Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2009–2010

31 101

Beleidsdoorlichting Justitie

Nr. 8

BRIEF VAN DE MINISTER VAN JUSTITIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 28 juni 2010
Hierbij stuur ik u de beleidsdoorlichting jeugdsancties over de periode
2004 t/m 20091 In deze brief ga ik achtereenvolgens in op het proces, de
onderzoeksvraag, de belangrijkste bevindingen en ontwikkelingen
alsmede de leerpunten.
Proces
In de Regeling periodiek evaluatieonderzoek en beleidsinformatie 20062
staan de spelregels voor een beleidsdoorlichting. Aan de hand van tien
standaardvragen wordt een beleidsterrein doorgelicht. Bij een beleidsdoorlichting wordt ervan uitgegaan dat het beleid geïmplementeerd is.
Het instrument «beleidsdoorlichting» wordt zelf ook geëvalueerd. De
minister van Financiën heeft uw Kamer daarover op 18 december 2008
geïnformeerd.3 Bij de beleidsdoorlichting jeugdsancties is rekening
gehouden met deze tussentijdse evaluatie van het instrument. De
beleidsdoorlichting is in nauwe samenwerking met de organisaties in de
jeugdstrafrechtketen en het ministerie van Financiën tot stand gekomen.
Het WODC heeft als onafhankelijke deskundige de kwaliteit van de
beleidsdoorlichting bewaakt.

1
Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt van de Tweede Kamer der StatenGeneraal.
2
Stc. 28 april 2006, nr. 83, pag. 14.
3
Tweede Kamer 2008–2009, 31 308, nr. 5.

In 2006 is besloten uw Kamer in 2010 de beleidsdoorlichting van het
jeugdsanctiebeleid toe te sturen. Dat is in de Justitiebegrotingen van 2007
en volgende jaren ook vermeld. Hoewel deze beleidsdoorlichting reeds
een periode van zes jaren beslaat, wordt opgemerkt dat nog niet alle
beleidsmaatregelen volledig geïmplementeerd zijn. Dit zou een argument
kunnen zijn om nog meer tijd voor de beleidsdoorlichting uit te trekken,
maar daar is niet voor gekozen. Het jeugdsanctiebeleid is een complex
beleidsterrein dat steeds moet inspelen op nieuwe ontwikkelingen.
Hierdoor is achteraf een zuivere meting van beleidsmaatregelen niet te
geven.
De beleidsdoorlichting jeugdsancties biedt een overzicht van de beleidsmaatregelen die de afgelopen zes jaren zijn getroffen, de beleidstheorieën
die daaraan ten grondslag liggen en de effecten van het beleid. Inzichtelijk

kst-31101-8
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2010

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 31 101, nr. 8

1

wordt gemaakt dat veel factoren van invloed zijn op het beleid. Tevens
biedt de beleidsdoorlichting inzicht in de efficiency van het gevoerde
beleid. Van de ervaringen is ook geleerd. Op de belangrijkste leerpunten
ga ik in deze brief in.
Onderzoeksvraag
De aanpak van jeugdcriminaliteit is een politieke prioriteit van het in 2007
aangetreden, thans demissionaire kabinet. Jeugdsancties zijn een
instrument om te reageren op jeugdcriminaliteit, maar zeker niet het
enige. Daarnaast wordt op preventie en nazorg ingezet. Het kabinet heeft
zich tot doel gesteld een daling van de criminaliteit met 25% en een
vermindering van de recidive met 10%-punt in 2010 ten opzichte van 2002.
Justitie werkt met andere departementen, overheden en ketenpartners
samen om deze doelstellingen te realiseren. Jeugdsancties onderscheiden
zich van de sancties voor volwassenen in een pedagogische benadering:
de jeugdsanctie moet bijdragen aan de opvoeding van de jeugdige. Dit
uitgangspunt is in overeenstemming met het Internationale Verdrag
inzake de rechten van het kind (IVRK). Vanzelfsprekend moeten sancties
voldoen aan internationale standaarden en op een adequate wijze ten
uitvoer worden gelegd. Daarvan is sprake als de sanctie snel, volledig en
veilig ten uitvoer wordt gelegd. De beleidsdoorlichting is in die context
uitgevoerd.
De onderzoeksvraag luidde:
Het beleid heeft betrekking op de effectieve en efficiënte tenuitvoerlegging van justitiële straffen en maatregelen bij jeugdigen. Van een
effectieve tenuitvoerlegging is sprake als de beoogde doelen van die
straffen en maatregelen worden behaald, waarbij het pedagogische
doel voorop staat. Van een efficiënte tenuitvoerlegging is sprake als
deze resultaten ook tegen redelijke kosten en binnen een redelijke
termijn worden behaald. Worden deze doelstellingen naar behoren
gerealiseerd?
Bevindingen en ontwikkelingen
Hoewel de criminaliteit onder jeugdigen een belangrijk maatschappelijk
probleem is, is in de meeste gevallen sprake van grensverkennend en
daarmee ook grensoverschrijdend gedrag waar de jeugdige enige tijd
later overheen groeit. Vanwege maatschappelijke schade, overlast en – bij
de ernstigste delicten – de geschokte rechtsorde is een krachtige aanpak
van jeugdcriminaliteit op zijn plaats. Deze noties hebben een rol gespeeld
bij de beleidskeuzes.
De afgelopen jaren is een meersporenbeleid gevoerd bij de verbetering
van het jeugdsanctiebeleid. Daarbij is geïnvesteerd in:
1. het systeem
2. kennisgestuurd beleid
3. kwaliteitsverbetering van de uitvoering
Ad 1.
De prioriteit is gelegd bij de sancties voor jongeren bij wie sprake is van
zwaardere problematiek. Het gaat om jeugdigen bij wie een verhoogd
risico bestaat dat zij afglijden naar (ernstige) criminaliteit. Kennis van
criminogene en beschermende factoren en van de effectiviteit van
interventies heeft geleid tot een verandering van focus van strafbaar feit
naar een persoonsgerichte aanpak. Deze benadering biedt de meeste kans
op succes tegen terugval, omdat gericht de risico’s worden aangepakt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 31 101, nr. 8

2

Het jeugdsanctiearsenaal is met de Wet gedragsbeïnvloeding jeugdigen
uitgebreid. Daarbij is tevens de mogelijkheid geboden om alle jeugdsancties te combineren. Hiermee heeft de rechter maximale mogelijkheden om in het individuele geval een passende sanctie op te leggen.
Voorts is ingezet op versterking van de samenwerking van de organisaties
in de jeugdstrafrechtsketen. Het doel is de informatie over een jeugdige te
delen en een goed afgestemde, gezamenlijke aanpak en naadloze
overdracht van zijn begeleiding te realiseren. De afstemmingsstructuren
in de verschillende stadia van het strafrechtproces zijn substantieel
verbeterd. Ik wijs op de landelijke invoering van het Justitieel Casus
Overleg (JCO), van het Veiligheidshuis en ook van het Netwerk- en
Trajectberaad, waarbij afspraken worden gemaakt tussen de ketenpartners
over de aanpak van de jongere na zijn verblijf in een justitiële jeugdinrichting. Nazorg na vrijheidsbeneming is een speerpunt van beleid
geworden.
Er is veel geïnvesteerd in toereikende capaciteit van alle sanctiemodaliteiten, zodat sancties snel en volledig ten uitvoer worden gelegd.
Achterstanden in vervangende jeugddetentie zijn weggewerkt. Via pilots
zijn nieuwe aanpakken beproefd. Dat was nodig in het licht van zowel
eerdere budgettaire taakstellingen als van verdere ontwikkeling van
deskundigheid. Succesvolle experimenten zijn verder geïmplementeerd,
tegenvallende resultaten waren aanleiding voor beëindiging.1 Het besluit
tot overheveling van de civielrechtelijk geplaatste jeugdigen vanuit de
justitiële jeugdinrichtingen naar gesloten jeugdzorginstellingen is van
grote invloed geweest op de ontwikkeling van de justitiële jeugdinrichtingen. De beperking van de doelgroep tot strafrechtelijke geplaatste
jeugdigen heeft ertoe bijdragen dat bij de tenuitvoerlegging van de
sanctie meer aandacht wordt besteed aan het delict dat aanleiding was
voor de vrijheidsbeneming en de criminogene factoren. Daarnaast leidt de
afsplitsing van de civielrechtelijk geplaatste jeugdigen tot een aanmerkelijk kleinere capaciteitsbehoefte aan plaatsen in de justitiële jeugdinrichtingen. Inmiddels zijn vanwege de leegstand bij de justitiële jeugdinrichtingen en capaciteitskrapte bij de gesloten jeugdzorg twee inrichtingen
met in totaal 151 plaatsen tijdelijk voor de duur van één respectievelijk
twee jaren overgedragen aan de minister voor Jeugd en Gezin als
instelling voor gesloten jeugdzorg. Het probleem van de overcapaciteit is
hiermee nog niet opgelost. Ik heb uw Kamer hierover laatstelijk geïnformeerd bij brief van 29 april 2010.
Eerder in deze brief is aangegeven dat er is ingezet op de samenwerking
tussen de ketenpartners. Dit draagt bij aan een snellere en betere
sanctionering. De doorlooptijden zijn ook daadwerkelijk bekort. Het aantal
succesvol afgeronde taakstraffen is ruim boven de 80% en van de
Halt-afdoeningen zelfs boven de 90%. Het in 2007 ingestelde, verscherpte
toezicht op de justitiële jeugdinrichtingen is in 2009 opgeheven. Vrijwel
alle justitiële jeugdinrichtingen hebben inmiddels van de gezamenlijke
inspecties de kwalificatie «laag risico» gekregen. Eén inrichting heeft nog
de kwalificatie «matig risico».
De organisatie om de sanctie snel, volledig, veilig en pedagogisch ten
uitvoer te kunnen leggen is verbeterd. Daarmee zijn deze belangrijke
doelen van het jeugdsanctiebeleid gerealiseerd.

1

De invoering van de netwerk- en trajectberaden ten behoeve van een sluitende begeleiding en nazorg voor de jeugdige is als succes
te benoemen. Een tegenvallend resultaat was
het experiment van het meerpersoons
kamergebruik.

Ondanks deze verbeteringen moeten we kritisch naar het systeem blijven
kijken. Zo zijn er veel actoren betrokken bij de jeugdzorg wat bijvoorbeeld
consequenties kan hebben voor de jeugdreclassering die bij Bureau
Jeugdzorg is gepositioneerd en deel uitmaakt van de jeugdstrafrechtketen. Het Kabinet heeft bij haar aantreden besloten in deze Kabinetsperiode geen ingrijpende stelselwijzigingen door te voeren in de jeugdzorg

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 31 101, nr. 8

3

(de Wet op de jeugdzorg is op 1 januari 2005 in werking getreden), de
prioriteit te leggen bij verbetering van de uitvoering en de evaluatie van
de Wet op de jeugdzorg af te wachten. Om die reden is in de beleidsdoorlichting afgezien van een doorlichting van het beleggen van de functionaliteiten en ophanging van organisaties in de jeugdstrafrechtketen.
Op 9 april 2010 heeft uw Kamer de Kabinetsvisie op de jeugdzorg in het
licht van de evaluatie van de wet ontvangen1. Geconstateerd is dat de
jeugdzorg versnipperd is doordat daarin veel partijen acteren. Voorts wijs
ik op het rapport van de Inspectie Jeugdzorg «De lokale aanpak en
preventie van recidive» van maart 2010 waarin de lokale aanpak bij vier
gemeenten is onderzocht. De Inspectie constateert dat recidive geen
speerpunt blijkt te zijn in gemeentelijk beleid en aanpak, dat professionals
daar onvoldoende gebruik maken van elkaars kennis en aanbod, dat
nazorg geen structurele plaats in de lokale aanpak heeft en dat een aanpak
nauwelijks geëvalueerd wordt. De gemeenten hebben aangegeven niet
alle door de Inspectie gesignaleerde problemen zelf te kunnen aanpakken
en oplossen en dat de hulp en ondersteuning van het Rijk en de provincie
daarbij nodig zijn. Deze ontwikkelingen binnen de jeugdzorg zijn ook van
invloed op het functioneren van de jeugdstrafrechtsketen.
Vanuit mijn ministerie is voorts begonnen met verbetering van het
toezicht en van optimalisering van de voorwaardelijke sancties, waarin de
jeugdreclassering een belangrijke rol vervult. Op dit moment draait een
pilot in arrondissement Breda waarin het werkproces en informatieuitwisseling tussen betrokken ketenpartners in een betere vorm wordt
uitgeprobeerd. Resultaten van deze pilot zullen worden gemeten. Ook een
verbeterd toezicht door de jeugdreclassering zal bijdragen aan vergroting
van de effectiviteit van het jeugdsanctiebeleid.
Ad 2.
De afgelopen jaren is steeds meer oog gekomen voor de persoon van de
jeugdige delinquent en de aanpak van de achterliggende oorzaken van het
delictgedrag. Daarbij is ook gebruik gemaakt van de kennis uit internationaal onderzoek, zoals de What Works benadering.
Verbetering in het bepalen van de achterliggende problematiek krijgt
vorm door de ontwikkeling en inzet van de het landelijk (risicotaxatie)instrumentarium jeugdstrafrechtketen en de oprichting van het Forensisch
Consortium Adolescenten.
Jeugdigen bij wie sprake is van zwaardere problematiek komen in
aanmerking voor leerstraffen, maatregel hulp en steun, individuele
trajectbegeleiding, een gedragsmaatregel, een pij-maatregel en jeugddetentie. Uit het oogpunt van effectiviteit is een intensieve, extramurale
afdoening gestimuleerd. Het kostenaspect en het feit dat er regelmatig
onder meer vanuit het VN Kinderrechten comité kritiek geweest is dat
Nederland te veel jeugdigen opsluit hebben hierbij tevens een rol
gespeeld.
Sancties die vooral gericht zijn op gedragsverandering, worden gevuld
met gedragsinterventies. Een groot aantal interventies, die naar wetenschappelijk inzicht niet bijdragen aan recidivevermindering, is gesaneerd.
De Erkenningscommissie Gedragsinterventies Justitie, die in 2005 is
ingesteld, fungeert daarbij als een nuttige katalysator. Inmiddels zijn
17 gedragsinterventies voor jeugdige justitiabelen erkend waarvan
14 volledig en 3 voorlopig.

1

TK 2009–2010, 32202, nr. 4.

Ad 3.
Halt, de geldboete en werkstraffen zijn geschikte sancties voor jeugdigen
bij wie de risico’s van een criminele carrière beperkt zijn. Deze sancties

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 31 101, nr. 8

4

worden het meest opgelegd. De geldboete en de tenuitvoerlegging van de
werkstraffen zijn in de afgelopen jaren beperkt aan bod gekomen als
onderwerp van beleidsontwikkeling. De Halt-afdoening is geëvalueerd en
met ingang van januari 2010 aangepast. Halt zet de werkzaam gebleken
(en op onderdelen doorontwikkelde) bestanddelen van de interventie in
op de «zuivere» doelgroep: first offenders zonder al te zware achterliggende problematiek.
Voorts is de Halt-organisatie aangepast waarbij gekozen is voor
schaalvergroting.
Ook is de harmonisatie en uniformering van de tenuitvoerlegging van
sancties bevorderd. In dat verband kan bijvoorbeeld gewezen worden op
de invoering van de basismethodiek YOUTURN in de justitiële jeugdinrichtingen en het methodiekhandboek jeugdreclassering.
In 2009 is een impactanalyse uitgevoerd op maatregelen die onder het
programma Aanpak jeugdcriminaliteit zijn genomen in het licht van de
beoogde recidivevermindering. Uit de impactanalyse kwam naar voren
dat vergroting van de effectiviteit van werkstraffen veel invloed zou
kunnen hebben op de recidivecijfers. Mede naar aanleiding van de
impactanalyse is inmiddels een project gestart, dat gericht is op de
vergroting van de effectiviteit van de werkstraffen. Dit ziet zowel op de
toeleiding naar de sanctie, als op de strafmodaliteit zelf.
Naast de inhoudelijke beleidsintensivering zijn impulsen gegeven om de
kwaliteit van het personeel van de verschillende organisatieonderdelen te
vergroten. Daarbij noem ik de justitiële jeugdinrichtingen, die – na
kritische rapporten van de gezamenlijke Inspecties en de Algemene
Rekenkamer in 2007 – belangrijke verbeteringen hebben doorgevoerd. De
kwaliteitsverbetering wordt geborgd in de aanpassing van de Beginselenwet justitiële jeugdinrichtingen1 en door middel van de implementatie
van de Harmonisatie Kwaliteitsbeoordeling in de Zorgsector (HKZ).
Er is op verschillende wijzen geïnvesteerd in de professionalisering van de
uitvoering. In dat verband noem ik ook de voorstellen tot wettelijke
registratie en tuchtrecht, zoals aangekondigd in de brief van de minister
voor Jeugd en Gezin van 25 november 20092.
Ook in bedrijfsmatig opzicht is er het nodige gebeurd. De kostprijzen van
de justitiële jeugdinrichtingen, de Halt-afdoeningen en de jeugdreclassering zijn opnieuw opgebouwd en berekend.
Jeugdcriminaliteit en recidive

1
De Tweede Kamer heeft op 2 februari 2010
het wetsvoorstel (TK 2009–2010, 31 915)
aangenomen en is nu bij de Eerste Kamer
aanhangig (EK 2009-2010, 31 915).
2
Tweede Kamer 2009–2010, 31 839, nr. 23.
3
Tweede Kamer 2009–2010, 24 587, nr. 379.

Jeugdsancties behoren tot de instrumenten voor de bestrijding van
jeugdcriminaliteit. Belangrijke indicatoren daarvoor zijn de criminaliteitscijfers van de politie, de instroom- en productiecijfers van de verschillende
sanctiemodaliteiten, uitkomsten uit zelfrapportage-onderzoek en de
recidivemonitor van het WODC.
De instroom bij alle sanctiemodaliteiten, met uitzondering van de
jeugdreclassering, is sinds 2008 en in versterkte mate in 2009 substantieel
gedaald. Dit heeft ook geleid tot de leegstand bij de justitiële jeugdinrichtingen, waarover uw Kamer bij brief van 12 maart 2010 is geïnformeerd.3
Nederland komt door deze daling van de vrijheidsbenemende straffen en
-maatregelen meer in lijn met andere Europese landen.
Hoewel nog niet alle definitieve cijfers over 2009 beschikbaar zijn, acht ik
het plausibel dat de daling mede te danken is aan het gevoerde beleid.
Enige voorzichtigheid is op zijn plaats, omdat de definitieve cijfers nog
kunnen afwijken. Het beeld is dat er minder vaak zware delicten worden
gepleegd en dat vaker sprake is van overlast. Zo is het aantal bij het
Openbaar Ministerie ingeschreven rechtbankzaken «diefstal met geweld»

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 31 101, nr. 8

5

bij minderjarige verdachten in de periode 2005–2008 met meer dan 30%
afgenomen evenals «misdrijven tegen het leven» en «verkrachting».
Naast de daling van de ernstige zaken, is sprake van een toename van de
«lichtere» zaken. Ook deze vormen van overlast en criminaliteit moeten
worden bestreden. Hoopgevend is ook de meest recente recidivemeting
van het WODC van december 2009. Voor het eerst is bij de sancties voor
jeugdigen sprake van een lichte daling van de recidive bij het laatst
uitgestroomde cohort. Afgewacht moet nog worden of deze neerwaartse
trend zich doorzet. Deze daling is op zichzelf een positieve ontwikkeling en
impliceert ook nieuwe uitdagingen. De specialistische kennis moet
immers worden vastgehouden om de persoonsgerichte aanpak en de
daarbij behorende interventies ook op kleinere schaal te kunnen blijven
bieden.
Deze bevindingen maken mede in het licht van resultaten van buitenlands
onderzoek aannemelijk dat de beleidstheorie van de persoonsgerichte
aanpak en het gevoerde meersporenbeleid succesvol zijn.
Leerpunten
Een beleidsdoorlichting heeft naast het doel verantwoording afleggen
over het gevoerde beleid tevens tot doel te leren van de ervaringen. De
beleidsdoorlichting jeugdsancties levert de volgende leerpunten op voor
de toekomst.
Persoonsgerichte aanpak
Het is aannemelijk dat het meersporenbeleid waarbij de persoonsgerichte
aanpak uitgangspunt is, een positief effect heeft op de recidive van de
jeugdige. Het gaat om ongeveer een derde van de jeugdigen die met
politie en justitie in aanraking komen, voor wie uiteindelijk een intensieve
begeleiding nodig is. Dat betekent dat veel middelen worden ingezet op
een kleine groep met als doel deze jeugdigen te behoeden voor verder
afglijden naar zware criminaliteit.
Lichtere sancties onderbelicht
Bij een groot deel van de jongeren is geen sprake van achterliggende
problematiek en kan met een lichtere sanctie worden volstaan. Verreweg
de meeste jeugdigen krijgen een Halt-afdoening, geldboete of werkstraf
opgelegd. Aangezien het hier om de grootste aantallen jeugdigen gaat,
zijn de effecten van deze sanctiemodaliteiten ook groter op de recidivecijfers. De Halt-afdoening is op zijn effectiviteit onderzocht en aangepast
per 1 januari 2010. Het verdient aanbeveling om de komende periode
extra aandacht te besteden aan de werkstraf en de geldboete. Voor de
werkstraf is daarmee een begin gemaakt. Voor de geldboete is dat nog
niet gebeurd.
Quick wins of duurkoop
Beleidsmaatregelen die los van de geldende wetenschappelijke inzichten
of zonder de benodigde randvoorwaarden zijn ingevoerd, zijn niet
allemaal succesvol geweest. Veelal is hiervoor gekozen om snel een
oplossing voor een nijpend probleem te willen bieden. Vanzelfsprekend
moet er ruimte zijn om nieuw beleid uit te testen. Daarvoor zijn ex ante
onderzoeken en pilots met een goede evaluatie een geschikte aanpak.
Maar een dergelijke systematische benadering kost tijd die niet altijd
gegund wordt.
Deels ging het om pilots die relatief simpel konden worden beëindigd
zoals elektronische monitoring. Bij deze pilot klopte het theoretisch

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 31 101, nr. 8

6

concept maar waren de randvoorwaarden niet goed ingevuld. Dergelijke
resultaten houden de mogelijkheid open om het concept in aangepaste
vorm verder te beproeven. Er zijn ook interventies toegepast waarvan de
inschatting was dat deze snel resultaat zouden boeken maar die ver af
staan van de geldende wetenschappelijke inzichten. Deze bleken niet
geschikt te zijn voor de justitiële jeugdgroep zoals Glen Mills en de Socio
Groeps Strategie van Den Engh. Het was evenmin een succes om forse
taakstellingen op te leggen terwijl de kwaliteit onverkort gehandhaafd
moest blijven. Voorbeelden van in dit verband toegepaste maatregelen
zijn groepsvergroting en meerpersoonskamergebruik. Diverse van deze
maatregelen werden teruggedraaid. In alle gevallen zijn kosten gemaakt
die niet de gewenste resultaten hebben opgeleverd.
Flexibele capaciteit
Het is wenselijk om capaciteit beschikbaar te hebben die snel geschikt
gemaakt kan worden voor verschillende doelgroepen. Dat geldt temeer
voor de celcapaciteit, omdat met de realisatie van nieuwe inrichtingen
ongeveer vier jaar gemoeid is. Het gaat echter niet alleen om de gebouwen, maar ook om de deskundigheid en vaardigheden van het personeel
om verschillende regiems te kunnen voeren.
Tot slot
Aan het begin van deze brief heb ik aangegeven dat nog niet alle
beleidsmaatregelen volledig geïmplementeerd zijn en dat ook nieuwe
vragen spelen. Hoewel we op de goede weg zijn, is er nog veel te doen. Ik
noem in dat verband de invoering van het risicotaxatie-instrumentarium,
de professionalisering, de stelseldiscussie waaronder de positie van de
jeugdreclassering en de verdere samenwerking met de gemeenten bij
nazorg.
Ik ga ervan uit uw Kamer hiermee voldoende te hebben geïnformeerd. Het
collectieve geheugen wordt versterkt door de ervaringen die in de
beleidsdoorlichting zijn benoemd.
De minister van Justitie,
E. M. H. Hirsch Ballin

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 31 101, nr. 8

7