Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2023–2024

36 180

Doen waar Nederland goed in is – Strategie voor
Buitenlandse Handel en
Ontwikkelingssamenwerking

Nr. 78

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR BUITENLANDSE HANDEL EN
ONTWIKKELINGSSAMENWERKING
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 19 oktober 2023
Op 25 september jl. sprak ik met de BHOS-commissie van uw Kamer over
de recente aardbeving in Marokko, de overstromingen in Noordoost-Libië
kort daarop en de internationale en Nederlandse respons op beide
rampen.
Als toegezegd op vragen van het lid Hammelburg (D66) deel ik graag de
visie van het kabinet op de rol van Rijksoverheid en Ministerie van
Buitenlandse Zaken als het gaat om spontane (kleinschalige) particuliere
betrokkenheid bij internationale crises en rampen.1 Hiertoe schets ik graag
eerst hoe de internationale noodhulpverlening is ingericht, dan hoe de
respons uit de samenleving vorm krijgt, wat lessen zijn over ondersteuning van de overheid, om vervolgens te komen tot vervolgstappen.
Internationale noodhulpverlening
De eerste verantwoordelijkheid om te reageren op een crisis met
humanitaire gevolgen ligt bij de regering en autoriteiten van het betreffende land. Als zij daarin niet of onvoldoende kunnen voorzien wordt om
internationale ondersteuning gevraagd. Die ondersteuning kan via een
internationale hulpvraag verlopen of het getroffen land kan bilateraal
enkele landen om hulp vragen.
Internationale inzet voor het lenigen van humanitaire noden gebeurt via
het noodhulpsysteem waarin VN, het internationale Rode Kruis/Rode
Halve Maan en gespecialiseerde NGO’s samenwerken. Zij doen dat samen
en in afstemming met nationale en lokale counterparts. Nationale
overheden en lokale samenleving spelen immers een grote rol in het
mobiliseren van hulp.
1

kst-36180-78
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Kamerstuk 36 180, nr. 75.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 180, nr. 78

1

De Nederlandse overheid draagt aan dit internationaal gecoördineerde
systeem bij door het werk van genoemde organisaties mogelijk te maken.
Dat doen we met voorspelbare en flexibel in te zetten financiering die we
vroeg in het jaar beschikbaar stellen. Voor snelle, impactvolle hulp op
schaal is en blijft die vorm van steun het meest effectief. Nederland volgt
hiermee internationale afspraken over goed humanitair donorschap.2
Ook draagt de Nederlandse overheid, net als andere EU-lidstaten, via
DG ECHO in beperkte mate bij aan het leveren van noodhulp in natura.
Deze inzet wordt gecoördineerd door het EU Civil Protection Mechanism
(ECPM) in Brussel, waar hulpverzoeken binnen komen. De Nederlandse
steun aan het ECPM omhelst veelal de uitzending van het Nederlandse
Urban Search and Rescue-team (USAR), Nederlandse water- en rampenexperts en het leveren van logistieke steun door het Ministerie van
Defensie.
Extra steun uit de samenleving
Rampen en crises zetten nationale en internationale hulpverlening in
gang, maar katalyseren ook betrokkenheid uit de samenleving. Deze
positieve uiting van medemenselijkheid en solidariteit bedient een breed
scala betrokkenen: geloofsgemeenschappen, sportclubs, het bedrijfsleven,
particuliere burgers. Die betrokkenheid vertaalt zich voor het overgrote
deel in het doneren aan acties als Giro555 van de Samenwerkende
Hulporganisaties of separate acties zoals van het Nederlandse Rode Kruis,
Stichting Vluchteling en/of Artsen zonder Grenzen. Ook hier geldt dat
financiële steun het meest effectief is. Aanvullend op door Nederland en
andere landen gefinancierde responses kunnen deze professionele
organisaties met geworven middelen extra hulp verlenen. Gemeenten
kunnen bijdragen aan het VNG-Fonds voor Noodhulp, Wederopbouw, en
Vredesbevordering.3
Kleinschalige particuliere initiatieven
De Nederlandse bevolking heeft ook meermaals laten zien, zoals bij de
aardbevingen in Marokko, Turkije en Syrië (2023) en de oorlog in Oekraïne
(2022–2023), niet alleen geld te willen donoren maar ook op andere
manieren te willen helpen. Particulieren en stichtingen met specifieke
expertise reizen bijvoorbeeld zelfstandig af naar een rampgebied om te
helpen bij medische of andere hulpverlening. Wat het meest, en meest
spontaan, voorkomt is het inzamelen, vervoeren en verdelen van
hulpgoederen ter plaatse. Dit betreft basisbehoeften, maar ook tweedehands goederen zoals kleding.
Vanuit menselijk perspectief zijn dergelijke spontane initiatieven hartverwarmend. Deze vorm van hulp is echter ook arbeidsintensief, tijdrovend
en kan gecoördineerde hulp in de weg zitten. Daar komt bij dat in het land
zelf of in de regio ook voldoende aanbod van goederen mogelijk is.
Aanschaf daar is dus praktischer, vanwege lagere vervoerskosten
doelmatiger, en bovendien goed voor de lokale economie. Effectieve
noodhulp draait om het snel, gericht en gecoördineerd handelen en om
inspelen op de context ter plaatse. Want per ramp of crisis variëren
omstandigheden, mogelijkheden en behoeften.

2
3

World Humanitarian Summit 2016 en Grand Bargain.
www.vngfonds.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 180, nr. 78

2

Lessen uit de praktijk
Het aantal maatschappelijk gewortelde organisaties en goede doelen is
breed en divers. Dit heeft een eigen waarde. De rol van de Rijksoverheid is
daarin voorwaarden scheppend. Goede doelen kunnen bijvoorbeeld
bepaalde belastingvoordelen krijgen, terwijl de sector zelf het toezicht
doet via het Centraal Bureau Fondsenwerving.
Ook ten opzichte van kleinschalige initiatieven is de overheidsrol beperkt.
De focus ligt op publiekscommunicatie over reisadviezen, consulaire
dienstverlening, en op het te woord staan en verwijzen van vragen uit de
samenleving. Bij specifieke crises en rampen worden speciale webpagina’s ingericht. Dit is bijvoorbeeld gebeurd in het kader van de oorlog in
Oekraïne, de aardbevingen in Turkije en Syrië en voor private initiatieven
voor hulp in Marokko via de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland
(RVO). Dit is behulpzaam gebleken.
Ook legt het Ministerie van Buitenlandse Zaken bij crises en rampen snel
contact met de ambassade van het getroffen land in Nederland.4 Dat is
van belang voor consulaire zaken, maar ook voor afstemming over
mogelijke hulpinitiatieven vanuit de Nederlandse samenleving. Die
moeten zo goed mogelijk aansluiten op de noden en wensen van het
ontvangende land. De Turkse ambassade speelde in februari een cruciale
rol bij de informatieverstrekking over particuliere hulp aan de getroffen
gebieden. De ambassade had de beste kennispositie over mogelijkheden
en voorwaarden voor toegang, waaronder over grensovergangen met
Syrië die op dat moment nog open waren. In het geval van Oekraïne en
Marokko was dergelijke afstemming ook nodig en nuttig.
Als Nederland in het getroffen land een ambassade heeft, vindt van
daaruit nauwgezette monitoring plaats en wordt informatie snel en zo
effectief mogelijk gedeeld. De hulprespons wordt waar nodig ondersteund
met visumverlening voor hulpverleners of met het adviseren over
douaneregels en overvliegvergunningen voor de invoer van hulpgoederen. Overigens hebben diaspora-groepen vaak al korte lijnen met
gemeenschappen in hun land van oorsprong. Bij een ramp bouwen ze
daarop voort en worden familieleden, vrienden en gemeenschappen
direct ondersteund.
Verdere inzet door de Nederlandse overheid is situatie specifiek en
afhankelijk van de omstandigheden, mogelijkheden en behoeften. Zo was
er na de inval in Oekraïne veel inzet van zowel burgers als bedrijfsleven.
De overheid heeft bijvoorbeeld door het organiseren van de Ukraine
Reconstruction and Recovery Conference (2022) mensen en organisaties
met grote betrokkenheid bij hulp aan Oekraïne met elkaar in contact
gebracht.
Volgende stappen
De Nederlandse overheid richt zich op de uitvoering van het professionele
noodhulpbeleid en op het financieel mogelijk maken daarvan. De overheid
heeft oog voor initiatieven uit de samenleving, adviseert, ondersteunt en
coördineert de informatievoorziening daar waar mogelijk. Op basis van de
lessen over particuliere initiatieven, zoals in Marokko, Libië en Turkije, en
in samenspraak met de ambassadeurs, zullen nieuwe richtlijnen worden
opgesteld voor ambassades. Tevens zullen we de informatievoorziening
op de website van de Rijksoverheid verbeteren en in het geval van een
4

Met uitzondering van landen waarmee Nederland geen diplomatieke betrekkingen onderhoudt,
zoals Syrië.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 180, nr. 78

3

grote ramp met veel maatschappelijke betrokkenheid do’s and dont’s
delen met de betrokken gemeenschap. Ook de bredere Nederlandse inzet
via het UCPM bij crises en rampen, is onderdeel van een dialoog over het
versterken van de Nederlandse inzet in crises.
De Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking,
E.N.A.J. Schreinemacher

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, 36 180, nr. 78

4