Gewasbeschermingsmiddelen
Redenen voor gebruik
Ontwikkelingen gericht op een verminderde afhankelijkheid
Dr. Ir. Marleen Riemens, WUR, BU Open Teelten

Waarom worden er eigenlijk gewasbeschermingsmiddelen gebruikt in de
landbouw?
Boeren gebruiken gewasbeschermingsmiddelen om schade aan het gewas of oogstbaar product te voorkomen.
Deze schade kan veroorzaakt worden door een ziekte (als gevolg van een schimmel, bacterie of virus), een plaag
(veroorzaakt door aaltjes en insecten) of door onkruiden. Dat belemmert de groei van het gewas waardoor een
gewas minder opbrengst heeft. Een ziekte of plaag vermindert ook de kwaliteit van het oogstbare product door
bijvoorbeeld rotte plekken of vraatschade, waardoor het product niet meer aan de eisen van de afnemer voldoet.
Ziekten kunnen daarnaast gifstoffen produceren die schadelijk zijn voor de mens1. Effectief gebruik van
gewasbeschermingsmiddelen verhoogt dus de opbrengst in kilo’s per ha, alsook de kwaliteit van het product.
Daarnaast draagt gewasbescherming bij aan oogstzekerheid, en daarmee dus ook aan voedselzekerheid.
Afhankelijk van de schaal waarop géén gewasbeschermingsmiddelen worden gebruikt, kan de productie (fors)
dalen2. Om deze teruggang te compenseren, zal het nodig zijn om extra land in gebruik te nemen om in de
wereldwijde behoefte aan voedsel te voorzien. Dit kan ten koste gaan van de natuur en door verlies aan habitat
schadelijk zijn voor de biodiversiteit.

Wens tot verminderde afhankelijkheid van gewasbeschermingsmiddelen
Maatschappelijk

is

er

de

wens

tot

verlaging

van

risico’s

en

vermindering

van

gebruik

van

gewasbeschermingsmiddelen. Dat blijkt onder andere op Europees Niveau uit de Richtlijn 2009/128/EC over
duurzaam gebruik van gewasbeschermingsmiddelen, en waarin in 2014 de verplichting tot toepassing van de
principes van geïntegreerde gewasbescherming bij gebruik van gewasbeschermingsmiddelen wordt beschreven3.
De effecten van die richtlijn in de praktijk zijn tot nog toe relatief beperkt4, onder andere door het ontbreken van
voldoende incentives voor telers5. In 2020 publiceerde de EU de Farm to Fork Strategy6 met een verdere
aanscherping van de ambities. Voor Nederland is recent het Uitvoeringsprogramma Gewasbescherming 2030
gepubliceerd waarin ook de wens voor een duurzame productie met weerbare planten en teeltsystemen met een
blijvend economisch perspectief naar voren komt.7

Ontwikkelingen om land- en tuinbouw minder afhankelijk te maken van
gewasbeschermingsmiddelen
Er zijn verschillende ontwikkelingen gaande om de land- en tuinbouw minder afhankelijk te maken van chemische
gewasbeschermingsmiddelen. Zo wordt gewerkt aan weerbare teeltsystemen die zoveel mogelijk op preventie
gericht zijn. Voorkomen is immers beter dan genezen. En voor die momenten waarop ingrijpen dan toch nodig
https://doi.org/10.1016/j.plantsci.2004.02.004
Wereldwijd wordt 40% van de gewasschade door ziekten, plagen en onkruiden voorkomen door
gewasbescherming. https://doi.org/10.1023/A:1008602111248
3
https://ec.europa.eu/food/plants/pesticides/sustainable-use-pesticides/integrated-pest-management-ipm_en
4
EPRS_STU(2018)627113_EN.pdf (europa.eu)
5
Special report: Pesticides (europa.eu)
6
https://ec.europa.eu/food/system/files/2020-05/f2f_action-plan_2020_strategy-info_en.pdf
7
Uitvoeringsprogramma Toekomstvisie gewasbescherming 2030 | Kamerstuk | Rijksoverheid.nl, gepresenteerd
door verschillende partijen uit de land- en tuinbouw, industrie en natuur- en milieubescherming samen met
overheden en toezichthouders
1
2

is, wordt gewerkt aan een effectief middelen en -maatregelenpakket. Een toekomstige aanpak van ziekten, plagen
en onkruiden volgens de principes van geïntegreerde gewasbescherming steunt op vijf pijlers: gewasdiversiteit
in tijd en ruimte, robuuste rassen, duurzaam bodembeheer, monitoring en evaluatie, en gerichte bestrijding
(Figuur 1).

Figuur 1. Onderdelen van een duurzame aanpak van ziekten, plagen en onkruiden in 2030: 1. Gewasdiversiteit in tijd en
ruimte, 2. Robuuste rassen, 3. Bodembeheer, 4. Monitoring, 5. Gerichte bestrijding. 8

1. Gewasdiversiteit
Door een goed doordachte gewasvolgorde (afwisseling in de tijd) kan een stevige preventieve basis voor een
weerbaar teeltsysteem gelegd worden. Een waardplant is een gewas dat als gastheer kan fungeren voor een
ziekte of plaag. Door zo min mogelijk gewassen na elkaar te telen waarop een ziekte of plaag zich kan voeden
en/of vermeerderen, wordt voorkomen dat de populatie van een ziekte of plaag in de loop van de tijd toeneemt
en schade steeds verder op loopt. Dit is maatwerk op bedrijfs- en perceelniveau. Een relatief nieuwe ontwikkeling
is het toepassen van strokenteelt waardoor het aantal gewassen in een perceel in een jaar vergroot wordt
(afwisseling in de ruimte). De gedachte is dat er door de vergrote gewasdiversiteit ook meer ruimte is voor
natuurlijke vijanden om te overleven en voor algemene biodiversiteit. De bijdrage van deze vormen van
gewasdiversiteit aan de beheersing van ziekten, plagen en onkruiden wordt nog onderzocht9.

2. Robuuste rassen
Voor ziekten en plagen is vervolgens veel winst te behalen met een slimme raskeuze. Door te kiezen voor rassen
die resistent (geen vermeerdering) of tolerant (niet gevoelig voor schade) zijn, voorkom je ziekte of aantasting
en zo ook schade. Helaas zijn voor een groot aantal gewassen nog geen gecombineerde resistenties tegen
meerdere ziekten of plagen beschikbaar. Ook kunnen deze rassen vanuit commercieel oogpunt minder
aantrekkelijk zijn, omdat de consument of de verwerkende industrie graag andere eigenschappen zien (denk aan
smaak

of

bakkwaliteit).

Voor

de

ontwikkeling

van

tolerante

en

resistente

rassen

kunnen

nieuwe

veredelingstechnieken zoals CRISPR-cas en cisgenese een belangrijke rol spelen. Die technieken versnellen
veredelingsprocessen met enkele tot vele jaren. Zo kunnen we veel sneller beschikken over meervoudige
resistente rassen met goede vermarktbare eigenschappen.

8
9

Aangepast uit: An Integrated Weed Management framework: A pan-European perspective - ScienceDirect
https://farmofthefuture.nl/

3. Duurzaam Bodembeheer
Bodembeheer is een instrument waarmee je ziekten, plagen en onkruiden kunt beïnvloeden en schade aan het
gewas kunt beperken. Daarbij speelt het type en de hoeveelheid bemesting een rol. Een goed groeiend gewas
kan weerbaarder zijn tegen ziekten of plagen. Een kerende bodembewerking is effectief voor onkruidbeheersing,
omdat onkruidzaden diep weggestopt worden en wortelonkruiden worden uitgeput. Kennis over de weerbaarheid
van de bodem en concrete maatregelen om de weerbaarheid te verhogen worden nog ontwikkeld.

4. Monitoring (waarnemen)
Preventieve maatregelen zullen niet altijd voldoende zijn en dan kunnen ziekten, plagen en onkruiden toch
voorkomen. Voor telers is het dan belangrijk om precies en vroegtijdig te kunnen bepalen welke soort aanwezig
is, op welke plek en in welke hoeveelheid. Beslissingsondersteunende systemen kunnen boeren en tuinders dan
helpen in de afweging of ingrijpen nodig is en met welk middel of welke maatregel. Door de ontwikkeling van
DNA technieken en sensoren moet het straks mogelijk zijn om ziekten en plagen net zo goed, of misschien zelfs
wel beter/eerder te kunnen waarnemen als met het menselijk oog.

5. Gerichte bestrijding
Wanneer ziekten, plagen en onkruiden toch in een gewas aanwezig zijn, zal het soms toch nodig blijven om in te
grijpen om te grote schade te voorkomen. Er wordt daarom gewerkt aan de ontwikkeling van laag-risico middelen,
zoals

micro-en

macro-

agrobiodiversiteit).

Deze

organismen,

en

activiteiten

worden

aan

het

stimuleren

ondersteund

van

door

natuurlijke

ontwikkelingen

vijanden

(functionele

op

gebied

het

van

precisielandbouw. Door de ontwikkeling van sensoren en robotica kan een pleksgewijze bestrijding mogelijk
worden, of kan de inzet van biologische bestrijders worden geoptimaliseerd. Door individuele plantherkenning
kunnen onkruiden per plant door een robot bestreden worden. Data-gedreven precisiegewasbescherming
ondersteunt de transparante en bewuste inzet van chemische en niet-chemische gewasbeschermingsmiddelen.
Dit is veelal nog toekomstmuziek, maar de ontwikkelingen zijn gaande.

Consequenties
Aan de ontwikkeling van al deze technologische oplossingen zit natuurlijk wel een prijskaartje. Afgezien van de
ontwikkelkosten zijn een aantal van deze oplossingen ook prijzig in het toepassen. Voor ‘grote’ gewassen, dat wil
zeggen gewassen die wereldwijd veel geteeld worden, en voor veel voorkomende ziekten/plagen/onkruiden zal
de technologie eerder beschikbaar zijn dan voor ‘kleinere’ gewassen en minder vaak voorkomende
ziekten/plagen/onkruiden. Toepassing vraagt ook gedegen kennis. Dat geldt bijvoorbeeld voor weerbare
teeltsystemen en de toepassing van biologische bestrijders. Precisielandbouw vraagt om een minimale
schaalgrootte om de significante investeringen terug te verdienen. Voor kleinere bedrijven zou dit wellicht
ondervangen kunnen worden door samenwerking of het gebruikmaken van loonwerkers, die de techniek op
meerdere bedrijven kunnen toepassen.
Voedselproductie in de toekomst kan meer dan nu samengaan met een positieve bijdrage aan milieu en
biodiversiteit, maar dat vraagt om verdere investeringen op de bovengenoemde ontwikkelingen. Nederland heeft
in de afgelopen decennia grote stappen gezet en toont grote ambities voor de toekomst7. Nederland heeft een
goede uitgangspositie om deze ambities waar te maken: Land- en tuinbouwers zijn relatief hoog opgeleid,
Nederland heeft een sterke agri-food keten en een goede kennisinfrastructuur.