Eindrapportage actieplan

Overstap Vmbo naar havo,
de sector aan zet

Advies VO-raad
Januari 2010
Annemiek Staarman en Karin Monnink, VO-raad
Met medewerking van Hélène van Oostrom

1

Inleiding ...............................................................................................................................3
Hoofdstuk 1 Krachtenveldanalyse .................................................................................4
Hoofdstuk 2 Feiten en cijfers overgang vmbo-tl/-gl naar havo 4.............................6
2.1 Een korte terugblik..................................................................................................6
2.2 Toelaatbaarheid en recht op toelating ................................................................7
2.3 Cijfers over instroom, doorstroom, uitstroom en bestemming .....................8
Hoofdstuk 3 Wat vinden de leden ................................................................................11
3.1 De route vmbo-havo ............................................................................................11
3 .2 Algemene argumenten, voors en tegens van selectiecriteria.....................12
3.3 Argumenten bij de verschillende selectiemethoden......................................13
3.3.1 Selecteren op een gemiddeld cijfer ............................................................13
3.3.2 Selecteren op motivatie en werkhouding..................................................14
3.3.3 Het doubleerverbod .......................................................................................15
3.4 Voorstellen voor verbetering van de aansluiting............................................15
Hoofdstuk 4 Eindadvies: de sector aan zet..............................................................19
4.1 Naar een gedragscode .........................................................................................19
4.2 Gewenste maatregelen om de aansluiting te verbeteren..............................20
Bijlage 1 Bronvermelding en literatuur .......................................................................22
Bijlage 2 Resultaten ledenpanel ...................................................................................24

2

Inleiding
Naar aanleiding van diverse moties en kamervragen heeft de staatssecretaris eind 2010 aan
de VO-raad gevraagd in overleg te treden met haar leden over de aanvullende eisen die de
havo scholen stellen aan de vmbo-ers die willen instromen in havo 41. De aandacht voor het
onderwerp is ontstaan onder andere door acties van het LAKS2, een uitzending van de
ombudsman3 en een onderzoek van het ECBO4.
De minister verwacht een nader standpunt van de VO-raad over de haalbaarheid om
uniforme en eenduidige eisen te stellen en over de vraag of het rechtvaardig is de eis te
stellen dat leerlingen die doorstromen van vmbo 4 naar havo 4 niet mogen doubleren. Ook
het Voortgezet Onderwijs zelf wil een antwoord geven op de maatschappelijke en politieke
commotie die is ontstaan over de toelating tot havo na vmbo-tl. De VO-raad heeft daarom
een snel en compact actieplan in werking gesteld dat heeft gelopen van november tot half
januari. Deze rapportage is daarvan het resultaat.
Het doel voor de VO-raad van het actieplan is om een helder en eenduidig standpunt te
hebben over de verschillende kwesties die spelen rond de instroom van vmbo 4 in havo 4.
Hierbij rekening houdend met de verschillende aspecten die aan de toelatingscriteria kleven
en hoe die in relatie tot elkaar staan. Bij de toelatingscriteria gaat het om:
1. het hanteren van een eis te voldoen aan een gemiddeld cijfer;
2. het hanteren van een motivatiecriterium;
3. het doubleerverbod;
Tevens gaat het om de vraag op welke wijze de aansluiting tussen vmbo-tl en havo
verbeterd kan worden en welke maatregelen hiervoor op de korte termijn genomen kunnen
worden. Hiertoe zullen voorstellen worden gedaan.
Eind 2009 heeft de VO-raad onderzoek laten doen naar de doorstroom van vmbo naar mbo
en naar havo5. De nadruk van dit onderzoek heeft toen niet gelegen op de toelatingscriteria
maar meer in algemene zin op de aansluiting van het vmbo op mbo en havo. Onderhavig
actieplan kan beschouwd worden als een nadere verdieping van dit onderzoek. Deze
aanbevelingen betroffen kort samengevat: versterk LOB en zet in op een verhoging van het
niveau in vmbo-tl met name wiskunde, Nederlands en Engels. Op beide terreinen is de VOraad reeds actief. In deze rapportage zullen aanvullende voorstellen hiertoe worden gedaan.
De rapportage kent de volgende structuur:
Allereerst zal een krachtenveldanalyse worden gegeven op het thema, daarna worden de
meest recente feiten en cijfers gegeven. Het derde hoofdstuk is de kern van het actieplan: de
bundeling van de ledenraadpleging die in de periode november tot half januari heeft
plaatsgehad. De rapportage eindigt met het standpunt van de VO-raad en de voorstellen om
te komen tot verbetering van de aansluiting.
In het rapport ligt expliciet de nadruk op het toelatingsbeleid van scholen voor leerlingen die,
na vmbo gedaan te hebben, havo willen doen. Om een goede aansluiting van vmbo-tl naar
vervolgonderwijs te realiseren is echter meer nodig dan een helder toelatingsbeleid. Het
vraagt ook om een betere programmatische aansluiting en goede samenwerking met mbo en
hbo. Ook hier werkt de VO-raad met haar leden en met de overige sectorraden aan.

1

Antwoorden op kamervragen van 20-12-2010 inzake het verbod voor vmbo doorstromers vierde klas te
doubleren
2
LAKS (2010). Aansluiting of aanfluiting.
3
zie ook: Pieter Hilhorst. De handdoek van van Bijsterveldt. Column VK 09-11-10
4
ECBO (2010). Van vmbo naar havo: tweestrijd of tweesprong?
5
VO-raad, 2010. T(L) splitsing: van vmbo-tl naar havo of mbo. Onderzoek naar de knelpunten in de aansluiting
van vmbo-tl met mbo en havo en mogelijke oplossingen daarvoor.

3

Hoofdstuk 1 Krachtenveldanalyse

De doorstroom van vmbo tl naar havo is een onderwerp dat regelmatig punt van discussie is.
Dat uit zich in de vele artikelen die er in de media over verschijnen en de diverse
Kamervragen die erover gesteld zijn. Er is veel zorg over onduidelijkheid rond de
toelatingscriteria.
Eind 2009 ontstond er commotie over het feit dat scholen niet duidelijk zouden
communiceren over hun toelatingsbeleid. De VO-raad heeft toen aangegeven dat zij haar
leden zou aansporen om de toelatingseisen voor havo helder te communiceren6. Uit
onderzoek van het ECBO is inmiddels gebleken dat scholen tegenwoordig goed duidelijk
maken aan betrokkenen welke toelatingseisen zij stellen7.
Op 15 oktober vorig jaar werd in een uitzending van de Ombudsman van de VARA aandacht
besteed aan de toelatingseisen die gesteld worden aan leerlingen die na vmbo-tl, havo willen
gaan doen. Volgens de Ombudsman spelen de 94% van de scholen die dit doet voor eigen
rechter; ze stellen elk hun eigen toelatingseisen.
Sinds deze uitzending zijn ook de andere media en de Tweede Kamer zich met dit thema
gaan bezighouden. De media keurde het selectiebeleid van de scholen af. ‘Heb je jaren
zitten blokken voor een vmbo-diploma dat je toegang verschaft tot de havo, word je
vervolgens keihard geweigerd. Het overkomt jaarlijks honderden leerlingen. Zij worden de
dupe van aanvullende eisen die havo’s stellen aan vmbo-leerlingen’8. Tweede Kamerleden
verkondigden snel na de uitzending dat de scholen zich niet aan de wet hielden9 en dat ze
de minister hiermee zouden confronteren. Uit de antwoorden op schriftelijke vragen van D66,
PvdA en CDA blijkt echter dat scholen wel degelijk leerlingen mogen weigeren op grond van
de wet10. Het LAKS heeft vlak na de uitzending een meldpunt ingesteld voor leerlingen die
klachten hadden omdat ze niet door mochten stromen van vmbo-tl naar havo.
Geleidelijk aan werden de reacties genuanceerder en gaven diverse docenten, schoolleiders
en wetenschappers in de media en op fora aan dat er (goede) redenen zijn waarom scholen
eisen stellen voordat leerlingen met een vmbo-tl-diploma worden toegelaten tot havo. ‘De
manier van lesgeven op havo is anders, de werkdruk hoger, de lesstof abstracter en alles
gaat sneller.’11 ‘We moeten niet onze ogen sluiten voor de motieven van de 94% havo's die
aanvullende eisen stellen. (…) En verdient niet iedereen een kans? Wie even logisch
nadenkt, weet dat het antwoord niet zomaar ja kan zijn. Als iedereen met een vmbo-diploma
geschikt zou zijn voor havo, en iedereen met een havo-diploma geschikt voor vwo, en
iedereen met een vwo-diploma naar de universiteit kan, dan kan dus heel Nederland naar de
universiteit.’12
Desalniettemin bleef een aantal zaken in de ogen van de Tweede Kamerleden
problematisch. Allereerst het punt dat diverse scholen leerlingen die na vmbo op de havo
komen vaak niet willen laten doubleren in havo 4. Terwijl reguliere havisten dat wel mogen.
De minister heeft aangegeven dat zij vindt dat leerlingen die van vmbo-tl naar havo gaan
gelijk behandeld moeten worden als reguliere havisten. Ze schrijft in een brief aan de
Tweede Kamer13 hierover het volgende ‘Het is een kwalijke zaak dat havo-scholen met twee
6

www.vo-raad.nl/actueel/nieuws/afspraken-doorstroming-vmbo-havo
Van Esch, W. & Neuvel, J. (2010). Van vmbo naar havo: tweestrijd over tweesprong?
8
Spits, 15-10-2010, p.14
9
Nationale Onderwijsgids: http://www.nationaleonderwijsgids.nl/anp/index.php?item_id=191&anp_id=2309
10
OCW, Brief aan Tweede Kamer der Staten-Generaal, referentienummer 244739, 3 november 2011
11
Leidsch dagblad: http://www.regionieuws.nl/link/1056234/Overstap_naar_havo_erg_lastig.html
12
Minkema, H. Doorstroming vmbo-tl naar havo: goed idee? Column vkblog 29 oktober 2010
13
OCW, Brief aan Tweede Kamer der Staten-Generaal, referentienummer 260955, 25 november 2011
7

4

maten meten bij leerlingen die het niet in één keer redden.’ Zo nodig wil ze, zo staat in
dezelfde brief, scholen via regels dwingen om doorlerende vmbo-ers dezelfde rechten te
geven als ‘gewone’ havisten.
Daarnaast heeft de Tweede Kamer moeite met het feit dat scholen geen ‘eenduidige eisen’
stellen aan de leerlingen die van vmbo-tl naar havo gaan. Tijdens het debat op 10 november
over de onderwijsbegroting zijn er twee moties ingediend die betrekking hebben op de
toelatingseisen.
In motie wordt gevraagd om transparante en eenduidige criteria en het in staat stellen van
scholen om de doorstroom te begeleiden.14 De motie is ondertekend door D66, CU, SP en
GL, in stemming gebracht en aangenomen. De minister heeft de strekking van de motie
onderschreven, waarbij in het debat het woord ‘eenduidig’ is geïnterpreteerd als ‘niet te zeer
afwijkend’ en ‘een consistente lijn’.
Door de PvdA en de Christenunie15 is een motie ingediend waarin de regering wordt verzocht
in overleg te treden met het onderwijs om te komen tot afspraken waarbij enerzijds rekening
wordt gehouden met de vrijheid van scholen om ’redelijke toelatingseisen’ te stellen en
anderzijds wordt beoogd recht te doen aan de kansen van leerlingen om ‘eigen talenten te
ontwikkelen’. Deze motie is door de minister overgenomen. De problemen rond de
aansluiting en de wensen vanuit de Tweede Kamer heeft de minister neergelegd bij de VOraad. Aan ons is gevraagd te komen met ‘oplossingen’.

14

Motie Van der Ham c.s. over transparante en eenduidige toelatingseisen voor de havo (32500 VIII, nr. 25)

15

Motie-Çelik/Voordewind over toelatingseisen in relatie tot kansen van leerlingen (32500 VIII, nr. 14);

5

Hoofdstuk 2 Feiten en cijfers overgang vmbo-tl/-gl naar havo 4
2.1 Een korte terugblik
Het huidige vmbo is ontstaan uit de samenvoeging van het mavo en het vbo, die in 1999 zijn
beslag kreeg. Het vmbo bestaat in zijn huidige vorm nu ruim 10 jaar. Het ontstaan van het
mavo dateert uit 1968, toen de zogenoemde ‘Mammoetwet’ werd ingevoerd. Vóór 1968 was
er sprake van het mulo of het ulo. De Wet op het voortgezet onderwijs biedt scholen nog
steeds de mogelijkheid om zich mavo te noemen. Steeds meer scholen profileren zich met
dit – in hun ogen - ‘sterke merk’.
In het programma van de mavo ‘oude stijl’ lag een sterke nadruk op de algemeen
theoretische vakken. Het examen van deze vakken kon op verschillende niveaus
plaatsvinden. Voor toelating tot het havo was een positief examenresultaat van alle vakken
op het hoogste niveau – D-niveau – een vereiste.
De theoretische leerweg (tl) en de gemengde leerweg (gl) van het vmbo vertonen de meeste
verwantschap met het ‘oude’ mavo. Het programma van beide leerwegen kent veel
overeenkomsten. In de bovenbouw maken de leerlingen een keuze uit een van de sectoren.
De leerlingen van de gl kiezen bovendien een beroepsgericht vak. Formeel verschillen de
exameneisen van de tl en gl in één vak: tegenover een avo-vak in de tl staat een
beroepsgericht vak in de gl. Vmbo-scholen die beide leerwegen aanbieden, geven hun
leerlingen vaak de keuze voor een extra avo- of beroepsgericht vak (zogenoemde gl+, tgl of
tl+ variant). De aanvankelijke scheiding tussen tl en gl is hierdoor vervaagd.
In de jaren ’70 stroomde ongeveer 35% van de mavo-leerlingen door naar het havo. Deze
‘stapelroute’ in het onderwijsstelsel vervulde daarmee een belangrijke emancipatiefunctie
voor jongeren uit milieus waar het niet gebruikelijk was om te studeren en ‘laatbloeiers’. In de
jaren ‘80 daalde dat percentage tot ongeveer 20%.16 In de jaren ‘90 liep dat percentage nog
verder terug tot ongeveer 10%. Volgens L. Prick17 werd deze daling mede veroorzaakt
doordat scholen voor havo en vwo in die tijd een ruimhartig toelatingsbeleid voerden als
gevolg van een autonome daling van het aantal leerlingen. Daardoor lieten scholen voor
havo en vwo ook leerlingen toe voor wie dit onderwijstype feitelijk te hoog gegrepen was.
‘Van doorstroming van mavo naar havo was daardoor geen sprake meer, die leerlingen
zaten allang op het havo’.
Hieruit blijkt dat de – in de publieke opinie veelbesproken - daling van de instroom vanuit het
mavo/vmbo in het havo los stond van de invoering van het vmbo. Deze daling was namelijk
al eerder ingetreden. Wel is na de invoering van het vmbo het ‘stapelen’ vanuit de overheid
ontmoedigd en bleek de programmatische aansluiting tussen het nieuwe vmbo en de tweede
fase havo verre van naadloos te zijn.
Sinds de eeuwwisseling zit de instroom weer in de lift en is er sprake van een gestage groei
van vmbo-gediplomeerden die hun opleiding voortzetten in het havo. Inmiddels kiest ruim
20% van de tl’ers en 7% van de gl’ers voor deze route18. Daarmee is het niveau van de jaren
’80 weer bereikt. Na een periode van gestage toename van de instroom, lijkt deze zich nu te
stabiliseren.

16

Bronneman-Helmers, Herweijer & Vogels, 2002, Voortgezet onderwijs in de jaren negentig.
Prick, L. Geciteerd uit ‘Vmbo houdt tweedeling in maatschappij in stand’, in NRC Handelsblad van 6 september
2010
18
Van Esch, W. & Neuvel, J. (2010). Van vmbo naar havo: tweestrijd over tweesprong?
17

6

Op dit moment stromen jaarlijks ongeveer 9000 leerlingen door naar het havo. Daarmee
vormen de vmbo’ers een substantiële zij-instroom voor de havo-scholen. De grootste groep
van vmbo-gediplomeerden (tl en gl) kiest echter voor de koninklijke route in de vorm van een
vervolgopleiding in het mbo.
2.2 Toelaatbaarheid en recht op toelating
Wettelijk gezien is het diploma van vmbo-tl of vmbo-gl gelijk gesteld aan het
overgangsbewijs van havo 3 naar havo 4. Leerlingen met een diploma van vmbo-tl of vmbogl zijn daarmee toelaatbaar tot het havo. Dat geldt sinds kort ook voor leerlingen van vmbo-tl
uit leerjaar 3. Zij kunnen ‘opstromen’ naar havo 4. De aanvankelijke eis dat havo-scholen
daarvoor toestemming nodig hebben van de inspectie is vervallen.
Op landelijk niveau zijn er geen wettelijke barrières meer om door te stromen naar het havo
met een vmbo-tl of gl-diploma of van vmbo-tl 3 naar havo 4. Maar ‘toelaatbaar zijn’ betekent
niet dat er sprake is van een automatisch recht op toelating. Scholen voor voortgezet
onderwijs mogen aanvullende voorwaarden stellen aan de instroom in hogere jaren van het
voortgezet onderwijs, dus ook voor instroom in havo 4. Het is dus aan de ontvangende
scholen om te bepalen of en onder welke voorwaarden zij deze leerlingen toelaten,
eventueel in samenspraak met ouders en de leerling zelf. In de praktijk betekent dit dat
scholen onderling verschillen in de voorwaarden die zij stellen.
Veel havo-scholen hanteren - individueel of in regionaal verband - toelatingseisen voor
vmbo-gediplomeerden. Met dergelijke ‘waarborgen’ proberen ze aan de voorkant de
instroom in het havo te reguleren. Het gaat dan bijvoorbeeld om de hoogte van de
eindcijfers, een positief advies van de vmbo-school of de samenstelling van het
vakkenpakket.
Het bezit van het vmbo-diploma (gl of tl) alleen wordt door havo-scholen als onvoldoende
garantie gezien voor succes in het havo.
Welke eisen stellen havo-scholen aan de instroom van vmbo-gediplomeerden in havo 4?
Selectie aan de poort van havo 4
Uit diverse onderzoeken19 blijkt dat alle havo-scholen extra eisen stellen aan de gldiplomeerden en dat de meeste havo-scholen (94%) eisen stellen aan de tl-gediplomeerden.
Het gaat daarbij om één of meer van de volgende eisen:
§ Een bepaald gemiddeld cijfer op de eindlijst (vaak gemiddeld 7)
§ Een goede motivatie/werkhouding, hetgeen blijkt uit het advies van de vmbo-school
§ Een positief advies van de vmbo-decaan of -mentor
§ Een voldoende voor het vak wiskunde (als het een profielvak is)
§ Een voldoende voor Nederlands
§ Een voldoende voor de vakken die deel uit maken van het profiel
§ Een extra – met een examen afgesloten - avo-vak voor gl-gediplomeerden20
§ Een tweede moderne vreemde taal
De meeste scholen (60%) stellen een combinatie van twee of drie eisen21.
Ruim 60% van de havo-scholen stelt als voorwaarde dat leerlingen gemiddeld een 7 op de
eindlijst hebben staan. Ongeveer 30% hanteert hiervoor de norm van 6,5.
Ook zijn er havo-scholen die van de vmbo’ers eisen dat ze naast het gewone havoprogramma extra lessen volgen of extra inspanningen leveren voor een ontbrekend vak
(bijspijkercursus, aansluitmodules, overstapprogramma’s). Een grote meerderheid van
19

De lijst met de hiervoor geraadpleegde bronnen is – vanwege de leesbaarheid – opgenomen als bijlage.
Waarmee ze feitelijk aan de diploma-eisen van vmbo-tl voldoen.
21
Idem 9.
20

7

vmbo-decanen vindt het overigens gerechtvaardigd dat havo-scholen extra eisen stellen aan
vmbo’ers die willen doorstromen naar het havo22.
Selectie aan het eind van havo 4
Naast de toelatingsvoorwaarden voor havo 4 hanteert een aantal havo-scholen ook een
tweede selectiemoment voor vmbo’ers aan het eind van havo 423. Op deze scholen geldt de
regel dat voormalige vmbo’ers niet mogen blijven zitten in de vierde klas. Deze scholen zijn
van mening dat deze groep - ook na een jaar doubleren - weinig kans maakt om het havodiploma te behalen. De reguliere havisten daarentegen mogen de 4e klas wel overdoen.
Meer dan de helft van de havo-scholen blijkt een dergelijk differentieel doublurebeleid te
voeren24.
2.3 Cijfers over instroom, doorstroom, uitstroom en bestemming
Hoeveel leerlingen met een vmbo-diploma starten met een havo-opleiding? Hoe vergaat het
deze leerlingen op het havo? In onderstaande tabel zijn de beschikbare gegevens voor de
verschillende variabelen naast elkaar gezet. De gegevens zijn afkomstig uit meerdere
onderzoeken25, waarbij steeds de meest actuele gegevens zijn gebruikt. Indien beschikbaar
zijn de cijfers voor vmbo nader uitgespitst naar gl en tl. De cijfers zijn afgerond tot hele
cijfers.
Tabel 1: Instroom
Gegevens over instroom vanuit vmbo t.o.v. havisten uit havo 3
Diploma-TL
Instroom vanuit vmbo naar havo 4
21%
Instroom vanuit vmbo naar havo (absoluut)
8450
Percentage allochtonen van instroom havo 4
24%
Percentage meisjes van instroom havo 4
48%
Instroom vanuit vmbo naar mbo
75%
Percentage vmbo-gediplomeerden dat niet
11%
wordt toegelaten door havo-scholen
Percentage havo-scholen dat toelatingseisen
94%
stelt
Keuze ‘exacte’26 profielen in havo 4
23%

Diploma-GL
8%
550

Havo 3

17%
51%
90%

100%
38%

Belangrijkste conclusies:
§ Ruim één op de vijf tl-gediplomeerden en één op de twaalf gl-gediplomeerden kiest voor
een vervolg in het havo. In totaal gaat het om ongeveer 9000 leerlingen (2008).
§ Van alle gediplomeerde vmbo-leerlingen die zich aanmelden bij een havo wordt volgens
opgave van de havo-scholen 11% niet toegelaten. Het gaat daarbij om ongeveer 1000
vmbo-leerlingen. Belangrijkste redenen voor afwijzing zijn een te laag gemiddeld cijfer op
de eindlijst en het ontbreken van een goede werkhouding of motivatie. De vmbo-decanen
schatten het percentage afgewezen vmbo’ers wat hoger in: 14%.
§ Vmbo’ers kiezen opvallend vaak voor een niet-exact profiel ten opzichte van de reguliere
havisten.
§ De samenstelling van de deelnemerspopulatie van het vmbo en havo 3 laat enkele
opmerkelijke verschillen zien. Zo stromen er vanuit het vmbo - in vergelijking tot de
reguliere havisten - relatief meer allochtonen en jongens in havo 4 in.
22

Van Esch, W. & Neuvel, J. (2010). Van vmbo naar havo: tweestrijd over tweesprong?
Idem 12 en Esch, W. van en Neuvel, J, Een stukje van de Nederlandse droom.
24
Obbink, H. Verbod op zittenblijven nekt vmbo’er. Dagblad Trouw van 24 november 2010.
25
De lijst met geraadpleegde bronnen is – vanwege de leesbaarheid - opgenomen als bijlage.
26
Dit betreft de profielen N&T en N&G en combinaties van deze profielen
23

8

Tabel 2: Doorstroom
Gegevens over doorstroom van vmbo’ers t.o.v. havisten uit havo 3
Diploma-TL en GL
Overgang naar havo 5 zonder vertraging
70%
Verlaten havo vanuit havo 4
19%
Doublures havo 4
12%
Waarvan: overgang naar havo 5 na
75%
zittenblijven
Overgang naar havo 5 na 1 of 2 jaar
80%

Havo 3
77%
4%
19%
80%
93%

Belangrijkste conclusies:
§ De meeste leerlingen gaan na één jaar over van havo 4 naar havo 5. Vmbo’ers zijn hierin
iets minder succesvol dan de reguliere havisten.
§ Vmbo’ers verlaten na de vierde klas veel vaker het havo dan de reguliere havisten.
§ Havisten doubleren aanzienlijk meer dan vmbo’ers: bijna 19% van de reguliere havisten
tegenover 12% van de vmbo’ers.
§ Dit verschil in doubleren en uitstroom valt voor een belangrijk deel te verklaren uit het feit
dat meer dan de helft van de havo-scholen niet toestaat dat de voormalige vmbo’ers
doubleren in havo 4.
§ De meeste zittenblijvers gaan alsnog naar havo 5: driekwart van de circa 12%
doublerende vmbo’ers en ongeveer 4 op de 5 leerlingen van de 18% doublerende
reguliere havisten. De vmbo’ers die havo 4 opnieuw doen, zijn dus bijna even succesvol
in het bereiken van havo 5 als doublerende leerlingen uit havo 3.
Tabel 3: Uitstroom
Gegevens over uitstroom van vmbo’ers t.o.v. havisten uit havo 3
Diploma-TL en GL
havo-diploma behaald totaal
76%
havo-diploma behaald zonder vertraging
53%
havo-diploma behaald met 1 jaar vertraging
18%
havo-diploma behaald met 2 jaar vertraging
5%
havo verlaten zonder diploma
24%

Havo 3
89%
59%
24%
6%
11%

Belangrijkste conclusies:
§ Driekwart van de voormalige vmbo’ers verlaat het havo met een diploma. Daarmee
blijven ze duidelijk achter bij de reguliere havisten. Van deze groep haalt 90% het
diploma.
§ Iets meer dan de helft van de vmbo’ers doet dit in de normale tijd.
§ Ook het percentage vmbo’ers dat het havo-diploma met een extra jaar behaalt ligt
beduidend lager dan dat van de reguliere havisten.
§ Bijna een op de vier vmbo’ers verlaat het havo zonder diploma. Dit aantal ligt aanzienlijk
hoger dan dat van de reguliere havisten (ruim een op de tien).
§ Het differentiële overgangsbeleid van havo 4 naar havo 5 van veel scholen verklaart voor
een belangrijk deel het verschil in het studiesucces van beide groepen.

9

Tabel 4: Bestemming
Gegevens over bestemming van vmbo’ers t.o.v. havisten uit havo 3
Diploma-TL en GL
Vwo-diploma behaald na havo-diploma
3%
Doorstroom naar hbo via havo
72%
Doorstroom naar hbo via mbo
42%

Havo 3
6%
83%

Belangrijkste conclusies:
§ Een kleine groep vmbo’ers behaalt na het havo-diploma ook een vwo-diploma.
§ De voormalige vmbo’ers kiezen minder vaak voor een hbo-opleiding dan de reguliere
havisten. Van de vmbo-leerlingen die naar havo 4 zijn gegaan, stroomt ruim driekwart
door naar het hbo. Van de reguliere havisten gaat bijna 85% naar het hbo.
§ Van de vmbo-leerlingen die na het vmbo naar het mbo zijn gegaan, kiest bijna 42% voor
een vervolgopleiding in het hbo.
§ De havo-route leidt - in vergelijking tot de vmbo-mbo-route - verhoudingsgewijs tot een
aanzienlijk grotere instroom in het hbo.
§ De meeste leerlingen behalen via de havo-route een tijdwinst van één tot twee jaar.
Geconcludeerd kan worden dat vmbo’ers een geringere kans hebben op succesvolle
afronding van het havo dan de reguliere havisten: 75% van de voormalige vmbo’ers behaalt
het havo-diploma, terwijl 90% van de reguliere havisten daarin slaagt. Een dergelijk verschil
in studiesucces kan de roep om strengere toelatingsvoorwaarden voor vmbo’ers tot het havo
versterken. De cijfers laten zien dat dit verschil in slagingskans voor een belangrijk deel is
toe te schrijven aan het effect van een verschillende behandeling van vmbo-gediplomeerden
in het overgangsbeleid van havo 4 naar havo 5, het zogenoemde doubleerverbod.
Als het effect daarvan buiten beschouwing wordt gelaten, dan blijkt dat de vmbo’ers niet veel
onderdoen voor de reguliere havisten.

10

Hoofdstuk 3 Wat vinden de leden
Belangrijk onderdeel van het actieplan is de peiling van meningen van de leden van de VOraad over de huidige situatie en de gewenste situatie. Daartoe zijn meerdere hulpmiddelen
ingezet. In bestaande groepen (platform tl, klankbordgroep vmbo, havo-platform in
oprichting, kennisgroep vmbo en kennisgroep bovenbouw havo – vwo is het thema
besproken). Daarnaast is het thema ingebracht in groepen op LinkedIn. Hier kunnen ook
mensen van buiten de scholen op reageren. Begin januari is een enquête uitgezet onder
besturen en schooldirecteuren: het zogenaamde ledenpanel.
De VO-raad beoogt met het actieplan enerzijds helderheid te krijgen in de drie onderdelen
van de toelatingseisen en anderzijds duidelijkheid te krijgen over gewenste maatregelen om
de aansluiting tussen vmbo en havo te verbeteren:
1.
2.
3.
4.

gemiddelde eindexamencijfer;
motivatie, gesprekken;
doubleerverbod;
gewenste maatregelen aansluiting.

3.1 De route vmbo-havo
De discussie onder de leden over de aanvullende selectiecriteria heeft ook meer algemene
reacties opgeleverd over de route vmbo-havo. Hieronder geven we daar eerst een
samenvatting van.
Er zijn leden die in herinnering roepen dat de vmbo-tl in het leven is geroepen ten behoeve
van een doorstroom naar het mbo. De Koninklijke route is daarbij gepredikt en de route naar
het havo werd gezien als omslachtig. Havo lijkt sinds de invoering van de Tweede Fase ook
nog wat zwaarder te zijn geworden: het fenomeen pretpakket is verleden tijd en de
doorstroom van havo naar mbo is afgenomen. Een deel van de leden geeft aan de
doorstroom van vmbo-tl naar havo nog steeds niet geëigend te vinden en is van mening dat
het voor de leerlingen vaak beter is als zij worden gestimuleerd om naar het mbo te gaan. Zij
vinden het het beste als vmbo-tl zich blijft concentreren op de doorstroom naar het mbo.
Aan de andere kant zijn er de leden die vinden dat alle leerlingen de kans moeten hebben
om uiteindelijk naar havo door te stromen. De weg naar het hoger onderwijs lonkt en het is
belangrijk dat ook een vmbo-leerling dit uitzicht blijft houden. Men wijst er op dat het hier
vaak ook gaat om de zogenaamde laatbloeiers. Vaak jongens, die iets later dan ten tijde van
de cito-toets ambitieus worden en de motivatie vinden om te leren. Het voordeel voor deze
jongeren is dat ze ook wat later een beroepskeuze kunnen maken. Het advies van deze
groep is vooral om de (programmatische) aansluiting te verbeteren en er zo voor te zorgen
dat deze leerlingen de overstap toch kunnen maken zodat ze niet worden afgerekend op
laatbloeien.
De twee geluiden staan overigens niet haaks op elkaar. Elke school zal de leerling zo
optimaal mogelijk willen begeleiden naar de vervolgopleiding die voor die leerling het beste
is. Geen school sluit doorstroom van vmbo-tl naar mbo of havo uit. De mentor die de eerste
mening is toegedaan zal de leerling wellicht stimuleren goed naar het mbo te kijken en de
leerling helpen bij de vraag wat zijn achterliggende motieven zijn om naar het havo te willen.
Er kan bijvoorbeeld druk vanuit de ouders meespelen of het beeld bij de jongeren dat het
havo ‘veel hoger is dan het mbo’. Een mentor met de mening uit het tweede spectrum zal
benadrukken dat alles te bereiken is als je er gemotiveerd voor bent etc.

11

Het stelt de VO-raad nu voor de vraag hoe de route vmbo-havo zo goed mogelijk kan
worden ingericht. Zowel het vmbo als het havo horen immers bij de vo-sector en kennen in
veel gevallen ook eenzelfde bestuur.
Hieronder zijn de argumenten en motieven geclusterd die gaan over het al dan niet
selecteren van leerlingen die van vmbo-tl naar havo willen.
3 .2 Algemene argumenten, voors en tegens van selectiecriteria
Voor: Goed voor de leerling
De leden laten zien dat als scholen aanvullende eisen stellen, zij dit in de eerste plaats doen
om de leerling. Men wil de leerling realistische kansen bieden, de leerling helpen de juiste
keuze te maken en de leerling beschermen als dat nodig is. De scholen geven aan deze
eisen te stellen omdat de ervaring heeft geleerd dat dat beter is voor de kansen van
leerlingen. Opvallend is dat men zich voornamelijk beroept op de ervaring en dat weinig
scholen laten weten op basis van het cijfermateriaal aanvullende eisen te hebben ingesteld.
Scholen geven te kennen het storend te vinden dat in de media en de politiek de suggestie is
gewekt dat scholen deze eisen stellen omdat dat ten goede komt aan het rendement van de
school of omdat de school niet overmatig veel vmbo-ers in havo zou willen hebben. Men
voegt daar overigens aan toe dat het wel een negatieve prikkel is dat scholen worden
afgerekend op het rendement. Het is dus voor een school niet gunstig als vmbo-leerlingen
blijven zitten in havo 4.
Scholen geven aan dat het een vergissing is te denken dat door alle drempels weg te halen
de vmbo leerling de meeste kans zou hebben om naar het hbo te gaan. Het wordt gezien als
een op het oog leerlinglingvriendelijke roep van de politiek om de deur wagenwijd open te
zetten en alle drempels weg te halen die in de huidige situatie onverantwoord zal blijken te
zijn. Dat neemt overigens niet weg dat een drempelvrije doorgang een ideaalbeeld is
waarnaar gestreefd kan worden. De sector kan werken aan verbetering van de aansluiting
en deze optimaal maken, terwijl de individuele school tegelijkertijd goed doordachte
aanvullende eisen stelt.
Voor: De wet geeft ruimte voor verschillen
Scholen wijzen erop dat ten onrechte wordt gesuggereerd dat scholen de eisen niet mogen
stellen omdat elke leerling met een vmbo diploma toelatingsrecht heeft. De wet geeft scholen
uitdrukkelijk de mogelijkheid om eigen eisen te stellen. Dat betekent in de praktijk dat
scholen onderling verschillen in de eisen. Hoewel scholen hechten aan deze beleidsvrijheid,
geven zij ook aan dat er ruimte is om te bezien of de eisen eenduidiger kunnen worden
afgesproken. Voor de huidige situatie merken scholen op dat ze het goed doen als de eisen
helder en transparant worden gecommuniceerd en er niet halverwege de rit nieuwe
spelregels door de school worden gesteld. Dit blijkt ook uit enkele recente uitspraken van de
rechter waaruit blijkt dat scholen eisen mogen stellen als ze dat goed kunnen uitleggen en
ook goed bekend maken27.
Voor: Een gebrekkige aansluiting
Scholen zijn zich ervan bewust dat de aanvullende eisen in de praktijk zijn gegroeid met als
grootste oorzaak een gebrekkige aansluiting tussen vmbo en havo. Zie ook het hoofdstuk
feiten en cijfers. De overgang van vmbo-tl naar havo kent flinke aansluitingsproblemen
omdat vmbo-tl in de kern bedoeld is als overstap naar het mbo. Tegelijkertijd geeft een
meerderheid aan dat wel een goede zaak is dat vmbo-tl ook als voorportaal voor havo dient.
Het geeft leerlingen extra kansen, niet omdat mbo geen goede kansen biedt, maar de keuze
voor havo als algemeen vormend is wezenlijk anders en kan ook een goede keuze zijn. In dit
27

Vonnis rechtbank Almelo 9 september 2009

12

opzicht vinden scholen het bijvoorbeeld belangrijk om de motivatie van de leerling te kennen
(door een gesprek te voeren), en/of het advies van het vmbo over de individuele leerling mee
te wegen bij de beslissing of een leerling in havo 4 kan beginnen. Overigens wordt ook
duidelijk dat scholen naast de aanvullende eisen aanvullende maatregelen nemen zoals
extra begeleiding in de eerste fase op de havo of in het laatste jaar van het vmbo. Ook hier
liggen kansen in maatregelen die de programmatische aansluiting verbeteren. Daarop
komen we later terug.
Tegen: Vasthouden aan het doorstroomrecht
Een argument tegen de eisen is dat het wel de bedoeling van de wet is dat je na je vmbo
opleiding kunt doorstromen naar havo. "Als dat de bedoeling is, mogen we toch van het
vmbo verwachten dat ze de leerlingen daarop voorbereiden en mogen we van de
ontvangende havo verwachten dat ze de leerlingen ook op het gewenste niveau brengen", is
een van de reacties. Dit is ook het argument van de ombudsman geweest.
Tegen: Selecteren is onbetrouwbaar
Een deel van de leden erkent dat er vraagtekens kunnen worden geplaatst bij de
aanvullende eisen. In de praktijk blijkt het helaas bijzonder lastig te zijn om te kunnen
voorspellen of een leerling de havo wel of niet aan kan. Er zijn telkens toch weer leerlingen
die ondanks de stelligheid van de docenten dat ze het niet zullen halen, na twee jaar hun
diploma halen. En nog lastiger, we weten niet hoe het de leerlingen zou zijn vergaan die
worden afgewezen.
In feite speelt hier precies dezelfde discussie als tussen de andere sectoren bij selectie. Bij
deze vormen van selectie is de kans er altijd dat leerlingen worden geselecteerd die het niet
blijken te kunnen en leerlingen worden afgewezen die ….. dat laatste weten we dus niet: we
weten niet hoeveel leerlingen onterecht worden afgewezen.
Tegen: Selecteren is niet eerlijk
Naast dat het instrument onbetrouwbaar is, wordt het ook oneerlijk gevonden dat deze
leerlingen zich wel moeten laten ‘goedkeuren’ terwijl havo drie leerlingen dat niet hoeven. Als
het principe van de gelijke behandeling wordt toegepast zouden er ook havo 3 leerlingen zijn
die niet door mogen. Beide groepen hebben "doorstroomrecht" en in beide groepen treffen
we minder gemotiveerde en minder toegeruste leerlingen aan. Nu mogen leerlingen met een
voldoende in havo 3 door en moeten leerlingen met een vmbo-tl diploma zich extra bewijzen
met extra hoge cijfers. Met name bij het doubleerverbod wordt dit argument genoemd.
3.3 Argumenten bij de verschillende selectiemethoden
3.3.1 Selecteren op een gemiddeld cijfer
Selecteren op het gemiddelde is de meest gebruikte selectiemethode. Het is een vrij
objectieve manier van selecteren die ook helder en transparant kan worden
gecommuniceerd. Onder de scholen bestaat hierover geen discussie ook gezien de
bovenstaande argumenten. Er is wel sprake van een gegroeide praktijk waardoor scholen
niet allemaal eenzelfde gemiddelde hanteren. Uit het laatste onderzoek van ECBO blijkt dat
scholen in het algemeen de regels wel goed bekend maken 28. Een krappe meerderheid van
de scholen (59 %) wil expliciet geen landelijke afspraken over de toelatingscriteria. Het
draagvlak voor algemene landelijke afspraken is met andere woorden niet hoog.
Hoe dat percentage zou zijn geweest als we specifiek gevraagd hadden naar een landelijk
gemiddelde weten we niet. Scholen kunnen niet duidelijk maken dat het hanteren van
verschillende gemiddelden effectief is, het is gegroeide praktijk door het karakter van de
28

Van Esch, W. & Neuvel, J. (2010). Van vmbo naar havo: tweestrijd over tweesprong?
‘s-Hertogenbosch/Amsterdam: Expertisecentrum Beroepsonderwijs.

13

wettelijke maatregel. Ook is duidelijk dat het verwarrend is en zelfs leidt tot shoppen van de
leerlingen naar de school waar ze op grond van het gevraagde gemiddelde worden
toegelaten. Dat is een onwenselijke situatie.
Opmerkelijk is dat in het ledenpanel het vaakst gezegd wordt dat landelijke afspraken over
“een gemiddeld cijfer voor bepaalde vakken” dient te gaan, wel direct gevolgd door
afspraken over een gemiddeld eindexamencijfer. Dit terwijl de meeste scholen een
gemiddeld eindexamen als criterium hanteren en een kwart van de scholen een gemiddeld
cijfer voor bepaalde kernvakken.
Alles afwegende lijkt het een logische stap om tot afspraken te komen over te stellen
eisen mbt de examencijfers voor vmbo-tl. Een eenduidiger gebruik van gemiddelde
cijfers als toelatingseis is eerlijk en verhoogt de transparantie. De VO-raad stelt voor
hierover ook in gesprek te gaan met andere partijen (waaronder het LAKS).

3.3.2 Selecteren op motivatie en werkhouding
Veel scholen zien een gesprek als een goed instrument om te bespreken of het havo de
juiste keuze is. Gesprekken hebben veelal het karakter van een intakegesprek, gericht op de
motivatie, werkhouding en verwachtingen. 61% van de scholen uit het ledenpanel geeft aan
het instrument te hanteren.
70% procent van de scholen geeft aan dat een goede motivatie een van de motieven is om
toelatingscriteria te stellen. Naast de motivatie houden scholen ook een gesprek met de
leerling om de werkhouding te bespreken. De betere vmbo-tl leerling heeft weinig moeite
hoeven doen en er is beslist een andere werkhouding nodig bij de start van havo-4. Het
effect van kennismakingsgesprekken gekoppeld aan een positief of negatief advies kan zijn
dat de leerling beter gemotiveerd aan de start verschijnt. Dit is overigens niet uniek: ook op
de overgang vo-ho zien we ditzelfde effect van intakegesprekken (zie bijvoorbeeld bij de
University Colleges)
Selecteren op motivatie en werkhouding gebeurt in het algemeen door middel van een
gesprek met de leerling in combinatie met het advies van het vmbo. Een nadeel van het
instrument is dat het niet erg transparant is en dat het door de ouders en leerlingen ervaren
wordt als een wel erg subjectieve methode om een leerling te selecteren. Het is niet voor
niets dat veel scholen een leerling een negatief advies geven met daaraan gekoppeld een
doubleerverbod in plaats van een afwijzing.
Motovatie en werkhouding zijn belangrijke zaken in de toelating van leerlingen tot het
havo. Het toelatingsgesprek lijkt een goed middel te zijn om de motivatie en
werkhouding van de leerling te bespreken. Het is te prefereren het gesprek al begin
van het kalenderjaar (januari, uiterlijk februari) plaats te laten vinden. Zo krijgen
leerlingen de gelegenheid om zich na het gesprek verder te oriënteren, mocht havo
niet de juiste optie lijken, of een extra sprint te trekken om de juiste resultaten (cijfers)
te behalen. Met het oog op de gevraagde transparantie vanuit politiek en maatschappij
lijkt het van belang transparant te zijn over de inhoud van het gesprek, wat de leerling
kan verwachten en welke criteria er gebruikt worden om tot een advies te komen.

14

3.3.3 Het doubleerverbod
Het verbod op doubleren kan op de meeste weerstand rekenen, zowel in de media en
politiek als ook onder de scholen zelf. Havo-scholen die de regel hanteren doen dit om de
leerling te beschermen. Scholen die er voorstander van zijn geven aan het niet oneerlijk te
vinden ten opzichte van de havo-leerlingen omdat de horizontale overstap als ‘de eerste keer
zittenblijven’ kan worden gerekend. Er is ook erkenning voor het gegeven dat leerlingen en
ouders dit geen gelijke behandeling vinden. Scholen stellen daar overigens ook bij dat je er
door de Onderwijsinspectie op wordt afgerekend als je leerlingen wel de kans geeft te
doubleren. Er is weinig bekend over of het een effectieve maatregel is. We weten niet hoe
het de leerlingen zou zijn vergaan als zij wel een tweede kans hadden gehad en er is weinig
bekend over de leerlingen die niet verder kunnen.
Scholen wijzen er op dat in veel gevallen het een individuele afspraak betreft tussen de
leerling en de school als onderdeel van de selectieprocedure. In feite zegt de school ‘we
adviseren je het niet te doen maar we willen je wel een kans geven want misschien zien we
het verkeerd’. De leerling die anders afgewezen wordt krijgt nu de kans om te bewijzen dat
de school ongelijk heeft. Het is daarom niet zondermeer in het voordeel van de leerling om
het doubleerverbod te verbieden.
32% van de scholen uit het ledenpanel kent een doubleerverbod, en 56% van het ledenpanel
vindt een doubleerverbod niet terecht. Hierin ziet de VO-raad voldoende ruimte om het
doubleerverbod ter discussie te stellen. De maatregel kan beschouwd worden als niet
wenselijk op grond van een gelijke behandeling tov leerlingen uit drie havo en het gegeven
dat leerlingen twee keer mogen doubleren. Uit het feiten- en cijferoverzicht blijkt bovendien
dat het doubleerverbod er de kennelijke oorzaak van is dat de uitstroom uit havo 4 van
vmbo-ers hoger is dan van havo 3 leerlingen.
Een punt van aandacht bij het afschaffen van het doubleerverbod is er overigens wel. Een
doubleerverbod is immers in veel gevallen een negatief advies met daarbij een kans, een
afspraak met de leerling. De VO-raad vindt dat scholen in een uitzonderlijk geval deze
afspraak wel moet kunnen maken, namelijk als het alternatief is dat een leerling wordt
afgewezen. Goed afgesproken moet worden onder welke condities een doubleerverbod bij
een individuele leerling kan worden gegeven.
Samenvattend kan worden gesteld dat een algemeen doubleerverbod voor alle vmboinstromers niet wenselijk is (en niet eerlijk ten opzichte van de havo 3-leerlingen) maar
dat in individuele gevallen die anders zouden worden afgewezen de school de leerling
deze kans mag bieden.
3.4 Voorstellen voor verbetering van de aansluiting
Scholen vinden dat het probleem bij de wortel zou moeten worden aangepakt en dat is dat
de aansluiting tussen vmbo en havo niet goed is omdat vmbo tl oorspronkelijk is ingericht als
voorportaal voor het mbo. Er is dus teveel programmatische frictie en de cultuur is te
verschillend. Bij de programmatische frictie worden de basisvakken wiskunde, Nederlands
en Engels genoemd, en dan weer vooral wiskunde. Het niveau van deze vakken kan, en van
wiskunde moet omhoog, is de mening. Dit is ook uit eerder onderzoek van de VO-raad
gebleken 29.

29

Idem 5

15

Scholen is gevraagd welke maatregelen zij wenselijk zouden vinden. Hieronder volgen de
meest genoemde intiatieven. Er zijn overigens al veel scholen waar allerlei initiatieven lopen
en waar ‘van geleerd kan worden’.
Hieronder volgen de maatregelen die meer dan 10 keer zijn genoemd
Maatregelen die het vmbo kan nemen :
Gericht op programmatische aansluiting
TL+ opleiding uitbouwen, plusprogramma inrichten voor kernvakken, (aansluitings) Havo-modules in leerjaar vmbo 4,
extra leerstof. Aparte stroom van potentiële havisten in vmbo., vakinhoud didactiek aanpassen.
Meer kennis van de kernvakken bijbrengen (dus meer uren Nederlands, Engels en wiskunde). Trainen van de
vaardigheden die nodig zijn voor een goede overstap van tl4 naar havo.

xxxx
xxx
xx

7e vak verplicht , verplicht laten kiezen extra vak.

xx

Aanpassen van de eindtermen, niveauverhoging, hogere (examen-) eisen stellen (weer C en D niveau?).

x

Maken van een groot (sector-) werkstuk (in havo setting).
Gericht op voorbereiding, LOB en samenwerking havo
Extra ondersteuning na CE, speciaal programma in de zomermaanden, o.a. wiskunde en mee laten lopen met havo na
CE.
Goede advisering in klas 3, voorlichting over vakkenpakket, verbetering LOB, heldere informatievoorziening aanbieden,
oud-leerlingen laten vertellen.
Inzet van een gemengd havo en vmbo team docenten, goed overleg, van te voren afstemming onderwijsprogramma
vmbo-tl 4 met havo 4, samenwerking met havo.
Extra ondersteuning (begeleiding) en extra leerstof voor leerlingen in de bovenbouw vmbo, meer nadruk op zelfstandig
werken, laten wennen aan havo: werkhouding, motivatie.
Gericht op vroegtijdig determineren
Beter en vroegtijdig (dmv gesprek) determineren wie geschikt voor havo is. Daarbij kijken naar capaciteiten, motivatie
en werkhouding. Vroegtijdig laten voorsorteren en eerder selecteren voor de overstap.

xxx
xxx
xxx
xxx

xxx

Maatregelen die havo kan nemen:
Gericht op hulp in het vmbo en samenwerking vmbo-havo
'Bemoeizorg' leveren aan potentiële havo-kiezers onder de vmbo-leerlingen. Anticiperen op de doorstroom,
aansluitingsmodules verzorgen op het vmbo.

xxx

Helderheid omtrent het minimale kennis- en abstractieniveau, doorlopende leerlijn.

xx
x

Goede terugkoppeling naar vmbo.

x

Lespakketten voor kansrijke vmbo-ers, proeflessen geven.
Docenten benoemen die in havo en in tl werken.
Frequent overleg tussen vmbo en havo op docenten- en decanenniveau; gezamenlijke projecten om de overstap te
vergemakkelijken.

x
x

Gericht op de periode tussen CE en start havo 4
xx

Extra programma in de zomer tussen CE en start havo 4.

xx

Warme overdracht, goed aanname beleid, motivatiegesprek .
Helderheid over eisen etc. Hoge drempel handhaven om mislukking te voorkomen, reële toelatingseisen stellen.
Gericht op het havo programma

xxx

Meer uren geven, extra programma, bijspijkercursus, instapcursus.
Meer en intensieve begeleiding bij de start in 4 havo en waar nodig hulp bij vakken, maatwerk, extra mentoruren
Goede aansluiting qua didactiek, meer praktisch, veranderen pedagogisch – didactische aanpak, kleinere groepen,
geen zelfstandige studiehouding verwachten, tijd gunnen om te wennen en te integreren.

xxx
xxx
xx

Extra training in specifieke vaardigheden bij doorstromers gericht op het studieklimaat in havo.

xx

Inhaalprogramma wiskunde en Engels.

x

Speciaal instroomprogramma voor vmbo-ers waar je na de intake in terecht komt.
Docenten ter beschikking stellen, informeren van de docenten welke leerlingen zijn ingestroomd vanuit vmbo.
Weten, met welke bagage leerlingen binnenkomen. Waar zitten mogelijke deficiënties en denk na, hoe je daarmee
omgaat.
Strak begeleiden, met name in het begin. Extra aandacht voor studiehouding, hou vast aan kwaliteitsnormen, eisen
stellen

16

x
x
x

Samenvattend kunnen we zeggen dat er een duidelijke lijn uit de reacties naar voren is
gekomen:
1. Programmatische aanpassing en vroeg determineren
Men vindt in het vmbo een programmatische aanpassing noodzakelijk. Dat varieert van
structurele maatregelen als het eindniveau verhogen, inhoud aanpassen en een potentiële
havo-stroom instellen tot en met meer aanvullende maatregelen als aansluitingsmodulen
invoeren, extra vakken naast de reguliere stof etc.
Als er twee stromen zouden zijn, is het belangrijk vroeg te determineren en vroegtijdig het
gesprek met de leerling te hebben over capaciteiten en motivatie.
2. Voorbereiden na het CE
Wat betreft de overgang van vmbo en havo zijn beide partijen het erover eens dat de periode
na het centraal examen gebruikt zou kunnen worden om leerlingen zich te laten
voorbereiden op het havo. Hiervoor worden verschillende initiatieven genoemd zoals:
instapcursus, zomercursus, bijspijkerprogramma etc. De VO-raad zal het komend jaar deze
initiatieven verder bespreken en stimuleren dat vmbo- en havo-scholen dit oppakken.
3. Extra begeleiding in het havo
Bij de vraag wat het havo zou kunnen doen, zien we met name initiatieven in de sfeer van de
begeleiding. De teneur is dat toelatingscriteria stellen goed is maar dat de leerlingen ook
extra begeleiding verdienen. Dit geldt zowel voor aspecten als cultuur en werkhouding, als
ook voor extra hulp bij de vakken.
3.5 Wat kan de overheid doen
Naast dat gevraagd is wat het vmbo en havo kunnen doen, is de leden ook de vraag
voorgelegd welke maatregelen vanuit de overheid wenselijk zijn.
Maatregelen die overheid kan nemen
Zorgen dat de structuren (sectoren/profielen) probleemloos op elkaar aansluiten. Zorgen dat de
vakinhouden beter op elkaar aansluiten.
Geef scholen de ruimte die zij op grond van jarenlange ervaring hebben verkregen. Erkennen
dat een drempelloze overstap niet in het belang van de leerling is, erkennen dat een vmbo-tl
leerling niet altijd havo aankan.
Kwaliteitseisen vmbo-t op het niveau van de vroegere mavo d brengen. Versterking diploma
eisen, verzwaring vmbo-tl, zwaardere eindexameneisen.
Scholen niet 'afstraffen' via opbrengstenoordeel als havo toch te hoog gegrepen blijkt voor
mavo-leerling, geen rendementseis neerleggen.
Ook in vmbo Engels en wiskunde verplichten. CE-cijfers NE EN WI 7,0 of hoger voor toelating
tot havo.
Hogere vergoeding voor leerlingen die via vmbo havo instromen, eventueel output financiering.
Richtlijnen opstellen, Regelgeving omtrent aansluiting, zorgen dat vmbo leerlingen overal
dezelfde kansen hebben, uniform toelatingsbeleid, landelijke afspraak.
Meer uren financieren, zorgen voor voldoende middelen voor extra begeleiding.
Vertrouwen hebben in de scholen en dat zij goed weten welke eisen ze willen stellen bij goede
overgang. Terughoudendheid en ruimte bieden. Scholen de verantwoordelijkheid geven.
Zorgen dat het mbo aantrekkelijker wordt, imagoverbetering.
Invoeren 6 jarige havo.
In de vorige paragraaf hadden we al gezien dat de meeste scholen geen landelijke afspraken
willen over toelatingscriteria (59%) en een kleiner deel wel. Bij de vraag welke maatregelen
de overheid kan nemen zien we dit terug. Scholen willen enerzijds de ruimte en het

17

xxx
xxx

xxx
xxx

xxx
xx
xx
xx
x

vertrouwen hebben om te doen wat zij voor de leerlingen het beste achten. Anderzijds zien
we terug dat er ook behoefte is aan eenduidigheid, uniform toelatingsbeleid en landelijke
afspraken. In hoofdstuk 4 formuleren we ons eindadvies en komen we hierop terug

18

Hoofdstuk 4 Eindadvies: de sector aan zet
Op basis van de ledenpeiling wordt duidelijk dat scholen criteria stellen om vóór te selecteren
op leerlingen die de juiste capaciteiten, houding en motivatie hebben voor het havo om het
havo ook succesvol af te kunnen ronden. De criteria zijn dus bedoeld om het belang van de
leerling te dienen. De meeste scholen wensen geen landelijke afspraken vanuit de overheid
over toelatingscriteria (59%).
Daarentegen wil de politiek en de maatschappij juist meer eenduidigheid en transparantie in
toelatingscriteria. Zij willen daarin de autonomie van de scholen respecteren. Tegelijk
hechten ze zeer aan ‘kansen’ voor leerlingen om door te kunnen stromen. De minister heeft
aangegeven aan de Tweede Kamer afspraken te willen maken met het onderwijs en
‘oplossingen’ te willen horen van de VO-raad. Met betrekking tot het doubleerverbod dreigt
de minister dit te gaan regelen als de sector het zelf niet op lost.
In ons advies proberen wij tegemoet te komen aan de context. Onze leden willen niet dat
criteria voor hen ‘geregeld’ gaan worden. Tegelijkertijd wil de politiek meer houvast. Wij
stellen daarom voor om als sector afspraken te maken over de toelatingscriteria, waarbij het
uitgangspunt is dat de afspraken aansluiten bij hetgeen de scholen nu al doen, maar wel de
uniformiteit bieden waar politiek én leerlingen en ouders behoefte aan hebben. De afspraken
van de sector kunnen weer gemonitord worden door Vensters voor Verantwoording.
4.1 Naar een gedragscode
De vorm van de afspraak zal de VO-raad de komende periode verder met de leden
bespreken. Gedacht zou kunnen worden aan een ‘toelatingscode havo 4’ waar de leden zich
aan committeren.
Transparantie over toelatingseisen
In de code wordt allereerst vastgelegd dat de toelatingscriteria helder en duidelijk door de
school worden gecommuniceerd naar leerlingen, vmbo-scholen en ouders. De inhoud van de
toelatingscriteria weerspiegelt de uitkomsten van het actieplan. De code geeft weer dat de
selectiecriteria niet los van elkaar staan maar in gezamenlijkheid het instrument zijn om de
juiste leerling op de juiste plek te krijgen.
Voor ouders en leerlingen, maar ook voor de aanleverende (vmbo-)scholen is het van groot
belang tijdig te weten welke criteria de havo-scholen selecteren als het gaat om de toelating
van leerlingen met een vmbo-tl diploma. In een toelatingscode zou daarover kunnen staan
dat:
- de toelatingseisen moeten worden vermeld op de website en/of schoolgids van de
school;
- de eisen tijdig aan bekend moeten worden gemaakt.

Selecteren op een gemiddeld cijfer
De VO-raad vindt het alles afwegende een logische stap om als sector tot gezamenlijke
afspraken te komen over het stellen van eisen ten aanzien van (het gemiddelde)
eindexamencijfer(s) . Een kanttekening bij het gebruik van een landelijk gemiddelde is dat er
niet een op onderzoek gebaseerd gemiddelde bekend is dat de minste leerlingen onterecht
uitsluit en de meeste leerlingen terecht toelaat. Een eenduidig gebruik van gemiddelde cijfers
als toelatingseis is eerlijk en verhoogt de transparantie.

19

In een toelatingscode zou kunnen staan dat :
- een school die een gemiddeld cijfer hanteert, (bijvoorbeeld) maximaal een 7 mag eisen;
- dit geldt ook voor het hanteren van een gemiddelde voor kernvakken;
- een school deze eis altijd in combinatie met een oriëntatiegesprek hanteert.
Selecteren op motivatie en werkhouding, het oriëntatiegesprek
Een gesprek is een nuttig middel om de motivatie en werkhouding van de leerling te
bespreken. Het zou goed zijn als het gesprek een oriënterend karakter heeft waarin
verwachtingen kunnen worden besproken en de leerling nog de kans krijgt zijn beslissing te
heroverwegen. Juist om die reden wil de VO-raad in overweging geven de
kennismakingsgesprekken eerder te laten plaatsvinden, bijvoorbeeld al in januari als de
leerling en de school het gemiddelde eindcijfer nog niet weten. Vanwege het karakter van het
gesprek geeft de VO-raad ook in overweging om op basis van een gesprek geen afwijzing te
geven maar een advies. Daarnaast vindt de VO-raad het belangrijk dat scholen ook
transparant zijn over de inhoud van gesprek, wat de leerling kan verwachten en welke
criteria er gebruikt worden om tot een advies te komen.
In een toelatingscode zou geregeld kunnen worden dat:
-

een school een oriënterend advies gesprek voert met de leerling;
·
·

-

dat bij voorkeur doet een aantal maanden voor het examen
dat zich concentreert rond motivatie, werkhouding en verwachtingen

het advies leidt tot een advies aan de leerling;
de school transparant is over de inhoud en consequenties.

Verbod op doubleren
Een meerderheid van het ledenpanel vindt een doubleerverbod niet terecht. De argumenten
daarvoor zijn bekend en breed uitgemeten in de media. Tegelijkertijd wijzen scholen er op
dat het in veel gevallen een individuele afspraak betreft tussen de leerling en de school als
onderdeel van de selectieprocedure. In feite zegt de school ‘we adviseren je het niet te doen
maar we willen je wel een kans geven want misschien zien we het verkeerd’. De leerling die
anders afgewezen wordt krijgt nu de kans om te bewijzen dat de school ongelijk heeft. Het is
daarom niet zondermeer in het voordeel van de leerling om het doubleerverbod te verbieden.
Kern is dat een algemeen doubleerverbod voor alle vmbo-instromers niet wenselijk is (en
niet eerlijk ten opzichte van de havo 3 leerlingen) maar dat in individuele gevallen die anders
zouden worden afgewezen, de school de leerling deze kans mag bieden.
In een toelatingscode kan vermeld worden dat:
- de school geen doubleerverbod hanteert tenzij er zwaar wegende redenen zijn om met
een individuele leerling hierover een afspraak te maken.
- een doubleerverbod nooit gebruikt wordt los van de andere selectiecriteria
De zwaar wegende redenen dienen verder uitgewerkt te worden.
4.2 Gewenste maatregelen om de aansluiting te verbeteren
Scholen vinden dat het probleem bij de wortel zou moeten worden aangepakt en dat is dat
de aansluiting tussen vmbo en havo niet goed is omdat vmbo-tl oorspronkelijk is ingericht als
voorportaal voor het mbo. Er is dus teveel programmatische frictie en de cultuur is te

20

verschillend. Bij de programmatische frictie worden de basisvakken wiskunde, Nederlands
en Engels genoemd, en dan weer vooral wiskunde. Het niveau van deze vakken kan, en van
wiskunde moet, omhoog is de mening. Dit is ook uit eerder onderzoek van de VO-raad
gebleken.30
De VO-raad zal het komend jaar actief de volgende initiatieven met de leden bespreken en
stimuleren:
1. Programmatische aanpassing en vroeg determineren
In het vmbo vindt men een programmatische aanpassing noodzakelijk. Dat varieert van
structurele maatregelen als het eindniveau verhogen, inhoud aanpassen en een potentiële
havo-stroom instellen tot en met meer aanvullende maatregelen als aansluitingsmodulen
invoeren, extra vakken naast de reguliere stof etc.
Als er twee stromen zouden zijn, is het belangrijk vroeg te determineren en vroegtijdig het
gesprek met de leerling te hebben over capaciteiten en motivatie.
2. Voorbereiden na het CE
Wat betreft de overgang van vmbo naar havo zijn beiden het erover eens dat de periode na
het centraal examen gebruikt zou kunnen worden om leerlingen zich te laten voorbereiden
op het havo. Hiervoor worden verschillende initiatieven genoemd zoals: instapcursus,
zomercursus, bijspijkerprogramma etc.
3. Extra begeleiding in het havo
Bij de vraag wat het havo zou kunnen doen zien we met name initiatieven in de sfeer van de
begeleiding. De teneur is dat toelatingscriteria stellen goed is maar dat de leerlingen ook
extra begeleiding verdienen. Dit geldt zowel voor aspecten als cultuur en werkhouding, als
voor extra hulp bij de vakken.

30

Idem 5

21

Bijlage 1 Bronvermelding en literatuur

Voor het opstellen van dit rapport en van de tabellen van de instroom, doorstroom, uitstroom
en bestemming van vmbo GL/TL en havisten is dankbaar gebruik gemaakt van de volgende
bronnen:
Literatuur
Bronneman-Helmers, Herweijer & Vogels, 2002, Voortgezet onderwijs in de jaren negentig.
Esch, W. van & Neuvel, J. (2007). Stroomlijnen, onderzoek naar de doorstroom van vmbo
naar havo. ‘s- Hertogenbosch: CINOP.
Esch, W. van & Neuvel, J. (2009). Een stukje van de Nederlandse droom, doorstroom van
vmbo naar havo. ’s-Hertogenbosch/Amsterdam: Expertisecentrum Beroepsonderwijs.
Esch, W. van & Neuvel, J. (2010). Van vmbo naar havo: tweestrijd over tweesprong?
‘s-Hertogenbosch/Amsterdam: Expertisecentrum Beroepsonderwijs.
Linden, C.A. van der (2010). Latere selectie voortgezet onderwijs, Een gevalsstudie naar de
gecombineerde mavo/havo brugklas. Masterscriptie onderwijskunde UvA
Monnink, K., Oostrom, H. van, Bossers, G. Smit, H. m.m.v. Ommeren, C. van & Rookmaker,
H. (2010). T(L)-splitsing: van vmbo-tl naar havo of mbo. Utrecht: VO-raad.
Obbink, H. Verbod op zittenblijven nekt vmbo’er. Dagblad Trouw van 24 november 2010
Prick, L. ‘Vmbo houdt tweedeling in maatschappij in stand’, in NRC Handelsblad van 6
september 2010
Spits, 15-10-2010, p.14
Zoontjes, P. Soepele overgang van vmbo naar havo. Een wens van veel ouders, MR
magazine, nummer 12, december 2010
Websites
VO-raad: www.vo-raad.nl/actueel/nieuws/afspraken-doorstroming-vmbo-havo
Nationale Onderwijsgids:
www.nationaleonderwijsgids.nl/anp/index.php?item_id=191&anp_id=2309
Leidsch dagblad: www.regionieuws.nl/link/1056234/Overstap_naar_havo_erg_lastig.html
Overzicht moties en (antwoorden op) kamervragen
Vragen van het lid Van der Ham (D66) van 15-10-2010 inzake het weigeren van vmbo-tgediplomeerden bij het havo.
Vragen van de leden Celik en Marcouch (beiden PvdA) van 19-10-2010 inzake de uitspraken
van de Ombudsman over afgestudeerde vmbo'ers die worden geweigerd door havoopleidingen.
Vragen van het lid Van dier Ham (D66) van 25-11-2010 inzake het bericht dat het verbod op
zittenblijven op de havo voor doorstromers uit het vmbo funest is.

22

Vragen van de leden Ferrier en Biskop (beiden CDA) van 26-11-2010 inzake het rapport
'Van vmbo naar havo´.
Vragen van het lid Celic (PvdA) van 26-11-2010 inzake het verbod voor vmbo doorstromers
vierde klas te doubleren.
OCW, Brief aan Tweede Kamer der Staten-Generaal, referentienummer 244739, 3
november 2011
OCW, Brief aan Tweede Kamer der Staten-Generaal, referentienummer 260955, 25
november 2011
Motie Van der Ham c.s. over transparante en eenduidige toelatingseisen voor de havo
(32500 VIII, nr. 25)
Motie-Çelik/Voordewind over toelatingseisen in relatie tot kansen van leerlingen (32500 VIII,
nr. 14);

Gebruikte Discussiegroepen online
LinkedIn Netwerk Onderwijsinnovatie
LinkedIn Vmbo Onderwijs
LinkedIn VO-netwerk

23

Bijlage 2 Resultaten ledenpanel

24

25

26

27

28

29

30

31

32

33

34

35