpunten ervaren de ketenpartners in de praktijk bij de uitvoering van de
GBM?
f. Wat vinden de ketenpartners de belangrijkste verbeteringen die er sinds de
inwerkingtreding van de wetswijzigingen zijn aangebracht inzake de GBM?
g. Welke verwachtingen hadden de ketenpartners ten aanzien van de GBM en komt
de huidige praktijk volgens hen overeen met deze verwachtingen?
h. Welke toekomstige ontwikkelingen verwachten de ketenpartners over de GBM?

6.3

De interviews: opzet en werkwijze

6.3.1

Respondenten en procedure
Er zijn in totaal tien sleutelfiguren bij de interviews betrokken geweest. Deze
personen
vertegenwoordigden
verschillende
justitiële
partners
in
de
arrondissementen Almelo, Utrecht en Zwolle. Drie respondenten waren werkzaam bij
bureau jeugdzorg (BJz; jeugdreclasseringsmedewerkers), drie bij het Openbaar
Ministerie (OM; jeugdofficieren van Justitie), twee bij de Raad voor de
Kinderbescherming (RvdK; raadsmedewerkers) en twee bij de Zittende Magistratuur
(ZM; kinderrechters). De vertegenwoordigers van ZM en OM waren afkomstig uit drie
arrondissementen. De overige geïnterviewden, die werkzaam waren in de jeugdzorg
c.q. de jeugdreclassering kwamen uit regio´s die grotendeels overeenkomen met
deze drie arrondissementen.
De interviews zijn telefonisch afgenomen in twee rondes. De eerste interviewronde
vond plaats in januari en februari 2009. In de interviews is met de respondenten
teruggeblikt op de periode vanaf de invoering van de GBM (februari 2008). Op één
na zijn dezelfde personen een jaar later opnieuw geïnterviewd over hun ervaringen
met de GBM (tweede ronde, januari en februari 2010).75 Twee personen zijn min of
meer gelijktijdig geïnterviewd, waarbij de ene respondent meer inging op de kennis
over de maatregel en de ander meer op de inhoudelijke afwegingen om een
onderzoek te starten.
De tweede interviewronde moest inzicht geven in mogelijke ontwikkelingen of
veranderingen. Daarbij is nagegaan of men de GBM anders is gaan beoordelen (als
gevolg van toegenomen kennis), welke factoren in de praktijk (van de
geïnterviewden) een rol hebben gespeeld bij de besluitvorming over en de

75

Eén respondent uit de eerste ronde was niet meer beschikbaar omdat hij een nieuwe functie had
waarin hij niet meer van doen had met de gedragsbeïnvloedende maatregel.

42

Straffe invloed

tenuitvoerlegging van de GBM en welke verwachtingen men had over de toepassing
van de maatregel in de toekomst.
De deelvragen die in Paragraaf 6.2 zijn verwoord, zijn uitgewerkt in een protocol dat
als leidraad fungeerde voor de interviews. De onderwerpen van deelvragen d., f. en
g. zijn alleen in de tweede interviewronde aan de orde gesteld.

6.3.2

Data-analyse
Om de kwalitatieve gegevens uit de interviews te verwerken is gebruik gemaakt van
een methode om systematisch de verzamelde antwoorden om te zetten in een
gestructureerd overzicht: de constant-comparative-method (zie Glaser, 1965).
Deze methode houdt in dat per vraag de volgende procedure gevolgd wordt. Het
antwoord van een geïnterviewde op de vraag wordt samengevat in één of meerdere
codes. Daarna wordt het antwoord van de volgende geïnterviewde (op dezelfde
vraag) gecodeerd. Als het antwoord onder de eerder gemaakte codes valt, dan krijgt
het die code. Bevat het antwoord nieuwe elementen, dan krijgt het een nieuwe code.
Vervolgens wordt het antwoord van de derde geïnterviewde (op dezelfde vraag)
geanalyseerd. Ook het antwoord van de derde respondent wordt vergeleken met de
codes van de eerdere respondenten. De procedure gaat op deze manier verder
totdat alle respondenten geanalyseerd zijn. Daarna wordt dezelfde procedure ingezet
voor de tweede vraag. Uiteindelijk gaat het dus om een voortdurende vergelijking van
een antwoord van een respondent met het antwoord van de voorafgaande
respondenten. Als op deze manier alle antwoorden per vraag gecodeerd zijn, komt
vervolgens de kwantitatieve verwerking van deze codes. Dat houdt in dat van alle
codes geteld wordt hoe vaak ze voorkomen. Daarna kan van elke code bepaald
worden door welk percentage van de respondenten het antwoord onder die code
gegeven is.

6.4

Focus en reikwijdte
De bevindingen die in het volgende hoofdstuk worden gepresenteerd, zijn gebaseerd
op gegevens die zijn verzameld bij een relatief kleine groep respondenten, afkomstig
uit drie arrondissementen. De informatieverzameling spitste zich toe op de eerste
twee jaar dat de GBM als sanctiemogelijkheid beschikbaar was. Gelet op deze
omvang en deze tijdspanne pretendeert dit deelonderzoek niet een volledig en
representatief beeld te geven van de opvattingen die binnen de keten leefden en
leven over de gedragsbeïnvloedende maatregel en de manier waarop deze in de
praktijk is gebracht. De resultaten zijn derhalve niet zonder meer generaliseerbaar
naar het gehele land. Niettemin levert deze informatie een bijdrage aan inzichten in
de voortgang van de implementatie van de GBM en in de verschuivingen die
mogelijk zijn opgetreden als gevolg van de wetswijziging.

43

7

Bevindingen in drie arrondissementen

7.1

Twee interviewrondes
De interviewresultaten worden in dit hoofdstuk in gecondenseerde vorm
gepresenteerd. In afzonderlijke deelrapportages (zie Campbell & Bijl, 2010; Noom,
Campbell & Bijl, 2009),76 zijn de resultaten per interviewronde gedetailleerd
beschreven. Bij onderstaande bespreking zijn de resultaten van de tweede
interviewronde (begin 2010) als uitgangspunt genomen, die vervolgens, en waar
mogelijk, worden afgezet tegen de bevindingen uit de interviewronde van het jaar
daarvoor. Op die manier worden eventuele veranderingen en ontwikkelingen in de
beeldvorming over en het gebruik van de GBM zichtbaar gemaakt.
De resultaten worden (vanaf § 7.3) thematisch besproken. De onderwerpen
corresponderen met de deelvragen die in Paragraaf 6.2 zijn geformuleerd.
Voorafgaand aan de thematische bespreking geeft Paragraaf 7.2 een korte
weergave van de ervaringen die de geïnterviewden hebben met GBM-zaken.

7.2

Ervaringen met opgelegde maatregelen
Ten opzichte van de eerste interviewronde is het aantal opgelegde GBM‟s in de bij
dit onderzoek betrokken arrondissementen toegenomen. Echter, in absolute zin is
het totaal achtergebleven bij de verwachtingen hierover. Het aantal GBM‟s per
arrondissement lijkt te variëren. Eén van de geïnterviewden zegt persoonlijk
inmiddels met zeven gevallen te maken hebben gehad waarin een GBM is opgelegd.
In een andere arrondissement is nog geen enkele GBM opgelegd. Dit heeft volgens
de respondent te maken met de relatief lichte doelgroep in deze regio en de
specifieke aanpak van jeugdcriminaliteit die men in deze regio hanteert, waardoor er
geen doelgroep voor de GBM is.77
In de zaken waarin de GBM is opgelegd ging het om veelplegers, hardekernjongeren
– jongeren waarmee al veel was geprobeerd op het gebied van hulpverlening, maar
tot op heden nog niets was gelukt. Eén respondent noemt het hebben gehad van
veel behandelingen (in het civielrechtelijke kader) echter weer als contra-indicatie
voor het opleggen van een GBM. Een ander criterium was het delictgedrag van deze
jongeren. In één regio was een belangrijk kenmerk van de jongeren die een GBM
opgelegd hebben gekregen dat zij allemaal kampten met verslavingproblematiek.

76

Deze (en overige) deelrapporten zijn niet openbaar gemaakt. Zij zijn vervaardigd voor de
verslaglegging en verantwoording van de projectwerkzaamheden.
77

De term „regio‟ wordt gebruikt om er het werkgebied van de respondent mee aan te duiden. Voor
kinderrechters, jeugdofficieren van Justitie en raadsmedewerkers worden die bepaald door de
grenzen van het arrondissement. Het werkgebied van bureau jeugdzorg (i.c. de
jeugdreclasseringsmedewerkers) valt hier niet altijd mee samen.

45

Bevindingen in drie arrondissementen

Opvallend is dat volgens sommige geïnterviewden relatief veel GBM-trajecten zijn
mislukt. Precieze aantallen kan met niet noemen, maar men schat ongeveer de helft
van het aantal opgelegde GBM‟s. De aanleiding hiervoor blijkt divers, maar in de
kern komt het er op neer dat de betrokken jongeren zich niet aan gemaakte
afspraken hebben gehouden. Hoe met de mislukte GBM wordt omgegaan verschilt
per regio. Niet overal volgt onmiddellijk vervangende jeugddetentie, zoals de wet
voorschrijft. In sommige regio‟s krijgen jongeren bij mislukking een alternatieve
behandeling aangeboden (zie ook § 7.7).
Uit de eerste interviewronde bleek dat vooral voor de GBM gekozen werd omdat er
een dwingend kader nodig was om hulpverlening op te leggen. Er was sprake van
het stelselmatig weigeren van hulp en het was nodig om een duidelijke sanctie achter
de hand te hebben. Andere aspecten die in de eerste ronde genoemd werden, zoals
het feit dat de GBM eenvoudig ingezet kon worden (indien er een duidelijke
hulpvraag s en er een passend aanbod beschikbaar is), werden in de tweede ronde
niet genoemd. In sommige zaken speelde de leeftijd van de jongere een rol bij het
opleggen van GBM. In deze gevallen ontbrak het juridisch kader om bijvoorbeeld een
gezinsvoogd in te zetten en is de GBM ingezet om een alternatief te kunnen bieden.
Deze overweging komt niet naar voren in de tweede interviewronde.

7.3

Kennis over de gedragsbeïnvloedende maatregel
Binnen de betrokken arrondissementen is veel gedaan aan kennisoverdracht. De
respondenten menen dat hun kennis over de GBM is verbeterd. Bovendien heeft
men in twee arrondissementen (van de drie) in de praktijk ervaring kunnen opdoen
met de GBM.
Onduidelijkheden zijn er in de tweede ronde nog over de mate van flexibiliteit en
toepasbaarheid van de maatregel (bijv.: Wat moet er gebeuren als een jongere niet
mee werkt aan de GBM? En wat als hij een nieuw strafbaar feit pleegt tijdens de
uitvoering van de GBM, maar ondertussen meerderjarig is geworden?). In een enkel
geval zijn er nog onduidelijkheden over praktische zaken als de financiering van de
inzet van nog niet (justitieel) erkende gedragsinterventies.
Bij de eerste interviewronde beoordeelde men de verstrekte informatie reeds als ruim
voldoende. In eerste instantie was de informatie vooral juridisch van aard, later is ook
informatie gegeven over de praktische invulling van de GBM. Niettemin bleek men –
ten onrechte – als nadeel van de GBM te zien dat in dit kader alleen justitieel
erkende gedragsinterventies zouden kunnen worden ingezet, welke veelal in hun
regio maar beperkt voorhanden waren.78 Dit misverstand blijkt bij de tweede
interviewronde
niet langer te
spelen. Verder kwamen
aanvankelijk
interpretatieverschillen over de precieze doelgroep van de GBM naar voren. Uit de
tweede interviewronde is gebleken dat voor vrijwel alle respondenten duidelijk is
(geworden) voor wie de GBM is bedoeld (en voor wie niet).

78

De opvatting van de respondenten dat slechts erkende interventies kunnen worden ingezet was
opmerkelijk omdat het „Besluit gedragsbeïnvloeding jeugdigen‟ niet vereist dat alleen erkende
gedragsinterventies of vormen van zorg kunnen worden ingezet (zie Besluit gedragsbeïnvloeding
jeugdigen. Staatsblad 2008, 23).

46

Straffe invloed

7.4

Besluitvorming inzake de gedragsbeïnvloedende maatregel
Inhoudelijke overwegingen om de GBM op te leggen hebben – naast het feit dat de
jongere moet voldoen aan de leeftijds- en delictcriteria die in de wet zijn vastgelegd –
volgens de respondenten vooral te maken met het delictgedrag van de jongere
(veelpleger, veel ernstige delicten hebben gepleegd, ernstige gedragsproblematiek,
het feit dat een jongere al veel hulpverleningstrajecten heeft gehad zonder gewenst
resultaat). Verder benadrukken zij ook dat de jongere voldoende gemotiveerd moet
zijn voor een behandeling.
De geïnterviewde raadsmedewerkers geven aan dat de ´criterialijst voor onderzoek
naar de gedragsbeïnvloedende maatregel‟ leidend is voor de beslissing om een
advies over de maatregel in gang te zetten. De criterialijst is ontwikkeld door het
landelijk bureau van de Raad voor de Kinderbescherming. Op basis hiervan wordt
bepaald of voor een zaak een onderzoek naar de haalbaarheid van een GBM wordt
gestart. Desondanks wordt gesignaleerd dat een jongere soms toch wordt
aangemeld die niet aan deze criteria voldoet. In zulke gevallen blijkt de behoefte aan
een stok-achter-de-deur doorslaggevend en wordt de GBM gezien als laatste
mogelijkheid om de jongere mee te laten werken aan zijn behandeling.
In een aantal gevallen is besloten om de GBM niet op te leggen. De redenen
hiervoor variëren. Soms ligt het aan het feit dat de problematiek en het delictgedrag
van de jongere niet zwaar genoeg worden geacht. Andere redenen zijn dat er geen
passend zorgaanbod voorhanden is, dat de behandeling niet binnen de gestelde
termijn van dertig dagen kan worden gestart, dat er geen plaats is binnen de
zorginstelling, dat de jongere een te geringe leerbaarheid (d.w.z. een verstandelijke
beperking) wordt toegedicht, dat de jongere onvoldoende steun krijgt uit zijn gezin
om de behandeling goed af te kunnen ronden en dat de jongere onvoldoende
gemotiveerd is voor behandeling.

7.5

Tenuitvoerlegging van de gedragsbeïnvloedende maatregel
Niet alle geïnterviewde ketenpartners blijken goed zicht te hebben op de
tenuitvoerlegging van de GBM. Een minderheid geeft aan geen zicht te hebben op
het verloop van de zaken waarbij een GBM is opgelegd.
Van de respondenten die wel zicht op het verloop van de GBM-trajecten hebben, zijn
twee respondenten redelijk tevreden over het verloop. Zij geven aan dat er nog
onduidelijkheden zijn over bepaalde aspecten van de maatregel, zoals wat er moet
gebeuren indien een jongere zich niet aan de afspraken houdt. Volgens hen is er
geen (landelijk) uniforme manier waarop hiermee moet worden omgegaan. Dat er
soms lang gewacht moet worden tot een geschikte zorgaanbieder is gevonden,
stemt hen minder tevreden. Twee respondenten zijn niet tevreden over het verloop
van de GBM-trajecten omdat in hun regio nog geen traject positief is afgesloten. De
redenen voor mislukking zijn divers, zoals verslavingsproblematiek die de zorg
verstoort, recidive, onttrekking van de jongeren aan regels en afspraken, jongeren
die weglopen en een gezin dat niet meewerkt aan de uitvoering van het traject van
de jongere.

47

Bevindingen in drie arrondissementen

Regio‟s blijken verschillend om te gaan met de situatie waarin een jongere zich niet
aan de afspraken houdt. Het merendeel van de respondenten geeft aan dat de
jongere niet meteen in detentie wordt gezet. Vaak wordt een gesprek gevoerd met de
jongere (en eventueel zijn ouders) over de reden van het mislukken van het traject.
Vervolgens wordt de zaak met de ketenpartners besproken en in sommige regio‟s
wordt de maatregel dan aangepast. Afhankelijk van de uitkomsten van het overleg
met de ketenpartners wordt besloten de zaak formeel „negatief retour‟ te melden bij
het OM. In dat geval wordt de jongere niet meteen in detentie gezet, maar wacht hij
(indien hij bezwaar heeft aangetekend) de behandeling van het bezwaarschrift thuis
af. In sommige gevallen duurt het maanden voor het hoger beroep behandeld wordt
en zit de jongeren al die tijd zonder behandeling thuis.

7.6

Resultaten van de gedragsbeïnvloedende maatregel
Over de resultaten van de maatregel konden de geïnterviewde ketenpartners weinig
zeggen, omdat – begin 2010 – nog nergens het hele GBM-traject volledig was
doorlopen of succesvol afgerond.

7.7

Waargenomen knelpunten
De meeste knelpunten, die golden in het eerste jaar van de beschikbaarheid van de
GBM, spelen volgens het merendeel van de ketenpartners begin 2010 niet meer een
(grote) rol. De eerste vijf knelpunten zijn door de respondenten tijdens de eerste
interviewronde genoemd. Twee knelpunten (zie onder punt 6 en 7) zijn klaarblijkelijk
pas later aan het licht gekomen.
1. Het GBM-adviestraject duurt te lang. De verschillende partners (NIFP, BJz/JR,
RvdK) moesten vaak op elkaar wachten, met als risico dat het uiteindelijke advies
niet rond was voor de zitting. Als het niet lukte om het advies rond te krijgen, dan
bestond het risico dat de termijn van het voorarrest was verlopen. Dit punt lijkt
grotendeels opgelost in de betrokken arrondissementen. Verbeterde
samenwerking tussen de ketenpartners en duidelijkere werkafspraken hebben
hiertoe bijgedragen.
2. Het aanbod van justitieel erkende gedragsinterventies is beperkt. In sommige
regio‟s waren bij de intrede van de GBM geen erkende interventies beschikbaar.
En als ze er waren, had men te maken met wachtlijsten voor deze interventies.
Men achtte dit bezwaar overigens niet eenvoudig oplosbaar. Om snel een nieuw
of uitgebreid aanbod te realiseren is niet gemakkelijk realiseerbaar. Het inkopen
van (behandel)plaatsen werd gezien als een riskante onderneming, gezien het
beperkte volume van jongeren met een GBM. Deze problematiek beperkte
volgens de respondenten in hoge mate de inzetbaarheid van de GBM. De
mogelijkheden om een juiste en snelle aanpak op maat te organiseren werden
hierdoor belemmerd. Begin 2010 lijkt dit knelpunt nog niet helemaal opgelost; de
helft van de respondenten zegt nog steeds beperkingen op dit vlak te ervaren.
Naar hun zeggen is de zoektocht naar een passende interventie (ook nieterkende) en naar een zorgaanbieder die wil meewerken aan de uitvoering van
een GBM lang. Wachtlijsten zijn nog steeds nogal eens een obstakel. Om aan de
verschillende bezwaren tegemoet te komen zoeken zij daarom ook buiten de
eigen regio naar passende interventies.

48

Straffe invloed

3. De GBM is niet flexibel genoeg. Aanvankelijk leefde bij de meeste respondenten
het idee (ten onrechte; zie § 7.3) dat slechts justitieel erkende
gedragsinterventies konden worden ingezet. Volgens hen beperkte dit de
mogelijkheden voor een passend en flexibel zorgaanbod. Mocht een ingezette
behandeling niet aanslaan, dan kon in hun perceptie niet gemakkelijk naar een
andere interventies worden overgestapt omdat alternatieven (mèt een erkenning)
niet of nauwelijks voor handen zijn. Het misverstand, dat aan deze perceptie ten
grondslag lag, is inmiddels opgelost, waardoor dit punt niet langer als knellend
wordt ervaren.
4. De GBM heeft geen toegevoegde waarde ten opzichte van de Bijzondere
voorwaarde. Diverse ketenpartners meenden aanvankelijk dat de
Voorwaardelijke jeugddetentie met bijzondere voorwaarden reeds voldoende
mogelijkheden bood om een passende sanctie op te leggen en voorwaarden te
scheppen indien een jongere zich niet aan gemaakte afspraken houdt. De
toegevoegde waarde van de GBM werd door hen niet onderkend. Bovendien
noemden zij als relatief voordeel van de Bijzondere voorwaarde dat vervangende
jeugddetentie niet aan de orde is als de interventie bijvoorbeeld niet goed uitpakt
voor een jongere. Uit de interviewronde van 2010 blijkt dat deze opvatting,
volgens de meeste respondenten, niet (langer) leeft in de regio waar zij
werkzaam zijn.
5. Vervangende detentie als stok-achter-de-deur heeft mogelijk een averechts
effect. Een aantal respondenten meende aanvankelijk dat vervangende detentie
als stok-achter-de-deur mogelijk een averechts effect zou kunnen hebben. Het
vergroot de weerstand bij de betrokken gezinnen en verlaagt daarmee de
motivatie om mee te werken. Bovendien zouden jongeren bij een mislukking van
de GBM in detentie hun (vervangende) straf moeten ondergaan, waarbij zij de
nodig geachte behandeling niet zullen ontvangen. Begin 2010 wordt dit niet meer
als knelpunt gezien.
6. Vervangende detentie is een te zware sanctie bij mislukking van de GBM.
Aanvankelijke werd door sommigen de vervangende jeugddetentie als een te
zware sanctie gezien voor het mislukken van een interventie. Zij achtten de kans
groot dat een advocaat met succes beroep kan aantekenen tegen de
vervangende jeugddetentie en dat zijn cliënt dan alsnog een ander programma
aangeboden zou krijgen. Uit de tweede interviewronde komt naar voren dat deze
vrees minder breed wordt gedeeld. De praktijk wijst inmiddels uit dat het
aanbieden van een alternatief programma – na voortijdige beëindiging van de
aanvankelijk ingezette gedragsinterventie – vaak al in een eerder stadium
gebeurt. Voordat een zaak definitief „negatief retour‟ wordt gestuurd krijgt de
jongere al een alternatief aangeboden of wordt een laatste-kans-gesprek met
hem gehouden. In de praktijk lijkt men derhalve soepeler om te gaan met
eventuele misstappen of niet nagekomen afspraken; vervangende detentie wordt
niet onmiddellijk opgelegd. Bovendien is het mogelijk om de GBM gedeeltelijk om
te zetten in jeugddetentie. De mogelijkheid van een beroep tegen vervangende
detentie blijft niettemin velen zorgen baren. Op grond van eigen waarneming
stellen zij dat in de zaken die „negatief retour‟ gaan meestal beroep wordt
aangetekend tegen de omzetting van de GBM in jeugddetentie. Een knellend

49

Bevindingen in drie arrondissementen

probleem is dat deze jongeren, in afwachting van de zitting, de tijd in vrijheid
doorbrengen en intussen geen behandeling krijgen. Overigens moet hierbij
worden aangetekend dat het beleid inzake mislukte GBM‟s regionale verschillen
laat zien; het ene arrondissement lijkt hierin stringenter op te treden dan het
andere.
7. Het is niet precies duidelijk wat de doelgroep is van de GBM. Deze
onduidelijkheid speelde aanvankelijk in beperkte mate in de arrondissementen
die bij dit onderzoek zijn betrokken, maar inmiddels is voor vrijwel alle
respondenten duidelijk voor wie de GBM is bedoeld (zie § 7.3).
Samengevat, vier knelpunten zijn volgens de geïnterviewde ketenpartners niet meer
aan de orde in hun regio (zie punten 3, 4, 5 en 7) en er zijn twee naar hun mening
grotendeels opgelost (zie 1 en 6). Begin 2010 wordt alleen het beperkte aanbod van
geschikte gedragsinterventies in de regio (zie 2) nog als knelpunt gevoeld.
Bovengenoemde punten zijn door de respondenten aan de orde gesteld. Hun is ook
een knelpuntenlijst voorgelegd, die ontleend is aan een inventarisatie door het
ministerie van Justitie79 (meer hierover in § 8.2.1). Enkele ketenpartners herkennen
daarin de volgende knelpunten:
Men is nog niet gewend aan de nieuwe werkwijze, inclusief de ketenafstemming.
De voorbereiding, advisering, besluitvorming en tenuitvoerlegging van de GBM
vraagt om nieuwe procedures, werkwijzen en routines, ook met de partners in de
justitiële keten. In enkele gevallen blijkt dit een obstakel te zijn geweest voor een
soepele en tijdige afhandeling van zaken. Maar de meeste respondenten geven
aan dat dit knelpunt geen rol (meer) speelt in hun regio.
Onbekendheid met de mogelijke invullingen van de GBM. Voor niet iedereen is
bekend hoe de GBM kan worden ingevuld met interventies. Zo is bijvoorbeeld
onduidelijk of de GBM kan worden ingevuld met een intramurale behandeling.
Begin 2010 bleek deze onduidelijkheid door een paar geïnterviewden te worden
onderschreven. Volgens een meerderheid van de respondenten is dit knelpunt in
hun regio niet aan de orde.

7.8

Geconstateerde verbeteringen en veranderingen
Er worden verschillende verbeteringen in de uitvoeringspraktijk genoemd. Ten
opzichte van de beginperiode van de GBM worden de verbeterde samenwerking met
de ketenpartners, de toegenomen kennis en ervaring met de uitvoering van de
maatregel en de beschikbaarheid van een groter aantal erkende gedragsinterventies
genoemd als belangrijke winstpunten.
Ongeveer twee jaar na de invoering van de GBM in het jeugdstrafrecht is het moeilijk
vast te stellen of de nieuwe maatregel voor een verschuiving in het sanctiepalet heeft
gezorgd. Daarvoor is het aantal daadwerkelijk opgelegde GBM‟s te beperkt. Enkele
ketenpartners zeggen niettemin geneigd te zijn eerder te spreken van een verrijking
(een sanctiemogelijkheid erbij) dan een verschuiving (in plaats van een andere
sanctiemodaliteit). Andere geïnterviewden menen dat het er op lijkt dat de GBM voor

79

50

Thans het ministerie van Veiligheid en Justitie geheten.

Straffe invloed

een verschuiving heeft gezorgd en in plaats is gekomen van voornamelijk de
(Voorwaardelijke) PIJ-maatregel.

7.9

Verwachtingen over de gedragsbeïnvloedende maatregel
Net als in de eerste interviewronde kunnen de respondenten wat hun verwachtingen
over de GBM betreft opgesplitst worden in twee groepen. De eerste groep (de
meerderheid van de respondenten) geeft aan dat de huidige praktijk niet overeen
komt met hun verwachtingen. Dit ligt aan het achterblijvende aantal opleggingen en
het feit dat de GBM voornamelijk aan een wat zwaardere doelgroep wordt opgelegd,
terwijl de verwachting was dat het ook bij een lichtere doelgroep ingezet zou kunnen
worden. De tweede groep respondenten was al sceptisch. Deze groep had vooraf
niet de verwachting dat de GBM vaak opgelegd zou gaan worden. Sommigen menen
dat in de toekomst wellicht nog minder maatregelen opgelegd zullen worden. Dit
brengen zij in verband brengen met de verwachte terugloop van het aantal
hardekernjongeren.

51

8

Parallelle rapportages en onderzoeken

8.1

Relatie met dit rapport
Naast onderhavig onderzoek zijn, op initiatief van het ministerie van Justitie, enkele
andere evaluaties en onderzoeken uitgevoerd die mede tot doel hadden zicht te
krijgen op het implementatieproces. De bevindingen van deze onderzoeken, die in
het huidige verband van belang zijn, komen in de Paragrafen 8.2 en 8.3 aan de orde.
Paragraaf 8.4 bevat een samenvatting van de belangrijkste overeenkomsten en
verschillen met de resultaten die in het vorige hoofdstuk zijn gepresenteerd.
Op deze plaats is het belangrijk te benadrukken dat de diverse initiatieven
verschillende perspectieven betrekken en de resultaten elkaar – in principe – kunnen
aanvullen en versterken. De (min of meer) parallel lopende onderzoeken waren
gericht op de invoering van de gedragsmaatregel op arrondissementoverstijgend
niveau, terwijl dit rapport verslag doet van een diepteonderzoek naar de uitvoering
van de maatregel in drie arrondissementen. Verder was de zogenaamde
impactanalyse van Drost e.a. (2009; zie § 8.3) hoofdzakelijk prognostisch van aard
en is dit onderzoek evaluatief-retrospectief. Op één punt is er tussen de diverse
onderzoeken een zekere overlap. Het betreft de ervaren belemmeringen bij het
opleggen van de GBM, die in kaart zijn gebracht, zij het op een verschillend niveau.

8.2

Rapportages van het ministerie van Justitie

8.2.1

Inventarisatie bij Arrondissementale Platformen Jeugd
Ambtenaren van het ministerie van Justitie hebben verschillende rondes gemaakt
langs de Arrondissementale Platformen Jeugd (APJ). Allereerst om de ketenpartners
te informeren over de wetswijziging, maar gaandeweg ook om zich op de hoogte te
stellen van de lokale stand van zaken van de implementatie van de GBM en van de
acties die zijn ondernomen om deze implementatie te ondersteunen. Eind 2008 is
een brochure uitgebracht waarin verslag gedaan werd van de eerste bevindingen
van deze bezoeken.80 De volgende knelpunten zijn daarin gesignaleerd.
1. De plaats van de GBM in het sanctiepalet is in veel arrondissementen nog een
vraagstuk.
2. Voor relatief lichte delicten of jongeren met een beperkt strafrechtelijk verleden
wordt de gedragsmaatregel, met als stok achter de deur een gelijk aantal
maanden jeugddetentie, als een te zware sanctie gezien. Een aantal maanden
jeugddetentie wordt alleen proportioneel geacht bij een zwaar delict of zware

80

Programma Aanpak jeugdcriminaliteit, Project „Implementatie gedragsbeïnvloedende maatregel‟.
(2008). Stand van zaken Implementatie Gedragsbeïnvloedende Maatregel. Bevindingen uit de
gesprekken met de Arrondissementale Platformen Jeugd. Periode mei-september 2008. Den Haag:
ministerie van Justitie.

53

Parallelle rapportages en onderzoeken

doelgroep; veelplegers en meerplegers met een gedragsstoornis en/of
verslavingsproblematiek.
3. Het ontbreken of niet op tijd beschikbaar zijn van justitieel erkende
gedragsinterventies, jeugdzorg en GGZ-zorg voor jeugdigen wordt als één van
de meest voorkomende redenen genoemd om geen advies „gedragsmaatregel‟ af
te geven of er zelfs helemaal niet aan te beginnen.
4. De zorgaanbieders zijn over het algemeen nog niet bekend met de GBM,
waardoor het aanbod niet altijd goed aansluit op het strafrechtelijk kader.
5. Voor een tijdig en goed onderbouwd advies is het van belang dat de afspraken
over de doorlooptijd voor persoonlijkheidsonderzoek worden nagekomen. Het is
noodzakelijk dat het NIFP en/of de RvdK elkaar in een vroeg stadium informeren
(want dat gebeurde klaarblijkelijk onvoldoende81).
Eind 2009 is een tweede brochure verschenen waarin over de voortgang van de
implementatie wordt gerapporteerd.82 Hierin wordt opnieuw aandacht besteed aan de
knelpunten, die in de verschillende arrondissementen worden ervaren. Voor een deel
vertonen deze overlap met de belemmeringen die een jaar daarvoor werden
gesignaleerd (zoals de onbekendheid met de mogelijkheden van invulling van de
GBM en het beperkte aanbod van relevante interventies en behandelingen).
Daarnaast hebben zich nieuwe belemmeringen aangediend. Genoemd worden:
1. Niet overtuigd zijn van de meerwaarde die de GBM in bepaalde situaties kan
bieden;
2. Onbekendheid met de mogelijkheden van invulling van de GBM;
3. Tekort aan geregistreerde gedragsdeskundigen bij de RvdK;
4. Beperkt aanbod van gedragsinterventies en behandelingen;
5. Verschillende opvattingen over de potentiële doelgroep;
6. Gebrek aan ervaring met strafonderzoek bij de gedragsdeskundigen van de
RvdK;
7. Geen gewenning aan de nieuwe werkwijze inclusief ketenafstemming;
8. Onbekendheid met de mogelijkheden van wijziging, time out en behandeling na
mislukken van de GBM;
9. Perceptie over (consequenties van) de stok-achter-de-deur. Een deel van de
ketenpartners wil de GBM niet inzetten omdat zij ten onrechte denken dat als de
gedragsmaatregel mislukt de jongeren in alle gevallen in detentie hun straf
moeten uitzitten, waar zij bovendien niet behandeld worden.

8.2.2

Opgelegde gedragsbeïnvloedende maatregelen in Nederland
Uit dezelfde rapportage van het ministerie van Justitie blijkt dat tot en met oktober
2009 (landelijk gezien) in totaal 93 GBM‟s zijn opgelegd. In 17 van de 19
arrondissementen is minstens één keer een GBM opgelegd. Alleen in de
arrondissementen Alkmaar en Almelo zijn er in genoemde periode nog geen GBM‟s
opgelegd. Almelo is één van de drie arrondissementen die zijn geselecteerd voor het

81
82

De toevoeging is van de auteurs van dit rapport.

Programma Aanpak jeugdcriminaliteit, Project „Implementatie gedragsbeïnvloedende maatregel‟
(2009). Stand van zaken. Implementatie gedragsbeïnvloedende maatregel. Periode oktober 2008oktober 2009. Den Haag: ministerie van Justitie.

54

Straffe invloed

diepteonderzoek. In Tabel 8.1 is een overzicht te zien van het aantal opgelegde
GBM‟s in deze drie arrondissementen, versus het aantal opgelegde maatregelen in
de rest van het land. In genoemde periode blijkt een derde van het totaal aantal
opgelegde GBM‟s te zijn opgelegd in twee van de drie arrondissementen die deel
uitmaken van het diepteonderzoek.
Tabel 8.1

Aantal opgelegde Gedragsbeïnvloedende maatregelen (GBM) in de drie arrondissementen van het diepteonderzoek, resp. de overige arrondissementen, op
1 november 2009 (peildatum). (Bron: Stand van zaken. Implementatie
gedragsbeïnvloedende maatregel. Periode oktober 2008-oktober 2009.)

Arrondissement

8.2.3

Aantal opgelegde GBM‟s

Almelo

0

Utrecht

5

Zwolle

17

Overige arrondissementen

71

Totaal

93

Analyse van casusmateriaal over gedragsbeïnvloedende maatregelen
Verder heeft het ministerie een analyse uitgevoerd op de eerste 25 vonnissen waarin
(o.a.) een GBM is opgelegd. Hiermee beoogde men na te gaan op welke wijze
gebruik is gemaakt van de GBM en wat daarbij is opgevallen.83 Het merendeel van
deze jongeren was voor zware feiten veroordeeld. In zes van de 25 zaken ging het
om first offenders. Volgens het ministerie was in bijna alle gevallen 0sprake van
jongeren met meervoudige achtergrondproblematiek. Een opmerkelijke uitkomst is
dat in zeven van de 25 vonnissen de GBM gecombineerd werd met een
Voorwaardelijke jeugddetentie onder bijzondere voorwaarden, waardoor de GBM
gecombineerd werd met een langere mogelijkheid tot begeleiding onder bijzondere
voorwaarden.84 Blijkbaar werd in die gevallen een strafrechtelijke reactie in de vorm
van alleen een GBM niet toereikend geacht. In de betreffende gevallen kan gezegd
worden dat zij niet het veronderstelde „gat‟ tussen de voorwaardelijke jeugddetentie
en de PIJ maatregel hebben opgevuld, aldus het ministerie. Een tweede opmerkelijk
punt is de duur van de vervangende jeugddetentie. In vijftien van de 25 vonnissen
bleek de duur van de vervangende jeugddetentie lager dan die van de GBM. In
negen gevallen was de duur van de vervangende detentie zes maanden, waar de
opgelegde GBM twaalf maanden omvatte. Als voordeel van de gedragsmaatregel
wordt in de vonnissen genoemd dat er bij mislukken adequater en prompter kan
worden gereageerd dan bij het overtreden van de bijzondere voorwaarden bij een
voorwaardelijke jeugddetentie.

83

Programma Aanpak jeugdcriminaliteit, Project „Implementatie gedragsbeïnvloedende maatregel‟.
(2009). De gedragsbeïnvloedende maatregel Bevindingen van de eerste 25 vonnissen waarin de
gedragsmaatregel is opgelegd. Den Haag: ministerie van Justitie.
84

De invulling van de bijzondere voorwaarde hield in deze gevallen in dat de jongere zich dient te
houden aan de aanwijzingen/voorschriften van de Jeugdreclassering, waarbij laatstgenoemde de
jongeren hulp en steun verlenen bij het naleven van die voorwaarde.

55

Parallelle rapportages en onderzoeken

8.3

Impactanalyse door bureau Significant
Voorafgaand aan de inwerkingtreding van de GBM was geschat dat het aantal
opleggingen in drie jaar zou oplopen van 350 in 2008, via 500 in 2009 naar 750
gedragsmaatregelen vanaf 2010. Deze schatting was gebaseerd op de aanname dat
in één à twee procent van de gevallen waarin de RvdK een basisonderzoek doet,
een uitgebreid strafonderzoek zou plaatsvinden met als resultaat een positief advies
GBM. Begin 2009 bleek reeds dat het werkelijke aantal GBM-opleggingen lager
uitviel dan verwacht. In opdracht van het ministerie van Justitie heeft bureau
Significant onderzoek gedaan naar de aard en omvang van de doelgroep (Drost e.a.,
2009). Ook hebben de onderzoekers gekeken naar de belemmeringen die een rol
spelen bij de oplegging van de maatregel.
De onderzoekers hebben expertmeetings gehouden met vertegenwoordigers uit de
jeugdstrafrechtketen (RvdK, MOgroep,85 bureaus jeugdzorg, OM, ZM en NIFP). Op
basis hiervan heeft men de potentiële doelgroep van de GBM in kaart gebracht en
onderzocht wanneer en waarom ketenpartners de maatregel (niet) opportuun achtten
(zie Drost e.a., 2009).
Doelgroep van de maatregel
Volgens de experts wordt de doelgroep gevormd door jeugdige meer- en veelplegers
en hardekernjongeren die op jonge leeftijd al relatief zware delicten op hun naam
hebben staan. De jongeren kampen veelal met meervoudige achtergrondproblematiek en gedragsproblemen. In alle zaken wordt weinig effect verwacht van alleen
detentie. Verder moeten de ernst van het misdrijf en/of eerder gepleegde delicten
aanleiding geven voor het opleggen van een GBM. Het opleggen van de maaregel
moet de verdere ontwikkeling van de jongere bevorderen. Een andere belangrijke
voorwaarde is dat de jongere gemotiveerd is voor behandeling en behandelbaar is.
Jongeren met psychiatrische problematiek in engere zin of jongeren die een groot
gevaar voor zichzelf of anderen vormen komen niet in aanmerking voor de GBM.
Inhoudelijke afwegingen bij oplegging van de maatregel
De keuze om wel of geen GBM op te leggen wordt volgens de geïnterviewden door
de volgende inhoudelijke afwegingen bepaald: (a) Gewenste duur en aard van de
sanctie; (b) Gewenste invulling van de voorwaarden; (c) Gewenste stok-achter-dedeur; (d) Gewenste flexibiliteit versus duidelijkheid vooraf; (e) Beschikbaarheid van
de interventies. Met andere woorden, de inhoudelijke afwegingen worden gemaakt
op basis van de vraag of een bepaalde sanctie het meest geschikt wordt geacht voor
de jongere en proportioneel is in het betreffende geval.
Volgens de geraadpleegde experts zijn de belangrijkste voordelen van de GBM ten
opzichte van de andere sanctiemodaliteiten de volgende:
De GBM biedt een samenhangend en gedetailleerd programma en biedt
maatwerk voor de jongere aan wie het wordt opgelegd. De voorwaarden van de
maatregel kunnen bovendien meer en makkelijker worden gecombineerd dan bij
een Voorwaardelijke jeugddetentie met bijzondere voorwaarden.

85

56

Thans Jeugdzorg Nederland geheten.

Straffe invloed

Een GBM biedt een meer dwingend kader ten opzichte van de Voorwaardelijke
jeugddetentie met bijzondere voorwaarden. De rechter maakt duidelijke
afspraken met de jongere en heeft een duidelijke stok achter de deur (in de vorm
van Jeugddetentie) wanneer deze zich niet aan de afspraken houdt.
De GBM kan worden ingezet in de vorm van verplichte nazorg. De GBM kan dan
worden opgelegd in aansluiting op Onvoorwaardelijke jeugddetentie.
Bij de GBM is de duur van de vervangende jeugddetentie in het vonnis
vastgelegd, in tegenstelling tot de duur van de PIJ-maatregel na het mislukken
van de Voorwaardelijke PIJ-maatregel. Hierdoor is het voor iedereen duidelijk wat
de consequenties zijn van het niet navolgen van de opgelegde voorwaarden.
Tabel 8.2

Impact van knelpunten inzake de gedragsbeïnvloedende maatregel (gebaseerd
op Drost e.a., 2009, p. 52)

Knelpunt

Kwalificatie knelpunt

Van invloed op GBM

regionaal/

-onderzoek

-advies

-oplegging
X

landelijk

oplossing
verwacht?

Meerwaarde GBM wordt
niet gezien

regionaal

grotendeels

X

X

Onbekendheid met
invulling GBM

meerderheid
regio‟s

geheel

X

X

Tekort geregistreerde
gedragsdeskundigen

landelijk

deels

X

Beperkt aanbod
gedragsinterventies

bijna
landelijk

deels

Verschillende definities
doelgroep

landelijk

geheel

X

Gebrek aan ervaring met
strafonderzoek

landelijk

geheel

X

Gewenning aan de nieuwe
werkwijze

meerderheid
regio‟s

deels

X

Onduidelijkheid gevolgen
(deels) mislukken GBM

regionaal

geheel

X

Zwaarte stok-achter-dedeur

regionaal

geheel

X

X

X

X

X

Impact van gesignaleerde knelpunten
De onderzoekers hebben, op basis van de expertmeeting, de impact geanalyseerd
van knelpunten voor het proces van strafonderzoek, via strafadvies tot
daadwerkelijke oplegging van GBM‟s. De knelpunten die het ministerie van Justitie in
december 2009 heeft geïnventariseerd dienden daarbij als uitgangspunt.
Tabel 8.2 geeft een aantal bevindingen uit deze analyse weer. Hieruit blijkt dat de
experts verwachten dat de meeste knelpunten zullen worden opgelost en de overige
reeds voor een (groot) deel. Verder komt uit de analyse naar voren dat de meeste
knelpunten zich in (bijna) alle arrondissementen hebben voorgedaan, dan wel nog
aan de orde zijn. Tot slot valt op dat de meeste punten het strafadvies aan de rechter
hebben belemmerd (of belemmeren). In iets mindere mate geldt dat ook voor het
strafonderzoek. Op basis van de analyse komen de onderzoekers tot de conclusie
dat twee knelpunten een relatief sterk „dempende‟ werking hebben (gehad) op het
proces van voornemen-tot-een-GBM tot aan het uiteindelijke vonnis, waarin de

57

Parallelle rapportages en onderzoeken

maatregel is opgelegd. Het gaat hier om de twee eerstgenoemde punten in Tabel 8.2
(„Meerwaarde GBM wordt niet gezien‟ en „Onbekendheid met invulling GBM‟).

8.4

Overeenkomsten en verschillen tussen de onderzoeken
Een belangrijk verschil is de dekking van het onderzoeksgebied van de onderzoeken.
Het onderzoek van PI Research is uitgevoerd in drie arrondissementen terwijl het
ministerie van Justitie en onderzoeksbureau Significant zich hebben gericht op
vertegenwoordigers van justitiële ketenpartners uit het gehele land. Significant heeft
ook vertegenwoordigers van de MOgroep en het NIFP betrokken bij het onderzoek.
PI Research en het ministerie hebben aandacht besteed aan de inventarisatie van
belemmeringen die zich in de praktijk voor hebben voorgedaan. Significant heeft
getracht een inschatting te maken van de impact van (een aantal van) deze
knelpunten. Behalve knelpunten hebben PI Research en Significant ook getracht de
aard van doelgroep en de afwegingen om al dan niet tot een GBM te besluiten in
kaart te brengen.
Tabel 8.3

Overeenkomsten van en
verschillende onderzoeken

Knelpunt

verschillen

in

Min. Justitie

PI Research

Min. Justitie

PI Research

(okt. 2009)

(feb. 2010)

(sep. 2008)

(feb. 2009)

X

X

Beperkt aanbod erkende
interventies

X

X

GBM niet flexibel genoeg

X
X

X

X

X

X
X

Onduidelijkheid over doelgroep
GBM
Zorgaanbieders niet bekend met
GBM

in

X
X

Averechts effect vervangende
detentie
Vervangende detentie is te zware
sanctie

knelpunten

Rapportages

Duur GBM-adviestraject

Geen toegevoegde waarde GBM

gesignaleerde

X

X

X
X

Onbekendheid met invulling GBM

X

Tekort aan gedragsdeskundigen
(RvdK)

X

Gebrek aan ervaring met
strafonderzoek (RvdK)

X

Geen gewenning nieuwe
werkwijze

X

Onbekendheid met wijziging, time
out en behandeling na mislukking

X

Tabel 8.3 laat zien dat de knelpunten, die zijn gesignaleerd door PI Research en
door het ministerie van Justitie, een redelijk grote mate van overlap tonen. Het
beperkte aanbod van justitiële gedragsinterventies in de regio en het ontbreken van
een duidelijke toegevoegde waarde van de GBM (ten opzichte van de geldende
praktijk) komen in deze rapportages terug. Laatstgenoemde wordt in het onderzoek

58

Straffe invloed

van Significant genoemd als één (van de twee) belemmeringen met een relatief grote
impact. Dat wil zeggen, dit aspect wordt als een relatief grote belemmering
beschouwd.
Dat de GBM als weinig flexibel wordt ervaren (bij mislukking van de GBM zou de
maatregel alleen kunnen worden omgezet in vervangende jeugddetentie en niet in
een alternatieve behandeling) is een knelpunt dat alleen in het onderzoek van PI
Research (twee interviewrondes) naar voren is gekomen. Verder valt op dat in de
tweede inventarisatie die het ministerie heeft gemaakt een aantal nieuwe, niet eerder
gesignaleerde knelpunten aan het licht zijn gekomen. Een aantal hiervan lijkt te zijn
gerelateerd aan problemen die zich al eerder openbaarden. Uit het onderzoek van PI
Research blijkt dat de betrokkenen (vooral begin 2009) vinden dat de advisering over
de GBM te lang duurt, waardoor het advies van de RvdK soms niet rond is voor de
zitting. Een aantal bevindingen van het ministerie zijn hier aan gerelateerd:
ketenpartners gaven aan dat men nog niet gewend is aan de nieuwe werkwijze, er is
een tekort aan geregistreerde gedragsdeskundigen bij de Raad en men signaleert
aldaar een gebrek aan ervaring is met het doen van strafonderzoek.
Vervangende jeugddetentie als stok-achter-de-deur (bij mislukking van een
behandeling) wordt door diverse ketenpartners als te zware reactie wordt gezien. Het
druist volgens de betrokkenen in tegen het doel van de maatregel, namelijk het
bieden van een behandeling. Zowel PI Research als het ministerie van Justitie maakt
hier melding van. Opmerkelijk is dat het dwingende kader van de GBM (inclusief de
stok-achter-de-deur) door de ketenpartners in het onderzoek van Significant juist
expliciet wordt genoemd als het grote voordeel van de GBM.
Ten slotte komen PI Research en Significant tot beschrijvingen van de doelgroep
(jongeren die volgens de ketenpartners in aanmerking komen voor de GBM) die
grotendeels met elkaar overeenstemmen. Aangaande de contra-indicaties voor het
opleggen van een GBM worden verschillende accenten gelegd. Problematiek en
delictgedrag van jongeren die niet zwaar genoeg worden geacht wordt in het
onderzoek van PI Research als reden genoemd om een GBM niet op te leggen. In
de omschrijving van Significant wordt onderstreept dat jongeren met psychiatrische
problematiek in engere zin, of jongeren die een groot gevaar voor zichzelf of anderen
vormen niet in aanmerking komen voor de GBM.
Samengevat, de bevindingen uit de twee interviewrondes blijken voor een groot deel
overeen te komen met gegevens die, min of meer gelijktijdig, door andere partijen
zijn verzameld. Hoewel aan die gemeenschappelijkheid enige ondersteuning voor de
resultaten van dit onderzoek kan worden ontleend, mag de reikwijdte van dit
onderzoeksdeel niet uit het oog worden verloren (zie § 6.4).

59

9

Zicht op de implementatie van de
gedragsbeïnvloedende maatregel

9.1

Ervaringen in drie arrondissementen
In drie arrondissementen is een diepteonderzoek uitgevoerd onder justitiële
ketenpartners, om zicht te krijgen op van het verloop van de implementatie van de
GBM op lokaal niveau en de consequenties daarvan. De gerapporteerde resultaten
zijn gebaseerd op gegevens die verzameld zijn in twee interviewrondes. In beide
rondes zijn tien vertegenwoordigers bevraagd. De interviews weerspiegelen de
opvattingen en observaties van een aantal sleutelfiguren over (de implementatie van)
de GBM, in de eerste twee jaren dat de nieuwe maatregel beschikbaar was. Bij
elkaar genomen geeft deze informatie een impressie van de toepassing en de
ervaren mogelijkheden van de nieuwe maatregel in drie arrondissementen. De
gevoerde gesprekken moeten antwoord geven op onderzoeksvragen 6 en (het
eerste deel van) 7 (zie § 2.2).

9.2

Conclusie
De implementatie van de GBM is moeizaam verlopen. Dat is de belangrijkste
conclusie van dit deelonderzoek, dat betrekking heeft op de eerste twee jaar dat de
maatregel beschikbaar was. Hoewel uit het onderzoek blijkt dat er gaandeweg
vorderingen zijn gemaakt – vooral doordat onduidelijkheden en misvattingen over de
GBM zijn opgelost door informatieverstrekking – heeft dit niet kunnen voorkomen dat
het aantal daadwerkelijk opgelegde maatregelen is achtergebleven bij de
verwachtingen hierover.
Bovenstaande conclusie is gebaseerd op onderzoek in drie arrondissementen. Twee
van de drie arrondissementen (te weten Utrecht en Zwolle) blijken relatief veel
ervaring met de tenuitvoerlegging van de GBM te vertegenwoordigen. Bijna een
derde van alle maatregelen die in de onderzoeksperiode in Nederland zijn opgelegd,
is in deze arrondissementen uitgesproken.
De impressie die in het voorafgaande van de invoering van de GBM is gegeven, blijkt
niet op zichzelf te staan. Uit min of meer parallel uitgevoerde onderzoeken en
rapportages over de implementatie van de GBM blijkt dat andere arrondissementen
voor een deel met dezelfde knelpunten en obstakels te maken hebben (gehad). Ook
daar blijkt de GBM op bescheiden schaal te zijn toegepast. Deze overeenkomst
betekent echter niet dat de conclusie van dit onderzoek zonder meer
generaliseerbaar is naar de rest van het land. Enige terughoudendheid blijft gezien
de schaalgrootte van dit onderzoek op zijn plaats.

61

Deel III
De toepassing van jeugdsancties
sinds de ‘Wet
gedragsbeïnvloeding jeugdigen’
Trends op grond van justitiële data en
documentatie

63

10

Kwantitatief onderzoek: doel en werkwijze

10.1

De ‘Wet gedragsbeïnvloeding jeugdigen’ in getallen
Begin 2008 is het jeugdstrafrecht uitgebreid met de gedragsbeïnvloedende
maatregel en de verbreding van mogelijkheden verschillende hoofdstraffen en
maatregelen met elkaar te combineren. Vanaf eind 2008 kan van deze wijzigingen in
het jeugdstrafrecht gebruik gemaakt worden.
Het doel van Deel III is om te kijken in hoeverre de bovenstaande wijzigingen zijn
toegepast sinds de inwerkingtreding van de „Wet gedragsbeïnvloeding jeugdigen‟.
Om de ontwikkelingen goed in kaart te kunnen brengen en een goed beeld te kunnen
krijgen van de situatie na de wetswijziging, is een periode voorafgaand aan de
wetswijziging – de nulmeting – vergeleken met een periode na de inwerkingtreding
van de wetswijziging.
De nulmeting waar hier naar gerefereerd wordt heeft betrekking op de jaren 2004 tot
en met 2006 (Breg-Vijlbrief, Noom & Bijl, 2009). De gegevens van de nulmeting
worden vergeleken met gegevens over de toepassing en uitvoering van de
gedragbeïnvloedende maatregel uit 2009, het eerste volledige jaar dat deze
maatregel werd opgelegd na de inwerkingtreding eind 2008.

10.2

Te beantwoorden onderzoeksvragen
Aan het kwantitatieve onderzoek dat beschreven wordt in Hoofdstuk 10 tot en met 13
ligt de volgende probleemstelling ten grondslag: In hoeverre werden de in de
wetswijziging beoogde mogelijkheden en wijzigingen in 2009 in de praktijk gebruikt?
Meer concreet wordt in de komende hoofdstukken ingegaan op de volgende drie
deelvragen uit Hoofdstuk 1.
4. (a) In welke mate wordt, sinds de invoering van de wetswijziging, gebruik
gemaakt van de „oude‟ mogelijkheden om straffen en maatregelen toe te passen
en te combineren? (b) Hoe worden deze ingevuld?
5. (a) Hoe vaak wordt gebruik gemaakt van de nieuwe mogelijkheden (incl.
sanctiecombinaties) die de wet, sinds de wijziging, creëert? (b) Hoe worden deze
ingevuld?
6. In plaats van welke sanctiemodaliteiten uit het „oude‟ jeugdstrafrecht, en in welke
aantallen, worden de nieuwe mogelijkheden (incl. sanctiecombinaties)
toegepast?

10.3

OBJD-analyse en dossieranalyse
Het kwantitatieve onderzoek bestaat uit twee delen. Het eerste deel omvat een
analyse van het databestand van het Wetenschappelijk Onderzoek- en
Documentatie Centrum (WODC) (i.c. OBJD-data). Deze analyse is uitgevoerd om de

65

Kwantitatief onderzoek: doel en werkwijze

onderzoeksvragen 4a, 5a en 6 te kunnen beantwoorden. In Hoofdstuk 11 worden de
opzet van dit onderzoeksdeel en de resultaten van de analyses besproken. Er wordt
onder andere uitgebreid ingegaan op de demografische gegevens van de
onderzoeksgroepen in 2004-2006 en 2009, de delicten die zij hebben gepleegd en
de verschillende sancties en sanctiecombinaties die hen zijn opgelegd. Het tweede
deel van het kwantitatieve onderzoek omvat een dossieranalyse van een groot aantal
dossiers van het Openbaar Ministerie. Dit deel van het onderzoek is er op gericht om
de onderzoeksvragen 4b en 5b te kunnen beantwoorden. In Hoofdstuk 12 worden de
opzet van de dossieranalyse en de resultaten beschreven. De aandacht in dit
hoofdstuk gaat vooral uit naar een aantal achtergrondkenmerken van de jongeren uit
de geselecteerde dossiers, de invulling van de bijzondere voorwaarden in 2004-2006
en 2009 en de invulling van de in 2009 uitgevoerde gedragsbeïnvloedende
maatregelen. Tot slot wordt in Hoofdstuk 13 besproken in hoeverre de
onderzoeksvragen beantwoord zijn of kunnen worden.

66

11

Trends op grond van justitiële data

11.1

OBJD-analyse: getallen en feiten
In dit hoofdstuk komen de opzet van de OBJD-analyse en de resultaten hiervan aan
bod. In Paragraaf 11.2. worden de onderzoeksvragen geconcretiseerd en wordt de
werkwijze beschreven die gevolgd is om de onderzoeksvragen 4a, 5a en 6 te kunnen
beantwoorden en de analyses die uitgevoerd zijn op de verzamelde data. In
Paragraaf 11.3 worden de onderzoeksgroepen uit 2004-2006 en 2009 (en de
verschillen hier tussen) in kaart gebracht. In Paragraaf 11.4 worden de delicten
beschreven die door de jongeren in de periode 2004-2006 en 2009 zijn begaan.
Paragraaf 11.5 biedt een inzicht in de wijze waarop sancties en combinaties van
sancties in het jeugdstrafrecht zijn opgelegd voor en na de inwerkingtreding van de
„Wet gedragsbeïnvloeding jeugdigen‟.

11.2

Onderzoeksopzet en werkwijze

11.2.1

Onderzoeksvragen 4a, 5a en 6
Onderzoeksvraag 4a luidt: In welke mate wordt, sinds de invoering van de
wetswijziging, door de Zittende Magistratuur gebruik gemaakt van de „oude‟
mogelijkheden om straffen en maatregelen toe te passen en te combineren?
Onderzoeksvraag 5a luidt: Hoe vaak wordt door de Zittende Magistratuur gebruik
gemaakt van de nieuwe mogelijkheden (inclusief sanctiecombinaties) die de wet
sinds de wijziging, creëert?
Onderzoeksvraag 6 luidt: In de plaats van welke sanctiemodaliteiten uit het „oude‟
jeugdstrafrecht, en in welke aantallen, worden door de Zittende Magistratuur de
nieuwe mogelijkheden (inclusief sanctiecombinaties) toegepast?

11.2.2

Werkwijze
Om deze onderzoeksvragen te kunnen beantwoorden is gebruik gemaakt van
databestanden van het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) en van OBJD-data.
CBS-data
Allereerst wordt een beeld geschetst van het aantal jongeren dat in de OBJDdatabank voorkomt ten opzichte van het totaal aantal jongeren in Nederland.
Hiervoor is gebruik gemaakt van gegevens van het Centraal Bureau voor de
Statistiek (CBS).

67

Trends op grond van justitiële data

OBJD-data
Om veranderingen in de praktijk van het jeugdstrafrecht weer te kunnen geven, is
gebruik gemaakt van de OBJD-data van het WODC. OBJD is een versleutelde,
geanonimiseerde kopie van het officiële Justitiële Documentatiesysteem (JDS), dat
wordt beheerd door de Justitiële Informatiedienst (voorheen Centrale Justitiële
Documentatie). Het JDS geeft voor alle (rechts)personen die met de Nederlandse
justitie in aanraking zijn gekomen een overzicht van de strafzaken waarin zij als
verdachte centraal stonden. Het WODC beheert deze database. Het WODC heeft PI
Research toestemming verleend om gebruik te maken van OBJD-data, onder de
voorwaarde dat de analyses ter plaatse gedaan worden.

11.2.3

Data-analyse
Door gebruik van OBJD-data is inzicht te verkrijgen in de opgelegde straffen en
maatregelen bij strafrechtelijk minderjarigen. Het bestand is bruikbaar om specifieke
trends in absolute aantallen van de sanctiemaatregelen zichtbaar te maken. In de
OBJD wordt op zaakniveau geregistreerd, waardoor jongeren met meerdere
veroordelingen meerdere keren in het bestand voorkomen.
Voor het huidige onderzoek is in het databestand een selectie toegepast. In het voor
dit onderzoek benodigde bestand zijn alleen zaken opgenomen met een
onherroepelijke veroordeling. Daarbij bevat het bestand zowel zaken in eerste als in
tweede aanleg Het databestand bevat verder uitsluitend gegevens over zaken van
strafrechtelijk minderjarigen (12 t/m 17-jarigen).86,87
Verder zijn in het onderzoeksbestand de volgende gegevens opgenomen: (1)
achtergrondvariabelen zoals sekse, leeftijd en geboorteland; (2) informatie over het
type delict en de delictzwaarte; (3) informatie over de te onderscheiden
sanctieonderdelen,88 zoals de soort, maat en modaliteit van de opgelegde sancties.
Tot slot is het belangrijk om op te merken dat de totstandkoming van het databestand
van 2009 (noodgedwongen) iets heeft afgeweken van de opbouw van het bestand
van de jaren 2004 tot en met 2006. Doordat in de loop der jaren de inhoud van het
OBJD-databestand aan kleine wijzigingen onderhevig is (er komen nieuwe
variabelen bij, variabelen worden anders gedefinieerd) is enige ruis ontstaan in het
bestand van 2009 (t.o.v. van het bestand van 2004-2006). Dit betekent dat steeds
enige voorzichtigheid geboden is bij de interpretatie van verschillen tussen de jaren
2004-2006 en 2009 wanneer het om absolute aantallen (van jongeren, strafzaken,
delicten en sancties) gaat.
In de paragrafen 11.3, 11.4 en 11.5 worden de resultaten van verschillende analyses
gepresenteerd. De gerapporteerde gegevens zijn kwantitatief en worden
86

De analyse-eenheid kan de strafrechtelijk minderjarige, de strafzaak, of het aantal bewezen
verklaarde delicten zijn. Een jongere kan meerdere keren in het databestand voorkomen als tegen
hem/haar meerdere strafzaken hebben gelopen. Binnen een strafzaak kunnen meerdere bewezen
verklaarde delicten voorkomen.
87

Dit betekent dat ook zaken waarin een PIJ-maatregel met gebruikmaking van art. 77c Sr
opgelegd is, buiten beschouwing gelaten zijn.
88

68

Hierdoor blijft zicht bestaan op combinaties van straffen en maatregelen per zaak.

Straffe invloed

gepresenteerd met behulp van beschrijvende statistieken, zoals gemiddelden en
relatieve frequentietellingen (percentages). De vergelijking tussen de gegevens uit
2004-2006 en de gegevens uit 2009 gebeurt „op zicht‟, dat wil zeggen dat de
vergelijkingen niet statistisch zijn getoetst. De reden hiervoor is dat de meeste voor
dit rapport relevante veranderingen relatief klein zijn (zoals uit de hier volgende
paragrafen zal blijken), zodat ze statistisch niet betrouwbaar kunnen worden
getoetst.

11.3

Beschrijving van de onderzoeksgroep

11.3.1

Aantal
Als eerste is het totaal aantal jongeren – met een onherroepelijke veroordeling – uit
de periode 2004-2006 en 2009 in kaart gebracht. Tabel 11.1 geeft voor de periode
2004-2006 en de 2009 de vergelijking tussen het aantal jongeren89 dat in de OBJD
geregistreerd is met een onherroepelijke veroordeling en het totaal aantal jongeren
(van 12 tot 18 jaar) dat in Nederland woonachtig was.
Tabel 11.1

Aantal jongeren in de OBJD met een onherroepelijke veroordeling en het totaal
aantal jongeren (12-18 jaar) in Nederland in 2004-2006 (gemiddeld) en 2009
(Bron: OBJD en CBS)
2004-2006

Aantal jongeren in OBJD
Totaal aantal jongeren in NL

2009

Gem.

Index

N

Index

7.260

100

9.942

137

1.198.799

100

1.191.453

99

Uit deze tabel blijkt dat het aantal jongeren in Nederland licht is afgenomen, terwijl
het aantal in de OBJD geregistreerde jongeren met een onherroepelijke veroordeling
substantieel is toegenomen in dezelfde periode. In de jaren 2004-2006 stond 0,6
procent van de jongeren met een onherroepelijke veroordeling geregistreerd in de
OBJD-database; in 2009 was dit gestegen naar 0,8 procent. Doordat de inhoud van
het OBJD-databestand in 2009 mogelijk iets veranderd is ten opzichte van 20042006, moet wel enige voorzichtigheid geboden worden bij de interpretatie van
verschillen tussen de absolute aantallen (zie ook Paragraaf 11.2.3).

11.3.2

Leeftijd
Tabel 11.2 geeft de gemiddelde leeftijd van de jongeren over de jaren 2004-2006 en
2009. De tabel laat zien dat de gemiddelde leeftijd van de jongeren iets hoger dan de
leeftijd van de jongeren die in de periode 2004-2006 geregistreerd waren in de
OBJD.

89

Het gaat hier om in de OBJD geregistreerde jongeren en niet om in de OBJD geregistreerde
strafzaken.

69

Trends op grond van justitiële data

Tabel 11.2

Gemiddelde leeftijd van jongeren geregistreerd in OBJD met een
onherroepelijke veroordeling, voor 2004-2006 (gemiddeld) en 2009 (Bron:
OBJD)
2004-2006

Leeftijd

11.3.3

2009
Gem.

Gem.

15,58

15,99

Geslacht
In de totale jeugdbevolking is in zowel de periode 2004-2006 als in 2009 51% van de
jongeren van het mannelijk geslacht (bron: CBS).
Tabel 11.3

Geslacht van jongeren geregistreerd in OBJD met een onherroepelijke
veroordeling, voor 2004-2006 (gemiddeld) en 2009 (Bron: OBJD)
2004-2006

2009

Gem.

%

Index

N

%

Index

Man

6.207

85,5

100

8.417

84,7

136

Vrouw

1.053

14,5

100

1.516

15,3

144

100

a

100,0

137

Totaal
a

7.260

100,0

9.933

Van 9 jongeren was het geslacht niet opgenomen in de OBJD

Uit Tabel 11.3 blijkt dat veel meer jongens dan meisjes in het databestand OBJD
geregistreerd staan en dat de verhouding jongens meisjes in de databank over de
jaren heen ongeveer gelijk blijft.

11.3.4

Geboorteland
Bij de registratie van jongeren in de OBJD wordt het geboorteland geregistreerd,
maar is niet de etniciteit van de jongeren opgenomen. Tabel 11.4 geeft de verdeling
weer van geregistreerde jongeren naar geboorteland.
Onderstaande tabel laat zien dat er een kleine verschuiving heeft plaatsgevonden in
de verdeling van jongeren naar geboorteland. In 2009 waren verhoudingsgewijs iets
meer jongeren in Nederland geboren. Het aantal niet in Nederland geboren jongeren
dat geregistreerd is, is daarentegen iets afgenomen. Deze verschuiving wordt
waarschijnlijk veroorzaakt door het feit dat steeds meer niet-westerse allochtone
jongeren in Nederland geboren worden.

70

Straffe invloed

Tabel 11.4

Geboorteland van jongeren geregistreerd in OBJD met een onherroepelijke
veroordeling, voor 2004-2006 (gemiddeld) en 2009 (Bron: OBJD)

Geboorteland

2009

Gem.

%

Index

N

%

Index

Nederland

5.945

81,9

100

8.573

86,2

144

Marokko

174

2,4

100

120

1,2

69

Antillen

200

2,8

100

201

2,0

101

Suriname

111

1,5

100

110

1,1

99

Turkije

79

1,1

100

60

0,6

76

Overig westers

261

3,6

100

321

3,2

123

Overig nietwesters

487

6,7

100

551

5,5

113

a

100,0

100

9.942

100,0

137

Totaal
a

11.4

2004-2006

7.257

Van 3 jongeren was het geboorteland niet opgenomen in de OBJD

Kenmerken van bewezen verklaarde delicten
In deze paragraaf worden het type en de zwaarte of strafdreiging van de bewezen
verklaarde delicten besproken, alsook het strafrechtelijk verleden van de jongeren. Er
is gekeken naar de inhoud van de strafzaken die in het OBJD-bestand geregistreerd
zijn. Er zijn meer strafzaken dan jongeren, omdat veel jongeren voor meer
(onherroepelijk door de rechter afgedane) strafzaken in het OBJD-bestand
opgenomen zijn.
In totaal zijn uit de periode 2004-2006 (gemiddeld per jaar) 8.882 strafzaken (van
7.260 jongeren) geanalyseerd ten opzichte van 10.716 strafzaken (van 9.942
jongeren) uit 2009. Een strafzaak kan uit meerdere bewezen verklaarde delicten
bestaan. Binnen een (straf)zaak zijn zowel in de periode 2004-2006 als in 2009
gemiddeld twee delicten behandeld (2004-2006: SD=1,50 en 2009: SD=1,28). Het
aantal delicten per zaak varieerde in de periode 2004-2006 van één tot 21 en in 2009
van één tot 15.

11.4.1

Type gepleegde delicten
Tabel 11.5 geeft het aantal gepleegde delicten weer voor de jaren 2004-2006 en
2009. Omdat een strafzaak meerdere bewezen verklaarde delicten kan omvatten is
het aantal delicten hoger dan het aantal strafzaken.
Allereerst valt op dat het totaal aantal ten laste gelegde delicten in 2009 gestegen is
met ongeveer 18 procent. Echter, omdat de inhoud van het OBJD-databestand in
2009 mogelijk iets veranderd is ten opzichte van 2004-2006, moet wel enige
voorzichtigheid geboden worden bij de interpretatie van verschillen tussen absolute
aantallen (zie ook § 11.2.3).
Daarnaast laat de tabel een lichte stijging van ruim 3 procent zien in het aantal
geweldsdelicten (zonder zeden- en vermogensdelicten) en een lichte daling van
ongeveer 3 procent in het aantal vermogensdelicten (met en zonder geweld). Voor
de overige delicten laat de tabel geen bijzondere verschuivingen zien.

71

Trends op grond van justitiële data

Tabel 11.5

Type delict

Type delicten in onherroepelijk afgedane zaken uit 2004-2006 (gemiddeld) en
2009 (Bron: OBJD)
a

2004-2006

2009

Gem.

%

Index

N

%

Index

2.386

15,7

100

3.455

19,4

145

370

2,4

100

218

1,2

59

Vermogen met geweld

1.389

9,2

100

1.033

5,8

74

Vermogen zonder
geweld

5.889

38,8

100

6.356

35,6

108

Vernieling, lichte
agressie en openbare
orde

3.960

26,1

100

4.832

27,1

122

Drugs

227

1,5

100

286

1,6

126

Verkeer

210

1,4

100

544

3,0

259

Overig

654

4,3

100

1.108

6,2

169

Onbekend

100

0,7

100

20

0,1

20

15.185

100,0

100

17.852

100,0

118

Geweld (excl. zeden en
vermogen met geweld)
Zeden

Totaal
a

Gebaseerd op de indeling van misdrijven naar aard en ernst van het WODC uit: Evaluatie van daderprogramma‟s. Een
wegwijzer voor onderzoek naar de effecten van strafrechtelijke interventies speciaal gericht op het terugdringen van recidive
(Wartna, 2005).

11.4.2

Strafdreiging en zwaarte van de gepleegde delicten
Tabel 11.6 geeft een overzicht van delicten naar zwaarte. Wanneer een strafzaak
meerdere delicten omvat, is gekeken naar de strafdreiging van het zwaarst
bedreigde delict.
Het WODC heeft alle delicten onderverdeeld in zwaarte, waarbij een strafdreiging
van minder dan 4 jaar staat voor relatief lichte criminaliteit, een strafdreiging van 4 tot
8 jaar staat voor middelzware criminaliteit en delicten met een strafdreiging van 8
jaar en meer vallen onder zware criminaliteit.
Tabel 11.6

Stafdreiging delicten in onherroepelijk
a
(gemiddeld) en 2009 (Bron: OBJD)

Strafdreiging

afgedane

2004-2006

zaken

uit

2004-2006

2009

Gem.

%

Index

N

%

Index

< 4 jaar

560

6,3

100

1.069

10,0

191

4 tot 8 jaar

6.571

74,0

100

8.206

76,6

125

≥ 8 jaar

1.743

19,6

100

1.441

13,4

83

Totaal

b

100,0

100

10.716

100,0

121

a

8.874

Gebaseerd op de indeling van misdrijven naar aard en ernst van het WODC uit: Evaluatie van daderprogramma‟s. Een
wegwijzer voor onderzoek naar de effecten van strafrechtelijke interventies speciaal gericht op het terugdringen van recidive
(Wartna, 2005).
b
Van delicten uit 8 strafzaken kon de strafdreiging niet worden bepaald.

72

Straffe invloed

Uit de tabel blijkt dat in zowel 2004-2006 en 2009 de meeste delicten vallen onder de
categorie middelzware criminaliteit. De tabel laat eveneens een verschuiving zien in
de delictzwaarte. Vooral het aantal lichte delicten (met een strafdreiging van minder
dan 4 jaar) lijkt de afgelopen jaren behoorlijk te zijn toegenomen. Ook het aantal
middelzware delicten lijkt iets toegenomen, terwijl het aantal zware delicten juist iets
is afgenomen.
Tabel 11.6 levert eveneens informatie over het totaal aantal geanalyseerde
strafzaken. In de periode 2004-2006 zijn gemiddeld 8.882 onherroepelijk afgedane
strafzaken geregistreerd, terwijl in 2009 10.716 strafzaken geregistreerd waren. Dit
betekent een toename van ruim 20 procent. Ook hier geldt dat enige voorzichtigheid
geboden moet worden bij de interpretatie van verschillen tussen absolute aantallen,
omdat de inhoud van het OBJD-databestand in 2009 mogelijk iets veranderd is ten
opzichte van 2004-2006 (zie ook Paragraaf 11.2.3).

11.4.3

Strafrechtelijk verleden
Het strafrechtelijk verleden van jongeren wordt door het WODC getypeerd op basis
van vijf categorieën. Geen strafrechtelijk verleden betekent dat de OBJD-registratie
het eerste delict betreft en dat er vóór de OBJD-registratie vermoedelijk nog nooit
contacten zijn geweest met justitie. Een incidentele dader heeft één of twee eerdere
justitiecontacten vóór zijn registratie in het OBJD-bestand, een laagfrequente dader
heeft drie of vier eerdere contacten met justitie, een hoogfrequente dader heeft vijf à
tien eerdere contacten en als een jongere elf keer of meer met justitie in aanraking is
gekomen, noemt men dit een zeer hoog frequente dader.
Tabel 11.7

Strafrechtelijk verleden van de jongeren, voor 2004-2006 (gemiddeld) en 2009
(Bron: OBJD)

Strafrechtelijk
verleden

2004-2006

2009

Gem.

%

Index

N

%

Index

Geen

3.896

43,9

100

4.373

41,0

112

Incidenteel

3.375

38,0

100

4.128

38,7

122

Laag frequent

1.071

12,1

100

1.379

12,9

129

Hoog frequent

512

5,8

100

739

6,9

144

Zeer hoog frequent

28

0,3

100

39

0,4

139

8.882

100,0

100

10.658

a

100,0

120

Totaal
a

Van 58 zaken was in het OBJD geen informatie beschikbaar.

Uit Tabel 11.7 blijkt dat in 2009 geen opvallende verschuivingen hebben
plaatsgevonden in het strafrechtelijk verleden van de jongeren die een onherroepelijk
veroordeling hebben gekregen. In zowel 2004-2006 als 2009 heeft iets meer dan 40
procent van deze jongeren geen strafrechtelijk verleden. Daarnaast is op beide
meetmomenten bijna 40 procent van de jongeren geregistreerd als incidentele dader.
Het aantal jongeren met een zwaarder justitieel verleden is in de minderheid, maar
ook hier zijn geen grote verschillen waar te nemen tussen 2004-2006 en 2009.

73

Trends op grond van justitiële data

11.5

Veroordelingen
In Paragraaf 11.5 worden de veroordeling van de jongeren uit 2004-2006 en 2009
geanalyseerd. In Paragraaf 11.5.1 wordt ingegaan op verschillende sancties die
opgelegd zijn in beide onderzoeksperioden. Daarna gaat Paragraaf 11.5.2 in op de
op de mogelijkheden om verschillende straffen en maatregelen te combineren.

11.5.1

Rechterlijke afdoeningen
Tabel 11.8 geeft een overzicht van sancties die definitief zijn opgelegd. Het gaat hier
om sancties die opgelegd zijn in zaken waarin een onherroepelijke veroordeling is
uitgesproken. Er is sprake van een onherroepelijke veroordeling wanneer er geen
hoger beroep of cassatie meer mogelijk is. In de tabel is tevens weergegeven hoe
frequent de sanctie voorwaardelijk, respectievelijk onvoorwaardelijk is opgelegd en
hoe hoog of zwaar de sanctie gemiddeld was (in termen van tijd of geld).
Tabel 11.8

Rechterlijke afdoeningen in zaken in 2004-2006 (gemiddeld) en 2009; en
gemiddelde zwaarte van de opgelegde sancties, naar hoofdcategorie (bron:
a
OBJD)

Hoofdcategorie

2004-2006

- Sanctie

Gem.

%

Index

Vrijheidsbenemende
maatregel

182

1,4

100

- PIJ

182

2009
Zwaarte
(gem.)

b

N

%

Index

91

0,7

50

91

Zwaarte
(gem.)

b

Voorwaardelijk

66

2 jaar

d

26

2 jaar

Onvoorwaardelijk

53

2 jaar

d

23

2 jaar

Vrijheidsbeperkende
maatregel

-

-

-

68

d
d

0,5

-

19,6

54

- GBM
Voorwaardelijk

-

-

Onvoorwaardelijk

-

68

Vrijheidsstraf

4.584

35,4

100

2.459

e

31

Voorwaardelijk

18

2,2 mnd

20

2,1 mnd

Onvoorwaardelijk

18

6,5 mnd

12

3,5 mnd

- Gevangenisstraf

- Jeugddetentie

4.553

c

27

c

2.432

c

c

Voorwaardelijk

3.893

2,5 mnd

2.041

1,7 mnd

Onvoorwaardelijk

1.561

2,3 mnd

1.160

2,5 mnd

Vervolg tabel op volgende pagina

74

Straffe invloed

Tabel 11.8 (vervolg)

Rechterlijke afdoeningen in 2004-2006 (gemiddeld) en 2009; en
gemiddelde zwaarte van de opgelegde sancties, naar hoofdcategorie
a
(bron: OBJD)

Taakstraf

f

7.837

- Werkstraf

c

5.958

60,5

100

9.462
8.174

75,2

121

c

Voorwaardelijk

922

30 uur

4.052

33 uur

Onvoorwaardelijk

5.288

50 uur

6.554

47 uur

- Leerstraf
Voorwaardelijk
Onvoorwaardelijk
Geldstraf

f

- Boete

1.879

b

1.288

c

7

20 uur

17

20 uur

1.824

31 uur

1.279

27 uur

100

496

356
356

2,7

c

496

3,9

139

c

Voorwaardelijk

125

€176

153

€182

Onvoorwaardelijk

251

€144

402

€176

Totaal

12.959

100,0

100

12.576

100,0

97

a

Deze gegevens kunnen verschillen van de CBS-gegevens zoals gepubliceerd in het rapport „Criminaliteit en rechtshandhaving
2009‟. De verschillen worden hoofdzakelijk veroorzaakt omdat de CBS-gegevens uitspraken betreffen die in eerste aanleg zijn
gedaan en in Tabel 11.8 alleen afdoeningen worden gepresenteerd die onherroepelijk zijn geworden.
b
De som van genoemde aantallen bij Voorwaardelijk en Onvoorwaardelijk is lager dan het gepresenteerde totaal aantal
sancties. De verklaring hiervoor is dat van een aantal zaken niet geregistreerd is of de sanctie voorwaardelijk of
onvoorwaardelijk is opgelegd.
c
De som van genoemde aantallen bij Voorwaardelijk en Onvoorwaardelijk is hoger dan het gepresenteerde totaal aantal
sancties. De verklaring hiervoor is dat in een aantal zaken de sanctie een combinatie is van een voorwaardelijk en een
onvoorwaardelijk deel.
d
De PIJ-maatregel wordt altijd voor een periode van 2 jaar opgelegd.
e
Het gaat hier om gevangenisstraffen die met toepassing van art. 77b Sr zijn opgelegd.
f
Taak- en geldstraffen kunnen zowel door het OM als het ZM worden opgelegd. Het gaat hier alleen om het aantal taak- en
geldstraffen die door het ZM zijn opgelegd.

In zowel de periode 2004-2006 als in 2009 domineert binnen de onherroepelijke
afgedane strafzaken de taakstraf. Tevens laten de twee meetmomenten een
duidelijke stijging in het aantal door het ZM opgelegde taakstraffen zien (bijna
14,7%). Zoals in Tabel 11.8 is waar te nemen, is deze toename voornamelijk te
verklaren door de substantiële toename in voorwaardelijke werkstraffen die door het
ZM zijn opgelegd. Daarnaast valt op dat het aantal vrijheidsstraffen naar verhouding
aanzienlijk gedaald is de afgelopen jaren (-15,8%). Deze daling wordt voornamelijk
veroorzaakt door een afname in zaken waarin jeugddetentie is opgelegd.
Vrijheidsbenemende maatregelen (PIJ-maatregel) maken slechts een klein deel van
de sancties uit. Toch valt ook hier een interessante ontwikkeling waar te nemen: in
2009 zijn verhoudingsgewijs meer dan de helft minder vrijheidsbenemende
maatregelen opgelegd ten opzichte van de periode 2004-2006. Het aantal
geldstraffen is redelijk stabiel gebleven over de jaren heen. Tot slot valt in Tabel 11.8

75

Trends op grond van justitiële data

te zien dat de GBM in 2009 6890 keer is opgelegd en daarmee slechts een kleine
plaats inneemt in het palet van jeugdsancties.
In Tabel 11.9 wordt het aantal zaken weergegeven waarin een bijzondere
voorwaarde is opgelegd.
Tabel 11.9

Aantal onherroepelijk afgedane zaken waarin een bijzondere voorwaarde is
opgelegd in 2004-2006 (gemiddeld) en 2009 (Bron: OBJD)
2004-2006

2009

Gem.

%

Index

N

%

Index

Onherroepelijk afgedane
zaken met een bijzondere
voorwaarde

3.785

42,6

100

4.385

40,9

115

Totaal aantal
onherroepelijk afgedane
zaken

8.882

100,0

100

10.716

100,0

121

Zoals te zien in bovenstaande tabel worden in ongeveer 40 procent van de
strafzaken, naast de sancties genoemd in Tabel 11.9, ook bijzondere voorwaarden
opgelegd. Tabel 11.9 laat tevens zien dat in 2009 verhoudingsgewijs bijna evenveel
zaken voorkwamen waarin bijzondere voorwaarden waren opgelegd als in 20042006. In Hoofdstuk 12 zal uitgebreider ingegaan worden op de invulling van de
bijzondere voorwaarden.

11.5.2

Combinaties van sancties
In Tabel 11.10 wordt een overzicht gegeven van de meest voorkomende
combinaties, dat wil zeggen, combinaties van sancties die gemiddeld meer dan 10
keer voorkomen in het OBJD-bestand. In deze tabel zijn geen sanctiecombinaties
met de GBM opgenomen. Deze zijn in een afzonderlijke tabel weergegeven (zie
Tabel 11.11).
Allereerst valt in Tabel 11.10 te zien dat het aantal sanctiecombinaties in 2009 dat
vaker dan tien keer voorkwam met ruim 14 procent is toegenomen. Ook valt op dat in
2004-2006 en in 2009 combinaties waarin een bijzondere voorwaarde is opgenomen
de boventoon voeren. In 2004-2006 was in 74,4 procent van de sanctiecombinaties
een bijzondere voorwaarde opgenomen en in 2009 was dit 80,1 procent.
Een in het oog springende ontwikkeling in 2009 ten opzichte van 2004-2006 is de
grote toename in combinaties met een werkstraf (behalve in combinaties met
jeugddetentie). Daarnaast valt op dat de combinaties met de sanctie jeugddetentie
veel minder of zelfs helemaal niet meer opgelegd worden.
In 2009 komen ook enkele combinaties voor die in 2004-2006 niet voorkwamen. De
tabel laat zien dat een aantal combinaties met de werkstraf en een aantal

90

In de publicatie Stand van zaken: Implementatie van de gedragsbeïnvloedende maatregel.
Periode oktober 2008-oktober 2009. Programma Aanpak jeugdcriminaliteit, Project „Implementatie
gedragsbeïnvloedende maatregel‟ (2009) wordt vermeld dat in 2009 de gedragsbeïnvloedende
maatregel 78 keer is opgelegd. Deze discrepantie in aantallen is mogelijk het gevolg van de wijze
waarop het bestand wat in het huidige onderzoek gebruikt is, is opgebouwd (zie ook § 11.2.3).

76

Straffe invloed

combinaties met de sanctie boete in 2009 voor het eerst (meer dan tien keer) zijn
opgelegd. Dit zijn echter geen nieuwe sanctiecombinaties. Het gaat hier om
combinaties die ook in de periode 2004-2006 opgelegd hadden kunnen worden.
De analyse van sanctiecombinaties op basis van sanctiecombinaties die tenminste
tien keer per jaar voorkwamen laat dus niet zien of er sprake is van een verbreding
van de mogelijkheid om sancties te combineren. Dit hoeft echter niet te betekenen
dat geen nieuwe sanctiecombinaties zijn opgelegd. Het betekent dat wanneer
gebruik is gemaakt van nieuwe sanctiecombinaties dit tamelijk unieke combinaties
moeten zijn.
Tabel 11.10 Sanctiecombinaties in 2004-2006 (gemiddeld) en 2009 (Bron: OBJD)
Combinaties van sancties

a

2004-2006

2009

Gem.

%

Index

N

%

Index

Jeugddet + bijzvw

644

15,7

100

335

7,1

52,0

Jeugddet + PIJ

13

0,3

-

-

-

-

Jeugddet + PIJ + bijzvw

14

0,3

-

-

-

-

Jeugddet + werkstraf

270
904

6,6
22,1

100
100

118
626

2,5
13,3

43,8
69,2

39

1,0

100

12

0,3

31,0

Jeugddet + werkstraf + schade + bijzvw

262

6,4

100

252

5,4

96,2

Jeugddet + leerstraf

62

1,5

100

12

0,3

19,5

Jeugddet + leerstraf + bijzvw

263

6,4

100

40

0,9

15,2

Jeugddet + leerstraf + schade + bijzvw

32

0,8

-

-

-

-

Jeugddet + werkstraf + leerstraf

61

1,5

-

-

-

-

Jeugddet + werkstraf + leerstraf + bijzvw

236

5,8

100

89

1,9

37,7

Jeugddet + werkstraf + leerstraf + schade

32

0,8

-

-

-

-

Jeugddet + werkstraf + leerstraf + schade +
bijzvw

48

1,2

100

14

0,3

29,4

Jeugddet + schade

31

0,8

-

-

-

-

144

3,5

100

84

1,8

58,5

Jeugddet + onbet arbeid + bijzvw

25

0,6

-

-

-

-

Werkstraf + bijzvw

333

8,1

100

1729

36,9

519,2

Werkstraf + schade

281

6,9

100

473

10,1

168,1

Jeugddet + werkstraf + bijzvw
Jeugddet + werkstraf + schade

a

Jeugddet + schade + bijzvw
b

Werkstraf + schade + bijzvw

28

0,7

100

229

4,9

817,9

c

-

-

-

14

0,3

-

d

-

-

-

26

0,6

-

Leerstraf + schade

13

0,3

100

11

0,2

84,6

Werkstraf + leerstraf

221

5,4

100

208

4,4

94,3

Werkstraf + teruggave inb goed

Werkstraf + ontz rijbevoegdheid

Vervolg tabel op volgende pagina

77

Trends op grond van justitiële data

Tabel 11.10 (vervolg)

Sanctiecombinaties in 2004-2006 (gemiddeld) en 2009 (Bron: OBJD)

Werkstraf + leerstraf + bijzvw

114

2,8

100

300

6,4

263,2

Werkstraf + leerstraf + schade

29

0,7

100

29

0,6

98,9

Werkstraf + leerstraf + schade + bijzvw

-

-

-

20

0,4

-

Boete + bijzvw

-

-

-

13

0,3

-

Boete + werkstraf

-

-

-

21

0,4

-

Boete + werkstraf + bijzvw

-

-

24

0,5

-

Boete + ontz. rijbevoegdheid

-

-

-

11

0,2

-

4.099

100,0

100

4.690

100,0

114,4

Totaal
a

schade = maatregel van schadevergoeding
b
onbet arbeid = onbetaalde arbeid ten algemene nutte
c
teruggave inb goed = teruggave in beslag genomen goederen
d
ontz rijbevoegdheid = ontzegging van de bevoegdheid motorrijtuigen te besturen

In Tabel 11.11 zijn alle combinaties van sancties met een GBM weergegeven. Van
de 68 opgelegde gedragsbeïnvloedende maatregelen (zie Tabel 11.8) zijn er 63
opgelegd in combinatie met een andere sanctie of sancties. Het merendeel van de
combinaties (87,3%) betreft een combinatie met de sanctie jeugddetentie (al dan niet
in combinatie met andere sancties).
Tabel 11.11 Sanctiecombinaties met de gedragsbeïnvloedende maatregel in 2009 (Bron:
OBJD)
Combinaties van sancties

a

2009
N

%

GBM + jeugddet

13

20,6

GBM + jeugddet + bijzvw

10

15,9

GBM + jeugddet + werkstraf + bijzvw

1

1,6

4

6,3

GBM + jeugddet + werkstraf + onttr inb goed + bijzvw

1

1,6

GBM + jeuggdet + schade

13

20,6

11

17,5

1

1,6

GBM + jeuggdet + teruggave inbeslaggenomen goederen

1

1,6

GBM + werkstraf + bijzvw

3

4,8

GBM + werkstraf + schade + bijzvw

3

4,8

GBM + schade

1

1,6

GBM + schade + schuldig zonder oplegging straf

1

1,6

Totaal

63

100,0

GBM + jeugddet + werkstraf + schade + bijzvw
a

GBM + jeuggdet + schade + bijzvw
GBM + jeuggdet + schade + ontzegging rijbevoegdheid

a

c

onttr inb goed = onttrekking aan het verkeer van inbeslaggenomen goederen
b
schade = maatregel van schadevergoeding
c
ontzegging rijbevoegdheid = ontzegging van de bevoegdheid motorrijtuigen te besturen

78

12

Trends op grond van dossiergegevens

12.1

Dossieranalyse: onderzoek in de breedte
In dit hoofdstuk worden de opzet van de dossieranalyse en de resultaten hiervan
besproken. De dossieranalyse was erop gericht om inzicht te krijgen in de invulling
van de bijzondere voorwaarde in de periode 2004-2006 en 2009 en in de invulling
van de GBM in 2009. Voor de dossieranalyse is een groot aantal dossiers van
strafrechtelijk minderjarigen geanalyseerd.
In Paragraaf 12.2. worden de onderzoeksvragen 4b en 5b geconcretiseerd en
toegelicht. Ook wordt de werkwijze beschreven die gevolgd is om de
onderzoeksvragen 4b en 5b te kunnen beantwoorden. In Paragraaf 12.3 wordt de
invulling van de bijzondere voorwaarden besproken. In Paragraaf 12.4 wordt
ingegaan op de invulling van de GBM.

12.2

Onderzoeksopzet en werkwijze

12.2.1

Onderzoeksvragen 4b en 5b
Onderzoeksvraag 4b luidt: Hoe worden de onder onderzoeksvraag 4a (Hoofdstuk 11)
genoemde „oude mogelijkheden‟ om straffen en maatregelen toe te passen en te
combineren ingevuld?
Onderzoeksvraag 5b luidt: Hoe worden de onder onderzoeksvraag 5a (Hoofdstuk 11)
genoemde „nieuwe mogelijkheden‟ om straffen en maatregelen toe te passen en te
combineren, ingevuld?
Concreet gezegd, gaat het hier om hoe de bijzondere voorwaarden na de
wetswijziging worden ingevuld en hoe de gedragsbeïnvloedende maatregel precies
wordt ingevuld.

12.2.2

Werkwijze
Aangezien de OBJD beperkt inzage geeft in de inhoud van de bijzondere
voorwaarde en van de GBM, is – om deze vragen te kunnen beantwoorden – het
informatiesysteem OMData geraadpleegd en zijn verschillende dossiers van het OM
geanalyseerd.
OMData
Het Parket-Generaal beschikt over het informatiesysteem OMData. Het WODC heeft
toegang tot dit systeem voor onderzoeksdoeleinden. OMData bevat instroom- en
afdoeninggegevens van verdachten van strafbare feiten. Het is primair bestemd als
beleidsinformatiesysteem voor de arrondissementen en voor het landelijk parket.
OMData komt tot stand door samenvoeging van de landelijke gegevens van de
arrondissementen, op basis van COMPAS. OMData geeft gedetailleerde informatie
op zaakniveau over justitiële reacties in eerste aanleg. In tegenstelling tot de OBJD is

79

Trends op grond van dossiergegevens

deze database niet geanonimiseerd. Het bestand geeft geen informatie over de
invulling van de bijzondere voorwaarde.
Dossiers bij het Openbaar Ministerie
In de individuele dossiers van het Openbaar Ministerie (OM) over strafrechtelijk
minderjarigen bevindt zich informatie over de invulling van de bijzondere voorwaarde.
Om deze informatie te verkrijgen moeten op het niveau van individuele jeugdigen
dossiers worden geraadpleegd.
Werkwijze analyse invulling bijzondere voorwaarden
Allereerst is aan de hand van de informatie uit de OBJD-databank gekeken naar de
inhoud van de bijzondere voorwaarden. Hiervoor zijn alle zaken, in de periode 20042006 en 2009, waarin een bijzondere voorwaarde is opgelegd geanalyseerd. In
Paragraaf 12.3.1 worden de resultaten van deze analyse gegeven.
Daarnaast zijn op basis van OMData voor de periode 2004-2006 en 2009 ook de
zaken geselecteerd waarin een bijzondere voorwaarde is opgelegd. Het ging hierbij
alleen om zaken uit de drie geselecteerde arrondissementen die ook in de nulmeting
(periode 2004-2006) participeerden (Breg-Vijlbrief, Noom & Bijl, 2009). Uit de
gegevens vanuit OMData bleek dat in de periode 2004-2006 in 2.102 zaken
(gemiddeld 700 zaken per jaar) een bijzondere voorwaarde is opgelegd. Uit de 2.102
cases is een willekeurige selectie gemaakt van 246 zaken (evenredig verspreid over
de drie verschillende jaren en over de drie arrondissementen). In 2009 bleek dat in
836 zaken een bijzondere voorwaarde is opgelegd. Uit deze 836 zaken is een
willekeurige selectie gemaakt van 237 zaken (evenredig verspreid over de drie
arrondissementen)
Op basis van de parketnummers van de geselecteerde zaken zijn bij het Openbaar
Ministerie de bijbehorende dossiers opgevraagd. Van de 246 geselecteerde zaken
uit 2004-2006 zijn 241 dossiers geanalyseerd. Vijf dossiers waren onvindbaar. Van
de 237 zaken uit 2009 waren alle dossiers beschikbaar en zijn daarom ook allemaal
geanalyseerd.
De oorspronkelijke (kwalitatieve) dossiergegevens zijn geanalyseerd en
gecategoriseerd, waardoor zij kwantitatief konden worden verwerkt en
gepresenteerd. Het gaat om een aantal achtergrondkenmerken van de jongeren en
de invulling van bijzondere voorwaarde. In de paragrafen 12.3.2 en 12.3.3 worden de
resultaten van deze analyses beschreven.
Werkwijze analyse invulling gedragsbeïnvloedende maatregel
Uit de OMData bleek dat in de drie arrondissementen negentien zaken waren waarin
een GBM was opgelegd. Omdat het hier een klein aantal zaken betrof is geen
selectie gemaakt. De parketnummers van alle negentien zaken zijn opgevraagd en
alle negentien bijbehorende dossiers zijn geanalyseerd.
De kwalitatieve dossiergegevens zijn ook hier geanalyseerd en gecategoriseerd,
zodat zij kwantitatief konden worden verwerkt en gepresenteerd. Behalve de invulling
van de GBM is uit de dossiers ook – waar beschikbaar – zoveel mogelijk aanvullende
informatie over de gedragsbeïnvloedende maatregel geanalyseerd. Het betreft
ondermeer informatie over de achtergrondkenmerken van de jongeren die een GBM

80

Straffe invloed

opgelegd hebben gekregen, instanties die de maatregel uit moesten voeren, het
soort delict waarvoor de maatregel was opgelegd en de mogelijk sanctiecombinaties
waar de GBM deel van uit maakte. In de paragrafen 12.4.1 en 12.4.2 worden de
resultaten van de verschillende analyses beschreven.

12.3

Bijzondere voorwaarden
In deze paragraaf staat onderzoeksvraag 4b centraal: Hoe worden de onder
onderzoeksvraag 4a (Hoofdstuk 11) genoemde „oude mogelijkheden‟ om straffen en
maatregelen toe te passen en te combineren ingevuld?
Om deze vraag te kunnen beantwoorden, is gekeken hoe de bijzondere voorwaarde
is ingevuld. Allereerst is gekeken welke informatie hierover in het OBJD-bestand
beschikbaar was. Zoals Paragraaf 12.3.1 laat zien geeft de OBJD echter slechts
beperkt inzage in de invulling van de bijzondere voorwaarde.
Voor de beantwoording van bovenstaande onderzoeksvraag zijn we daarom
voornamelijk afhankelijk van de uit OMData geselecteerde zaken waarin een
bijzondere voorwaarde is opgelegd. In Paragraaf 12.3.2 wordt een aantal
doelgroepkenmerken beschreven van de jongeren waarvan de dossiers zijn
geanalyseerd. Tenslotte wordt in Paragraaf 12.3.3 de invulling van de bijzondere
voorwaarde besproken.

12.3.1

OBJD-data
Het OBJD-bestand bevat, zoals Tabel 12.1 laat zien, zeer summier de invulling van
de bijzondere voorwaarde.
Tabel 12.1

Invulling van de bijzondere voorwaarde in 2004-2006 (gemiddeld) en 2009
a
(Bron: OBJD)
2004-2006

2009

Gem.

%

Index

N

%

Index

3.494

71,3

100

3.699

60,3

106

Schadevergoeding

27

0,6

100

21

0,3

78

Opname inrichting

2

0,0

100

2

0,0

100

Elektronisch toezicht

1

0,0

100

-

-

-

1.372

28,0

100

2.409

39,3

176

4.897

100,0

100

6.131

100,0

125

Zich gedragen naar
aanwijzingen hulpverlening

Onbekend
Totaal

a

a

Het totaal aantal invullingen is niet gelijk aan het totaal aantal zaken waarin bijzondere voorwaarden opgelegd zijn, omdat per
zaak meerdere bijzondere voorwaarden opgelegd kunnen worden.

Uit de tabel blijkt verder dat het merendeel van de bijzondere voorwaarden is
ingevuld met de algemene formulering „zich gedragen naar aanwijzingen
hulpverlening‟. In 2004-2006 is van 28 procent van de bijzondere voorwaarden geen
invulling bekend. Het invullingen waarover geen informatie bekend is, is in 2009
gestegen tot bijna 40 procent.

81

Trends op grond van dossiergegevens

12.3.2

Achtergrondkenmerken jongeren
De leeftijdsverdeling van de jongeren die een bijzondere voorwaarde opgelegd
hebben gekregen is weergegeven in Tabel 12.2.
Tabel 12.2

Gemiddelde leeftijd van jongeren uit de drie geselecteerde arrondissementen
a
in 2004-2006 (gemiddeld) en 2009 (Bron: OMdata)
2004-2006

Leeftijd
a

2009

N

Gem.

Sd.

N

Gem.

Sd.

241

15,99

1,52

237

16,39

1,38

Leeftijd per jaar is berekend aan de hand van peildata 1 juli 2004, 1 juli 2005, 1 juli 2006 en 1 juli 2009.

De tabel laat zien dat de gemiddelde leeftijd van de jongeren in 2009 iets hoger is
dan de gemiddelde leeftijd van de jongeren die in de periode 2004-2006 een
bijzondere voorwaarde opgelegd hebben gekregen.
Tabel 12.3 laat zien dat het merendeel van de jongeren dat een bijzondere
voorwaarde heeft gekregen van het mannelijk geslacht is.
Tabel 12.3

Verdeling per geslacht van jongeren uit de drie
arrondissementen voor 2004-2006 en 2009 (Bron: OMdata)
2004-2006

geselecteerde

2009
N

%

N

%

Jongen

189

87,9

202

85,2

Meisje

26

12,1

35

14,8

Totaal

a

100,0

237

100,0

a

215

Van 26 jongeren was geen informatie beschikbaar.

In het dossieronderzoek van 2009 zijn ook de hoofdstraffen geanalyseerd van de
jongeren die een bijzondere voorwaarde opgelegd hebben gekregen.91 Een overzicht
van deze hoofdstraffen wordt gegeven in Tabel 12.4.
Uit onderstaande tabel blijkt dat het merendeel van de straffen die samen met de
bijzondere voorwaarden zijn opgelegd bestaat uit een werkstraf of een combinatie
met een werkstraf. Dit patroon komt overeen met de bevindingen uit het OBJDbestand (zie Hoofdstuk 11).

91

82

Deze gegevens waren voor de periode 2004-2006 niet beschikbaar voor het huidige onderzoek.

Straffe invloed

Tabel 12.4

Hoofdstraffen en combinaties van straffen waarbij de bijzondere voorwaarden
zijn opgelegd in de drie geselecteerde arrondissementen in 2009 (Bron:
OMdata)
2009
N

%

Jeugddetentie

41

17,3

+ taakstraf

1

0,4

+ werkstraf

9

3,8

+ leerstraf

1

0,4

+ leerstraf + werkstraf

1

0,4

+ betaling schadevergoeding aan slachtoffer

5

2,1

+ werkstraf + betaling schadevergoeding

3

1,3

+ betaling schadevergoeding + vergoeding proceskosten slachtoffer

1

0,4

141

59,5

+ leerstraf

12

5,1

+ betaling schadevergoeding aan slachtoffer

5

2,1

+ werkstraf + betaling schadevergoeding aan slachtoffer

1

0,4

5

2,1

Werkstraf

Leerstraf

1

0,4

Taakstraf onbekend

+ betaling schadevergoeding aan slachtoffer

2

0,8

Gevangenisstraf

2

0,8

Geldboete

4

1,7

Onbekend

2

0,8

237

100,0

Totaal

In Tabel 12.5 wordt een overzicht gegeven van de misdrijven die de jongeren hebben
gepleegd ingedeeld naar de zwaarte van de strafdreiging.92
Tabel 12.5

Stafdreiging delicten in zaken uit de drie geselecteerde arrondissementen
ab
waarin ook een bijzondere voorwaarde is opgelegd (bron OMData).
2009
N

%

< 4 jaar (lichte criminaliteit)

65

27,4

4 tot 8 jaar (middelzware criminaliteit)

142

59,9

≥ 8 jaar (zware criminaliteit)

27

11,4

Onbekend

3

1,3

237

100,0

Totaal
a

Gebaseerd op de indeling van misdrijven naar aard en ernst van het WODC uit: Evaluatie van daderprogramma‟s. Een
wegwijzer voor onderzoek naar de effecten van strafrechtelijke interventies speciaal gericht op het terugdringen van
recidive.(Wartna, 2005).
b
Bij deze indeling is uitgegaan van het zwaarste delict dat gepleegd is.

Tabel 12.5 laat zien dat het merendeel van de jongeren dat een bijzondere
voorwaarde opgelegd heeft gekregen, een misdrijf heeft gepleegd dat valt in de
categorie middelzware criminaliteit.
92

Deze gegevens waren voor de periode 2004-2006 niet beschikbaar voor het huidige onderzoek.

83

Trends op grond van dossiergegevens

12.3.3

Invulling bijzondere voorwaarde
In Tabel 12.6 worden de opgelegde voorwaarden uit 2009 uiteengezet die in de
dossiers vermeld stonden. Het bleek dat de invulling van de GBM in 2009
uitgebreider in de dossiers was geformuleerd dan de bijzondere voorwaarde in de
dossiers uit 2004-200693. Dit maakt het moeilijk om exacte vergelijkingen tussen de
twee perioden te doen (zie ook Bijlage B, Tabel B.1). Om deze reden zijn alleen de
gegevens van 2009 in Tabel 12.6 vermeld. Uit deze tabel blijkt dat het merendeel
(84%) van de opgelegde voorwaarden bestond uit de algemene uitspraak dat de
jongeren zich moesten houden aan de aanwijzingen van bureau jeugdzorg.
Tabel 12.6

Opgelegde voorwaarden in 2009 in de drie geselecteerde arrondissementen
(Bron: dossiers OM)
Geselecteerde arrondissementen
N

%

Zich gedragen naar aanwijzingen bureau jeugdzorg

199

84,0%

Zich gedragen naar aanwijzingen William Schrikker Groep

22

9,3%

Zich gedragen naar aanwijzingen Reclassering Nederland

6

2,5%

Zich gedragen naar aanwijzingen Leger des Heils

4

1,7%

Combinatie zich gedragen naar aanwijzingen Reclassering
Nederland, volgen resocialisatietraject Rentray en
deelnemen aan ambulant behandeltraject De Waag

1

0,4

Combinatie zich gedragen naar aanwijzingen BJZ en
schadevergoeding

1

0,4

Combinatie zich gedragen naar aanwijzingen BJZ en jongere
moet binnen proeftijd startkwalificatie halen

1

0,4

gedurende proeftijd traject RMC volgen

1

0,4

Traject Werkartaal volgen en goed afronden

1

0,4

Veroordeelde moet een kopie van een bepaald certificaat
aan de officier van Justitie te tonen.

1

0,4

237

100,0

Totaal

In de tabellen in Bijlage C wordt de precieze invulling van de bijzondere voorwaarden
in 2009 gegeven. Het blijkt dat in meer dan de helft (56,1%) van de veroordelingen
alleen vermeld wordt dat de jongere zich moet zich gedragen naar de aanwijzingen
van de in Tabel 12.6 genoemde instanties. Een meer specifieke invulling wordt in
deze gevallen niet gegeven. In 17,3 procent van de sancties is de bijzondere
voorwaarde dat de jongere de maatregel „Hulp en Steun‟ opgelegd krijgt. Saillant
detail is dat in meer dan een derde (36,6%) van de veroordelingen een zeer
gedetailleerde invulling wordt gegeven aan de bijzondere voorwaarde.
93

In de dossiers uit 2004-2006 konden slechts drie categorieën m.b.t. de invulling van de
bijzondere voorwaarden onderscheiden worden: (1) Zich houden aan aanwijzingen bureau
jeugdzorg (36,9% van de invullingen), (2) Maatregel „Hulp en Steun‟ (57,3% van de invullingen), en
(3) Onbekend (5,8% van de invullingen). Zie ook Bijlage B, Tabel B.1.

84

Straffe invloed

12.4

Gedragsbeïnvloedende maatregel
In deze paragraaf staat onderzoeksvraag 5b centraal: Hoe worden de onder
onderzoeksvraag 5a (Hoofdstuk 11) genoemde „nieuwe mogelijkheden‟ om straffen
en maatregelen toe te passen en te combineren, ingevuld?
Deze onderzoeksvraag is deels aan de orde geweest in Hoofdstuk 11. Aan de hand
van de analyses uit het OBJD-bestand moest geconcludeerd worden dat de
onderzoeksvraag niet afdoende kon worden beantwoord. Tabel 11.10 liet zien dat bij
de sanctiecombinaties die in 2009 meer dan tien keer voorkwamen geen nieuwe
sanctiecombinaties aangetroffen werden. Wel nieuw in 2009 zijn de GBM en de
combinaties met de gedragsbeïnvloedende maatregel. Vanaf eind 2008 kan deze
maatregel worden opgelegd en zien we dat dit in dat jaar ook 17 keer is gebeurd.94 In
Hoofdstuk 11 (§ 11.5.1) laat Tabel 11.8 zien dat de GBM in 2009 68 keer in het
OBJD-bestand voorkomt.95 In Tabel 11.11 worden de sanctiecombinaties met de
GBM weergegeven Op basis van het OBJD-bestand zijn echter alleen kwantitatieve
feiten over de gedragsbeïnvloedende maatregel te geven; de databank geeft
nauwelijks inzicht in de invulling van de GBM.
Om bovenstaande onderzoeksvraag mogelijk afdoende te kunnen beantwoorden is
ook aan de hand van gegevens uit dossiers van Openbaar Ministerie waarin een
GBM was opgelegd, gekeken op welke wijze de maatregel was ingevuld en met
welke sancties de maatregel werd gecombineerd.

12.4.1

Achtergrondkenmerken jongeren
De gemiddelde leeftijd van jongeren die een GBM opgelegd hebben gekregen is
weergegeven in Tabel 12.7. Zoals te zien, is de gemiddelde leeftijd van deze
jongeren iets hoger dan de leeftijd van jongeren die een bijzondere voorwaarde
opgelegd hebben gekregen (zie Tabel 12.2).
Tabel 12.7

Gemiddelde leeftijd van jongeren die een GBM opgelegd hebben gekregen in
a
2009 in de drie geselecteerde arrondissementen (Bron: OMData).
2009

Leeftijd
a

N

Gem.

Sd.

19

16,84

1,30

Leeftijd is berekend aan de hand van peildata 1 juli 2009.

Uit Tabel 12.8 blijkt dat het merendeel van de jongeren dat een GBM opgelegd heeft
gekregen van het mannelijk geslacht is.

94

Uit: Stand van zaken: Implementatie van de gedragsbeïnvloedende maatregel. Periode oktober
2008-oktober
2009.
Programma
Aanpak
jeugdcriminaliteit,
Project
„Implementatie
gedragsbeïnvloedende maatregel‟ (2009).
95

In de bovenstaande voetnoot genoemde publicatie wordt vermeld dat de gedragsbeïnvloedende
maatregel in 2009 78 keer is opgelegd. Deze discrepantie in aantallen is mogelijk het gevolg van de
wijze waarop het bestand wat in het huidige onderzoek gebruikt is, is opgebouwd (zie ook §
11.2.3).

85

Trends op grond van dossiergegevens

Tabel 12.8

Verdeling per geslacht van jongeren die een GBM opgelegd hebben gekregen
uit de drie geselecteerde arrondissementen 2009 (Bron: OMdata).
2009
N

%

Jongen

17

89,5

Meisje

2

10,5

Totaal

19

100,0

In Tabel 12.9 staat een overzicht van de misdrijven die de jongeren hebben gepleegd
ingedeeld naar de zwaarte van de strafdreiging.
Tabel 12.9

Indeling misdrijven jongeren die GBM opgelegd hebben gekregen naar zwaarte
ab
strafdreiging
2009
N

%

< 4 jaar (lichte criminaliteit)

1

5,3

4 tot 8 jaar (middelzware criminaliteit)

8

42,1

≥ 8 jaar (zware criminaliteit)

10

52,6

Totaal

19

100,0

a

Gebaseerd op de indeling van misdrijven naar aard en ernst van het WODC uit: Evaluatie van daderprogramma‟s. Een
wegwijzer voor onderzoek naar de effecten van strafrechtelijke interventies speciaal gericht op het terugdringen van
recidive.(Wartna, 2005).
b
Bij deze indeling is uitgegaan van het zwaarste delict dat gepleegd is.

Tabel 12.9 laat zien dat het merendeel van de jongeren die een GBM opgelegd
hebben gekregen, een misdrijf heeft gepleegd dat valt in de categorie zware
criminaliteit. Hierin verschillen zij van de jongeren die een bijzondere voorwaarde
opgelegd hebben gekregen. De delicten van deze jongeren vallen voornamelijk in de
categorie middelzware criminaliteit.

12.4.2

Invulling gedragsbeïnvloedende maatregel
In elf van de negentien dossiers wordt niet vermeld wie verantwoordelijk is voor de
uitvoering van de GBM. In Tabel 12.10 wordt voor de overige acht zaken
weergegeven door welke instantie de GBM uitgevoerd wordt. Zoals te zien is, wordt
een groot deel van de maatregelen uitgevoerd door bureau jeugdzorg al dan niet in
samenwerking met een andere instantie.

86

Straffe invloed

Tabel 12.10 Instanties die in 2009 in de geselecteerde arrondissementen
gedragsbeïnvloedende maatregel uitvoerden (bron: dossiers OM)
Geselecteerde
arrondissementen
N

de

%

Bureau jeugdzorg

5

26,3

Bureau jeugdzorg en Barentzkliniek

1

5,3

Bureau jeugdzorg en de Waag

1

5,3

William Schrikker Groep

1

5,3

Onbekend

11

57,8

Totaal

19

100,0

In Bijlage D worden in Tabel D.1 de gepleegde delicten waarvoor een GBM is
opgelegd, weergegeven. Het valt op dat het hier om een zeer gevarieerd palet aan
delicten gaat. Over het algemeen is te zien dat elke zaak uit meer dan één bewezen
verklaard delict bestaat.
Tabel 12.11 Rechterlijke afdoeningen in 2009 in de geselecteerde arrondissementen waar
de gedragsbeïnvloedende maatregel deel van uitmaakte (bron: dossiers OM)
Geselecteerde
arrondissementen
N

%

Alleen GBM

1

5,3

GBM + Jeugddetentie

8

42,1

GBM + Jeugddetentie en schadevergoeding

5

26,3

GBM + Werkstraf

2

10,5

GBM + Werkstraf en schadevergoeding

2

10,5

Onbekend

1

5,3

Totaal

19

100,0

In Tabel 12.11 is op te maken dat de GBM bijna nooit alleen opgelegd werd, maar
meestal onderdeel was van een combinatie van sancties. De maatregel is in
ongeveer driekwart van de gevallen gecombineerd met Jeugddetentie. (Ter
vergelijking: de OBJD-data laten zien dat de GBM in bijna 90% van de gevallen
gecombineerd wordt met jeugddetentie. Zie Tabel 11.11.) Daarnaast was bij vier
zaken sprake van een combinatie met een werkstraf.
In Tabel D.2 in Bijlage D wordt de invulling van de GBM uitgebreid gespecificeerd.
Uit de tabel blijkt dat alle negentien gedragsbeïnvloedende maatregelen een unieke
invulling hebben gekregen en dat het merendeel van de invulling een combinatie van
verschillende programma‟s is. Toch is in de invulling enige overlap waar te nemen.
Zo is te zien dat in dertien van de negentien invullingen ITB Harde Kern wordt
opgelegd en in achttien van de negentien invullingen een vorm (gedrags)behandeling
opgelegd wordt. De invullingen van de GBM zijn over het algemeen redelijk
uitgebreid beschreven. In zestien van de negentien invullingen is er sprake van meer

87

Trends op grond van dossiergegevens

dan drie te volgen (behandel)programma‟s. (Om de diversiteit van de invullingen te
illustreren zijn de invullingen zo uitgebreid mogelijk beschreven.)
In zeven van de geanalyseerde dossiers werd vermeld in hoeverre de jongere het
opgelegde (behandel)programma gevolgd had. Van slechts twee jongeren was
bekend dat zij het programma met positief gevolg hebben afgesloten. Van vijf
jongeren werd vermeld dat zij zich niet aan het programma gehouden hadden.
Informatie over eventuele consequenties werd niet of nauwelijks gegeven.

88

13

Ontwikkelingen in het opleggen van jeugdsancties

13.1

Het gebruik van ‘oude’ sanctie(combinatie)s
Het belangrijkste doel van Deel III van het onderzoek is het verschaffen van inzicht in
de veranderingen als gevolg van de wetswijziging met betrekking tot de
gedragsbeïnvloedende maatregel. Om ontwikkelingen goed in kaart te kunnen
brengen is de situatie een jaar na intrede van de wetswijziging (2009) afgezet tegen
de situatie, zoals die bestond voorafgaand aan de inwerkingtreding van de nieuwe
wet (de nulmeting over de jaren 2004-2006). Aan de hand van de vier
onderzoeksvragen die aan dit deelonderzoek ten grondslag liggen, worden de
belangrijkste bevindingen samengevat.96 In deze paragraaf worden conclusies
getrokken met betrekking tot vraag 4a. Paragrafen 13.2 tot en met 13.4 behandelen
de conclusies in het kader van onderzoeksvragen 5a, 4b, respectievelijk 5b.
Onderzoeksvraag 4a luidt: In welke mate wordt, sinds de invoering van de
wetswijziging, door de Zittende Magistratuur gebruik gemaakt van de „oude‟
mogelijkheden om straffen en maatregelen toe te passen en te combineren?
Allereerst valt op dat de onherroepelijk afgedane zaken waarin een bijzondere
voorwaarde is opgelegd met ongeveer negen procent is gestegen in 2009.
Daarnaast valt een flinke daling in vrijheidsstraffen te zien (van 35,4% naar 19,6%)
Dit wordt voornamelijk veroorzaakt door een afname van sancties waarin
jeugddetentie is opgelegd. Dit geldt zowel voor jeugddetentie als hoofdstraf (zowel
voorwaardelijk als onvoorwaardelijk) als voor de combinaties waar jeugddetentie deel
van uitmaakte.
Ook het aantal vrijheidsbenemende maatregelen is sterk afgenomen (met 50%).
Hierbij moet wel vermeld worden dat het aantal vrijheidsbenemende maatregelen
maar een heel klein deel uitmaakt van het totale aantal sancties (0,7% in 2009). In
2009 is eveneens te zien dat de combinatie van de PIJ maatregel met de bijzondere
voorwaarde niet meer voorkomt.
In zowel de periode 2004-2006 als in 2009 werden door het ZM taakstraffen (werken leerstraffen) en sanctiecombinaties met taakstraffen het vaakst opgelegd. De
taakstraffen zijn sinds de wetswijziging ook nog eens sterk toegenomen (van 60,5%
naar 75,2%). Dit komt hoofdzakelijk door een substantiële toename in de door het
ZM opgelegde werkstraffen. Ook combinaties met werkstraffen worden vaker
opgelegd en dan met name de combinatie „werkstraf met bijzondere voorwaarde‟.

96

De beantwoording van onderzoeksvraag 6 is verweven in uitwerking van de onderzoeksvragen 4
en 5. De beantwoording van deze onderzoeksvraag komt aan de orde wanneer vergelijkingen
tussen de nulmeting (2004-2006) en de nameting (2009) besproken worden.

89

Ontwikkelingen in het opleggen van jeugdsancties

13.2

Het gebruik van ‘nieuwe’ sanctie(combinatie)s
Onderzoeksvraag 5a luidt: Hoe vaak wordt door de Zittende Magistratuur gebruik
gemaakt van de nieuwe mogelijkheden (inclusief sanctiecombinaties) die de wet
sinds de wijziging, creëert?
Sinds de inwerkingtreding van de wetswijziging is een aantal nieuwe
sanctioneringsmogelijkheden geïntroduceerd. Zo is de GBM geïntroduceerd en zijn
de sanctiecombinaties verbreed.
In 2009 is de GBM 6897 keer opgelegd. Hiermee maakt de maatregel slechts 0,5
procent uit van het totale aantal sancties. Hieruit kan geconcludeerd worden dat de
GBM in 2009 een plaats, zij het een zeer kleine, heeft bemachtigd in het palet van
jeugdsancties.
Voor wat betreft de verbreding van de sanctiecombinaties kan niet een afdoende
antwoord op de onderzoeksvraag gegeven worden. Het huidige onderzoek heeft zich
alleen gericht op sanctiecombinaties die meer dan tien keer per jaar voorkomen. Uit
deze analyses kon niet opgemaakt worden of er gebruik gemaakt werd van nieuwe
mogelijkheden om sancties te combineren.

13.3

Invulling van de bijzondere voorwaarde
Onderzoeksvraag 4b luidt: Hoe worden de onder onderzoeksvraag 4a genoemde
„oude mogelijkheden‟ om straffen en maatregelen toe te passen en te combineren
ingevuld?
De gegevens uit het OBJD verschaften te weinig informatie om antwoord op deze
vraag te kunnen geven. Uit de gegevens van OMData, en het dossieronderzoek
kwam voor 2009 het volgende beeld naar voren. Het blijkt dat in meer dan de helft
(56,1%) van de door het ZM opgelegde onherroepelijke sancties geen invulling wordt
vermeld in de dossiers. In 17,3 procent van de sancties is de bijzondere voorwaarde
dat de jongere de maatregel „Hulp en Steun‟ opgelegd krijgt (waarvan in 6,3% van de
„Hulp en Steun‟ maatregelen de invulling onbekend is). De meest opvallende
bevinding is echter het grote aandeel bijzondere voorwaarden met een zeer
gedetailleerde invulling (36,6%).

13.4

Invulling van de Gedragsbeïnvloedende maatregel
Onderzoeksvraag 5b luidt: Hoe worden de onder onderzoeksvraag 5a genoemde
„nieuwe mogelijkheden‟ om straffen en maatregelen toe te passen en te combineren,
ingevuld?
In 2009 werden 68 gedragsbeïnvloedende maatregelen opgelegd. In de drie
arrondissementen waar een verdiepende studie is uitgevoerd, is in 2009 19 keer de
GBM opgelegd. Dit is bijna 28% van het totaal aantal gedragsbeïnvloedende
97

In de publicatie Stand van zaken: Implementatie van de gedragsbeïnvloedende maatregel.
Periode oktober 2008-oktober 2009. Programma Aanpak jeugdcriminaliteit, Project „Implementatie
gedragsbeïnvloedende maatregel‟ (2009) wordt vermeld dat in 2009 de gedragsbeïnvloedende
maatregel 78 keer is opgelegd. Deze discrepantie in aantallen is mogelijk het gevolg van de wijze
waarop het bestand wat in het huidige onderzoek gebruikt is, is opgebouwd (zie ook § 11.2.3).

90

Straffe invloed

maatregelen die in 2009 zijn opgelegd. Het dossieronderzoek laat zien dat de GBM
in 68% van de gevallen gecombineerd werd met jeugddetentie. (De OBJD-data laten
zien dat de GBM in 55 van de 63 in de OBJD geconstateerde combinaties (bijna
90%) gecombineerd wordt met jeugddetentie.) Daarnaast laat het dossieronderzoek
zien dat de maatregel in 21% van de sancties werd gecombineerd met een werkstraf.
Slechts in 5% van de zaken werd alleen een GBM opgelegd. De GBM werd bij een
breed palet aan delicten opgelegd. Het ging hierbij om delicten die voornamelijk
onder de categorie middelzware of zware criminaliteit vallen.
De invulling van de gedragbeïnvloedende maatregel laat een zeer divers beeld zien:
er zijn negentien verschillende invullingen. Toch laten de verschillende invullingen
enige overeenkomsten zien: in dertien van de negentien invullingen werd ITB Harde
Kern opgelegd en in achttien van de negentien invullingen werd een vorm van
(gedrags)behandeling opgelegd. Ook bestond het merendeel van de invullingen uit
drie of meer te volgen (behandel)programma‟s. Deze variëteit in invullingen en de
omvang van de invulling wijst er op dat getracht wordt een invulling te vinden die zo
goed mogelijk bij de jongere aansluit. Tot slot levert het dossieronderzoek weinig
informatie over het verloop van de uitvoering van de maatregel.

13.5

Conclusie
Het onderzoek kent een kwantitatief onderdeel en een kleiner kwalitatief onderdeel.
Op basis van de uitkomsten van beide onderdelen kan een algemeen concluderend
beeld geschetst worden van de belangrijkste veranderingen in het sanctiebeleid na
de wetswijziging van 2008.
Te zien is dat de – nieuwe – GBM na de wetswijziging nog maar een heel klein deel
uitmaakt van het totaal aantal jeugdsancties. De analyse van sanctiecombinaties –
die tenminste tien keer voorkomen – laat geen verbreding van de mogelijkheid om
sancties te combineren zien. Dit hoeft echter niet te betekenen dat geen nieuwe
sanctiecombinaties zijn opgelegd. Het betekent dat wanneer gebruik is gemaakt van
nieuwe sanctiecombinaties dit tamelijk unieke combinaties moeten zijn. Tot slot laat
het dossieronderzoek een buitengewone diversiteit zien aan in invullingen van de
bijzondere voorwaarde (in 2009 ten opzichte van 2004-2006) en van de GBM (in
2009).
Samenvattend, wordt op basis van OBJD-analyses en de dossieranalyses
geconcludeerd dat na de inwerkingtreding van de „Wet gedragsbeïnvloeding
jeugdigen‟ een aantal kwalitatieve en kwantitatieve verschuivingen hebben
plaatsgevonden in de sancties en sanctiecombinaties die zijn opgelegd bij
onherroepelijk afgedane zaken. De mogelijk te verwachte veranderingen – het
opleggen van de gedragsbeïnvloedende maatregel en de verbreding van
sanctiecombinaties – zijn echter relatief klein of zijn (nog) niet doorgezet.

91

14

Eindconclusie en slotbeschouwing

14.1

De evaluatiebepaling in de wet
De „Wet gedragsbeïnvloeding jeugdigen‟ is op 1 februari 2008 in werking getreden. In
de wet is vastgelegd dat deze na drie jaar wordt geëvalueerd. Uit die evaluatie zou
moeten blijken wat “de doeltreffendheid en de effecten in de praktijk” zijn van de
gedragsbeïnvloedende maatregel (GBM), alsmede van enkele andere verruimingen
van het jeugdstrafrecht.98 In de memorie van toelichting worden voorkoming van
recidive, herintegratie van de jeugdige en “de aanvaarding door de jeugdige van een
opbouwende rol in de samenleving” genoemd als concrete uitwerking van hetgeen
de wetgever onder effectiviteit verstaat.99
Conclusies trekken over effectiviteit van nieuw beleid of nieuwe aanpakken is in het
algemeen gesproken geen eenvoudige opgave. Onderzoek dat zulks beoogt te doen
moet aan specifieke voorwaarden en vereisten beantwoorden (zie bijv. Bijl, Van
Yperen & Veerman, 2008). Voor het huidige onderzoek is een andere opzet
gekozen, waardoor geen uitspraken gedaan kunnen worden over effectiviteit in
bovenstaande zin. Dat heeft in belangrijke mate te maken met de factor tijd; er dient
een bepaalde observatietermijn in acht te worden genomen om effectiviteit te kunnen
meten. Voor recidivemetingen moeten individuen die een programma of aanpak
hebben ondergaan – technisch gesproken – in de gelegenheid zijn geweest om
nieuwe delicten te kunnen plegen. Zo houdt de Recidivemonitor van het WODC,
bijvoorbeeld, een observatietermijn van twee jaar aan (zie Wartna, 2009). In dit licht
bezien is de drie jaar die de wet noemt te kort om effecten – in strikte zin – te kunnen
evalueren. Te meer omdat de tenuitvoerlegging van sancties, zoals met name de
GBM (6 tot 12 maanden, afgezien van eventuele verlenging), ook de nodige tijd in
beslag neemt.
In dit rapport vindt de wetgever dus niet de gewenste informatie over de effectiviteit
van de wetswijzigingen. Wel is het mogelijk om, drie jaar na de inwerkingtreding van
de wet, een balans op te maken van de implementatie van de voorgestelde
wijzigingen. De gepresenteerde resultaten schetsen in hoeverre en op welke wijze de
strafrechtelijke vernieuwingen – en dan met name de gedragsbeïnvloedende
maatregel – in de praktijk worden toegepast. Conclusies over de huidige stand van
zaken zijn nuttig en noodzakelijk om – eventueel in een later stadium – überhaupt
uitspraken te kunnen doen over effectiviteit. Immers, effecten kunnen pas worden
verwacht (en gemeten) als implementatie (in voldoende mate) heeft plaatsgevonden.
De balans is gebaseerd op drie deelonderzoeken die sinds 2007 zijn uitgevoerd. De
belangrijkste conclusies hiervan zijn opgenomen in de afsluitende hoofdstukken van
98

Staatsblad 2007, 575.

99

Kamerstukken II, 2005-2006, 30 332, nr. 3, p. 1, 5.

93

Eindconclusie en slotbeschouwing

Deel I tot en met III (resp. Hoofdstuk 5, 9 en 13). In dit hoofdstuk wordt getracht deze
conclusies te integreren in een eindconclusie, voorzien van beschouwende
opmerkingen en mogelijke verklaringen. Daarbij gaat de aandacht hoofdzakelijk uit
naar de toepassing van de GBM, die het belangrijkste onderdeel is van de
ingevoerde wetswijzigingen.

14.2

Gedragsbeïnvloedende maatregel wordt beperkt gebruikt

14.2.1

Minder GBM’s dan verwacht
Uit het onderzoek blijkt dat de GBM daadwerkelijk door rechters wordt toegepast.
Maar de plaats die de strafrechtelijke vernieuwing inneemt in het scala van
jeugdsancties is zeer bescheiden. In 2009 hebben 68 jongeren een GBM gekregen
(zie Deel III).100 Dit aantal blijft sterk achter bij de aanvankelijke verwachtingen over
de ontwikkeling van het volume van GBM‟s. In de aanloop naar de invoering van de
wetswijzigingen was ingeschat dat in 2009 een totaal van 500 GBM‟s zou worden
bereikt (zie Drost e.a., 2009).101 Destijds vermoedde men dat de toepassing van de
GBM in de plaats zou komen van gebruikelijke justitiële interventies (zoals de PIJmaatregel en bijvoorbeeld de maatregel „Hulp en Steun‟ van de jeugdreclassering).
De verwachte verschuiving (van justitie-gefinancierde behandeling of hulp, naar zorg
die wordt betaald door het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport) was
zodanig dat men nadere afspraken over kostenverrekening tussen de betrokken
ministeries nodig achtte.102

14.2.2

Gevarieerde invulling van de maatregel
Dossieronderzoek naar de inhoud van de opgelegde GBM‟s laat een zeer divers
beeld zien. Alle bestudeerde zaken kenden een unieke invulling van de GBM. Het
merendeel van de maatregelen was ingevuld met drie of meer te volgen
(behandel)programma‟s, waarvan „Individuele Traject Begeleiding Harde Kern‟ in de
meeste gevallen er één was. De aard en variëteit van de invullingen suggereert dat
getracht is zoveel als mogelijk een aanpak-op-maat te realiseren. De geraadpleegde
dossiers bieden onvoldoende grond voor uitspraken over de uitvoering en de
resultaten van de maatregel.

14.2.3

Mogelijke verklaringen van beperkt gebruik
Wat kan de achterblijvende ontwikkeling in GBM-opleggingen mogelijk verklaren? Op
grond van het uitgevoerde onderzoek is een waarschijnlijk antwoord: het moeizame
verloop van het implementatieproces. Zeker in de beginperiode werden knelpunten
ervaren die de toepassing van de GBM lijken te hebben belemmerd. De introductie
van de GBM in de praktijk van het jeugdstrafrecht heeft daarmee geen vlekkeloze
start gekend. Onderzoek in drie arrondissementen, in de eerste twee jaar dat de
GBM beschikbaar was, levert hiervoor althans aanwijzingen op. Weliswaar is enige
voorzichtigheid hier op zijn plaats – harde en generaliserende conclusies kunnen niet
100

Tijdens de afronding van dit onderzoek is gebleken dat dit aantal in 2010 (in absolute zin) niet
sterk is gestegen. In dat jaar zijn in totaal 87 GBM‟s door de kinderrechter opgelegd (bron: OBJD).
101

Voor 2010 was de inschatting dat 750 maatregelen zouden worden opgelegd.

102

Kamerstukken II, 2005-2006, 30 332, nr. 3.

94

Straffe invloed

zonder meer aan de resultaten worden verbonden, vanwege de beperkte opzet van
dit onderzoek. Aan de andere kant stemmen de bevindingen overeen met de
uitkomsten van gelijktijdig uitgevoerde analyses en rapportages (door derden), die de
conclusies van dit onderzoek ondersteunen (zie Deel II).
Onduidelijkheden en ongunstige beeldvorming
Knelpunten en problemen die een soepele en brede invoering van de GBM in de weg
lijken te hebben gestaan, vallen grofweg in twee categorieën uiteen. De eerste
bestaat uit factoren die onder de noemer „onduidelijkheden en ongunstige
beeldvorming‟ te brengen zijn. Deze categorie herbergt wellicht de belangrijkste
verklaringen voor het tegenvallende aantal GBM-opleggingen, omdat de factoren een
structureel of hardnekkig karakter hebben. De belemmeringen van structurele aard
liggen vooral opgesloten in het „plan‟ achter de GBM, in de veronderstellingen die
aan de nieuwe aanpak ten grondslag liggen. De planevaluatie mondde uit in de
vaststelling dat de wetswijziging een sluitende rationale ontbeert. Een helder betoog
over gedragsbeïnvloeding bij jeugdige delinquenten en de wijze waarop en de
condities waaronder dat zou moeten plaatsgrijpen is niet aangetroffen (Deel I). Mede
hierdoor is niet duidelijk waarom van de GBM verwacht mag worden dat hij tot betere
mogelijkheden leidt om het gedrag van jeugdigen te beïnvloeden en welke aanpak
daarvoor dient te worden gekozen. Verder is niet duidelijk voor welke categorie van
strafrechtelijk minderjarigen de GBM precies bestemd is. De wetgever heeft de
doelgroep met opzet niet strikt willen afbakenen; in beginsel komen zowel first
offenders als hardekernjongeren en veelplegers in aanmerking voor de maatregel.
Geconcludeerd werd dat het fundament onder de invoering van de GBM
onvoldoende stevig en coherent is. Verder is de aanpak onvoldoende uitgewerkt en
wordt de concrete invulling te veel overgelaten aan de uitvoeringspraktijk. De
implementatie van nieuwe aanpakken en beleidsmaatregelen is juist gebaat bij
solide, goed uitgewerkte plannen en richtlijnen voor beroepsbeoefenaren die geacht
worden de vernieuwingen in de praktijk te gaan brengen (vgl. Bijl, 1996; Grol &
Wensing, 2006).
In het onderzoek dat onder vertegenwoordigers van de jeugdstrafrechtketen is
gedaan komen eveneens onduidelijkheden over de inhoud en de mogelijkheden van
de GBM naar voren (zie Deel II). Deels kunnen die worden gerelateerd aan de
bovengenoemde tekortkomingen van de rationale. Zo werden vraagtekens geplaatst
bij de toegevoegde waarde van de GBM (t.o.v. bijv. de Voorwaardelijke jeugddetentie
met bijzondere voorwaarden); in de praktijk leefde de opvatting dat onder de „oude‟
wet reeds veel mogelijk was op het gebied van zorg in een dwingend kader. Dit soort
percepties en overtuigingen blijken doorgaans hardnekkig, zijn daarom vaak lastig te
bestrijden en kunnen belemmerend werken voor de implementatie (vgl. Grol &
Wensing, 2006).
Uit het veldonderzoek zijn nog andere knelpunten naar voren gekomen die verband
lijken te houden met de onduidelijkheden in het plan dat aan de basis ligt van de
GBM. De wet biedt de justitiële keten een ruim kader aan om te besluiten voor wie de
maatregel wordt toegepast en hoe deze het best kan worden ingevuld. Binnen en
tussen arrondissementen (die bij het onderzoek betrokken waren) werd verschillend
met de geboden beslis- en manoeuvreerruimte omgegaan. De wet bood niet voor

95

Eindconclusie en slotbeschouwing

iedereen voldoende houvast en sturing. Vooral in het eerste implementatiejaar heeft
dit tot verwarring en misverstanden geleid. Een voorbeeld hiervan is de
aanvankelijke, ten onrechte levende opvatting dat slechts justitieel erkende
gedragsinterventies voor de GBM in aanmerking kwamen. Door de vermeende
„erkenningseis‟ voelde men zich in de keuzemogelijkheden dusdanig beperkt – in
sommige regio‟s waren zulke interventies niet beschikbaar – dat men de GBM geen
reële optie achtte. Percepties over de vervangende detentie – de stok-achter-de-deur
– bij mislukking van de GBM („niet proportioneel‟, „heeft averechts effect‟) is een
ander voorbeeld van opvattingen die de aanvankelijke beeldvorming over de GBM
geen goed lijken te hebben gedaan. Het ministerie van Justitie heeft deze
misverstanden en problemen alert en actief aangepakt door gerichte informatie en
kennis te verstrekken. De vraag is echter of zulke acties het imago van de maatregel
voldoende en tijdig hebben kunnen redden. Hoewel niet-structureel en zeker
oplosbaar, lijkt een ongunstige beeldvorming – in het begin, maar wellicht ook in een
later stadium – nadelig te zijn geweest voor de invoering van de GBM.
Praktische problemen
De tweede categorie van knelpunten die de tenuitvoerlegging van de GBM lijken te
hebben bemoeilijkt, bestaat uit problemen van praktische aard. Het gaat hier
bijvoorbeeld om afstemmings- en samenwerkingsperikelen in de jeugdstrafketen, die
vooral in de beginperiode speelden toen procedures en routines nog moesten
worden ontwikkeld. Daarin is gaandeweg weliswaar verbetering geboekt, maar de
onderzoek-, advies- en besluitvormingsprocedure kost veel tijd, wat soms op
gespannen voet staat met de noodzaak om snel te handelen. Structureler lijkt het
probleem van een ontoereikend aanbod van gedragsinterventies. In sommige regio‟s
waren geen geschikte (erkende) interventies beschikbaar. En als ze er waren,
stonden wachtlijsten bij zorgaanbieders een prompte en passende aanpak in de weg.
Ook de bereidheid van aanbieders om medewerking te verlenen aan de uitvoering
van een GBM vormde nogal eens een obstakel. Dergelijke problemen zijn door
overleg en samenwerking in principe goed oplosbaar. Maar hoe langer zulke
belemmeringen worden ervaren, hoe meer een vernieuwing krediet en sympathie
verliest en hoe minder zij als serieuze optie wordt beschouwd. Niet uitgesloten wordt
dat ongunstige bevindingen („het lukt niet‟, „het werkt niet‟, „het is omslachtig‟) de
implementatie van de GBM parten heeft gespeeld.

14.3

Nieuwe combinaties van jeugdsancties
Naast de introductie van de GBM, is een andere vernieuwing van het jeugdstrafrecht
dat het cumulatieverbod van jeugdsancties is opgeheven. Met de invoering van de
nieuwe wet is het, met andere woorden, mogelijk om verschillende hoofdstraffen en
maatregelen met elkaar te combineren. De idee hierachter was dat jongeren door
(een onbeperkte) uitbreiding van de combinatiemogelijkheden een aanpak kunnen
krijgen die past bij hun delictgedrag en achtergrondproblematiek. Dit zou moeten
bijdragen aan de verhoging van de effectiviteit van sancties.
Bij bijna alle onderzochte sanctiecombinaties die in 2009 meer dan tien keer
voorkwamen blijkt het om combinaties te gaan die ook reeds opgelegd konden
worden vóór de wetswijziging van 1 februari 2008. Wanneer gebruik is gemaakt van

96

Straffe invloed

nieuwe sanctiecombinaties zijn dit combinaties geweest die tamelijk uniek zijn
(minder dan tien keer voorkomen) en die in het huidige onderzoek niet geanalyseerd
zijn. De belangrijkste uitzondering hierop zijn de jeugdsancties die tezamen met de
GBM zijn opgelegd. Van de hierboven genoemde 68 keer dat een rechter een GBM
oplegde, blijkt het in 63 zaken te gaan om een combinatie met een andere sanctie
(zoals jeugddetentie met GBM, of jeugddetentie, GBM èn maatregel van
schadevergoeding).

14.4

Tot besluit
Het oorspronkelijke doel van de wetswijziging was kinderrechters meer en betere
instrumenten in handen te geven waarmee zij het gedrag en de maatschappelijke
positie van jeugdigen, die delicten hebben gepleegd, positief kan (laten) beïnvloeden.
In kwalitatief opzicht lijkt de wetgever hierin tot op zekere hoogte geslaagd. Tot op
zeker hoogte, omdat – enerzijds – de GBM daadwerkelijk in de praktijk van het
jeugdstrafrecht blijken te worden benut. Of – anderzijds – deze nieuwe instrumenten
ook betere instrumenten voor gedragsbeïnvloeding zijn, valt nog te bezien. Als „beter‟
moet worden begrepen als „effectiever‟ (lees: resulterend in minder recidive), dan kan
dit onderzoek daarover geen uitspraken doen. Over enkele jaren zou nieuw
onderzoek, bijvoorbeeld op basis van gegevens uit de Recidivemonitor, daarover
uitsluitsel kunnen geven. Maar als „beter‟ synoniem is met „bruikbaarder‟ of
„passender‟ dan kan de toegevoegde waarde van de nieuwe instrumenten op dit
moment niet overtuigend worden aangetoond. Vanuit kwantitatief oogpunt moet
worden geconcludeerd dat de oorspronkelijk, hooggespannen verwachting van de
wetgever – met name voor de GBM – niet is bewaarheid. De instrumenten worden
door de kinderrechters in Nederland in zeer bescheiden mate benut.
Eerder is vastgesteld (in de planevaluatie) dat de wetgever gedegen gemotiveerd
heeft waarom destijds de toen geldende praktijk van het jeugdstrafrecht – vanuit
pedagogisch oogpunt – niet meer voldeed. Een meer gedifferentieerd
sanctiearsenaal, dat rechters in staat zou stellen snel, op-maat en effectief in te
(laten) grijpen in het antisociale of delinquente gedrag van jongeren, zou de ervaren
problemen moeten oplossen. Er was behoefte aan een „straffe invloed‟ van de
rechtelijke macht om (her)opvoeding en maatschappelijke (re)integratie van jongeren
te bewerkstelligen.
Tegelijkertijd is ook vastgesteld dat de wetgever er niet in is geslaagd die behoefte te
vertalen in een solide, goed uitgewerkt en onderbouwd plan (programmatheorie).
Zou men hier wel over hebben kunnen beschikken, dan zou de uitgangspositie voor
een „straffe invloed‟ op de implementatie van de wetswijzigingen wellicht gunstiger
zijn geweest.

97

Bronverwijzing

Aangehaalde literatuur en documenten
Bijl, B. (1996). Innovaties in de jeugdhulpverlening. Over het rendement en de
soliditeit van nieuwe programma's. Leiden: DSWO Press (academisch proefschrift).
Bijl, B.; Yperen, T. van & Veerman (2008). Een kwestie van bewijzen … In: Yperen,
T. van & Veerman, J.W. (red.). Zicht op effectiviteit. Handboek voor praktijkgestuurd
effectonderzoek in de jeugdzorg. Delft: Eburon.
Doreleijers, Th.A.H. (2009). “Te oud voor het servet, te jong voor het tafellaken”
(Oratie uitgesproken ter gelegenheid van de benoeming tot hoogleraar forensische
psychiatrie aan de Faculteit der Rechtsgeleerdheid van de Universiteit Leiden, 8 mei
2009).
Drost, V., Everwijn, H., Jongebreur, W., & Lolkema, P. (2009). Impactanalyse
Gedragsbeïnvloedende Maatregel. Barneveld: Significant.
Glaser, B.G. (1965). The constant comparative method of qualitative analysis. Social
Problems, vol. 12, no. 4, pp. 436-445.
Graaf, H. van de (1988). Beleid en de beoordeling van beleidstheorieën. Beleid &
Maatschappij, 15, 7-20.
Grol, R. & Wensing, M. (2006). Implementatie. Effectieve verandering in de
patiëntenzorg. Maarssen: Elsevier gezondheidszorg.
Handreiking Jeugdstrafrecht (2004). Den Haag: Ministerie van Justitie/Programma
Aanpak Jeugdcriminaliteit.
Hermanns, J. & Laan, P. van der (2002). Perspectief in jeugdreclassering. Missie en
methodische uitgangspunten. Utrecht: Vedivo.
Hoogerwerf, A. (1984). Beleid Berust op Veronderstellingen: De Beleidstheorie. Acta
Politica, 19 (4), 493-531.
Jeugd Terecht: Actieprogramma Aanpak Jeugdcriminaliteit 2003-2006 (2002). Den
Haag: Ministerie van Justitie.
Junger-Tas, J. & Slot, N.W. (2001). Preventie van ernstig delinquent en gewelddadig
gedrag. In: Loeber, R., Slot, N.W. & Sergeant, J.A. (red.). Ernstige en gewelddadige
jeugddelinquentie. Omvang, oorzaken en interventies. Houten / Diegem: Bohn
Stafleu Van Loghum.
Kempen, M.A.H. (2008). Gedragsbeïnvloeding op maat. Nieuwe contouren in het
jeugdstrafrecht. Ars Aequi, p. 375-379.

99

Bronverwijzing

Klein Haarhuis, C. & Leeuw, F.L. (2004). De reconstructie van programmatheorieën;
beschikbare methoden en een toepassing op het anti-corruptieprogramma van de
Wereldbank. Justitiële verkenningen, 30 (5), 11-30.
Laan, A.M. van der (2006). Jeugddelinquentie: risico‟s en bescherming. Den Haag:
WODC.
Laan, P.H. van der (2004). Over straffen, effectiviteit en erkenning. De
wetenschappelijke onderbouwing van preventie en strafrechtelijke interventie.
Justitiële verkenningen, 30 (5), 31-48.
Laan, P. van der & Slotboom, A.M. (2002). Wat werkt? In: Koppen, P.J. van, Hesing,
D.J., Merckelbach, H.L.G.J. & Crombag, H.F.M. (red.). Het recht van binnen.
Deventer: Kluwer.
Leeuw, F.L. (1983). Bevolkingsbeleid en Reproductief Gedrag. Een studie naar
theorieën over gedrag die aan beleid ten grondslag liggen (Dissertatie RU Leiden).
Naar een veiliger samenleving (2002). Den Haag: Ministerie van Justitie/Ministerie
van Binnenlandse Zaken en Koninkrijkrelaties.
Plaisier, J. (2007). Afstemming van gedragsinterventies voor jeugdige delinquenten.
Amsterdam: Impact R&D.
Programma Aanpak jeugdcriminaliteit, Project „Implementatie gedragsbeïnvloedende
maatregel‟. (2009). De gedragsbeïnvloedende maatregel Bevindingen van de eerste
25 vonnissen waarin de gedragsmaatregel is opgelegd. Den Haag: ministerie van
Justitie.
Programma Aanpak jeugdcriminaliteit, Project „Implementatie gedragsbeïnvloedende
maatregel‟ (2008). Stand van zaken Implementatie Gedragsbeïnvloedende
Maatregel. Bevindingen uit de gesprekken met de Arrondissementale Platformen
Jeugd. Periode mei-september 2008. Den Haag: ministerie van Justitie.
Programma Aanpak jeugdcriminaliteit, Project „Implementatie gedragsbeïnvloedende
maatregel‟ (2009). Stand van zaken. Implementatie gedragsbeïnvloedende
maatregel. Periode oktober 2008-oktober 2009. Den Haag: ministerie van Justitie.
Terugdringen Recidive (2004). Den Haag: Ministerie van Justitie.
Thomas, G. (2004). Taking the principles of effective corrections seriously in CSC‟s
approach to the rehabilitation of drug abusing prisoners. In: Stewart, G. (Ed.),
Perspectives on Canadian drug policy, Volume 2 (pp. 127-157). Canada, Ontario:
The John Howard Society of Canada.
Wartna, B.S.J. (2005). Evaluatie van daderprogramma‟s. Een wegwijzer voor
onderzoek naar de effecten van strafrechtelijke interventies speciaal gericht op het
terugdringen van recidive. Den Haag: WODC.
Wartna, B.S.J. (2009). In de oude fout. Over het meten van recidive en het
vaststellen van het succes van strafrechtelijke interventies. Meppel/Den Haag: Boom
Juridische uitgevers/Ministerie van Justitie/WODC (academisch proefschrift).

100

Straffe invloed

Yperen, T. van; Bijl, B. & Veerman, J.W. (2008). Op weg naar veelbelovend. In:
Yperen, T. van & Veerman, J.W. (red.). Zicht op effectiviteit. Handboek voor
praktijkgestuurd effectonderzoek in de jeugdzorg. Delft: Eburon.

Deelrapportages
(niet openbaar gemaakte projectverslagen)
Bijl, B. & Noom, M.J. (2009, mei). Doorlichting vanuit pedagogisch perspectief. Opzet
en resultaten van de planevaluatie van de „Wet gedragsbeïnvloeding jeugdigen‟.
Deelrapport 1. Amsterdam: PI Research.
Breg-Vijlbrief, A.C., Noom, M.J. & Bijl, B. (2009, mei). Nulmeting 2004-2006. De
toepassing van jeugdsancties vóór de inwerkingtreding van de „Wet
gedragsbeïnvloeding jeugdigen‟. Deelrapport 2. Amsterdam: PI Research.
Campbell, E.E. & Bijl, B. (2010, mei). De Gedragsbeïnvloedende maatregel in drie
arrondissementen. Ervaringen in de justitiële keten in 2009. Deelrapport 4.
Amsterdam: PI Research.
Eenshuistra, R.M, Campbell, E.E. & Bijl, B. (2011, mei). Eerste Nameting 2009. De
toepassing van jeugdsancties vanaf de inwerkingtreding van de wet
Gedragsbeïnvloeding Jeugdigen. Deelrapport 5. Duivendrecht: PI Research.
Noom, M.J., Campbell, E.E. & Bijl, B. (2009, maart). De Gedragsbeïnvloedende
maatregel in drie arrondissementen. Eerste ervaringen in de justitiële keten.
Deelrapport 3. Amsterdam: PI Research.

101

Bijlage A Matrix ‘Gedragsinterventies voor
jeugdige en volwassen daders’

(ontleend aan Plaisier, 2007)

103

Bijlage B Invulling van de bijzondere voorwaarden
in 2004-2006

Tabel B.1

Invulling bijzondere voorwaarde vanuit dossieranalyse 2004-2006 (Bron:
dossiers OM)
Geselecteerde
arrondissementen
N

‘Zich houden aan aanwijzingen bureau jeugdzorg’
Maatregel Hulp & Steun:
- Invulling onbekend

b

- Contact jeugdreclasseerder

c

%

89

36,9

110

45,7

64

26,6

a

46

19,1

Maatregel Hulp & Steun met specifiek invulling

28

11,6

Sociale vaardigheidstraining + geldboete

1

Sociale vaardigheidstraining

1

Geldboete

5

Schadevergoeding

5

Training Agressie Regulatie

1

Zelfstandig wonen project

1

Sirocco project

1

IOG + CAD

1

CAD + ITB Criem

1

ITB Criem

6

ITB plus

2

DTC

1

MST

1

FFT

1

Werkelijke invulling onbekend

14

Behandeling Accare

1

Behandeling Stichting Mee

1

Behandeling De Waag

8

Behandeling De Wier

1

Behandeling Zwolse Poort + creatieve therapie

1

Behandeling Groot Batelaar

1

Behandeling Stichting Nidos

1

Totaal

241

5,8

100,0

a

In het dossier is geen informatie te vinden over de specifieke inhoud van de bijzondere voorwaarde. In de veroordeling wordt
de uitspraak: zich houden aan aanwijzingen bureau jeugdzorg genoemd.
b
In het dossier is geen informatie te vinden over de specifieke inhoud van de bijzondere voorwaarde. In de uitspraak wordt Hulp
en Steun genoemd.
c
In het dossier is slechts informatie te vinden dat er contact is geweest met een jeugdreclasseerder, of er in het kader van Hulp
en Steun iets anders heeft plaats gevonden is onbekend.

105

Bijlage C Invulling van de bijzondere voorwaarden
in 2009

Tabel C.1

Invulling bijzondere voorwaarde vanuit dossieranalyse 2009: onbekende
invulling en invulling maatregel ‘Hulp en Steun’(Bron: dossiers OM)
Geselecteerde arrondissementen
a

N

%

133

56,1

Hulp & Steun met onbekende invulling

15

6,3

Hulp & Steun met specifieke invulling:

26

11,0

- ITB Criem

13

Geen invulling bekend

b

- ITB Criem in combinatie met:
Ambulante plaatsing de Bascule

1

- Behandeling de Waag

2

- Behandeling de Waag in combi met
Behandeling Tactus

1

ITB Plus Equiptraining
Traject Meer Sporen Aanpak (MSA)
1
- Begeleiding

1
1

- Behandeling de Barentz

1

- Deelname project Titan

2

- Sociale vaardigheidstraining Groot Emaus

1

- FFT

1

- ITB Plus

1

Totaal

174

73%

a

Bij berekening van het percentages is uitgegaan van het totale aantal van 237 bijzonder voorwaarden.
De dossier geven geen informatie te vinden over de specifieke inhoud van de bijzondere voorwaarde. Er wordt alleen vermeld
dat de jongere zich moet gedragen naar de aanwijzingen van de betreffende instanties.
b

107

Bijlage C

Tabel C.2

Invulling bijzondere voorwaarde vanuit dossieranalyse 2009: overige bekende
invullingen (Bron: dossiers OM)
Geselecteerde
arrondissementen
N

%

ITB Criem

9

ITB Criem

7

a

3,8

ITB Criem in combinatie met:
-

Intensieve orthopedagogische gezinshulp

1

-

ITB Harde Kern en/ of behandeling de

1

Waag
Behandeling de Waag

9

Behandeling de Waag

5

3,8

Behandeling de Waag in combinatie met:
-

Alcoholverbod en opname 24uursvoorziening en integratietraject werk/

1

opleiding
-

Behandeling Centrum Maliebaan

1

-

Ondergaan urinecontroles

1

-

Behandeling Maliebaan en trajectbureau

1

Sovee
ITB Plus

4

ITB Plus

1

ITB Plus invulling bekend:
deelname MST project
-

ambulante begeleiding de Wier

ITB Plus in combinatie met:
Agressieregulatietraining

1,7

1
1

1
Vervolg tabel op volgende pagina

a

Bij berekening van de percentages is uitgegaan van het totale aantal van 237 bijzonder voorwaarden.

108

Straffe invloed

Tabel C.2 (vervolg) Invulling bijzondere voorwaarde vanuit dossieranalyse 2009: overige
bekende invullingen (Bron: dossiers OM)
Geselecteerde
arrondissementen
N

%

Anders

41

Behandeling of therapie

9

Behandeling Accare

5

Agressieregulatietraining

3

Agressieregulatietraining in combinatie met:
Behandeling Tactus

1

MST

3

Tools4U

1

Behandeling polikliniek agressieregulatieproblematiek en

1

a

17,3

getraumatiseerde jeugdervaringen
Behandeling stichting MEE en urinecontroles

1

Behandeling Altrecht

1

Behandeling Karakter

1

Behandeling orthopsychiatrische behandelgroep en groep

1

Otto Gerard Heldring Stichting
Therapie

OPL

gericht

op

thema

seksualiteit

en

1

gezinsbegeleiding
Verblijf J.P. Bendstichting
Inter-persoonlijke

Psychotherapie

1
en

Eye

Movement

1

Desensitization and Reprocessing behandeling
Leerstraf: sociale vaardigheidstraining

1

Medewerking psychiatrisch onderzoek

1

Behandeling Centrum Maliebaan

1

Behandeling PSQ

1

Meewerken aan Nieuwe Perspectieven bij terugkeer

1

Ambulante behandeling Kinder- en Jeugdpsychiater en

1

deelname MST
Ondergaan persoonlijkheidsonderzoek en zoeken zinvolle

1

dagbesteding
Toezicht en begeleiding

1

Tools 4 U

1

Traject RMC
Sociale

1
vaardigheidstraining

en

meewerken

1

persoonlijkheidsonderzoek
Totaal overige bekende invullingen

63

27

Totaal aantal invullingen

237

100

a

Bij berekening van de percentages is uitgegaan van het totale aantal van 237 bijzonder voorwaarden

109

Bijlage D Invulling van de gedragsbeïnvloedende
maatregel

Tabel D.1

Type delicten in zaken uit de geselecteerde arrondissementen in 2009, waarin
een gedragsbeïnvloedende maatregel is opgelegd (bron: OM dossiers)
Type delicten

Geselecteerde
arrondissementen
N

Winkeldiefstal.

Afpersing.

Eenvoudige

mishandeling.

Openlijke

1

Bedreiging met enig misdrijf tegen het leven gericht. Handelen in strijd met

1

geweldpleging. Diefstal in vereniging
artikel 2 onder C van de Opiumwet. Eenvoudige belediging ambtenaar.
Mishandeling
Bedreiging, mishandeling, diefstal, handelen in strijd met artikel 3 onder B

1

van de Opiumwet
Diefstal met geweld en bedreiging met geweld tegen personen, gepleegd

1

door 2 of meer verenigde personen,
Diefstal door 2 of meer verenigde personen d.m.v. braak en inklimming (2

1

keer), diefstal door twee of meer verenigde personen, poging diefstal d.m.v.
braak, handelen in strijd met art. 26 lid 1 Wet Wapens en Munitie, valsheid
in geschrifte meermalen gepleegd.
Diefstal door 2 of meer verenigde personen door middel van braak

1

Diefstal in vereniging met geweld (waar onder winkeloverval)

2

Diefstal met bedreiging met geweld, in vereniging door 2 of meer personen

1

gepleegd. Afpersing gepleegd door 2 of meer verenigde personen. Diefstal
gepleegd door 2 of meer verenigde personen door middel van braak
Diefstal voorafgaand van bedreiging met geweld tegen personen gepleegd

1

door 2 of meer verenigde personen, afpersing, opzettelijk valse bankbiljetten
uitgeven
Diefstal. Diefstal in vereniging. Bedreiging met bepaalde ernstige misdrijven

1

en eenvoudige mishandeling.
Mede plegen schuldheling en afpersing.

1

Mede plegen oplichting (5 keer). Diefstal door 2 of meer verenigde personen

1

(2 keer). Overtreding art. 70 Wet personenvervoer.
Mishandeling van ambtenaar. Eenvoudige belediging. Openlijk en in
vereniging

geweld

plegen

tegen

personen.

Overtreding

artikel

1

4

leerplichtwet.
Vervolg tabel op volgende pagina

111

Bijlage D

Tabel D.1 (vervolg)

Type delicten in zaken uit de geselecteerde arrondissementen in
2009, waarin een gedragsbeïnvloedende maatregel is opgelegd
(bron: OM dossiers)
Type delicten

Geselecteerde
arrondissementen
N

Openlijk in vereniging geweld plegen tegen personen. Bedreiging met enig

1

misdrijf tegen het leven gericht. Opzettelijk en wederrechtelijk enig goed
beschadigen
Openlijk in vereniging geweld plegen tegen personen

1

Opzettelijk brandstichten. Mede plegen van opzettelijke en wederrechtelijke

1

vernieling (2 keer). Openlijk in vereniging geweld plegen tegen goederen.
Mede plegen van bedreiging met zware mishandeling. Handelen in strijd met
art. 13 lid 1 Wet wapens en munitie. Diefstal (2 keer)
Poging tot opzettelijk van het leven beroven van een persoon

1

Onbekend

1

Totaal

19

112

Straffe invloed

Tabel D.2

Invulling van de gedragsbeïnvloedende maatregel in de geselecteerde
arrondissementen in 2009 (bron: OM dossiers)

Observatieperiode Harreveld, meewerken aan plaatsing op een vervolgplek, zoals de leefgroep De
Loolaan van de Hoenderloogroep, dagbesteding (werk of school), ITB Harde Kern traject.
Dagbehandeling forensische instelling De Tender te Deventer, Equiptraining, verblijf op woonplek
die JR aanwijst, dagbesteding (werk of school).
ITB Harde Kern, individuele behandeling bij de Waag voor duur van 6 maanden, behandeling bij
Tactus in vorm van Ambulante Detox, meewerken aan urinecontroles, training slachtoffer in beeld
(SIB), dagbesteding ingevuld bij Flevodrome.
ITB Harde Kern, individuele behandeling, een groepsbehandeling en ouderbegeleiding bij de Waag,
meewerken aan urinecontroles.
Deelname MTFC traject in opvoedgezin, passend onderwijs volgen, begeleiding Tactus
Verslavingszorg.
Hulp en Steun, ITB Harde Kern, behandeling bij de Waag.
Instelling medicatie door Accara te Zwolle, Accare behandeling door De Tender te Deventer,
ambulante behandeling in de Tender, dagbesteding (werk of school), wonen binnen het Take Offproject van het Leger des Heils.
ITB CRIEM, individuele behandeling, inzicht krijgen in consequenties van het eigen gedrag en
empathietraining, groepsbehandeling gericht op behandelen agressief en/ of antisociaal gedrag,
leefstijltraining gericht op middelengebruik, contactverbod met mededaders, ouderbegeleiding in de
vorm van opvoedondersteuning, maatregel hulp en steun als nazorg.
ITB Harde Kern.
ITB Harde Kern, intensieve begeleiding door de Jeugdreclassering, individuele cognitieve
gedragstherapie bij de Waag, groepsgerichte behandeling bij De Waag in de vorm van
Equiptraining, ambulante behandeling bij Tactus, meewerken aan urinecontroles.
ITB Harde kern,Individuele behandeling en/ of Equiptraining bij de Waag, begeleiding door BJZ
Flevoland in de vorm van maatregel hulp en steun, controle op middelengebruik door Tactus
verslavingszorg.
ITB Harde Kern, behandeling bij de Forensische Psychiatrische Afdeling (FPAO ter zake ADHD en
cannabisafhankelijkheid van jongere en het volgen van systeemtherapie bij de FPA, training
Slachtoffer in beeld (SIB), dagbesteding ingevuld door stichting Rentree.
ITB Harde Kern, MST bij de Waag, individuele behandeling bij de Waag in combinatie met
ouderbegeleiding. Indien nodig, Intensieve orthopedagogische Gezinsbehandeling bij Arkemeyde,
De Reeve, leerstaf Tools4u (plusvariant, verbod om contact te hebben met aantal personen.
Overbruggingsplaatsing bij de J.P. van Bentstichting, werken aan zelfstandigheid en deelnemen aan
assertiviteitstraining en sociale vaardigheidstraining alsmede scholing volgen en een zinvolle
vrijetijdsbesteding realiseren, aansluitend klinische behandeling in de Hanzeborg gericht op
impulscontrole, zelfstandigheid, sociale vaardigheden assertiviteit en ADHD. Concerta gebruiken ter
ondersteuning impulscontrole, jongere zal zich gedragen naar voorschriften en aanwijzingen van de
Jeugdreclassering.
Vervolg tabel op volgende pagina

113

Bijlage D

Tabel D.2 (vervolg)

Invulling van de gedragsbeïnvloedende maatregel in
geselecteerde arrondissementen in 2009 (bron: OM dossiers)

de

Meewerken aan ITB Harde Kern, zelfstandigheidstraining volgen bij Vitree of soortgelijke instelling,
ambulante begeleiding bij de Waag of soortgelijke instelling, indien nodig urinecontroles vanuit
Meerkanten/Tactus en indien de uitslag daarvan positief is een ambulante behandeling vanuit
verslavingszorg Meerkanten of soortgelijke instelling. Dagbesteding in de vorm van werk en/ of
opleiding hebben en behouden, geen contact met mededader.
MST, individuele behandeling bij de WAAG, begeleiding BJZ Utrecht waarvan 6 maanden een ITB
plus traject, deelnemen aan gesprekken met jeugdpsychiater indien de JR dit nodig acht.
Residentiële plaatsing verslavingskliniek om cannabisverslaving jongere te behandelen, te weten
klinische behandeling bij Jellinek Mentrum Jeugdkliniek Amstelveen gevolgd door residentiële
plaatsing in instelling voor jongeren met ernstige gedragsproblemen te weten Centrum voor
Orthopsychiatrie en Forensische jeugdpsychiatrie Barentsz, nazorg m.b.t. verslavingsproblematiek
te weten Tactus of Centrum Maliebaan gericht op terugvalpreventie t.a.v. middelengebruik. Indien
nodig nazorg vanuit de Waag Flevoland in de vorm van ambulante begeleiding of MST. Begeleiding
door BJZ Flevoland in vorm van Maatregel hulp en steun (ITB Harde Kern).
Verblijf in instelling Doenersdreefzorg, ITB Harde Kern,

hulp bij het

middelengebruik, intensieve behandeling en begeleiding.
Behandeling bij Barentszkliniek ook indien dit residentieel is, begeleiding BJZ.

114

voorkomen van

Lijst met gebruikte afkortingen

APJ

Arrondissementale Platformen Jeugd

BJz

Bureau jeugdzorg

BV

Bijzondere Voorwaarde

CBS

Centraal Bureau voor de Statistiek

FFT

Functional Family Therapy

GBM

Gedrags Beïnvloedende Maatregel

GGZ

Geestelijk Gezondheids Zorg

IJ

Informatiesysteem Jeugdzorg

ITB

Individuele Traject Begeleiding

JDS

Justitiële Documentatie Systeem

JJI

Justitiële Jeugd Inrichting

JR

Jeugdreclassering

LPJ

Landelijk Platform Jeugdcriminaliteit

LPJ-OM

Landelijk Platform Jeugd-Openbaar Ministerie

MOgroep

Maatschappelijke Ondernemers Groep

MST

Multi Systeem Therapie

MTFC

Multidimensional Treatment Foster Care

NIFP

Nederlands Instituut voor Forensische psychiatrie en psychologie

OBJD

Onderzoek- en Beleidsdatabase Justitiële Documentatie

OM

Openbaar Ministerie

OTS

Onder Toezicht Stelling

PIJ-maatregel

Plaatsing in een Inrichting voor Jeugdigen

RvdK

Raad voor de Kinderbescherming

Sr

Wetboek van Strafrecht

STP

Scholings- en Trainings Programma

WODC

Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

ZM

Zittende Magistratuur

115

Samenstelling begeleidingscommissie

Voorzitter
Dhr. prof. mr. G. de Jonge

Universiteit Maastricht
Faculteit der Rechtsgeleerdheid

Leden
Mw. drs. E.M.H. van Dijk
Vanaf 15-12-2009

Wetenschappelijk Onderzoek- en
Documentatiecentrum

Dhr. mr. J.J.A. Essers
Vanaf 16-12-2008

Ministerie van Veiligheid en Justitie
Directie Justitieel Jeugdbeleid

Mw. mr. P.F. Hoekstra

Openbaar Ministerie
Arrondissementsparket Leeuwarden

Dhr. mr. M.A.H. Kempen

Ministerie van Veiligheid en Justitie
Directie Wetgeving

Dhr. drs. M. van der Klei
Vanaf 01-03-2011

Jeugdzorg Nederland

Mw. mr. I.G.M. Th. Weijers-van der Marck
Vanaf 12-12-2006

Rechtbank Zutphen

Voormalige leden begeleidingscommissie
Mw. dr. M.W. Bol
Tot 12-12-2006, daarna
agendalid tot 16-12-2008
Mw. drs. A. Derksen
Tot 01-03-2011
Mw. mr. E. Everink
Vanaf 12-12-2006
Mw. mr. M. Hendriks
Tot 16-12-2008
Mw. mr. W. de Jongste
Vanaf 24-3-2009 tot 15-12-2009
Dhr. drs. M. Kruissink
Tot 24-03-2009
Dhr. drs. R. Lankester
Tot 16-12-2008
Mw. M. Vroom
Tot en met 09-05-2006
Mw. S. van de Watering
Tot 16-12-2008

(toenmalig) Ministerie van Justitie

(toenmalige) MOgroep Jeugdzorg
(toenmalig) Ministerie van Justitie

Wetenschappelijk Onderzoek- en
Documentatiecentrum
Wetenschappelijk Onderzoek- en
Documentatiecentrum
(toenmalig) Ministerie van Justitie
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport

117