Suïcide onder 10- tot 20-jarigen in 2017
Een verdiepend onderzoek
Mérelle, Van Bergen, Popma et al.
113 Zelfmoordpreventie, december 2019

Suïcide onder 10- tot 20-jarigen in 2017: Een verdiepend onderzoek

1

﻿

Inhoud
1. Inleiding ������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 4
2. Methode onderzoek ����������������������������������������������������������������������������������������� 6
2.1. Onderzoeksvragen ��������������������������������������������������������������������������������������������������������������6
2.2. Inclusie deelnemers �����������������������������������������������������������������������������������������������������������6
2.3. Werving deelnemers �����������������������������������������������������������������������������������������������������������6
2.4. Grootte onderzoeksgroep ������������������������������������������������������������������������������������������������ 7
2.5. Deelname onderzoek �������������������������������������������������������������������������������������������������������� 7
2.6. Interviews en vragenlijsten ����������������������������������������������������������������������������������������������� 7
2.7. Analyse ���������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������8

3. Beschrijving van de groep ����������������������������������������������������������������������������� 9
3.1. Deelnemers en interviews ������������������������������������������������������������������������������������������������9
3.2. Sociaal-demografische kenmerken overleden jongeren ��������������������������������������������9
3.3. Risicokenmerken overleden jongeren ���������������������������������������������������������������������������12
3.4. Ontvangen hulpverlening ������������������������������������������������������������������������������������������������12

4. Adolescentie ��������������������������������������������������������������������������������������������������� 16
4.1. Inleiding ������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������16
4.2. Schoolproblemen en teleurstellingen rond beroepsperspectief ����������������������������16
4.3. Problemen in sociale relaties: gepest worden ������������������������������������������������������������ 17
4.4. Problemen in sociale relaties: gespannen thuissituaties ������������������������������������������ 17
4.5. Problemen in sociale relaties: teleurstellingen of frictie in het contact met
leeftijdsgenoten ���������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 17
4.6. Drugs en alcohol misbruik ���������������������������������������������������������������������������������������������18
4.7. Seksueel trauma ����������������������������������������������������������������������������������������������������������������18

5. Hulpverlening �������������������������������������������������������������������������������������������������20
5.1. Inleiding ����������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 20
5.2. Zorgkader �������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 20
5.3. Kwaliteit en organisatie van zorg ����������������������������������������������������������������������������������21
5.4. Jongeren niet in zorg ������������������������������������������������������������������������������������������������������23

6. Sociale media, games en series �������������������������������������������������������������������24
6.1. Inleiding ������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������24
2

Suïcide onder 10- tot 20-jarigen in 2017: Een verdiepend onderzoek

﻿

6.2. Sociale media ���������������������������������������������������������������������������������������������������������������������24
6.3. Games en challenges ����������������������������������������������������������������������������������������������������� 25
6.4. Netflixserie 13 Reasons Why en andere online series ����������������������������������������������� 26
6.5. Artiesten die zelfdoding idealiseren ������������������������������������������������������������������������������27

7. Clusters en imitatie �����������������������������������������������������������������������������������������28
7.1. Inleiding ����������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 28
7.2. Suïcideclusters ������������������������������������������������������������������������������������������������������������������ 28
7.3. Imitatie van suïcides �������������������������������������������������������������������������������������������������������� 28

8. Jongeren met een lesbische, homoseksuele, biseksuele (LHB-)
oriëntatie en transgenders �������������������������������������������������������������������������������30
9. Migratie en cultuur ����������������������������������������������������������������������������������������� 32
10. Periode voorafgaand aan suïcide ������������������������������������������������������������� 34
10.1. Inleiding ����������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������34
10.2. Gebeurtenissen in de laatste levensmaanden ����������������������������������������������������������34
10.3. Veranderingen in gedrag ����������������������������������������������������������������������������������������������35

11. Kernbevindingen ����������������������������������������������������������������������������������������� 38
11.1. Inleiding ����������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������38
11.2. Profielschetsen ����������������������������������������������������������������������������������������������������������������38
11.3. Kernbevindingen ����������������������������������������������������������������������������������������������������������� 40

12. Conclusies en aanbevelingen ������������������������������������������������������������������� 43
12.1. Inleiding ���������������������������������������������������������������������������������������������������������������������������43
12.2. Psychologische autopsie, een bruikbare onderzoeksmethode ������������������������������43
12.3. Conclusies ��������������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 44
12.4. Aanbevelingen ��������������������������������������������������������������������������������������������������������������� 46

Dankwoord �����������������������������������������������������������������������������������������������������������50
Referenties �����������������������������������������������������������������������������������������������������������52
Bijlage 1: Betrokken personen bij het onderzoek Suïcide onder jongeren
2017 �����������������������������������������������������������������������������������������������������������������������54

Suïcide onder 10- tot 20-jarigen in 2017: Een verdiepend onderzoek

3

1. Inleiding

1. Inleiding
In juli 2018 maakte het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) bekend dat het aantal zelfdodingen onder
jongeren tot 20 jaar was toegenomen van 48 in 2016 tot 81 in 2017 [1]. In de jaren 2012-2016 overleden gemiddeld 51 jongeren door zelfdoding. Het ging om 4 zelfdodingen per 100.000 jongeren. De stijging in 2017
was zo zorgwekkend dat het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport aan 113 Zelfmoordpreventie
heeft gevraagd een verdiepend onderzoek te doen naar de achtergronden van deze suïcides. Dit verdiepend onderzoek heeft niet tot doel de stijging in 2017 te verklaren. Daarvoor is onderzoek naar meerdere
jaren en de inzet van controlegroepen nodig, iets wat niet mogelijk was binnen de beschikbare tijd. Het
doel van dit verdiepend onderzoek is meer te weten over zelfdoding onder jongeren in Nederland. Als wij
beter begrijpen welke factoren bij het overlijden van deze jongeren een rol speelden, kunnen wij praktische
aanbevelingen voor betere suïcidepreventie onder jongeren doen.

CBS-data 2017 [1]
In 2017 zijn in Nederland 50 jongens en 31 meisjes van 11 tot en met 19 jaar overleden
door zelfdoding. Het ging vooral om oudere tieners: 11 jongens en meisjes van 10 tot
15 jaar overleden door zelfdoding en 70 van 15 jaar tot 20 jaar. In totaal waren er 25
jongeren met een eerste of tweede generatie migratieachtergrond. Verder vielen twee
maanden in 2017 op: elke maand overleden gemiddeld zeven jongeren onder 20 jaar
door zelfdoding. In de maanden juli en oktober waren er tien zelfdodingen. Ook waren
er in 2017 regionale verschillen: 20 tieners woonden in Noord Brabant. Kijkend naar het
aantal per 100.000 jongeren was het aantal overleden jongeren in Noord Brabant en Gelderland relatief hoog. Een ruime meerderheid (48 jongeren) had zich verhangen. Deze
wijze van zelfdoding was gestegen ten opzichte van eerdere jaren. In 2017 sprongen/liepen 23 jongeren voor de trein. Dit aantal was vergelijkbaar met eerdere jaren. De meeste
jongeren werden in en om het huis gevonden of op het spoor. Van de 81 zelfdodingen
gebeurden er 10 in een instelling waar de jongere verbleef.

Een diepgaand onderzoek naar jongeren die aan zelfdoding zijn overleden is nog nooit eerder in Nederland
gedaan. Bovendien bleek uit dossieronderzoek van GGD-en (dossiers jeugdgezondheidszorg en forensisch
artsen) dat de kwaliteit van de registraties onvoldoende is om tot aangrijpingspunten voor suïcidepreventie te komen [2]. Het is dus niet mogelijk om verdiepend onderzoek naar de achtergrond van de 81 suïcides
te doen met bestaande bronnen. Dit voorliggende onderzoek bouwde voort op drie rapportages van 113
Zelfmoordpreventie die eerder verschenen over zelfdoding onder jongeren in 2017. Twee rapportages
gingen over de sociaal-demografische kenmerken van de overleden jongeren in 2017 op basis van CBS
microdata [1,3]. De derde rapportage is een voortgangsrapportage van het verdiepend onderzoek en beschrijft de opzet van het onderzoek en de knelpunten die we tegenkwamen in de wervingsprocedure van
de nabestaanden [4].
Bij dit verdiepend onderzoek zijn veel partijen betrokken. Het onderzoek is uitgevoerd door een projectgroep binnen 113 Zelfmoordpreventie, aangestuurd door een breed samengestelde werkgroep, onder leiding van professor Arne Popma. De begeleidingscommissie bestond uit experts en vertegenwoordigers
van relevante veldpartijen, voorgezeten door professor Ad Kerkhof. Daarnaast lieten de onderzoekers zich
adviseren door een klankbordgroep. In bijlage 1 staat een overzicht van de betrokken organisaties en personen die een klankbordgroep vormden.
In 2018 telde het CBS 51 jongeren die overleden zijn door zelfdoding. Dit aantal is vergelijkbaar met het
gemiddelde suïcidecijfer van de jaren vóór 2017. De komende jaren zal duidelijk worden of het hoge aantal
suïcides in 2017 een eenmalige piek was. Feit blijft dat in Nederland gemiddeld 1 tiener per week overlijdt
door zelfdoding. Daarom zijn passende acties nodig om suïcides onder jongeren in de toekomst vaker te
voorkomen.
De inhoud van het rapport is als volgt opgebouwd. In hoofdstuk 2 wordt de methode van het onderzoek
uitgelegd. In hoofdstuk 3 worden de kenmerken beschreven van de onderzochte jongeren in aanvulling
op wat we al weten uit de eerder beschreven CBS-data. In hoofdstuk 4 tot en met 11 worden de domeinen
en thema’s van de interviews beschreven. Achtereenvolgens worden de patronen beschreven van de over4

Suïcide onder 10- tot 20-jarigen in 2017: Een verdiepend onderzoek

1. Inleiding

leden jongeren binnen het kader van de adolescentie (hoofdstuk 4), hulpverlening (hoofdstuk 5), sociale
media, games en online series (hoofdstuk 6), clusters van suïcides en imitatie (hoofdstuk 7), LHBT-jongeren
(hoofdstuk 8), jongeren met een migratieachtergrond (hoofdstuk 9) en de laatste periode voorafgaand aan
de zelfdoding (hoofdstuk 10). In hoofdstuk 11 worden de kernbevindingen beschreven, inclusief profielschetsen. Het rapport eindigt met hoofdstuk 12 waar conclusies worden getrokken en praktische aanbevelingen worden gedaan om suïcidepreventie bij jongeren te verbeteren [5].
In het rapport staan uitspraken die ouder(s) en andere deelnemers tijdens het interview hebben gedaan.
Wij rapporteren deze uitspraken om de resultaten te verduidelijken aan de hand van de belevingswereld
van deelnemers aan het onderzoek. Wegens privacy redenen zijn de uitspraken geanonimiseerd (‘Jongere’) zodat de uitspraken niet herleidbaar zijn tot een individuele situatie.

December 2019
• Dr. Saskia Mérelle (projectleider), senior onderzoeker 113 Zelfmoordpreventie *
• Dr. Diana van Bergen, universitair hoofddocent Pedagogiek Rijksuniversiteit Groningen en
socioloog *
• Elias Balt MSc, junior onderzoeker
• Milou Looijmans MSc, junior onderzoeker
• Dr. Sanne Rasing, senior onderzoeker Universiteit Utrecht en GGZ Oost Brabant
• Dr. Lieke van Domburgh, Directeur Zorgkwaliteit Pluryn
• Prof. dr. Maaike Nauta, klinische psychologie, specialisatie kinderen en adolescenten, Rijksuniversiteit Groningen
• Onno Sijperda MD, forensisch arts, GGD Noord- en Oost-Gelderland
• Marlies Roosjen-de Feiter MSc, beleidsadviseur MIND
• Wico Mulder MD, beleidsadviseur Nederlands Centrum Jeugdgezondheid en jeugdarts
• Dr. Renske Gilissen, manager onderzoek 113 Zelfmoordpreventie
• Dr. Gerdien Franx, programmamanager 113 Zelfmoordpreventie
• Dr. Daan Creemers, klinisch psycholoog en senior onderzoeker GGZ Oost Brabant
• Prof. dr. Arne Popma (voorzitter), Hoofd Kinder- en Jeugdpsychiatrie Amsterdam UMC, locatie
VUmc
* eerste auteurs
Citeer dit rapport als Mérelle, Van Bergen, Popma et al. (2019). Suïcide onder 10- tot 20-jarigen in
2017: Een verdiepend onderzoek. 113 Zelfmoordpreventie, december 2019.

Suïcide onder 10- tot 20-jarigen in 2017: Een verdiepend onderzoek

5

2. Methode onderzoek

2. Methode onderzoek
2.1. Onderzoeksvragen

In dit onderzoek gebruikten we een ‘mixed-methods’ opzet. Kwalitatief onderzoek, in de vorm van diepte-interviews, is ingezet om patronen te ontdekken, nieuwe fenomenen te verkennen en aannames van
experts te onderzoeken. Door middel van kwantitatief onderzoek, in de vorm van vragenlijsten, zijn de cijfermatige inzichten uit de eerder beschreven CBS-data verrijkt. Het onderzoek richt zich op onderstaande
vragen [6]. De onderzoeksvragen gaan over verschillende subgroepen van jongeren behorende tot een
specifiek domein (bijvoorbeeld oudere tieners binnen het domein Adolescentie).
Onderzoeksvragen:
• Adolescentie: welke adolescentie- en levensfaseopgaven (druk leeftijdsgenoten, identiteit en onzekerheidsproblemen, onderwijsloopbaan, prestatiedruk, autonomie, middelenmisbruik) speelden een rol
in het overlijden van de jongeren?
• Hulpverlening: welk zorgkader hadden de overleden jongeren (ontvangen behandeling, gestelde diagnoses)? Waren er problemen in de organisatie en kwaliteit van zorg en is de multidisciplinaire richtlijn gevolgd? Welke kenmerken hadden de jongeren die niet in zorg waren en waren de klachten al in
een eerder stadium gesignaleerd?
• Sociale media, games en online series: in hoeverre speelden sociale media, games en online series een
rol bij het ontstaan van de suïcidaliteit van de jongeren?
• Clusters en imitatie: in hoeverre was er sprake van suïcideclusters en imitatie?
• LHBT: welke factoren (minority-stress, coming-out, reacties, stigma’s maatschappij) speelden een rol
bij het overlijden in de groep LHBT-jongeren?
• Laatste periode voorafgaand aan suïcide: welke gebeurtenissen en eventuele gedragsveranderingen
vonden plaats in de laatste periode voor het overlijden van de jongeren?
• Kernbevindingen: welke profielschetsen kunnen worden gemaakt van de overleden jongeren, op basis
van veelvoorkomende interacties van factoren? Wat waren centrale thema’s die een rol speelden in de
aanloop naar de suïcide van de jongeren?

2.2. Inclusie deelnemers

Aan het onderzoek namen ouder(paren) deel van wie in 2017 een 10- tot 20-jarig kind woonachtig in Nederland was overleden en bij wie een forensisch arts concludeerde dat er sprake was van zelfdoding. Daarnaast namen vrienden/vriendinnen of broers/zussen deel die deze overleden persoon goed kenden en een
betrokken leerkracht of mentor/werkgever en hulpverlener. Het door de Medisch Ethische toetsingscommissie (METC, Amsterdam UMC, locatie VUmc) goedgekeurde onderzoeksprotocol bepaalde dat via ouders
de andere informanten benaderd werden voor het onderzoek, zodat we hun privacy en welzijn zo goed
mogelijk konden bewaken [6].
Nabestaanden van mensen die overleden door suïcide hebben doorgaans een hoger risico op suïcidale
gedachten. Daarom hielden we rekening met de belastbaarheid van deelnemers. De ouders, broers/zussen
en vrienden/vriendinnen werden voorafgaand aan het interview gescreend op actuele suïcidaliteit met de
SIDAS als screeningsinstrument [7]. De huisarts werd geïnformeerd over deelname aan het onderzoek.
Ouders en andere naasten, die in ernstige mate last hadden van suïcidale gedachten, werden uitgesloten van
deelname. Ook ouders die ten tijde van het onderzoek waren opgenomen in een psychiatrische instelling,
zijn uitgesloten van deelname. De interviewers kregen een training in het signaleren van complexe rouw.
Wanneer er sprake was van complexe rouw of een suïcidale crisis tijdens het interview, zorgde de interview coördinator voor adequate vervolgzorg en werd de huisarts van de deelnemer op de hoogte gebracht.

2.3. Werving deelnemers

De werving van deelnemers liep langs de volgende stappen:

1

Forensisch artsen werd gevraagd in hun regio de identiteit van de in 2017 door suïcide overleden tieners te achterhalen, samen met de naam van hun huisarts.

STAP

Elke huisarts ontving vervolgens een brief van de forensisch arts met het verzoek om de ouders
van de overleden jongere mondeling en schriftelijk te informeren over het onderzoek en toestemming te vragen.

STAP

Na de toestemming van de ouders, voerde de interview coördinator een telefonisch gesprek
met hen, waarbij ook een screeningsvragenlijst is afgenomen om na te gaan of er bij de ouders
sprake was van suïcidaliteit.

STAP

2
3

6

Suïcide onder 10- tot 20-jarigen in 2017: Een verdiepend onderzoek

4

Tot slot werd de ouders gevraagd om andere nabestaanden te benaderen en namen aan te
leveren van te interviewen broers, zussen, vrienden, docenten en eventuele behandelaren in
de zorg.

Daarnaast stond de METC toe dat werving van deelnemers via (sociale) media plaatsvond door bijvoorbeeld
een oproep via de website van 113 Zelfmoordpreventie, acties in lokale media en een oproep via websites
van beroepsverenigingen. Dit is zorgvuldig gedaan in verband met de gevoeligheid van het onderwerp
voor nabestaanden en onbedoeld kopieergedrag door jongeren wanneer zij in de media over suïcide lezen.

2.4. Grootte onderzoeksgroep

Op basis van eerder onderzoek werd verwacht dat omstreeks 60% van de ouder(paren) zou toestemmen
in deelname aan het onderzoek. In eerder vergelijkbaar internationaal onderzoek varieerde de respons
tussen 44% en 66% [8-14]. In een studie uitgevoerd in Engeland onder nabestaanden van 15 tot 24-jarigen,
gaf 57% van de potentiële informanten toestemming voor een interview nadat zij benaderd waren met een
brief [12]. De respons in een onderzoek in Ierland lag nog hoger (66%), vermoedelijk doordat alle nabestaanden daar standaard eerst nazorg kregen aangeboden voorafgaand aan de vraag om deelname aan
het onderzoek [9].

2. Methode onderzoek

STAP

In kwalitatief onderzoek streeft men naar saturatie [15]. Hiermee wordt het moment bedoeld waarop er na
meerdere interviews geen nieuwe informatie of thema’s meer naar voren komen in een volgend interview.
Uit onderzoek blijkt dat er onder homogene groepen (gegroepeerd aan de hand van een aantal kenmerken), doorgaans na 12 interviews geen nieuwe thema’s meer zichtbaar worden [15]. Daarom werd er in dit
onderzoek gestreefd naar een minimum van 12 gevallen per subgroep (domein).

2.5. Deelname onderzoek

Deelname aan het onderzoek hield voor ouder(paren) in dat zij een interview kregen en een digitale vragenlijst [6]. Het interview duurde 2,5 uur en vond plaats bij de ouders thuis of op een andere locatie als
ouders dat wilden. Een senior interviewer (ervaren hulpverlener) en een junior onderzoeker namen het
interview af. Het interview met andere informanten werd afgenomen door een senior interviewer. Tijdens
de interviews werden geluidsopnamen gemaakt. De senior interviewer sprak alle ouders telefonisch een
week na het interview. Ouders kregen een digitale vragenlijst na afloop van het interview per mail, via de
software van TelePsy. Het beantwoorden van deze vragen duurde ongeveer een half uur. De vrienden/
vriendinnen en broers/zussen kregen een interview dat ongeveer anderhalf uur duurde. Van de minderjarige deelnemers (<16 jaar) vond het interview plaats in aanwezigheid van een ouder. Deelnemers van 16
jaar en ouder kregen het advies om een steunfiguur mee te nemen. De leerkracht of mentor kreeg een
interview dat anderhalf uur duurde. De betrokken hulpverlener kreeg vooraf twee digitale vragenlijsten
waarna een telefonisch interview volgde over de ingevulde vragenlijsten dat een half uur tot een uur duurde. De interview coördinator was verantwoordelijk voor het regelen van nazorg waar nodig [6].

2.6. Interviews en vragenlijsten

Het interview was gebaseerd op eerdere psychologische autopsie studies in Ierland, België, Noorwegen en
het Verenigd Koninkrijk en werd aangevuld met vragen van experts uit de werkgroep en klankbordgroep
[8-14]. In deze studie hield psychologische autopsie in dat via interviews met circa 4 informanten in de diepte een beeld werd verkregen van de levensloop van de jongere, inclusief de aanleiding tot de zelfdoding
en invloedrijke gebeurtenissen in de levensloop en de betekenissen die hieraan gegeven werden door de
betrokkenen. Het interview bestond uit twee componenten [6]. Ten eerste een open narratieve component, waarin ouders in hun eigen woorden hun verhaal vertelden op basis van een brede, open geformuleerde startvraag over het ontstaan van de suïcidaliteit bij hun kind. Daarnaast vroegen interviewers naar
belangrijke gebeurtenissen in de laatste periode voor het overlijden van hun kind. Een tweede component
bestond uit gestructureerde vragen over de vijf domeinen. De interviews werden digitaal opgenomen en
verbatim getranscribeerd door een professionele transcribent.
De vragenlijst bestond uit standaard vraagstellingen van de jeugdmonitors van GGD-GHOR Nederland,
RIVM en CBS [16]. De standaardvraagstellingen van de jeugdmonitors waren zelfrapportagevragen over
bijvoorbeeld alcohol en drugs. Voor het doel van dit onderzoek werden de vragen aangepast zodat ouders deze konden invullen. Verder vulden ouders de gevalideerde Strengths and Difficulties Questionnaire
(SDQ) in, een diagnostisch instrument om kinderen met een hoog risico op psychosociale problemen te
signaleren [17]. De vragenlijst bevat in totaal 25 items die betrekking hebben op de volgende vijf subschalen: hyperactiviteit/aandachtstekort, emotionele problemen, problemen met leeftijdsgenoten, gedragsproblemen en pro-sociaal gedrag. De totale probleemscore is opgebouwd uit de scores in de eerste vier
subschalen en de totaalscore wordt als psychosociale problemen gerapporteerd. De normering van de landelijke jeugdmonitor van GGD-en voor middelbare scholieren is gebruikt voor de afkappunten van matige
Suïcide onder 10- tot 20-jarigen in 2017: Een verdiepend onderzoek

7

2. Methode onderzoek

problemen (grensgebied) en ernstige problemen (abnormaal) [18]. Suïcidaal gedrag in de voorgeschiedenis is gemeten met enkele items uit het signaleringsinstrument voor jongeren ‘Vragen over Zelfdoding en
Zelfbeschadiging’ (VOZZ) [19]. Tot slot zijn ingrijpende gebeurtenissen en trauma’s uitgevraagd op basis
van het handboek suïcidaal gedrag bij jongeren [20]. De vragenlijst voor hulpverleners werd grotendeels
ontleend aan de vragenlijst voor zorgprofessionals van professor Ella Arensman en is door experts uit de
werkgroep vertaald naar de Nederlandse situatie [9,10]. Uit het onderzoek van professor Arensman werd
ook een vragenlijst gebruikt over de relatie van het kind met het gezin, die ouders konden invullen.

2.7. Analyse
2.7.1. Vragenlijsten
Beschrijvende kwantitatieve analyses werden met een statistisch softwareprogramma uitgevoerd (SPSS
25.0) om te berekenen hoe vaak een bepaald antwoord werd genoemd, uitgedrukt in absolute aantallen
en in percentages in de totale groep. Wegens privacy redenen worden aantallen kleiner dan vijf niet gepresenteerd in de tabellen. Een aantal kleiner dan vijf wordt aangegeven met een sterretje (*). In de begeleidende tekst bij de tabellen worden bij sommige onderwerpen aantallen kleiner dan vijf wel genoemd,
omdat deze aantallen ook naar voren komen in de bespreking van de resultaten van de interviews. Dit is
bijvoorbeeld het geval bij de onderwerpen migrantenjongeren en seksueel misbruik. Percentages van sociaal-demografische kenmerken zijn, waar mogelijk, vergeleken met CBS-data om de representativiteit van
de onderzoeksgroep te bepalen. Onderwerpen die niet bekend waren in de CBS-data werden vergeleken
met prevalentieschattingen uit jeugdmonitors van GGD-en en ander epidemiologisch onderzoek in een
vergelijkbare leeftijdsgroep [16,21]. Deze risicokenmerken van jongeren waren, direct of indirect, en in onderlinge samenhang, van invloed op suïcidaal gedrag [22]. Vanwege de kleine aantallen zijn er geen harde
conclusies mogelijk. Het is dus niet met zekerheid te zeggen dat de invloed van deze kenmerken voor alle
jongeren gold die zijn overleden door zelfdoding. De resultaten van de interviews (hoofdstuk 4 tot en met
11) geven meer achtergrondinformatie over deze kenmerken en de relatie ervan tot de zelfdoding van de
overleden jongeren.
2.7.2. Interviews
Het analyseren van de interviews vond in meerdere stappen plaats. De eerste stap was het schrijven van
een samenvatting van ieder interview. Dit deden beide interviewers onafhankelijk van elkaar en beide
versies zijn meegenomen in de analyses. De interviewers schreven een chronologisch verslag van de levensloop met aandacht voor belangrijke factoren en gebeurtenissen in de levensloop in relatie tot de suïcide. De tweede stap bestond uit het coderen van het gehele interview volgens de Constant Comparative
Method [23]. Een team van zes codeurs startte met een open codering, inductieve werkwijze genoemd,
en gebruikte een softwareprogramma voor kwalitatief onderzoek (ATLAS.ti). Open codering houdt in dat
binnen ieder interview alle fragmenten met relevante informatie zijn gecodeerd (‘gelabeld’) op het hoofdonderwerp. Hierdoor werd een lijst met hoofdcodes en subcodes verkregen. Dit proces van open coderen
werd aangevuld met een meer deductieve werkwijze. Dit hield in dat uit het interviewinstrument hoofdcodes en subcodes werden afgeleid, passend bij de interviewdata. De codeurs bespraken elke week de
samenstelling van de codelijst. Een voorbeeld van een hoofcode was ‘LHBT’, met als subcode ‘acceptatie’.
Een tweede codeur controleerde de codes van ieder transcript en wijzigde codes waar dit nodig was.
In tegenstelling tot het invullen van de standaard vragenlijsten, waarbij alle onderwerpen uiteraard systematisch zijn uitgevraagd, werd er in de interviews juist doorgevraagd bij onderwerpen die respondenten
als relevant aanreikten. Hierdoor was elk interview uniek; niet alle onderwerpen zijn bij elke respondent
in dezelfde mate besproken. Deze verscheidenheid trad met name op in het open, narratieve deel van het
interview. Het gaat in kwalitatief onderzoek niet om de hoeveelheid van informatie maar om de kwaliteit
en relevantie van de informatie. De interviewers zorgden er wel voor dat bij álle respondenten een aantal
vaste vragen over alle domeinen aan bod kwamen.
De derde stap bestond uit het schrijven van een uitgebreide samenvatting per onderzoeksvraag op basis
van de output met gecodeerde fragmenten. Vervolgens is per onderzoeksvraag een matrix gemaakt van
alle gevallen (rijen), codes (kolommen) en kernachtige samenvattingen van de gecodeerde fragmenten
(cellen). Voor het domein Hulpverlening werden de resultaten van de interviews aangevuld met de resultaten uit de vragenlijst voor hulpverleners en de vragenlijst voor ouders. Vervolgens maakte een team van
vijf onderzoekers een axiale vergelijking om tot een beschrijving van patronen over de gevallen heen te
komen. Een axiale vergelijking hield in dat per onderzoeksvraag de informatie uit de matrix van de verschillende gevallen per code met elkaar zijn- vergeleken. Deze synthese van data leidde tot de beschrijving
van de resultaten van een onderzoeksvraag. Bijvoorbeeld het thema ‘de relevantie van schoolloopbaan en
ontwikkelingen daarin voor de aanloop naar de suïcide’: wat waren veel voorkomende versus uitzonderlijke schoolproblemen, hoe zagen die eruit? Wat gebeurde er in welke volgorde? Welke varianten zagen we
daarbij? Welke emoties vielen op? Legden ouders een link hierbij met suïcidaliteit en zo ja, welke?

8

Suïcide onder 10- tot 20-jarigen in 2017: Een verdiepend onderzoek

3.1. Deelnemers en interviews

De werving van deelnemers startte medio februari 2019, na goedkeuring van de Medisch Ethische toetsingscommissie, en liep tot 1 oktober 2019. In totaal meldden de ouders van 39 van de 81 overleden jongeren zich aan voor het onderzoek. Drie ouder(paren) trokken zich tijdens de aanmeldingsprocedure terug
uit het onderzoek en één ouder na afloop van het interview. Er namen dus ouder(s) van 35 van de 81 overleden jongeren uit 2017 deel aan het onderzoek. Naast de 39 aanmeldingen voor het onderzoek waren er
20 afwijzingen van of namens ouder(paren): afwijzingen gebeurden door ouders zelf of doordat de huisarts deelname voor ouders te belastend vond, bijvoorbeeld vanwege complexe rouw. Van 22 overleden
jongeren zijn de ouders niet bereikt door externe factoren, bijvoorbeeld omdat ouders verhuisd waren,
of omdat een forensisch arts of huisarts niet wilde meewerken aan de wervingsprocedure [4]. Van de 59
ouder(paren) met wie contact was geweest, wilden 35 ouder(paren) deelnemen, een respons van 59%.

3. Beschrijving van de groep

3. Beschrijving van de groep

Geen enkele ouder of naaste is op basis van de screening op suïcidale gedachten uitgesloten van deelname. Geen enkele deelnemer had een suïcidale crisis tijdens het interview. Het was daarom niet eenmaal
nodig om acuut een huisarts of huisartsenpost in te schakelen. Vijf ouders en twee leeftijdsgenoten (broer/
zus, vriend/vriendin) kregen na het interview het advies om zelf contact op te nemen met de huisarts.
Deze deelnemers waren in staat om zelfstandig te beslissen of ze vervolgzorg nodig hadden. De interview
coördinator informeerde de huisarts van één deelnemer wegens mogelijke complexe rouw. Deze ouder
heeft zich uit het onderzoek teruggetrokken. Een andere ouder is doorverwezen naar een hulpverlener,
gespecialiseerd in rouwverwerking na een suïcide van een naaste. Verder waren acht ouders op het moment van het interview in behandeling of hadden nauw contact met hun huisarts of maakten deel uit van
een lotgenotengroep.
In totaal zijn 78 interviews afgenomen: 37 ouderinterviews (in twee gevallen zijn ouders apart geïnterviewd) en 41 interviews met andere informanten. Dit waren negentien broers/zussen of vrienden/vriendinnen, elf docenten/mentoren en elf hulpverleners. De procedure die voorschreef dat de werving van
andere informanten via ouders verliep, was lastig om uit te voeren. Dertien ouder(paren) gaven aan dat zij
geen andere informanten konden of wilden betrekken. Bij de overige 22 ouder(paren) waren er veel informanten die niet wilden meewerken of waarmee we geen contact konden krijgen. De meeste professionals
(hulpverleners en scholen) gaven geen reden op. Vrienden/vriendinnen namen vaak de telefoon niet op of
reageerden niet op mails. Enkele broers schatten het interview als emotioneel te zwaar in.
De senior interviewers spraken alle deelnemers een week na het interview via de telefoon. Bijna alle ouders
vertelden na afloop dat zij het prettig vonden om in een rustige en begripvolle sfeer het verhaal van hun
kind te kunnen vertellen. Ouders waardeerden vooral dat de interviewers zonder oordeel naar hun verhaal
luisterden en dat zij het complete verhaal, de hele levensloop, van hun kind konden vertellen. De meeste
ouders gaven aan dat het de eerste keer was dat ze zo uitgebreid en open over hun kind hadden kunnen
praten. Het interview was wel confronterend, intensief en vermoeiend voor de ouders.

3.2. Sociaal-demografische kenmerken overleden jongeren

Tabel 1 laat de sociaal-demografische kenmerken van de overleden jongeren zien. Wegens privacy redenen
presenteren we in de tabellen alleen aantallen van vijf en hoger. De onderzoeksgroep bestond uit nabestaanden van zeventien jongens (49%) en achttien meisjes (51%). In 2017 waren 50 jongens en 31 meisjes
overleden door zelfdoding [1]. Er was dus een oververtegenwoordiging van de nabestaanden van meisjes
in de onderzoeksgroep. De gemiddelde leeftijd van de jongeren in de onderzoeksgroep was 17 jaar. Vijf
jongeren waren 16 jaar oud bij overlijden, elf jongeren 17 jaar, zeven jongeren 18 jaar en vijf jongeren 19
jaar. Daarnaast waren er nog zeven 14- en 15-jarigen in de onderzoeksgroep. Dat er relatief veel 17-jarigen
waren in de onderzoeksgroep komt overeen met de analyses van de CBS-data die een stijging van suïcides
specifiek onder 17-jarigen in 2017 lieten zien [3].
In 2017 kwam zelfdoding onder jongeren vaak voor in de regio’s Noord-Brabant (20 suïcides), Gelderland
(13 suïcides), Zuid-Holland (14 suïcides) en Noord-Holland (10 suïcides). Tabel 1 laat zien dat de meeste
jongeren woonachtig waren in Noord-Brabant, Gelderland en Zuid-Holland. We hebben deze regio’s dus
goed in beeld. De andere jongeren waren bij hun overlijden woonachtig in Noord-Holland, Utrecht, Limburg, Groningen, Friesland, Flevoland en Overijssel.
In de onderzoeksgroep hadden vier jongeren een migratieachtergrond. Het betrof tweede generatie migranten. In 2017 waren 25 jongeren met een migratieachtergrond overleden aan zelfdoding. Jongeren met
een migratieachtergrond waren dus sterk ondervertegenwoordigd in de onderzoeksgroep (zie hoofdstuk
Suïcide onder 10- tot 20-jarigen in 2017: Een verdiepend onderzoek

9

3. Beschrijving van de groep

9 over migrantenjongeren).
Tabel 1 laat zien dat de meeste jongeren onderwijs volgden op de havo of het vwo (44%), gevolgd door mbo
(25%) en vmbo (16%). Dit beeld komt overeen met CBS-data, waar in de periode 2013-2017 een toename te
zien was van suïcides onder havo en vwo-leerlingen [3]. Uit de interviews blijkt dat zes jongeren onderwijs
volgden op speciaal onderwijs, bijvoorbeeld vwo op speciaal onderwijs. Vier jongeren volgden geen onderwijs. Zij werkten, hadden een Wajong uitkering of geen van beide.
Bijna de helft van de onderzoeksgroep (47%) woonde bij vader en moeder, gevolgd door ‘alleen bij moeder’ (19%). In de onderzoeksgroep woonden minder jongeren bij beide ouders dan gemiddeld bij de Nederlandse jeugd (70% woont bij beide ouders) [24]. Woonsituaties die minder vaak voorkwamen waren jongeren die afwisselend bij vader en moeder woonden (co-ouderschap), jongeren die een eigen huis hadden
en jongeren die bij andere mensen woonden (bijvoorbeeld pleegzorg, andere familie). Bijna de helft van
de overleden jongeren had gescheiden ouders (47%).
De meest gebruikte methoden van zelfdoding waren verhangen/verwurgen (20 jongeren, 57%) en de trein
(12 jongeren, 34%). Deze percentages komen overeen met de gerapporteerde methoden in de CBS-data
(59% verhangen, 28% trein). De zelfdodingen in de onderzoeksgroep waren gelijkmatig verdeeld over de
maanden van het jaar 2017 (elke maand circa 3). Er was geen ‘piekje’ in juli en oktober zoals de CBS-data
over overleden jongeren in 2017 lieten zien [1].
Samenvattend, de overleden jongeren in de onderzoeksgroep waren representatief ten opzichte van alle
overleden jongeren in 2017 wat betreft leeftijd, woonplaats, methode van zelfdoding en opleidingsniveau.
Er zaten wat minder jongens en veel minder jongeren met een niet-Nederlandse herkomst in de onderzoeksgroep vergeleken met de totale groep overleden jongeren in 2017 [1].
Tot slot is voor de volgende subgroepen van de domeinen saturatie bereikt (zie hoofdstuk 2 over de methode). Voor het domein Adolescentie: er waren twaalf jonge tieners in dezelfde leeftijdscategorie (14-16
jaar) en 23 oudere tieners in dezelfde leeftijdscategorie (17-19). Voor het domein Hulpverlening: er waren
22 jongeren in zorg en dertien jongeren niet in zorg (zie tabel 3). Voor het domein Sociale media: ongeveer 20 jongeren die sociale media actief gebruikten. Saturatie is niet bereikt voor de domeinen Clusters,
LHBT-jongeren (zie tabel 2) en jongeren met een migratieachtergrond.

10

Suïcide onder 10- tot 20-jarigen in 2017: Een verdiepend onderzoek

Totaal (N=35)a,b
Gemiddeld (SD)
Leeftijd (jaren)

16.9 (1.5)

Geslacht (%)
Jongen
Meisje

17 (49)
18 (51)

Woonachtig in regio bij overlijden (%)
Noord-Brabant
Gelderland
Zuid-Holland
Noord-Holland
Utrecht
Limburg
Groningen
Friesland
Flevoland
Overijssel

8 (23)
7 (20)
7 (20)
*
*
*
*
*
*
*

3. Beschrijving van de groep

Tabel 1: Kenmerken van de onderzoeksgroep gerapporteerd door ouders

Totaal (N=32)c
Onderwijs, werk, uitkering (%)
Havo/vwo
Mbo
Vmbo
Andere school (kliniek)
Niet naar school, werk
Niet naar school, Wajong
Niet naar school, geen werk, geen uitkering

14 (44)
8 (25)
5 (16)
*
*
*
*

Woonsituatie (%)
Vader en moeder
Alleen moeder
Co-ouders
Bij andere mensen
Eigen huis
Bij moeder en nieuwe partner
Alleen vader

15 (47)
6 (19)
*
*
*
*
*

Gescheiden ouders (%)
Scheiding ouders meegemaakt

15 (47)

Religie (%)
Hoorde bij geloof, godsdienst of religie

9 (28)

Leeftijd en woonplaats afkomstig uit interviews
Wegens privacy redenen worden aantallen kleiner dan 5 niet gepresenteerd; * = 1, 2, 3 of 4 respondenten
c
Drie ouderparen (jongens) hadden de vragenlijst niet ingevuld, deze resultaten gaan over 32 jongeren
a

b

Suïcide onder 10- tot 20-jarigen in 2017: Een verdiepend onderzoek

11

3. Beschrijving van de groep

3.3. Risicokenmerken overleden jongeren

Tabel 2 laat kenmerken van de overleden jongeren uit de vragenlijsten zien (n=32) die de inzichten uit de
CBS-data verrijken. In de onderzoeksgroep hadden vijf jongeren (15%) volgens hun ouders een homoseksuele, lesbische of biseksuele geaardheid. In de volwassen bevolking voelt 4% tot 7% zich aangetrokken
tot iemand van hetzelfde geslacht [25]. Bovendien gaven vier ouders ‘weet niet’ als antwoord aan. Deze
ouders hadden geen idee of twijfels over de seksuele voorkeur van hun kind. Er was geen transgender in
de onderzoeksgroep. In de interviews kwam naar voren dat tien jongeren thuis of aan vrienden hadden
gezegd dat zij lesbisch, homo of biseksueel waren of dachten dat zij misschien op dezelfde sekse vielen (zie
hoofdstuk 8 over LHBT).
In de onderzoeksgroep hadden 23 van de 32 jongeren (72%) volgens ouders één of meerdere keren suïcidale gedachten gehad. Bij negen jongeren (28%) waren suïcidale gedachten niet bekend bij de ouders.
Meer dan de helft van de onderzoeksgroep deed een suïcidepoging (53%) of kraste zichzelf opzettelijk
(56%). Dit suïcidale gedrag rapporteerden ouders vaker over dochters dan over zonen. Bij negentien jongeren (59%) was er sprake (vermoeden) van een psychiatrische diagnose. Meer informatie hierover is te
lezen in hoofdstuk 5 over hulpverlening. Bij zeventien jongeren (53%) kwamen psychische stoornissen in
de familie voor. De helft van de overleden jongeren, met name meisjes, kende volgens ouders andere personen die bezig waren met zelfdoding.
Ouders vulden vragen in over het functioneren van hun kind in de laatste zes maanden voor het overlijden.
Uit de resultaten blijkt dat elf jongeren (36%) matige psychosociale problemen hadden en vijftien jongeren (48%) ernstige psychosociale problemen hadden. In totaal had 84% matige of ernstige psychosociale
problemen, een veel hoger percentage dan gemeten in de Nederlandse jeugd (14%) [18]. Bij vijf jongeren (16%) kwamen matige emotionele problemen voor en bij vijftien jongeren (48%) ernstige emotionele
problemen. In totaal had 64% matige of ernstige emotionele problemen, een veel hoger percentage dan
gemiddeld (9%). Matige of ernstige gedragsproblemen kwamen ook veel vaker voor dan gemiddeld (39%
in de onderzoeksgroep versus 12% gemiddeld).
Ouders noemden bij vier jongeren (13%) seksueel misbruik en bij acht jongeren (25%) fysieke mishandeling. Hoofdstuk 4 over adolescentie gaat hier dieper op in. Vijftien jongeren (47%) waren ooit gepest in
de buurt, op school of op een (sport)club. Hoofdstuk 4 over adolescentie beschrijft hoe en in welke mate
jongeren zijn gepest. Zeven van deze jongeren (22%), allen meisjes, werden via internet gepest. Enkele
ouders gaven aan het antwoord op deze vraag niet te weten. Online gepest worden gebeurde vaker in de
onderzoeksgroep dan gemiddeld bij de Nederlandse jeugd (11% wordt weleens gepest via internet, dit
betreft vooral meisjes) [26].
De meeste ouders gaven aan dat hun kind zich begrepen voelde door anderen in het gezin of de familie
(veertien af en toe, veertien meestal, overig is zelden of onbekend) en zich gewaardeerd voelde (acht af en
toe, 21 meestal, overig is zelden of onbekend). Daarentegen deelden kinderen minder vaak hun (diepste)
gevoelens in het gezin (vijftien zelden, elf af en toe, zes meestal). Er ontbreken hier normgegevens dus we
kunnen niet zeggen of dit verschilt van de Nederlandse jeugd.
Opvallend is dat dertien jongeren (41%) van huis waren weggelopen. Verder hadden negen jongeren (28%)
problemen met geld en vijf jongeren (16%) hadden schulden. Uit onderzoek is bekend dat jongeren naarmate ze ouder worden eerder financiële problemen krijgen en dat een substantieel deel van de oudere tieners schulden heeft [27]. Vergeleken met onderzoek onder de algemene bevolking zijn de gerapporteerde
financiële problemen in de onderzoeksgroep niet opvallend hoog.
Elf jongeren (34%) gebruikten weleens softdrugs en vijf jongeren (16%) gebruikten weleens hard drugs.
Drie ouders gaven aan het antwoord op het gebruik van softdrugs niet te weten en vijf ouders wisten het
antwoord niet op het gebruik van hard drugs. Het gebruik van softdrugs kwam in de onderzoeksgroep
vaker voor dan gemiddeld bij de Nederlandse jeugd waar dit ongeveer 24% bedraagt [21]. Zeven jongeren
(22%) deden volgens ouders wel eens aan binge-drinken (bij één gelegenheid vijf alcoholische dranken of
meer). Dit was minder vaak dan bij de Nederlandse jeugd in het algemeen (54% van de jongeren die weleens alcohol dronk versus 71% van de Nederlandse jeugd die alcohol dronk) [21]. Tot slot kwamen negen
jongeren in aanraking met de politie.

3.4. Ontvangen hulpverlening

Tabel 3 laat de ontvangen hulpverlening van de overleden jongeren zien. Sinds 1 januari 2015 valt de GGZzorg aan minderjarigen onder het brede begrip jeugdhulp binnen de Jeugdwet. Diepgaande informatie
over de diagnostiek en behandeling is te lezen in het hoofdstuk 5 over de hulpverlening. Op het moment
van overlijden waren 22 van de 35 jongeren (63%) in beeld bij de hulpverlening. Dit percentage was meer
12

Suïcide onder 10- tot 20-jarigen in 2017: Een verdiepend onderzoek

Totaal (N=32) a,b
Geslacht (%)
Jongen
Meisje

14 (44)
18 (56)

Seksuele geaardheid (%)
Heteroseksueel
Homoseksueel, lesbisch, biseksueel
Weet niet

23 (72)
5 (15)
*

Suïcidaliteit (%)
Gedacht een einde aan zijn of haar leven te maken
Deed een poging tot zelfdoding
Nam expres te veel pillen
Had zichzelf expres verwond, gesneden of gekrast
Had een (vermoeden) van psychiatrische diagnose
Had familie (inclusief ouders, broer, zus) met psychiatrische ziekte
Kende andere mensen bezig met zelfdoding
Kende andere mensen overleden aan zelfdoding

23 (72)
17 (53)
15 (47)
18 (56)
19 (59)
17 (53)
16 (50)
9 (28)

Psychosociale problemen (%)c
Had ernstige psychosociale problemen in laatste 6 maanden
Had ernstige emotionele problemen in laatste 6 maanden
Had ernstige gedragsproblemen in de laatste 6 maanden

15 (48)
15 (48)
8 (26)

Seksueel of fysiek misbruik (%)
Werd seksueel misbruikt, had negatieve seksuele ervaring
Werd aangevallen of geslagen

*
8 (25)

Gepest of bedreigd worden (%)
Werd gepest in buurt, school of sport
Werd gepest via internet
Werd bedreigd

15 (47)
7 (22)
10 (31)

Gezinssituatie (%)
Voelde zich meestal begrepen door anderen in het gezin
Voelde zich meestal gewaardeerd door anderen in het gezin
Praatte meestal over zijn of haar (diepste) gevoelens met gezin
Had ouder, broer of zus met ernstige psychiatrische ziekte
Had ouder, broer of zus met ernstige lichamelijke ziekte
Was van huis weggelopen

14 (44)
21 (66)
6 (19)
*
*
13 (41)

Financiën (%)
Had problemen met geld
Had schulden

9 (28)
5 (16)

Alcohol of drugs (%)
Binge-drinken (zwaar drinken)
Gebruikte weleens softdrugs
Gebruikte weleens harddrugs

7 (22)
11 (34)
5 (16)

Politie (%)
Kwam in aanraking met politie

9 (28)

3. Beschrijving van de groep

Tabel 2: Risicokenmerken gerapporteerd door ouders

Drie ouderparen (jongens) hadden de vragenlijst niet ingevuld, deze resultaten gaan over 32 jongeren
Wegens privacy redenen worden aantallen kleiner dan 5 niet gepresenteerd; * = 1, 2, 3 of 4 respondenten
c
Vier ouder(paren) vulden de SDQ niet in, deze resultaten gaan over 31 jongeren
a

b

Suïcide onder 10- tot 20-jarigen in 2017: Een verdiepend onderzoek

13

3. Beschrijving van de groep

dan de 40% tot 50% die we verwacht hadden, gebaseerd op cijfers van de Inspectie Gezondheidszorg en
Jeugd over het aantal zelfdodingen dat in 2017 in GGZ-instellingen plaatsvond (40%, zowel volwassenen als
jeugd), aangevuld met de zelfdodingen in de andere jeugdhulp. In de CBS-data was niet duidelijk hoeveel
jongeren in 2017 op het moment van overlijden in zorg waren [3].
Uit de vragenlijsten die ouders invulden (n=32) blijkt dat negentien jongeren (59%) ooit behandeld waren
in de jeugd-GGZ en 10 jongeren (31%) ooit opgenomen waren in de psychiatrie of op de psychiatrische
afdeling van een ziekenhuis. Dit waren naar verhouding veel meer meisjes dan jongens. Verder waren zes
jongeren ooit opgenomen in een jeugdzorginstelling (19%) en hadden vier jongeren pleegzorg gehad. Vijf
jongeren (16%) hadden een jeugdbeschermingsmaatregel gehad.
Aan ouders is gevraagd of hun kind nog andere jeugdhulp had ontvangen. Twaalf jongeren (38%) kregen
andere hulp, waarbij ouders eerstelijns psychologen of maatschappelijk werkers noemden, een enkele
keer noemden zij een wijkteam of het Centrum voor Jeugd en Gezin.
In de onderzoeksgroep stonden zeven jongeren (22%) op de wachtlijst voor jeugdhulp. Verder gaven ouders van tien jongeren (46% van de groep die hulpverlening had ontvangen) aan dat sprake was van continuïteit in de zorg. Bij twaalf jongeren (55% van de groep die hulpverlening had ontvangen) gaven ouders
aan dat er geen continuïteit in de overgang naar andere zorg of naar een andere hulpverlener was. Bij vijf
jongeren (22% van de groep die hulpverlening had ontvangen) werkten hulpverleners goed samen volgens
ouders. Bij vijftien jongeren (65% van de groep die hulpverlening had ontvangen) vonden ouders dat de
hulpverleners niet goed samenwerkten. Enkele ouders gaven aan dit niet te weten.
Zes jongeren (19%) hadden hulp op school ontvangen voor psychische problemen of het omgaan met
andere kinderen. Voor zover bekend, omdat het anonieme hulpverlening betreft, hadden enkele jongeren
contact met 113 Zelfmoordpreventie voor hun overlijden (aantal kleiner dan vijf).
Tot slot gaven veertien ouder(paren) (44%) aan dat ze zelf behandeling of begeleiding hadden ontvangen
vanwege de situatie van hun kind voorafgaand aan het overlijden.

14

Suïcide onder 10- tot 20-jarigen in 2017: Een verdiepend onderzoek

Totaal (N=35) a
Was in beeld bij de hulpverlening bij overlijden (%)
Ja

22 (63)
Totaal (N=32) b

Geslacht (%)
Jongen
Meisje

14 (44)
18 (56)

Jeugdhulp zonder verblijf (%)
Had behandeling in Jeugd-GGZ ontvangen
Had jeugdhulp voor (ernstige) beperking ontvangen
Had overige hulp ontvangen, bijv. maatschappelijk werk of wijkteam

19 (59)
*
12 (38)

Jeugdhulp met verblijf (%)
Was opgenomen geweest in de psychiatrie
Was opgenomen geweest in jeugdinstelling
Had pleegzorg ontvangen

10 (31)
6 (19)
*

Jeugdbescherming en Jeugdreclassering (%)
Had jeugdbeschermingsmaatregelingen ontvangen (ondertoezichtstelling, voogdij)
Had begeleiding jeugdreclassering ontvangen

3. Beschrijving van de groep

Tabel 3: Ontvangen hulpverlening

5 (16)
*

Hulp op school (%)
Kreeg hulp op school voor psychische problemen

6 (19)

Medicatie (%)
Gebruikte medicijnen voor psychische of gedragsstoornissen

13 (41)

Wachtlijst (%)
Stond op wachtlijst voor Jeugdhulp

7 (22)

Discontinuïteit hulpverlening (%)c
Had hulpverlening ontvangen
Van groep hulpverlening: geen continuïteit zorg
Van groep hulpverlening: wel continuïteit zorg

22 (69)
12 (55)
10 (46)

Samenwerking hulpverlening (%)c
Had hulpverlening ontvangen
Van groep hulpverlening: hulpverleners werkten goed samen
Van groep hulpverlening: hulpverleners werkten slecht samen
Van groep hulpverlening: weet niet

23 (72)
5 (22)
15 (65)
*

Contact met 113 (%)
Zocht contact met 113 Zelfmoordpreventie (voor zover bekend)

*

Begeleiding ouders (%)
Ouders hadden behandeling vanwege de situatie van hun kind

14 (44)

In beeld bij de zorg afkomstig uit interview
Wegens privacy redenen worden aantallen kleiner dan 5 niet gepresenteerd; * = 1, 2, 3 of 4 respondenten
c
Door afronding van percentages kan de optelsom meer of minder dan 100% bedragen
a

b

Suïcide onder 10- tot 20-jarigen in 2017: Een verdiepend onderzoek

15

4. Adolescentie

4. Adolescentie
4.1. Inleiding

Van jongeren wordt juist in de adolescentenfase verwacht dat zij in staat zijn om een meer gelaagde, gedifferentieerde identiteit en competenties te ontwikkelen in verschillende sociale contexten (school/ studie,
leeftijdgenoten en gezin) [28,29]. Hun problemen in deze fase kunnen ten eerste bestaan uit moeite om
te kunnen voldoen aan de eisen die hun sociale omgeving stelt ten aanzien van hun schoolloopbaan en
beroepskeuzeperspectief. Ten tweede wordt er van jeugd in deze levensfase verwacht dat zij positieve sociale relaties kunnen opbouwen en uitbouwen met zowel hun leeftijdgenoten als hun ouders. Bovendien
zijn door samenkomst van bovenstaande uitdagingen (in combinatie met genetische aanleg), sommige
adolescenten kwetsbaar voor middelenmisbruik. Hieronder worden daarom achtereenvolgens bovengenoemde thema’s rond adolescentiefase en transitieproblematiek besproken. Deze thema’s zijn allen ook
genoemd door meerdere ouders als belangrijk in de aanloop naar de suïcide.

4.2. Schoolproblemen en teleurstellingen rond beroepsperspectief

Ouders noemden schoolproblemen (in lichte of ernstigere mate) in 23 gevallen genoemd als een problematische factor in de levens van jongeren, dit ging dan om zaken als doubleren, faalangst, spijbelgedrag, zware terugval in cijfers, veel schooldruk ervaren, problemen ervaren met docenten. Er werden
drie patronen zichtbaar rond dit thema. Van een eerste patroon was sprake bij zeven jongeren gezien.
Zij presteerden vaak erg goed op de basisschool, maar bij de transitie naar de middelbare school kregen
zij in toenemende mate last van hun perfectionisme. Ze wilden (en kregen) hoge cijfers en stonden zeer
serieus in hun schoolwerk. Een enkele tiener is hierdoor ook gepest door klasgenoten. Dit patroon betrof
uitsluitend jongeren die de hoogste schoolniveaus volgden (havo, vwo, hbo), en betrof vaker meisjes dan
jongens. Faalangst en druk om hoog te blijven presteren bleken steeds fnuikender; deze jongeren waren
onzeker en bang om dingen niet goed te doen. Hierdoor was het voor hen steeds moeilijker om nog op
hun hoge schoolniveau te blijven, hun schoolwerk op tijd af te krijgen en de controle hierover te behouden,
mede omdat deze jongeren vaak ook eetproblemen, psychische en psychosomatische klachten ontwikkelden en hierdoor lessen misten. Dit was desastreus voor jongeren in dit patroon: ‘Jongere kreeg kortsluiting
in het hoofd van al het schoolwerk dat Jongere nog moest inhalen na opnames en ziek geweest te zijn.’ In een
beperkt aantal gevallen in dit patroon zagen ouders de ervaren prestatiedruk rond toetsing en examens
als bepalend in de aanloop naar de suïcide, vooral ten aanzien van vakken die nodig waren voor de vervolgopleiding van de jongeren.
In een tweede patroon, dat in gelijke mate voorkwam (zeven gevallen), stond een discrepantie tussen de
eisen van school en docenten enerzijds, en de persoonskenmerken van jongeren anderzijds, centraal. Deze
jongeren (beduidend meer jongens dan meisjes) pasten niet goed in het reguliere schoolsysteem terwijl
het volgens hun ouders aan intelligentie niet ontbrak (op een uitzondering na). Veel van deze jongeren
hadden diagnosen zoals autisme, ADHD of dyslexie. Hun cijfers zakten, ze ontwikkelden niet zelden een
problematische relatie met de docent(en), door wie ze zich niet begrepen voelden. Deze negatieve schoolervaringen liepen uit op bittere teleurstellingen, die negatief uitwerkten op het zelfbeeld van jongeren: ‘De
negativiteit van leraren heeft Jongere genekt… hun correctie had veel impact…. Jongere internaliseerde hun negativisme. De meeste jongeren moest uiteindelijk afstromen naar het speciaal onderwijs. Afstromen vonden
deze jongeren akelig, omdat zij dan hun vertrouwde klasomgeving moesten achterlaten en ze dachten bij
‘pesters en druktemakers’ in de klas te zullen komen. Het moment van de (dreigende) afstroming was voor
sommigen een sleutelmoment in de aanloop naar de suïcide. Zoals een ouder uitlegde: ‘Jongere zou naar
het speciaal onderwijs gaan vanwege de diagnose. Dat was niet een persoonlijke keuze. Jongere vond het maar
niks, want dan was Jongere vrienden kwijt.’ Een jongere, die door zijn gemoedstoestand en opname al lang
niet meer naar regulier onderwijs ging, had kort voordat zij suïcide pleegde de uitslag van een test gehad
om haar schoolniveau te bepalen. De jongere was er zeker van dat zij een hoog niveau aankon, wat ze ook
nodig had voor haar droomberoep. Het werd echter een lager schooladvies. Een andere jongere kreeg een
waarschuwing van zijn school met verbeterpunten en een week later heeft deze jongere zich gesuïcideerd.
Zijn ouders gaven het gevoel van hun kind weer in die laatste periode: ‘Het gevoel van ze nemen me alles af.
En dan moet ik naar die andere locatie. Ik moet naar een lager niveau met die rauwdouwers. (…) School wil van
me af. Ze willen gewoon van me af.’ Bij een andere jongere benoemde een ouder expliciet de opeenstapeling
van teleurstellingen rond afstromen en de eerste stappen op de arbeidsmarkt die volgens zijn werkgever
niet goed gingen, wat samen van grote betekenis leek voor de suïcide: ‘En toen kreeg Jongere een baan en
dat vond Jongere zo geweldig. En dat lukte niet. Het was ook een moeilijke tijd en toen (…) is in het hoofd ook wel
iets geknakt, denk ik. Grote, grote teleurstelling.’ Naast deze zeven jongeren die afstroomden naar het speciaal onderwijs, waren er ook nog zes andere jongeren die afstroomden naar een lager onderwijstype dan
waar zij op startten (maar niet op het speciaal onderwijs). De aanleiding hiervoor was divers, zoals een te
16

Suïcide onder 10- tot 20-jarigen in 2017: Een verdiepend onderzoek

Een derde, iets minder gangbaar patroon rond schoolproblemen betrof vijf adolescenten (overwegend
jongens) van wie door problemen in de thuissituatie en/of een moeizame ouder-kinderrelatie, drugsgebruik, gedragsproblemen en delinquentie hun schoolwerk steeds verder afgleed. Door de vele problemen
in hun leven vertoonden ze spijbelgedrag waardoor ze afstroomden en uiteindelijk de school moesten
verlaten. Zo vertelde een moeder over haar kind: ‘Jongere kwam door druggebruik en slechte invloeden van
vrienden in een negatieve spiraal. Jongere zwierf rond (...) als Jongere al naar school ging dan zat Jongere in
de klas en deed Jongere niets of lag te slapen.’ De ouders, in sommige gevallen bijgestaan door wijkteams
of leerplichtambtenaren, slaagden er ondanks serieuze inspanningen niet in om het tij te keren. Ouders
zagen deze problematische schoolsituaties in dit derde patroon zelden als doorslaggevend in de aanloop
naar de suïcide.

4. Adolescentie

hoge studiedruk of een lichamelijke ziekte.

4.3. Problemen in sociale relaties: gepest worden

Ongeveer vijftien jongeren kregen te maken met pesters of bedreigingen. Bij de meeste jongeren ging
het om pestgedrag op school, wat doorgaans al op de basisschool was begonnen en ernstig van aard was.
Volgens veel ouders waren hun kinderen blijvend getekend door het mikpunt te zijn geweest van pesterijen: ‘Jongere was het pispaaltje en dat blijf je gewoon... daarom is Jongere van sportvereniging afgegaan.’ De
zelfwaardering van gepeste jongeren kwam ernstiger onder druk te staan naarmate ze in de puberteit
kwamen: ‘Jongere liep heel erg op de tenen en werd heel erg gespitst op waar iets (positieve opmerkingen op
nieuwe school) vandaan kwam en of het wel echt zo was (…) Jongere vroeg zich ‘waar kan ik nu nog vertrouwen
in hebben?‘ In een aantal gevallen waren de ouders zeer ontevreden over hoe school gereageerd heeft op
het pestgedrag en waren de ouders van mening dat de docenten passief bleven en zich verscholen achter
de argumentatie dat er meerdere kanten zitten aan een verhaal of zelfs partij kozen voor de pesters. Een
enkele ouder heeft het heft in eigen handen genomen en op sociale media de pesters onthuld in de hoop
hen hiermee aan te pakken. Er was echter ook een geval waarin de ouders geen enkele weet hadden van
de ernstige pesterijen, zij kwamen daar pas na de suïcide achter. In een aantal gevallen speelde het pesten
een directe rol in de periode voorafgaand aan de suïcide. Zo had een jongere vlak voor de suïcide een intake gesprek voor hulp bij het weerbaarder worden naar aanleiding van het pesten. In twee gevallen vertelden ouders dat pesters hun kinderen het gevoel hadden gegeven dat ze er net zo lief niet meer zouden zijn.

4.4. Problemen in sociale relaties: gespannen thuissituaties

Er leek in de onderzochte gevallen regelmatig sprake van een problematische relatie tussen ouder(s) en
kind en/of broer of zus. Conflicten tussen ouder en kind gingen bijvoorbeeld over autonomie van de jongeren (huisregels), maar ook over drugsgebruik, geld en schulden, foute vrienden en in een enkel geval over
de medicatie trouw of seksuele oriëntatie van de jongere (zie hoofdstuk 8 over LHB-jongeren). Bovendien
noemden ouders huiselijk geweld ten opzichte van de overleden kinderen tot zes maal, hier moest er in
een aantal gevallen ook politie aan te pas gekomen. In drie van deze gevallen voelden ouders zich valselijk
beschuldigd door hun kind. Bovendien waren er drie gevallen waarin ouders (of broers, zussen) aangaven
dat hun kinderen zich fysiek gewelddadig naar hen toe hadden gedragen. Het gevoel van machteloosheid
hierover bij ouders was intens: ‘Op het einde heb ik wel gezegd “ik kan het niet meer”. En daar werd Jongere
heel boos om. Je wilt het niet meer. Nee (…) ik wil je helpen om het zelf te doen, maar ik kan het niet meer. Ik wist
gewoon niet meer wat ik moest doen.’ Beide typen (beschuldigingen van) geweld tussen jongeren en ouders
hebben de onderlinge relaties sterk in negatieve zin beïnvloed.
Daarnaast speelde in tien gevallen een problematische echtscheiding van de ouders een rol in de levensloop van de jongeren. Het contact tussen de jongere en voornamelijk de vader kwam in die gevallen sterk
onder druk te staan. Het leek erop dat sommige jongeren zich emotioneel niet gehoord voelden door de
vader, ze voelden zich verdrietig en soms gefrustreerd over hun gebrekkige band of de afwerende houding
van de vader. In twee gevallen merkten vrienden op dat naast vader de band met moeder ook niet zo goed
was geweest. In enkele gevallen had de jongere volgens de ouders (of broers, zussen) een slechte band
ontwikkeld met de nieuwe partner van een van de ouders (stiefouder).
In twee gevallen was er, volgens de ouder(s) en hulpverlening, bij de jongeren sprake van langdurig seksueel misbruik door een direct familielid. In deze gevallen heeft het seksueel misbruik een duidelijke rol
gespeeld bij psychische klachten die de jongeren ontwikkelden en die steeds ernstiger werden.

4.5. Problemen in sociale relaties: teleurstellingen of frictie in het contact met leeftijdsgenoten

Kijkend naar de relaties met hun leeftijdsgenoten noemden ouders een aantal aspecten vaak samen. De
overleden tieners waren vaak jongeren die moeite ervaarden om aansluiting te vinden bij hun leeftijdsgenoten of er niet op durfden te vertrouwen dat zij echte vrienden hadden en geliefd waren. Op basis van
Suïcide onder 10- tot 20-jarigen in 2017: Een verdiepend onderzoek

17

4. Adolescentie

gesprekken met ouders leken sommige tieners daadwerkelijk ‘buitenbeentjes’ die anderen niet makkelijk
toelieten in hun gevoelsleven en die hierdoor een beperkte vriendenkring hadden. Echter, vaker leken de
jongeren vooral onzeker te zijn geweest over hun vriendschappen en hoe anderen hen zagen, terwijl leeftijdsgenoten hen juist enorm sociaal vonden en hen zagen als echte gangmakers. Mentoren bevestigden
ook de populariteit van deze jongeren in de klas. Soms kozen jongeren met psychische klachten vrienden
uit die zelf ook veel problemen of klachten hadden en stelden zich dan opvallend vaak op als luisteraar
en helper. Deze jongeren leken bovendien gevoelig voor oneffenheden in hun vriendschappen, die zij als
afwijzing ervaarden: ‘Jongere was heel teleurgesteld als Jongere zich de beste vriend voelde van iemand, maar
dan werd Jongere ‘ingeruild’ door een ander soms.’ Vaak gaven tieners in dit patroon zichzelf de schuld van
de problemen die zij meemaakten in hun vriendschappen. Zo vertelde een ouder: ‘Jongere dacht veel na.
Jongere dacht van ja waarom doet mijn vriend zo, waarom is dit, Jongere betrok het heel veel op zichzelf.’ Om
een verdere afwijzing door een vriend(in) te voorkomen gingen deze tieners soms vrij ver, zoals een ouder
en mentor vertelden over een jongere: ‘Jongere raakte daar gefocust op van: wat heb ik fout gedaan en hoe
kan ik het weer herstellen. En dan vrij obsessief (‘claimerig’) gaan appen, bellen, en dan die vriend trakteren, ook
al was Jongere blut, om het goed te maken.’ Vaak waren deze jongeren ook bang om niet goed te liggen in
hun groep en soms strookte de groep ook niet met hun thuis milieu. Zo vertelde een zus: ‘Jongere had een
vriendengroep waarbinnen veel werd gedronken en geblowd en die geld en prestaties heel belangrijk vonden.
Jongere deed zich stoer voor en wilde er bij horen. Jongere worstelde wel (…) Want het waren niet de normen en
waarden zoals wij ze thuis kennen. Jongere lag iedere keer na thuiskomst te huilen in zijn bed.’
Ouders wezen in drie gevallen ruzies met de vriendengroep van hun kind aan als (mede) aanleiding voor
de suïcide (zie hoofdstuk 10 over laatste periode). Opvallend was dat het geen langdurig ernstige conflicten betroffen maar conflicten die pas op de avond voorafgaand aan de suïcide waren ontstaan. Het ging
ten eerste om een jongere die eerder geen conflicten had gehad met haar vrienden, die het heel belangrijk vond dat iedereen in haar groep haar aardig en leuk vond en na een feestavond bang was dat zij zou
worden gezien als seksueel losbandig meisje. In een tweede geval betrof het een jongere die het ook heel
belangrijk vond om bij iedereen geliefd te zijn. De ouders vertelden hoe hij na een avondje uit met vrienden
ruzie kreeg over hoe ze terug zouden reizen: ‘Jongere kreeg een hele rare blik in de ogen en keek dwars door
iedereen heen en ze kregen geen contact meer met Jongere‘ Een derde geval waar conflicten met leeftijdsgenoten een belangrijke rol leken te spelen, betrof een meisje dat recent een conflict kreeg met schoolvrienden. Jongere ‘draaide helemaal door ‘(…) als iemand boos op haar was moest ze dat per se lijmen, maar om het
moment dat iemand daar niet voor open stond, kon ze zich heel wanhopig voelen.’
De bovenstaande schets van de problematische sociale relaties met hun leeftijdsgenoten moeten ook gewogen worden in het licht van de persoonlijkheidsstructuur en mogelijke psychopathologie van de jongeren (zie hoofdstuk 5 over hulpverlening). Zo is het bekend dat een ontwikkeling van een persoonlijkheidsstoornis gepaard gaat met problematische momenten in de relaties met vrienden en ouders.

4.6. Drugs en alcohol misbruik

Bij elf jongeren was er volgens ouders of broers/zussen sprake van problematisch drugs- en/of alcoholgebruik dat bij sommigen al vroeg en bij anderen wat later in de puberteit startte. Bij circa vijf van de elf
jongeren zagen de ouders een vrij duidelijke relatie tussen het problematisch drugs- en/of alcohol gebruik
en suïcidaal gedrag. Gevraagd naar waarom hun kinderen waren begonnen met het gebruik van drugs of
alcohol, verwezen ouders naar bijvoorbeeld een gebrekkige aansluiting met klasgenoten, druk van oudere
vrienden of een verkering die al eerder gebruikte. Enkele geïnterviewde vrienden waren beter op de hoogte van het softdrugsgebruik van de jongeren dan de ouders. Zo vertelde een ouder over de invloed van
vrienden, die deze ouder pas na afloop van de suïcide ontdekte: ‘Jongere zat in een vriendengroep en daar
was Jongere heel blij mee, dat Jongere erin zat. Maar die vrienden zijn heel slecht voor Jongere geweest, zo heeft
Jongere het zelf omschreven. Jongere zegt dat ‘ie door hun naar de klote is gegaan. Ik denk dat dat meer met
drugs en heel veel drankgebruik was.’
Wel zagen sommige ouders dat hun kinderen onder invloed van drugs of alcohol achteruit gingen in hun
mentaal welbevinden en vervolgens extra kwetsbaar werden voor gevoelens van isolement. Zo vertelde
een ouder over wat hun kind had verteld onder invloed van alcohol: ‘Ik voel me zo alleen mamma. Ik ben
niemand en ik ben niets.’ In twee gevallen leidde het gebruik van drugs (wiet, paddo’s) tot het optreden van
een psychose. Een enkeling weigerde voor psychosegevoeligheid medicatie te gebruiken, terwijl een andere jongere hier wel medicatie voor gebruikte maar gelijktijdig ook drugs nam. Dit had een sterk negatief
effect op hun psychische gezondheid. Daarnaast was er bij een jongere sprake van vervlechting tussen stevig drugsmisbruik, criminaliteit, schulden en gewelddadig probleemgedrag dat steeds ernstigere vormen
aannam waardoor deze tiener uiteindelijk geen andere uitweg zag. Bij weer een andere jongen vermoedden de gezinsleden dat hij in drugs dealde maar konden niet vaststellen of dat inderdaad zo was en wisten
daarom ook niet of dit mede aanleiding vormde voor de suïcide.
18

Suïcide onder 10- tot 20-jarigen in 2017: Een verdiepend onderzoek

Hoewel seksueel misbruik niet specifiek of uitsluitend een adolescentenprobleem is, waren er vier jongeren aan de vooravond van of vroeg in hun adolescentie slachtoffer geworden van seksueel misbruik.
Twee jongeren zijn volgens hun ouder langdurig (minimaal een jaar) seksueel misbruikt voor het twaalfde
levensjaar. Een andere jongere is buitenshuis door een vreemde man verkracht als jonge tiener. Tot slot
was een andere jongere op het internet met een volwassene in contact gekomen. Deze tiener had een afspraakje gemaakt en is toen verkracht. Het misbruik was zeer disruptief voor het leven van de jongeren. Zij
voelden zich na afloop ‘vies’ of ‘waardeloos’ en het had volgens ouders veel invloed op de psychosociale
ontwikkeling. Een jongere vermeed het thema seksualiteit in gesprekken met leeftijdsgenoten en ervaarde
daardoor een gebrekkige aansluiting met leeftijdsgenoten en eenzaamheid. Minimaal drie jongeren ontwikkelden een posttraumatische stress stoornis (PTSS) na de traumatische ervaring van het misbruik. Een
behandeling werd wel opgestart, maar sloeg niet altijd aan. Zo vertellen respondenten over twee gevallen
waarin EMDR in hun ogen te intensief was of te vroeg werd ingezet, waardoor het trauma meer naar de
voorgrond kwam, zonder dat de situatie verbeterde. Dit had ook gevolgen voor hun vertrouwen in zorg en
hun medewerking in later zorgcontact. In ieder geval drie jongeren hebben te maken gehad met online
seksueel misbruik of seksuele intimidatie. De impact van online seksueel misbruik of intimidatie was voor
respondenten moeilijk te beschrijven.

Suïcide onder 10- tot 20-jarigen in 2017: Een verdiepend onderzoek

4. Adolescentie

4.7. Seksueel trauma

19

5. Hulpverlening

5. Hulpverlening
5.1. Inleiding

In dit hoofdstuk wordt in kaart gebracht in welke mate er sprake was van hulpverlening bij de overleden
jongeren. Onder hulpverlening verstaan we hier alle jeugdzorg zoals respondenten die genoemd hebben waaronder jeugd-GGZ, jeugdzorgplus, jeugdbescherming en reclassering, verslavingszorg, pleegzorg,
hulp door een POH-GGZ, vrijgevestigd psychologen en overige jeugdzorg. Er wordt in dit hoofdstuk een
kader geschetst en besproken met welke problematiek deze jongeren te maken hadden. Vooropgesteld
dat er dankzij de inzet van hulpverlening jaarlijks vele suïcides voorkomen worden, zoomen wij in dit hoofdstuk ook in op de moeilijkheden die de jongeren en hun ouders ervaren hebben. Tot slot gaan we in op
jongeren die niet (meer) in beeld waren bij de hulpverlening. De gebeurtenissen die in de laatste maanden
voorafgaande aan de suïcides een grote rol speelden in de hulpverlening worden besproken in hoofdstuk
12 over de laatste periode.

5.2. Zorgkader
5.2.1. Jongeren in zorg
Van de 35 jongeren waren er 22 in beeld bij hulpverlening op het moment van overlijden of in de weken
ervoor. Bij twee van deze 22 jongeren was de zorg net beëindigd: één jongere was terugverwezen naar de
huisarts omdat het beter leek te gaan en bij de andere jongere werd gezocht naar andere passende zorg.
Naast deze 22 jongeren was er één jongere die in de laatste maanden slechts één gesprek bij de huisarts
had gehad vanwege somberheidsklachten maar zelf geen vervolg wilde, één jongere die zich een half jaar
voor overlijden terugtrok uit zorg en één jongere die één intakegesprek gehad had bij een psycholoog en
bij wie zorg zou worden gestart. Verder waren er drie jongeren die in de laatste periode voor hun overlijden
geen hulpverlening ontvingen maar dit wel jaren eerder in hun leven hadden ontvangen. Ten slotte waren
er zeven jongeren die nooit in hun leven hulpverlening hadden ontvangen.
5.2.2 Psychische diagnoses
Van de jongeren die in de laatste periode hulp ontvingen hadden er zeventien een psychische diagnose.
Er was hierbij sprake van (combinaties van) diagnoses als: depressieve stoornis, bipolaire stoornis, angststoornis, post traumatische stress stoornis (PTSS), body dysmorphic disorder (BDD), hechtingsstoornis,
eetstoornis, attention deficit and hyperactivity disorder (ADHD), attention deficit disorder (ADD), autisme
spectrum stoornis (ASS), oppositioneel opstandige gedragsstoornis (OOD), verslaving, alcoholmisbruik en
trekken van persoonlijkheidsstoornissen (borderline, vermijdende, narcistische en antisociale trekken). Bij
vijftien van de zeventien jongeren met een diagnose was sprake van comorbiditeit die varieerde van twee
tot negen diagnoses per jongere.
Bij drie jongeren was er geen diagnose gesteld, maar bestond er wel het vermoeden van psychische problemen (bij allen borderline persoonlijkheidsstoornis) en bij twee jongeren was er (nog) geen diagnose
bekend.
Bij de drie jongeren die langer dan een jaar geleden hulp hadden ontvangen, was bij één van hen sprake
van (een lichte vorm van) PDD-NOS, bij één was er geen diagnose gesteld en bij één is onbekend of er een
diagnose was gesteld.
5.2.3. Behandeltrajecten
De 22 jongeren die vlak voor hun overlijden nog hulp kregen waren in beeld bij POH-GGZ, vrijgevestigde
psychologen en verschillende instellingen waar zij ambulante behandeling kregen. Daarnaast ontving een
deel van deze jongeren jeugdhulp met verblijf zoals plaatsing in een pleeggezin, behandeling in een open
of gesloten instelling of op een zorgboerderij. Ook was er sprake van jeugdbescherming, jeugdreclassering
en in enkele gevallen verslavingszorg, forensische GGZ en instellingen voor gespecialiseerde trauma behandeling. Bij zeven jongeren is er één of meerdere keren sprake geweest van een rechterlijke machtiging
of een inbewaringstelling in de zin van de Wet bijzondere opnemingen in psychiatrische ziekenhuizen. Bij
bijna alle jongeren was behandeling gericht op stabilisering na een crisis of op problematiek zoals eetstoornissen, verslaving en trauma’s. We weten niet in hoeverre suïcidaliteit bij deze jongeren specifiek is
behandeld als op zichzelf staande problematiek. De jongeren die op het moment van overlijden in zorg
waren, hadden voor zover bekend ook in de laatste dagen of weken voor hun overlijden de hulpverlener
gezien.
Bij de jongeren die langer dan een jaar geleden hulpverlening ontvingen was de behandeling, voor zover
bekend, niet gericht op suïcidaliteit.
20

Suïcide onder 10- tot 20-jarigen in 2017: Een verdiepend onderzoek

Jongeren die opgenomen waren in een kliniek konden desondanks aan middelen komen waarmee ze zichzelf konden verwurgen of verstikken en zijn soms, vaak tegen afspraken in of door miscommunicatie,
alleen gelaten op hun kamer.

5. Hulpverlening

5.2.4. Overleden in zorginstelling
Zes jongeren waren ten tijde van overlijden opgenomen in een kliniek, dit betrof vijf keer een opname met
gesloten verblijf. Daarnaast is één jongere overleden in een begeleide woonomgeving, één ten tijde van
verblijf in een pleeggezin en één tijdens opname in een ziekenhuis.

Een jongere werd na een suïcidepoging uit het ziekenhuis ontslagen zonder dat er verdere hulp was ingeschakeld. In een ander geval werd een psychose niet goed ingeschat en overleed een jongere in het
ziekenhuis door suïcide.

5.3. Kwaliteit en organisatie van zorg
5.3.1. Passende zorg
Bij veertien van de 22 jongeren die in de laatste periode hulpverlening ontvingen, was er sprake van complexe problematiek, met veel verschillende diagnoses die om specialistische behandeling vroegen. Dit ging
om (combinaties van) gedragsproblematiek, (vermoedens van) persoonlijkheidsproblematiek, verslaving
en/of eetstoornissen. Deze combinaties van diagnoses zorgden ervoor dat veel jongeren op verschillende plekken in de jeugdzorg geweigerd werden omdat instellingen geen passende behandeling konden
bieden. Het aantal plaatsen waar de benodigde specialistische hulp geboden kon worden was klein en de
wachtlijsten lang. Eén van de gevolgen van de wachtlijsten was dat jongeren vaak thuis verbleven en daar
moesten wachten op een passende behandeling of opname. In die periode gingen ze vaak niet naar school
en verergerde de problematiek waardoor het gezin overbelast raakte en minder steun kon bieden. Het
samenspel van wachtlijsten, diagnostiek, afwijzingen en doorverwijzingen zorgde bij meerdere jongeren
die last hadden van complexe problematiek voor toenemende hopeloosheid en gevoelens van ongewenstheid. Ouder: ‘En dan toch, uiteindelijk steeds was de conclusie van: Nee, jij kan dit niet. Wij kunnen dit niet voor
jou doen, jij bent te…. Ja, Jongere voelde dat als: ‘Ik ben te slecht voor jullie. Ik kan niks meer, jullie vinden… ‘ Zo
ging Jongere dat opvatten. ‘Waar moet ik nu nog heen? Niemand wil mij.’
5.3.2. De geboden hulp
Een aantal ouders vond dat er (te) sterk werd vastgehouden aan protocollen en procedures. Deze waren
vaak gericht op slechts een deel van de problematiek maar omvatten, zeker bij complexe problematiek,
niet het gehele plaatje. De meeste ouders zagen het nut in van protocollen maar hadden tegelijkertijd
graag gezien dat er meer gekeken zou zijn naar wat hun kind als individu nodig had gehad. Een meer
individuele benadering zou de zorg in hun ogen ten goede zijn gekomen. Bij enkele jongeren leidden procedures er toe dat de behandeling of opname werd beëindigd voordat de jongeren en ouders daarvoor
naar hun idee klaar waren.
Bij een aantal jongeren werd de hulpverlening bemoeilijkt doordat zij zelf niet wilden meewerken aan diagnostiek of behandeling. In een paar gevallen kwam dit voort uit wantrouwen of trauma’s vanwege eerdere
negatieve ervaringen in de hulpverlening. Een enkele jongere had aan diens ouders laten weten met de
behandelaar niet over suïcidale gedachten te willen praten uit angst naar de gesloten afdeling te moeten.
5.3.3. Continuïteit van zorg
Zestien ouders gaven aan dat het gebrek aan continuïteit van de zorg voor hun zoon of dochter een belangrijk knelpunt was. Dit werd vooral veroorzaakt door wisselingen van hulpverleners en wachtlijsten bij
doorverwijzingen en dan met name bij complexe problematiek waarbij het moeilijk was een geschikte plek
te vinden.
Bij het vaak wisselen van hulpverlener vertelden ouders dat jongeren vertrouwen verloren in de zorg en
niet iedere keer opnieuw hun verhaal wilden vertellen. De continuïteit van de behandeling kwam in gevaar
wanneer die keer op keer werd onderbroken omdat jongeren werden overgedragen aan een nieuwe hulpverlener. Hiermee werd het signaleren van risico’s en het in stand houden van veiligheid onderbroken.
Zoals eerder benoemd zijn er in Nederland niet veel zorginstellingen die plaats bieden aan jongeren met
complexe zorgvragen. Ook hulpverleners benoemden dat het aantal instellingen waar jongeren met een
dubbeldiagnose terechtkunnen helaas erg beperkt is. Als gevolg daarvan wisselden deze jongeren veel
tussen ambulante en klinische behandeling, tussen instellingen en vonden er regelmatig crisisopnames
plaats. De zorg liep op deze manier niet door, maar werd telkens beëindigd en weer opnieuw opgestart.
Ook wanneer er gewisseld werd van instelling moest er na een lange wachtlijst weer opnieuw worden
Suïcide onder 10- tot 20-jarigen in 2017: Een verdiepend onderzoek

21

5. Hulpverlening

gestart. Bij de jongeren bij wie sprake is geweest van crisisopnames benoemden ouders dat er na het beëindigen van de opname vaak geen vervolg op de zorg voor deze jongeren was. Een aantal jongeren ging
naar huis en moest vanuit daar zelf opnieuw op zoek naar hulp. Dit zorgde voor een onderbreking van de
zorg of het behandeltraject. Ouder: ‘En ook steeds die wisseling en zeker, Jongere kreeg toen ook de diagnose
X, die structuur en dat vertrouwen is zo belangrijk. Jongere ging van kliniek naar kliniek en van ziekenhuis weer
naar huis. Steeds weer een andere behandelaar, dat is gewoon niet goed.’
5.3.4. Privacy en leeftijdsgrenzen
Vijf ouders gaven aan minder op de hoogte te zijn gehouden omtrent de behandeling van hun kind toen
hun kind 16 jaar werd. Zij hadden het idee dat leeftijd, de daaruit volgende wettelijke bepalingen en geheimhoudingsplicht hierin belangrijker waren dan het feit dat zij als ouders kun kind het beste kennen
en daarmee iets essentieels aan diagnostiek en behandeling konden bijdragen. Ook hulpverleners zelf
vroegen zich af hoe verschillende signalen, gezien door ouders en hulpverleners, samengevoegd zouden
kunnen worden zonder de privacy van de jongere te schenden. In een paar gevallen hadden ouders door
middel van het kijken in dagboeken of computer het idee gekregen dat hun kind daadwerkelijk een suïcide
aan het voorbereiden was maar wilde de instelling hier niets mee doen omdat de informatie niet met toestemming van de jongere was verkregen.
Vanaf het 16e levensjaar mochten jongeren ook zelf meer beslissingen nemen zoals over hun behandeling
of medicatie. Ouders vonden dit niet altijd verantwoord en hadden hier graag meer betrokken bij willen
worden.
Zes ouders benoemden dat de overgang naar volwassen psychiatrie op 18-jarige leeftijd erg vroeg is. Er
zijn minder beperkingen en jongeren mogen alles zelf beslissen. Ook voor jongeren zelf is de overgang van
bijvoorbeeld een klinische jeugdafdeling naar een volwassenenafdeling een risicomoment. Zij ervaarden
angst en paniek rondom deze verandering en de onduidelijkheid en onzekerheid die hierbij komen kijken.
Verschillende ouders gaven aan dat dit zeker meegespeeld heeft in de aanloop naar de suïcide van hun
kind. Ook de betrokken hulpverleners noemden bij deze specifieke gevallen dat de overgang een risicofactor was in de laatste periode.
5.3.5. Betrekken van ouders
Veertien ouders gaven aan dat zij zich niet of maar beperkt gehoord hebben gevoeld. Zij benoemden dat
zij tijdens diagnostiek en behandeling weinig tot geen inbreng hadden, terwijl zij hun kinderen toch het
best kenden. Hun kinderen wekten in gesprekken met hulpverleners de indruk dat het goed ging terwijl de
ouders thuis een ander, minder positief, beeld van het welbevinden hun kind zagen. Ouders vermoedden
dat hulpverleners dus niet altijd een compleet of reëel beeld van de situatie hadden. Uit de gesprekken
met ouders bleken met name gevoelens van machteloosheid ten opzichte van de hulpverlening doordat
zij soms niet aan een hulpverlener duidelijk konden maken hoe het, bijvoorbeeld in de thuissituatie, écht
met hun kind ging. Dit gold ook met betrekking tot suïcide-gedachten en plannen van hun kind. ‘Toen heb ik
daar continu aangegeven dat het helemaal fout ging. Ik was bang dat ik Jongere zou vinden en ik zag het gewoon
fout gaan. Toen kreeg ik terug: dat zijn niet de signalen die wij van Jongere terugkrijgen. [….] zij vonden het niet
levensbedreigend, omdat Jongere daar heel rustig zat en zei dat die gedachten geen rol meer speelden.’
Een aantal ouders voelden zich niet gesteund in crisissituaties, zeker niet wanneer een jongere thuis was
en in crisis niet meteen ergens terecht kon. Voor hun gevoel zijn zowel hun kind als zij zelf als ouders aan
hun lot overgelaten.
5.3.6. Hulpverleners
De meerderheid van de ouders geeft aan heel tevreden te zijn geweest over de betrokken hulpverleners
op individueel niveau. De moeilijkheden lijken voor hen vooral te zitten in de hierboven besproken onderwerpen die meer te maken hadden met regels en de organisatie van zorg op een hoger niveau. ’Nou, ik
kan wel dingen bedenken waarvan ik denk van: ‘Goh, dat hadden jullie even anders moeten doen.’ Maar in zijn
algemeenheid was er een hele grote betrokkenheid en iedereen heeft zijn stinkende best gedaan om mijn kind zo
goed mogelijk te helpen.’
Op de vraag of er zaken zijn die anders aangepakt hadden kunnen worden in en rondom de behandeling van de jongeren, noemden hulpverleners zelf onder meer de volgende punten: een meer gefaseerde
afbouw van opnames, sneller schakelen in behandeling, betere samenwerking tussen verschillende betrokken instanties, sneller een multidisciplinaire inschatting van het suïcidaal gedrag laten maken en het
actiever opvolgen van gemaakte afspraken waar jongeren niet op verschenen.

22

Suïcide onder 10- tot 20-jarigen in 2017: Een verdiepend onderzoek

5. Hulpverlening

Twee hulpverleners benoemden expliciet dat het evenwicht tussen de angst voor hospitalisatie en het te
snel beëindigen van opnames een lastig punt is. De mogelijkheid tot langere opnames, zonder de nadruk
op zo snel mogelijk naar huis moeten, zou bij veel jongeren meer rust en minder angst creëren. Tegelijkertijd is er het gevaar voor hospitalisatie waar rekening mee gehouden moet worden. Een paar hulpverleners
gaven aan weinig steun vanuit het team gevoeld te hebben naar aanloop van een suïcide en een hulpverlener benoemde dat de nazorg voor zowel professionals als ouders op veel plekken nog onvoldoende
geregeld is.
In een aantal gevallen viel op dat hulpverleners de dynamiek binnen een gezin anders beschreven dan de
ouders. Dit had meestal betrekking op de band en het contact tussen jongeren en hun ouder(s) of andere
familieleden en het gevoel van sommige jongeren niet goed begrepen te worden.
5.3.7. Levenseindekliniek
Zes jongeren hebben bij hun omgeving kenbaar gemaakt dat zij met behulp van de levenseindekliniek
wilden komen te overlijden. Zij waren de hoop op verbetering verloren en wilden weten hoe ze pijnloos, gemakkelijk of ‘netjes’ konden sterven. In ieder geval twee jongeren hebben daadwerkelijk contact gezocht
met de levenseindekliniek. De levenseindekliniek heeft het contact in een vroeg stadium afgehouden en
heeft in geen geval gehoor gegeven aan het verzoek van deze jongeren. Een ouder vertelde hierover het
volgende: ‘En Jongere dacht…“Ze horen me, we gaan nu toch misschien die weg wel in”. ‘Maar toen de levenseindekliniek nee zei, toen was het eerste wat ze zei’: “Dan ga ik het zelf wel netjes doen”. ‘Dat is wat ze zei. En als
moeder denk je: “Ja.. Dat zal toch niet, hè? Dat gaat ze toch niet doen.’

5.4. Jongeren niet in zorg
5.4.1. Persoonlijkheden en typeringen door respondenten
De zeven jongeren die nooit hulp hebben ontvangen werden verschillend beschreven; een aantal was ondernemend, extravert en een echte gangmaker, anderen waren juist wat introverter en meer op zichzelf.
Bij bijna alle jongeren waren er, achteraf gezien, wel dingen aan te wijzen die wellicht net wat minder lekker
liepen in hun leven. Eén jongere had al langere tijd last van eenzaamheid en sombere gevoelens, twee jongeren maakten zich de laatste tijd zorgen over volwassen worden en de dingen die daarbij komen kijken en
bij anderen speelden er dingen rondom school of onzekerheid in sociale relaties. De respondenten in deze
groep bespraken vrijwel allemaal de suïcides van deze jongeren als een impulsieve actie die in sommige
gevallen daardoor meer op een zogenoemd ongeluk leken.

Suïcide onder 10- tot 20-jarigen in 2017: Een verdiepend onderzoek

23

6. Sociale media, games en series

6. Sociale media, games en series
6.1. Inleiding

Veel jongeren in Nederland zijn actief op sociale media. Ze sturen elkaar berichten via WhatsApp-groepen
of Snapchat en ze plaatsen berichten op sociale netwerken zoals Facebook, Instagram, Twitter of een internetforum. Er is nog weinig wetenschappelijk bekend over de invloed van sociale media op suïcidaal gedrag,
terwijl het zeer waarschijnlijk is dat er imitatie via sociale media plaatsvindt. Gamen is ook een favoriete bezigheid van jongeren, waarbij gameverslaving vaak bij jongens voorkomt en er een verband is aangetoond
met depressiviteit [30]. Challenges zijn opdrachten waarbij jongeren elkaar via sociale media uitdagen om
gekke dingen te doen. In 2017 waren er challenges populair die jongeren kunnen aanzetten tot suïcidaal
gedrag, zoals de Blue Whale Challenge. In april 2017 kwam de Netflixserie 13 Reasons Why uit, waarin zeer
expliciete beelden van suïcide voorkomen. In de Verenigde Staten hing het uitkomen van de serie samen
met een toename van suïcides onder tieners [31].
In dit hoofdstuk bespreken we de belangrijkste patronen in de sociale media activiteiten van de overleden
jongeren en of daarbij sprake was van imitatie van suïcidaal gedrag via sociale media. Vervolgens bespreken we de belangrijkste patronen in game activiteiten van de overleden jongeren en of er jongeren waren
die meededen aan gevaarlijke challenges die tot zelfdoding kunnen aanzetten. Tot slot beschrijven we in
hoeverre 13 Reasons Why en andere series invloed hadden op de zelfdoding van de overleden jongeren en
of jongeren personen volgden die zelfdoding idealiseren.

6.2. Sociale media
6.2.1. Sociale media activiteiten
Instagram, Snapchat, Facebook en Facebook Messenger waren de meest gebruikte sociale netwerken,
een enkele keer noemden ouders Twitter, Skype, Tumblr, Pinterest en Wattpad. Elke jongere gebruikte
WhatsApp. De mate waarin de jongeren actief waren op sociale media verschilde sterk. Bij ongeveer 15
gevallen ging het om jongeren die sociale media vooral praktisch gebruikten, voor school of omdat zij met
vrienden of ouders wilden appen. Zij reageerden kort op appjes, lieten groepsdiscussies aan zich voorbij
gaan en hadden weinig berichten of foto’s op Facebook of Instagram staan. In ongeveer 20 gevallen speelden sociale media een grote rol in het dagelijks leven. De jongeren waren continu bezig met hun telefoon,
stuurden honderden appjes, maakten grappige filmpjes via Snapchat en een paar jongeren waren bezig
zoveel mogelijk volgers te krijgen. Negatieve invloeden van sociale media die ouders noemden waren de
druk die hun kind ervaarde van het ‘bevrienden en ontvrienden’, alles moeten zien, gemene reacties die
over elkaar werden gedeeld en ruzies die via sociale media escaleerden. Eén jongere werd gechanteerd
om naaktfoto’s te delen en één jongere had een afspraak via een datingsite waar seksueel misbruik uit
voortkwam.
6.2.2. Imitatie effecten via sociale media
Vijf meisjes hadden een tweede account waar ouders niet van afwisten of geen toegang tot hadden. Op
dit tweede account werden foto’s van zelfbeschadiging en suïcidepogingen (‘diepe snijwonden en heftige
littekens’) gedeeld met vriendengroepen, plaatjes met depressieve of negatief gestemde teksten (memes)
en zwaarmoedige gedichten. Een vriendin gaf in het interview aan dat ze onderling via verborgen hashtags
(#) over zelfbeschadiging communiceerden. Daarnaast verstuurden zij filmpjes naar elkaar waarin ze zichzelf beschadigden en waar de buitenwereld niets van afwist. Bij de gevallen met eetstoornissen namen
meisjes deel aan pro-ana communities en pro-zelfbeschadigingsgroepen. Dit waren groepen deelnemers
die zichzelf sneden en dit lieten zien via sociale media.
Een vriendin gaf in het interview aan dat sociale media werd gebruikt om online een identiteit te creëren.
Alles werd via Instagram over depressie gevolgd, ziek zijn was wie je bent en sociale media hielp om dat
vast te houden. ‘En als je zo’n Instagram pagina creëert, wie ben je nog als dat weg is? Als ik beter ben, wie ben
ik? Als ik gewoon een opleiding heb gedaan, wie ben ik dan, wat maakt mij dan nog interessant? Het is makkelijker om nooit iets te hebben. Ik denk dat Instagram en al die media waar Jongere ook op zat, hielpen die identiteit
vast te houden en steeds meer een soort van te verankeren.’
Daarnaast gaf een ouder in het interview het probleem van algoritmes in sociale media aan, waardoor haar
kind zich bleef voeden met negativiteit. Het vergde discipline van haar kind om zich op positieve dingen op
internet te focussen. Een ouder zei: ‘Instagram heeft algoritmes. Als je vaak negatieve dingen kijkt, krijg je eerder ook negatieve dingen te zien. In depressieve quotes (memes) van internet zitten met name de uitzichtloosheid.
En een soort van berusting, ook. Het is nou eenmaal zo naar als het is en er is geen weg eruit.’ Een andere ouder
noemde de hype die ‘jezelf snijden’ leek te zijn door allerlei afbeeldingen op Instagram. Hierdoor begon
haar kind in groep 8 al met zichzelf te snijden.
24

Suïcide onder 10- tot 20-jarigen in 2017: Een verdiepend onderzoek

6.2.3. Sociale media in de kliniek
Respondenten beschreven in ongeveer tien gevallen hoe belangrijk sociale media waren voor jongeren
die in de kliniek waren opgenomen. Deze jongeren hadden WhatsApp nodig om met hun ouders te communiceren. Een ouder zei: ‘vaak is sociale media het enige wat ze nog hebben.’ Ouders noemen dat hun kind
veel appte met medepatiënten. Deze appjes gingen ook over zelfdoding en zelfbeschadiging. In een kliniek
gebruikte een jongere Facebook Messenger via haar laptop om contacten met de buitenwereld te onderhouden. In de kliniek waar zij was opgenomen was een beleid van beperkt telefoongebruik.
Contacten met lotgenoten via sociale media blijken voor ouders een groot dilemma te zijn. Deze contacten
waren helpend om vriendschappen op te bouwen en elkaar te steunen en herstelverhalen te volgen, maar
ook zorgelijk doordat hun kinderen snijwonden en suïcidale uitingen deelden. Het meest problematisch
aan contacten met lotgenoten via sociale media lijkt een soort onderlinge competitie te zijn. Een vriendin
zei in het interview: ‘Jongeren moedigen elkaar aan, zien het soms als wedstrijd om het diepst te snijden, de
sterkste pillen te nemen of meeste pogingen te doen.’ Daarnaast gingen jongeren, die elkaar kenden uit de kliniek, voor elkaar zorgen via sociale media. ‘Via Whatsapp meer de hulpverlener dan hulpvrager zijn.’ In enkele
gevallen hadden de overleden jongeren internationale contacten met lotgenoten via sociale media, voor
wie ze gingen zorgen. Deze online contacten waren volgens hun omgeving ongezond.

6. Sociale media, games en series

Een mentor noemde steunbetuigingen voor zelfdoding die op sociale media geplaatst werden en publiekelijk gedeeld: ‘Via Facebook is er op een gegeven moment een oproep gedaan door de ouders van een meisje
dat uit het leven wilde stappen. En dat is een groot ding geworden. Jongere kende dat meisje. Zij heeft ook gereageerd op haar oproep, haar steun uitgesproken voor haar wens…Zo zie je dat Jongere op sociale media met
zelfmoord bezig was.’

6.2.4. Ouders zijn vaak niet op hoogte
Vaak wisten ouders niet of hun kind deelnam aan internetforums, online communities en ook niet of ze online contacten met andere suïcidale jongeren hadden gehad. Sommige ouders waren gestopt met het controleren van de sociale mediaactiviteiten van hun kind en hadden vertrouwen dat hun kind verantwoord
met sociale media omging. Een ouder zei: ‘ik ben opgegroeid op straat en met vriendjes en vriendinnetjes
afspreken. En dan zei Jongere: “Ja maar de wereld tegenwoordig gaat allemaal via sociale media en misschien
bespreken wij wel veel meer dan jij ooit met jouw vrienden hebt gedaan op straat”, dus dan hadden we daar een
heel gesprek over. En daaraan kon je wel merken dat Jongere verantwoord was en verantwoorde keuzes daarin
maakte. Jongere heeft ons nooit een reden gegeven om hem te checken of te twijfelen.’
In ongeveer vijftien gevallen noemden ouders dat dat de politie na het overlijden de telefoon en computer
van de overleden jongeren checkte. Voor zover bekend, deed de politie daarin geen opmerkelijke of onverwachte bevindingen. Sommige ouders gaven echter aan dat hun kind goed in staat was om de internetgeschiedenis te wissen en geen digitale sporen achter te laten. Een ouder zei: ‘als Jongere online contacten had
gehad met suïcidale jongeren was Jongere zo slim om die geschiedenis te wissen.’
6.2.5. Slaapproblemen en sociale angst
In drie gevallen beschreven ouders duidelijk hoe het vele telefoongebruik en actief zijn op sociale media
de nachtrust van de jongeren verstoorden. Hierdoor kregen deze jongeren slaapproblemen en andere
gezondheidsklachten zoals hoofdpijn en vermoeidheid. Naast slaapproblemen versterkten sociale media
bij één jongere gevoelens van schaamte en sociale angst. Deze jongere was heel actief op sociale media en
schaamde zich sterk na zich ‘fout’ te hebben gedragen in een uitgaanssituatie. Volgens de ouders gaf dit
de aanzet tot suïcide, vanuit schaamte en een paniekgevoel over het oordeel van anderen.

6.3. Games en challenges
6.3.1. Game activiteiten
Bij twaalf van de zeventien jongens was gamen een gespreksonderwerp tijdens het interview. Ouders
noemden League of Legends, Fifa, Minecraft, Grand Theft Auto en Pokémon als favoriete games van hun
zonen. Zes jongens waren erg veel aan het gamen, bijvoorbeeld omdat ze weinig vriendjes hadden of een
tussenjaar van school hadden. Bij een paar jongens ging het om technisch zeer begaafde jongens, die erg
goed waren in gamen en wereldwijd veel online contacten hadden. Zij gebruikten Discord, een online community voor gamers, om te communiceren. Bij een paar jongens was het gamen problematisch omdat ze
al hun spaargeld uitgaven aan games of een keer waren blijven zitten door fanatiek gamen. Soms was het
gamen zo problematisch dat ouders camera’s ophingen om het gamen te controleren. Bij zes jongens was
het gamen vooral een sociale activiteit en hielden zij zich goed aan afspraken met ouders over hoe lang ze
mochten gamen.
Suïcide onder 10- tot 20-jarigen in 2017: Een verdiepend onderzoek

25

6. Sociale media, games en series

In de interviews waar gamen was uitgevraagd, kwam er geen directe link tussen suïcidaal gedrag en gamen naar voren. Respondenten noemden wel psychische klachten gerelateerd aan problematisch gamen,
zoals slaapproblemen en concentratieproblemen op school, frustraties door online contacten in de gamewereld en voor jongens dat ze meer geïsoleerd raakten door gamen.
6.3.2. Challenges
In de onderstaand verder uitgewerkte situaties hebben we aanwijzingen voor challenges gevonden. In de
eerste situatie had een challenge de jongere duidelijk aangezet tot suïcidaal gedrag. In de tweede situatie
had een challenge de jongere aangezet tot zelfbeschadigend gedrag. In de derde situatie leek de zelfdoding op een challenge, maar was de zelfdoding vermoedelijk een ongeluk.
In één situatie heeft een jongere aan de Blue Whale Challenge meegedaan (deze naam is afkomstig van
blauwe vinvissen die zich soms massaal op het strand werpen en omkomen). Deze challenge start met
simpele dingen, zoals ‘sta om 10 voor 4 ’s nachts op’, maar er zitten ook schadelijke opdrachten tussen
zoals ‘zet krassen in je arm’, of ‘snijd een walvis in je arm’, of ‘ga op zoek naar contact met andere whales’.
Volgens de geïnterviewde ouder was het ‘spelenderwijs naar het einde willen gaan.’ Volgens een vriendin was
er sprake van een lijst en dat de jongere allemaal erge dingen moest doen. Deze jongere sneed zichzelf in
haar bovenbeen en kreeg daar een bepaald aantal punten voor en moest foto’s maken. De jongere had
een speciaal Instagram account aangemaakt, waar zij een bericht op had gezet dat ze zocht naar een ‘Blue
Whale’. Op haar uitvaart waren er aanwijzingen dat andere ‘Blue Whales’ aanwezig waren.
Een andere geval betreft de app ‘Kik messenger’ waar je anoniem iets kunt plaatsen, dingen waar jongeren
een kik van krijgen. De ouders waren bij controle van de telefoon van hun kind een post tegengekomen,
waaruit bleek dat hun kind haar haren met een mesje had afgesneden. Vervolgens kwam er op een gegeven moment iemand in de vriendengroep die zichzelf sneed, waarna ook hun kind zichzelf was gaan
snijden. De ouders gaven aan dat hun kind erg impulsief en beïnvloedbaar was.
Verder was er nog een situatie waarbij de zelfdoding zeer onverwachts was en er sprake zou kunnen zijn
van een ‘choking challenge’. Dit is een challenge waarbij deelnemers hun keel afknijpen in de hoop er high
van te worden. Ouders hoorden via anderen op school dat kinderen hiermee bezig waren. Maar de ouders
hebben geen enkele aanwijzing gevonden dat hun kind daarmee aan het experimenteren was. Hun kind
haalde vaker ‘practical jokes’ uit en ouders zien de zelfdoding als een ongeluk. De politie had de telefoon
en laptop van hun kind onderzocht en vond geen opmerkelijke filmpjes of dingen. De docent vond hun kind
een intelligente leerling. Hij dacht dat intelligente jongeren zich niet met challenges zouden inlaten maar
is na het overlijden van de leerling daarover gaan twijfelen.

6.4. Netflixserie 13 Reasons Why en andere online series
6.4.1. 13 Reasons Why
13 Reasons Why gaat over de suïcide van een Amerikaanse tiener die jongeren op ideeën kan brengen omdat haar persoonlijke situatie erg herkenbaar is, zelfdoding als enige mogelijke uitweg wordt getoond en
de serie zeer expliciete beelden van suïcide bevat. Het eerste seizoen verscheen in Nederland op 31 maart
2017.
Uit de CBS microdata blijkt dat in 2017 in Nederland gemiddeld elke maand zeven jongeren onder de 20
jaar waren overleden door zelfdoding [2]. In de maanden juli en oktober waren er de meeste zelfdodingen
onder jongeren onder 20 jaar. Voor beide maanden geldt: 10 zelfdodingen. Kijkend naar de weken waarin
de jongeren zijn overleden waren er het hoogste aantal zelfdodingen onder jongeren in week 27. Dit was
de week van 3 tot en met 9 juli. Alhoewel het kleine aantallen betreft, laten de resultaten geen piek zien in
april of mei 2017, de periode nadat de serie was uitgekomen.
In zeven interviews gaven ouders aan dat hun kind de afleveringen van 13 Reasons Why had gezien. Een
mentor noemde dat de serie besproken is in de klas. In achttien interviews gaven ouders aan dat ze niet
wisten of hun kind 13 Reasons Why had gezien, of dachten dat hun kind de serie niet had gezien (bijvoorbeeld doordat ze geen Netflix hadden of een kind hadden dat was overleden voordat de serie uitkwam),
of benoemden ouders een andere online serie die belangrijk voor hun kind was. In de andere gevallen
waren er tijdens de interviews geen aanwijzingen om online series tot een belangrijk gespreksonderwerp
te maken.

26

Suïcide onder 10- tot 20-jarigen in 2017: Een verdiepend onderzoek

Bij de jongeren met langdurige psychische klachten viel op dat deze jongeren of de serie vermeden omdat
ze bang waren voor negatieve effecten of dat ze vermoedelijk niet onder de indruk waren, omdat ze in hun
leven en ziektegeschiedenis al veel ergere dingen hadden meegemaakt. Een vriendin verwoordde dit als
volgt: ‘want als je al suïcidaal bent, al je hele leven ongeveer, ik weet zeker, Jongere heeft al zoveel suïcide dingen
meegekregen van internet, dit was gewoon, ja een klein beetje meer, meer niet.’
6.4.2. Andere online series
De Netflixserie Orphan Black viel op in samenhang met suïcide. Deze serie begint met een hoofdpersoon
die suïcide pleegt door voor de trein te springen en vlak daarna heeft een jongere dezelfde methode gebruikt. Verder zijn er in de interviews geen duidelijke aanwijzingen gevonden voor online series die direct
verband hadden met suïcidaal gedrag.

6. Sociale media, games en series

Van vijf jongeren zijn de reacties op de serie bekend. Zij vonden 13 Reasons Why óf indrukwekkend en
spannend, de jongere werd stil bij het zien van alle heftigheid, óf de jongere vond de hoofdpersoon ongeloofwaardig. Vaak werd er thuis niet uitgebreid over de serie gesproken en wisten ouders dus niet of hun
kind zich met de hoofdpersoon identificeerde. Een ouder gaf wel aan dat bij beginnende suïcidaliteit de
serie invloed zou kunnen hebben, maar bij haar kind niet de aanzet gaf tot suïcide. ‘Ik kan mij niet anders
voorstellen dan dat Jongere daar naar heeft zitten kijken, en als Jongere die gedachten al had in de prille fase van
die gedachten, dat Jongere dan aan het associëren is gegaan.’

6.5. Artiesten die zelfdoding idealiseren

De meeste ouders gaven aan dat hun kind geen personen volgde die zelfdoding verheerlijkten. Ongeveer
zeven jongeren hadden wel een duidelijke voorkeur voor artiesten met zwaarmoedige en pessimistische
muziek, cabaretiers met zwarte humor, of waren fan van artiesten die zelf depressief waren of zelfdestructief, zoals Kurt Cobain, Amy Winehouse, Zayne Malik en Demi Lovato. Hun ouders noemden zware, beladen
songteksten met verwijzingen naar zelfmoord die het levensmotto van hun overleden kinderen werden
(‘Suicide is painless’, ‘Boulevard of Broken Dreams’). Tot slot geloofden sommige jongeren in het leven na de
dood en haalden zij inspiratie uit Bijbelse teksten die ze via sociale media deelden.

Suïcide onder 10- tot 20-jarigen in 2017: Een verdiepend onderzoek

27

7. Clusters en imitatie

7. Clusters en imitatie
7.1. Inleiding

Een suïcidecluster is een groep of reeks (meer dan drie) suïcides, die dichter bij elkaar voorkomen in tijd
en ruimte dan je op basis van statistiek zou verwachten [32]. Bij een ‘puntenwolk’ liggen de suïcides qua
ruimte (school, vriendengroep, een kliniek) en in de tijd dichtbij elkaar en kan imitatie een rol hebben gespeeld bij de suïcides. Imitatie-effecten zijn vermoedelijk het sterkst wanneer jongeren zich identificeren
met iemand (lotgenoot, vriend, rolmodel). De kans op imitatie is ook groot wanneer een jongere een suïcide van dichtbij heeft meegemaakt en zelf al kwetsbaar is, of geneigd is om andere kwetsbare jongeren op
te zoeken. Verder is bekend dat jongeren vaak het internet gebruiken om methoden voor zelfdoding op te
zoeken [33,34].
In dit hoofdstuk bespreken we de aanwijzingen in de interviews voor regionale clusters, een puntenwolk
en of er sprake was van clustervorming via sociale media. In deel 2 bespreken we imitatie van suïcides door
het kopiëren van methoden via internet, voorbeelden in de directe omgeving of voorbeelden van bekende
personen.

7.2. Suïcideclusters
7.2.1. Regionale clusters en puntenwolken
In 2017 kwam zelfdoding vaak voor in Noord-Brabant (20 suïcides), Gelderland (13 suïcides), Zuid-Holland
(14 suïcides) en Noord-Holland (10 suïcides). De meest gebruikte methoden waren verhanging/verwurging (20 jongeren) en de trein (12 jongeren).
Opvallend aan de data was dat er op meerdere plekken in Nederland groepjes van drie of vier suïcides waren die geografisch dicht bij elkaar lagen. In Noord-Brabant was er een cluster van vier suïcides die op dezelfde dag plaatsvonden, op hetzelfde treintraject. Volgens de ouders kende hun kind de andere drie personen niet. Er was in Noord-Brabant ook een cluster van vier leerlingen van dezelfde middelbare school,
die in één jaar tijd (van oktober tot oktober, dus geen kalenderjaar) door zelfdoding waren overleden, van
wie twee uit dezelfde klas. Volgens de ouders kende hun kind alleen de klasgenoot en niet de twee andere
leerlingen. De leerling, die vlak voor hun kind zelfmoord pleegde, had het op bijna dezelfde plek van het
spoor gedaan. In Noord-Brabant was er een plek waar, twee weken nadat hun kind suïcide had gepleegd,
een meisje suïcide pleegde en drie weken later een jongen. Er waren dus drie suïcides in drie weken tijd. De
recherche had deze suïcides onderzocht, omdat men bang was voor een challenge. De enige connectie die
de politie vond was dat de suïcides plaatsvonden op dezelfde school dan wel in hetzelfde gebied.
In Noord-Holland was er een situatie, waarin de overleden jongere het vreselijk vond dat een meisje uit
haar dorp eind 2016 suïcide had gepleegd, zowel voor dit meisje als voor de machinist. De jongere kende
dat meisje niet persoonlijk. In 2017 pleegde deze jongere op dezelfde wijze suïcide. Verder was er nog een
andere suïcide van een meisje een aantal maanden voor het overlijden van deze jongere. Het is onduidelijk
of dit ook op het spoor was.
In de andere gevallen waren er geen aanwijzingen voor regionale clusters. Mogelijk zijn er suïcideclusters
gemist omdat niet alle gevallen konden worden meegenomen. Verder is uit eerder onderzoek naar clusters
bekend dat mensen elkaar niet direct kenden, maar wel dichtbij elkaar in een netwerk waren (een paar
stappen bij de ander vandaan). Informatie omtrent eerdere suïcides op een specifieke locatie kan invloed
hebben op volgende suïcides, zelfs als er geen direct contact is geweest tussen de individuen.
7.2.2. Clustervorming via sociale media
Wat betreft clustervorming via sociale media hadden ouders hier vaak onvoldoende zicht op. De vrienden/
vriendinnen wisten meer over sociale media en noemden vooral de ziekelijke omgeving van de kliniek.
Jongeren die tijdens opname in de kliniek meededen aan zelfbeschadiging in online groepen en zo steeds
meer richting suïcide gingen. Wat betreft challenges die via sociale media tot suïcide aanzetten, vonden we
één duidelijk voorbeeld (Blue Whale Challenge).

7.3. Imitatie van suïcides
7.3.1. Meest gebruikte methode
De meest gebruikte methoden in de onderzoeksgroep waren verhanging/verwurging en suïcide op het
spoor. Bij de suïcide op het spoor zeiden ouders vaak dat hun kind bewust een locatie had uitgekozen, op
een afgelegen plek zonder toezicht, makkelijk bereikbaar, of een locatie hadden uitgezocht die ze kenden
van eerdere suïcides. Een ouder zei: ‘En hoe weet jij hoe je zelfmoord moet plegen bij een trein, zo specifiek, dat
je dus niet volledig beschadigd bent. Dat moet je ergens gelezen of gehoord hebben.’
28

Suïcide onder 10- tot 20-jarigen in 2017: Een verdiepend onderzoek

7.3.2. Suïcides in omgeving
Negen jongeren hadden suïcides in hun directe omgeving meegemaakt en de helft van de overleden jongeren kende anderen die bezig waren met zelfdoding. De suïcides van dichtbij betroffen enerzijds familieleden (opa, oom, neef), dan wel klasgenoten, medepatiënten of een ouder van een beste vriend. In
sommige families werd niet openlijk over de suïcide van een familielid gesproken, of weerhield de familiegeschiedenis de jongere ervan om open over zijn suïcidale gedachten te praten. Verder beschreven
respondenten in acht gevallen dat jongeren op de middelbare school bevriend waren met depressieve jongeren, in klassen zaten waar meisjes zichzelf sneden, zelf op school suïcidale uitingen deelden per app of
een klasgenoot hadden die een serieuze poging had gedaan of suïcide had gepleegd. Ouders en vrienden/
vriendinnen gaven veel voorbeelden van situaties in de GGZ waar jongeren tijdens therapie en na afloop
van de behandeling werden blootgesteld aan suïcidale uitingen of dreigingen (‘morgen ben ik er niet meer’).
Opvallend is dat vijf jongeren in gesprekken met ouders vol onbegrip of afkeurend reageerden op suïcides
van leeftijdsgenoten (‘hoe kan iemand zoiets doen? Dit was enkele weken voordat het bij Jongere gebeurde’).

7. Clusters en imitatie

Een aantal keer noemden de ouders dat de jongeren via Google helemaal zelf opzochten hoe ze een knoop
moesten maken. Een leeftijdsgenoot zei: ‘nee, geen vragen stellen aan anderen, maar googelen, gewoon heel
veel googelen. Je kan heel veel informatie opzoeken van iedereen en alles, over suïcide en hoe dingen gaan. En je
hebt ook plaatjes hoe je jezelf kan ophangen zeg maar en hoe je dan de knoop moet maken.’ Een ouder noemde
dat hun kind op internet zocht naar manieren om suïcide te plegen: ‘…. ‘waar zijn hoge gebouwen?’, ‘hoe gaat
jezelf verwurgen?’, het wordt allemaal binnen gehaald.’

7.3.3. Suïcides van bekenden en van bekende personen
Ouders noemden in twee gevallen in Noord-Brabant de zelfdoding van een leerkracht, waar in de media
veel aandacht voor was. Zij hadden de zelfdoding van de leerkracht nog met hun kind besproken, maar
hun kind maakte toen niet de indruk zelf suïcide te willen plegen. Wat betreft beroemdheden noemden
ouders de suïcide van de zanger Chester Bennington van Linkin Park (juli 2017). In een ander geval identificeerde een jongere zich sterk met de ‘club van 27’ en een rockartiest uit deze club. Deze jongere probeerde
aan de moeder zijn gevoelsleven duidelijk te maken via de muziek van deze rockartiest: ‘…dan ging Jongere
het weer allemaal uitleggen van mam, luister dan, je moet eens zus luisteren en zo. Maar Jongere wilde het, het
leek wel of Jongere het aan mij probeerde uit te leggen wat er in hem omging of iets van als iemand het snapt dan
ben jij het. Maar ik snapte het ook niet.’ Er stond ook een tekst van de rockartiest op het graf.

Suïcide onder 10- tot 20-jarigen in 2017: Een verdiepend onderzoek

29

8. Jongeren met een lesbische, homoseksuele, biseksuele (LHB-)oriëntatie en transgenders

8. Jongeren met een lesbische, homoseksuele,
biseksuele (LHB-)oriëntatie en transgenders
Volgens ouders en vrienden hebben tien van de jongeren thuis of aan een vriendin gezegd lesbisch, homo
of biseksueel te zijn, of te denken dat zij misschien op dezelfde sekse vallen. Er was geen transgender in de
onderzoeksgroep. Het aandeel LHB jongeren in onze steekproef is veel groter dan op basis van percentages over jongeren met LHB gevoelens in de bevolking verwacht mag worden. Uit de interviews bleek dat
ongeveer vijf jongeren zich thuis redelijk stellig hadden uitgesproken over hun seksuele oriëntatie en dat
vier andere jongeren volgens hun ouders bezig waren met ‘een zoektocht’ en hadden uitgesproken dat
zij misschien weleens op jongens, meisjes, of op allebei zouden kunnen vallen. De zoektocht speelde zich
vaak (ook) al af in het jaar voorafgaand aan de suïcide. Doorgaans was hun zoektocht naar hun seksuele
oriëntatie bij de ouders en enkele vrienden of mentoren bekend toen zij nog in leven waren. Een mentor
vertelde bijvoorbeeld dat een jongere in de zoektocht bij haar had aangeklopt omdat de jongere ‘antwoorden wilde hebben’ over zijn seksuele oriëntatie. Bij een andere jongere hebben de ouders pas na de
zelfdoding aan de hand van WhatsApp berichten en filmpjes sterke vermoedens ontwikkeld dat de jongere
verliefd was op een klasgenoot. Tot slot was er een jongere over wie de ouder heeft gezegd dat de jongere
zich eerst LHB noemde, maar ‘daar op terug was gekomen’.
Naar de mening van de ouders drukte de zoektocht van hun kinderen naar hun seksuele identiteit geen
groot stempel op hun welbevinden noch in aanloop naar de suïcide. Echter, andere respondenten (mentor,
vrienden/vriendinnen) kenden vaak een belangrijkere rol toe aan het LHB zijn in de aanloop naar de suïcide. Bovendien maakten respondenten bij zeven gevallen melding van minderheidsstressoren die jongeren
hadden meegemaakt, zoals coming-out stress, moeizame zelfacceptatie, afwijzing door familie of leeftijdsgenoten, maar ook het mikpunt worden van homopestgedrag en seksueel misbruik; allemaal overduidelijk
negatieve gebeurtenissen voor de LHB-jongere die relevant leken voor hun suïcide. Een voorbeeld van
coming-out stress kwam van een jongere die aan zijn moeder vroeg of zij het ‘niet vies vond’ dat hij homo
was. Aan zijn vader vroeg hij of hij niet ‘boos was’ en hij leek bang voor afwijzing vanuit zijn streng Christelijke school: ‘Hij dacht dat het heel wat ging worden’, aldus de ouders. Hoewel school en ouders in dit geval
uiteindelijk redelijk neutraal of positief reageerden, werd hij wel afgewezen in de kerkelijke gemeenschap
en had hij last van stigmatisering in zijn familie. Een voorbeeld van een moeizame zelfacceptatie betrof een
jongere waar een vriendin over vertelde: ‘Ik denk dat ze er veel moeite mee had om dat [seksuele oriëntatie] te
accepteren….omdat ze zich daardoor ook anders voelde weer dan anderen, zo van wat denken die anderen dan
over mij als ik lesbisch ben, wil ik wel lesbisch zijn? Ze zat daar wel mee, (…) ik zei iedere keer gewoon tegen haar
dat is toch niet erg, wat maakt jou het uit, uiteindelijk zoek je gewoon een leuke vriendin, is toch goed. Maar ja
dat werkte niet zo.’
Vier jongeren maakten een andere vorm van afwijzing mee. Ouders of hun leeftijdsgenoten geloofden hen
niet (helemaal) toen zij vertelden op dezelfde sekse te vallen. In drie gevallen dachten ouders namelijk dat
het ging om ‘kopieergedrag’ (van een broer, zus, vriend of vriendin). Zo was volgens een ouderpaar de coming-out van hun kind, die in hun ogen zeer plotseling aan iedereen vertelde dat het LHB was, een imitatie
van een vriend die net uit de kast was en kwam het voort uit behoefte aan aandacht. In twee gevallen achtten ouders hun dochter niet in staat om echt te kunnen bepalen wat haar seksuele identiteit was, omdat
hun kind ‘te jong’ zou zijn daarvoor of omdat het door een psychiatrische diagnose geen authentieke keuze zou kunnen maken op dat vlak. In één geval vroegen de ouders een jongere daarom om geen werk te
maken van een coming-out. In een ander geval was er sprake van roddel door leeftijdsgenoten dat de betreffende jongere niet echt LHB zou zijn omdat deze oriëntatie door seksueel misbruik zou zijn ingegeven.
Het is niet altijd duidelijk uit de interviews naar voren gekomen hoe direct de ouders hun ongeloof hebben
gecommuniceerd aan hun kind, en wat dit heeft betekend voor de LHB-jongeren in dit onderzoek. Indien
de jongeren wisten dat hun ouders hun coming-out niet zomaar aannamen, is het voorstelbaar dat zij het
lastig hebben gevonden. Bij enkele LHB jongeren was er bovendien sprake van een ingrijpende negatieve gebeurtenis die zich afspeelde in de laatste maanden voor het overlijden. Eén jongere werd seksueel
misbruikt door een volwassen persoon die de jongere online had uitgenodigd voor een date. Eén jongere
kreeg een telefoontje van bekenden die haar belachelijk maakten vanwege het LHB zijn. Deze jongere was
recent uit de kast gekomen.

30

Suïcide onder 10- tot 20-jarigen in 2017: Een verdiepend onderzoek

8. Jongeren met een lesbische, homoseksuele, biseksuele (LHB-)oriëntatie en transgenders

31

Suïcide onder 10- tot 20-jarigen in 2017: Een verdiepend onderzoek

9. Migratie en cultuur

9. Migratie en cultuur

32

Suïcide onder 10- tot 20-jarigen in 2017: Een verdiepend onderzoek

Er waren vier jongeren geïncludeerd in het onderzoek met een migratieachtergrond, dat wil zeggen jongeren van wie ten minste één ouder in het buitenland is geboren. Geen van hen was zelf in het buitenland
geboren. Het gaat om drie meisjes en een jongen. Twee jongeren hadden een niet-Westerse herkomst,
twee jongeren een Westerse migratieachtergrond. Slechts één van hen had twee buitenlandse ouders. Bij
een enkel meisje met een migratieachtergrond was er sprake van autonomie problematiek die mogelijk
samenhing met haar culturele afkomst. De niet-Westerse migranten ouders van twee andere jongeren
zijn niet geïnterviewd. We spraken met de autochtone (pleeg)ouders. Bij een meisje met ouders met een
Westerse migratieachtergrond werd duidelijk dat problemen rond haar achtergrond geen rol speelden
in het leven, mogelijk omdat de cultuurschillen tussen deze landen klein zijn. Op basis van dit lage aantal
gesprekken hebben wij onvoldoende inzichten gekregen om conclusies te trekken over de rol van cultuur
en etniciteit in de levens van deze jongeren.

9. Migratie en cultuur

Suïcide onder 10- tot 20-jarigen in 2017: Een verdiepend onderzoek

33

10. Periode voorafgaand aan suïcide

10. Periode voorafgaand aan suïcide
10.1. Inleiding

In dit hoofdstuk zal worden ingegaan op de laatste periode voor het overlijden. Er was vrijwel altijd sprake
van een combinatie van verschillende factoren en kwetsbaarheden die suïcidaal gedrag uitlokten. Soms
was er sprake van een glijdende schaal waarbij de suïcidaliteit al veel langer speelde en waarbij een bepaalde gebeurtenis of verandering in de laatste weken leek op een omslagpunt waardoor alle ambivalentie
wegviel. Hiernaast waren er ogenschijnlijk onverwachte suïcides waarbij er geen enkele factor of verandering kon worden aangewezen die invloed zou kunnen hebben gehad. Om, met het oog op preventie,
inzicht te geven in factoren die in de laatste maanden een rol speelden in de aanloop naar een suïcide,
worden in dit hoofdstuk de gebeurtenissen beschreven die in de laatste maanden plaatsvonden en invloed
hadden op het welbevinden van de jongeren. Hierna zal worden ingegaan op gedragsveranderingen in de
laatste maanden en weken.

10.2. Gebeurtenissen in de laatste levensmaanden
10.2.1. Hulpverlening
Bij twaalf jongeren zorgde een bepaalde gebeurtenis, in de zorg die zij ontvingen, voor een verslechtering
van hun welbevinden in de laatste maanden. Dit had drie keer betrekking op de overgang van jeugdzorg
naar volwassenenzorg en de onduidelijkheid die dit veroorzaakte. Dit leidde in deze gevallen tot onzekerheid, angst en stress. Verschillende keren gaven zowel ouders als hulpverleners aan dat hun kinderen door
deze overgang het gevoel hadden dat ze niet meer welkom of gewenst waren in de kliniek waar ze tot dat
moment verbleven. Zo vertelde een ouder: ‘Daar is Jongere ook wel door in paniek geraakt van ik word gewoon
op straat gezet. Ze willen me hier weg en ze willen me niet meer hebben hier. Ik denk dat dat voor Jongere ook wel
zwaar heeft gewogen. Daardoor is Jongere nog meer in paniek geraakt en heeft het ook gedaan.’
Daarnaast noemden respondenten met betrekking tot de laatste periode de volgende gebeurtenissen, die
angst of spanning opriepen: mogelijke of daadwerkelijke uithuisplaatsingen, het ontvangen van uitslagen
van diagnostisch onderzoek, het op- en afbouwen van medicatie (waaronder het net gestart zijn met antidepressiva). Ook werd door ouders een aantal keer genoemd dat behandelaren net voor de suïcide stopten of wisselden. Het, vlak voor de suïcide, krijgen van een bepaalde diagnose die veel spanning opriep,
werd twee keer genoemd.
Ook waren er jongeren die net voor de suïcide een afwijzing kregen voor een bepaalde behandelplek of opname of hoorden dat dit aanbod nog langer op zich zou laten wachten. Deze jongeren hadden al meerdere
afwijzingen gehad of waren al lang aan het wachten. Ze zagen de betreffende opname of behandeling als
een laatste kans en keken er hoopvol naar uit waardoor de afwijzingen hard binnen kwamen. Zo vertelde
een ouder: ‘Dus dat speelde in die week daarvoor [de suïcide], dat ze bijna een plek gevonden hadden waar Jongere naartoe kon. Alleen dit was nog niet helemaal definitief. [……… ] En ´s morgens hebben ze dus gebeld naar
[Plaats] en er was geen plek. En toen heeft Jongere gedacht van, dan kan ik beter…’
10.2.2. School/studie/werk
Bij zes jongeren speelden er in de laatste maanden of weken aspecten met betrekking tot school en studie.
Deze gebeurtenissen betroffen onder andere: zakken voor het eindexamen van de middelbare school, een
proefwerkweek die er aan zat te komen, intake op een nieuwe school, geen verlenging contract bijbaantje,
een tussenjaar, kritische beoordelingen van schoolwerk, een te laag gemiddelde voor de gewenste studie
en groepswerk dat niet lekker liep. Deze gebeurtenissen riepen vaak angst of stress op en waren vooral
van belang in combinatie met andere gebeurtenissen of bepaalde kwetsbaarheden van de jongeren zoals
autisme of een hoog verantwoordelijkheidsgevoel. Bij één jongere leek een op niet empathische wijze en
tegen gemaakte afspraken in gebracht negatief bericht vanuit school, over het vervolgen van de studie, de
directe aanleiding voor suïcide te zijn.
10.2.3. Sociale gebeurtenissen (liefde/vrienden/bedreiging/schuldgevoelens)
Elf jongeren maakten in de laatste maanden iets mee in hun sociale omgeving of familie dat van invloed
was op hun emotioneel welbevinden. Bij vier jongeren was er sprake van teleurstellingen in de liefde; een
relatie die uit ging of romantische gevoelens die niet werden beantwoord.
Van de jongeren met veel psychische problematiek voelde een groot deel zich schuldig tegenover hun
ouders over de last die zij hen brachten. Bij twee jongeren vond er in de laatste week nog een specifieke
gebeurtenis plaats (zoals het zien huilen van een ouder na een ouder-gesprek met hulpverlener) waardoor
deze gevoelens mogelijk versterkt werden.

34

Suïcide onder 10- tot 20-jarigen in 2017: Een verdiepend onderzoek

In twee opvallende gevallen leek een sociale situatie met leeftijdsgenoten (een ruzie, discussie) op de bewuste avond zelf de enige aanleiding geweest te zijn voor hun suïcide. Bij beide jongeren kwam de suïcide
zeer onverwacht en was er geen enkel voorteken. Een ouder zei hierover: ‘Het was een heel lief, vrolijk, gezellig, populair persoon. Een gangmaker op elk feestje. Het was iemand die van feestjes hield en van gezelligheid.
Niks, niks. Tot een uur voor het overlijden was het feesten. Officieel is het zelfmoord, maar wij zien het gewoon
meer als een tragisch ongeluk en een blokkade, even een.. gewoon een hele domme fatale act eigenlijk.’
10.2.4. Overig
Andere gebeurtenissen in de laatste maanden die invloed hadden op het welbevinden van jongeren hadden te maken met: het kapotgaan van een scooter of ander vervoersmiddel bovenop andere dingen die al
speelden (twee keer), het meemaken van een suïcide in de sociale omgeving (twee keer), een verhuizing of
problemen rond woonruimte (drie keer).

10. Periode voorafgaand aan suïcide

De overige sociale gebeurtenissen hadden te maken met de psychische gezondheid of lichamelijke ziekte
van ouders, een bedreiging omtrent de seksuele geaardheid en een conflict in een openbare gelegenheid
met leeftijdsgenoten.

10.3. Veranderingen in gedrag
10.3.1. Terugtrekken en slaapproblemen
Zes jongeren trokken zich volgens hun ouders in de laatste weken opvallend sterk terug uit het gezin, hun
sociale contacten, kwamen afspraken minder na, bleven weg van school of studie en zaten thuis meer op
hun kamer. Eén jongere werd in de laatste weken juist fysiek aanhankelijker naar de ouders toe. Bij zeven
jongeren gaven ouders expliciet aan dat zij in de laatste fase van hun leven meer vermoeid waren, moeite
hadden met slapen of juist meer sliepen dan daarvoor.
10.3.2. Suïcidale communicatie
Over vijf jongeren werd gezegd dat zij in de laatste periode meer gingen communiceren over hun suïcidaliteit. Ze gaven steeds duidelijker aan het niet meer vol te kunnen houden, niet meer alleen gelaten te willen
worden of vroegen om hulp bij voorbereidingen.
10.3.3. Automutilatie en eerdere suïcidepogingen
Bij jongeren die zichzelf beschadigden, werd dit vaak erger in de laatste periode. Bij jongeren die al meerdere pogingen gedaan hadden, namen deze pogingen in de laatste periode toe. Drie jongeren deden in de
laatste paar maanden voor hun suïcide voor het eerst een poging, in twee gevallen kwamen ouders daar
pas na de daadwerkelijke suïcide achter.
10.3.4. Emotionele veranderingen
Respondenten gaven aan meer tekenen te zien van somberheid, spanning en stress. Enkele jongeren werden driftiger, kregen boze buien of waren meer overdreven aanwezig dan daarvoor het geval was.
10.3.5 Middelengebruik en muziek
Twee jongeren waren in de laatste periode meer gaan drinken en een paar jongeren leken zichzelf in de
laatste weken te willen verdoven door middel van het roken van wiet. Ook noemden respondenten dat
jongeren meer gingen luisteren naar muziek met droevige of sombere teksten.
10.3.6. Psychotische klachten
Bij vier jongeren speelden psychotische klachten een steeds grotere rol waarbij twee jongeren expliciet
aangaven niet dood te willen maar hiertoe gedreven te worden door stemmen of dat ze bang waren uit
paniek zichzelf iets aan te zullen doen. Bij drie van deze jongeren speelden deze klachten al meerdere jaren
een rol in combinatie met andere problematiek, bij één jongere ontstonden deze klachten na het uitproberen van een bepaalde drug een aantal maanden van tevoren.
10.3.7. Zorgen over volwassen worden
Minstens vijf jongeren maakten zich zorgen over de verantwoordelijkheden rondom volwassen worden
zoals zelfstandig wonen en het afsluiten van verzekeringen. Ouders hebben hen hierin gerust proberen
te stellen. Het betrof hier drie jongeren bij wie ook sprake was van andere problematiek en twee jongeren
met wie het verder ogenschijnlijk goed leek te gaan en bij wie de suïcide zeer onverwacht kwam.
10.3.8. Religie
Negen ouder(paren) gaven in de vragenlijst aan dat de overleden jongeren bij een geloof, godsdienst of
religie hoorden. Uit de interviews blijkt dat dertien jongeren gelovig waren opgevoed. Vier van de dertien
jongeren die gelovig waren opgevoed, leken zich daar in de laatste maanden, meer dan daarvoor, mee
Suïcide onder 10- tot 20-jarigen in 2017: Een verdiepend onderzoek

35

10. Periode voorafgaand aan suïcide
36

bezig te houden. Twee jongeren leken zich in de laatste periode juist niet meer met het geloof bezig te
willen houden en er minder interesse in te hebben dan in de periode daarvoor. Door respondenten werd
genoemd dat minstens elf jongeren dachten dat ze na hun overlijden naar een hiernamaals of ander soort
plek of vorm zouden gaan. Respondenten noemden dat het een geruststellend idee leek te zijn om naar de
hemel te gaan, overleden geliefden weer terug te zien of te reïncarneren.
10.3.9. Opleving
Opvallend is, dat in bijna de helft van alle gevallen, respondenten aangaven dat het de laatste tijd wat beter leek te gaan. ‘Het was gewoon de laatste maanden dat het een stuk beter ging. Gezelliger, vrolijker, Jongere
was aangenamer in de omgang thuis.’ Soms betreft dit het laatste jaar of de laatste maanden maar vaak ook
enkel de laatste week of slechts de laatste dagen. In die laatste gevallen is er dan vaak nog sprake geweest
van een fijne avond of fijne momenten met familie of vrienden waarop de jongere, achteraf bezien, een
soort van berusting heeft gevonden en afscheid heeft genomen van dierbaren. De beslissing is genomen.
Een respondent: ‘Op die avond was de kogel door de kerk en wij dachten dat Jongere aan het opknappen was.’
10.3.10. Sociale media
Opvallend in het sociale mediagebruik is dat in de laatste periode voor het overlijden een aantal jongeren
hun sociale netwerkaccounts hebben gewist, hun WhatsApp account hebben verwijderd of zichzelf verwijderden uit appgroeps. Verder stuurden sommige jongeren vlak voor hun overlijden appjes naar dierbaren
of ‘tagden’ dierbare vrienden of familieleden met liefdevolle woorden. Andere opvallende uitingen op sociale media waren foto’s, afbeeldingen of teksten die achteraf kunnen worden gezien als aanwijzingen voor
een naderend overlijden.

Suïcide onder 10- tot 20-jarigen in 2017: Een verdiepend onderzoek

10. Periode voorafgaand aan suïcide

Suïcide onder 10- tot 20-jarigen in 2017: Een verdiepend onderzoek

37

11. Kernbevindingen

11. Kernbevindingen
11.1. Inleiding

De groep jongeren die wij onderzocht hebben bleek, zoals verwacht, een zeer gevarieerde en vaak complexe achtergrond te hebben. Het is bekend dat suïcidaliteit ontstaat door een veelheid van factoren. Ook
in dit onderzoek is bevonden dat een samenspel van factoren aan de suïcides ten grondslag lag. Dit samenspel kon sterk verschillen per individu. De deelnemers lichtten toe hoe psychologische en sociale kenmerken, relaties, ingrijpende gebeurtenissen en psychopathologie uiteindelijk hebben geleid tot de zelfdoding
van deze jongeren.
In dit hoofdstuk worden eerst enkele profielschetsen beschreven van de onderzochte jongeren, waarbij
vergelijkbare kenmerken of gebeurtenissen in verband zijn gebracht met suïcide. Er is hierin aandacht voor
de interactie tussen factoren. Vervolgens worden de kernbevindingen uit de bestudeerde domeinen uitgelicht. De focus ligt op het beschrijven van centrale thema’s, oftewel de onderwerpen waar respondenten
veel aandacht aan besteedden in de interviews. De verschillende interviews complementeerden elkaar. Docenten en leeftijdsgenoten brachten relevante, aanvullende kennis in, bijvoorbeeld over schoolproblemen,
sociale relaties en het gebruik van sociale media. De gevoelswereld van de jongeren is scherper weergegeven door verschillende perspectieven te onderzoeken. Een profielschets van de onderzochte jongeren
en inzicht in de centrale thema’s bieden aanknopingspunten voor preventie welke in hoofdstuk 12 aan de
orde komen.

11.2. Profielschetsen

Drie groepen jongeren sprongen in het oog vanwege hun overeenkomstigheid en leenden zich voor een
tentatieve profielschets. Opvallende patronen van factoren worden geïllustreerd aan de hand van deze
drie groepen. Niet alle jongeren binnen een profielschets vertoonden exact hetzelfde patroon van factoren, aangezien elk individu uiteindelijk een unieke levensloop had. Het doel van deze profielschetsen is dan
ook niet om jongeren met een verhoogd risico te kunnen signaleren of profileren. De onderzoekspopulatie
is te klein en de patronen zijn nog te grofmazig om zonder meer te generaliseren naar een grotere groep
jongeren at-risk. Het doel is primair om zicht te bieden op de wijze van samenspel tussen factoren en hoe
dit een rol speelde bij de uiteindelijk zelfdoding van de onderzochte jongeren.
11.2.1. Meisjes met perfectionistische kenmerken en een knik in de levensloop
Een eerste patroon kon worden beschreven rondom een groep van zeven meisjes met sensitieve, perfectionistische kenmerken. Deze meisjes hadden in hun vroege jeugd ogenschijnlijk weinig problemen.
Ouders beschreven hoe zij op school en sociaal vlak altijd het beste uit zichzelf wilden halen. Het betrof
een groep intelligente meisjes, die op de basisschool goede prestaties behaalden en vrijwel allemaal terechtkwamen op havo of vwo. Een merkbare knik zat bij deze meisjes rond de overgang naar de middelbare school; vaak het begin van de puberteit. Het werd steeds moeilijker om hun eigen verwachtingen te
bolwerken, wat hand in hand met gevoeligheid en perfectionisme hun zelfbeeld sterk verlaagde. Vanaf
dat moment kwamen zij in een negatief patroon terecht. Zes van hen vertoonden internaliserend probleemgedrag. Zij ontwikkelden depressieve gevoelens, een gedragsstoornis, eetproblemen, angstklachten
of gingen automutileren. Deze groep kwam veelal in de onderbouw van het voortgezet onderwijs voor het
eerst in aanraking met zorg. De problematiek veranderde door de tijd heen. Er ontstonden bijvoorbeeld
eerst depressieve symptomen waarna een eetstoornis vastgesteld werd, maar dit kon evengoed andersom
verlopen. Meestal stapelden de problemen zich op. In combinatie met suïcidaliteit ontstond een complex
ziektebeeld. De comorbiditeit en het verschuivende ziektebeeld, kenmerkend voor de groep, leidden ertoe
dat het moeilijk was om passende zorg te vinden en de continuïteit van zorg te waarborgen. Ouders van
deze jongeren werden bijvoorbeeld doorverwezen van de ene naar de andere zorgaanbieder, omdat deze
zorgaanbieders niet gespecialiseerd waren in het behandelen van het complexe ziektebeeld. Hierdoor kon
het lang duren voor een adequate behandeling van de grond kwam. Vijf van deze meisjes zijn meermaals
opgenomen, zonder dat er direct zicht leek op verbetering.
Respondenten gaven aan dat deze meisjes vaak actief contact en vriendschap zochten met lotgenoten met
soortgelijke problemen. Er ontstond een verschuiving van de sociale contacten. Binnen de kliniek kwamen
zij in aanraking met een sociaal netwerk van jongeren met psychische of psychiatrische problemen. In dit
nieuwe netwerk was er mogelijk sprake van negatieve imitatieeffecten, hoewel er ook gesproken werd
over onderlinge steun. Parallel aan de verschuiving naar een nieuw sociaal netwerk, verwaterde de band
met leeftijdsgenoten zonder psychische problemen. Respondenten beschreven hoe langdurig contact met
lotgenoten en sociale netwerken in de zorg bij meisjes in de kliniek kon leiden tot een nieuwe, suïcidale
identiteit.

38

Suïcide onder 10- tot 20-jarigen in 2017: Een verdiepend onderzoek

11.2.2. Jongeren die terechtkomen op het speciaal onderwijs
Een tweede patroon viel op binnen een groep van zes jongeren die vanwege leerproblemen, gedragsproblemen of psychische problematiek (voornamelijk ontwikkelingsstoornissen) niet op hun plek waren
binnen het regulier onderwijs. Twee van hen waren meisjes. Een gemeenschappelijk kenmerk is dat zij
terechtkwamen op het speciaal onderwijs. Op het speciaal onderwijs werden de meesten van hen gesterkt
in hun gevoel anders te zijn dan hun leeftijdsgenoten. Dit wordt treffend geïllustreerd door het verhaal van
een van de jongeren. Hij haalde bewust van zijn sociale media dat hij in het speciaal onderwijs een opleiding gevolgd had, omdat hij een sterke behoefte had om ‘normaal’ te zijn. De jongeren verloren bovendien
het contact met oude schoolvriendjes en kwamen terecht in een compleet nieuwe, spannende omgeving,
tussen kinderen met wie zij zich soms moeilijk of helemaal niet konden associëren of identificeren. Respondenten beschreven vijf van deze jongeren als boos of gefrustreerd en zij richtten hun emoties op hun
omgeving. Dit uitte zich onder andere in impulsief gedrag. Incidenten omtrent fysieke of verbale agressie
kwamen ook veel voor.

11. Kernbevindingen

Hoewel de respondenten kritisch terugblikten op de geboden zorg voor jongeren met een vergelijkbaar
patroon van factoren, was dergelijke kritiek niet exclusief binnen dit patroon. Problemen rondom hulpverlening worden daarom later in het hoofdstuk behandeld.

Vier van de zes jongeren met deze profielschets gingen al vroeg in de puberteit middelen gebruiken. Gebruik varieerde van drank en softdrugs, tot aan harddrugs zoals speed, XTC en cocaïne. Drie van hen
hadden vrienden of een relatie door wie zij werden beïnvloed in hun middelengebruik. Door het middelengebruik verslechterde hun situatie en werd het steeds moeilijker om hen passende zorg aan te bieden.
Het kwam voor dat zorgaanbieders aangaven de suïcidaliteit van een jongeren niet te kunnen behandelen
voordat zij zouden stoppen met het gebruik van alcohol of drugs. De jongeren uit deze subgroep die wel
een behandeling kregen waren vaak niet therapietrouw, hadden geen goede klik met de hulpverlener of
ontvluchtten de kliniek. Respondenten benadrukken dat die ‘klik’ het verschil kan maken tussen meewerken of tegenwerken. In enkele gevallen waren therapeutische gesprekken niet passend voor jongens met
een vergelijkbaar patroon.
11.2.3. Out-of-the-blue suïcides
Het laatste patroon dat naar voren kwam, is dat van jongeren die voor de omgeving onverwacht een eind
aan hun leven maakten. We hanteerden de criteria dat er bij deze ‘out-of-the-blue’ suïcides geen sprake
was van (1) door anderen opgemerkte suïcidale uitingen, (2) een suïcidepoging of (3) ontvangen zorg voor
psychische problematiek ten tijde van de suïcide (Jeugd GGZ, andere jeugdhulp, huisarts of POH-GGZ).
Signalen die pas achteraf werden herkend, worden hierin dus niet meegenomen. Aan de hand van de hierboven beschreven ordening gaat het om een groep van zeven jongeren die om het leven kwamen door
zelfdoding zonder dat hier bij leven aanwijzingen voor werden bemerkt.
Er zijn overeenkomsten aan te wijzen waar het de kenmerken en het gedrag betreft van de jongeren die
zich out-of-the-blue hebben gesuïcideerd. De groep werd beschreven als makkelijk en rustig, maar vaak
ook als stil of teruggetrokken. Zij stonden bekend als luisteraar voor leeftijdsgenoten met problemen. Zo
werd door drie deelnemers een anekdote verteld over hoe leeftijdsgenoten altijd met problemen naar de
jongere toe kwamen, terwijl die zelf moeilijk sprak over zijn of haar eigen gevoel. Ouders van deze groep
jongeren gaven aan dat zij wel degelijk het gesprek aan probeerden te gaan wanneer zij signalen opvingen dat hun kind zich niet goed voelde, maar wanneer het wel goed leek te gaan werd dit minder of niet
gedaan.
De belangrijke factoren die respondenten beschreven als kernachtig voor deze jongeren waren overwegend negatieve levensgebeurtenissen, zoals het overlijden van een familielid of het verliezen van een (bij)
baan. Respondenten beschreven geen langdurige problemen in de levensloop. Slechts een van deze jongeren had een diagnose voor een ontwikkelingsstoornis, maar ontving geen zorg ten tijde van de suïcide.
Het viel tot slot op dat vijf van de zeven out-of-the-blue gevallen jongens waren. Deze jongens ervaarden
bovendien allemaal een tegenslag op het gebied van school. Zij dreigden bijvoorbeeld van school af te
moeten, waren gezakt voor het examen of konden niet de gewenste vervolgopleiding doen.
Wanneer respondenten terugkeken op het leven van de jongeren, noemden zij bij in ieder geval vijf van de
zeven out-of-the-blue overlijdens signalen, die in de laatste dagen, weken of maanden - achteraf geziende indruk gaven dat het niet goed ging met deze jongeren. Zij werden stiller, trokken zich vaker terug,
waren vermoeid of huilerig of hadden somatische klachten, zoals buikpijn of hoofdpijn. Ook waren deze
jongeren mobiel slechter bereikbaar. Ouders leggen uit hoe zij dit bij leven van de jongere niet beschouwden als zorgwekkend, maar als puberaal gedrag. Na hun overlijden werd bij drie van deze vijf jongeren een
schrift of dagboek gevonden waarin zij negatieve gevoelens beschreven. Slechts twee van de zeven ‘out-ofSuïcide onder 10- tot 20-jarigen in 2017: Een verdiepend onderzoek

39

11. Kernbevindingen

the-blue jongeren’ schreven een afscheidsbrief, waarin opviel zij de reden voor zelfdoding niet noemden.
De hierboven beschreven bevindingen lijken in lijn te liggen met het gedachtegoed van suïcidologen als
Jordan [35] en Joiner [36]. Zij constateren dat suïcides vrijwel nooit volledig impulsief zijn, maar dat er altijd
een gedachtenontwikkeling aan vooraf gaat. Dit proces kan echter op geraffineerde wijze worden stilgehouden door een suïcidaal individu, waardoor de zelfdoding voor de omgeving abrupt en onverwacht is.
Naast de zeven out-of-the-blue gevallen waren er nog vijf jongeren die niet in beeld waren bij zorg, terwijl
zij zich wel suïcidaal geuit hebben of een eerdere poging hebben gedaan.
Het is tot slot belangrijk om op te merken dat de omgeving de suïcide soms ook niet aan zag komen ondanks zorggebruik of eerdere suïcidale uitingen. Suïcidale zinspelingen werden bijvoorbeeld niet serieus
opgevat, voor de ouders was de gedachte dat de jongere dit daadwerkelijk tot uitvoering zou brengen niet
reëel of de jongere leek zich juist net beter te voelen. Een plotselinge omslag naar een kalme of vrolijke
stemming voor een suïcide is een onderkend fenomeen bij suïcidale jongeren [20] maar is in wetenschappelijk onderzoek nog niet helder gedefinieerd.

11.3. Kernbevindingen

Naast de profielschetsen kan een aantal kernbevindingen uit de verzamelde kennis gefilterd worden, als
antwoord op de onderzoeksvragen. Het gaat hier om thema’s waar de respondenten in de interviews sterk
de nadruk op legden. Bij de suïcides speelden echter altijd meerdere factoren een rol. Deze bevindingen
worden per bestudeerd domein toegelicht.
11.3.1. Adolescentie
De onderzochte jongeren zaten, op het moment dat zij kwamen te overlijden, in de adolescentiefase. Respondenten beschreven de problemen die in deze betekenisvolle levensfase invloed hadden op bijvoorbeeld
hun zelfbeeld, geluksgevoel en weerbaarheid. Schoolproblemen, teleurstellingen over sociale relaties, een
gespannen thuissituatie en drugs- en alcoholgebruik kwamen naar voren als centrale thema’s. De respondenten merkten op dat deze problemen in meer of mindere mate in verband stonden met de ontwikkeling
van suïcidaal gedrag. De grote impact van pesten kwam in het bijzonder sterk naar voren in de interviews.
Vijftien van de jongeren werden gepest. Meestal begon dit al op de basisschool. Jongeren werden buitengesloten, lastiggevallen en van twee jongeren is bekend dat zij zijn afgeperst. Ook online werden zeven
jongeren gepest. Leeftijdsgenoten zetten bijvoorbeeld vervelende reacties onder foto’s die de jongeren
online plaatsten. De frequentie en ernst van de pesterijen varieerde, maar respondenten benadrukten de
invloed van pesten op de suïcidaliteit van deze groep jongeren. Zij legden een verband met een negatief
zelfbeeld, somberheid, eenzaamheid en isolatie, een onbegrepen gevoel en angst. Ook reflecteerden een
aantal jongeren in nagelaten geschrift op de grote invloed van pesten op hun leven. Volgens respondenten
is het schoolpersoneel niet altijd adequaat omgegaan met pesten. Er werd laat ingegrepen of niet ingegrepen, de jongere die gepest werd kreeg straf vanwege een buitensporige reactie of het pesten bleef geheel
onopgemerkt.
11.3.2. Hulpverlening
In de interviews reflecteerden de ouders op de hulpverlening en spraken hun waardering uit over de kwaliteit, doortastendheid en inzet van individuele hulpverleners. Toch was er ook een behoorlijke mate van
kritiek op de hulpverlening vanuit respondenten. Dit omvatte voornamelijk het systeem. In veel mindere mate was er sprake van onwenselijk of foutief handelen op individueel niveau. Respondenten wezen
pijnpunten aan in de zorg. Er is kritiek geuit over wachtlijsten, een gebrekkige continuïteit van de zorg,
problemen met het diagnosticeren en verwijzen van de groep jongeren met complexe problematiek en de
samenwerking tussen verschillende zorgaanbieders.
Ouders voelden zich onvoldoende betrokken en ‘gehoord’ bij de zorg voor hun kind. Dit kwam de kwaliteit
van zorg volgens hen niet ten goede. Zij merkten op dat hulpverleners subtiele signalen bij de jongeren
niet altijd opmerkten en de observaties van de ouders niet serieus namen. Verder kaartten respondenten het probleem aan van de frictie tussen geheimhoudingsplicht en zorgplicht in de jeugdhulp. Er werd
nadruk gelegd op de gestelde leeftijdsgrenzen van respectievelijk zestien en achttien jaar en de invloed
die deze grenzen hebben op de zorgindeling voor de jongeren. Vanaf het zestiende levensjaar voelden de
ouders zich steeds minder gehoord door hulpverleners en onvoldoende betrokken bij het zorgproces. Dit
werd toegedicht aan de juridische veranderingen vanaf zestien jaar: wat betreft de Wet op de Geneeskundige Behandelingsovereenkomst wordt een jongere vanaf dat moment als meerderjarig gezien. Dit brengt
onder andere met zich mee dat de jongere zelf recht heeft op zijn medisch dossier en het nemen van
medische beslissingen. Informatie mag dan alleen met de ouders worden gedeeld, als de jongere daartoe
besluit. Zolang de jongere dat niet besluit, zien hulpverleners zich tot geheimhouding verplicht. De leef40

Suïcide onder 10- tot 20-jarigen in 2017: Een verdiepend onderzoek

Respondenten vertelden in ieder geval over tien jongeren dat zij geen behoefte hadden aan zorg. Deze
jongeren vertelden bijvoorbeeld niet altijd eerlijk hoe zij zich voelden. Zij verzetten zich soms zelfs actief
tegen behandeling. Dit deden zij niet alleen door een oppositionele houding, maar bijvoorbeeld ook door
zich beter voor te doen in het bijzijn van hulpverleners. Een gebrek aan vertrouwen in de hulpverlening
lag hieraan vaak ten grondslag. Minstens zes van deze tien jongeren hadden geen goed contact met hulpverleners. Slechts enkele jongeren weigerden medicatie. Respondenten waren van mening dat als de jongeren betere ervaringen in het contact met hulpverleners gehad zouden hebben, dit hun hulpzoekend
gedrag en therapietrouw zeker beïnvloed zou hebben.

11. Kernbevindingen

tijdsgrens van achttien jaar was een schrikbeeld voor meerdere jongeren. Zij zagen er enorm tegen op om
in te stromen in de volwassen psychiatrie.

Meerdere ouders vertellen tijdens het interview dat zij de zorg voor hun kind moeilijk of helemaal niet aan
konden. In sommige situaties deden de ouders er alles aan om hun kind opgenomen te laten worden,
omdat zij het kind voor hun gevoel niet (meer) konden helpen. Moeizaam gedrag en een gespannen sfeer
creëerden in verscheidene gevallen extra afstand tussen de jongere en de rest van het gezin, wat dan vervolgens een gebrek aan ervaren steun voor de suïcidale jongere tot gevolg kon hebben. Andere ouders
trokken zich, al dan niet tijdelijk, terug uit de opvoeding. Een aantal ouders gaf aan dat zij veel zouden
hebben gehad aan steun en informatie. Zo hebben ouders om hulp gevraagd aan professionals en een
enkel ouderpaar heeft een cursus gevolgd. Dit heeft hen echter niet genoeg geholpen om te gaan met de
suïcidaliteit van hun kind.
11.3.3. Sociale media
Leeftijdsgenoten beschreven een interessante bevinding op het gebied van sociale media. Jongeren konden een identiteit ontwikkelen rondom de suïcidaliteit. Dit was ook een aspect waar bepaalde jongeren
extra ontvankelijk voor bleken (zie 11.2.1). Respondenten beschreven hoe dit online werd uitgedragen.
Jongeren zochten duistere plaatjes of quotes op. Sommigen maakten zelf memes met uitingen van hun
negatieve gevoelswereld. Zij deelden dit via een tweede, anonieme account. Een respondent vertelde dat
jongeren door online algoritmes steeds meer dingen te zien kregen die afgestemd waren op hun zoekgedrag. De jongeren konden op deze manier in een soort web terechtkomen, waarin zij met toenemende
frequentie werden geconfronteerd met beelden, filmpjes, verhalen en memes rondom suïcidaliteit. Alternatieve, positieve coping strategieën werden dientengevolge aan hun oog onttrokken. Er was in ieder geval
van twee jongeren bekend dat zij betrokken waren bij challenges rondom suïcidaliteit.
Uit de interviews bleek dat ouders en docenten beperkt inhoudelijk zicht hadden op het (sociale) mediagebruik van de jongeren. Zij wisten over het algemeen welke media het kind gebruikte, maar niet precies wat
daar gebeurde en wisten niet of de jongeren op forums over zelfdoding rondkeken of in welke community
zij zaten. Ouders hadden daarbij een beknopt idee van de games die jongeren speelden en de films en series die zij keken. Veel ouders in dit onderzoek hadden bijvoorbeeld geen idee of de jongere de Netflix serie
over zelfdoding, 13 Reasons Why, had gezien. Zij dachten dat dit uitgesloten was als zij thuis geen Netflix
hadden. Accounts worden echter regelmatig gedeeld door jongeren. Tot slot beschreven respondenten
dat meerdere jongeren gekluisterd waren aan hun mobiele telefoon en daardoor slaap misliepen. Ouders
kregen hier lastig grip op.
11.3.4. Clustering en imitatie
Binnen onze onderzoekspopulatie waren er verschillende regio’s in Nederland waar binnen een kleine radius (hooguit ongeveer dertig kilometer, vaak kleiner) twee of meer van de jongeren woonden die suïcide
pleegden. Daarnaast beschreven respondenten meerdere clusters in de interviews. In Noord-Brabant was
er een cluster van vier suïcides op een dag. Ook was er een cluster in Noord-Brabant van vier leerlingen die
binnen een enkel schooljaar een eind aan hun leven maakten. Mogelijk was er sprake van imitatie, maar
dat is op basis van dit onderzoek niet met zekerheid te stellen. Het was voor respondenten vaak onbekend
in welke mate er contact was, of er gesproken werd over de suïcidaliteit en in hoeverre dit van invloed was
op de suïcidaliteit van de overleden jongeren.
Jongeren hadden diverse manieren en middelen om de suïcide soms minutieus voor te bereiden. Zij zochten via Google naar de meest effectieve of eenvoudige methodes, bezochten de plek waar zij het wilden
doen, of bestelden de benodigdheden online. In totaal zijn 32 van de 35 jongeren door twee methodes om
het leven gekomen. Het bleek uit verslagen van respondenten dat zij deze methodes en middelen allemaal
gemakkelijk online konden vinden. Doordat jongeren online informatie winnen over suïcide, gaat de voorbereiding van de zelfdoding voorbij aan het oog van de buitenwereld.

Suïcide onder 10- tot 20-jarigen in 2017: Een verdiepend onderzoek

41

11. Kernbevindingen

11.3.5. LHBT-jongeren
Aangezien de groep onderzochte jongeren nog jong was (zie 3.2) waren er veel jongeren voor wie de
seksuele voorkeur nog niet volkomen duidelijk was. Vijf jongeren zijn officieel uit de kast gekomen in hun
directe omgeving en in ieder geval vier jongeren hebben hun vermoedens uitgesproken over hun seksuele
oriëntatie. Uit de interviews komt naar voren dat er vaak geen inhoudelijk, oriënterend gesprek hierover
gevoerd is door de twijfelende jongeren en zijn of haar ouders. In de interviews waren de ouders over het
algemeen ook niet breedsprakig als het ging om vraagstukken rondom seksualiteit en aantrekking. Gedragen door de verschillende perspectieven van ouders en leeftijdsgenoten kwam toch naar voren dat de in
het onderzoek betrokken LHBT-jongeren last hebben gehad van verschillende vormen van minderheidsstressoren, bijvoorbeeld stigmatisering in de familiekring of in de kerkelijke gemeenschap of pesterijen. Er
zijn geen transgender jongeren vertegenwoordigd in de onderzoekspopulatie.
11.3.6. De laatste maanden
Ouders wezen in de laatste maanden bij leven van de jongeren, zowel voor jongeren met out-of-the-blue
suïcides als die met een duidelijke aanloop, opvallende gedragingen en gebeurtenissen aan. In de laatste
maanden viel ten eerste op dat slaapproblemen zich ontwikkelden of verergerden, de jongere regelmatig
vermoeid was of zich vaker terugtrok. Een deel van jongeren wendde zich in de laatste periode sterk tot
God of zij namen juist afstand van het geloof. Opvallend is ook dat enkele jongeren buiten religie om bezig
waren met een vorm van bestaan na de dood. Het scheen dat zij de zelfdoding niet als definitief einde zagen van hun bestaan. Meerdere jongeren hadden in de laatste maanden voorafgaand aan de suïcide een
ongelukkig gevoel over hun ervaringen op het gebied van romantiek. Tot slot heeft een aantal jongeren de
sociale media-accounts gewist, waren uit een WhatsApp groep gestapt, of waren overall slechter bereikbaar.
Bij 23 van de 35 jongeren noemden de respondenten concreet een gebeurtenis kort voor de suïcide, die
voor de jongeren mogelijk een aanzet gaf tot de suïcide. De omgeving van de jongere vond het echter
moeilijk om in te schatten of de gebeurtenissen die zij beschreven daadwerkelijk een aanzet waren, omdat
er misschien later in het leven nog iets gebeurd is waar zij geen weet van hadden. Wel staat vast dat het
gaat om gebeurtenissen die kort voor de suïcide plaatsvonden. De beschreven gebeurtenissen kunnen
ruwweg worden ingedeeld in tegenslagen op sociaal vlak, romantisch vlak, op het gebied van school en
het toekomstbeeld van de jongere, of met betrekking tot problemen in de hulpverlening. De gebeurtenissen lijken te worden gekenmerkt door het verliezen van (soms een laatste) verbinding in het leven. Deze
gebeurtenissen staan tevens symbool voor het laatste moment dat het mogelijk is om het risico op een
suïcide te kunnen signaleren en op tijd hulp te kunnen organiseren.

42

Suïcide onder 10- tot 20-jarigen in 2017: Een verdiepend onderzoek

12.1. Inleiding

Het verdiepend onderzoek naar de context van de suïcides onder 10- tot 20-jarige jongeren in 2017 heeft
een overzicht opgeleverd van een veelheid aan factoren die, in een veelheid van samenstellingen, een rol
kunnen spelen bij suïcide. De belangrijkste bevindingen, conclusies en hieruit voortkomende aanbevelingen zetten wij hieronder op een rij. Voordat wij dit doen is het goed om vast te stellen dat het huidige
onderzoek bevestigt wat eerder wetenschappelijk onderzoek bij volwassenen én internationaal wetenschappelijk onderzoek bij jongeren aantoonde: elke suïcide is uniek. Uniek in het samenspel van aanwezige
risico- en beschermende factoren, in de manier waarop het al dan niet werd verwacht door de omgeving,
in de al dan niet als steunend ervaren hulpverlening. Echter, altijd is er de constante van het grote verdriet
bij nabestaanden.
De aanleiding voor deze studie was een piek in 2017 van het aantal suïcides bij jongeren onder de twintig
jaar. Intussen weten we dat in 2018 het aantal suïcides in deze leeftijdscategorie weer rond het niveau van
de jaren vóór 2017 lag. Het voorliggende onderzoek beantwoordt niet de vraag hoe deze piek in 2017 kan
worden verklaard, maar geeft wel inzicht in welke factoren bijdragen aan suïcides onder jongeren in Nederland. En of dit er nu 51 (2018) of 81 (2017) per jaar zijn; elke suïcide is er één te veel.

12. Conclusies en aanbevelingen

12. Conclusies en aanbevelingen

De overgang van kindertijd naar puberteit en volwassenheid gaat in ieder leven vergezeld van problemen.
Toch zijn sommige levens van jeugdigen dusdanig zwaar en problemen dusdanig groot dat zij denken aan
suïcide of zelfs suïcide plegen. In de samenleving zien we een wens om jongeren te beschermen en te begeleiden in het volwassen worden. Wij hebben gesproken met ouders, broers, zussen, vrienden, leraren en
hulpverleners en willen namens hen zeggen dat deze jongeren gemist worden.
Jongeren staan niet alleen. Zij worden omringd door vrienden, docenten en andere steunpilaren. Soms ook
door de huisarts of andere hulpverleners. Sommige jongeren hebben geen stabiele thuissituatie, wonen
niet thuis of hebben te maken met heftige gebeurtenissen. Juist dan is het nodig dat jongeren positief opgevangen worden en ergens terechtkunnen voor een luisterend oor of soms voor advies. Jongeren hebben
dan een vangnet nodig van mensen die begripvol zijn en emotionele steun geven, mensen om hen heen
waardoor zij weer kunnen terugveren. Opvoeden en opgroeien gaat immers altijd gepaard met afwegingen tussen veiligheid en vrijheid, tussen vertrouwen en controleren.

12.2. Psychologische autopsie, een bruikbare onderzoeksmethode

Voor dit onderzoek werd de methode van psychologische autopsie uitgevoerd, een erkende aanpak voor
het vergaren van kennis over de toedracht van suïcides. Ouders die in 2017 een kind tussen de 10 en 20
jaar oud door suïcide hadden verloren, zijn door forensisch artsen en huisartsen benaderd met de vraag
om deel te nemen aan de psychologische autopsie. Van de 50 jongens en 31 meisjes die dat jaar suïcide
pleegden, werkten de nabestaanden van zeventien jongens en achttien meisjes uiteindelijk mee. In totaal
zijn er 78 interviews afgenomen: 37 ouderinterviews en 41 interviews met andere informanten (negentien
broers/zussen of vrienden/vriendinnen, elf docenten/mentoren en elf hulpverleners). Het interview was
gebaseerd op eerdere psychologische autopsie studies in Europa, aangevuld met vragen van experts. Door
middel van interviews met deze informanten werd in de diepte een beeld verkregen van de levensloop
van de jongere, inclusief de aanleiding tot de zelfdoding en invloedrijke gebeurtenissen in de levensloop,
en de betekenissen die hieraan gegeven zijn door de nabestaanden. Via door de ouders en hulpverleners
ingevulde vragenlijsten zijn n risicokenmerken uitgevraagd en werden vragen gesteld over de diagnostiek
en de ontvangen hulpverlening. Op basis van de interviews en vragenlijsten is achterhaald of, en zo ja hoe,
de suïcides onder de betreffende jongeren samenhingen met (een combinatie van) de volgende factoren:
adolescentieproblematiek, de geboden hulpverlening, de invloed van sociale media, games en online series, clusters en imitatie, seksuele identiteit (LHB), niet Nederlandse herkomst en ook gebeurtenissen vlak
voor de suïcide zijn onderzocht.
Een waardevolle opbrengst van het onderzoek was de positieve waardering van ouders van het interview.
Bijna alle ouders vertelden na afloop dat zij het prettig vonden om in een rustige en begripvolle sfeer het
verhaal van hun kind te kunnen vertellen. Ouders waardeerden vooral dat de interviewers zonder oordeel
naar hun verhaal luisterden en dat zij het complete verhaal, de hele levensloop van hun kind, konden vertellen. Vaak was het de eerste keer voor ouders dat zij dit konden doen.
Bij de uitvoering van het onderzoek kwamen ook een aantal knelpunten naar voren. Ten eerste bleek dat
het in ons land ontbreekt aan een ‘real time’ landelijk registratiesysteem voor het systematisch bijhouden
van zelfdodingen onder jongeren (aantallen, locatie en methode). Hierdoor weten we pas op het laatste
Suïcide onder 10- tot 20-jarigen in 2017: Een verdiepend onderzoek

43

12. Conclusies en aanbevelingen

moment om hoeveel jongeren het gaat en kostte het de onderzoekers veel moeite om nabestaanden en
huisartsen te achterhalen en is het niet gelukt een compleet beeld te krijgen van alle suïcides onder jongeren in 2017. Ten tweede was voor huisartsen het benaderen van de ouders niet altijd gemakkelijk. De
onderzoekers hebben sommige huisartsen hierin geadviseerd. In een aantal gevallen besloten huisartsen
om ouders niet op de hoogte te brengen van het onderzoek, omdat zij de ouders te kwetsbaar vonden,
omdat zij zelf allang geen contact meer met de ouders hadden, of omdat de betreffende ouders niet meer
in hun praktijk stonden ingeschreven.

12.3. Conclusies

Dit onderzoek had tot doel inzicht te verkrijgen in de toedracht van de suïcides onder 81 jongeren in 2017,
via inzicht in risicofactoren en gebeurtenissen op diverse domeinen. In hoofdstuk 11 zijn de kernbevindingen per domein uitgebreid besproken en zijn van drie groepen vergelijkbare jongeren profielschetsen
toegelicht.
Vanuit deze kernbevindingen volgen onderstaande conclusies:

Levensfaseproblematiek in de adolescentie
1. Hoewel de jongeren allemaal een unieke aanloop naar suïcide hadden, waren er binnen de onderzoeksgroep drie groepen jongeren met vergelijkbare kenmerken en problemen op school,
namelijk:
a. Een groep onzekere meisjes met een perfectionistische instelling op school om deze onzekerheid te kanaliseren. Rond de start van de middelbare school, kwam er een knik in het
functioneren. Ze kregen psychische problemen, verzuimden van school en kwamen steeds
meer in een negatieve spiraal terecht. Bij deze groep meisjes was er de neiging tot het aannemen van een ‘suïcidale identiteit’, vooral tijdens opname wanneer jongeren elkaar in het
negatieve gedrag versterkten.
b. Een groep van jongeren, vooral jongens, met een psychiatrische diagnose zoals autisme,
ADHD en dyslexie, die weinig aansluiting hadden met leeftijdsgenoten en docenten, en
moesten afstromen naar speciaal onderwijs.
c. Een groep jongeren bij wie de suïcide voor de nabestaanden onverwacht was (out-of- theblue). Deze groep bestond enerzijds uit jongeren die gezien werden als makkelijk en vrolijk,
anderzijds uit jongeren die juist stil, teruggetrokken en rustig overkwamen. Bij de jongens
uit deze groep speelden er problemen op school in de aanloop tot suïcide.
2. Bijna de helft van de door suïcide overleden jongeren was op school gepest waardoor hun zelfwaardering onder druk kwam te staan. Vaak begon het pesten op de basisschool en zette het
pesten zich voort op de middelbare school.
3. Er waren bij de overleden jongeren regelmatig gespannen situaties thuis. De impact en nasleep
van scheidingen van ouders, de impact van suïcidaal gedrag op de gezinssituatie, een onveilige
ouder-kindrelatie en gebrek aan een hechte band waren oorzaken hiervan.
4. In vergelijking met leeftijdsgenoten hadden relatief veel jongeren softdrugs of harddrugs gebruikt.

44

Suïcide onder 10- tot 20-jarigen in 2017: Een verdiepend onderzoek

12. Conclusies en aanbevelingen

Verloop van de hulpverlening
5. Meer dan de helft van de jongeren had (een vermoeden van) één of meer psychiatrische diagnose(n) en bij de helft kwamen psychiatrische ziekten in de familie voor. Ruim de helft van de
jongeren had eerder (meestal meerdere) suïcidepogingen gedaan.
6. Van de 35 overleden jongeren ontvingen 22 jongeren hulp voor psychische problematiek op het
moment van overlijden of in de weken ervoor. Deze groep kenmerkte zich door de aanwezigheid van complexe en langdurig ernstige psychopathologie. De groep jongeren met complexe
problemen is de vierde groep die in het onderzoek naar voren komt, naast bovengenoemde
profielschetsen, en de grootste groep met gemene delers.
7. Ouders waardeerden de individuele inzet van hulpverleners. Zij uitten vooral kritiek op het systeem, namelijk:
a. Jongeren met complexe problematiek vonden moeilijk passende zorg en belandden vaak
in een vicieuze cirkel van aanmelding, wachtlijsten, diagnostiek, afwijzingen en verwijzing;
b. De behandeling van jongeren met complexe problemen richtte zich vaak onvoldoende specifiek op het behandelen van de (chronische) suïcidaliteit;
c. Er was onvoldoende continuïteit van zorg;
d. De overgang naar volwassenpsychiatrie op 18-jarige leeftijd had vaak een negatieve impact
op de jongeren;
e. Ouders vonden dat zij onvoldoende werden betrokken bij de behandeling en voelden zich
niet gehoord;
f. De balans vinden tussen het organiseren van veiligheid door gedwongen zorg en het stimuleren van autonomie was voor zowel ouders als hulpverleners een terugkerend dilemma.

Invloed van sociale media, online series en challenges
8. Op verborgen accounts of via WhatsApp werden depressieve en suïcidale uitingen gedeeld.
Jongeren ontwikkelden onder invloed van leeftijdsgenoten een ‘suïcidale identiteit’ en sociale media versterkten deze identiteit door algoritmes. Sociale mediagebruik in de kliniek kon
helpend zijn maar ook suïcidaal gedrag verergeren. Daarnaast vonden jongeren via internet
gemakkelijk methoden, locaties en tips om suïcide te plegen. Ouders hadden weinig zicht op
het sociale mediagebruik van hun kinderen.
9. Zowel de cijfers van het CBS als de interviews bevatten geen directe aanwijzingen voor negatieve invloeden van de serie 13 Reasons Why. Wel waren er aanwijzingen voor challenges die
aanzetten tot suïcidaal gedrag.

Clustervorming en kopieergedrag
10. Er waren op meerdere plekken vermoedens van clustervorming: op minstens drie plekken
maakten meerdere jongeren binnen korte tijd (weken/maanden) een einde aan hun leven.
11. Op basis van dit onderzoek kunnen we niet met zekerheid vaststellen dat er sprake was van
suïcideclusters van jongeren die elkaar direct kenden. Als kwetsbare jongeren geconfronteerd
worden met een suïcide in hun regio, wordt het risico op imitatiegedrag vergroot. Mogelijk
heeft dit mechanisme ook in 2017 regionale clusters veroorzaakt.

LHBT en jongeren met een migratieachtergrond
12. Over de jongeren met een lesbische, homoseksuele of biseksuele oriëntatie (LHB) werd gezegd
dat zij in hun zoektocht naar hun seksuele identiteit niet altijd de steun en helderheid vonden
waar ze behoefte aan hadden.
13. Migrantenjongeren waren sterk ondervertegenwoordigd in het onderzoek en de rol van cultuur en etniciteit in relatie tot zelfdoding kon daarom niet worden onderzocht.

Suïcide onder 10- tot 20-jarigen in 2017: Een verdiepend onderzoek

45

12. Conclusies en aanbevelingen

De laatste periode van het leven
14. In de laatste periode van het leven waren er vaak ingrijpende gebeurtenissen, zoals de overgang van de jeugd- naar de volwassenenpsychiatrie, negatieve beoordelingen op school en
teleurstellingen in de liefde.
15. Jongeren vertoonden in de laatste periode meer terugtrek gedrag uit verschillende gebieden
van het leven zoals school/studie, sociale relaties, sociale media en hulpverlening. Bij jongeren
die aan zelfbeschadiging deden, of eerdere pogingen hadden gedaan, nam dit suïcidale gedrag
toe in de laatste maanden.
16. Bij veel jongeren was er in de laatste weken of dagen nog sprake van een aantal fijne momenten, alsof ze op die momenten innerlijk al afscheid hadden genomen van vrienden en familie.

12.4. Aanbevelingen

Op basis van de veelheid aan bevindingen uit dit onderzoek naar de toedracht van suïcide onder jongeren
in 2017, doen de onderzoekers onderstaande aanbevelingen aan bestuurders, organisaties en professionals op landelijk en lokaal niveau, in diverse domeinen.
1.

In verbinding blijven met de suïcidale jongere
De verhalen van de overleden jongeren laten keer op keer een zich door de jaren heen verdiepende kloof zien tussen de jongere die in de problemen raakt en de mensen om de jongere heen. Er is
sprake van een escalatieproces, waarin de jongere in een isolement raakt en afglijdt. Men raakt elkaar
gaandeweg kwijt, ondanks de goede bedoelingen van naasten en professionals, op school en in de
hulpverlening.
Verbinding en contact maken en houden, wat er ook gebeurt, is de eerste en overkoepelende aanbeveling gericht aan iedereen die in aanraking komt met een tiener met psychische problemen. Niet
vanuit een professionele distantie hulp bieden maar samen in contact met de jongere bouwen aan
hoop en een gezonde ontwikkeling, hoe lang dit proces ook duurt.
Om dit vol te kunnen houden moeten professionals zelf ook kunnen rekenen op steun vanuit een systeem dat het mogelijk maakt om met elkaar en met de naaste omgeving van de jongeren, zo nodig
langdurig hulp en hoop te bieden aan iedere complexe jongere met suïcidale gedachten. De onderzoeksgroep adviseert om voor de komende jaren regionaal te zoeken naar zorgorganisatiemodellen
die dwars door de huidige structuren heen hulpverleners in staat stellen om, in sterke samenhang
met de eigen context, jongeren met complexe problematiek langdurig te begeleiden en behandelen.
Een netwerk aanpak, waarin hulpverleners jongeren niet doorverwijzen maar zelf betrokken blijven
en waarin de jongere merkt dat er zowel generieke als specialistische kennis is om om te gaan met de
aanwezige problematiek.

2. Betere herkenning en aanpak van vroege signalen van suïcidaliteit op scholen en opvang na een
suïcide
School is een belangrijke vindplaats voor het signaleren van psychische problematiek en suïcidaliteit
onder jongeren. Dit onderzoek bracht opnieuw de factoren in beeld die een rol spelen bij suïcidaliteit
onder jongeren en de signalen die suïcidale jongeren ook op school kunnen uiten als zij wanhopig
zijn. Scholen zijn onmisbaar bij het opvangen van deze signalen en de vertaling naar suïcidepreventie,
juist omdat veel jongeren uit zichzelf geen professionele hulp zoeken. Ook zijn scholen belangrijk in
het voorkomen van kopieergedrag, na een suïcide van een leerling of docent.
Daarbij kent iedere school LHBT-leerlingen, die vaak nog zoekende zijn naar hun identiteit en/of hier
negatieve reacties over moeten incasseren. School is een belangrijke plek om jongeren te informeren
en vooroordelen weg te nemen over seksuele diversiteit.
De onderzoeksgroep raadt onderwijsorganisaties in heel het land daarom aan expliciet beleid te
ontwikkelen op het signaleren en voorkomen van psychische problemen en suïcidaal gedrag bij hun
adolescente leerlingen. Onderdeel van dit beleid is screening op en effectieve vroeg signalering en
vroeg behandeling van suïcidegedachten. Alleen trainen van medewerkers, hoe belangrijk ook, is niet
voldoende. Er is meer nodig om te voorkomen dat tieners zo eenzaam en radeloos worden dat zij een
einde aan hun leven maken. Op elke school zou professionele opvang na een suïcide van een leerling
of docent moeten plaatsvinden [37].
46

Suïcide onder 10- tot 20-jarigen in 2017: Een verdiepend onderzoek

De onderzoeksgroep raadt de stelselverantwoordelijken aan om, in navolging van andere landen, te
onderzoeken op welke manier effectieve programma’s voor vroeg signalering en vroeg behandeling
van psychische problematiek en suïcidaliteit, als een verplicht onderdeel kunnen worden opgenomen
in de schoolcurricula, als onderdeel van het onderwijsprogramma aan leerlingen. En daarmee te onderzoeken of een wetgevend kader kan helpen om effectieve preventie strategieën in regionale netwerken modelgetrouw te implementeren. Daarnaast is er, los van de directe suïcidepreventie aanpak,
steeds meer onderbouwing voor de noodzaak van effectieve universele preventiestrategieën in het
onderwijs, die jongeren versterken in hun veerkracht, mentaal welzijn en coping vaardigheden [41].

12. Conclusies en aanbevelingen

Gelukkig bestaan er in ons land onderbouwde programma’s gericht op het voorkomen van depressie en suïcides op school. In de regio Zuid-Oost Brabant bijvoorbeeld, wordt ingezet op het regionaal
implementeren van het programma Strong Teens & Resilient MINDS (STORM) [38,39]. De onderzoeksgroep beveelt aan om in meer regio’s het programma STORM te implementeren. Het landelijke
Suïcide Preventie ActieNETwerk (SUPRANET) biedt hiervoor een goede context [40]. Ook nazorg aan
medeleerlingen, na een suïcide op school om kopieergedrag te voorkomen [37], kan binnen dit netwerk worden opgepakt.

3. Ontwikkelen van samenwerking tussen formele en informele zorg tot preventieve netwerken
Het behandelen van suïcidaal gedrag bij jongeren is complex en er bestaat geen one-size-fits-all oplossing. De bestaande richtlijnen geven vaak onvoldoende richting bij het behandelen van jongeren
met complexe problematiek. Een individuele op-maat aanpak, op geleide van richtlijnen en vanuit de
samenwerking tussen de jongeren en hun ouders/verzorgers, is de beste aanpak. De onderzoeksgroep raadt de opleidingsinstituten in de jeugdzorg en GGZ aan om na te gaan hoe zij hulpverleners
kunnen voorbereiden op deze complexe taken, door suïcidepreventie in te bedden in de opleidingscurricula. Deze aanbeveling sluit aan op de eerder dit jaar aan de Tweede Kamer aangeboden petitie
‘Suïcides voorkomen met opleiding van artsen en hulpverleners’. Hierin wordt in bredere zin gevraagd om regulering van structurele inbedding van suïcidepreventie in de opleidingscurricula van
hulpverleners.
Opnames in een kliniek kunnen, vooral bij meisjes, de suïcidaliteit versterken door contacten met
andere opgenomen suïcidale jongeren. Hulpverlening van suïcidale jongeren dient daarom zoveel
mogelijk plaats te vinden binnen een gewone omgeving, waarbij het formele en het informele netwerk gezamenlijk de problemen aanpakken.
Suïcidepreventie is dus niet het werk van een enkele behandelaar, maar vraagt om een netwerk van
professionals uit wijkteams, huisartsenpraktijk, jeugdzorg, GGZ, ziekenhuis en het onderwijs dat
samen met ouders en naasten de gedeelde verantwoordelijkheid draagt voor de veiligheid van en
zorg voor de suïcidale jongere. Uit de interviews is gebleken dat er momenteel lang niet altijd op deze
manier wordt gewerkt. Voor het verbeteren van de kwaliteit en continuïteit van zorg aan suïcidale
jongeren met complexe problemen, adviseert de onderzoeksgroep om in te zetten op de ontwikkeling van nieuwe, domein-overstijgende manieren van werken. Netwerken van formele en informele
hulp, waarbinnen regionale afspraken worden gemaakt over taakverdeling, het delen van informatie,
verwijsmogelijkheden en kennisuitwisseling over de veiligheid en hulp aan iedere individuele jongere
met dreigende suïcidaliteit. Een goed voorbeeld is het project Suïcidepoging Nazorg (SuNa) in Den
Haag, dat nu in meer plaatsen wordt ingevoerd. Dit project biedt nazorg op de spoedeisende hulp
voor mensen die een suïcidepoging hebben gedaan en zorgt voor toeleiding naar passende zorg om
herhaling te voorkomen.
Daarbij onderschrijft de onderzoeksgroep, op basis van een van de conclusies uit dit rapport, het
advies van de Raad voor Volksgezondheid en Samenleving om de jeugdhulpplicht op de korte termijn
van 18 naar 21 of in sommige gevallen naar 23 jaar te verhogen en voor meer maatwerk te zorgen,
zodat jongeren vanaf hun 16e aanspraak maken op voorzieningen buiten de Jeugdwet, zoals de Wmo
of de Zvw (Raad voor Volksgezondheid en Samenleving (RVS), advies ‘Leeftijdsgrenzen – Betere kansen voor kwetsbare jongeren’, 2018).
4. Samenwerking in de behandeling tussen professionals en naasten en meer helderheid over het
juridisch kader
De ouders in dit onderzoek hebben wederom het belang onderstreept van goede samenwerking
tussen hen en de hulpverleners tijdens de behandeling van hun kind. Hieraan heeft het in de beleving van de ouders vaak ontbroken. Levensreddende kwesties in het omgaan met suïcidale jongeren
bleven daarmee vaak onbesproken. Zoals het spanningsveld tussen het toegeven aan de behoefte
Suïcide onder 10- tot 20-jarigen in 2017: Een verdiepend onderzoek

47

12. Conclusies en aanbevelingen

aan autonomie bij de jongere en het garanderen van voldoende veiligheid. Ouders moeten in het
dilemma van veiligheid versus autonomie door hulpverleners meegenomen worden. Dat gebeurt
vaak, doch tegelijk in een context waarin jongeren zeer ambivalent zijn en waarin jongeren en ouders
anders denken over veiligheid versus autonomie. Vaak willen jongeren niet dat hun ouders betrokken
worden, hetgeen juist een belangrijke risicofactor is. In het ideale geval ontstaat er een bondgenootschap van ouders en hulpverleners in de gezamenlijk zorg tegen de onmacht van de jongere.
Een belemmerende factor in de praktijk is echter de interpretatie van de privacywetgeving door hulpverleners, die defensief gedrag tot gevolg heeft. Vooral in de behandeling van jongeren vanaf 16 jaar
voelt men zich klem zitten tussen privacyregels en zorgplicht. De onderzoeksgroep beveelt de overheid aan om, via 113 Zelfmoordpreventie, de beroepsverenigingen of andere gezaghebbende organen, hulpverleners in de jeugdzorg en GGZ duidelijkheid te verschaffen in de beperkingen en mogelijkheden van de huidige wet- en regelgeving voor het samenwerken met naasten bij de behandeling
van suïcidale jongeren. Kennis over de mogelijkheden, die er volgens experts in voldoende mate zijn,
zal de defensieve houding van hulpverleners hopelijk verminderen en daarmee de samenwerking
tussen ouders en hulpverleners vergroten. Helder moet worden wanneer de zorgplicht prevaleert
boven de plicht tot geheimhouding.
Daarnaast worden de beroepsverenigingen en beroepsopleidingen aangeraden hun leden scholing
aan te bieden in vaardigheden in het in de praktijk samenwerken met ouders en andere naasten
tijdens de behandeling.
5. Psychologische autopsie structureel organiseren om te leren van elke suïcide van jongeren
Van suïcides bij jongeren kan veel worden geleerd, zo blijkt uit dit onderzoek en uit voorbeelden in
het buitenland waar suïcides onder jongeren continu real-time worden gemonitord. De methode van
psychologische autopsie genereert cruciale informatie die kan helpen bij het treffen van beleidsmaatregelen en preventieve aanpakken.
De onderzoeksgroep concludeert op basis van de ervaring in dit onderzoek, dat psychologische
autopsie geschikt is om te worden toegepast. In een enkele regio in ons land hanteert de GGD deze
werkwijze al en zijn de ervaringen positief. Bovendien heeft dit onderzoek ook laten zien dat psychologische autopsie ouders kan helpen bij het vertellen van hun verhaal. Daarmee is het een vorm van
nazorg aan ouders en andere nabestaanden, iets wat op dit moment door hen node wordt gemist.
De onderzoeksgroep beveelt aan om de methode psychologische autopsie meer te gebruiken in
Nederland. Eén van de manieren waarop dit georganiseerd kan worden is door alle GGD-en in Nederland de mogelijkheid te geven om zich de werkwijze van psychologische autopsie op een uniforme
manier eigen te maken, zodat zij in hun eigen regio van elke suïcide kunnen leren. Een coördinerend
landelijk netwerk van onderzoekers en forensisch artsen zou toezicht moeten houden op de uitvoering en kwaliteit van deze regionale autopsie en de informatie kunnen bundelen, zoals ook in dit
onderzoek is gebeurd.
6. Lerend systeem
Gezien de lage frequentie van zelfdoding bij jongeren, maar tegelijkertijd de grote maatschappelijke
impact van elke suïcide in deze jonge doelgroep, is een landelijk lerend systeem van groot belang. De
kennis die regionaal wordt opgedaan door de psychologische autopsie dient regionaal en landelijk te
worden teruggekoppeld aan zorgaanbieders en experts binnen expertisecentra en landelijke netwerken. Inmiddels zijn er landelijk al enkele initiatieven opgestart die met elkaar een lerend systeem
vormen, zoals de plannen rond de bovenregionale expertisecentra en het SUPRANET-benchmark initiatief. Daar liggen in de komende jaren kansen om meer te leren door het gebruik van data. Continu
leren van data over waar jongeren mee worstelen en welke interventies in de praktijk werken is nodig
om beleidsmaatregelen te onderbouwen. Relevante gegevens zijn nu te veel versnipperd doordat de
bronnen ervan uiteenlopend zijn: ambulances en ziekenhuizen, in huisartspraktijken, bij schouwartsen en CBS, bij GGD-en en in GGZ-instellingen. Verbeteren van de praktijk, zoals hiervoor besproken,
vraagt om zoveel mogelijk real-time data en de betekenisvolle koppeling en verwerking daarvan. Onder landelijke coördinatie en in een context die AVG-proof is. In sommige regio’s in ons land worden
al stappen in deze richting gezet.

48

Suïcide onder 10- tot 20-jarigen in 2017: Een verdiepend onderzoek

Vervolgonderzoek
Diverse vragen zijn na dit onderzoek nog niet beantwoord of juist ontstaan. De onderzoeksgroep pleit
voor een langer lopend onderzoeksprogramma waarin in kaart gebracht wordt met welke interventies we suïcidale jongeren met complexe problemen en hun ouders kunnen helpen. Vanuit dit onderzoek verdienen de volgende vragen hierbij prioriteit:
• Welke interventies zijn effectief in het direct behandelen van suïcidaliteit bij jongeren, waaronder
jongeren met een stoornis in het autisme spectrum en vooral jongeren met meerdere aandoeningen?
• Welke vormen van opvang op scholen zijn effectief in het voorkomen van suïcidaal gedrag onder
jongeren met seksuele identiteitsvraagstukken?
• Is er een relatie tussen het gebruik van sociale media en suïcidaal gedrag bij jongeren? Wat is de
invloed van online sociale netwerken daarbij? Hoe kunnen hulpverleners dit bespreekbaar maken
en monitoren met jongeren en ouders? Zijn er effectieve interventies (te ontwikkelen) om positieve steun via sociale media voor jongeren met suïcidaliteit te faciliteren? Is vroegsignalering van
suicidaliteit bij jongeren via sociale media en met gebruikmaking van machine learning uitvoerbaar en effectief?

Suïcide onder 10- tot 20-jarigen in 2017: Een verdiepend onderzoek

12. Conclusies en aanbevelingen

7.

49

Dankwoord

Dankwoord
We willen ons in het bijzonder richten tot de ouders die dit onderzoek mogelijk hebben gemaakt. We
bedanken de ouders voor het vertrouwen dat ze in ons gesteld hebben, de gastvrijheid waarmee ze ons
ontvangen hebben, de openheid waarin de gesprekken gevoerd konden worden en voor de moed die ze
hadden om zich kwetsbaar op te stellen. Wij bedanken de ouders dat zij de vragen uit het interview met
zorg hebben beantwoord en belangeloos hebben verteld over het leven en het verlies van hun kind. Ze
deden dit persoonlijk en liefdevol.
We zijn geraakt door de persoonlijke verhalen en de motivatie om het verhaal van hun kind te delen om van
betekenis te kunnen zijn voor anderen. We kunnen niet genoeg benadrukken hoe belangrijk dit is geweest
voor het onderzoek. Ook broers, zussen, neven, nichten, vrienden, leraren en hulpverleners bedanken we
voor hun bereidheid het gesprek open aan te gaan en gevoelige informatie met ons te delen in het belang
van het onderzoek.
Onze dank gaat ook uit naar Alice Schutte en Henk van de Beld voor hun grote inzet als senior interviewer.
Dankzij hun gespreksvaardigheden, open houding, oprechte interesse en bereidheid om zich te laten raken, hebben zij ervoor gezorgd dat ouders hun verhaal konden delen. Door hun beroepsmatige ervaring
en hun intrinsieke motivatie om van betekenis te zijn, hebben zij het intense verdriet waarmee de naasten
geconfronteerd zijn en de impact ervan op het leven van nabestaanden op waarde kunnen schatten.
Tot slot zijn wij de leden van de begeleidingscommissie en de voorzitter professor Ad Kerkhof zeer dankbaar. Dankzij hun constructieve en wijze adviezen zijn wij in staat geweest om de uitvoer van het onderzoek
goed te laten verlopen en de opbrengsten van het onderzoek goed te kunnen duiden en richting te geven.

50

Suïcide onder 10- tot 20-jarigen in 2017: Een verdiepend onderzoek

Dankwoord

Suïcide onder 10- tot 20-jarigen in 2017: Een verdiepend onderzoek

51

Referenties
52

Referenties
1. Gilissen R., Mérelle S., Franx G., Popma A (2018). Zelfdoding bij jeugd tot 20 jaar: eerste duiding van
de cijfers. Opgesteld door 113 Zelfmoordpreventie, in samenwerking met experts, op verzoek van het
Ministerie van VWS. https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2018/09/18/zelfdoding-bijjeugd-tot-20-jaar-eerste-duiding-van-de-cijfers
2. Bijker L., M.M. Boere-Boonekamp, W.L.J.M. Duijst, J. Hoogenboezem, O. Sijperda, A.J.F.M. Kerk-hof
(2015). Suïcides onder kinderen en jongeren in de periode 1996-2012: informatie uit GGD-dossiers.
tijd-schr Jeugdgezondheidszorg. DOI 10.1007/s12452-015-0015-9
3. Berkelmans G. & Gilissen R. (2018). Zelfdoding bij jeugd tot 23 jaar. Opgesteld door 113 Zelfmoordpreventie, in samenwerking met de werkgroep Jongeren en Suicide, op verzoek van het ministerie van
VWS. https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2018/12/21/zelfdoding-bij-jeugd
4. Franx G., Mérelle S., Popma A. Suïcide onder jongeren 2017: voortgangsrapportage september
2019 https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2019/09/30/sucide-onder-jongeren-in-2017-voortgangsrapportage-september-2019
5. Preventing suicide: a global imperative. World Health Organization (2014). https://www.who.int/mental_health/suicide-prevention/world_report_2014/en/
6. Mérelle S., Van Bergen D., Popma A. (2019). Suïcide onder jongeren in 2017: een verdiepend onderzoek naar de achtergrond en aanleiding van de 81 suïcides onder 10- tot 20-jarigen in Nederland
(Versie 3: 31 januari 2019). Onderzoeksprotocol NL68348.029.18, METC VUmc.
7. Van Spijker, B. A. J., Batterham, P. J., Calear, A. L., Farrer, L., Christensen, H., Reynolds, J., & Kerkhof, A.
J. F. M. (2014). The Suicidal Ideation Attributes Scale (SIDAS): Community-based validation study of a
new scale for the measurement of suicidal ideation. Suicide and Life-Threatening Behavior. http://doi.
org/10.1111/sltb.12084
8. Portzky G., Audenaert K., van Heeringen K. (2005). Psychosocial and psychiatric factors associated with adolescent suicide: a case-control psychological autopsy study. J Adolesc.32:849-62. doi:
10.1016/j.adolescence.2008.10.007.
9. Arensman E, Bennardi M, Larkin C, Wall A, McAuliffe C, McCarthy J, Williamson E, Perry IJ. Suicide
among Young People and Adults in Ireland: Method Characteristics, Toxicological Analysis and Substance Abuse Histories
Compared. PLoS ONE 11: e0166881. doi:10.1371/journal.
10. Arensman A. 2018. Ethics protocol. CONTINUATION OF THE SUICIDE SUPPORT AND INFORMATION
SYSTEM. National Suicide Research Foundation (NSRF), School of Public Health, University College
Cork.
11. Rasmussen ML, Haavind H, Dieserud G, Dyregrov K. Exploring vulnerability to suicide in the
developmental history of young men: a psychological autopsy study. Death Stud. 2014 JulDec;38(6-10):549-56. doi: 10.1080/07481187.2013.780113.
12. Houston K, Hawton K, Shepperd R. Suicide in young people aged 15-24: a psychological autopsy study. J Affect Disord. 2001 Mar;63(1-3):159-70.
13. Rebecca Soole, Kairi Kõlves & Diego De Leo (2015) Suicide in Children: A Systematic Review. Archives
of Suicide Research, 19, 285-304; Freuchen
14. Freuchen A, Kjelsberg E, Lundervold AJ, Grøholt BB (2012); Differences between children and adolescents who commit suicide and their peers: A psychological autopsy of suicide victims compared to
accident victims and a community sample. Child and adolescent psychiatry and mental health. Child
Adolesc Psychiatry Ment Health. 2012 Jan 4;6:1. doi: 10.1186/1753-2000-6-1.
15. Guest, G., Bunce, A., & Johnson, L. (2006). How many interviews are enough? an experiment with data
saturation and variability. Field Methods, Vol 18 No. 1.
16. GGD’en, GGD GHOR Nederland en RIVM. Standaardvraagstellingen jeugd. https://www.monitorgezondheid.nl/vragenlijsten/vragenlijsten-jeugd
17. Theunissen MHC, de Wolff MS, van Grieken A, Mieloo C (2016). Handleiding voor het gebruik van de
Strengths and Difficulties Questionnaire binnen de Jeugdgezondheidszorg. TNO Child Health en Erasmus MC.
18. RIVM. Volksgezondheidenzorg.info: cijfers en achtergronden. https://www.volksgezondheidenzorg.
info/onderwerp/gezondheidsmonitor-jeugd/psychosociaal#node-psychosociale-gezondheid-middelbare-scholieren-klas-2-en-klas-4
19. Huisman A, Smits N, Kerkhof AJFM (2016). Signaleren van suïcidaliteit bij jongeren met de VOZZ-vragenlijst. JGZ Tijdschrift voor de Jeugdgezondheidszorg.
20. Meerdinkveldboom J, Rood I, Kerkhof A (2016). Handboek suïcidaal gedrag bij jongeren
Individuele en gezinsbehandeling. Boom uitgevers Amsterdam.
21. Nederlands Jeugdinstituut. Cijfers per onderwerp.
https://www.nji.nl/nl/Databank/Cijfers-over-Jeugd-en-Opvoeding/Cijfers-per-onderwerp
Suïcide onder 10- tot 20-jarigen in 2017: Een verdiepend onderzoek

Suïcide onder 10- tot 20-jarigen in 2017: Een verdiepend onderzoek

Referenties

22. Handboek suïcidaal gedrag (2019). Kees van Heeringen, Gwendolyn Portzky, Derek de Beurs, Ad Kerkhof (red.).
23. Boeije, H. (2002). A purposeful approach to the constant comparative method in the analysis of
qualitative interviews. Quality and Quantity : International Journal of Methodology, 36(4), 391-409.
doi:10.1023/A:1020909529486
24. CBS (2018). https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2018/18/3-op-10-vijftienjarigen-wonen-niet-met-beideouders
25. Feiten H, Boss E (2017). Handreiking LHBTi- emancipatie. Feiten en cijfers op een rij. https://www.
movisie.nl/sites/movisie.nl/files/publication-attachment/Handreiking-feiten-cijfers-lhbti%20%5BMOV13351204-1.1%5D.pdf
26. CBS. Jaarrapport 2018. Landelijke jeugdmonitor.
27. NIBUD (2015). https://www.nibud.nl/beroepsmatig/jongeren-en-schulden/
28. Arnett, J. (2012). Adolescent psychology around the world. New York, NY: Psychology Press.
29. Erikson, E.E. (1968). Identity. Youth and Crisis. NY: W. W. Norton & Company, Inc.
30. Mérelle S, Kleiboer A, Miriam Schotanus, Cluitmans TLM, Waardenburg CM, Kramer D, van de Mheen,
van Rooij A (2017). Which health-related problems are associated with problematic video-gaming or
social media use in adolescents? A large-scale cross-sectional study. CLINICAL NEUROPSYCHIATRY,
14: 11-19.
31. Niederkrotenthaler T, Stack S, Till B, Sinyor M, Pirkis J, Garcia D, Rockett IRH, Tran US. Association of
Increased Youth Suicides in the United States With the Release of 13 Reasons Why. JAMA Psychiatry.
2019 May 29. doi: 10.1001/jamapsychiatry.2019.0922
32. Mesoudi, A. (2009). The cultural dynamics of copycat suicide. PLoS ONE, 4(9), e7252.
33. Marchant A, Hawton K, Stewart A, Montgomery P, Singaravelu V, Lloyd K, Purdy N, Daine K, Padmanton A (2017). A systematic review of the relationship between internet use, self-harm and
suicidal behaviour in young people: The good, the bad and the unknown. PLoS One. 2017 Aug
16;12(8):e0181722. doi: 10.1371/journal.pone.0181722.
34. Padmanathan P, Biddle L, Carroll R, Derges J, Potokar J, Gunnell D. Suicide and Self-Harm Related
Internet Use. Crisis. 2018 Nov;39(6):469-478. doi: 10.1027/0227-5910/a000522
35. Jordan (2017). Postvention is prevention—The case for suicide postvention. VOL. 41, NO. 10, 614–621.
36. Joiner, T (2005). Why People Die by Suicide. Cambridge, MA: Harvard University Press.
37. Andriessen K, Krysinska K, Kõlves K, Reavley N. Suicide Postvention Service Models and Guidelines
2014-2019: A Systematic Review. (2019) Front Psychol. 29;10:2677. doi: 10.3389/fpsyg.2019.02677.
38. Gijzen MWM, Creemers DHM, Rasing SPA, Smit F, Engels RCME (2018). Evaluation of a multimodal
school-based depression and suicide prevention program among Dutch adolescents: design of a cluster-randomized controlled trial. BMC Psychiatry 18, 124.
39. STORM. www.stormaanpak.nl
40. Setkowski K, Mokkenstorm J, van Balkom AJ, Franx G, Verbeek-van Noord I, Dongelmans DA, Eikelenboom M, Gilissen R (2018). Feasibility and impact of data-driven learning within the suicide prevention
action network of thirteen specialist mental healthcare institutions (SUPRANET Care) in the Netherlands: a study protocol. BMJ Open. 20;8(8):e024398. doi: 10.1136/bmjopen-2018-024398.
41. Zalsman et al. (2016). Suicide prevention strategies revisited: 10-year systematic review. Lancet Psychiatry. 2016 Jul;3(7):646-59. doi: 10.1016/S2215-0366(16)30030-X.

53

Bijlage 1: Betrokken personen bij het onderzoek Suïcide onder jongeren 2017

Bijlage 1: Betrokken personen bij het
onderzoek Suïcide onder jongeren 2017
Onderzoekswerkgroep (eindverantwoordelijk)
• Arne Popma (voorzitter), hoogleraar en kinder- en jeugdpsychiater Amsterdam UMC, locatie Vumc
• Saskia Mérelle, (projectleider), senior onderzoeker 113 Zelfmoordpreventie
• Renske Gilissen, manager onderzoek 113 Zelfmoordpreventie
• Gerdien Franx, programmamanager 113 Zelfmoordpreventie
• Maaike Nauta, hoogleraar klinische psychologie gespecialiseerd in kinderen en adolescenten, Universiteit Groningen
• Diana van Bergen, universitair docent Pedagogiek RUG en socioloog
• Onno Sijperda, forensisch arts, GGD Noord- en Oost-Gelderland
• Marlies Roosjen-de Feiter, beleidsadviseur MIND
• Nic Vos de Wael, beleidsadviseur MIND
• Lieke van Domburgh, Directeur Zorgkwaliteit Pluryn en staflid academische werkplaats Risicojeugd
Amsterdam UMC, locatie Vumc
• Wico Mulder, beleidsadviseur Nederlands Centrum Jeugdgezondheid en jeugdarts
• Daan Creemers, klinisch psycholoog i.o. en senior onderzoeker GGZ Oost Brabant
• Sanne Rasing, senior onderzoeker Universiteit Utrecht en GGZ Oost Brabant
Projectgroep 113 Zelfmoordpreventie (uitvoerend)
• Saskia Mérelle (projectleider), senior onderzoeker
• Gerdien Franx, programmamanager
• Renske Gilissen, senior onderzoeker
• Diana van Bergen, senior onderzoeker
• Anne Roos, interviewcoördinator
• Eva Becking, productontwikkeling
• Stefanie Michelis, communicatieadviseur
• Sander de Vries, klinisch psycholoog
• Milou Looijmans, junior onderzoeker
• Elias Balt, junior onderzoeker
• Laura Wienen, onderzoeksassistent
• Pommeline van der Post, onderzoeksassistent
• Thara Boot, onderzoeksassistent
• Katinka van den Berg, projectondersteuner
• Alice Schutte, senior interviewer
• Henk van de Beld, senior interviewer
Begeleidingscommissie (adviserend, stimuleren van veldpartijen)
• Ad Kerkhof (voorzitter), emeritus-hoogleraar klinische psychologie, psychopathologie en suïcidepreventie
• Ella Arensman, hoogleraar en director of Research with the National Suicide Research Foundation
(NSRF), University College Cork
• Robert Vermeiren, hoogleraar kinder- en jeugdpsychiatrie, dir. patiëntenzorg Curium LUMC
• Wilma Duijst, bijzonder hoogleraar forensische geneeskunde en gezondheidsstrafrecht, Maastricht
University
• Frits Boer, emeritus-hoogleraar kinder- en jeugdpsychiatrie
• Tobi Graafsma, hoogleraar klinische psychologie, Universiteit Suriname
• Britt van Beek, senior-beleidsmedewerker NIP
• Pim Jansen, jeugdarts GGD A’dam
• Taco van Mesdag, forensisch arts en voorzitter vakgroep Forensische Geneeskunde GGD GHOR Nederland
• Juriaan Vrind, beleidsmedewerker VNG
• Lucie Claessen, afdelingshoofd jeugd IGJ
• Gwendolyn Portzky, hoogleraar medische psychologie, Universiteit Gent
• Carola Bodenstaff, senior adviseur beleid Jeugdzorg Nederland
• Céline Blom, senior beleidsadviseur VO-raad
• Gonne Kelder (toehoorder), senior-beleidsmedewerker VWS
• Jenny Bosma (toehoorder), senior-beleidsmedewerker VWS

54

Suïcide onder 10- tot 20-jarigen in 2017: Een verdiepend onderzoek

Suïcide onder 10- tot 20-jarigen in 2017: Een verdiepend onderzoek

Bijlage 1: Betrokken personen bij het onderzoek Suïcide onder jongeren 2017

Klankbordgroep (adviserend)
• Kris van der Veen, kwartiermaker LHBT bij 113 Zelfmoordpreventie
• Stijn Loeffen, trainer en consultant 113 Zelfmoordpreventie
• René Broekroelofs, onderzoeker LHBT Movisie
• Roald van der Valk, beleidsmedewerker suïcidepreventie, ProRail
• Catrien Reichart, kinder- en jeugdpsychiater LUMC
• Trude Nieuwenhuis, kinder- en jeugdpsychiater Karakter
• Isabelle Dobbe, adviseur MBO-raad
• Anja Lok, psychiater Amsterdam UMC, locatie AMC
• Bart Kruyver, forensisch arts bij GGD Hollands Noorden en GGD Kennemerland
• Jan Nieuwenhuis, studentendecaan Amsterdam UMC, locatie VUmc
• Jorien Kuijk, jeugdarts GGD IJsselland
• Rianne van der Zanden, senior wetenschappelijk medewerker Trimbos-instituut
• Jan Meerdinkveldboom, kinder- en jeugdpsychiater
• Jeroen Steenmeijer, kinder- en jeugdpsychiater De Bascule
• Marian de Groot, senior consultant expertisecentrum Handicap en Studie
• Leonie van Vuuren, epidemioloog GGD Amsterdam
• Auke Wiegersma, jeugdarts
• Marianne Boelema, senior inspecteur IGJ
• Jacquelijne Schraven, psychotherapeut Altrecht
• Marion Ferber, projectleider SuNa GGD Haaglanden
• René Broekroelofs, Movisie
• Boukje van Vlokhoven, VO raad
• Peter Hulsen, NCJ
• Joyce van der Wegen, CINOP
• Brechje Bos, Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd
• Maya Perfors, familierecht en mediation
• Ellen Vroonhof, Kindertelefoon
• Lionne Hietberg, Kindertelefoon

55

56