Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2023–2024

27 858

Gewasbeschermingsbeleid

Nr. 639

VERSLAG VAN EEN COMMISSIEDEBAT
Vastgesteld 27 oktober 2023
De vaste commissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, de vaste
commissie voor Binnenlandse Zaken en de vaste commissie voor
Infrastructuur en Waterstaat hebben op 10 oktober 2023 overleg gevoerd
met de heer Adema, Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit,
en mevrouw Heijnen, Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat,
over:
– de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 2 december 2022 inzake invullen diverse moties
gewasbescherming en Raadswerkgroep over voorstel Verordening duurzaam gebruik gewasbeschermingsmiddelen (Kamerstuk 27 858, nr. 605);
– de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 5 december 2022 inzake uitkomsten evaluatie
van het College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden (Kamerstuk 27 858, nr. 601);
– de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 24 februari 2023 inzake reactie op verzoek
commissie over een afschrift van de brief aan PAN Nederland
over artikel Lobby blokkeert duurzaam gebruik pesticides,
zeggen milieuorganisaties (Kamerstuk 27 858, nr. 607);
– de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 28 februari 2023 inzake invulling voornemens
tot loskoppeling van verkoop en advies en een terugkoppeling
van de Raadswerkgroep over de conceptverordening duurzaam
gebruik gewasbeschermingsmiddelen (Kamerstuk 27 858,
nr. 609);
– de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 21 maart 2023 inzake SCoPAFF gewasbescherming 22 en 23 maart 2023 en een terugkoppeling van de
bespreking in de Raadswerkgroep over de conceptverordening
duurzaam gebruik gewasbeschermingsmiddelen (Kamerstuk
27 858, nr. 608);
– de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 14 april 2023 inzake stand van zaken rondom
moties en toezeggingen op het terrein van gewasbescherming,
voorjaar 2023 (Kamerstuk 27 858, nr. 611);

kst-27858-639
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 27 858, nr. 639

1

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

–

de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 4 juli 2023 inzake duurzaam gebruik gewasbeschermingsmiddelen (Kamerstuk 27 858, nr. 617);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 6 juli 2023 inzake reactie op verzoek commissie
over de uitkomst van een kort geding dat een lelieteler in het
Drentse Boterveen geen gewasbeschermingsmiddelen meer
mag spuiten op zijn lelievelden (Kamerstuk 27 858, nr. 619);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 7 juli 2023 inzake Ctgb-appreciatie op nieuwe
versie van het bijenrichtsnoer (Kamerstuk 27 858, nr. 618);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 13 september 2023 inzake reactie op de motie
van de leden Vestering en Bromet over tegen de nieuwe
Europese toelating van glyfosaat stemmen (Kamerstuk
21 501-32, nr. 1570) (Kamerstuk 27 858, nr. 620);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 22 september 2023 inzake antwoord op vragen
over de geannoteerde agenda informele Landbouw- en
Visserijraad 3-5 september 2023 (herbeoordeling van de
werkzame stof glyfosaat) (Kamerstuk 21 501-32, nr. 1567)
(Kamerstuk 21 501-32, nr. 1580);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 22 september 2023 inzake stand van zaken
rondom verschillende moties en toezeggingen op het gebied
van gewasbescherming, waaronder over waterkwaliteit,
goedkeuring, toelating en gebruik van gewasbeschermingsmiddelen en werkzame stoffen van gewasbeschermingsmiddelen in mest (Kamerstuk 27 858, nr. 633);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 22 september 2023 inzake antwoorden op
vragen commissie over geannoteerde agenda Landbouw- en
Visserijraad van 25 juli 2023 (herbeoordeling van de werkzame
stof glyfosaat) (Kamerstuk 21 501-32, nr. 1565) (Kamerstuk
21 501-32, nr. 1578);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 22 september 2023 inzake antwoord op vragen
over de geannoteerde agenda informele Landbouw- en
Visserijraad van 17 en 18 juli 2023 (herbeoordeling van de
werkzame stof glyfosaat) (Kamerstuk 21 501-32, nr. 1564)
(Kamerstuk 21 501-32, nr. 1579);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 10 oktober 2023 inzake SCoPAFF-vergadering
over regelgeving voor gewasbescherming op 12 en 13 oktober
2023 (Kamerstuk 27 858, nr. 634);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 10 oktober 2023 inzake rapportage internationale visitatiecommissie over College voor de toelating van
gewasbeschermingsmiddelen en biociden en de recente
aandacht voor het Ctgb in de media (Kamerstuk 27 858,
nr. 637);
de brief van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 10 oktober 2023 inzake standpunt inzake
hernieuwing van de goedkeuring van glyfosaat in de EU
(Kamerstuk 27 858, nr. 636).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 27 858, nr. 639

2

Van dit overleg brengen de commissies bijgaand geredigeerd woordelijk
verslag uit.
De voorzitter van de vaste commissie voor Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit,
Amhaouch
De voorzitter van de vaste commissie voor Binnenlandse Zaken,
Hagen
De voorzitter van de vaste commissie voor Infrastructuur en Waterstaat,
Tjeerd de Groot
De griffier van de vaste commissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit,
Jansma

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 27 858, nr. 639

3

Voorzitter: Beckerman
Griffier: Lips
Aanwezig zijn acht leden der Kamer, te weten: Akerboom, Beckerman,
Bisschop, Bromet, Van Campen, Tjeerd de Groot, Van der Plas en Vedder,
en de heer Adema, Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit,
en mevrouw Heijnen, Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat.
Aanvang 17.02 uur.
De voorzitter:
Welkom bij de vaste commissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. Vandaag is het commissiedebat Gewasbeschermingsmiddelen aan
de orde. Ik heet de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, de
heer Adema, en de Staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat,
mevrouw Heijnen, van harte welkom. Uiteraard heet ik ook de Kamerleden en iedereen die thuis of op de tribune meekijkt van harte welkom.
We hebben een volle agenda. Daar zijn vanmiddag nog enkele stukken
aan toegevoegd. Een woord van kritiek vanuit hier is dat deze brieven
vóór 13.00 uur waren beloofd en ons pas om 15.30 uur zijn toegezonden.
Daar zijn wij toch wel enigszins kritisch op, ook vanwege het goede
verloop van het debat. Ik zie dat er een punt van orde is, maar ik ga eerst
nog even wat praktische zaken noemen. We hebben een spreektijd van vijf
minuten per fractie. Ik wil graag twee interrupties in tweeën of vier losse
afspreken voor de eerste termijn. Hetzelfde geldt straks voor de termijn
van de Minister en de Staatssecretaris.
Mevrouw Bromet heeft een punt van orde.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Ik zou nog even willen onderstrepen wat u zojuist zei over de aanlevering
van de stukken. Wij komen net uit de stemmingen. Wij waren dus niet vrij
om de stukken te lezen; wij waren aan het stemmen en wij waren bij de
regeling van werkzaamheden. Het is de zoveelste keer dat wij op het aller-,
allerlaatst de stukken krijgen. Wij kunnen zo niet ons land besturen. Ik vind
uw woorden dus eigenlijk veel te aardig. Ik zou hopen dat deze manier
van werken op een dag voorbij is. Ik heb hier een hele stapel papieren. Ik
ben blij dat ik pas de derde spreker ben, want dan kan ik tussendoor nog
even lezen.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Daar sluit ik me bij aan. Het is exact zoals mevrouw Bromet zegt: wij
komen echt net uit de plenaire zaal. Ik heb ook nog niks kunnen lezen van
de nagekomen brieven. Ik vraag me af hoe dit toch steeds kan en of de
Minister kan aangeven waarom dit pas zo laat is gebeurd.
De voorzitter:
Ik zie wat instemmend geknik. Dan wil ik toch de andere kant even om een
reactie vragen. Waarom zijn de stukken zo laat verstuurd? Ze waren vóór
13.00 uur beloofd.
Minister Adema:
Dat zal ongetwijfeld beloofd zijn. Die belofte ken ik niet, maar dat zal
ongetwijfeld zo zijn. De stukken zijn inderdaad laat verstuurd. Ik realiseer
me dat dat zo is. Ik realiseer me nu ook dat u toen bij de stemmingen zat
en dat u dus ook niet de gelegenheid hebt gehad. Als je aan het stemmen
bent, moet je daarbij blijven. Mijn verontschuldigingen daarvoor. Dat de
brief vrij laat gekomen is, heeft natuurlijk ook alles te maken met het
standpunt dat het kabinet moest innemen, maar ook de zaak die in
beweging is rondom de stemmingen in Europa. Maar dit is natuurlijk niet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 27 858, nr. 639

4

fijn voor u; dat begrijp ik. Ik zal doorgeven dat we ervoor moeten zorgen
dat de brieven sneller verstuurd kunnen worden.
De voorzitter:
Is er behoefte aan een schorsing om te lezen, of zullen we toch aanvangen
met de eerste termijn?
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Ik wil eigenlijk wel een schorsing, want ik vind dit echt veel te kort. We
hebben vijf minuten spreektijd. Als er geen interrupties zijn, is mevrouw
Bromet over ongeveer tien minuten aan de beurt en wij misschien binnen
een halfuur. Dat verwacht ik niet, want er zal wel geïnterrumpeerd
worden, maar ik vind eigenlijk wel dat we even de kans moeten hebben
om die brieven te lezen. Ik weet niet hoe de rest van de commissie
daarover denkt, maar ik zou daar wel behoefte aan hebben.
De voorzitter:
Ik zie een aantal mensen knikken. Ik doe gewoon een voorstel. Ik stel een
schorsing voor van vijftien minuten. Ik zie dat één iemand daar bedenkelijk bij kijkt, maar dat de rest daar enthousiast over is. Dan is er toch wel
een meerderheid voor een schorsing van vijftien minuten. Dat betekent
dat wij om 17.20 uur deze vergadering hervatten.
De vergadering wordt van 17.06 uur tot 17.20 uur geschorst.
De voorzitter:
Welkom bij de vaste commissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. Aan de orde is vandaag een debat over gewasbeschermingsmiddelen. We gaan beginnen met de eerste termijn van de zijde van de
Kamer. Ik geef als eerste het woord aan de heer De Groot van de fractie
van D66. Hij heeft vijf minuten spreektijd.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Dank u wel, voorzitter. Een aantal collega’s hadden vanmiddag een
gesprek met mensen met parkinson. Het was buitengewoon indrukwekkend om de individuele verhalen te horen, om te horen hoe
ontwrichtend het is. Het is niet alleen lichamelijk ontwrichtend. Het is niet
alleen een hersenziekte; het ontwricht je hele lichaam. Maar het ontwricht
ook je gezin, je seksleven, alles. De individuele verhalen van die mensen
waren ongelofelijk indringend en hebben me absoluut diep geraakt.
Natuurlijk is het geen wetenschap, maar de een had bollen gepeld en de
ander woonde in de buurt. Dat zijn wel aanwijzingen. Is het voldoende?
Nee. Maar zitten we hier voor die mensen? Ja.
Voorzitter. Dan hebben we het over glyfosaat. We weten al langer, al meer
dan tien jaar, dat cocktails onvoldoende in de toelating zitten. We weten
dat neurodegeneratieve effecten onvoldoende in de toelating worden
meegenomen. Ze worden wel meegenomen, maar niet in de zin dat je
daarmee ook parkinson ziet, volgens de EFSA zelf. Er zijn ook voldoende
casestudy’s en epidemiologische studies die het aannemelijk maken dat
er een verband is. Dat zijn geen studies van de eerste de beste. We
hebben vorige week een hele goede hoorzitting daarover gehad met
onder anderen professor Bas Bloem, en ook met professor Violette
Geissen, die liet zien dat de verspreiding door de lucht ook niet wordt
meegenomen in de toelating, terwijl aannemelijk is dat dat een buitengewoon grote oorzaak is. En dan concludeert de Minister dat hij geen
kritieke zorgpunten heeft en geen onaanvaardbare risico’s ziet. Misschien
is het goed als de Minister, met de mensen met parkinson in gedachten,
toch nog eens reflecteert op die passage. Wat vindt de Minister wél
aanvaardbaar en wat zijn wél kritieke zorgpunten? Want ik kan u de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 27 858, nr. 639

5

wetenschappelijke studies sturen. Ik zal dat ook doen en ik zal u vragen
om een reactie.
De voorzitter:
Wilt u heel even wachten? Er is een interruptie voor u van de heer
Bisschop van de SGP.
De heer Bisschop (SGP):
De heer De Groot mag wat mij betreft ook even dit onderdeel afronden.
Het gaat namelijk over dit punt.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Nee, gaat uw gang.
De heer Bisschop (SGP):
Oké. Ik hoor dit verhaal aan, zoals ik dit soort betogen vaker heb aangehoord, en ik wil absoluut niets afdoen aan de ernst van parkinson. Als die
ziekte je treft, staat je leven en dat van je omgeving op z’n kop, absoluut.
Maar daar gaat het hier even niet om. Waar het in de kern om gaat, is het
volgende. De heer De Groot zegt dat hij wetenschappelijke studies kan
sturen die aantonen dat er een relatie zou kunnen zijn. Daartegenover
staan wetenschappelijke, gepeerreviewde studies die aantonen dat die
veronderstelling níét waarschijnlijk is. Die kan ik ook sturen. Dat is juist
het probleem. Wij gaan af op een oordeel van de EFSA en het Ctgb, juist
omdat wij als politici niet de deskundigheid hebben en niet op de stoel
van deskundigen moeten gaan zitten. Ik zou de heer De Groot willen
vragen hoe hij daartegen aankijkt. Gaat hij nu niet gewoon zitten op de
stoel van instituten die daartoe in het leven zijn geroepen en die geen
interesse hebben in een bepaalde voorstelling van zaken? Zij geven aan:
het proces kan inderdaad verbeterd worden; we werken daaraan en we
gaan stappen zetten. Dat is een langdurig proces. Gaan wij niet te veel ...
De voorzitter:
Komt u tot een vraag?
De heer Bisschop (SGP):
Gaan wij nu niet te veel op de stoel zitten van de deskundigen, van de
deskundige instellingen, die we zelf hebben aangesteld om ons daar juist
voor te behoeden?
De voorzitter:
Voordat de heer De Groot antwoordt, wil ik de commissieleden erop
wijzen dat in deze commissie de afspraak geldt dat interrupties van meer
dan 30 seconden geteld worden als dubbele interrupties.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Ik vind dat een hele terechte vraag. D66 heeft ook niet lichtvaardig de
motie van de Partij voor de Dieren en GroenLinks gesteund om niet in te
stemmen met de verlenging. Daar hebben we het én op het congres én in
de fractie uitvoerig over gehad. Want D66 is ook een partij die het juist
ontzettend belangrijk vindt om politieke keuzes te maken op basis van de
feiten zoals die worden aangeleverd door de instituten. Dus het is ook
echt de eerste keer dat wij met een dergelijke motie – want ze worden
vaker ingediend – hebben meegestemd. Dat hebben we gedaan omdat er
geen precedentwerking van uitgaat. Dat hebben we gedaan omdat er
serieuze aanwijzingen zijn dat er een verband is, wat onvoldoende is
onderzocht. Ook van die cocktails weten we dat al langer; dat weten we al
meer dan tien jaar en de methodes zijn niet aangepast. En niet
onbelangrijk: de EFSA heeft zelf ook aangegeven dat haar methode
parkinson onvoldoende ziet; het is dus alsof je bril niet sterk genoeg is om

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 27 858, nr. 639

6

dit risico te zien. Dat is voor D66 de reden geweest om nu te zeggen: wij
gaan níét door met glyfosaat.
De heer Bisschop (SGP):
Ik blijf deze keer in ieder geval binnen de 30 seconden. Dit is informatie
die door D66 gebruikt wordt. Dat is prima – dat is hun goed recht – maar
daarmee gaat D66 wel degelijk op de stoel van deskundigen zitten, en
daar horen wij als politici niet te zitten. Deelt de heer De Groot die
opvatting?
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Nee, die mening deel ik niet, omdat hier geldt dat je een bijzondere
verantwoordelijkheid hebt als politiek, namelijk bij de invulling van het
voorzorgsbeginsel. Het is niet dat de EFSA en het Ctgb ... Die zeggen zelf:
de procedures zijn zo uitgebreid vanwege het voorzorgsbeginsel. Maar
het is onze taak als politiek om op het moment dat die – ik onderlijn dit –
wetenschappelijke aanwijzingen er zijn, op het moment dat je in de
maatschappij iets ziet gebeuren ... Ik verwijs u naar dat gesprek dat we
hadden: wat je daar aan patiënten ziet, is het topje van de ijsberg. Er
wordt door professor Bas Bloem gewaarschuwd voor een nieuwe
pandemie. Dan vind ik het onze taak, maar echt alleen in uitzonderlijke
gevallen zoals in dit geval, om beargumenteerd te zeggen: wij gaan hier
dat voorzorgsbeginsel op deze manier invullen.
De voorzitter:
Er is nog een interruptie voor u, van mevrouw Vedder, CDA.
Mevrouw Vedder (CDA):
Ik waardeer het in ieder geval D66 te horen zeggen dat zij niet op de stoel
van de wetenschap willen gaan zitten. Wij denken dat dat heel belangrijk
is. Maar waarom dan toch in dit geval niet de focus leggen op dat
toetsingskader dat dan wellicht moet worden aangepast, maar direct de
hink-stap-sprong maken naar: dan gaan wij als Kamerleden op individueel
niveau beslissingen nemen wat wel en niet toegelaten wordt?
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Dat vind ik ook een goede vraag: kun je eigenlijk nog wachten? De
Minister kondigt nu heel terecht een onderzoek aan. Ik breng u in
herinnering hoe wij als Kamer elke keer – niet met steun van het CDA
overigens – hebben gevraagd om in ieder geval het gebruik van glyfosaat
terug te brengen, om dat onnodig geel spuiten van die graslanden terug
te brengen. Hoe taai was dat. Er zijn al tien jaar geleden moties aangenomen om die cocktails ook in dat kader mee te nemen. En dat gebeurt
gewoon niet. Dan is het op een gegeven moment ook aan de politiek om
te zeggen: nu is het genoeg geweest. Want de feiten zoals ze worden
gepresenteerd, de waarschuwingen die we vanuit de wetenschap krijgen,
die moeten ons tot handelen brengen. Dat is de reden dat ik zeg: nee, we
gaan nu eerst het voorzorgsbeginsel toepassen en tegelijkertijd het
onderzoek doen.
Mevrouw Vedder (CDA):
Ja ... Ik vind dit eigenlijk toch nog steeds niet echt een antwoord, omdat je
als politiek de verantwoordelijkheid hebt voor dat toetsingskader. Waarom
dat dan loslaten en overslaan, en dus ook de instituten die daarover gaan
overslaan, en die beslissing naar jezelf toetrekken als Kamerlid, terwijl wij
niet degenen zijn die het grote geheel der dingen kunnen overzien?
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Dat is ook niet mijn pretentie. Maar het toepassen van het voorzorgsbeginsel is inherent politiek. Dat is ons werk. Het is ons werk om zieken te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 27 858, nr. 639

7

voorkomen, om kinderen te beschermen, om omwonenden te
beschermen, om boeren en tuinders te beschermen, zeg ik ook tegen het
CDA. Het is ook uw achterban. Uw achterban is niet immuun voor deze
ziekte. Er zijn CDA-leden die ook deze ziekte hebben. Dus probeer erin
mee te gaan dat we hier een taak hebben om dat te vertalen in een
politiek besluit. Het is niet niks waar het hier om gaat, want het is een
rotziekte.
De heer Van Campen (VVD):
Voordat ik mijn interruptie begin, wil ik even mijn ongemak uitspreken
over de verwijzing naar wiens achterban wel of niet vatbaar is voor deze
afschuwelijke ziekte. Ik denk dat alle leden van deze commissie het met
elkaar eens zijn dat dit een afschuwelijke ziekte is die niemand gegund
wordt. De toepassing van welke werkzame stoffen in de landbouw dan
ook moet worden teruggedrongen of moet worden verboden op het
moment dat dat daadwerkelijk aantoonbare schadelijke effecten op de
gezondheid heeft. Ik denk dat iedereen het daarover eens is. Ik maak er
echt bezwaar tegen dat er op deze manier wordt gesproken over mensen.
Dan even terug naar de materie waar we het over hebben. De heer De
Groot noemt het voorzorgsbeginsel. Ik heb daar vorige week een vraag
over gesteld in de richting van het Ctgb. Ik vroeg de spreker van het Ctgb
naar het betoog van de heer Bloem, neuroloog-wetenschapper, over het
inderdaad in zijn ogen aanwezige risico van de werkzame stof glyfosaat
op parkinson. Ik vroeg: tart u, als dit soort wetenschappelijke inzichten op
dit moment bestaan, niet uw verantwoordelijkheid voor het toepassen van
het voorzorgsbeginsel? Hoe ziet de heer De Groot dat? Waar houdt het
dan op en wanneer deugt iets wel of deugt iets niet? Plaatst de heer De
Groot met zijn standpunt de toepassing van gewasbeschermingsmiddelen, al dan niet veilig, niet volledig in een vrije val?
De heer Tjeerd de Groot (D66):
De VVD, de heer Van Campen, vraagt feitelijk of je hier precedentwerking
van krijgt in de zin van: nu we dit hebben gedaan, kan je bij wijze van
spreken met een Kamermeerderheid elke keer als er zorg is over een
middel, zeggen «dan stoppen we er dus mee». Het antwoord daarop is
nee. Dat moeten we niet doen en dat moeten we ook niet willen. Ik
benadruk dat glyfosaat en de relatie tot parkinson echt een ander geval is
en op zichzelf staat en dat we het ook op zichzelf moeten behandelen. De
aanwijzingen die we krijgen, zijn zo ... U was ook bij die hoorzitting. Die
hoorzitting was echt goed; die was ook goed georganiseerd en degelijk. Ik
blijf er dus bij dat dat voor ons de aanleiding moet zijn om te zeggen: wij
passen zelf dat voorzorgsbeginsel toe. Ik zag namelijk dat in antwoord op
de vraag die u terecht stelde aan het Ctgb, het Ctgb de kaders, waarvan
het zelf zegt dat die gebrekkig zijn, gelijkstelde met het toepassen van het
voorzorgsbeginsel. Daar klopt iets dus niet.
De voorzitter:
De heer Van Campen, VVD. Let ook op de 30 secondenregel.
De heer Van Campen (VVD):
Ja, ik begrijp het, maar er wordt nogal wat emotie in het debat gebracht.
Dat is mooi, dat hoort hier, maar dat vraagt in deze commissie dan ook
om een reactie. Ik hoop dat daar ruimte voor is. De instanties geven aan
dat er inderdaad mogelijkerwijs een «associatie» – dat woord is heel
belangrijk, want dat weegt de Minister – is tussen parkinson en de
toepassing van glyfosaat. Maar dat betekent niet dat er sprake is van een
causaal verband. Dat maakt dat het Ctgb zegt: goedkeuring van glyfosaat
kan mogelijk zijn, omdat er op basis van de herbeoordeling geen
onaanvaardbare risico’s voor mens, dier en milieu zijn geconstateerd. Hoe
weegt de heer De Groot die uitgangspunten? Dat zijn toch duidelijke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 27 858, nr. 639

8

uitgangspunten, wat je daar ook bij voelt of als hoe ongemakkelijk je dat
ook ervaart?
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Dat klopt. Er is geen bewijs dat glyfosaat leidt tot of bijdraagt aan
parkinson. Dat is er niet, simpelweg omdat er geen onderzoek naar is
gedaan. In de toelating zie ik wel dat er soms wat selectief lijkt te worden
omgegaan met de onderzoeken die duiden op mogelijke risico’s. Maar dat
neemt niet weg dat je zelfs bij dit zware vermoeden kunt gaan zeggen:
dan gaan wij het onderzoeken en ondertussen doen we het gewoon niet
meer, en laten we deze werkzame stof niet toe. De aanleiding ligt wel
degelijk in de wetenschap. Maar: nee, geen bewijs, wel een mogelijk
verband.
De heer Van Campen (VVD):
Dan concludeer ik toch dat de heer De Groot de betreffende wetenschappelijke instanties niet volgt en daarmee, vind ik, veronachtzaamt. Op de
tweede pagina van het advies van het Ctgb staat namelijk heel duidelijk:
«Neurotoxiciteit, neurodegeneratieve effecten, waaronder de ziekte van
Parkinson. Glyfosaat liet geen neurotoxische effecten zien. Op grond van
beschikbare informatie is er geen zorg ten aanzien van de ziekte van
Parkinson.» En ja, er staat ook dat specifieke studieprotocollen om te
kunnen bepalen of chemische stoffen neurodegeneratieve aandoeningen
kunnen veroorzaken, nog niet beschikbaar zijn. Dat is precies de reden dat
mijn fractie de motie van mevrouw Beckerman heeft meeondertekend om
te komen tot een verbetering van dat toetsingskader. Dat verklaart ook het
ongemak. Maar ik vind dat zolang dat nog niet beschikbaar is en de
procedures gevolgd zijn zoals die altijd in zorgvuldigheid zijn vastgesteld,
je daarnaar hebt te luisteren. Want je gaat de bietenbrug op als je van die
procedure afstapt. Is de heer De Groot dat dan met mij eens? Ik weet het
antwoord wel, maar dan horen we dat nog maar eens.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Het zal u verbazen, maar ik ben het in zoverre met u eens dat we de basis
van de toelating zo hebben georganiseerd zoals die is georganiseerd. De
kaders moeten verbeteren. Daar hebben we samen aan gewerkt. Alleen,
het gaat op een aantal terreinen zó langzaam. Als je heel goed luistert
naar wat het Ctgb zegt, namelijk «op basis van de informatie die we
gebruiken, kunnen we deze conclusie niet trekken», klopt dat. Maar
tegelijkertijd zeggen ze: bepaalde informatie past niet in onze kaders, dus
die hebben we niet meegenomen. Nogmaals, dan is het de taak van de
politiek om in dit geval te zeggen: we doen het niet.
De voorzitter:
Dan meneer Bisschop. Of nee, eerst is er een vraag van mevrouw Van der
Plas. Excuus, meneer Bisschop.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Ik schaar me achter de woorden van onder anderen de heer Van Campen.
Er is helemaal niemand in deze zaal die parkinson niet een afschuwelijke
ziekte vindt. Niemand. Door zijn betoog te beginnen met mensen met
parkinson en dat te koppelen aan dit debat wekt de heer De Groot in ieder
geval de suggestie dat glyfosaat parkinson veroorzaakt en dat er een
direct verband is. Er zijn 2.400 wetenschappelijke studies. Uit 800 daarvan,
onafhankelijke wetenschappelijke literatuur, blijkt dat er geen kritieke
zorgpunten voortkomen uit de herbeoordeling van glyfosaat. Als de heer
De Groot een soort van voorzorgsbeginsel volgt, wil hij dan bijvoorbeeld
ook fipronil in honden- en kattenvlooienbanden gaan verbieden? Want
vanuit proefdierstudies is bekend dat langdurige blootstelling aan fipronil

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 27 858, nr. 639

9

kan zorgen voor schade aan nieren, lever en schildklier. Wat gaan we daar
dan mee doen? Kan de heer De Groot daarop antwoorden?
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Dit is eigenlijk een herhaling van de discussie zoals we die hadden. Ik ga
het nu niet over fipronil hebben, want we hebben het vandaag over de
verlenging van glyfosaat. We hebben het ook inderdaad over de mensen
die getroffen worden door de ziekte van Parkinson. Dat is afschuwelijk.
Mensen vertellen hoe ontwrichtend die ziekte is. Ik kan een paar citaten
geven. Die mensen stoppen met werken en hebben geen idee hoe de
toekomst eruitziet. Maar op een gegeven moment wordt dat ook voor ons
van belang. Er zijn wetenschappelijke studies die weliswaar buiten het
kader passen dat de EFSA toepast, maar die zijn wel peer-reviewed en
gepubliceerd. Dan is het onze taak om te zeggen: hier gaan we niet mee
verder.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Er zijn 2.400 wetenschappelijke studies gedaan. De heer De Groot roept
altijd «dé wetenschap, dé wetenschap». Als ik een keer een vraag stel over
een wetenschappelijk onderzoek, ben ik een wetenschapsontkenner. En
hier liggen gewoon 2.400 wetenschappelijke studies aan ten grondslag.
Zeker, ik ben het ook met de Minister eens dat we misschien zelf verder
onderzoek moeten doen. Maar tot nu toe is het gewoon nog niet
aangetoond. Waarom koppelt de heer De Groot glyfosaat rechtstreeks aan
parkinson, terwijl daar gewoon geen enkel bewijs voor is? Nogmaals,
parkinson ís een vreselijke ziekte. Honderd procent. Daar moeten we
onderzoek naar doen. Maar het is tot nu niet aangetoond.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Voor het antwoord verwijs ik naar de rondetafel die wij vorige week
hadden. Misschien moet u het nog eens even goed nakijken, want dat was
echt serieus en echt zeer diepgaand. Daar kwam het verband in terug. Ik
wil even een vergelijking maken met iets uit een heel andere hoek, want
anders krijgen we een zekere herhaling in het debatje. Het verband tussen
roken en longkanker was ook heel lang niet aangetoond. Toch werd op
een gegeven moment duidelijk dat er iets aan de hand was, en dan is het
de taak van de politiek om te zeggen: wij doen het niet meer.
De voorzitter:
Dank u wel. Meneer Bisschop, SGP, wilde u nog interrumperen? U heeft er
nog een.
De heer Bisschop (SGP):
Dat sluit eigenlijk aan bij een punt dat de heer De Groot voortdurend
maakt, namelijk dat het kader van de EFSA en het Ctgb het niet signaleren. Alleen is het probleem dat dat kader in die zin ook niet bestaat. Dat
leidt tot zo veel verschillende studies. Daarom moeten we voorkomen dat
we aan cherrypicking doen en de studies volgen die ons welgevallig zijn,
terwijl we de andere studies links laten liggen. Dan kom ik weer terug op
een bekend punt: laten we alsjeblieft niet op de stoel van de deskundigen
gaan zitten.
De voorzitter:
Dit is wel een vraag die al eerder is gesteld, maar ik geef de heer Tjeerd de
Groot ruimte om te antwoorden.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Heel kort. Ik weet niet of u bij die hoorzitting aanwezig was, maar tijdens
die hoorzitting bleek ook dat die kaders onvoldoende waren. Prof. dr.
Violette Geissen zei dat de voornaamste verspreidingsweg via de lucht is,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 27 858, nr. 639

10

maar die zit niet in die kaders. De kaders kijken wel naar neurotoxiciteit,
wat de heer Van Campen ook noemde, maar in het geval van parkinson is
er iets bijzonders aan de hand. Er wordt glyfosaat aan muizen gegeven,
maar als die muizen nog kunnen lopen, is het effect niet heel groot;
parkinson treedt pas op als heel veel van de cellen die dopamine
aanmaken, al zijn verdwenen. Het ging geloof ik om 80% of zo, maar daar
wil ik wegblijven. Dat is dus iets wat heel lang daarna pas optreedt en
daar zien de protocollen en de kaders niet op. Dat betekent dat je
parkinson gewoon niet ziet. Daarom is die relatie met parkinson zo
verontrustend, omdat parkinson gewoon niet gezien wordt.
De voorzitter:
De interrupties zijn allemaal geweest. Dan vervolgt u uw betoog.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Ja, voorzitter. Ik zei het al: het is een taaie materie en o wat hebben we als
Kamer geprobeerd om in ieder geval het gebruik ervan terug te dringen,
want daarover gaat de Minister. In 2018 een motie. Dezelfde motie in
2019, om in ieder geval het gebruik van het resetten van graslanden – u
weet wel, de gele graslanden – te verbieden. Wat zei de Minister? «Dat ga
ik niet doen, want dat zou juridisch geen stand houden.» We moesten tot
twee keer toe de parlementaire advocaat inhuren en die zei: sterker nog,
de Minister móét het doen. Dus fijn dat de Minister het nu wel gaat doen
en de motie-De Groot/Bromet nu wel gaat uitvoeren, maar is de Minister
bereid om dat per 2024 te doen? En waarom kan het nu wel, nadat de
Minister eerst twee keer aan de Kamer schreef: het is juridisch niet te
doen? Graag een uitleg.
Graag ook een uitleg waarom de motie over parkinson als beroepsziekte
bij boeren niet wordt uitgevoerd. Moeten we weer vijf jaar gaan strijden
voordat u die motie gaat uitvoeren? U gaat het betrekken bij een groter
onderzoek, maar de vraag was juist: ga kijken naar postcodes. Er wordt
gezegd dat er hele straten zijn waar mensen er last van hebben. Ga kijken
bij postcodes en huisartsen en doe op die manier statistisch onderzoek.
Dat is waar de motie naar vraagt. Dus opnieuw de vraag aan de Minister:
gaat u die motie nu heel snel wel uitvoeren?
Dan, voorzitter, het Ctgb. In de gauwigheid heb ik gelezen dat het Ctgb
uitblinkt in openheid en transparantie. Tegelijkertijd is het een verbeterpunt. Hoe zit dat? Ik kan me er iets bij voorstellen, na de uitzending van
Zembla, waaruit zou blijken – graag een reactie van de Minister – dat er
een lobby is gevoerd vanuit het Ctgb om het rekenmodel aan te passen.
De Kamer is dus ook niet goed geïnformeerd over de risico’s van een
nieuw rekenmodel dat juist de risico’s voor omwonenden en kinderen
beter in kaart moest brengen. Graag een reactie daarop.
Voorzitter. Ik heb een beetje het gevoel dat we de laatste jaren vanuit de
Kamer een spookgevecht voeren met het Ctgb. De Minister zegt: ik kan
niets, want het Ctgb. Het Ctgb zegt: wij kunnen niets, want EFSA. En de
EFSA zegt: ja, maar het komt bij het Ctgb vandaan. Zo staan wij als Kamer
keer op keer met lege handen. Dat is buitengewoon taai en frustrerend.
Wat D66 betreft komt er een onafhankelijk onderzoek naar het Ctgb om
ervoor te zorgen dat verhalen zoals dat in Zembla niet meer voorkomen.
Er moet echt worden getoetst. Wat dat betreft lijdt dit dossier een beetje
aan bestuurlijke blindheid. Ik vind het buitengewoon verontrustend hoe
wij als Kamer de laatste vijf jaar dit debat hebben gevoerd.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Tjeerd de Groot, D66. Dan gaan we nu naar mevrouw
Akerboom en zij spreekt namens de Partij voor de Dieren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 27 858, nr. 639

11

Mevrouw Akerboom (PvdD):
Dank u wel, voorzitter. Helaas hebben we vanmiddag moeten constateren
dat we een Minister zonder lef hebben en dat is heel jammer. Zelfs in
demissionaire staat durft hij de breed aangenomen motie van de Partij
voor de Dieren en GroenLinks niet uit te voeren. De Minister durft niet
tegen glyfosaat te stemmen, maar verbergt zich tijdens het Europese
overleg door zich te onthouden van stemmen.
Voorzitter. Ik wil toch nog een allerlaatste poging doen om de Minister
ervan te overtuigen dat dit hét moment is om tegen een nieuwe toelating
voor tien jaar te stemmen. In het rondetafelgesprek in deze Kamer hebben
we vorige week gehoord dat glyfosaat wellicht positief uit de toelatingstesten is gekomen, omdat de huidige testen gewoon niet kloppen. Op het
risico voor de ziekte van Parkinson – we hebben daar net de heer De Groot
ook al over gehoord – wordt onvoldoende getoetst. Ook ik heb vandaag
de mensen met de ziekte van Parkinson gesproken. Het is afschuwelijk en
het is gekmakend om te realiseren dat dit een ziekte is die wij ons wellicht
wel zelf aandoen.
En dat niet alleen: glyfosaat wordt ook gelinkt aan kanker, het vervuilt ons
drinkwater, het is schadelijk voor het waterleven en voor bijen. Het effect
van glyfosaat op de biodiversiteit is niet eens onderzocht. Met al die
risico’s is een stem tegen glyfosaat juist een essentiële stap om eindelijk
eens van de kant af te komen met die lang beloofde landbouwtransitie.
Maar aan de andere kant staan de grote pesticidefabrikanten. Zij hebben
miljardenbelangen bij het op de markt houden van glyfosaat. En er is een
grote agro-industrie, die vooral het huidige landbouwsysteem, gebaseerd
op opbrengstmaximalisatie en monoculturen, in stand wil houden. Durft
de Minister vanwege hen niet tegen te stemmen? Ik krijg hierop graag een
antwoord. Ik roep de Minister nog één keer op om alstublieft die Kamermotie echt uit te voeren. Wees die landbouwminister mét lef, die het
voorzorgsprincipe durft toe te passen en tegen glyfosaat stemt!
Voorzitter. Dan heb ik nog een aantal vragen over andere pesticiden die
staan in het amendement-Vestering. Dat amendement werd in juni vorig
jaar aangenomen in deze Kamer en met dat amendement stelt de Partij
voor de Dieren reductiedoelen vast voor het gebruik van de meest giftige
pesticiden, waarvan bewezen is dat ze kankerverwekkend zijn, schadelijk
voor de voortplanting of hormoon verstorend, of dat ze bewezen moeilijk
biologisch afbreekbaar zijn en zich ophopen in de voedselketen. Eigenlijk
zijn ze dus gewoon troep die we niet in ons milieu of in ons lichaam willen
hebben.
Nu lezen we in de stukken die de Kamer na meermaals vragen ontvangen
heeft dat de Minister van LNV het liefst de hele wet van de Staatssecretaris van IenW in zou trekken, om zo van het amendement af te komen.
Dat vond ik een wel heel wonderbaarlijke gang van zaken. Als argument
schrijft de Minister van LNV dat het amendement impact zou hebben op
de landbouwsector. Dat is nou precies de reden dat wij dat amendement
hebben ingediend: het landbouwgifbeleid van de Minister heeft namelijk
geen impact, en dat is het hele probleem. Ik roep de Staatssecretaris van
IenW daarom op om snel voortgang te boeken met haar wetswijziging en
de reactie op het advies van de Raad van State met de Kamer te delen. Ik
hoop dat we dan zo snel mogelijk over de wetswijziging kunnen stemmen.
Ter afsluiting wil ik het nog hebben over de bollenvelden. Ik maak me
zorgen om die enorme hoeveelheden gif, niet in de laatste plaats omdat ik
zelf ook geboren en getogen ben in het hart van de bollenstreek, in Lisse.
Ook ik wist vroeger niet beter dan dat we gewoon trots waren op die
uitgestrekte kleurrijke velden en dat je natuurlijk ging bollenpellen om een
zakcentje te verdienen in de vakantie. Maar ik heb ook in mijn woonplaats
dat sentiment zien veranderen. Die gekleurde velden hebben ook onder de
dorpsbewoners wel hun onschuld verloren. De meeste mensen of in ieder
geval veel mensen zijn zelfs bezorgd over dat vroegere vakantiebaantje.
Veel kinderen van nu mogen daar echt niet meer beginnen aan dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 27 858, nr. 639

12

bollenpellen, want welke gifcocktails dringen je lichaam binnen als je de
hele dag bollen zit te pellen? Bij een Drentse basisschool werd een
cocktail van 40 pesticiden gemeten. Wat zo’n mengsel van landbouwgif
doet, weten we niet. Daar wordt gewoon niet op getest.
Dat daar grote zorgen over bestaan bij wetenschappers, weten we wel.
Dat hebben we ook bij het rondetafelgesprek van vorige week nog
gehoord. Ik eis dat alle kinderen op alle scholen gewoon veilig kunnen
spelen, ook in de bollenregio’s, zonder zich zorgen te hoeven maken over
die gigantische hoeveelheden landbouwgif. Daarvoor moeten we echt
drastisch minder gif gaan gebruiken. Het is vooral de lelieteelt, sierteelt
voor de export nota bene, die er met kop en schouders boven uitsteekt als
het gaat om de hoeveelheid gif die er wordt gespoten. Deze teelt beslaat
0,3% van het landbouwareaal, maar neemt maar liefst 12% van het totale
gifgebruik voor zijn rekening. Ik vraag de Minister wat hij daarvan vindt.
We staan aan de vooravond van een transitie naar een duurzame
toekomstbestendige landbouw. Wordt het dan niet tijd om keuzes te gaan
maken wat we wel en niet toelaatbaar vinden in een klein dichtbevolkt
land? En zo ja, ziet de Minister dan ook mogelijkheden om paal en perk te
stellen aan die gifintensieve lelieteelt?
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Akerboom namens de Partij voor de Dieren. Dan ga
ik nu naar mevrouw Bromet, fractie GroenLinks, en ik neem aan
GroenLinks-PvdA.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Dank u wel, voorzitter, ook namens de PvdA. Ik moet naar aanleiding van
het verhaal van de Partij voor de Dieren even terugdenken aan dat ik zelf
13 jaar was en heel graag bollen wilde pellen, maar ik mocht het niet van
mijn moeder. Zij zei: het is niet gezond als je bollenpelt. Ik vond dat toen
natuurlijk zwaar overdreven, maar ik denk nu: wat fijn dat mijn moeder
dat verboden heeft en dat ik dat niet zoals mijn klasgenoten ben gaan
doen.
Voorzitter. Als je nu door Nederland rijdt, en wij gaan veel door Nederland
omdat we overal in de verkiezingsdebatten en met de leden in gesprek
zijn, dan zie je die gele velden. Ik zag ze in de Beemster, ik zag ze op weg
naar Maastricht, ik zag ze op de Veluwe, in de Betuwe. En ik krijg er altijd
een beetje buikpijn van, zeker na het gesprek vanmiddag, waar mijn
collega’s ook al aan refereerden, met de patiënten met parkinson. Het is
echt heel heftig om te spreken met mensen die zo ziek zijn en alleen nog
maar zieker zullen worden.
Ook bij de hoorzitting werd ik eerlijk gezegd nog verder bevestigd in mijn
zorgen over het gebruik van glyfosaat, die al heel groot waren. Dat kwam
met name door het prachtige betoog van Violette Geissen van de
Universiteit van Wageningen. Zij was bijna emotioneel en had heel veel
bezwaren tegen het gebruik van glyfosaat, als het gaat over ecosystemen,
over het waterleven, over de honingbijen, maar ook juist over de gevaren
voor de mens. Ook Bas Bloem heeft dit op de kaart gezet en pleit voor het
voorzorgsbeginsel. Ik vond zelf het Ctgb ook wel heel opvallend. Het leek
alsof de mevrouw van het Ctgb zelf ook met een zeker ongemak hier zat,
omdat zij elke keer benadrukte dat het onderzoek dat zij deden, gedaan
werd binnen de politieke kaders en dat als die kaders veranderd moesten
worden, het aan ons als politici is om die kaders te veranderen. Wat
GroenLinks betreft willen wij dat al jaren. Wij pleiten al jaren voor
onderzoek naar opeenstapeling van gif, maar er is gewoon ook hier in de
Kamer een stevige lobby voor het gebruik van gif.
Voorzitter. Dat brengt me bij de motie die wij ingediend hebben ...
De voorzitter:
Er is een interruptie voor u. Misschien is dit wel het goede moment.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 27 858, nr. 639

13

Mevrouw Vedder (CDA):
Naar aanleiding van het verhaal van mijn collega over professor Geissen.
Is mevrouw Bromet het dan ook eens met de conclusie die mevrouw
Geissen trok toen ik haar vroeg of het niet verstandiger was om beslissingen over middelen over te laten aan mensen die daar verstand van
hebben in plaats van aan ons als Kamerleden, aan wie ze net daarvoor
heeft zitten uitleggen wat glyfosaat eigenlijk is?
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Het is goed dat ze dat uitgelegd heeft. Voor degenen die dat nog niet
wisten: ik ben hier al vele jaren mee bezig, ook als medewerker van de
fractie van GroenLinks. Ik ben het ermee eens dat we dat over zouden
moeten laten aan de instanties. Dat zou ik willen. Ik vind ook dat zulke
instanties onomstreden moeten zijn, en dat zijn ze niet. Hoe komt dat? Dat
komt juist door die politieke kaders, die niet ruim genoeg zijn om al het
onderzoek te doen dat nodig is om aan te tonen dat er geen gevaren zijn
voor de volksgezondheid. Wij pleiten ervoor dat die kaders anders
moeten. Maar zolang ze zijn zoals ze zijn, staan er andere wetenschappers
die roepen: ik zie aan de patiënten in mijn praktijk dat het wel degelijk een
effect zou kunnen hebben; we willen dat het verder onderzocht wordt. Dan
kan je, zoals deze Minister doet, zeggen: we gaan er onderzoek naar doen
en in de tussentijd laten we dat gebruik lekker nog even doorlopen. Maar
je kan ook zeggen: er zijn aanwijzingen dat er toch gevaar is voor de
volksgezondheid; we doen even een pas op de plaats en stoppen met het
gebruik van dit middel.
Mevrouw Vedder (CDA):
Ik verbaas me er gewoon over dat ... Maakt u zich dan helemaal geen
zorgen over de glijbaan waar we op stappen, als we bij elke wetenschapper die iets heeft gezien of een arts die iets in zijn praktijk ziet, er als
Kamerleden over gaan besluiten wat we links en rechts op basis van
onderbuikgevoel en vermoedens gaan verbieden?
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Ik vind het een diskwalificatie van de wetenschappers die hier aan tafel
zaten. Het zijn gerenommeerde wetenschappers, die weten wat ze zeggen.
Ik zou heel graag samen met het CDA willen kijken hoe we die kaders
kunnen veranderen. Ik hoop ook dat het CDA daar dan aan meewerkt en
dat het CDA zegt: ja, wij willen ook dat het Ctgb niet onderwerp is van de
discussie en dat we kunnen bogen op alles wat daar gebeurt. Maar dan
wil ik ook dat alles onderzocht wordt, en dat is nu niet zo. We hebben van
de wetenschappers hier aanwezig ook gehoord dat bijvoorbeeld glyfosaat
in de lucht niet wordt meegerekend. En het erge is: het zit overal. We
ademen het altijd in, hier en nu, terwijl we het helemaal niet willen. Ik
koop mijn boodschappen biologisch, maar ik moet wel dat gif inademen.
Ik heb daar niet om gevraagd. En al die kinderen die in Drenthe op school
zitten, hebben er ook niet om gevraagd om al dat gif in te ademen. Het is
een bedrijfseconomisch belang om gif te gebruiken. Het is niet altijd in het
belang van de volksgezondheid, en daar zit ik hier voor.
De voorzitter:
Vervolgt u uw betoog.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Daarom hebben wij samen met de Partij voor de Dieren een motie
ingediend om de Minister op te roepen om tegen de verlenging van
glyfosaat in Europa te stemmen. Het viel me meteen al op bij de beoordeling van de motie dat de Minister eigenlijk vol onwil was. «Onwil», zo
wil ik het eigenlijk wel noemen. Dat blijkt ook wel uit de positie die hij
vandaag heeft ingenomen. Hij heeft namelijk geen positie ingenomen; hij

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 27 858, nr. 639

14

gaat niet voor- en niet tegenstemmen. Maar de opdracht van de Kamer is:
stem tegen. Ik wil van de Minister weten waarom hij de Kamer niet
serieus neemt. Hij spreekt in zijn brief over «een politiek signaal», maar
dat doet geen recht aan de positie van de Tweede Kamer. De Tweede
Kamer is het hoogste orgaan in dit land, en de Minister zou uit moeten
voeren wat de wens is van de Tweede Kamer. Graag een reactie daarop.
Ik zou ook graag van de Minister willen weten hoe de discussie verliep
met zijn collega’s in het kabinet. Was u het met elkaar eens over de
verlenging van glyfosaat? En heeft de Minister in deze tussentijd
gesproken met de producenten van glyfosaat? Daar zou ik ook graag een
antwoord op willen hebben. Heeft hij gesproken met andere lidstaten die
ook tegen gaan stemmen, zoals Duitsland en Oostenrijk? Heeft hij zich op
de hoogte gesteld van hun positie?
Voorzitter. Ik kom tot een conclusie. Ik vind echt dat de Kamer geschoffeerd is met de positie die de Minister inneemt. Ik zou echt, net als de
Partij voor de Dieren en D66, willen vragen om dit te heroverwegen, want
wij kunnen dit niet over onze kant laten gaan. We kunnen net zo goed naar
huis gaan als de Minister gewoon doet waar hij zelf zin in heeft. De
volksgezondheid zou niet op het spel moeten staan. Dat hebben de
gesprekken vanmiddag bij de D66-fractie met de parkinsonpatiënten me
nog eens onder de neus gewreven. Eerlijk gezegd past het wel in het
patroon van de discussie die we hier al vele jaren voeren over glyfosaat:
het voorbeeld van de gele velden. Minister Schouten wilde het niet, de
volgende ChristenUnieminister, Staghouwer, wilde het niet en deze
Minister heeft het niet geregeld, terwijl wij dat gewoon willen. De Kamer
wil dat het verboden wordt. Jaar op jaar blijft maar die ergernis dat als je
door het land rijdt, je ziet dat het weer helemaal geel is. Dat als je boeren
spreekt, ze zeggen: we hebben kweek in het land, dus we moeten wel.
GroenLinks wil dat daar een einde aan komt. We zullen met voorstellen
komen om het gebruik in Nederland aan banden te leggen, want dat is het
lichtpuntje in de brief van de Minister. Europa heeft gezegd: landen
kunnen zelf beperkingen instellen. GroenLinks zal er alles aan doen om
die beperkingen in Nederland op te leggen.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Bromet namens de fracties van de PvdA en
GroenLinks. Er is nog één interruptie voor u en die komt van mevrouw
Van der Plas, BBB.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Mevrouw Bromet had het over de bollenteelt en mevrouw Akerboom ook.
Maar er zijn helemaal geen gewasbeschermingsmiddelen die voor de
bollenteelt worden ontwikkeld. Dat zijn gewasbeschermingsmiddelen die
voor de voedselproductie worden ontwikkeld, en dat zijn toegelaten
gewasbeschermingsmiddelen. Daarop inhakend, er wordt ook gesproken
over de biodiversiteit; daar worden ook zorgen over gemaakt. Mijn vraag,
die ik al een tijdje in mijn hoofd heb, gaat over groene middelen. Groene
middelen, waar deze partijen ook voor zijn, zijn ook bestrijdingsmiddelen.
Gif is gif, of het nou een giftige vliegenzwam is, organisch of een
chemisch middel. Gif is gif. Die groene middelen doden ook onkruid. Wat
betekent dat dan voor de biodiversiteit? Is het zo dat een groen middel
dan daarvoor beter is? Want het heeft dezelfde werking. Het is alleen een
middel van organische oorsprong, van biologische oorsprong. Kan
mevrouw Bromet dat uitleggen?
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Ik zou mevrouw Van der Plas aanraden om een keer te gaan praten met
John Huiberts. Hij is bloembollenteler in Noord-Holland. Hij was een
reguliere bloembollenteler. Hij is echt geschrokken van zijn eigen
gifgebruik en is daar radicaal mee gestopt. Wat hij zegt dat er gebeurt ... Ik

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 27 858, nr. 639

15

ben er drie keer geweest. Je ziet allemaal onkruid tussen de bollen staan,
maar je ziet ook dat er allemaal vogels en vlinders vliegen. Hij zegt: «Het is
ongelofelijk wat er gebeurd is met de biodiversiteit op mijn land sinds ik
gestopt ben met die chemische bestrijdingsmiddelen. En ja, dan staat er
wat meer onkruid, maar daar hebben die bollen helemaal geen last van en
de natuur floreert.» Hij heeft moeilijke tijden gehad, maar het gaat nu
hartstikke goed met hem en hij is een voorbeeld voor alle andere
bollentelers in Nederlanders.
Dan over groene gewasbeschermingsmiddelen. De filosofie van bollen
telen zonder gif is dat je het zonder gif doet, ook zonder groene middelen.
Er zijn soms groene middelen en die moeten wat mij betreft ook allemaal
onderworpen worden aan onderzoek, maar het hele idee dat je onkruid
bestrijdt, is anders op bedrijven zoals dat van John Huiberts. Zijn buren
spreken er schande van hoe het land erbij ligt, maar ik ben wel anders
gaan kijken naar al die zogenaamde schone bollenvelden die vol met gif
zitten.
De voorzitter:
Nee, helaas, u bent door uw interrupties heen. Datzelfde geldt voor de
heer Bisschop, de heer Van Campen en mevrouw Vedder. Maar we gaan
luisteren naar de eerste termijn van mevrouw Vedder, CDA.
Mevrouw Vedder (CDA):
Dank u, voorzitter. Door de drie brieven die net zijn binnengekomen en die
ik tijdens de stemming al was begonnen te lezen, maar ook door hoe het
debat tot nu toe is gevoerd, is mijn inbreng ook een beetje op de kop
gegaan. Ik zie vooral dat dit een dossier is dat gekenmerkt wordt door
enorm grote zorgen aan allebei de kanten. Mensen maken zich zorgen
over gezondheid. We hebben in het rondetafelgesprek ook akkerbouwers
gezien die er emotioneel van werden. Die maken zich niet zorgen om het
verlies van een middel waar ze wel of niet aan gehecht zouden zijn, maar
die maken zich zorgen om hun gewas. Als akkerbouwer doe je misschien
maar 25 keer die aardappelen de grond in, en dan wil je ook dat ze aan het
eind van het jaar weer goed eruit komen. Het leidt tot een debat waarin de
termen over en weer rondvliegen, aan allebei de kanten zeg ik direct. «Ik
wil dat mijn kinderen veilig kunnen spelen op school» en dat zijn dan ook
meteen weer Drentse kinderen. «De leden van het CDA hebben ook last
van parkinson». Aan de andere kant zie je dat er in de agrarische sector
weleens wordt gezegd: jongens, als we deze kant opgaan, dan gaan we
straks allemaal dood van de honger. Het zijn allemaal kenmerken van een
discussie die wordt gedomineerd door grote zorgen. En dat is precies de
reden waarom ik er zo’n buikpijn van heb dat we deze discussie politiek
maken, want we hebben hier instanties voor met ontzettend gekwalificeerde mensen – dat heeft het onafhankelijk visitatieproces ook weer laten
zien – die op hoog Europees niveau worden gewaardeerd om hun kunde
en hun kennis. Ik hecht er samen met mijn partij enorm veel belang aan
dat we die discussie laten waar ze hoort, namelijk bij de instanties die we
daarvoor in het leven hebben geroepen.
Ik ben het eens met een aantal sprekers voor mij dat wij als politiek gaan
over het toetsingskader dat we aan die instituten meegeven. Laat ik een
bruggetje maken, want ik wil naar een hoopvolle toekomst: wat zou er dan
moeten gebeuren in de toekomst? Het lijkt mij dat we dat toetsingskader
gewoon tegen het licht moeten houden op het gebied van biodiversiteit,
neurotoxiciteit en misschien ook cocktails. Ik zie dat er een interruptie is,
dus ik stop even met praten.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Vedder. Er is een interruptie van mevrouw Bromet.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 27 858, nr. 639

16

Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Hartstikke goed dat het CDA nu naar de toekomst kijkt en die toetsingskaders wil aanscherpen. Tenminste, zo versta ik mevrouw Vedder. Maar
mijn vraag aan het CDA is eigenlijk: wat heeft het CDA nou de afgelopen
jaren in het landbouwbeleid betekend? Vindt het CDA het wenselijk dat als
er een filter is in Drenthe, daar 40 bestrijdingsmiddelen in komen? Dat er
miljarden kilo’s glyfosaat over de wereld zijn uitgestrooid en dat iedereen,
of je het nou wil of niet, het inademt? Is dat nou de wereld waarin het CDA
hoopvol naar de toekomst kijkt?
Mevrouw Vedder (CDA):
De vraagstelling past bij wat ik net zei. Dit is een debat geworden dat
gedomineerd wordt door zorgen, dat we heel politiek hebben gemaakt.
Mijn collega’s in het veld die bezig zijn met dit onderwerp, biologische
collega’s of gangbare collega’s, zijn eigenlijk met een hele andere
zoektocht bezig. Daar hebben ze hulp bij nodig die ze op dit moment niet
van ons krijgen, omdat we de discussie zo naar het politieke domein toe
halen dat we die stappen eigenlijk niet zetten. Dat is mijn angst. Ik zal de
eerste zijn, zeg ik richting mijn collega van GroenLinks, om uit te spreken
dat ik daar ook frustraties over heb, want we hadden al veel verder
kunnen zijn.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Het is helemaal niet mijn bedoeling om het politiek te maken. De vraag die
ik aan het CDA stel, is: vindt het CDA het gewenst dat we een bestrijdingsmiddel hebben, glyfosaat, dat overal aanwezig is, waarvan miljarden kilo’s
over de wereld gestrooid worden en waarvan er nog veel miljarden
bijkomen als het aan de producenten ligt, en dat in filters van basisscholen 40 bestrijdingsmiddelen zitten? Is dat nou de wereld waarin het
CDA wil leven? Dit zijn feiten, hè. Dit zijn geen verzinsels van GroenLinks
of de PvdA. Dit zijn gewoon de feiten. De vraag aan het CDA is: wil het
CDA in zo’n wereld leven?
Mevrouw Vedder (CDA):
Het CDA wil in een wereld leven waarin we de zorgen die we met elkaar
hebben met elkaar in balans brengen. Het statement over de grote
aanwezigheid van glyfosaat heeft ook te maken met het feit dat dit een
laagrisicomiddel is, dat in z’n toepassing gewoon het werk doet dat het
moet doen en dat ons ook heel veel heeft gebracht. Het feit dat we hier
met zo veel zijn, is deels te danken aan gewasbeschermingstechnieken.
Vind ik dan dat het in de toekomst hetzelfde moet blijven? Nee, dat vind ik
niet. Ik zei net ook al dat we al veel verder hadden kunnen zijn.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Tot slot heb ik dan nog een vraag. Wij zijn namelijk met D66 en de Partij
voor de Dieren al jaren bezig om een einde te maken aan dat zogenaamde
resetten van grasland met behulp van glyfosaat. De Minister zegt nu ook
eindelijk dat hij dat, na zeven jaar, wil gaan doen. Is het CDA dan ook onze
steun in de rug als het gaat over dat instellen van het verbod? Het is
namelijk een vermindering van het gebruik en dat zou het CDA toch aan
moeten spreken.
Mevrouw Vedder (CDA):
Ook dit moet je verstandig doen. Ik denk dat het in bijna alle situaties zo is
dat er alternatieven voor zijn en dat je in die gevallen geen glyfosaat zou
hoeven gebruiken. Maar ik ken ook een heleboel situaties waarin we in
Den Haag ergens een streep door hebben getrokken en waarin we dan per
ongeluk zijn vergeten dat er ergens nog wat boeren op een kleigrond
zitten die in een nat najaar niet met de schoffel het land op kunnen, en die
we vervolgens een hoofdpijndossier bezorgen. Het is altijd flauw bij het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 27 858, nr. 639

17

CDA, want het is nooit zwart of wit, maar altijd genuanceerd. Ik denk dat
we het voor een heel groot deel kunnen terugdringen, maar dat we dat
wel met beleid moeten doen en met verstandig kijken naar of we daarmee
niet onverhoopt mensen in de sloot duwen.
De voorzitter:
De heer Tjeerd de Groot van D66 heeft ook een interruptie.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Daarover had ik ook een vraag. Het CDA heeft eigenlijk nooit de moties
gesteund tegen iets wat overduidelijk niets met bestrijdingsmiddelen te
maken heeft, namelijk het geel spuiten van die graslanden. Waarom niet?
Mevrouw Vedder (CDA):
Omdat – dat zei ik net ook – er ook situaties zijn waarin je ervan afhankelijk
bent. Dus als de motie vraagt tussen zwart en wit te kiezen, is dat heel erg
ingewikkeld. We verplichten boeren ook om een vanggewas in te zaaien.
We verplichten ze ook om op allerlei momenten voor een bepaalde tijd
bewerkingen op het land uitgevoerd te hebben. Dat lukt niet altijd. Maar in
de praktijk, en dat vind ik dus echt veel belangrijker, zie je gewoon dat die
ontwikkelingen wel bezig zijn en dat ook de sector daar wel mee aan het
werk is. Ik zou me willen focussen op de vraag hoe we die trend kunnen
versnellen.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Je kunt het gebruik van die middelen tot misschien wel 60% reduceren. Is
het CDA het dan met D66 eens dat die alternatieven, bijvoorbeeld die
vanggewassen onderploegen, pas echt op gang komen op het moment
dat je zegt dat we het niet meer met glyfosaat doen? Bent u dat dan ten
minste eens met D66?
Mevrouw Vedder (CDA):
Helaas niet, maar ik heb daar wel een dilemma bij, want ik zie natuurlijk
ook dat innovatie over het algemeen wordt aangejaagd als een sector ziet:
er wordt van ons een verandering verwacht en daarop gaan we inspelen.
Ik ben daar een voorstander van. Maar nogmaals, er zijn ook in de natuur
altijd situaties waarin je dan misschien tot de conclusie komt dat het in dit
geval even niet kan.
De voorzitter:
Helder. Daarmee kunt u uw betoog vervolgen.
Mevrouw Vedder (CDA):
Mijn buren hier in de zaal zijn niet tevreden, hoor ik.
De voorzitter:
De voorzitter wel, dus u mag gewoon verdergaan met uw betoog.
Mevrouw Vedder (CDA):
Ik vind het belangrijk om door te kijken naar waar we heen zouden
moeten willen. Ik heb gisteren een akkerbouwer gesproken – dat was
overigens een gangbare akkerbouwer – die nu één jaar met Robotics heeft
gewerkt in zijn uien. Hij is daar heel erg enthousiast over. Aan de ene kant
heeft hij namelijk zijn middelengebruik met 95% gereduceerd. Daar is hij
heel erg blij mee en tevreden over. Aan de andere kant ziet hij dat zijn
gewas niet in de stress raakt, omdat hij het niet belast met die middelen.
Het product wordt er dus ook nog beter van. Dat soort verhalen geven mij
hoop, omdat ik zie dat er dus bereidheid is om je nek uit te steken om
daarin te willen investeren en om gewoon in zo’n ontwikkeling te stappen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 27 858, nr. 639

18

Ik heb daarover een aantal vragen aan de Minister. Ik zie dat we in Den
Haag die snelheid niet altijd weten bij te benen. Er zijn gewoon heel veel
vragen in de sector over de toelating van dit soort innovaties. In de
toelatingskaders staat zo’n innovatie dan niet vermeld, terwijl volgens mij
iedereen in Nederland positief is over een middelenreductie van 95%. Kan
dat dus sneller? Wat voor belemmeringen zijn er op dat punt? Hoe kijkt de
Minister naar het beter faciliteren hiervan in de toekomst? Ik denk
namelijk dat dit de weg vooruit is en dat we op een gegeven moment dit
verhitte debat niet meer nodig hebben, omdat we het middelengebruik
gewoon enorm hebben kunnen reduceren.
Over het toetsingskader heb ik net in een interruptie al iets gezegd. Voor
het stimuleren van de sector om duurzaam te werken, vindt het CDA het
verder ook nog erg belangrijk dat we toegaan naar een systematiek
waarin we gewasbeschermingsregimes gaan beoordelen op hun
milieubelastingdruk, en niet op kilo’s en de vraag of het synthetisch of
natuurlijk is. Als je gezonder wilt eten, ga je ook je eten niet afwegen in
kilo’s, want iedereen weet dat een kilo appels een betere keuze is dan een
kilo Marsen. Dat geldt voor gewasbeschermingsmiddelen ook. Dus ik zou
veel sneller toe willen naar die maatlat om middelen te ranken op hun
milieubelastingdruk.
De voorzitter:
Zou u langzaamaan richting een afronding willen gaan? U bent door de
vijf minuten heen.
Mevrouw Vedder (CDA):
Ja. Kan de Minister laten weten hoe het daarmee staat, wat voor
belemmeringen we daarbij eventueel nog tegenkomen en hoe we dat
kunnen versnellen?
Voorzitter, dank.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Vedder, CDA. Dan gaan we naar de heer Van
Campen, VVD.
De heer Van Campen (VVD):
Voorzitter, dank u wel. Dit debat bezorgt me een ongemakkelijk gevoel.
Aan de ene kant kennen we namelijk de verhalen van de mensen,
omwonenden, die zich zorgen maken over de gewasbeschermingsmiddelen die in de buurt waar zij wonen worden gebruikt, de invloed daarvan
op hun gezondheid, en van de mensen die nu met een afschuwelijke
ziekte zitten en die zich afvragen of dat komt door de middelen. Tegelijkertijd kennen we ook de verhalen van boeren die zeggen dat ze dit
middel nodig hebben om plagen, schimmels en ziekten te bestrijden bij
het produceren van voedsel. Zij doen dat volgens de strenge richtlijnen en
toelatingscriteria die de overheid hun heeft gesteld, en wijzen erop dat de
inzet van bijvoorbeeld glyfosaat er inderdaad voor zorgt dat ze verderop
in de teelt minder hoeven te spuiten om plagen, schimmels en ziekten in
planten te bestrijden. Als je zo’n werkzame stof als glyfosaat zou
verbieden, vallen zij misschien wel terug op chemische onkruidbestrijdingsmiddelen die schadelijker zijn dan glyfosaat.
Voorzitter. Mijn collega, mevrouw Vedder, heeft dat hiervoor heel helder
en treffend verwoord. Beide zorgen en belangen doen ertoe, en zijn waar.
Juist om die reden hebben we instituties, zoals de EFSA en het Ctgb, in
het leven geroepen die ervoor zorgen dat niet de politieke waan van de
dag regeert, maar dat we ons kunnen baseren op wetenschappelijke
onderbouwing. Ook als er nieuw onderzoek komt dat tot andere inzichten
leidt, zijn die verplicht om de toelatingscriteria en de toelating daarop aan
te passen, of het middel nou voor twee, vijf, tien of twintig jaar is
toegelaten. Op welk punt rammelt het dan, vraag ik de Minister.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 27 858, nr. 639

19

Is er een interruptie? Want dan houd ik me even in.
De voorzitter:
Er zijn er een heleboel, maar ik liet u even ademhalen.
De heer Van Campen (VVD):
Ik wil ook wel weer naar de toekomst, maar dan houd ik me nu even in.
De voorzitter:
We gaan eerst luisteren naar meneer Tjeerd de Groot van D66 en daarna
naar mevrouw Bromet.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Ik mis eigenlijk de gezondheid van boeren en tuinders in het verhaal van
de VVD, die die sector toch vaak een warm hart toedraagt, net als D66
overigens. Dan wil je toch ook weten hoe het zit? Waarom heeft niet alleen
het CDA maar ook de VVD gestemd tegen een motie die de Minister
oproept – de motie is wel aangenomen – om te bekijken of het niet ook
een beroepsziekte is bij land- en tuinbouwers? Waarom wil u het niet eens
weten?
De heer Van Campen (VVD):
Dat is niet waar. Ik heb mede met mevrouw Beckerman een motie
ingediend die juist toelatingscriteria aanpast, zodat we het komen te
weten. Uzelf zei: als de bril niet scherp genoeg is, kun je niet zien wat er
op tafel ligt. Ik vond dat een mooie vergelijking. Ik wil dat onze wetenschappelijke instituties boven iedere twijfel verheven zijn, zodat we dit
soort debatten over een werkzame stof niet meer hoeven te voeren in de
commissie. Het is toch wat? De heer De Groot verwijst naar een motie die
wij niet hebben gesteund. Wat mijn fractie betreft begint het bij de
toelatingsprocedure van die wetenschappelijke instanties. Dat is de bron
en de kern vanwaaruit je de discussie moet voeren. Dat begint bij het
aanpassen van het toelatingscriterium. En als iets niet deugt, dan mag
daar ook wat de VVD betreft een streep door.
De voorzitter:
Meneer Tjeerd de Groot, uw laatste interruptie.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Ik krijg geen antwoord op mijn vraag, dus ik hoop dat die vorige niet telt.
Ik citeer: verzoekt de regering op grond van statistisch onderzoek te bezien
of parkinson aangemerkt moet worden als beroepsziekte onder
landbouwers. Dan ga je kijken naar bepaalde postcodes en een bepaald
gebied en vraag je huisartsen hoe dat zit. Dat heeft helemaal niets met die
toelating te maken. Dat heeft alleen met die zorg te maken. We hebben als
Kamer, als politiek, de taak om te bekijken of ergens iets zit waar we ons
zorgen over zouden moeten maken. Waarom wil de VVD het niet eens
weten?
De heer Van Campen (VVD):
Dat is dus niet juist. Het feit dat de heer De Groot een antwoord krijgt
waar hij het niet mee eens is, betekent niet dat hij geen antwoord krijgt.
Wat mij betreft begint het wegnemen van die zorg wél bij de toelating.
Want als de toelating door die wetenschappelijke instituties goed is
bevonden en men aantoont dat bepaalde werkzame stoffen niet leiden tot
gezondheidseffecten, dan hoef je ook geen motie aan te nemen die
spreekt over het aanwijzen van een beroepsziekte. De heer De Groot
verwijst buiten de microfoon om naar Frankrijk. Ik vind dat je moet
beginnen bij die wetenschappelijke instituties, omdat je anders precies
doet wat de heer De Groot zegt in zijn interruptie, namelijk je oordeel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 27 858, nr. 639

20

vormen op basis van zorgen. Volgens mij is dat niet helemaal waarvoor
wij als volksvertegenwoordiging hier worden ingehuurd.
De voorzitter:
Dan mevrouw Bromet. Het is ook haar laatste interruptie.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Ik hoor de heer Van Campen een dreigement maken dat je ook soms bij
boeren hoort, namelijk: als we geen glyfosaat meer mogen gebruiken, dan
gaan we met nog schadelijkere middelen aan de slag. Maar dat zijn toch
ook gewoon toegelaten middelen die door de wetenschap goedgekeurd
zijn? Kan de heer Van Campen eens uitleggen hoe dat zit met die nog
schadelijkere middelen en de toelating daarvan?
De heer Van Campen (VVD):
Het ging hier eerder over de bollenteelt. Ik meen dat er voorbeelden zijn
dat er niet om herbeoordeling wordt gevraagd omdat het gebruik heel
beperkt is of omdat de teelten heel beperkt zijn, waardoor bepaalde
middelen komen te vervallen en boeren zijn aangewezen op andere
middelen en werkzame stoffen met grotere effecten. Dat is niet omdat ik
dat leuk vind, maar op het moment dat een boer een gewas op zijn land
heeft staan dat op een gegeven moment ziek wordt, door schimmels,
plagen of andere infecties, dan kijkt hij naar de gereedschapskist, de
medicijnkist, waar hij over beschikt om te voorkomen dat hij te maken
krijgt met misoogsten. Het is toch heel normaal dat een ondernemer zijn
handel probeert te redden en ervoor probeert te zorgen dat de gewassen
die hij teelt op een goede manier in de schappen komen te liggen, zodat
wij die in de vaas kunnen zetten of op ons bord kunnen leggen? Ik begrijp
niet goed wat mevrouw Bromet ondernemers daarin verwijt.
De voorzitter:
Maar dat zullen we nu niet te weten komen, dus u kunt uw betoog ...
Excuus, er is toch nog een vraag voor u, van mevrouw Akerboom, Partij
voor de Dieren. Uw eerste interruptie.
Mevrouw Akerboom (PvdD):
Ik hoor de heer Van Campen zeggen dat hij ervoor vreest dat het wordt
vervangen door nog schadelijkere middelen. In vervolg op collega Bromet
wil ik nog vragen: is de heer Van Campen het dan niet met mij eens dat
we gewoon naar een algemene reductie moeten in een echte landbouwtransitie en dat we daar reductiedoelen voor in de wet moeten opnemen?
De heer Van Campen (VVD):
Ik zei niet «vervangen». Ik zei: terugvallen op andere stoffen met een
grotere milieu-impact. Dat is heel wat anders. Laat ik dan toch iets in de
richting bewegen van mijn collega’s ter linkerzijde van het politieke
spectrum: ik ben het er wel mee eens dat je moet bekijken hoe je de
principes van die geïntegreerde gewasbescherming kunt toepassen, dus
dat je bekijkt hoe je zo min mogelijk chemie kunt toepassen als er
alternatieven zijn. Daar hebben we vorige week in het rondetafelgesprek
ook een mooi gesprek over gehoord tussen een gangbare akkerbouwer en
een melkveehouder. Die melkveehouder zegt dat hij voor zijn bedrijfsvoering – dat hoor ik van meer melkveehouders – eventueel best zonder
de toepassing van bijvoorbeeld glyfosaat kan. Maar als je als akkerbouwer
met een kwetsbaar gewas in een vochtige periode van het jaar zit, kan je
soms niet anders dan glyfosaat toepassen. Volgens mij moeten we die
beweging volgen. We moeten dus bekijken hoe we zo min mogelijk
milieu-impact hebben bij de toepassing van gewasbeschermingsmiddelen, maar als je het als laatste stap toch nodig hebt om je oogsten te
beschermen, moet je het ook wel mogelijk maken.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 27 858, nr. 639

21

De voorzitter:
Vervolgt u uw betoog.
De heer Van Campen (VVD):
Een vraag aan de Minister: waar rammelt het nou in die toelating? Ik heb
vorige week geluisterd naar de heer Bloem, die zich zorgen maakt over die
associaties tussen de toepassing van glyfosaat en parkinson. Ik heb ook
geluisterd naar het Ctgb, maar op een andere manier dan mevrouw
Bromet. Ik hoorde daar heel duidelijk: we kunnen het op een veilige wijze
toelaten. Die neurodegeneratieve effecten moeten onderdeel uitmaken
van het toelatingskader, is ons pleidooi, vandaar de eerdergenoemde
motie-Beckerman, die wij mede hebben ingediend. Maar hoe moet ik dan
de brief van de Minister lezen die hij stuurde naar aanleiding van de
uitkomst van een kort geding van een lelieteler in Boterveen? Hierin zegt
de Minister dat uit een analyse van het RIVM bleek dat in Nederland één
goedgekeurde stof is toegelaten die qua chemische structuur lijkt op
bekende verboden stoffen met mogelijk neurodegeneratieve effecten. Dan
wordt er toch wel op getoetst? Hoe moet ik die zin in de Kamerbrief dan
lezen? Graag een reactie.
Voorzitter. De mening van de VVD is dat met de voorliggende adviezen
van Ctgb en EFSA de Minister niet anders kan dan in de Landbouwraad
voor toelating van de werkzame stof glyfosaat stemmen, tenzij de
spelregels en het kader voor de toelatingsprocedure niet blijken te deugen
en nieuwe wetenschappelijke inzichten niet zijn meegewogen. Is dat hier
het geval, vraag ik de Minister. Hoe moet mijn fractie het voorzorgsbeginsel dat het Ctgb heeft toe te passen wegen, ook het interruptiedebat
indachtig dat ik heb gevoerd met collega De Groot? Gaat dat over de
bestaande procedure of betekent dat ook: bij twijfel niet inhalen? Graag
een reactie van de Minister. Ik vraag dat zodat het politieke debat daarover
gaat, producenten worden gedwongen om veiligere middelen aan te
bieden en boeren en omwonenden niet langer tegen elkaar worden
uitgespeeld.
Voorzitter. Ik wil het voor nu hierbij laten. Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Van Campen, VVD. Dan ga ik naar de heer Bisschop,
SGP.
De heer Bisschop (SGP):
Voorzitter, dank u wel. Ik zal het om te beginnen niet over glyfosaat
hebben. Daar hebben de collega’s onder meer bij interruptie al voldoende
over ingebracht. Ik sluit me kortheidshalve vooralsnog aan bij de
opmerkingen van het CDA en de VVD. Ik wil het meer in het algemeen
hebben over gewasbeschermingsmiddelen en alternatieven.
Ik zou willen beginnen met twee punten. In navolging van de laatste
opmerking van de heer Van Campen zou ik de Minister alsnog willen
vragen naar het oordeel van de toelatingsautoriteiten. In 2021 heeft de
Kamer een motie aangenomen om het oordeel van de toelatingsautoriteiten leidend te laten zijn. We zitten inmiddels in 2023 en wat doen we?
We doen het niet! Wat is dit voor jojogedrag? Dat moeten we niet doen.
Als we dat niet doen, is het einde zoek. Dan kun je honderd keer stellen
dat er geen precedentwerking van uitgaat, maar het feit dat je het doet ís
de precedentwerking. Dat is het eerste.
Dan het tweede. Laten we alsjeblieft niet alleen maar focussen op het
verbieden van een middel als glyfosaat – in de brief worden nog andere
middelen genoemd waar we het niet over hebben. Maak samen met de
sector werk van het terugdringen van gebruik en emissie. Dat biedt in
onze ogen het meeste perspectief voor voedselproductie, gezondheid en
milieu. Dan kijk ik bijvoorbeeld naar precisielandbouw. Dat biedt grote
kansen voor reductie van middelen, gebruik en emissies. Collega Vedder

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 27 858, nr. 639

22

noemde al de Robotics, die tot op de millimeter nauwkeurig, bij wijze van
spreken, een dosering toedient die nodig is om het gewas te beheren.
Daar loop je alleen tegen het probleem aan dat zo’n plaatselijke dosering
soms hoger is dan formeel is toegelaten in de regelgeving, maar wel veel
lager is dan het akkergemiddelde. Dus je zou zeggen: tel uit je milieuwinst.
Dan zou ik zeggen: laten we als overheid alsjeblieft eens kijken of we daar
niet vrijstellingen voor kunnen verstrekken, zodanig dat de toegevoegde
waarde blijkt.
Voorzitter. De toelating van alternatieve groene middelen – daar hebben
we het al eens vaker over gehad – schiet maar niet op. Ik moet zeggen:
complimenten aan het Ctgb. Die loopt hier voorop met een GreenTEAM.
Fantastisch. Ondertussen wordt er echter ook heel veel tijd en energie
opgeslokt aan herbeoordelingen van bestaande middelen. Mijn vraag is:
is de Minister bereid om ervoor te zorgen, te bepleiten of te stimuleren dat
de beoordeling van die nieuwe groene middelen naar voren wordt
gehaald? Want daar is de verdere milieuwinst te halen. De vraag is ook of
de Minister er op Europees niveau op wil aandringen dat andere lidstaten
ook met greenteams gaan werken, zodat niet alle producenten op ons
Ctgb afkomen en bedrijven in de problemen komen.
Voorzitter. Voor het komende jaar is er 10 miljoen euro beschikbaar voor
gezondheidsonderzoek, ontwikkeling van groene middelen en geïntegreerde gewasbescherming. Dat is naar ons oordeel bepaald beperkt,
terwijl de inzet op praktijkonderzoek en uitrol van innovatieve technieken
en methoden juist zeer nodig en functioneel is, zou ik zeggen. Is er voor
een goede uitvoering van het Uitvoeringsprogramma Toekomstvisie
gewasbescherming niet gewoon meer nodig? Dit is een beetje een open
vraag in de richting van de Minister.
De SGP heeft ook enkele vragen over de Richtlijn duurzaam gebruik van
gewasbeschermingsmiddelen. De impactanalyses laten zien dat we alert
moeten zijn op de gevolgen van de nieuwe stapeling middelvoorschriften.
We willen voorkomen dat de voedselproductie omlaaggaat en de prijzen
dus omhoog. Wordt er gestuurd op de milieu-impact van middelen in
plaats van op het aantal kilogrammen? Hoe wordt er ruimte geboden aan
het vakmanschap van boeren? En vervolgens: als je precisiebespuiting
toepast, waarom zou je dan een brede spuitvrije zone opgelegd krijgen?
Dat is dan toch niet logisch? En tot slot bij dit onderdeeltje: krijgt
zaadcoating een aparte behandeling in die richtlijn? Want dat kan immers
die volvelds bespuitingen voorkomen.
Dat brengt mij bij het gebruik van biostimulanten. Biostimulanten kunnen
helpen om planten weerbaarder te maken, zodat minder gewasbeschermingsmiddelen nodig zijn. Gezien de tijd beperk ik mij tot de vraag. Die
erkenning en de CE-markering lopen nog weleens wat stroef. De Minister
reageert wat afhoudend op het kiezen van een nationaal toelatingskader.
Mijn vraag is: waar loopt het op vast en waar knelt het hier? Ik zou het op
prijs stellen als de Minister daarop zou willen reageren.
Dank u wel.
De voorzitter:
U bent wel door uw tijd heen. Dank u wel.
De heer Bisschop (SGP):
Dat vermoedde ik al. Dank.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Bisschop. Als u de microfoon uitzet, dan ga ik naar
mevrouw Van der Plas namens BBB.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Dank u wel. Voorzitter, beste burgers in Nederland en, speciaal voor deze
gelegenheid genoemd, de tuinders en de telers. Het onderwerp van dit

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 27 858, nr. 639

23

commissiedebat is gewasbeschermingsmiddelen, maar het had beter
kunnen het heten «het voorbestaan van onze hoogproductieve akker- en
tuinbouw». Ik vind het ongelofelijk dat bijna geen enkele partij, een
uitzondering daargelaten, het heeft over de voedselzekerheid en het
belang van gewasbeschermingsmiddelen voor onze voedselzekerheid. Ik
herinner er nogmaals aan dat Noordwest-Europa nooit meer een
hongersnood heeft gekend, met uitzondering van de Tweede Wereldoorlog, door het feit dat er gewassen verloren gingen of dat er oogsten
verloren gingen. Het komt door de komst van gewasbeschermingsmiddelen dat boeren gewoon veilig kunnen telen en dat er voedselzekerheid
is. In Ierland zijn ongeveer 1,5 miljoen mensen gestorven tijdens een
hongersnood vanwege de aardappelziekte phytophthora.
Voorzitter. Voor de productie van kwalitatief goed voedsel zijn nou
eenmaal middelen nodig, waaronder ook de herbicide glyfosaat. Die zijn
gewoon nodig. Ja, het liefst willen boeren groene middelen. Dat willen
boeren ook. Maar dan moeten die middelen wel afdoende werkzaam zijn,
want boeren maken zich zorgen over de voedselproductie.
Vorige week hebben we inderdaad een rondetafelgesprek gehad. Dat
gesprek was zeker heel erg interessant, maar wat me wel opvalt, en dat is
hier eerder al genoemd, is hoe gepolariseerd de discussie is. Deze
overhaaste beslissing om glyfosaat te verbieden kan wel desastreuze
gevolgen hebben. We hebben hier ook de heer Michiel van Andel
gehoord; hij heeft heel duidelijk uitgelegd wat het kan betekenen voor de
voedselproductie.
Voorzitter. Vaak worden boeren in een hoekje gezet. Sommigen laten het
erop lijken alsof boeren een beetje spuitend over het land heen lopen en
het hen allemaal helemaal niks interesseert. Maar boeren zijn heel erg
goed bezig met precisielandbouw en de vraag welke middelen ze
gebruiken en waar ze die gebruiken. Laat ik hier daarom duidelijk zeggen
dat iedere boer duurzamer wil produceren, maar wel op een tempo dat
haalbaar is voor de sector en dat de voedselzekerheid niet op het spel zet.
Akkerbouwer Michiel van Andel stelde hier vorige week terecht: «Als teler
heb ik alle belang bij een gezonde bodem en veilige producten. Die
bodem is na mijn gezin letterlijk mijn grootste kapitaal, want ik ben
afhankelijk van die bodem.» Niet alleen hij is afhankelijk van die bodem.
Alle burgers hebben baat bij gezond voedsel van een gezonde bodem.
Ook de wetenschap beaamt deze gedachte. De WUR, de Wageningen
University & Research, onderzocht de effecten van een volledige
glyfosaatban. En wat bleek? Glyfosaat scoort landbouwkundig en qua
haalbaarheid van investeringen in geld en menskracht beter dan de
huidige alternatieven. Alternatieven moeten bij een glyfosaatban vaker en
meer worden gebruikt en zijn voor mens en milieu heden niet per se
beter. Ploegen is slechter voor het bodemleven en stoot meer CO2 uit. Ook
heeft het gevolgen voor de akkervogels, zo heeft de Minister geschreven.
Wat de politiek wil, kan soms niet. Den Haag beslist, maar het is de regio
die ervoor betaalt, van de akkerbouwer in het Zeeuwse Oostkapelle tot in
het Groningse Oude Pekela.
Tot slot. Komende vrijdag wordt voor de Nederlandse akker- en tuinbouw
het uur van de waarheid. De lidstaten die de vorige stemming in de
EU-Landbouwraad dwarslagen met betrekking tot de glyfosaatverlenging
waren Frankrijk, Duitsland, Groot-Brittannië, Oostenrijk en Nederland.
Vanmiddag liet de Minister weten dat Nederland zich zal onthouden van
een stem. Kan de Minister aan ons uitleggen waarom hij kiest voor het
onthouden van een stemming? Ik ben benieuwd wat voor statement dat
eigenlijk is. Hopelijk komt het Europese verbod er niet van. Maar ook als
het verbod er niet komt en Nederland ooit zelfstandig beslist om glyfosaat
te verbieden, dan zetten we daarmee onze akker- en tuinbouwsector
volledig in de uitverkoop en daarmee – dat benadruk ik – de voedselzekerheid. Wij zijn een land dat heel goed voedsel kan maken voor heel veel
mensen. Boeren en telers hoeven de wereld niet te voeden, maar onze

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 27 858, nr. 639

24

boeren en telers kunnen wel helpen de wereld te voeden. Wij doen dat op
een hele goede manier. Ik maak mij heel veel zorgen over het feit dat wij
hier de productie gaan minimaliseren, althans, gaan reduceren, en dat wij
ons misschien wel binnen een paar decennia compleet afhankelijk gaan
maken van voedselimporten. We zijn al heel erg afhankelijk van import
van voedsel. Ja, er wordt ook geëxporteerd, maar netto importeren wij
meer voedsel dan wij exporteren. Dan moeten we in een geopolitiek
gezien instabiele wereld – denk aan alles wat er nu gebeurt – ervoor
zorgen dat wij onze essentiële goederen, onze essentiële productie, in ons
land houden. Dat wil niet betekenen dat iedereen maar alles mag – ik rond
af, voorzitter – en dat er geen regelgeving hoeft te zijn, maar als we op
deze manier doorgaan, zie ik het zwaar in voor de Nederlandse land- en
tuinbouw en de voedselproductie in Nederland.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Van der Plas, BBB. Daarmee zijn we aan het einde
gekomen van de eerste termijn van de Kamer. Ik heb even overlegd met
het kabinet. Wij willen een schorsing van 30 minuten aan u voorstellen. Ik
zie hele moeilijke blikken. Er is een eenheid tussen mevrouw Van der Plas
en mevrouw Bromet, zie ik. Mevrouw Vedder sluit zich daarbij aan. Ik zie
dat heel veel mensen trek hebben. De voedselzekerheid van mevrouw
Bromet is in het geding, hoor ik. Wat wilde u voorstellen, mevrouw
Bromet?
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Misschien kunnen we drie kwartier schorsen. Dan kunnen we meteen
even eten.
De voorzitter:
Ik zie daar alweer veel gelukkigere gezichten. Dan schors ik de vergadering. We zullen hervatten om 19.15 uur.
De vergadering wordt van 18.35 uur tot 19.20 uur geschorst.
De voorzitter:
Welkom bij de vaste commissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit. Vandaag is aan de orde het commissiedebat Gewasbeschermingsmiddelen. We hebben zojuist de eerste termijn van de zijde van de Kamer
gehad. We gaan nu luisteren naar de beantwoording in eerste termijn van
de zijde van het kabinet. De Minister stelde in afwezigheid van de
Staatssecretaris voor dat de Staatssecretaris begint met de beantwoording. Hij zei zelfs dat de Staatssecretaris dan ook eerder zou kunnen
vertrekken. Ik moet u even melden dat mevrouw Vedder de vergadering
heeft verlaten, vanwege ziekte.
Ik geef het woord aan de Staatssecretaris. Ik meld de commissieleden
nogmaals dat interrupties vier losse vragen mogen zijn. Elke vraag die
langer is dan 30 seconden, telt voor twee.
Staatssecretaris Heijnen:
Dank u wel, voorzitter. Mevrouw Akerboom had een vraag voor mij. Dat
was eigenlijk meer een oproep om snel te reageren op het advies van de
Raad van State. Ik heb ook al aangegeven in mijn brief van 4 oktober dat
het kabinet zich nog aan het beraden is over het advies. Ik streef ernaar
om de Kamer daarover nog voor het eind van 2023 te informeren.
Misschien kan ik toch nog heel even wat achtergrondinformatie geven. Ik
wil natuurlijk wel weg, dus ik hoop dat de heer Bisschop de kwaliteit goed
genoeg vindt als ik nog wat uitgebreider antwoord. Zoals u weet, heeft het
verbod op professioneel gebruik buiten de landbouw geleid tot een sterke
afname van het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen. De rechtsgrondslag voor dat verbod wil ik daarom wettelijk verstevigen. Er lag ook

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 27 858, nr. 639

25

een voorstel om dat te doen buiten de landbouw. Vervolgens zijn er
tijdens het plenaire debat op 5 juli twee amendementen aangenomen. Uw
Kamer heeft de eindstemming over het wetsvoorstel uitgesteld vanwege
de vergaande consequenties van de amendementen voor de landbouw.
Op 24 maart zijn de juridische analyses van het geamendeerde
wetsvoorstel en de landbouwkundige analyse van het amendementVestering aan de Kamer voorgelegd. In die brief is aangekondigd dat het
geamendeerde wetsvoorstel voor advies aan de Raad van State zal
worden voorgelegd. Die heeft op 5 juli een advies uitgebracht. Wij willen
nog voor het eind van het jaar de Kamer informeren over de stand van
zaken, nadat we alles netjes in het kabinet hebben besproken tijdens de
onderraden en in de kabinetssamenstelling.
Mevrouw Akerboom (PvdD):
Dit is nogmaals een oproep tot urgentie. Het advies van de Raad van State
is nu al drie maanden oud. De Staatssecretaris heeft het over het eind van
het jaar. Dat vind ik wel echt heel lang duren. Eigenlijk kan ik niet meer
doen dan er nogmaals op aandringen. Ik hoop dat het heel snel naar de
Kamer komt.
Staatssecretaris Heijnen:
Ik heb de oproep goed gehoord.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Dit was de hele beantwoording van de Staatssecretaris, dus voordat ze
weg is, zou ik graag nog een vraag willen stellen. In de brief die wij
vandaag gekregen hebben, staat dat enkele zaken op inhoud zijn
aangescherpt. Er is vastgelegd dat de vooroogsttoepassingen die bedoeld
zijn om gewassen oogstrijp te maken, niet mogen worden toegelaten. Ook
is verhelderd dat lidstaten de dosering kunnen beperken en dat lidstaten
bijzondere aandacht moeten besteden aan de bescherming van grondwaterbeschermingsgebieden. Mijn vraag aan de Staatssecretaris is hoe zij
dat gaat doen.
Staatssecretaris Heijnen:
Ik denk dat die brief van ... Was die van mij? Ik denk dat die van de
Minister is geweest.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Jazeker. Maar die gaat ook over grondwaterbeschermingsgebieden, dus
vandaar dat ik het aan u vraag.
Staatssecretaris Heijnen:
Dat zit inderdaad bij Minister Harbers in de portefeuille. Het drastisch
verminderen van het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen draagt bij
aan het realiseren van de uitdagende doelstellingen om de Kaderrichtlijn
Water op een goede manier vorm te geven. Daar staat collega Harbers
voor aan de lat. We zien echt het belang van een aanpak op het gebied
van gewasbeschermingsmiddelen. Ik had heel graag gezien – dat zeg ik
eerlijk – dat het stuk gewasbeschermingsmiddelen buiten de landbouw al
was vastgesteld. Dat was namelijk ook het oorspronkelijke voorstel. We
hebben nu gewoon even wat meer tijd nodig om de juridische gevolgen
te kunnen overzien en het advies van de Raad van State goed te kunnen
interpreteren. We hopen dat we wel nog voor het einde van dit jaar het
hele traject hebben kunnen doorlopen.
De voorzitter:
Daarmee zijn we al aan het einde van de beantwoording van de Staatssecretaris gekomen. Ik kijk naar de Kamerleden of die afdoende is en of de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 27 858, nr. 639

26

Staatssecretaris de vergadering mag verlaten. Dat blijkt zeker het geval.
Dank aan de Staatssecretaris.
Dan gaan we nu luisteren naar de Minister van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit, de heer Adema.
Minister Adema:
Dank u wel, voorzitter. Ik zat erover na te denken of ik nu ook zo’n verzoek
moet indienen, maar ik heb het gevoel dat ik dat niet aan het oordeel van
de Kamer moet overlaten.
De voorzitter:
Het verzoek om weggestuurd te worden is niet heel populair, geloof ik.
Minister Adema:
Dank u wel, mevrouw de voorzitter. We hebben het vandaag over
gewasbeschermingsmiddelen; daar gaat het debat over. Ik begrijp
natuurlijk best dat naar aanleiding van de brieven glyfosaat een hoofdonderwerp is vandaag, maar in principe hebben we het over gewasbeschermingsmiddelen in zijn algemeenheid. Het beleid van dit kabinet is om te
komen tot een verdere vermindering van het aantal gebruikte gewasbeschermingsmiddelen. Ook in Europa wordt de discussie gevoerd om het
gebruik van gewasbeschermingsmiddelen te beperken. Die inzet wordt
door dit kabinet volledig ondersteund, zoals u weet; dat geldt ook voor de
SUR, de nieuwe Europese verordening, waarbij we kijken hoe we op een
goede, werkbare manier kunnen komen tot een sterke reductie van
gewasbeschermingsmiddelen.
Daarnaast zetten wij natuurlijk ook volop in op alternatieven. Dat begint
bij groene producten, biologische producten, die een goede vervanger
kunnen zijn voor gewasbeschermingsmiddelen. Er is al een opmerking
gemaakt over het GreenTEAM van het Ctgb. We hebben bijvoorbeeld ook
met elkaar afgesproken dat we willen dat groene alternatieven niet onder
op de stapel blijven liggen. We stimuleren ook van harte dat het bedrijfsleven met alternatieven komt, want we zien over het algemeen dat er nog
vrij weinig alternatieven worden aangeboden. Dat kan echt wel wat
steviger. Het bedrijfsleven zou er prima een tandje bij kunnen zetten. Ik
ben het namelijk zeer met de Kamer eens dat we uiteindelijk toe moeten
naar dat soort middelen, om op die manier de druk van gewasbeschermingsmiddelen te verminderen.
Dan parkinson. Zoals u hebt kunnen lezen in de brief, heeft het kabinet
een besluit genomen over het voorstel van de Europese Commissie om
de toestemming voor het gebruik van glyfosaat met tien jaar te verlengen.
Wij nemen de positie in om ons van stemming te onthouden. Dat doen we
om twee redenen. Aan de ene kant hechten we grote waarde aan onze
instituten, zoals het Ctgb en EFSA. Zij doen nauwkeurig en breed
onderzoek naar de effecten van het gebruik van gewasbeschermingsmiddelen. We hebben in dit huis ook met elkaar afgesproken dat die instituten
voor ons de beoordeling doen. De kaders daarvan worden politiek
vastgesteld, maar zij doen voor ons het werk en zij zijn daarvoor aangewezen. Ik heb er ook alle vertrouwen in dat zij dat op een zorgvuldige
manier doen. Daar kunnen we het straks nog even verder over hebben,
maar dat is wel het uitgangspunt. Aan de andere kant merken we dat er
specifiek ten aanzien van glyfosaat een discussie in de samenleving is
over een mogelijke relatie tussen glyfosaat en parkinson. Die onrust merk
je in de samenleving en die vraag wordt ook gesteld door wetenschappers.
Juist vanwege die twee aspecten heeft het kabinet bij de weging van dit
specifieke voorstel van de Europese Commissie over glyfosaat besloten
om in zijn standpunt de balans te zoeken tussen aan de ene kant de
instituten, die we vanzelfsprekend buitengewoon serieus nemen, en aan
de andere kant de zorgen die we zien en adresseren. Zo heeft het kabinet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 27 858, nr. 639

27

besloten om zich van stemming te onthouden, met daarbij – dat is wel
heel belangrijk, denk ik – een onderzoek om te komen tot helderheid in de
discussie over glyfosaat. Wij vinden het van het grootste belang dat we,
met de signalen die er zijn, helderheid krijgen over de vraag of er wel of
geen causaal verband is tussen glyfosaat en parkinson. Vandaar dat we
per direct een onderzoek gaan opstarten, waar we bijvoorbeeld ook de
heer Bloem bij betrekken, om te onderzoeken of er een direct verband is
tussen glyfosaat en parkinson. Maar als je het hebt over neurotoxische
effecten en gewasbeschermingsmiddelen, is de discussie breder. Vandaar
dat we het RIVM opdracht hebben gegeven om in de volle breedte een
langjarig onderzoek te starten naar gewasbeschermingsmiddelen en de
effecten voor de volksgezondheid. Dat is een belangrijk onderzoek. Maar
dan gaat het dus ook over de volle breedte. Dat vraagt daarom ook wat
meer tijd. Het onderzoek specifiek naar de relatie tussen glyfosaat en
parkinson willen we versnellen.
Daarnaast vinden we het van belang dat we het gebruik van glyfosaat zo
veel mogelijk beperken. Dat is de derde maatregel. Dit betekent dat we de
WUR gaan vragen om een analyse uit te voeren. Ik heb ook kennisgenomen van de hoorzitting, waarin alle aspecten, ook als het gaat om
landbouwkundig gebruik, gezondheid en biodiversiteit, voorbij zijn
gekomen. Daarom willen we een analyse hebben van de mogelijkheden
om glyfosaat verder te beperken in het gebruik en alleen nog daar toe te
passen waar dat noodzakelijk is, bijvoorbeeld omdat er geen alternatieven
zijn voor de voedselproductie. Dat betekent ook dat daar een afname in zit
van andere gewassen waarvoor glyfosaat op dit moment wordt gebruikt.
Dat heeft daar dus ook effect op. Het is een pakket aan maatregelen
waarmee we aan de ene kant recht doen aan onze instituten en het werk
dat zij doen en het brede onderzoek dat er is geweest, met als resultaat
2.400 rapporten. Aan de andere kant moeten we ook recht doen aan de
zorgen die er leven. Daarom willen we het zo doen in het pakket van
maatregelen. Zeker de ziekte van Parkinson is vreselijk, zoals al voorbij is
gekomen. Ik heb dat ook van heel dichtbij meegemaakt. Het is ook een
onomkeerbare ziekte. Als er wetenschappelijk is aangetoond dat er directe
verbanden zijn tussen welk gewasbeschermingsmiddel dan ook en
parkinson, dan moeten we dat zo snel mogelijk uit de handel halen. Dat is
ook in het belang van onze boeren zelf, zeg ik er maar bij, omdat ook de
gezondheid van onze boeren aan de orde is. Ik kan u zeggen dat ik met
akkerbouwers heb gesproken die vertelden waarom ze glyfosaat
gebruikten, maar die ook zeiden dat ze daarmee zullen moeten stoppen op
het moment dat wetenschappelijk is aangetoond dat er een verband is
tussen glyfosaat en parkinson. Ze zeiden: dan wil ik er zelf ook mee
stoppen voor de gezondheid van de omgeving en voor de gezondheid van
mezelf. Dus ook akkerbouwers zijn zich terdege bewust dat ze daar goed
naar moeten kijken en eventueel stappen moeten zetten. Dat is het beleid.
Op het moment dat we gaan stemmen bij de Europese Commissie, bij de
SCoPAFF, de ambtelijke commissie, zullen we een stemverklaring afgeven.
Dan gaat het er bijvoorbeeld over dat wij willen dat er een toetsingskader
komt voor neurogeneratieve aandoeningen, waar parkinson er een van is.
Nederland heeft dat via het Ctgb ook al aangedragen bij de EFSA. Wij
willen ook dat het toetsingskader wordt uitgebreid om de gevolgen voor
de biodiversiteit beter in kaart te brengen. Ik wil ook een expliciete
bevestiging van de Europese Commissie dat de goedkeuring voor
glyfosaat wordt ingetrokken als uit enig wetenschappelijk onderzoek blijkt
dat er wetenschappelijke gronden zijn waaruit blijkt dat glyfosaat niet
veilig is vanwege directe risico’s voor dier, mens en milieu.
De voorzitter:
Als u daar ongeveer even wil pauzeren ...

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 27 858, nr. 639

28

Minister Adema:
Jazeker.
De voorzitter:
... want ik zie dat een behoorlijk aantal interrupties zich opstapelt. Eerst
mevrouw Bromet van GroenLinks-PvdA.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Politiek is keuzes maken en belangen afwegen. Dat heeft de Tweede
Kamer gedaan. De Tweede Kamer heeft de Minister gevraagd om tegen te
stemmen. De Minister komt nu met een pakket aan maatregelen. Dat is
hartstikke goed. Dat had hij, of zijn voorgangers, eerder moeten doen.
Maar het gaat nu even over de motie. De Minister zegt: we hebben een
balans en daarom gaan we niet voor- en niet tegenstemmen. Maar dat is
natuurlijk niks. Als je belangen afweegt, kies je voor het een of het ander.
De Tweede Kamer heeft dat gedaan. Ik hoorde in het hele verhaal
helemaal niets over het hoogste orgaan aan deze kant van de tafel. Hoe
kijkt de Minister daarnaar?
Minister Adema:
Mevrouw Bromet, we hebben deze discussie over het hoogste orgaan wel
vaker gehad. Dat onderstreep ik vanzelfsprekend van harte. Dat hoogste
orgaan heeft ook bepaald dat wij instituten hebben waar we de keuring,
de toetsing en de toelating van gewasbeschermingsmiddelen aan
overlaten en dat we de wetenschappelijke resultaten van dat soort
keuringen en toetsingen volgen. Dat is in principe de lijn en die lijn is ook
door de Tweede Kamer zelf ingezet, laten we dat ook constateren. We
zeggen nu: we willen het, gezien de discussie die er is, in het specifieke
geval van glyfosaat toch nuanceren. Daarom kiezen we voor deze lijn. Ik
heb ook met veel wetenschappers gesproken over de relatie tussen
glyfosaat en bijvoorbeeld parkinson. Die zeggen net zoals de heer Bloem:
ja, er zijn aanwijzingen, maar er is geen bewijs. Er is geen causaal verband
aangetoond en verder onderzoek is nodig, willen we zeker weten of dat
causale verband er is. Vanuit dat perspectief zou een tegenstem op dit
moment ook niet passen. Daarom kiezen wij, gezien de balans tussen de
instituten enerzijds en de zorgen die er leven anderzijds, er in dit geval
expliciet voor om ons te onthouden van stemming. Dat is ook passend bij
de weging die hier aan de orde is.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Als de Minister niet doet wat de Kamer aan de Minister vraagt, dan
kunnen wij net zo goed naar huis gaan. En als de Minister alleen maar
doet wat het Ctgb zegt, dan kan hijzelf ook wel naar huis gaan. Dus wat
doen we hier eigenlijk nog als politici?
Minister Adema:
Nou, we maken afwegingen. Dat zeg ik net. Ik maak een afweging tussen
datgene wat het Ctgb zegt en ... Natuurlijk hoort een politicus ook altijd
om zich heen te kijken wat er verder voor zaken aan de orde zijn. Vandaar
ook de gesprekken die ik bijvoorbeeld heb gehad met de heer Bloem. Ik
heb ook de hoorzitting gehoord; daar was hij ook aanwezig. Het is van
belang dat ook een politiek bestuurder in de breedte kijkt en een afweging
maakt. Maar de basis is dat wij met elkaar hebben afgesproken dat wij
voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen instituten hebben, die
we daarin respecteren en ook vertrouwen, en die voor ons het
toetsingswerk uitvoeren. Ik zou dat niet graag zelf willen doen, die 2.400
rapporten. Dat hebben we zo met elkaar afgesproken en dat is de basislijn
langs welke we de toelating van gewasbeschermingsmiddelen geregeld
hebben.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 27 858, nr. 639

29

Dat neemt niet weg dat ik, als er zorgen zijn, daar ook naar heb te
luisteren en die heb mee te nemen en mee te wegen, net zoals ik de motie
heb meegewogen. Maar ik vind het juist bij de balans passen dat we aan
de ene kant adresseren wat er uit een specifiek onderzoek komt, en aan de
andere kant oog hebben voor de positie van de instituten. Die zijn
buitengewoon belangrijk; we hebben hun immers opgedragen om die
toetsing te doen. Voor die balans is stemonthouding een heel goede
keuze; die past daar heel goed bij. Een andere keuze zou dat in disbalans
brengen.
De voorzitter:
Dan zijn er drie andere Kamerleden die hun vinger hebben opgestoken,
allereerst de heer Van Campen, daarna de heer Tjeerd de Groot en dan
mevrouw Akerboom.
De heer Van Campen (VVD):
Ik kan een heel eind meegaan in de redenatie van de Minister. Hij zegt dat
hij staat voor de instituties. Hij zegt dat hij staat voor een verbetering van
het toelatingskader, omdat er geen verschil van mening of twijfel mag zijn
over de positie van die instituties en dat er op dit moment slechts
associaties en geen causale verbanden zijn tussen glyfosaat en parkinson.
Die optelsom kan op dit moment toch alleen maar leiden tot het besluit
van dit kabinet om in de Landbouwraad vóór de toelating van de
werkzame stof glyfosaat te stemmen?
Minister Adema:
Als wij inderdaad alleen onze instituties zouden volgen – dat hebben we
met elkaar afgesproken – en ons zouden afsluiten voor alles wat zich
verder afspeelt, dan zou dat een uitkomst kunnen zijn. Maar we hebben in
het specifieke geval van glyfosaat te maken met een discussie over de
relatie tussen glyfosaat en parkinson. Daar is ook onrust over in de
samenleving. Het is belangrijk dat ook de onrust die er is in de samenleving gebaseerd is op wetenschappelijke uitgangspunten, laat dat
volstrekt helder zijn. Vandaar dat wij nu een verdiepend onderzoek willen
starten naar de relatie tussen parkinson en glyfosaat, ook vanwege het feit
dat wij de EFSA hebben gevraagd om het toetsingskader uit te breiden
met neurodegeneratieve effecten. Dat uitgebreide toetsingskader gaat er
komen, maar die effecten zitten er op dit moment niet in. Wel wordt er
gekeken naar neurotoxicologie, maar die diepte van het onderzoek zit hier
niet in. Dat zeggen ook de EFSA en het Ctgb. Dat neemt niet weg dat hun
werk uitstekend is en dat ik daar alle vertrouwen in heb, maar in het
bijzondere geval van glyfosaat willen wij een keuze maken die beter bij die
balans past, en dat is in dit geval de keuze voor stemonthouding.
De heer Van Campen (VVD):
Ik kan alle stappen die de Minister wil zetten, volgen. Ook de VVD vindt
dat het niet zo kan zijn dat omwonenden zich zorgen moeten maken over
effecten op de gezondheid van middelen en activiteiten buiten. Dat mag
niet en dat willen wij niet. Alleen, als de Minister zegt dat hij op dit
moment de adviezen van de instituties volgt, dan kan hij toch niet anders
dan ook hierin het advies volgen van Ctgb en EFSA, die zeggen: toelaten?
Want als hij dat niet doet, waar houdt het dan op, vraag ik de Minister.
Mevrouw Van der Plas heeft het voorbeeld genoemd van fipronil. Niet om
de discussie te ridiculiseren, maar wie zegt ons dat wij hier niet morgen
weer zitten over een andere werkzame stof? De Minister heeft voorafgaand aan dit debat een hele lijst naar de Kamer gestuurd van stoffen,
waarin het voorstel van de Europese Commissie wordt gevolgd om
bepaalde werkzame stoffen niet meer toe te passen. Het systeem werkt
dus, als er gezondheidseffecten zijn. Het systeem werkt! Waarom wijkt de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 27 858, nr. 639

30

Minister in dezen dan af van dat systeem en hoe voorkomt hij
precedentwerking?
Minister Adema:
Omdat in dit specifieke geval, in het geval van glyfosaat, de discussie
draait om glyfosaat in relatie tot parkinson, een degeneratieve
aandoening. Een ernstige aandoening en een aandoening die groeit. Die
ziekte groeit sterk en het is een aandoening die onomkeerbaar is. De EFSA
zegt: dat diepteonderzoek zit niet in ons toetsingskader en de gesprekken
die we met wetenschappers hebben gehad, tonen geen causaal verband
aan. Laten we daar helder en realistisch in zijn. De wetenschappers
zeggen: we hebben vermoedens, associaties dat een dergelijk verband er
is, maar we kunnen dat niet hardmaken, want we hebben geen wetenschappelijk onderzoek specifiek hiernaar gedaan.
Ik ben zeer met de heer Van Campen eens dat we normaal gesproken
altijd Ctgb en EFSA volgen en dat moeten we ook blijven doen. Dat doen
we ook in de brief die u zeer terecht noemt en het zal ook in de toekomst
zo moeten zijn. Het is wel vaker voorgekomen dat een product uit de
markt is genomen vanwege gezondheidsrisico’s. Dat heeft niet geleid tot
precedentwerking. Ook hiervoor geldt, en dat staat ook nadrukkelijk in de
brief: in het uitzonderlijke geval van glyfosaat doen we het wel. Maar ik
ben het zeer met de heer Van Campen eens dat wij onder normale
omstandigheden zo veel mogelijk onze instituten, die we daarvoor
hebben, die we daarin vertrouwen en die dat vertrouwen ook waard zijn,
moeten volgen.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan was de volgende op mijn lijst Tjeerd de Groot, D66.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
De Kamer was toch heel duidelijk? Nederland moest tegen de verlenging
van de toelating van glyfosaat gaan stemmen. Maar dat doet de Minister
niet. De Minister heeft ook al vijf jaar lang een motie van de Kamer niet
uitgevoerd over het geelspuiten van graslanden. Deze Kamer heeft een
motie over grondwaterbeschermingsgebieden aangenomen, wat nota
bene een wet uit 2011 is, die de Minister begraaft in een onderzoek. Dan
hadden we nog de motie, die overigens wel is aangenomen, nadat de
Minister haar had ontraden, om te kijken of parkinson aangemerkt kon
worden als beroepsziekte. Mijn vraag aan de Minister is: acht de Minister
zich een Minister van algemeen bestuur of staat u hier alleen voor de
belangen van de bestrijdingsmiddelenindustrie?
Minister Adema:
Die kwalificatie laat ik mij niet aanleunen. Laat ik daar volstrekt helder in
zijn. Er kwam ook een vraag voorbij of er contact is geweest met de
industrie. Er heeft één bedrijf contact met ons opgenomen, op hun
initiatief. Dat bedrijf heeft gevraagd of wij aanvullende informatie nodig
hadden om een beoordeling te kunnen doen. Onze mensen hebben
gezegd: nee, we hebben daar geen behoefte aan. Dat was het enige
contact. Ik laat mij dus niet aanleunen dat ik hier opkom voor de positie
van de grote farmaceuten, al helemaal niet omdat wij het hier hebben
over volksgezondheid, omdat we het hier hebben over de bescherming
van mens, dier en milieu. Het zou toch gek zijn als ik mij door dat soort
grote industrieën laat sturen op dit soort dossiers? Het zij verre van me. Ik
werp dat echt van me. Ik vind dat ook een foute suggestie die u doet.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
De vraag was of de Minister zich een Minister van algemeen bestuur
vindt. U voert moties die gaan over de bescherming van ons grondwater
niet uit. U ontraadt moties die gaan over de gezondheid van boeren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 27 858, nr. 639

31

De voorzitter:
«De Minister ontraadt» ...
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Ja, de Minister. Dus mijn fractie stelt de vraag niet zomaar. Is de Minister
nou een Minister van algemeen bestuur? Waarom voert hij dan die
moties, die gaan over het algemeen belang en die de Kamer heeft
aangenomen, niet uit?
Minister Adema:
U suggereert wel degelijk dat ik een Minister zou zijn die zich gelegen zou
laten liggen aan de belangen van de grote farmaceuten in dit soort
dossiers; dat is zojuist uitgesproken. Los daarvan, meneer De Groot, ben
ik op 3 oktober aangetreden als Minister van Landbouw. Op 20 oktober
heb ik al het besluit genomen om te stoppen met het resetten van
grasland. Dus het is wel degelijk zo dat wij maatregelen nemen. Het is wel
degelijk zo dat wij in Europa pleiten voor een enorme reductie van
gewasbeschermingsmiddelen, zodanig dat ik zelfs de kwalificatie van «het
groenste jongetje van de klas» krijg. Wij zetten daar fors op in, in het
belang van mens, dier en milieu, in het belang van onze boeren, in het
belang van gezonde productie, in het belang van een duurzame toekomst
van de landbouwsector. Daar zetten wij volop op in. Ik laat geen belangen
of maatregelen begraven in onderzoeken. Wij hebben inderdaad heel vaak
een goed onderzoek nodig om goede besluiten te kunnen nemen. Dat is
de manier waarop we werken in dit land. Dat is de manier waarop we
werken hier in Den Haag. We laten vooral wetenschappelijke onderzoeken
leidend zijn bij de keuzes die we maken. Als we dat loslaten, is er een
heleboel beleid dat onderuitgaat, ook beleid waar veel partijen hier een
groot belang aan hechten. Dus laten we die lijn vooral met elkaar
vasthouden.
De voorzitter:
Mevrouw Akerboom, Partij voor de Dieren, en daarna de heer Bisschop,
SGP.
Mevrouw Akerboom (PvdD):
Dat wij zeer teleurgesteld zijn over het niet uitvoeren van onze motie staat
buiten kijf. Ik zie ook dat bijvoorbeeld Oostenrijk en Duitsland een
tegenstem aankondigen. Ik hoor de Minister nu steeds zeggen: we moeten
het nuanceren; we weten het nog niet, want het zijn slechts vermoedens.
Maar in Europa geldt het voorzorgsbeginsel. De producent moet kunnen
bewijzen dat het middel niet schadelijk is. Als er goed onderbouwde
vermoedens zijn, is dat al genoeg om de goedkeuring van zo’n middel niet
te verlengen. Het bewijs dat het niet schadelijk is, is er gewoon niet. Dus
hoe serieus neemt de Minister het voorzorgsbeginsel?
Minister Adema:
Als je kijkt naar de manier waarop getest wordt en waarop proeven
worden uitgevoerd, dan zie je dat het voorzorgsbeginsel daar nadrukkelijk
in zit. Het voorzorgsbeginsel is in die zin een juridisch begrip. We spreken
over het voorzorgsbeginsel, maar op het moment dat wij op basis van het
voorzorgsbeginsel nu zeggen dat we het zo gaan doen, betekent dat dat
het voorzorgsbeginsel onvoldoende is meegenomen in de normale
beoordelingen en dat je daarmee iets zegt over de kwaliteit van de
normale beoordelingen. De kwaliteit van de normale beoordelingen is
goed. Er is een vermoeden dat er een verband, een correlatie, is tussen
glyfosaat en parkinson. De wetenschappers, ook de wetenschappers met
wie u gesproken hebt, bevestigen mij dat er aantal gevallen is waaruit je
zou kunnen afleiden dat er een verband is, maar ook zij geven aan: je kunt
het niet met zekerheid zeggen. Wij zullen eerst diepgaand aanvullend

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 27 858, nr. 639

32

onderzoek moeten doen om te weten of dat causale verband er is. Ik had
dat nu heel graag geweten, kan ik u vertellen. Ik had heel graag willen
weten of dat causale verband er is. Inderdaad, we moeten nog een paar
jaar wachten op dat onderzoek. We gaan daar fors op inzetten. Dit
ministerie gaat samen met het Ministerie van VWS dat onderzoek
initiëren, zodat we zo snel mogelijk helderheid hebben. Maar we hebben
dat wel nodig.
Mocht het zo zijn dat gedurende het onderzoek de signalen al veel
steviger worden dat er een causaal verband zou kunnen zijn tussen
glyfosaat en parkinson, dan zou het zo kunnen zijn dat we, lopende het
onderzoek, een stop gaan inzetten. Maar op dit moment zijn de signalen
zodanig dat dat onverantwoord en niet proportioneel ten opzichte van het
traject is. Natuurlijk, op het moment dat uit het onderzoek blijkt dat er een
direct causaal verband is tussen glyfosaat en parkinson, dan zal glyfosaat
direct uit de handel worden genomen. Dat «direct» is direct. Dan is er
geen uitfaseringstermijn meer aan de orde. Het wordt dan direct uit de
handel genomen. Europees zal het misschien een aantal maanden langer
duren vanwege de Europese procedures, maar ook daar zal het uiteindelijk direct uit de markt worden gehaald en ook daar zal er geen
uitfaseringstermijn zijn. Ik vind dat we op deze manier een heel zorgvuldig
pad kiezen, waarbij we aan de ene kant zeggen dat we wetenschappelijk
helder willen hebben hoe het zit. Dat willen de wetenschappers ook graag.
Zij willen ook graag weten hoe het precies zit. Als die signalen sterker
worden, zullen we moeten acteren, vanzelfsprekend.
De voorzitter:
Ik vraag aan mijn collega-Kamerleden om de interrupties heel kort te
houden, maar de antwoorden mogen ook wel iets korter. Ik ga naar de
heer Bisschop, SGP, en daarna naar mevrouw Bromet.
De heer Bisschop (SGP):
Ik moet eerlijk bekennen dat dit eigenlijk niet bedoeld is als een interruptie
maar meer als een eruptie, om het zo te zeggen. Het duurde eventjes ...
De voorzitter:
Die tellen helaas driedubbel.
De heer Bisschop (SGP):
Ik vind dat de Minister op een terechte manier reageerde. De insinuatie
van collega De Groot dat de Minister door het niet uitvoeren van bepaalde
moties niet het algemeen belang in het oog zou hebben, maar de
belangen van de farmaceutische industrie zou dienen, echt ... Het duurde
even, maar dit is zo’n vileine verdachtmaking dat ik de behoefte heb om
me daar krachtig tegen uit te spreken. Zo gaan we niet met elkaar om, zou
ik willen zeggen. We klagen over verruwing van de omgangsvormen,
maar dit is nou typisch een voorbeeld van fundamentele verruwing van
de omgangsvormen: iemand in de verdachtenbank plaatsen omdat de
interpretatie van de heer De Groot van het algemeen belang niet
overeenkomt met de interpretatie van de Minister van het algemeen
belang. Ik vind dat dat niet kan. Daar wil ik het bij laten.
De voorzitter:
Ik noteer dit als een persoonlijk feit. Ik laat ook ruimte aan anderen om
een persoonlijk feit te maken, maar we gaan nu niet onderling in debat.
Dat kan weer in de tweede termijn.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Ik heb de Minister twee keer gevraagd of hij zich een Minister van
algemeen bestuur acht. Ik heb twee keer geen antwoord gekregen. Ik heb
ten aanzien van de articulatie van het algemeen belang door het hoogste

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 27 858, nr. 639

33

orgaan in dit land wel geconstateerd dat ik zomaar een viertal moties kon
opnoemen die de Minister niet uitvoert dan wel ontraadt. Daarover had ik
een vraag en dat lijkt mij zeer legitiem.
De voorzitter:
Nee, hier grijp ik in. Alleen een persoonlijk feit of vragen aan de Minister.
Anders vraag ik de Minister om verder te gaan met de beantwoording.
Dan kunt u eventueel in tweede termijn weer op elkaar reageren. Er
stonden nog enkele interrupties open.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Ik hoor de Minister de hele tijd het woord «zorgvuldig» noemen. Ik vraag
mij af of hij vindt dat hij zorgvuldiger handelt dan de Tweede Kamer.
Minister Adema:
Het oordeel of de Tweede Kamer wel of niet zorgvuldig handelt, is niet aan
mij. Mijn eigen beleid moet zorgvuldig zijn. Ik moet ervan overtuigd zijn
dat keuzes die we maken in het kabinet, op een zorgvuldige wijze tot stand
komen en op een goede manier gewogen worden. Op basis daarvan kan
ik ronduit zeggen dat de keuzes die we maken zorgvuldig zijn, ook gezien
het totaal, dus het beperken van het gebruik van glyfosaat en het
onderzoek naar langjarige blootstelling. Er wordt op dit moment bij de
toelating van gewasbeschermingsmiddelen erg veel energie gestoken in
onderzoek naar de veiligheid van mens, dier en milieu. Ik heb het hier
over drie onderzoeken die we aan het opstarten zijn.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
In andere landen zijn er collega’s van deze Minister die wel gewoon
tegenstemmen. Ik neem aan dat die ook zorgvuldig handelen. Ik vraag me
af of het in democratisch opzicht zorgvuldig is als een Minister zijn eigen
gang gaat, de Kamer gewoon de Kamer laat en zich verder niets van de
Kamer aantrekt.
Minister Adema:
Die kwalificatie laat ik bij u. Wij hebben een zorgvuldige afweging
gemaakt. In elk land wordt een zorgvuldige afweging gemaakt. Overigens
is het zo dat bij de keuze voor «onthouden» of «tegen» elk land zijn eigen
afweging maakt, ook zijn eigen inhoudelijke afweging. De discussie over
glyfosaat en parkinson is hier in Nederland het sterkst. Wij maken als
kabinet een zorgvuldige afweging. We hebben hierover ook een uitvoerige
discussie gehad in het kabinet. Dit is de keuze waarmee wij naar Europa
gaan. Nogmaals, ik vind dat hier een zorgvuldige afweging aan ten
grondslag ligt. Er is een uitgebreide discussie geweest en op basis
daarvan is deze keuze gemaakt.
De voorzitter:
Dan zie ik dat we door de interrupties heen zijn. O, excuus, mevrouw Van
der Plas van de BBB heeft ook nog een interruptie.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Het is mij nog niet helemaal duidelijk waarom de Minister niet gewoon
voor kan stemmen. In de brieven lees ik heel vaak «het Ctgb adviseert dit»
en «dit staat op het programma en dat volgen we». In een van de brieven
staat dit heel vaak. Het Ctgb zegt, net als 2.400 wetenschappelijke
onderzoeken, dat nog niet is aangetoond dat dit bijvoorbeeld parkinson
veroorzaakt. Ik vraag me af waarom de Minister steeds het Ctgb-advies
volgt, maar in het geval van glyfosaat weer niet. Bij die andere middelen
gaat het ook over gezondheid. Wat is dan de overweging?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 27 858, nr. 639

34

Minister Adema:
Ten eerste zegt mevrouw Van der Plas dat niet is aangetoond dat er een
verband is met parkinson. Het is niet aangetoond dat er een verband is,
maar het is ook niet aangetoond dat er geen verband is. Er zijn
vermoedens dat er een verband is. Zowel EFSA als Ctgb hebben een
diepteonderzoek naar parkinson aangekondigd. Neurotoxische effecten en
risico’s worden namelijk wel degelijk meegenomen in het onderzoek.
Eigenlijk zeggen EFSA en Ctgb over de neurotoxische effecten dat ze ook
bij hoge doseringen geen neurotoxische effecten zien van het gebruik van
glyfosaat. Ik zeg dat omdat de mensen in het land moeten weten dat dit
soort onderzoeken wel degelijk worden gedaan. Het is niet zo dat er niet
wordt gekeken naar neurotoxiciteit. Daar wordt uitvoerig onderzoek naar
gedaan. Een deel van de casestudy’s die zijn aangeleverd door de heer
Bloem is meegenomen in de weging. Het wordt anders gewogen, maar
het is wel meegenomen. Maar we kunnen ook niet zeggen dat er geen
verband is. Juist daarom en ook vanwege het feit dat het diepteonderzoek
niet is meegenomen in het toetsingskader, willen wij de zorgen in de
samenleving in dit specifieke geval van glyfosaat wegen in relatie tot de
adviezen die we hebben. Ik ben het in de basis helemaal met mevrouw
Van der Plas eens dat wij normaal gesproken volledig afgaan op de
adviezen van de daartoe aangewezen instanties, net zoals wij dat doen in
de brief over een hele serie stoffen. Daar volgen we de lijn van de
adviezen van de instituten. Maar in dit specifieke geval van glyfosaat en
de relatie met parkinson hebben we gezegd dat we een net iets andere
weging maken en uitkomen op stemonthouding, juist om recht te doen
aan de balans tussen de adviezen van onze instituten, die we zeer
vertrouwen, en de zorgen die er leven in de samenleving. Bovendien
wijzen wetenschappers op een vermoedelijk verband. Het is niet aangetoond en er moet meer onderzoek komen. Vanuit dat perspectief kiezen
wij voor stemonthouding.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Dat vind ik gewoon heel raar. Ik lees in die andere brief over andere
stoffen. Ik zal even een paar voorbeeldjes noemen. De stof metiram: de
Europese Commissie stelt voor de toelating van de stof niet te verlengen
vanwege mogelijke risico’s voor toepassers en voor waterorganismen.
Over een andere stof staat: niet verlengen van de toelating vanwege
verwachte uitspoeling naar het grondwater en mogelijke risico’s. Het is
allemaal niet wetenschappelijk maar mogelijk, verwacht. Het zijn allemaal
zorgen, «het kan zijn dat». In het geval van glyfosaat zeggen EFSA en Ctgb
dat er gewoon geen hard bewijs is dat het zo is. Daar volgt de Minister het
Ctgb wel, maar in het geval van glyfosaat volgt de Minister het Ctgb niet.
De Minister zegt immers: ik onthoud mij van stemming. Het zou toch
logisch zijn dat de Minister ook hier zegt «wij volgen het Ctgb»?
Minister Adema:
Mevrouw Van der Plas citeert uit de brief over het mogelijke effect en zegt
dat dat dus niet wetenschappelijk is. Dat is wel degelijk wetenschappelijk.
Wetenschappelijk zijn er sterke aanwijzingen die maken dat het Ctgb
ervoor kiest om daar voorzichtiger te zijn. Het is dus niet onwetenschappelijk. Ik hoor termen voorbijkomen als «kaders zijn gebrekkig», «het
rammelt allemaal». Beste mensen, dit zijn instituten die heel goed werk
verrichten, met zeer hooggekwalificeerde mensen, die ook hoog staan
aangeschreven, die het werk uitvoeren. Natuurlijk is het altijd voor
verbetering vatbaar. Dat realiseren zij zich ook als geen ander. Maar het is
niet zo dat alles rammelt of dat alles gebrekkig is.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Dat heb ik niet gezegd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 27 858, nr. 639

35

Minister Adema:
Nee, nee, nee, maar dat hoor ik voorbijkomen, dus dit wil ik hier gezegd
hebben. Ik zeg niet dat dingen niet beter kunnen, maar ik zeg wel dat wij
in die zin bij de instituten die we daarvoor hebben aangewezen, moeten
vertrouwen op de kwaliteit die zij leveren.
De voorzitter:
Minister, ik zou u heel even willen onderbreken. Ik wil als voorzitter even
benadrukken dat we de instituten kunnen aanspreken, maar niet de
personen die er werken. Dat is vanuit de Kamer ook niet gebeurd. Daar wil
ik even scherp in zijn. Ik grijp ook in als er tussen Kamerleden onderling
verkeerde zaken worden gezegd. Maar ik heb dit goed gevolgd, en er is
hier niemand die personen die werkzaam zijn bij de instituten heeft
aangesproken dan wel aangevallen. Er zijn dus puur over de kaders
oordelen geveld, maar niet over de personen. Dat wilde ik even gemarkeerd hebben voor dit debat. Ik zag mevrouw Van der Plas als eerste met
haar vinger omhoog zitten.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Het was ook een antwoord op mijn vraag, voorzitter. De Minister heeft
helemaal gelijk: het Ctgb is wetenschappelijk. Dat heb ik net verkeerd
uitgelegd. Maar de kernvraag is voor mij: waarom volgt de Minister hierin
wél het Ctgb en wat glyfosaat betreft níét? Daarbij zegt hij niet: we
onthouden ons van een stem. Daar zegt hij namelijk: we zijn voor de
verlenging van het verbod. Er worden heel vaak Kamermoties niet
uitgevoerd, dus hier kan de Minister ook zeggen: ik volg hierin het Ctgb. Ik
snap die onthoudingsstem dus niet, want ik vind het vlees noch vis. Het is
een beetje de kool en de geit sparen. We durven niet te kiezen. Of zie ik
dat verkeerd?
Minister Adema:
Nee, het is zeker niet bedoeld om de kool en de geit te sparen, want dat
zou een verkeerde indruk wekken, ook naar buiten toe, zo van: ze durven
niet te kiezen, dus ze kiezen maar een middenweg. Dat zou slecht zijn, ook
richting de mensen die zorgen hebben. Maar het is juist richting de
mensen die zorgen hebben, juist richting de wetenschappers die zeggen
dat er een vermoeden is dat er een verband is en juist richting de mensen
bij het EFSA en bij het Ctgb, die ook zeggen: wij toetsen breed op
neurotoxiciteit, maar er is geen specifiek toetsingskader voor neurodegeneratieve aandoeningen zoals parkinson. Die combinatie maakt dat we op
dit moment in dit specifieke geval, waarbij het juist gaat om de relatie
tussen parkinson en glyfosaat, kiezen voor het onthouden van stemmen.
Dat doen we dus juist ook om recht te doen aan de zorgen die er leven in
de samenleving en om recht te doen aan de wetenschappers.
De voorzitter:
Ik kijk nog één keer naar de Kamerleden.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Ik heb eigenlijk even een persoonlijk feit. De Minister zei: er zijn hier
Kamerleden die zeggen dat de kaders rammelen. Dat heeft niemand hier
gezegd. Ik ben heel precies geweest. Ik zei nota bene precies hetzelfde als
de Minister: het let wel in de breedte, maar niet in de diepte op parkinson.
Ik weet dus niet voor wie die opmerking was bedoeld, maar ik heb het niet
gehoord. Ik zie mijn collega’s ook instemmend knikken.
De voorzitter:
Minister, dit is een persoonlijk feit. U hoeft daar niet rechtstreeks op te
reageren. Het is gewoon als statement bedoeld. Ik zou u willen verzoeken
om verder te gaan met de beantwoording.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 27 858, nr. 639

36

Minister Adema:
Nou, we luisteren dit debat later nog eens live af en dan gaan we kijken
wat er precies gezegd is.
Dan komen we volgens mij bij de beantwoording van de vragen terecht,
mevrouw de voorzitter. Allereerst een vraag van de heer De Groot: kan de
Minister reflecteren op de passage in de Kamerbrief over de zorgpunten
rondom glyfosaat? Er staat in mijn Kamerbrief inderdaad vermeld dat er
geen zorgpunten zijn, maar dat er wel een aantal open punten zijn, drie
om precies te zijn. Daarmee citeer ik de EFSA, die datzelfde heeft
aangegeven in hun beoordeling. Dat is dus geen beoordeling van deze
Minister van het werk van EFSA of zo. Ze hebben zelf aangegeven dat er
geen kritische zorgpunten zijn.
Dan de vraag van de heer Van Campen over het toetsingskader. We
hebben het al even gehad over wel of niet voorstemmen. Volgens mij heb
ik daar uitvoerig antwoord op gegeven, mevrouw de voorzitter.
Dat geldt ook voor de vraag van mevrouw Van der Plas over waarom wij
voor de lijn van onthouding kiezen.
Dan de alternatieven. We hebben het al even gehad over het terugdringen
van bijvoorbeeld het doodspuiten van graslanden. De vraag ten aanzien
van dat punt was ook of we dat per 2024 willen gaan doen. Wij willen het
vastleggen in een wettelijk kader, in een verordening, dus wij kunnen dat
niet doen. We hebben afgesproken dat we dat per 2025 gaan doen. We
willen dat stevig verankeren. De voorbereiding daarop vraagt gewoon om
bepaalde termijnen, ook Kamertermijnen enzovoorts. Vandaar dat we dat
dus niet al per 2024 kunnen doen, maar we gaan dat per 2025 zeker doen.
Dan de vraag van de heer De Groot over beroepsziekten, ook naar
aanleiding van een motie. Wij hebben daarover contact gehad met
bijvoorbeeld het RIVM om te kijken of het mogelijk is om dat op een
goede manier in kaart te brengen. Wij hebben in overleg met het RIVM
besloten om juist dat blootstellingsonderzoek te gaan doen, om op die
manier goed in kaart te krijgen wat die blootstelling doet. Daar zal
natuurlijk vooral ook de blootstelling onder boeren in worden meegenomen, zodat we een goed beeld hebben van de effecten van gewasbeschermingsmiddelen. En dan gaat het niet alleen over glyfosaat; dat is
veel breder. Op die manier proberen we goed in kaart te krijgen wat de
effecten van de gewasbeschermingsmiddelen op boeren zijn. Het zou
kunnen dat bepaalde ziekten daar als een beroepsziekte uit komen. Dat zal
dat onderzoek van het RIVM gaan uitwijzen. Natuurlijk kijkt men ook naar
het eventuele causale verband dat kan ontstaan door het onderzoek dat
we daarnaast hebben, specifiek over glyfosaat en parkinson.
Overigens zijn er in het kader van registraties ook weinig gegevens
bekend over parkinson en werk. Er zijn dus weinig gegevens bekend om
statistisch onderzoek naar te gaan doen. We hebben dat ook nagevraagd.
We hebben het daar met het RIVM over gehad: kunnen we op de een of
andere manier goed statistisch in beeld krijgen hoe dat zit? Dat is qua
concrete uitwerking moeilijk te doen. Vandaar dat ik het liever onderbreng
bij het bredere blootstellingsonderzoek, waarbij we ook breder met
gewasbeschermingsmiddelen aan de slag gaan.
Dan de vraag van mevrouw Akerboom over de agro-industriële belangen.
Daar heb ik al een antwoord op gegeven.
Mevrouw Bromet vroeg: heeft de Minister gesproken met fabrikanten?
Nou, de Minister in ieder geval niet. Ik heb u verteld wat er wel aan de
orde is geweest.
We komen al een heel end. Mevrouw Bromet vraagt mij om de Kamer
mee te nemen in de discussie die in het kabinet gevoerd is. Zoals u weet,
doen wij geen mededelingen over discussies die in het kabinet gevoerd
zijn. Maar dit is een kabinetsbesluit. Dit is niet alleen een besluit van deze
Minister; het is een besluit van het kabinet, dat ook in de boezem van het
kabinet en in de volle breedte is genomen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 27 858, nr. 639

37

De voorzitter:
U bent door uw interrupties heen, mevrouw Bromet, dus de Minister
vervolgt.
Minister Adema:
Dan de vraag van mevrouw Bromet of ik gesproken heb met andere
lidstaten, waaronder Duitsland. Ten eerste hebben we, zeker in dit dossier,
via de PV dagelijks contact met heel veel landen. We willen namelijk het
Europese speelveld op een goede manier in kaart hebben en houden.
Daarnaast heb ik natuurlijk ook bilaterale contacten met Ministers. Die
gaan over diverse onderwerpen, dus ook over glyfosaat. Ik heb met
diverse Ministers dit onderwerp op de agenda gehad. Van Duitsland is
bekend dat zij tegen gaan stemmen, voor zover we nu weten. Ik heb ook
contact gehad met mijn Franse collega. Het is nog onduidelijk wat daar
precies gaat gebeuren. U weet dat België inmiddels ook heeft besloten om
zich te onthouden van stemmen. Zij kiezen dus voor dezelfde route als wij.
Maar er is dus dagelijks contact, zowel ambtelijk als op politiek-bestuurlijk
niveau.
Dan een vraag van mevrouw Vedder: «Kunnen we de snelheid van de
sector op het gebied van innovaties bijbenen? Kan het ook sneller?
Kunnen we sneller innovaties toelaten? Wat zijn daarvoor de belemmeringen? Hoe kijkt de Minister naar het stimuleren daarvan?» We moeten er
in ieder geval voor zorgen dat betrouwbaar kan worden vastgesteld dat bij
het toepassen van innovatieve technieken de reductie van drift
aantoonbaar is, want anders kunnen we die technieken niet toepassen.
Dat is ook nodig, omdat die technieken in het Activiteitenbesluit geplaatst
moeten worden. Het Activiteitenbesluit stelt wettelijke eisen aan driftreductie in het gebruiksvoorschrift. Dat betekent dat die innovatieve
technieken ook moeten passen binnen de kaders van het Activiteitenbesluit. Ik vind eerlijk gezegd ook dat we de accenten eigenlijk moeten
verschuiven naar preventie rondom dit soort middelen en het stimuleren
van alternatieven, groene middelen. Daar moeten we veel meer op
inzetten. Nogmaals, ik vind ook dat de industrie op dit moment eigenlijk
nog veel te weinig groene middelen aandraagt voor toelating. We hebben
natuurlijk ook met het Ctgb afgesproken dat groene middelen voorrang
krijgen. Vandaar ook de separate kolom bij het Ctgb die groene middelen
kan doen. Wij stimuleren natuurlijk ook dit soort maatregelen via de
subsidiemodule geïntegreerde gewasbescherming. Die is op 1 september
opengesteld.
De heer Bisschop (SGP):
Ik hoor de Minister zeggen dat er vanuit de industrie veel te weinig groene
middelen worden aangereikt. Maar als ik breed mijn oor te luisteren leg,
zowel in de sector als in de aanpalende sectoren, dan hoor ik de klacht dat
die toelatingsprocedure ongelofelijk lang duurt. Het duurt eeuwen voordat
er iets wordt toegelaten. Nu overdrijf ik natuurlijk een klein beetje, maar
daar zit een knelpunt. Het is dus niet zo dat er te weinig middelen worden
ontwikkeld.
Minister Adema:
De toelatingsprocedures voor groene middelen duren inderdaad lang. Die
aanvragen kwamen bij de toelatingsinstanties ook op dezelfde stapel
terecht als die van de chemische middelen. Dan is het: wie het eerst komt,
wie het eerst maalt. Dat kon betekenen dat er eerst een aantal chemische
middelen werden onderzocht en dat je daarna pas aan de groene
middelen toekwam. Juist daarom hebben we gezegd: nee, we gaan dat
naast elkaar doen. Dus als er nu een groen middel binnenkomt, wordt dat
direct behandeld in de groene kolom. Dat komt nu dus niet meer
onderaan de stapel van chemische bestrijdingsmiddelen te liggen. We
hebben daar dus actie op ondernomen, want die klacht ken ik. Maar ik ben

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 27 858, nr. 639

38

het ook niet helemaal met de heer Bisschop eens. Ik vind namelijk ook
echt dat de industrie meer werk moet maken van groene middelen. Ik vind
dat het aantal groene middelen dat ter toetsing wordt aangeboden
gewoon nog achterblijft. Daar kan echt meer gebeuren. Ik wil daar de
industrie ook echt toe oproepen, want uiteindelijk moet het natuurlijk uit
de markt komen. Maar ik vind echt dat de industrie daar meer in kan doen.
De voorzitter:
Vervolgt u de beantwoording.
Minister Adema:
Dan de vraag van mevrouw Vedder over de milieubelastingdruk: we
moeten een beetje af van de kilogrammen en juist naar de milieubelastingdruk kijken. De sector werkt samen met Natuur & Milieu in het kader
van het Uitvoeringsprogramma Toekomstvisie gewasbescherming aan de
ontwikkeling van de milieu-indicator gewasbescherming, de MIG. Dat is
een instrument waarmee de teler hele goede keuzes kan maken qua
milieubelastingdruk. Ik ben er heel blij mee dat dit initiatief is genomen. Ik
zie de voorstellen uit de sector om dit verder uit te werken dan ook met
heel veel belangstelling en vertrouwen tegemoet.
Dan iets over de milieu-impact. Meneer Bisschop heeft daar ook iets over
gezegd. Ik heb daar net ook een antwoord op gegeven. Daarmee is dat
dus ook beantwoord.
Over het voorzorgsbeginsel hebben we het al gehad. Dit was dan mijn
kopje glyfosaat. Ik heb nog wel een aantal algemene vragen over
gewasbescherming.
De voorzitter:
Ik kijk heel even naar de commissie en naar de lijst om te zien wie er nog
vragen heeft.
De heer Van Campen (VVD):
Misschien niet als interruptie, maar ik heb de Minister gevraagd hoe hij
het voorzorgsbeginsel definieert. Hij zei dat dit een juridische term is,
maar hoe wordt die dan ingevuld? Ik had daar een discussie over met
meneer De Groot. Dat was een vraag, maar in z’n algemeenheid zou ik de
Minister ook willen vragen wat zijn boodschap is voor boeren die bij de
teelt niet zonder glyfosaat kunnen en straks misschien worden geconfronteerd met een situatie waarin ze die werkzame stof niet meer mogen
gebruiken. Wat adviseert de Minister hun om toch te voorkomen dat er
sprake is van plagen, ziekten en dergelijke?
Minister Adema:
Ik heb u aangekondigd – dat heb ik ook in een brief aangekondigd – dat ik
de WUR zal opdragen om te onderzoeken bij welke teelten glyfosaat op dit
moment eigenlijk het enige middel is. Ik wil komen tot een sterke reductie
van het gebruik van glyfosaat. We hebben het al even gehad over de gele
graslanden, het doodspuiten, het omkeren van graslanden. Daar hoeft het
bijvoorbeeld niet meer bij. Maar er zijn misschien teelten waar het wel bij
moet en waar het noodzakelijk is om het toe te passen. Ik wil graag van de
WUR een overzicht waar dit aan de orde is. Waar die noodzaak er niet
meer is, willen we kijken of we het daar kunnen beperken. Voorlopig
moeten we het wel kunnen blijven toepassen in de teelten waar dat
noodzakelijk is en waar geen alternatieven voorhanden zijn.
De voorzitter:
De allerlaatste vraag van de heer Van Campen van de VVD.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 27 858, nr. 639

39

De heer Van Campen (VVD):
Hoe past in dat opzicht het stemgedrag van de Minister daarbij? Hij zegt
eigenlijk «we onthouden ons van stemmen», maar het risico daarvan is
dat glyfosaat helemaal niet meer toegepast mag worden. Hoort bij de
inzet van de Minister – dat is de beweging naar geïntegreerde gewasbescherming – niet juist een voorstem in de Raad voor toelating?
Minister Adema:
Ik heb op een aantal momenten duidelijk gemaakt op basis waarvan wij in
die balans zijn gekomen tot de afweging om ons te onthouden van
stemmen. Daar blijf ik bij. Overigens, mochten er in Europa veel tegenstemmen zijn en het middel zou van de markt verdwijnen, dan is er ook
een uitfaseringsperiode van achttien maanden. Dus dan is het ook
morgen niet klaar. We zullen samen met de WUR kijken welke alternatieven we zo snel mogelijk voor de boeren kunnen regelen en of we de
boeren ook kunnen ondersteunen om die alternatieven toegepast te
krijgen. Daar is zorg voor. Daarom wil ik juist het onderzoek van de WUR
hebben, zodat we daar goed op voorbereid zijn. Maar vooralsnog, als het
toegepast blijft, dan zullen we ook het gebruik ervan willen beperken.
Bijvoorbeeld bij aardappelen zie je heel sterk dat boeren zeggen: we
hebben het eigenlijk wel nodig om de ziektedruk tegen te gaan. Dat snap
ik. Daar moeten we ook ruimte voor blijven geven, want de voedselproductie is van belang. Er zit ook een andere kant aan dit verhaal. Dit
betekent ook dat we stappen moeten zetten waar de voedselproductie niet
aan de orde is. Dan noem ik maar even de bloembollen en de lelieteelt.
Die zijn voorbijgekomen en ik weet dat daar zorgen over zijn. Ik merk dat
daar heel veel zorgen over leven in de samenleving. Ik wil er niet
lichtvaardig over doen. Ik wil de komende periode kijken hoe we daarin tot
een sterke reductie kunnen komen van gewasbeschermingsmiddelen. Ik
vind dat er op dit moment te veel gewasbeschermingsmiddelen worden
gebruikt in dat soort teelten. Volgens mij was het mevrouw Akerboom die
daarnaar vroeg. Ik ben het met haar eens. We moeten kijken hoe we
daarbij tot een sterke reductie kunnen komen van gewasbeschermingsmiddelen. Daar ga ik de komende periode op inzetten. We zitten natuurlijk
wel vlak voor een nieuwe kabinetsformatie, dus ik weet niet of ik echt nog
kom met voorstellen, maar ik wil wel met de sector in gesprek, want dit
moet echt minder. Ik ben dat zeer met mevrouw Akerboom eens.
De voorzitter:
Vervolgt u de beantwoording.
Minister Adema:
Voorzitter. Dan kom ik bij de VVD. De heer Van Campen was volgens mij
door zijn interrupties heen. Ik heb nog een paar vragen van hem liggen,
dus dat komt goed uit. Hij vraagt: «Hoe moet ik de brief van de Minister
lezen over de uitspraak van het kort geding over de lelieteler in
Boterveen? Hierin zegt de Minister dat uit analyse van het RIVM bleek dat
in Nederland één goedgekeurde stof is toegelaten qua chemische
structuur, die lijkt op bekende verboden stoffen met mogelijke neurodegeneratieve effecten. Daar wordt toch wel op getoetst? Graag een reactie.»
Het RIVM heeft verkend welke van de toen nog goedgekeurde stoffen
eigenschappen delen met stoffen die geassocieerd worden met neurologische aandoeningen. Daarbij kwam metiram als enige aandachtsstof
naar voren. Het is al even aan de orde geweest: het voorstel om te
stoppen met metiram ligt ook ter stemming voor. Ik ben van harte akkoord
met dat voorstel. Overigens wordt metiram al langere periode niet meer
gebruikt in Nederland.
Dan zeg ik iets over de vraag van de heer De Groot over de lobby om het
rekenmodel aan te passen. Hij zegt dat de Kamer niet goed geïnformeerd
is over de risico’s daarvan. Ik heb in de brief over de visitatie hier iets over

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 27 858, nr. 639

40

gezegd. Dat gaat met name over de uitzending van Zembla. Ik kan mij
goed voorstellen dat die uitzending bij u, maar ook bij anderen, zorgen
heeft opgeroepen. Die zorgen had ik ook toen ik dat hoorde en zag. Dat
zeg ik ook in de brief. Ik heb daar op 2 oktober een zeer intensief gesprek
over gevoerd met het Ctgb om boven water te krijgen wat daar precies
gebeurd is. Even voor de kijkers: het is een situatie die zich acht jaar
geleden heeft voorgedaan; er werd toen een model ontwikkeld om de
effecten op omwonenden te kunnen toetsen. Dat was een model in
ontwikkeling. Dat was niet eerder gebeurd, dus het was er toen ook nog
niet. Het Ctgb was de eerste in Europa die daarmee bezig was. Er is toen
geprobeerd om het model te optimaliseren.
Ik heb tegen het Ctgb gezegd dat het nooit zo mag zijn dat risico’s, als die
er zijn, onder het vloerkleed geveegd worden, bij wijze van spreken. Er
moet worden gecommuniceerd over álle risico’s die er zijn. Als er risico’s
zijn die niet kunnen worden uitgesloten, dan moet daarover ook worden
gecommuniceerd naar deze Minister en naar de samenleving. Er kwam
ook iets voorbij over een politieke afweging. Het Ctgb mag nooit een
politieke afweging maken. Dat moet altijd een inhoudelijkwetenschappelijke afweging maken. Dat is wat mij betreft redelijk digitaal.
Dat ga je niet wegen. Ik vind het ook van belang dat alles wat het Ctgb
doet gewoon transparant op de website te vinden is, alle stukken, want
het moet voor iedereen navolgbaar zijn wat het Ctgb doet. Ik heb daar dus
een uitvoerig gesprek over gehad met de directie en de voorzitter van het
Ctgb. Op basis van dat gesprek, waarin we ook deze casussen hebben
uitgediept, kan ik niet anders dan zeggen dat ik er het volste vertrouwen in
heb dat men zich ervan bewust is dat het toen niet goed is gegaan, dat
men de procedures heeft aangepast en dat het nu op een goede,
transparante, objectieve en feitelijke manier plaatsvindt. Zij hebben ook
aangegeven dat zij hierover eenduidiger en helderder hadden moeten
communiceren.
De voorzitter:
Dan komt de laatste interruptie van de heer Tjeerd de Groot voor u.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Fijn dat de Minister erkent dat het toen niet goed is gegaan. Tegelijkertijd
zie je dat er op het gebied van openheid en transparantie toch wel zaken
te verbeteren zijn. Ik zie de Ministers van LNV zich de afgelopen jaren, in
ieder geval sinds ik hier zit, ook verschuilen achter het Ctgb. Daarbij weten
we helemaal niet hoe er is gewerkt. Ik vind het Ctgb dus nog steeds een
soort onneembaar fort. Het is onduidelijk wat daar de afwegingen zijn. We
zien een Minister die zich daarachter verschuilt. Dat doet uiteindelijk ook
het vertrouwen in het bestuur allemaal geen goed. Is de Minister bereid
om een onafhankelijk onderzoek te laten uitvoeren naar het Ctgb?
Minister Adema:
Ten eerste vind ik de kwalificatie dat ik mij verschuil achter het Ctgb niet
passend. Ik sta hier en ik neem de volle verantwoordelijkheid voor de
dingen die ik besluit en doe. Dat is ook de rol die ik heb en het is ook de
rol van u om mij daarop te bevragen. Ik heb u gezegd dat wat zich heeft
afgespeeld, acht jaar geleden was, dat ik een indringend gesprek met de
directie en de voorzitter van het Ctgb heb gehad om juist deze casus uit te
diepen en dat ik op basis daarvan alle vertrouwen heb in het oordeel van
het Ctgb. U zegt: het is een onneembaar fort. Het Ctgb is een belangrijke
organisatie, die voor ons de toetsing doet. Het doet dus heel belangrijk
werk. Maar ik heb in de brief wel aangegeven – ik denk dat dat ook veel
belangrijker is – dat ik graag een analyse wil, niet zozeer van het werk van
het Ctgb of het werk van de EFSA, maar wel in zijn algemeenheid: hoe
toetsen we nou gewasbeschermingsmiddelen, hoe zijn die procedures,
hoe wordt er getoetst en levert dat wel een resultaat op waarin ook de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 27 858, nr. 639

41

laatste wetenschappelijke inzichten zijn verwerkt? Dat onderzoek wil ik
graag gaan doen. Je zou kunnen zeggen: daar zou een optimalisatie van
de toetsingsprocedures in kunnen zitten. Dat gaat dus niet over de vraag
of het Ctgb en de EFSA goed werken; het gaat erom of de procedures en
toetsingskaders zodanig zijn ingericht dat als we een advies krijgen, dat
advies ook echt langs de lijnen van de laatste wetenschappelijke inzichten
is meegenomen. Want ja, de wetenschap ontwikkelt zich. Er worden ook
steeds weer aanpassingen gedaan aan het toetsingskader. Ik zou dat
weleens onafhankelijk getoetst willen hebben om te zien of het inderdaad
op die manier gebeurt.
Dat onderzoek heb ik ook aangekondigd in de brief, zoals u heeft gelezen,
maar ik heb geen behoefte om het Ctgb aan een onderzoek te onderwerpen. Dat wil ik ook juist niet omdat we hebben kunnen zien dat er een
visitatie is geweest. Overigens is het Ctgb een van weinige instituten in
Europa die die visitaties doen. Ze hebben nu de derde visitatie gehad van
onafhankelijke wetenschappers, die ze ook niet zelf kiezen. Zij kiezen de
voorzitter. Zij benaderen iemand die voorzitter kan zijn van zo’n visitatie.
Vervolgens gaat die voorzitter zelf op zoek naar een team van experts dat
gaat kijken naar het Ctgb. Dat team licht het Ctgb door om te kijken of ze
het werk goed doen. De laatste keer hebt u kunnen zien dat een Engelse
wetenschapper gevraagd is om voorzitter te zijn. Ik vind het goed dat ze
dat doen. Dat is belangrijk. Dat doen ze nu voor de derde keer en er komt
echt een goed rapportcijfer uit. Ik vind het ook veel belangrijker dat we
ervan uit kunnen gaan dat er goed en juist getoetst is, dat de juiste
procedures zijn gevolgd en dat het toetsingskader breed en accuraat
genoeg is in relatie tot de laatste wetenschappelijke inzichten. Laten we
daarop focussen. Daar komt een onderzoek naar.
De voorzitter:
Vervolgt u de beantwoording. Of neem een slok water!
Minister Adema:
Dank u. Ja, ik praat mijn mond ook weleens wat droog.
Goed. Over de lelieteelt hebben we het al even gehad. Zoals ik heb
gezegd, ben ik het met mevrouw Akerboom eens dat we daar iets aan
moeten gaan doen.
Dan de vraag van de heer Bisschop over het uitvoeringsprogramma en de
financiële middelen. Meneer Bisschop zegt: zouden daar ook meer
financiële middelen voor beschikbaar kunnen komen? Dat kan misschien,
maar dat is wel aan een volgend kabinet. Na 22 november kan een nieuwe
formatie daar haar oordeel over vellen en kijken of er meer middelen
beschikbaar kunnen komen.
De heer Bisschop (SGP):
Daarvoor hebben we natuurlijk nog een begrotingsbehandeling. In het
kader daarvan kunnen we natuurlijk ook mooie dingen doen. Als de
Minister dan positief adviseert over de ingediende amendementen, dan
helpt dat wel.
Minister Adema:
U zult begrijpen dat ik de begroting van Landbouw redelijk goed ken.
Zoals u weet, is de begroting van Landbouw de kleinste begroting van het
Rijk. Ik zie op dit moment geen mogelijkheden om op de begroting van
Landbouw geld te vinden dat hiervoor toegepast kan worden.
De heer Bisschop heeft gevraagd naar de CE-markering. Ik ben erg blij dat
er een Europese mogelijkheid is om biostimulanten goedgekeurd te
krijgen. Er is echter nog geen nationaal toetsingskader. Dit wordt wel bij
de toekomstige aanpassing van de meststoffenregelgeving meegenomen.
Dan kom ik bij de vraag van de heer Bisschop over het vakmanschap van
de boer: wordt er ook ruimte geboden aan vakmanschap in de SUR? Als

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 27 858, nr. 639

42

Nederland zeggen wij dat wij geen verplichte teeltvoorschriften willen. Dat
doen andere landen wel. Daarmee geven we ruimte aan de boer. Zoals u
weet, zijn we ook aan het nadenken over en aan het inzetten op besturing.
Ik denk in dat verband ook aan de discussie die ik met de heer Van
Campen heb gehad. Ik denk dus dat we de komende tijd – dat heeft even
tijd nodig – een goede systematiek voor stoffenbalansen en dat soort
zaken moeten ontwikkelen voor doelsturing. Zoals u weet, heeft dit
kabinet ook geld vrijgemaakt om juist in te zetten op doelsturing, zodat de
boer ook weer meer stuurt op zijn eigen erf. Geen boerenerf, ook niet bij
akkerbouwers, is hetzelfde. Elke boer wil het graag op zijn eigen manier
doen en wil daarop afgerekend worden. Ik ondersteun dat van harte, maar
dan moeten we het op een goede manier met elkaar gaan inregelen en
goed zorgen dat datgene wat wij doen ook goed geborgd is. Dat gaan we
ontwikkelen in het kader van doelsturing. Nogmaals, wij willen in ieder
geval, ook bij de SUR, erop inzetten dat het vakmanschap gestimuleerd en
niet belemmerd wordt. Daar vragen we ook steeds aandacht voor in de
Raadswerkgroepen rondom de SUR.
De laatste vraag is of de zaadcoating een aparte toelating krijgt in de
regelgeving. Zaadcoating gaat over het coaten van het zaad, om daarmee
te voorkomen dat er later gewasbeschermingsmiddelen zouden moeten
worden aangebracht. In het Commissievoorstel voor duurzaam gebruik
van gewasbeschermingsmiddelen zijn voorschriften opgenomen voor
geïntegreerde gewasbescherming. Deze moeten ervoor zorgen dat
professionele gebruikers eerst preventieve maatregelen treffen,
monitoren en pas dan overgaan tot het gebruik van middelen als laatste
redmiddel. Dat is de geïntegreerde gewasbescherming die we ook hier in
Nederland toepassen. Het toepassen van zaadcoating met gewasbeschermingsmiddelen als preventieve behandeling past niet goed binnen de
kaders van de geïntegreerde gewasbescherming, want je begint hier met
gewasbeschermingsmiddelen. Maar het kan te rechtvaardigen zijn, als
heel duidelijk is dat zaadcoating uiteindelijk leidt tot het minder gebruiken
van gewasbeschermingsmiddelen. Dat moet wel duidelijk aantoonbaar
zijn. Dan zou je het kunnen toepassen, anders is het een beetje de wereld
op zijn kop. Want dan begin je bij gewasbeschermingsmiddelen, terwijl
we dat in de geïntegreerde gewasbescherming eigenlijk als laatste optie
zien. Waar het dus kan leiden tot minder gebruik van gewasbescherming
in de teelt, is zaadcoating een oplossing.
Dank u wel, mevrouw de voorzitter.
De voorzitter:
Dank u wel. Dan zie ik dat er nog één vraag is van de heer Bisschop, SGP.
De heer Bisschop (SGP):
Als het gaat over geïntegreerde gewasbescherming, lijkt het mij dat het
aspect van preventie en preventief acteren daar onderdeel van uit moet
maken. Als ik de Minister zo beluister, is preventief opereren niet aan de
orde, want dat hoort er niet bij. Maar die zaadcoating werkt juist
preventief.
Minister Adema:
Ik heb met twee woorden gesproken, meneer Bisschop. Dat doet u ook
altijd, neem ik aan. Ik heb gezegd dat het aan de ene kant niet zo mag zijn
dat we maar met zaadcoating beginnen terwijl er verderop ook steeds
weer gewasbeschermingsmiddelen worden gebruikt. Want in de stappen
die we zetten voor geïntegreerde gewasbescherming is juist chemie een
van de laatste stappen. Alleen daar waar zaadcoating aantoonbaar leidt
tot minder gebruik van gewasbeschermingsmiddelen, tot een reductie van
gewasbeschermingsmiddelen verderop bij de teelt, is zaadcoating een
goede oplossing. Dat ben ik met de heer Bisschop eens. Maar dat wil niet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 27 858, nr. 639

43

zeggen dat alle zaadcoating een goede oplossing is. Ook daar moeten we
selectief mee omgaan.
De voorzitter:
Dank u wel. Dat was de beantwoording van de zijde van het kabinet in
eerste termijn. Ik kijk naar mijn linkerzijde om te zien of daar behoefte is
aan een tweede termijn. Dat is het geval. Het is gebruikelijk om in tweede
termijn een spreektijd te hanteren die een derde is van de spreektijd in
eerste termijn. We zitten vrij krap in de tijd, maar ik zou zeggen: we
hebben anderhalve minuut per persoon, per fractie. Dat moet zeker
lukken. Het woord is aan de heer Tjeerd de Groot, D66.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Dank aan de Minister voor de beantwoording. Het lichtpuntje van vandaag
is dat in ieder geval het onnodig geel spuiten van graslanden gestopt gaat
worden. Dat is echt winst. Eindelijk! Na vijf jaar van weerstand door het
ministerie, het Ctgb, gaat het nu gebeuren. Heel goed! Fijn!
Ik had een debatje met de Minister over de vraag of hij zich Minister van
algemeen bestuur acht. Ik vond dat een serieus debat, omdat moties die
de Kamer heeft aangenomen, keer op keer niet werden uitgevoerd. Die
moties gaan over grondwaterbeschermingsgebieden. De wet uit 2011 zegt
de Minister gewoon wat hij heeft te doen, maar de Minister doet dat niet.
Het ministerie doet het niet. Het ging ook over een aantal andere zaken. Ik
herhaal de vraag toch. Hoe kan het dat die moties niet worden uitgevoerd? Dat kan toch niet de bedoeling zijn? Af en toe gaat de Kamer toch
ook over de articulatie van het algemeen belang? Dat is wat wij hier zo
goed mogelijk proberen te doen.
Voorzitter. Ook is de vraag niet beantwoord wat de kritieke zorgpunten zijn
en wat de Minister dan wel een aanvaardbaar risico acht. Waarom was de
graslandmotie eerst juridisch niet uit te voeren en nu wel? Ik wil daar toch
eigenlijk een verklaring over krijgen.
Wat betreft de beroepsziekten zou ik toch aan de Minister willen vragen
om te kijken of er een onderzoek naar postcode mogelijk is. Dan krijg je in
ieder geval een soort kaart van Nederland.
Voorzitter. Ik wil graag een tweeminutendebat aanvragen.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, meneer Tjeerd de Groot van D66. Nu ga ik naar mevrouw
Akerboom van de Partij voor de Dieren.
Mevrouw Akerboom (PvdD):
Dank u wel, voorzitter. Ik wil de Minister danken voor de beantwoording,
maar helaas overheerst bij mijn partij nog steeds de teleurstelling. De wil
van de Kamer is geschoffeerd doordat hij niet tegen glyfosaat heeft
gestemd. De Minister had een kans om een signaal af te geven aan de
Europese Commissie en zich aan te sluiten bij de tegenstemmers. Als de
Minister het voorzorgsbeginsel echt serieus zou nemen, dan zou hij
tegenstemmen, zodat glyfosaat uit de handel zou worden genomen totdat
bewezen is dat het niet schadelijk is. Dan zou hij maatregelen aankondigen tegen de lelieteelt in plaats van net als zijn voorgangers weer een
vruchteloos gesprek aan te gaan met de sector.
We hebben het vandaag veel over gezondheid gehad. Ik wil hierbij nog
benadrukken dat landbouwgif ook gigantische gevolgen heeft voor de
biodiversiteit. Daar is vorige week ook een ronde over geweest. Kijk
hiervoor bijvoorbeeld naar het onderzoek van dr. Geissen waarin staat
hoe de hele bodem eigenlijk verziekt wordt door dit middel, doordat het
ook goede schimmels en bacteriën doodt. De landbouw staat voor een
hele grote transitie. Daar hadden we vandaag een grote stap in kunnen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 27 858, nr. 639

44

maken, maar ik kan alleen maar concluderen dat we weer een kans gemist
hebben.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Akerboom. Dan ga ik naar mevrouw Bromet,
GroenLinks-PvdA.
Mevrouw Bromet (GroenLinks):
Voorzitter. Het is eigenlijk best knap van deze Minister dat hij iedereen in
de Kamer ontevreden achterlaat na dit debat. De meerderheid van de
Tweede Kamer heeft namelijk gezegd: ga tegenstemmen in Brussel. De
minderheid zegt: u had vóór moeten stemmen. Door de middenweg te
kiezen, is iedereen ontevreden. Ik twijfel zelf nog waar ik het meest boos
over ben. Want ik ben niet teleurgesteld. Ik ben gewoon boos. Ik ben boos
dat er een Minister is die zijn eigen gang gaat, zich niks aantrekt van de
Tweede Kamer, terwijl dat het hoogste orgaan is. Ik ben ook boos dat de
Minister niks gaat doen voor al die mensen die naar dit debat kijken en
helemaal niet gevraagd hebben om dag in, dag uit glyfosaat in te ademen,
maar die misschien wel bang zijn om een ziekte te krijgen.
Ik ga hier nog eventjes een nachtje over slapen.
De voorzitter:
Dank u wel. Voor u gaat slapen, luisteren we nog heel even naar Van
Campen, VVD.
De heer Van Campen (VVD):
Voorzitter. Ik denk dat het een van de laatste redenen op aarde is waarom
ik me ooit verkiesbaar heb gesteld voor het parlement: het verdedigen van
een werkzame stof in de gewasbeschermingsmiddelen. Maar ik heb het
toch gedaan, niet zozeer vanwege het gewasbeschermingsmiddel, maar
omdat ik vind dat we ons in dit huis moeten baseren op wetenschappelijke adviezen. Ik waardeer de brief van de Minister. Ik waardeer de
stappen die hij zet om de onzekerheid over gezondheidseffecten die echt
uit de wereld moet worden genomen, te slechten. Tot dat punt: allemaal
goed. Wat mijn fractie betreft hoort daar dan op dit moment, hoe
ongemakkelijk dat misschien ook voelt, de conclusie bij: instemmen met
de toelating van de werkzame stof. Daar kiest de Minister niet voor en dat
vind ik jammer.
Tot slot één laatste vraag. De Minister heeft aangegeven dat van precedentwerking waarschijnlijk geen sprake kan of zal zijn, omdat die eerder
ook niet heeft plaatsgevonden. Is hij bereid om advies te vragen aan de
landsadvocaat, dus om te vragen of de landsadvocaat het ook zo ziet? Ik
vrees namelijk echt dat we, als we afstappen van de systematiek van het
aannemen van adviezen van wetenschappelijke instituties, de bietenbrug
opgaan en we hier over een paar weken staan over een andere werkzame
stof. Is de Minister daartoe bereid? Graag een reactie.
De voorzitter:
Dat was de heer Van Campen, VVD. Dan gaan we naar de heer Bisschop,
SGP.
De heer Bisschop (SGP):
Voorzitter, dank. Dank ook aan de Minister voor de beantwoording van de
vragen en voor zijn reflecties. Inderdaad, ik ben ook niet helemaal
tevreden met de keus die gemaakt is om ons te onthouden van stemming.
Ik had graag gezien dat de Minister een andere Kamermotie had uitgevoerd, namelijk die uit 2021 waarin de Kamer heeft uitgesproken dat wij
ons moeten onthouden van eigenstandige politieke oordelen over
ingewikkelde chemische zaken en we vooral het oordeel van de toelatingsinstanties moeten volgen. Dat ging toen over de toelating van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 27 858, nr. 639

45

middelen buiten de landbouw. Dat gebeurt niet en ik vind dat een beetje
een gemiste kans. Ik zou de Minister daarin stevigheid willen toewensen.
Mijn tweede punt. Wat mij stoort ... Nee, dat is het foute woord. Wat ik
echt mis in deze discussie is de doordenking: als je dit nu abrupt verbiedt
en dus een overgangstijd van anderhalf jaar krijgt, wat betekent dat dan
voor de voedselzekerheid en de voedselproductie? Leidt dat dan niet tot
voedselarmoede, met alle gevolgen van dien zoals hogere prijzen en een
hogere import, waardoor je in feite de milieuwinst weer kwijt bent of
enorm veel maatschappelijke schade aanricht? Mevrouw Van der Plas
heeft dit punt zonet ook genoemd, en ik wil daar nog wel even een
streepje onder zetten.
Dank.
De voorzitter:
De streep is getrokken. Dan mevrouw Van der Plas namens BBB.
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Dank u wel. Ik wil daar ook nog wel even op doorgaan. Ik vind namelijk
dat we in Nederland echt bezig zijn met het stellen van hele verkeerde
prioriteiten. Zeker is de volksgezondheid van groot belang. Veilig voedsel
is ook van groot belang. Maar ik houd in deze Kamer al tweeënhalf jaar
pleidooien, net als de heer Bisschop, om te waken voor voedselschaarste
en om onze voedselzekerheid te bewaken. Nederland is een land met een
goed klimaat en met een fantastische infrastructuur, met rivieren en met
vruchtbare landbouwgrond, die wij optimaal kunnen gebruiken voor
voedselproductie. Je ziet aan alle kanten dat daaraan geknabbeld wordt.
Dan is het stikstof, dan is het CO2, dan is het weer fosfaat, dan is het weer
dierenwelzijn, dan is het weer diergezondheid en nu zijn het de gewasbeschermingsmiddelen. We zien de ontwikkelingen in de wereld. Dat is een
instabiele wereld, met wat er nu in Israël is gebeurd maar ook met
Rusland en Oekraïne, Servië en Kosovo en Amerika en China. Ik ben
gewoon bang dat we op een gegeven moment op een punt komen
waarop we die essentiële goederen kei- en keihard nodig hebben. Dan
praat ik niet alleen over Nederland maar over heel Europa. Wij moeten als
Europa zorgen dat we zelfvoorzienend zijn in onze essentiële goederen.
Ik doe nogmaals met klem een oproep, zowel op Nederland als op Europa.
Jongens, pas op met waar we mee bezig zijn. Er kan een periode komen
waarin we ons voedsel kei- en keihard nodig hebben. Als wij afhankelijk
worden van importen, en dat kan echt gebeuren ...
De voorzitter:
Wilt u zo afronden?
Mevrouw Van der Plas (BBB):
Dat kan echt gebeuren en dan hebben we echt een heel erg groot
probleem. Daarmee wil ik graag afsluiten.
Dank u wel.
De voorzitter:
Dank u wel, mevrouw Van der Plas namens BBB. Dan kijk ik naar mijn
rechterzijde om te zien hoelang het kabinet nodig heeft. Kunt u direct door
of heeft u een korte schorsing nodig?
Minister Adema:
Zullen we eens kijken of we direct door kunnen?
De voorzitter:
Graag.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 27 858, nr. 639

46

Minister Adema:
Goed. Er zijn een aantal vragen.
De heer De Groot vraagt in hoeverre ik ook in bestuurlijke zin de juiste
keuzes maak en ook ... Welke term gebruikte de heer De Groot ook
alweer?
De heer Tjeerd de Groot (D66):
«Een Ministerie van algemeen bestuur» is de term.
Minister Adema:
O, ja. Natuurlijk hebben wij te maken met algemeen bestuurlijke procedures, processen. U zegt in uw bijdrage dat ik een aantal moties niet zou
uitvoeren. Dat is niet aan de orde. Ik voer de moties wel uit. Anders had u
van mij het bericht ontvangen dat ik de moties niet uitvoer. Wij hebben de
goede gewoonte dat moties worden uitgevoerd tenzij u een bericht
ontvangt dat de motie niet of anders wordt uitgevoerd. U noemde een
paar specifieke moties. Als u de behoefte heeft om daar een korte
rapportage over te ontvangen, dan wil ik die u zo spoedig mogelijk doen
toekomen.
Dan de vraag over «eerder een juridisch argument». Ik kan dat niet echt
helemaal goed plaatsen. Ik weet wel dat wij een juridisch kader nodig
hebben. Wij hebben destijds gezegd dat wij niet snel kunnen komen tot
een verbod op het geelspuiten van grasland. Er is een kader nodig om dat
op een goede manier te regelen. Op het moment dat je zo’n stap zet, dient
er ook een verplicht alternatief te zijn. Dat is logisch. Die criteria moeten
wel goed vastgelegd worden. Die zullen dan ook straks per ministeriële
regeling worden uitgewerkt. Daar is ook onderzoek voor nodig. Dat is
eigenlijk de reden waarom we dat niet snel kunnen invoeren, maar we
gaan dat juridisch op een goede manier borgen zodat er echt een verbod
komt op het toepassen van het doodspuiten en het keren van grasland.
De voorzitter:
De heer Tjeerd de Groot van D66, graag kort.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
De Minister zegt dat hij niet helemaal kan plaatsen dat het juridisch niet
uit te voeren is, maar dat is wat hij schrijft op 19 oktober 2022 in reactie op
de motie van 26 april 2018. Daar zegt u ...
De voorzitter:
«De Minister» zegt daar.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
De Minister ... Ja, ik blijf dat lastig vinden. Hij zegt: «Er is al met al
geconcludeerd dat dit deel van de motie van het lid Tjeerd de Groot over
het resetten van grasland juridisch niet uit te voeren is.» Dus ik herhaal
mijn vraag: waarom kon dat toen niet? Nu zegt u het nog een keer in uw
brief van 19 oktober 2022. Waarom kon het toen niet, terwijl u het nu
gewoon gaat doen? Heeft u de Kamer toen verkeerd geïnformeerd? Dat is
een serieuze vraag.
Minister Adema:
Nee. U noemt overigens twee keer 19 oktober ’22. Ik heb op dit moment
die kennis even niet beschikbaar. Ik kan u daar nog wel even een brief
over doen toekomen, maar nogmaals, wij gaan het nu juridisch inkaderen.
Wij zorgen ervoor dat het in een ministeriële regeling wordt uitgewerkt. Er
wordt ook onderzoek gedaan naar een alternatief, want er moet een
alternatief beschikbaar zijn. Dan wordt het echt een wijziging in het Besluit
gewasbeschermingsmiddelen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 27 858, nr. 639

47

De heer Tjeerd de Groot (D66):
Het lijkt inderdaad ... De heer Van Campen zegt: krijg je een keer je zin en
dan is het nog niet goed! Maar dit is heel serieus. Uw voorganger,
Minister van LNV Carola Schouten, zei over die motie uit 2018: ik kán de
motie niet uitvoeren. Toen hebben wij de parlementair advocaat
ingehuurd. Die zei: u moet ’m uitvoeren, want de wet verplicht u daartoe.
Toen hebben we nog een keer een motie ingediend, maar keer op keer
heeft u aan de Kamer geschreven: het kan niet, want het Ctgb enzovoort;
het is juridisch niet te doen. Ik citeerde u hier. Ik wil echt een brief, want is
er met onze tenen gespeeld? Ik voel me echt beetgenomen, want het was
zo taai dat ik echt wil weten waarom het nu wel kan en eerst met reden
omkleed niet, terwijl wij als parlement en ook anderen daar een positie in
hadden. Ik vind het buitengewoon interessant om te horen hoe dit nou
precies zit. Ik wil het echt precies weten.
Minister Adema:
U krijgt hier een brief over, hoor. Dat gaan we doen, maar ik herhaal toch
ook eventjes dat deze Minister na zijn aantreden al vrij snel heeft gezegd
dat wij hiermee aan de slag gaan en dat wij ervoor gaan zorgen dat er een
alternatief komt en dat het keren van grasland niet meer met glyfosaat
gaat gebeuren. Dat gaan we nu verder verankeren in een regeling. Dus
deze Minister is in ieder geval al heel snel van start gegaan om dit te gaan
regelen. Voor de rest zal ik een brief sturen.
De voorzitter:
Minister, u zei een brief toe, maar daar moeten wij ook altijd een datum bij
noteren.
Minister Adema:
Ik kijk even achter mij als u het niet erg vindt.
De voorzitter:
Ik hoor: voor het reces.
Minister Adema:
Voor het reces.
De voorzitter:
Staat genoteerd: voor het verkiezingsreces.
Minister Adema:
Of na het ministeriële tijdperk/reces van deze Minister. Haha.
De voorzitter:
Zolang u hier nog zit, horen wij graag uw antwoorden. U vervolgt.
Minister Adema:
Gaat komen. Gaat komen.
Mevrouw de voorzitter. Dan de vraag van de VVD over de precedentwerking. Wij hebben in de brief onze keuze duidelijk gemaakt in die zin dat
het in dit geval een politiek-bestuurlijke afweging is geweest. In die
politiek-bestuurlijke afweging hebben we ervoor gekozen om in dit unieke
geval in de relatie glyfosaat-parkinson deze keuze te maken. Daarmee
zeggen we ook dat dit geen precedent schept voor andere gevallen, want
het gaat specifiek om dit unieke geval. Daarom is de beschrijving zoals die
is. Een onderzoek door de landsadvocaat heeft daar verder geen toegevoegde waarde.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 27 858, nr. 639

48

De heer Van Campen (VVD):
Ik vind het heel mooi dat de Minister dat zo ziet, maar ik kan me ook
voorstellen dat er misschien partijen zijn die in deze situatie met deze
uitspraak en deze brief van de Minister in de hand naar de rechter stappen
en zeggen: zo kennen we er nog wel een paar! Eigenlijk vraag ik of de
Minister zijn geruststellende woorden in de richting van de Kamer dat er
geen sprake zou zijn van precedentwerking, ook onafhankelijk juridisch
zou willen staven bij de landsadvocaat. Het zou mij weer een motie
schelen als de Minister dat gewoon zou toezeggen.
Minister Adema:
Toch ga ik dat niet doen. Wij hebben ook juristen in dienst die hiernaar
kijken, die meekijken met dit soort brieven. De omschrijving is zoals die is,
juist om ervoor te zorgen dat er geen precedentwerking is. Politiekbestuurlijk heeft het kabinet ruimte om een keuze te maken, dus ik vind
het niet nodig om daar nog een keer een onderzoek door de landsadvocaat naar te laten doen.
De heer Van Campen (VVD):
Dat dacht de Minister ook in het geval van die teler in Drenthe waar de
rechter, ondanks alle toegelaten werkzame stoffen, uiteindelijk toch een
andere afweging heeft gemaakt. Ik zou willen dat de Minister gelijk had,
maar de werkelijkheid is dat er in de praktijk wel degelijk besluiten kunnen
worden genomen door de rechterlijke macht die afwijken van de wil of de
inzet van het kabinet. Daar komt mijn zorg vandaan. Toch weer die
bietenbrug!
De voorzitter:
De bietenbrug zijn we al zo vaak op inmiddels!
Minister Adema:
Ik ben eigenlijk heel blij dat de heer Van Campen dit voorbeeld noemt,
omdat het daar juist gaat om stoffen die langs de hele formele lijn van
toelating zijn toegelaten voor gebruik in de lelieteelt. Daarin maakt de
rechter een andere afweging. Stel dat ik vooraf het verzoek had ingediend
bij de landsadvocaat: wij hebben hier stoffen die zijn toegelaten; wat zou
jij ervan vinden als dit voor de rechter komt? Nou, ik kan u verzekeren dat
de landsadvocaat dan had gezegd: het is formeel toegelaten via de
formele procedures, dus er is geen aanleiding om te verwachten dat het
anders gaat. Toch ging het daar even anders. Dus juist dit voorbeeld laat
zien dat je zo zorgvuldig mogelijk moet werken, maar ook dat, ook al is het
via de formele weg toegelaten, andere wegen naar de rechtbank kunnen
leiden.
De voorzitter:
Vervolgt u de beantwoording.
Minister Adema:
Mevrouw Akerboom had nog een opmerking over de biodiversiteit. In de
brief komt ook het punt naar voren dat we naast het toetsingskader voor
parkinson ook iets willen doen met biodiversiteit. Daar is dus aandacht
voor. Daar gaan we iets aan doen.
Mevrouw Bromet zegt dat er niks wordt gedaan met de zorgen over de
gezondheid van mensen. Ik bestrijd dat echt. Ik wil dat hier wel gezegd
hebben. Wij moeten ons altijd baseren op wetenschappelijke uitgangspunten. Ik heb gezegd dat het vermoeden bestaat dat er een relatie is
tussen parkinson en glyfosaat. Op basis van de zorgen die leven bij
mensen over hun gezondheid, kiezen wij ervoor om ons te onthouden van
stemmen, maar – dat vind ik nog veel belangrijker – wij starten ook een
onderzoek op naar deze zorgen om helder te krijgen of die terecht zijn, ja

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 27 858, nr. 639

49

of nee. Als die zorgen terecht blijken te zijn op basis van het onderzoek,
wordt er direct gestopt met glyfosaat. Ik weeg wel degelijk de gezondheid
van mensen. Die gaat bij mij voor alles, ook in deze besluitvorming. Die
vind ik buitengewoon belangrijk. Het frame dat ik niks zou doen met de
zorgen over de gezondheid van mensen, werp ik echt ver van mij. Dit
besluit laat alleen maar zien hoe zorgvuldig we willen omgaan met die
gezondheid en dat we ervoor zorgen dat we goede wetenschappelijke
rapporten hebben over de gezondheid van mensen, waar we direct naar
kunnen handelen.
Dan had ik nog één vraag van de SGP: leidt dit niet tot hogere prijzen? Ik
heb ook aangegeven dat we in het WUR-onderzoek willen kijken naar de
mogelijkheden om glyfosaat te beperken. Ik wil naar een forse beperking
van glyfosaat; laat daar geen misverstand over bestaan. Maar ik zeg
daarbij dat het gaat om het gebruik van glyfosaat op de plekken waar het
niet gaat over de voedselproductie, zodat die niet in het gedrang komt.
Dat staat ook duidelijk in de brief. Ik hecht eraan om dat te zeggen. Laat
dat beeld niet ontstaan, want ik vind dit wel van belang. Vandaar dat we
tegen de WUR zeggen: ga dat onderzoeken, zodat we daar een goede
afweging in kunnen maken en zodat we kunnen kijken in welke sectoren
we wel tot een beperking kunnen komen van glyfosaat, waar dat echt kan,
waar de ruimte is en waar de voedselproductie niet in het gedrang komt.
De voorzitter:
Dank u wel. Dank aan de Minister voor zijn beantwoording in de tweede
termijn. Dan zijn wij bijna aan het einde gekomen van dit debat, maar niet
voordat ik de toezeggingen heb voorgelezen.
De eerste toezegging.
– De Staatssecretaris van IenW zal de Kamer voor het einde van 2023
informeren over de consequenties van het advies van de Raad van
State over het geamendeerde wetsvoorstel over gewasbestrijdingsmiddelen en over de stand van zaken van het wetsvoorstel.
De tweede toezegging.
– De Minister zal ten aanzien van de lelieteelt bezien of er gekomen kan
worden tot een reductie van gewasbeschermingsmiddelen, en in
overleg treden met de sector.
Daar staat nog geen datum bij.
Minister Adema:
Overigens hebben we gezegd dat dat geldt voor de sierteelt, dus niet
alleen voor de lelieteelt, maar ook breder voor de bollenteelt.
De voorzitter:
Maar welke datum kan daarbij gezet worden?
Minister Adema:
Ik heb ook gezegd dat we in gesprek gaan en dat het echt aan een volgend
kabinet is als daar maatregelen genomen moeten worden. We gaan wel
alvast in gesprek om te kijken of we zaken kunnen voorbereiden, maar het
is echt aan het volgende kabinet om daar maatregelen in te nemen en met
uw Kamer te delen.
De voorzitter:
We kunnen het niet als toezegging noteren als er geen datum bij zit. «Een
volgend kabinet» is te vaag.
Minister Adema:
Dat zal er toch heel snel zijn, mevrouw de voorzitter?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 27 858, nr. 639

50

De voorzitter:
We nemen dan als datum «in het tweede kwartaal» op en we zullen het
nieuwe kabinet wijzen op dit debat.
De derde toezegging.
– De Minister zal de Kamer nadere informatie toezenden over de
uitvoering van de moties die door de heer De Groot zijn genoemd.
Ook daar staat nog geen datum bij. Is die genoemd?
Minister Adema:
Zeker: voor het reces.
De voorzitter:
O, dat was ook voor het verkiezingsreces. Excuus.
Dan komt de vierde toezegging.
– De Minister zal de Kamer voor het verkiezingsreces schriftelijk
informeren over de juridische basis voor het verbieden van het
bespuiten van graslanden met glyfosaat, ter uitvoering van de
motie-De Groot, en over hoe de Kamer is geïnformeerd.
Die twee horen bij elkaar.
De heer Tjeerd de Groot (D66):
Ik wil even precies zijn; ik doe een beetje een Pieter Omtzigtje. Het gaat
echt om een feitenrelaas: hoe is de Kamer tot nu toe geïnformeerd, wat
heeft de Minister geschreven, wat was de achtergrond daarvan en
waarom kan het nu wel? Daar gaat het om.
De voorzitter:
Helder. Daar komen ze vast uit.
Er is een tweeminutendebat aangevraagd door de heer Tjeerd de Groot,
D66. Ik wijs de leden erop – het kabinet zal dat ongetwijfeld ook weten –
dat dat met potlood al is bijgeschreven op het plenaire schema voor
morgenavond om 20.00 uur. Dat is dus over 23 uur.
Daarmee zijn we echt aan het einde gekomen van deze vergadering van
de vaste commissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en
hebben we het debat Gewasbeschermingsmiddelen gehad. Dank u wel,
allen. Wel thuis en tot morgen!
Sluiting 21.00 uur.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 27 858, nr. 639

51