Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2018–2019

35 007

Wijziging van de Wet studiefinanciering 2000 in
verband met een wijziging van de rentemaatstaf
voor de lening hoger onderwijs

Nr. 5

VERSLAG
Vastgesteld 4 oktober 2018
De vaste commissie voor Onderwijs, Cultuur en Wetenschap, belast met
het voorbereidend onderzoek van dit wetsvoorstel, heeft de eer als volgt
verslag uit te brengen. Onder het voorbehoud dat de hierin gestelde
vragen en gemaakte opmerkingen voldoende zullen zijn beantwoord, acht
de commissie de openbare behandeling van het wetsvoorstel
genoegzaam voorbereid.
Inhoudsopgave

Blz.

Algemeen
1. Inleiding
2. Hoofdlijnen van het voorstel
2.1. Algemeen: rente op studiefinanciering
2.2. Het verkleinen van de rentesubsidie
2.3. Doelgroep
2.4. Gevolgen voor de student
3. Gevolgen voor de regeldruk en gevolgen voor de privacy
4. Financiële gevolgen
5. Uitvoering
6. Gevolgen voor Caribisch Nederland

1
3
4
4
5
5
7
9
9
11
11

Algemeen
De leden van de VVD-fractie hebben kennisgenomen van de Wijziging van
de Wet Studiefinanciering 2000 in verband met een wijziging van de
rentemaatstaf voor de lening hoger onderwijs. Zij hebben hier nog enkele
vragen over.
De leden van de CDA-fractie hebben kennisgenomen van het wetsvoorstel
inzake de wijziging van de Wet studiefinanciering 2000 in verband met een
wijziging van de rentemaatstaf voor de lening hoger onderwijs. Zij
herkennen in het wetsvoorstel de afspraak uit het regeerakkoord en
hebben nog enkele vragen.

kst-35007-5
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 007, nr. 5

1

De leden van de D66-fractie hebben kennisgenomen van het genoemde
wetsvoorstel en willen de regering nog enkele kritische vragen
voorleggen.
De leden van de GroenLinks-fractie hebben met verbazing het onderhavige wetsvoorstel tot zich genomen. Voor de leden is het onbegrijpelijk
dat de regering besluit slechts enkele jaren na de totstandkoming van het
studievoorschotstelsel de rentevoet te verhogen. Daarnaast constateren
de leden dat de aanvullende beurs stagneert en dat dit kabinet het lage
btw-tarief verhoogt. De financiële barrières voor studenten worden
daarmee steeds groter. Studenten met bescheiden financiële vooruitzichten worden onevenredig geraakt door de wijziging van de rentemaatstaf. Waakzaamheid is geboden dat de gemiddelde studieschuld niet
nodeloos groeit, aldus deze leden.
Naast ongenoegen hebben de leden van deze fractie ook vragen over dit
voorstel.
De leden van de SP-fractie hebben kennisgenomen van de wijziging van
de Wet studiefinanciering 2000 in verband met een wijziging van de
rentemaatstaf voor de lening hoger onderwijs. De leden zijn van mening
dat het verhogen van de rente op studieleningen niet bijdraagt aan het
toegankelijker maken van het hoger onderwijs. Daarnaast vinden de leden
het onverantwoord dat de regering op deze wijze een grote groep jonge
mensen met (nog hogere) schulden belast. Zij hebben hier ook nog
vragen en opmerkingen over.
De leden van de PvdA-fractie hebben met interesse maar ook met
teleurstelling kennisgenomen van het voorliggende wetsvoorstel ter
wijziging van de rentemaatstaf voor een studielening in het hoger
onderwijs. De leden hechten sterk aan een laagdrempelig en toegankelijk
hoger onderwijs voor iedereen. Zij stellen vast dat de regering een jaar na
het afsluiten van haar regeerakkoord nog steeds voornemens is om deze
wijziging door te zetten, ondanks het verzet dat er tegen bestaat onder
studenten en studentenorganisaties. Deze leden vragen zich af waarom
deze regering het jaar niet gebruikt heeft om te luisteren naar de
commentaren en bezwaren tegen dit voornemen en om hiervan af te zien.
De leden zijn van mening dat deze aanpassing in de rentemaatstaf door
de regering onterecht wordt afgedaan als een kleine maatregel voor
studenten maar dat deze maatregel wel de onrust en onzekerheid over het
rentebeleid en de terugbetaling van een studielening vergroot. Een
maatregel naar de opvatting van de leden die botst met het uitgangspunt
dat studenten zeker moeten kunnen zijn van toegankelijk hoger onderwijs
voor iedereen, zonder onwenselijke drempels die het aangaan van een
verantwoorde studielening – en daarmee het volgen van een studie –
bemoeilijken. De leden dringen dan ook aan op heroverweging van de
maatregel die met deze wetgeving mogelijk wordt gemaakt. De leden
hebben aanvullend nog enkele vragen en opmerkingen.
De leden van de ChristenUnie-fractie hebben kennisgenomen van het
wetsvoorstel. Zij hebben hierover nog enkele vragen.
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie hebben met teleurstelling
kennisgenomen van het voorstel om de rente op studieleningen onder het
studievoorschot te baseren op de 10-jaarsrente in plaats van op de
5-jaarsrente. Deze leden hebben hier de nodige kritische vragen en
opmerkingen over.
De leden van de SGP-fractie hebben kennisgenomen van het
wetsvoorstel. Wanneer deze leden het geheel van maatregelen ten
aanzien van de financiële positie van studenten op zich laten inwerken,

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 007, nr. 5

2

krijgen zij de indruk dat sprake is van een ingewikkeld gegoochel
waarmee in ieder geval de studenten niet geholpen zijn. Wat met de ene
hand is gegeven, wordt met de andere hand meteen weer genomen.
De leden van de DENK-fractie hebben het voorstel met gezond
wantrouwen bestudeerd en hebben enkele opmerkingen en vragen.
1. Inleiding
De leden van de VVD-fractie vragen of de regering een cijfermatige
onderbouwing kan geven van de huidige rentesubsidie van de overheid
aan de student en de verwachte rentesubsidie zoals in het voorliggende
wetsvoorstel wordt voorgesteld.
De leden van de D66-fractie vragen de regering of de 10-jaarsrente in het
verleden lager is geweest dan de 5-jaarsrente. Voorts willen deze leden
weten op welke manier de 5-jaarsrente voor een financieel onhoudbaar
stelsel zorgt.
De leden van de GroenLinks-fractie lezen in de memorie van toelichting
dat de regering «de financiële houdbaarheid van het studiefinancieringsstelsel en de overheidsfinanciën in den brede op de lange termijn»
aanhaalt om de wetswijziging te motiveren. Dat roept de vraag op of de
regering kan toelichten hoe de huidige rentemaatstaf het studiefinancieringsstelsel financieel onhoudbaar maakt. Zijn er onafhankelijke partijen
die deze conclusie onderschrijven? Waarin verschillen de kosten van de
huidige rentemaatstaf met de ramingen die werden gemaakt tijdens het
overeenkomen van het stelsel studievoorschotmiddelen, zo vragen de
leden.
Tevens vragen deze leden waarom de toch al krappe portemonnee van
studenten door de regering wordt aangesproken voor «de overheidsfinanciën in den brede op lange termijn». Met belangstelling kijken de
leden uit naar een nadere onderbouwing.
Genoemde leden zijn benieuwd naar de zogenoemde «rentesubsidie».
Volgens de regering is er sprake van een dergelijke subsidie van de
overheid aan de student. De leden zijn benieuwd naar een verdere
onderbouwing: wat is het verschil tussen de kosten die de Staat betaalt op
de kapitaalmarkt om de lening te kunnen verstrekken en het rentepercentage dat (onlangs) afgestudeerden moeten betalen? Wat zijn de
precieze meerkosten die het Rijk maakt bij studentenschulden met de
huidige rentemaatstaf, zo vragen deze leden.
De leden van de SP-fractie stellen vast dat de rentemaatstaf wordt
aangepast vanwege de financiële houdbaarheid van het studiefinancieringsstelsel en de overheidsfinanciën in den brede op de lange termijn. De
leden herkennen dit argument niet uit de discussies bij de invoering van
het leenstelsel, waarbij de nadruk werd gelegd op de financiële voordelen
van het stelsel (extra geld vrijmaken voor onderwijskwaliteit). Zij vragen
of voor de invoering van het schuldenstelsel niet is voorzien dat de
financiële houdbaarheid eventueel onder druk zou kunnen komen te
staan. Was toen al bij de regering bekend dat het mogelijk onhoudbaar
zou zijn? Zo nee, op welk moment is deze realisatie bij de regering
ontstaan? Zo ja, waarom heeft deze informatie de Kamer niet bereikt bij
het debat over de invoering van het leenstelsel?
Voornoemde leden constateren dat de regering met dit wetsvoorstel is
teruggekomen van het voornemen uit het Regeerakkoord om ook de
huidige studenten in het leenstelsel onder de 10-jaarsrente te laten vallen,
zoals ook beschreven onder 2.3 in de memorie van toelichting. Hoewel de
leden hierover verheugd zijn, ontbreekt het aan een motivatie. De leden

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 007, nr. 5

3

horen deze graag, en specifiek of het rechtszekerheidsbeginsel hier een rol
heeft gespeeld.
De leden van de SGP-fractie hebben vragen naar de samenhang tussen de
verschillende besluiten die door de regering ten aanzien van de financiële
positie van studenten zijn genomen, de psychologische effecten op het
gedrag van studenten en de verwachtingen die studenten van de overheid
mogen hebben. Deze leden constateren allereerst dat de regering recent
het verlaagd wettelijk collegegeld heeft ingevoerd in de hoop dat
daardoor de drempel tot het hoger onderwijs verlaagd zou worden. Met
het onderhavige wetsvoorstel wordt echter een nadeel geïntroduceerd dat
dit voordeel grotendeels of meer dan geheel teniet kan doen. Waarom is
de regering niet bang dat het door haar gehoopte positieve effect van het
verlaagde collegegeld hierdoor in een klap verdwenen is, aangezien beide
maatregelen in de beleving van studenten tegen elkaar weggestreept
kunnen worden? Deze leden vragen waarom deze ingewikkelde exercitie
wordt ondernomen wanneer het saldo voor studenten ongeveer nul is. Zij
merken daarbij op dat het verlaagd collegegeld voor instellingen tot meer
complexiteit en risico’s in de uitvoering heeft geleid. Deze leden vragen
hoe deze maatregelen te rijmen zijn met de behoefte aan een stabiele
overheid, in een klimaat waarin toch al zorgen bestaan over de toegankelijkheid van het hoger onderwijs als gevolg van de invoering van het
leenstelsel.
2. Hoofdlijnen van het voorstel
2.1. Algemeen: rente op studiefinanciering
De leden van de D66-fractie hebben nog enkele vragen over de verwachte
effecten van de 10-jaarsrente. Kan de regering in een tabel uitsplitsen wat
de verwachte effecten zijn voor het maandelijkse terug te betalen bedrag
voor verschillende inkomensgroepen bij een lage studieschuld, gemiddelde studieschuld en maximale studieschuld? Heeft de verhoging van de
rentemaatstaf een progressief effect waarbij de hoogste inkomens de
zwaarste lasten dragen, zo vragen deze leden.
Genoemde leden lezen dat bij wijziging van de rentemaatstaf in het jaar
na afstuderen het rentepercentage wordt vastgezet voor 5 jaar op basis
van het rentepercentage van staatsobligaties met een resterende looptijd
van 10 jaar. Wat zijn de gevolgen als het gemiddeld rentepercentage van
de afgelopen 10 jaar over staatsobligaties met een resterende looptijd van
10 jaar als rentemaatstaf wordt genomen in plaats van het rentepercentage op dat moment om te voorkomen dat de percentages sterk
fluctueren, zo vragen deze leden. Zij vragen de regering waarom ervoor is
gekozen om de rente voor 5 jaar vast te zetten terwijl een 10-jaarsrente
wordt gehanteerd.
De leden van de SP-fractie zouden graag een vergelijking zien van de
volgende cijfers van de afgelopen 30 jaar: de rente op 5-jarige staatsobligaties, de rente op 10-jarige staatsobligaties en de rente die de overheid
op de kapitaalmarkt moet betalen voor leningen.
Deze leden vragen de regering of zij op het standpunt staat dat een
rentesubsidie op studieleningen principieel onjuist of onredelijk is.
De leden van de ChristenUnie-fractie hebben begrip voor de voorgestelde
maatregel om de rente op studieleningen te baseren op de 10-jaarsrente
in plaats van de 5-jaarsrente. Deze leden waren geen voorstander van de
invoering van het leenstelsel, maar zij constateren dat studenten onder
het leenstelsel 35 jaar gelegenheid hebben om hun lening terug te
betalen. Zij vragen de regering, inzichtelijk te maken wat de afgelopen
dertig jaar het niveau was van de 5-jaarsrente en de 10-jaarsrente.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 007, nr. 5

4

2.2. Het verkleinen van de rentesubsidie
De leden van de D66-fractie lezen dat er een directe koppeling wordt
gemaakt tussen de studielening van de student en de lening die de Staat
aangaat op de kapitaalmarkt terwijl in de voetnoot staat aangegeven dat
de Staat geen rente betaalt specifiek voor studieleningen maar voor de
totale uitstaande Staatsschuld. Waarom is deze onjuiste koppeling
gemaakt als het belangrijkste argument voor het invoeren van de
10-jaarsrente, houdbaarheid van de overheidsfinanciën is. Deze leden
vragen of de regering het verband tussen de Staatsschuld en de studieleningen nader kan toelichten.
De leden van de SP-fractie willen graag weten wat de inschattingen zijn
van het aantal studenten dat de lening na 35 jaar niet, dan wel niet geheel,
zal hebben afbetaald. Wat zijn de huidige verwachtingen over de aantallen
niet-terugbetalers en de bedragen die daarmee gemoeid zijn tot 2060 en
daarna? In hoeverre is dit een mogelijke bedreiging voor de houdbaarheid
van de overheidsfinanciën?
Deze leden merken op dat de regering zich niet baseert op de kosten voor
het feitelijk afsluiten van staatsleningen om het leenstelsel te bekostigen,
maar op de kosten van de Staatsschuld in het algemeen. De Staatsschuld
is opgebouwd uit verschillende soorten leningen, waaronder 10-jarige
staatsobligaties, maar ook nog langduriger leningen met dus hogere
rente. De leden vragen zich af waarom er niet voor gekozen is specifiek
voor bekostiging van het leenstelsel met 5-jarige staatsobligaties,
waardoor er geen sprake zou zijn van rentesubsidies.
De leden van de DENK-fractie van lezen in de derde voetnoot in de
memorie van toelichting dat de Staat bij het financieren van de Staatschuld geen onderscheid maakt naar schuldsoort, waardoor niet exact kan
worden bepaald wat de rentekosten van de studieschuld zijn voor de
overheid zijn. Voornoemde leden zouden daar graag een toelichting op
willen.
Voorts vragen deze leden zich af of er überhaupt wel gesproken kan
worden van rentesubsidie als niet exact duidelijk is tegen welke rentes de
overheid de kosten voor het verstrekken van studieleningen zelf leent.
Tevens willen deze leden een overzicht van de jaarlijkse gemiddelde
rentepercentages op staatsobligaties in de afgelopen dertig jaar.
2.3. Doelgroep
De leden van de VVD-fractie willen weten of de gewijzigde rentemaatstaf
gaat gelden voor studenten die nu al lenen voor hun bachelor en die na
1 januari 2020 beginnen aan de masterfase van de studie. Of is het zo dat
studenten die al een studielening hebben voor 2020 onder de huidige
rentemaatstaf blijven vallen ongeacht of zij een nieuwe opleiding starten?
Zijn de mogelijke gedragseffecten op mbo-afgestudeerden die vanaf 2020
doorstromen naar het hoger onderwijs en daarmee onder het studievoorschot gaan vallen onderzocht? Waarom gelden er verschillende rentemaatstaven voor een studievoorschot in het hoger onderwijs, het
middelbaar onderwijs en voor het levenlanglerenkrediet? Hoe wordt er
gekeken naar een student die onder verschillende maatstaven valt,
bijvoorbeeld omdat hij of zij vanuit het mbo is doorgestroomd naar het
hoger onderwijs, als het gaat om de verschillende rentemaatstaven en de
effecten op zijn of haar terugbetalingsverplichting?
De leden van de SP-fractie constateren dat een mbo-student met een
studieschuld die vanaf 2020 hoger onderwijs volgt, onder het nieuwe
stelsel zal gaan vallen. Is het correct dat in dit geval ook de opgebouwde
schuld in de mbo-periode zal overgaan naar de nieuwe voorwaarden? Zo

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 007, nr. 5

5

ja, is hier dan niet sprake van veranderende voorwaarden, omdat de
mbo-schuld is aangegaan onder de voorwaarden van de 3 tot
5-jaarsrente. De leden menen dat er in dat geval sprake is van schending
van het rechtszekerheidsbeginsel, en wijzen ten overvloede in dit kader op
uitspraken hierover van de Hoge Raad in het kader van de Harmonisatiewet (1986). De leden zien graag een reactie op het argument dat het
rechtszekerheidsbeginsel wordt aangetast met dit wetsvoorstel.
Deze leden vragen met het oog op de positie van mbo-studenten die
doorstromen om een nadere toelichting op de volgende zin uit de
memorie van toelichting: «Bij doorstuderen na het mbo werkt het immers
zo dat ook de lening die tijdens de mbo-opleiding is aangegaan, wordt
overgezet naar de ho-leenvoorwaarden.» Op welke wijze veranderen in de
huidige situatie de voorwaarden op leningen aangegaan door mbo’ers
wanneer zij doorstromen naar het hbo?
Voornoemde leden wijzen erop dat wanneer een mbo’er met een schuld
een hogere rente moet betalen over deze schuld wanneer hij of zij
doorstroomt naar het hbo, dit feitelijke neerkomt op een extra negatieve
financiële prikkel tegen doorstromen, wat vervolgonderwijs zal ontmoedigen. De al opgebouwde schuld wordt immers feitelijk groter, nog voor
het eerste college is gevolgd. Is dit billijk te noemen? De leden horen
graag de reactie van de regering hierop. De leden wijzen erop dat het
leenstelsel sowieso al lijkt te hebben geleid tot een verslechtering van de
doorstroming van mbo naar hbo. De leden vragen in het verlengde
hiervan of het niet tegenstrijdig is dat het kabinet aan de ene kant
verschillende maatregelen neemt om doorstroming van mbo naar hbo te
bevorderen, maar aan de andere kant doorstroming onaantrekkelijker
maakt voor (lenende) mbo-studenten die willen doorstromen.
De leden van de ChristenUnie-fractie vinden het een goede zaak dat de
voorgestelde maatregel alleen gaat gelden voor nieuwe studenten die na
de beoogde inwerkingtreding beginnen met een opleiding. Deze leden
vragen hoe de regering gaat zorgen voor goede voorlichting over de
wijzigingen, zodat duidelijk is voor wie de maatregel wel en niet gaat
gelden.
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie stellen dat studeren voor
iedereen betaalbaar moet zijn. Daarom willen zij onder meer dat het
leenstelsel wordt afgeschaft, de basisbeurs terugkeert en het collegegeld
flink wordt verlaagd. Het is tijd om afscheid te nemen van het doorgeschoten marktdenken in het hoger onderwijs, aldus deze leden. Zij
constateren dat de regering de toegankelijkheid van het hoger onderwijs
klaarblijkelijk niet voorop heeft staan in haar afwegingskader. Studeren
wordt door dit voorstel van de regering minder aantrekkelijk, zeker voor
mensen met een beperkt budget. Studenten zullen door de voorgestelde
wetswijziging nog verder worden opgejaagd tijdens hun opleiding. Het
verhogen van de rentemaatstaf op studieleningen staat bovendien in
schril contrast met het aanpakken van de schuldenproblematiek.
Deze leden vragen de regering of zij erkent dat de voorgestelde wetswijziging het hoger onderwijs wederom een stuk onaantrekkelijker zal
maken. Zo nee, waarom niet? Erkent de regering dat de voorgestelde
wetswijziging, vanuit het oogpunt van een zo aantrekkelijk mogelijk hoger
onderwijs, niet valt uit te leggen? Zo nee, waarom niet? Erkent de regering
dat de voorgestelde wetswijziging studenten nog verder zal opjagen in het
zo snel mogelijk afstuderen? Zo nee, waarom niet? Erkent de regering dat
de weg naar een schuldenvrije samenleving niet gebaat is bij het
verhogen van de rentemaatstaf voor studieleningen? Zo nee, waarom
niet? Erkent de regering dat met de voorgestelde wetswijziging de
verlaging van het collegegeld voor bepaalde groepen studenten de facto
door studenten zelf wordt betaald? Zo nee, waarom niet, zo vragen
voornoemde leden.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 007, nr. 5

6

2.4. Gevolgen voor de student
De leden van de VVD-fractie vragen de regering hoeveel mensen naar
verwachting onvoldoende draagkracht zullen hebben door de verhoging
van de rentemaatstaf om volledig aan de terugbetalingsverplichting
binnen de grenzen van het sociale leenstelsel kunnen voldoen, bijvoorbeeld voor het jaar 2060. Hhoe hoog zou dat aantal zijn als de huidige
rentemaatstaf gehandhaafd bleef, zo vragen voornoemde leden.
De leden van de CDA-fractie vragen de regering, wat de huidige gebruikelijke kanalen zijn via welke studenten kennis kunnen nemen van de hoogte
van de rente. Zou het volgens de regering wenselijk zijn om meer
informatie aan te bieden over hoe het werkt met rente en de rentestanden
van de afgelopen tien jaar, aan studenten die nog moeten beginnen met
lenen of die momenteel lenen? Dit om een indicatie te geven van de
renteontwikkeling en wat dit op termijn voor studenten betekent, zo
stellen deze leden.
De leden van de D66-fractie lezen dat het onbekend is wat het verschil is
met het huidig terug te betalen bedrag omdat het afhangt van onbekende
rentes in toekomst. Kan de regering diverse scenario’s schetsen voor de
maandlasten bij 5-jaarsrente en de 10-jaarsrente in geval van verschillende hoogtes van rente, zo vragen deze leden.
De leden van de GroenLinks-fractie hebben vragen over de financiële
implicaties voor afgestudeerden met volledige draagkracht. De leden
merken op dat de memorie van toelichting slechts met één voorbeeld
toelicht wat de hogere rente voor afgestudeerden kan betekenen. Daarom
vragen de leden zich af: hoeveel gaat de eerste lichting studenten (vanaf
2020) die te maken krijgt met deze nieuwe rentemaatstaf extra betalen
volgens de ramingen? De leden zijn benieuwd naar verschillende
ramingen over studieschulden van 15.000 euro, 24.000 euro, en 35.000
euro bij studenten met volledige draagkracht. De leden zijn zich er terdege
van bewust dat dit ramingen zijn vanwege de koppeling van de rentemaatstaf met de rente op staatsobligaties.
De leden van de SP-fractie wijzen erop dat een algemene consequentie is
dat jongeren uit minder draagkrachtige families, voor zover zij niet in
aanmerking komen voor een aanvullende beurs, meer zullen (moeten)
lenen dan hun welgestelde leeftijdsgenoten. Een renteverhoging zal deze
groepen dan ook bovenproportioneel raken. Erkent de regering dat dit
feitelijk een denivellerende maatregel is? De gemiddelde studieschuld (nu
21.000 euro) zal door de samengestelde rente met ongeveer 5.000 euro
groeien. Vindt de regering dit niet een onacceptabel hoog bedrag, zelfs
wanneer de betaling wordt gespreid over 35 jaar? Wanneer we ervan
uitgaan dat de lagere inkomens meer zullen lenen zal dit bedrag nog
substantieel stijgen. Ziet de regering hier, met voornoemde leden, niet
een duidelijke verslechtering van de toegankelijkheid van het hoger
onderwijs, specifiek voor lagere inkomens of jongeren uit groepen met
bovengemiddelde leenangst, bijvoorbeeld wanneer ze eerstegeneratiestudenten zijn? Ondermijnt de regering hiermee niet al haar andere
pogingen om de toegankelijkheid in het hoger onderwijs juist te
vergroten?
Voornoemde leden wijzen op het onlangs door het Interstedelijk Studentenoverleg (ISO) gepubliceerde onderzoek naar studieschulden en
hypotheken1. Het te betalen maandbedrag blijkt een serieuze hindernis
voor het verkrijgen van een hypotheek op een toch al overspannen
1

«Hypotheek en Studieschuld – De invloed van een studieschuld op de hoogte van een
hypotheek», Interstedelijk Studentenoverleg, augustus 2018.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 007, nr. 5

7

huizenmarkt. Omdat een renteverhoging per definitie zal leiden tot een
hoger maandbedrag ligt het voor de hand dat dit probleem erger zal
worden. De Minister heeft op vragen van de leden Ronnes en Van der
Molen geantwoord2, geen aanleiding te zien aanvullende maatregelen te
treffen. Erkent de regering dat het probleem met de renteverhoging erger
zal worden? Wat zal de maandlast waarbij zijn met de hypotheek rekening
gehouden moeten worden, wanneer wordt uitgegaan van de hogere
gemiddelde studieschuld onder de 10-jaarsrente? Is het waar dat deze nog
hoger is dan die onder het oude stelsel van vóór het leenstelsel, waarbij
de gemiddelde schuld lager is maar met een hogere wegingsfactor wordt
gerekend? En zo ja, ligt het dan niet voor de hand dat de door het ISO
geconstateerde problematiek onder de 10-jaarsrente erger zal worden en
de positie van afgestudeerden op de woningmarkt onder de 10-jaarsrente
dus verder zal verslechteren?
De leden wijzen op het onderzoek naar gezondheidsrisico’s onder
jongeren van het RIVM, waarbij het RIVM onder de oorzaken van
psychologische klachten onder jongeren de financiële situatie van
jongeren en daarbij specifiek de invoering van het leenstelsel noemt. In
haar antwoord3 op schriftelijke vragen van het lid Futselaar ontkent de
Minister dit verband. De leden constateren dat ook in dit wetsvoorstel
geen aandacht wordt besteed aan de mogelijke gevolgen voor het welzijn
van jongeren en gaan ervan uit dat de Minister volhardt in haar eerdere
standpunt. De leden horen graag welke onderzoeken de regering heeft die
de conclusies van het RIVM op dit gebied ondergraven.
Deze leden wijzen erop dat de rente de afgelopen decennia behoorlijk
heeft gefluctueerd. Op dit moment is de rente historisch laag maar het ligt
voor de hand dat dit niet zo zal blijven. De leden maken zich zorgen of
studenten die nu en in de nabije toekomst studieleningen afsluiten zich dit
wel geheel realiseren. De leden vragen zich af of het in dit verband niet
logisch was geweest een maximum rentepercentage in te bouwen, om te
voorkomen dat de samengestelde rente op termijn leidt tot nog veel
hogere schulden dan studenten verwachten bij aanvang.
De leden van de PvdA-fractie wijzen nogmaals op de «sigaar uit eigen
doos» waarvan hier sprake is richting studenten die in aanmerking komen
voor de halvering van het collegegeld, zeker omdat de kosten van deze
rentemaatregel het financiële voordeel hiervan weer ongedaan maken.
Kan de regering aangeven waarom zij er voor kiest om met de ene hand
een korting op het eerstejaars collegegeld te bieden en met de andere
hand studenten ongeveer 12 euro per maand extra aan rente te gaan
doorberekenen, voor de duur van de gehele leningstermijn? Is de regering
het met de leden eens dat zij hiermee de gegeven korting van 1.000 euro
op het collegegeld na circa zeven jaar terugbetalen weer ongedaan heeft
gemaakt voor de student?
Deze leden vragen of de regering nogmaals kan toelichten waarom zij de
eerder door de leden gelegde koppeling tussen de korting op het
eerstejaars collegegeld en de invoering van de 10-jaarsrente ontkent,
aangezien de rentemaatregel een effect kan hebben op vertrouwen, zeker
ook omdat de collegegeldkorting eenmalig is en de verhoging van de
rente op de studieschuld een structureel karakter kent over vele jaren van
terugbetalen. Is de regering het met de leden eens dat een bedrag van
1.000 euro eenmalig wel degelijk vergelijkbaar is met een renteverhoging
van gemiddeld 144 euro per jaar, met een maximum terugbetaaltermijn
van 35 jaar voor de studielening?
De leden van de ChristenUnie-fractie vinden het van groot belang dat
problematische schulden bij studenten en afgestudeerden worden
2
3

Kamerstuk 32 847, nr. 243.
Aanh. Hand. II, 2017–2018, nr. 3163.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 007, nr. 5

8

voorkomen. Ook al is de voorgestelde maatregel begrijpelijk en ook al zijn
er gunstige voorwaarden voor het terugbetalen van studieleningen, deze
leden zien het risico dat studieschulden lang impact zullen hebben op het
leven van jongeren. Genoemde leden vragen de visie van de regering ten
aanzien van dit risico. Ook vragen zij de regering om in de brede
schuldenaanpak expliciet aandacht te besteden aan studenten, en om
studentenorganisaties te betrekken bij de uitwerking van de brede
schuldenaanpak. Kan de regering toelichten of en hoe zij dit gaat doen?
Deze leden vinden het van groot belang dat gemonitord wordt wat het
effect van de voorgestelde maatregel is. Zo zouden zij willen weten of de
hoogte van de studieleningen verandert, of de hogere rente jongeren
ervan weerhoudt om te gaan studeren en of het meespeelt in de overwegingen van studenten om extracurriculaire activiteiten te ondernemen,
aangezien de druk om snel af te studeren mogelijk toeneemt door de
hogere rente. Voornoemde leden vragen of de regering bereid is om dit
nauwkeurig te monitoren en de Kamer hierover geregeld te rapporteren.
De leden van de DENK-fractie zouden graag wat meer voorbeelden zien
om de gevolgen voor de studenten in kaart te brengen, en willen graag,
analoog aan het voorbeeld dat in deze paragraaf van de memorie van
toelichting wordt gegeven, een doorberekening van de verschillen in het
maandbedrag bij een schuld van 10.000 euro, van 20.000 euro, van 21.000
euro, van 30.000 euro, van 40.000 euro, van 50.000 euro en van 60.000
euro, waarbij voor elk van deze bedragen de verschillen worden getoond
zoals deze er zouden zijn bij de gemiddelde rentes zoals deze er waren in
de jaren 2008–2017, 1998–2007, 1988–1997 en 1978–1987.
3. Gevolgen voor de regeldruk en gevolgen voor de privacy
De leden van de SP-fractie constateren dat de regering meldt dat het
wetsvoorstel geen consequenties heeft voor privacy van studenten. Dit is
feitelijk correct. De leden constateren echter eveneens dat DUO op
1 oktober j.l. in een rondetafelgesprek in de Tweede Kamer over de
«Overheid als schuldeiser» heeft ingebracht de huidige privacywetgeving
als een knelpunt te zien voor een effectieve schuldenaanpak. De leden
constateren tot hun verwondering dat er in een voorstel dat effectief
studieschulden zal verhogen, geen aandacht is voor de schuldenproblematiek onder jongeren. De leden verzoeken de regering verder in te gaan
op dit voorstel in het kader van de schuldenproblematiek onder jongeren
en daarbij ook aandacht te besteden aan toekomstige mogelijke aanvullende maatregelen op het gebied van privacy.
4. Financiële gevolgen
De leden van de VVD-fractie lezen dat de regering verwacht dat het
voorliggende wetsvoorstel leidt tot structureel 36 miljoen euro aan
kwijtscheldingen. Zij vragen de regering hoe hoog de gemiddelde
kwijtschelding is per student.
De leden van de CDA-fractie horen graag, met welk percentage
niet-betalers de regering rekening heeft gehouden en hoe dit in de
begroting tot uiting komt. Deze leden vragen hoe eventuele tegenvallers
bij het terugbetalen moeten worden opgevangen op de begroting.
De leden van de D66-fractie vragen de regering om nader toe te lichten
hoe ze tot de opbrengsten van 226 miljoen euro zijn gekomen, aangezien
onduidelijk is hoe hoog de rente in de toekomst is en hoeveel mensen in
aanmerking komen voor een hogere kwijtschelding. Hoeveel mensen
gaan naar verwachting gebruik maken van de draagkrachtregeling,
waarbij ze niet hoeven af te lossen aangezien ze het minimumloon

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 007, nr. 5

9

verdienen of de restschuld na 35 jaar wordt kwijtgescholden? Deze leden
vragen de regering met welke inkomensgroepen zij rekening houdt, die
gebruik gaan maken van deze draagvlakregeling. Kan de regering nader
toelichten hoe ze tot de geraamde extra kwijtschelding van 36 miljoen
euro is gekomen, zo vragen deze leden. Voorts vragen deze leden of het te
verwachten is dat de 10-jaarsrente als effect heeft dat mensen eerder hun
totale restschuld terugbetalen en wat hiervan de financiële gevolgen zijn.
Kan de regering in een reeks tot 2040 nader toelichten wat de financiële
gevolgen zijn, zo vragen deze leden.
De leden van de GroenLinks-fractie lezen dat deze wetswijziging in 2060
structureel 226 miljoen euro moet opleveren. De totale opbrengsten in
eerdere jaartallen ontbreken. Deze leden vragen de regering daarom, wat
de geraamde opbrengsten zijn van de gewijzigde rentemaatstaf in 2025,
2030, 2035, 2040, 2045, 2050.
De leden van de SP-fractie verbazen zich erover dat de regering zo actief
stuurt op de overheidsfinanciën in het jaar 2060, en wijzen erop dat een
vergelijkbare maatregel om onze huidige financiën houdbaar te maken in
het jaar 1976 zou moeten zijn genomen, midden in de koude oorlog,
tussen twee oliecrises in, ver vóór de uitvinding van het internet en
überhaupt vóór het bestaan van de basisbeurs. In dit kader vragen de
leden zich af hoeveel praktische waarde de inschatting van overheidsfinanciën zo ver in de toekomst heeft en in hoeverre hier sprake is van een
gelegenheidsargument.
Deze leden vragen zich af waar het bedrag van 226 miljoen euro vandaan
komt. Zij constateren dat dit bedrag ook in het regeerakkoord stond,
terwijl er daar nog van werd uitgegaan dat ook de eerstegeneratieleenstelselstudenten onder de 10-jaarsrente zouden vallen. Het bedrag
van 226 miljoen euro is in het wetsvoorstel echter onveranderd, terwijl
toch verwacht zou moeten worden dat het financiële consequenties heeft
dat deze groep (gelukkig) wordt uitgesloten. Graag zouden de leden
inzicht krijgen in de ramingen, berekeningen en voorspellingen van dit
bedrag. De leden willen graag per jaar tot 2060 zien wat de verwachting is
dat de renteverhoging moet gaan opleveren voor de overheidsfinanciën.
Genoemde leden constateren dat de regering voor de berekening van de
consequenties van de renteverhoging van het volgende uitgaat: «Op basis
van de gemiddelde rentes in de afgelopen tien jaren was de 10-jaarsrente
0,78 procentpunt hoger dan de 5-jaarsrente en zal het maandelijks terug te
betalen bedrag ongeveer 18% hoger zijn voor studenten met volledige
draagkracht.» In hoeverre is het gebruik van de gemiddelde rentes van de
afgelopen 10 jaar (met daarin een periode van historisch lage rente)
representatief wanneer deze wordt vergeleken met eerdere decennia? Hoe
zinvol is deze vergelijking voor een maatregel gericht op financiële
houdbaarheid in 2060?
De extra middelen voor kwaliteitsverbetering in het hoger onderwijs die
vrijkomen door de invoering van het leenstelsel zijn vanaf volgend jaar
oplopend beschikbaar. Dit was een van de argumenten voor invoering van
het leenstelsel. De afgelopen jaren is de financiële situatie in het hoger
onderwijs echter veranderd. Na de al aanwezige doelmatigheidskorting bij
aanvang van dit kabinet, de extra korting op de lumpsum in de laatste
Miljoenennota en de extra korting die nog in de Voorjaarsnota moet
worden opgelost is het maar de vraag in hoeverre de middelen daadwerkelijk kunnen worden ingezet voor een verbetering van de kwaliteit van
het hoger onderwijs. Nu de onderwijsinstellingen geconfronteerd worden
met aanmerkelijk grotere studentenaantallen dan door het ministerie
voorzien, lijkt het waarschijnlijk dat middelen vooral ingezet moeten
worden om een verlaging van onderwijskwaliteit door deze grote
aantallen te beperken. De leden maken zich zorgen over deze tendens en
vragen zich af of de regering deze ook ziet. In dat kader vragen de leden of

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 007, nr. 5

10

een renteverhoging op het leenstelsel redelijk genoemd kan worden, in
een tijd waarin de kwaliteitsverbeteringen die beloofd waren in ruil voor
het leenstelsel zwaar onder druk staan.
De leden van de SGP-fractie vragen de regering om een reactie op het
commentaar van experts4 dat de gekozen 10-jaars rente van 2,56 procent
in verband met de economische crisis historisch gezien atypisch is en dat
een rente van 4 procent historisch gezien niet ongebruikelijk is. Bij een
rente van 4 procent is het rentebedrag over de gehele looptijd 9.000 euro
hoger dan in de toelichting en zelfs hoger dan de gemiddelde studielening. Zij vragen of de regering zulke bedragen wenselijk vindt. Waarom
is niet gezocht naar een evenwichtiger norm dan de rente over de
afgelopen tien jaar, zo vragen zij.
5. Uitvoering
De leden van de CDA-fractie vragen, wat het bedrag is dat uitstaat bij
buitenlandse (EU) studenten? Bij hoeveel studenten staat dit bedrag uit?
Zij willen weten of de Minister schulden kan innen van studenten die in
Nederland gestudeerd hebben en hier geld hebben geleend voor hun
studie. Hoe werkt dit, wat is de stand van zaken qua inning en zijn er
complicaties bij inning bij debiteuren in het buitenland? Zo ja, wat kan de
Minister, al dan niet in Europees verband, er aan doen om dit te verbeteren, zo vragen voornoemde leden. Hoe wordt in de begroting omgegaan
met afboeking op uitstaande buitenlandse schulden? Hoe onderhoudt
DUO het contact met deze oud-studenten? Hebben deze oud-studenten
DigiD? Vraagt DUO een buitenlands adres bijvoorbeeld bij de aanvraag, zo
vragen de voornoemde leden.
De leden van de SP-fractie stellen dat de voorgestelde aanpassing van de
rente betekent dat DUO langdurig een dubbele boekhouding zal moeten
bijhouden, voor studenten in het huidige stelsel onder een 5-jaarsrente en
de toekomstige studenten die onder het nieuwe stelsel gaan vallen (en
bovendien nog geruime tijd een groep die onder het oude prestatiebeursregime valt). Deze leden vragen de regering of DUO is ingesteld op deze
administratie, gezien de capaciteit en ICT-problematiek de afgelopen tijd.
Zij merken op dat het voorstel geen raming van invoeringskosten bevat.
Wat zijn de ingeschatte kosten voor DUO voor het invoeren van de
10-jaarsrenteleningen, zo willen deze leden weten.
6. Gevolgen voor Caribisch Nederland
De leden van de CDA-fractie vragen de regering, wat momenteel de
rentemaatstaf voor de Wet studiefinanciering BES is en hoeveel tijd deze
studenten hebben om hun schuld af te lossen.
De voorzitter van de commissie,
Tellegen
De adjunct-griffier van de commissie,
Alberts

4

https://www.businessinsider.nl/deze-grafiek-laat-zien-dat-hogere-rente-op-je-studieschuld-veelpijn-kan-doen-als-we-terugkeren-naar-de-normale-wereld-van-voor-2009/.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2018–2019, 35 007, nr. 5

11