Stabiliteitsprogramma Nederland

April 2014

1

Ten geleide
Status programma
Een concept van het stabiliteitsprogramma is voorgelegd aan beide kamers van het parlement. Op
15 april vond een overleg plaats in de Eerste Kamer en op 23 april een debat in de Tweede Kamer,
overeenkomstig de wens van beide kamers om zich over het stabiliteitsprogramma te kunnen
uitspreken vóór toezending aan de Europese Commissie.
De landenspecifieke aanbeveling voor Nederland van vorig jaar evenals de aangepaste aanbeveling
onder de buitensporigtekortprocedure hebben aanleiding gegeven tot een kabinetsbrief aan de
Tweede Kamer. Deze is vervolgens op 20 juni 2013 besproken tijdens een Algemeen Overleg met
de minister van Buitenlandse Zaken.
Als reactie op de aanbevelingen in het kader van de buitensporigtekortprocedure heeft het kabinet
de Commissie het zogenoemde effective action report en de aanvullende begrotingsafspraken 2014
verstuurd op 30 september (met een aanvulling op 15 oktober).
EDP-rapportage
In overeenstemming met artikel 10(3) van Verordening 473/2013 bevat dit document ook de
tabellen die behoren tot de halfjaarlijkse rapportageverplichtingen in het kader van de
buitensporigtekortprocedure. Deze tabellen zijn aangeleverd op basis van de vereisten uit
Delegatieverordening 877/2013.
Verhouding tot ‘two-pack’
Het Stabiliteitsprogramma dient eveneens als Nationaal begrotingsplan voor de middellange
termijn. Hiermee voldoet Nederland aan de verplichting zoals uiteengezet in artikel 4 van
Verordening 473/2013.
Verhouding tot Nationaal Hervormingsprogramma
In het kader van de stroomlijning van het binnenlandse proces ten aanzien van het Europees
semester worden het Nationaal Hervormingsprogramma en het Stabiliteitsprogramma beide eind
april bij de Europese Commissie ingediend. De inhoud van beide documenten vertoont enige
overlap, bijvoorbeeld op het gebied van de macro-economische vooruitzichten. Het
Stabiliteitsprogramma concentreert zich op macro-economische ontwikkelingen, de ontwikkeling
van de Nederlandse overheidsfinanciën en het geplande begrotingsbeleid. Het Nationaal
Hervormingsprogramma richt zich met name op maatregelen en structurele hervormingen die zijn
genomen ten aanzien van de landenspecifieke aanbevelingen voor Nederland en omvat een
toelichting op de voortgang met betrekking tot de doelstellingen van de Europa-2020-strategie.
Waar relevant verwijzen deze documenten naar elkaar.
Gebruikte cijfers
Tenzij anders aangegeven zijn de in deze rapportage gebruikte cijfers voor 2014 en 2015
gebaseerd op de nieuwste economische raming van het CPB (Centraal Economisch Plan (CEP),
publicatie 18 maart 2014)). Voor de jaren na 2015 (i.c. 2016 en 2017) is voor de macroeconomische veronderstellingen en de mutaties in tekort en schuld uitgegaan van de
middellangetermijnraming van het CPB uit november 2012 (Regeerakkoord), omdat het CEP geen
raming geeft voor deze periode.

1

Inhoud
Pagina
3

Hoofdstuk 2

Uitvoering van de aanbevelingen ten aanzien van de
buitensporigtekortprocedure in Nederland
Algeheel beleidskader en doelstellingen

Hoofdstuk 3

Economische vooruitzichten

11

Hoofdstuk 4

Begrotingssaldo en overheidsschuld

15

Hoofdstuk 5

17

Hoofdstuk 6
Hoofdstuk 7

Gevoeligheidsanalyse en vergelijking met vorige
actualisatie
Houdbaarheid van de overheidsfinanciën
Kwaliteit van de overheidsfinanciën

Hoofdstuk 8

Institutionele kenmerken van de overheidsfinanciën

26

Bijlage 1

Tabellen behorend bij de rapportageverplichting in
het kader van de buitensporigtekortprocedure
Tabellen behorend bij het Stabiliteitsprogramma

28

Hoofdstuk 1

Bijlage 2

6

19
23

40

2

Hoofdstuk 1: Uitvoering van de aanbevelingen ten aanzien van de
buitensporigtekortprocedure in Nederland
Recente cijfers wijzen erop dat het Nederlandse EMU-saldo voor 2013 onder de norm van 3 procent
bbp uitkomt (-2,5 procent bbp) en dat ook in de daaropvolgende jaren zal blijven (-2,9 procent bbp
in 2014 en -2,1 procent bbp in 2015). De EMU-schuld stabiliseert zich volgens de ramingen, met
een voorziene daling vanaf 2015.
Inleiding
Dit hoofdstuk geeft een overzicht van de implementatie van de aanbevelingen die aan Nederland
gericht zijn in het kader van de buitensporigtekortprocedure. De tabellen behorend bij de
rapportageverplichting zijn te vinden in Bijlage 1. Hoofdstuk 3 gaat nader in op de economische
ontwikkelingen.
Buitensporigtekortprocedure
Volgens de meest recente ramingen blijft het tekort voor Nederland over de periode 2013-2015
onder de 3 procent bbp (zie tabel 1.1). Sinds 2008 komt Nederland hiermee weer onder de
tekortnorm uit het Stabiliteits- en Groeipact (SGP). Het tekort kwam in 2013 uit op 2,5 procent
1
bbp . Voor 2014 wordt een tekort van 2,9 procent bbp voorzien. In 2015 daalt het tekort naar 2,1
procent bbp, ruim onder de norm van 3 procent bbp, met name door een aantal additionele
inspanningen die het kabinet levert. Het tekort komt voor Nederland in 2015 na vier jaar voor het
eerst weer lager uit dan het gemiddelde van de eurozone (2,6 procent bbp), zoals geraamd door de
Europese Commissie in de winterraming.
Tabel 1.1 Ontwikkeling van de overheidsfinanciën 2010-2015
in procenten bbp
EMU-saldo
Structureel EMU-saldo
EMU-schuld

2010
-5,1
-4,1
63,4

2011
-4,3
-3,7
65,7

2012
-4,1
-2,6
71,3

2013
-2,5
-1,1
73,5

2014
-2,9
-1,2
74,6

2015
-2,1
-0,8
74,7

De verbetering tussen 2013 en 2015 is niet alleen conjunctureel maar is ook terug te zien in het
structurele saldo. Het structurele tekort neemt af tot 0,8 procent bbp voor 2015. Hiermee benadert
het structurele saldo de middellangetermijndoelstelling (MTO) van -0,5 procent bbp voor 2015.
Indien Nederland ontslagen wordt uit de buitensporigtekortprocedure, is de inzet van het kabinet
om te voldoen aan de eisen uit de preventieve arm van het SGP. Deze eisen betreffen het
verbeteren van het structureel saldo tot -0,5 procent en het beperken van de (netto) uitgavengroei
tot de groei van het potentiële bbp. De EMU-schuld stabiliseert zich in 2014 en 2015 op een niveau
net onder de 75 procent bbp, waarna in de volgende jaren een geleidelijke daling wordt ingezet.
Vanwege de verslechterde economische situatie kreeg Nederland in 2013 een jaar uitstel om het
buitensporige tekort te beëindigen. De Commissie was van mening dat Nederland wel effectieve
actie had ondernomen door het structurele saldo in de periode 2011-2013 met gemiddeld 1,1
procent bbp per jaar te verbeteren. Volgens de nieuwe aanbeveling waren voor Nederland in 2014
nieuwe structurele consolidatiemaatregelen noodzakelijk met een omvang van 1 procent bbp
2
bovenop het basisscenario .
Nederland heeft hier invulling aan gegeven met een consolidatiepakket van 6 miljard euro (zie
tabel 1.2). Aan de uitgavenkant bestaat dit pakket onder andere uit maatregelen in de zorg en de
bevriezing van ambtenarensalarissen in 2014. Aan de inkomstenkant is er een verscheidenheid aan
maatregelen geïntroduceerd, zoals het niet indexeren van belastingschijven. Dit pakket is zodanig

1 Het EMU-saldo voor 2013 is basis van de aprilnotificatie van het CBS. Eurostat zal op 23 april de cijfers van het CBS valideren.
2
Council recommendation to end the excessive deficit situation, European Commission (2013)

3

samengesteld dat de economische groei er slechts beperkt door geraakt wordt. De Commissie heeft
in haar opinie over de begroting voor 2014 en het ingeleverde effective action report geoordeeld
dat Nederland hiermee voldeed aan de gestelde aanbeveling om het buitensporige tekort te
3
beëindigen .
Tabel 1.2 Samenstelling van het pakket van 6 miljard euro
in miljarden euro
Categorie
Zorg
Sociale Zekerheid
Rijksbegroting
Belastingen en premies
Overig
Totaal

Opbrengst 2014

Opbrengst structureel

1,5
-0,2
1,9
2,2
0,6
6,0

2,1
1,0
1,2
1,5
0,4
6,2

Bron: Effective Action Report 2013 en brief aanvullende begrotingsafspraken 2014.

De verbeterde budgettaire situatie en het eerder behalen van de deadline is het gevolg van het
cumulatieve effect van consolidatiemaatregelen uit meerdere (regeer)akkoorden. Tussen 2012 en
2014 is er, inclusief het genoemde pakket, voor 34 miljard euro aan maatregelen genomen (ruim 5
procent bbp). Het kabinet is bezig met het implementeren van deze reeds gemaakte afspraken met
het oog op de begrotingsvoorbereiding voor 2015, waarmee de budgettaire consolidatie in dat jaar
oploopt tot 42 miljard euro. Tot aan 2017 zal de budgettaire consolidatie verder oplopen naar 51
miljard euro op basis van de huidige afspraken (ruim 8 procent bbp). Dit zal verder bijdragen aan
het behalen van de MTO van -0,5 procent bbp.
Afbeelding 1.1: Cumulatief effect consolidatiemaatregelen

60
50
6-miljard-pakket

Miljard euro

40
30

Regeerakkoord 2012

20

Begrotingsakkoord 2013
(Lenteakkoord)

10

Regeerakkoord 2010

0
2012

2013

-10

2014

2015

2016

2017

Jaar

Bron: Meerdere (regeer)akkoorden

Naast deze maatregelen worden ook veel structurele hervormingen in gang gezet die bijdragen aan
de houdbaarheid van de Nederlandse overheidsfinanciën, zie hoofdstuk 2. Hieruit blijkt dat
Nederland serieuze stappen heeft gezet om de ontwikkeling van de overheidsfinanciën op een
duurzaam houdbaar pad te brengen. Dit heeft geresulteerd in een gunstige uitgangspositie voor
zowel de komende jaren als op de langere termijn. De gevolgen hiervan voor het
houdbaarheidssaldo staan toegelicht in hoofdstuk 6.

3

Commission communication to the Council on action taken, European Commission (2013)

4

Aangezien het tekort in 2014 en 2015 naar verwachting onder de 3 procent bbp ligt, neemt het
kabinet voor de komende jaren geen additionele bezuinigingsmaatregelen. Het handhaven van het
reeds eerder vastgestelde uitgaven- en lastenkader zal centraal komen te staan bij de
totstandkoming van de begroting voor 2015. De focus hierbij zal liggen op de implementatie van
de reeds afgesproken maatregelen die in het regeerakkoord en latere akkoorden zijn gemaakt.
Zoals ook vastgelegd is in het regeerakkoord en de nationale begrotingsregels blijft Nederland
daarmee volledig gecommitteerd aan de Europese begrotingsafspraken.

5

Hoofdstuk 2: Algeheel beleidskader en doelstellingen
Het budgettaire beleid van het kabinet wordt ondersteund door maatregelen gericht op het
versterken van structurele economische groei en het bevorderen van de houdbaarheid van
publieke voorzieningen. Door het sluiten van diverse overeenkomsten met onder andere de sociale
partners (Sociaal akkoord, Woonakkoord en Zorgakkoord), is een breed maatschappelijk draagvlak
gecreëerd voor deze maatregelen. Door steun van twee coalitiepartijen (VVD, PvdA) en drie
oppositiepartijen (D66, CU en SGP) is er daarnaast een breed politiek draagvlak.
Inleiding
Dit hoofdstuk beschrijft de voortgang van de hervormingsagenda van het kabinet op het gebied
van achtereenvolgens de woningmarkt, de arbeidsmarkt, pensioenen en de zorg.
Hervormingen woningmarkt
Op de woningmarkt zijn het afgelopen jaar grote stappen gezet in het realiseren van de ambitieuze
hervormingsagenda van het kabinet. Met een integrale aanpak van de koop- en huursector is
ingezet op een woningmarkt die over de gehele breedte beter werkt. Een groot deel van de
hervormingen is inmiddels door beide Kamers aangenomen. Dit schept duidelijkheid over de koers
op de langere termijn. Deze duidelijkheid helpt samen met een aantal ondersteunende
maatregelen bij het terugkeren van rust en vertrouwen op de woningmarkt. De hervormingen
leveren bovendien een bijdrage aan de verbetering van de overheidsfinanciën.
Koopmarkt
Om particuliere schulden af te bouwen en de woningmarkt beter te laten werken zijn de volgende
maatregelen inmiddels door beide Kamers aangenomen of in lagere regelgeving uitgewerkt:
•

•

•

•

•

•

•

Het tenminste annuïtair aflossen van leningen in 30 jaar is als voorwaarde gesteld voor
renteaftrek bij nieuwe leningen. Hiermee wordt stapsgewijs aflossen de norm en worden de
financiële risico’s op de woningmarkt beperkt.
Het maximale aftrektarief waartegen nieuwe en bestaande gevallen hun hypotheekrente
kunnen aftrekken wordt vanaf 2014 in 29 jaarlijkse stappen teruggebracht van 52 procent naar
38 procent.
De maximale loan-to-value ratio van hypotheken wordt in stappen van één procentpunt per
jaar teruggebracht van 106 procent in 2012 naar 100 procent vanaf 2018. Dit beperkt de
financiële risico’s voor huishoudens en voor banken. Bij robuust herstel op de woningmarkt zal
het kabinet met voorstellen komen voor verdere verlaging van de loan-to-value ratio vanaf
2018.
Met deze drie maatregelen wordt de budgettaire derving van de hypotheekrenteaftrek
structureel met ruim 40 procent verlaagd. Deze opbrengst wordt teruggesluisd via verlaging
van de belastingtarieven van de tweede, derde en vierde schijf en verlenging van de derde
schijf. Dit versterkt de werking van de economie als geheel.
De kostengrens van de Nationale Hypotheek Garantie (NHG) wordt stapsgewijs afgebouwd
naar 225.000 euro per 1 juli 2016, en daarna wordt deze gekoppeld aan de gemiddelde
woningprijs. De tijdelijke ophoging tijdens de crisis wordt hiermee weer teruggedraaid en de
NHG wordt, net als voor de crisis, weer gericht op woningen tot een gemiddelde prijs. Ook de
risico’s voor de overheid worden hiermee teruggebracht. De invoering van een eigen risico van
10 procent voor verstrekkers van nieuwe NHG leningen draagt hier ook aan bij.
De mogelijkheid is gecreëerd om restschulden onder NHG onder strikte voorwaarden mee te
financieren in een nieuwe hypotheek onder de NHG. Hiermee wordt de doorstroming
bevorderd.
De rente over restschulden kan tijdelijk, voor een periode van tien jaar, fiscaal worden
afgetrokken. Daarmee wordt meer ruimte geboden om te verhuizen wanneer er sprake is van
een restschuld.

6

•
•

•

•

De overdrachtsbelasting is structureel verlaagd van 6 procent naar 2 procent; dit versterkt de
doorstroming.
De bijdrage van het Rijk aan startersleningen is verhoogd van 20 miljoen euro naar 50 miljoen
euro. Met deze bijdrage legt het Rijk de helft in voor de kosten van de Starterslening,
gemeente en/of provincies betalen de andere helft. Daarmee kunnen circa 11.000
startersleningen worden verstrekt.
Het Nationaal Energiebespaarfonds is opgericht. Hiermee kunnen leningen tegen gunstige
voorwaarden worden aangeboden voor energiebesparende aanpassingen aan de eigen woning.
Het fonds van 75 miljoen euro wordt aangevuld met middelen uit de markt tot 300 miljoen
euro.
De grens voor belastingvrije schenking bij besteding aan de eigen woning is tot eind 2014
verhoogd naar 100.000 euro. Voor deze periode is de schenking niet beperkt tot ouder aan
kind en mag door eenieder aan eenieder gedaan worden. De schenking is inzetbaar voor
bijvoorbeeld de aflossing van restschulden en verbouwingen.

Huurmarkt
Ook op de huurmarkt zijn de hervormingen uit het Regeer- en Woonakkoord voor een groot deel
doorgevoerd:
•

•

•

•

•

•

•

Scheefwonen wordt tegengegaan door inkomensafhankelijke huurverhoging mogelijk te
maken. De maximale huurverhoging boven inflatie bedraagt 4,0 procent voor hogere inkomens
(vanaf 43.602 euro), 2,0 procent voor middeninkomens (34.085 euro tot 43.602 euro) en 1,5
procent voor lage inkomens (tot 34.085 euro).
De verhuurderheffing die de woningcorporaties zullen afdragen bedraagt in 2013 50 miljoen
euro en loopt op tot 1,7 miljard euro in 2017. De heffing kan voor een groot deel worden
betaald uit de extra huurinkomsten. Corporaties kunnen zelf een bijdrage leveren door
efficiënter te werken en door de verkoop van woningen. Op termijn levert de verhuurderheffing
dezelfde bijdrage aan het op orde brengen van de overheidsfinanciën als gesteld in het
Regeerakkoord.
Om de laagste inkomensgroep te ontzien, zal het budget voor de huurtoeslag worden
verhoogd. Hiervoor is extra budget beschikbaar gesteld oplopend tot 420 miljoen euro in 2017.
Voor gehandicapten en chronisch zieken kan een uitzondering worden gemaakt op de
inkomensafhankelijke huurverhogingen. Mensen die te maken krijgen met een inkomensdaling,
terwijl zij eerder een inkomensafhankelijke huurverhoging hebben gekregen, hebben recht op
huurverlaging. Er is zo bijzondere aandacht voor kwetsbare groepen.
Voor een goed werkende huurmarkt dient er meer ruimte te ontstaan voor investeringen in het
vrije segment. Het kabinet neemt belemmeringen weg door de huurprijzen in het gereguleerde
deel van de huurmarkt meer in overeenstemming te brengen met de waarde van de woning,
maar ook door de overheidsinterventies op de koopmarkt te verminderen.
Op dit moment is er wetgeving in voorbereiding die woningcorporaties verplicht om hun DAEB
(diensten van algemeen en economisch belang) en niet-DAEB activiteiten te splitsen. Hiermee
kan het maatschappelijk vermogen beter worden geborgd en ontstaat een meer gelijk
speelveld met private partijen in het vrije segment. Corporaties kunnen kiezen voor een
juridische dan wel administratieve scheiding. In het eerste geval worden de niet-DAEB
activiteiten in een aparte rechtspersoon ondergebracht. Voor corporaties die administratief
splitsen zijn minder niet-DAEB activiteiten toegestaan. Activiteiten die wel worden geoorloofd
moeten in dienst staan van de kerntaak. Zowel bij juridische als administratieve scheiding geldt
dat niet-DAEB activiteiten tegen marktconforme voorwaarden gefinancierd moeten worden.
Het kabinet heeft de regels voor de verkoop van corporatiewoningen aan private partijen
versoepeld per 1 oktober 2013. Hiermee ontstaat meer ruimte voor partijen om te investeren
in de huurmarkt.
Er wordt gewerkt aan het opzetten van een revolverend fonds voor energiebesparende
maatregelen voor verhuurders (zoals reeds is opgericht voor de koopmarkt). Inzet is leningen
tegen gunstige voorwaarden aan te bieden en investeringen van verhuurders in

7

energiebesparende aanpassingen te stimuleren. Het fonds van 75 miljoen euro wordt
aangevuld met middelen uit de markt tot 300 miljoen euro.
Tot slot is de tijdelijke BTW-verlaging van 21 procent naar 6 procent voor bouw- en
renovatiewerkzaamheden in de bestaande bouw verlengd tot eind 2014. Dit om investeringen in
vastgoed te stimuleren.
Hervormingen arbeidsmarkt
Het kabinet en sociale partners hebben in het voorjaar van 2013 gezamenlijk afspraken gemaakt
over een structurele aanpak voor de Nederlandse economie en arbeidsmarkt. De belangrijkste
afspraken zijn inmiddels vastgelegd in de Participatiewet en de Wet Werk en Zekerheid. Beide
wetten zijn in februari 2014 door de Tweede Kamer aangenomen. De maatregelen rond de
verbetering van de positie van flexwerkers zullen per 1 juli 2014 ingaan. De nieuwe ontslagregels
en de aangepaste ketenbepaling worden vanaf 1 juli 2015 van kracht. Dat geldt ook voor
onderdelen van de aanpassing van de werkloosheidsuitkering, te weten de aanscherping van het
begrip passende arbeid. De verkorting van de maximale duur van de publiekgefinancierde
werkloosheidsuitkering wordt vanaf 1 januari 2016 gefaseerd ingevoerd.
De maatregelen van het kabinet hebben als doel om zoveel mogelijk mensen een eerlijke kans te
geven op werk en economische zelfstandigheid. Het kabinet neemt maatregelen om de
arbeidsparticipatie te verhogen en maatregelen die de werking van de arbeidsmarkt moeten
verbeteren. Het doel hierbij is dat mensen in de toekomst langer gezond doorwerken en daarbij
vaker kunnen wisselen van baan. Daarnaast neemt het kabinet op korte termijn maatregelen om
de opgelopen werkloosheid te bestrijden.
Maatregelen ter verhoging van de arbeidsparticipatie
•
Het kabinet zet in op de arbeidsparticipatie van alleenstaande ouders door het stelsel van
kindregelingen te hervormen. Het wetsvoorstel, dat in maart 2014 door de Tweede Kamer is
goedgekeurd, maakt werken vanuit de bijstand voor alleenstaande ouders weer lonend. De
nieuwe wet zal ingaan per januari 2015.
•
Sinds 2009 wordt de overdraagbare heffingskorting voor kostwinnersgezinnen in vijftien jaar
afgebouwd. In 2014 wordt de overdraagbaarheid van deze heffingskorting verder afgebouwd.
Deze maatregel prikkelt niet-werkende partners om te gaan werken.
•
In 2014 wordt de maximale arbeidskorting verhoogd van 1.723 euro naar 2.097 euro. Dit
bedrag zal de komende jaren verder stijgen tot 2.559 euro in 2017. De armoedeval voor lage
en middeninkomens wordt hierdoor kleiner en de overgang van een uitkering naar een baan
financieel aantrekkelijker.
•
In 2015 worden diverse wetten samengebracht in de Participatiewet. Ter bevordering van de
arbeidsparticipatie van arbeidsgehandicapten en mensen aan de onderkant van de
arbeidsmarkt kunnen werkgevers een loonkostensubsidie ontvangen ter hoogte van het
verschil tussen de loonwaarde van de werknemer en het wettelijk minimumloon. Daarnaast is
er een mobiliteitsbonus beschikbaar voor werknemers die niet onder de Participatiewet vallen.
De arbeidsongeschiktheidsvoorziening voor jonggehandicapten Wajong wordt alleen nog
toegankelijk voor jongeren die duurzaam en volledig geen arbeidsvermogen hebben. De Wet
sociale werkvoorziening (Wsw) wordt afgesloten voor nieuwe instroom.
•
Werkgevers (markt en publieke sector) stellen zich garant voor extra banen voor mensen met
een arbeidsbeperking, oplopend tot 125.000 banen vanaf 2026. De afspraken zijn niet
vrijblijvend: de overheid meet jaarlijks de voortgang. Realiseren de werkgevers de extra banen
niet, dan wordt een wettelijke quotumplicht geactiveerd. Dit is voorgesteld in een wetsvoorstel
dat in 2014 naar het parlement wordt verstuurd.
Maatregelen die de werking van de arbeidsmarkt verbeteren
•
Het langdurig inschakelen van werknemers op basis van tijdelijke contracten wordt
teruggedrongen. De ketenbepaling, die onder andere bepaalt dat na een periode van drie jaar
een vast contract ontstaat, wordt aangepast. In de nieuwe situatie maken werknemers al na

8

•

•

•

twee jaar van rechtswege aanspraak op een vast contract. Bij CAO kan alleen nog worden
afgeweken van de ketenbepaling indien het werken met tijdelijke contracten gegeven de aard
van het werk noodzakelijk is.
Oneigenlijk gebruik van constructies met het oogmerk om verplichtingen ten opzichte van
werknemers te ontduiken wordt bestreden. Zo zullen de bijzondere ontslagregels die nu voor
payrolling gelden, worden geschrapt en is een Actieplan aanpak schijnconstructies opgesteld.
Het ontslagrecht wordt activerender, eerlijker en eenvoudiger. Afhankelijk van de reden voor
het ontslag komt er één ontslagroute en betaalt de werkgever een wettelijk genormeerde en
gemaximeerde transitievergoeding, waarvan bepaalde kosten voor scholing kunnen worden
afgetrokken.
De WW-duur wordt vanaf 2016 geleidelijk (één maand per kwartaal) teruggebracht van 38
naar 24 maanden. De opbouw van de WW wordt aangepast naar één maand per dienstjaar in
de eerste tien arbeidsjaren en een halve maand per dienstjaar in de jaren daarna. De definitie
van passende arbeid in de WW wordt aangescherpt, waardoor van mensen die langer dan een
half jaar in de WW zitten wordt verwacht dat ze al het beschikbare werk als passende arbeid
aanvaarden.

Maatregelen ter bestrijding van de werkloosheid op korte termijn
• In 2013 en 2014 is 67 miljoen euro extra uitgetrokken voor reïntegratieactiviteiten van oudere
werklozen.
• Het kabinet stelt 600 miljoen euro beschikbaar voor cofinanciering van sectorplannen die de
sociale partners opstellen om werkloosheid te voorkomen en mensen duurzaam inzetbaar te
houden.
• Het kabinet heeft extra middelen uitgetrokken om op regionaal niveau de jeugdwerkloosheid
aan te pakken. Bovendien is een ambassadeur aangesteld die ervoor moet zorgen dat de
regionale en sectorale samenwerking elkaar versterken. Eenderde van de middelen bestemd
voor de sectorplannen wordt ingezet om jeugdwerkloosheid te bestrijden.
Hervormingen pensioenen
Zoals in het stabiliteitsprogramma van vorig jaar aangegeven, is het kabinetsbeleid ten aanzien
van de AOW en de aanvullende pensioenen erop gericht deze voorzieningen ook voor de jonge
generaties veilig te stellen. Het aantal ouderen groeit snel en de beroepsbevolking groeit
nauwelijks meer. Het kabinet neemt de noodzakelijke maatregelen om de betaalbaarheid van de
AOW en de aanvullende pensioenen te kunnen garanderen (zie ook het Nederlands
Hervormingsprogramma 2014):
•

•
•

•

De AOW-leeftijd wordt sneller verhoogd. Tussen 2015 en 2018 stijgt de pensioenleeftijd met
drie maanden per jaar in plaats van twee, en van 2018-2021 stijgt de pensioenleeftijd met vier
maanden per jaar in plaats van drie. Dit resulteert in een pensioenleeftijd van 66 in 2018 en 67
in 2021. De pensioenleeftijd wordt vervolgens aan de levensverwachting gekoppeld.
Ook de pensioenrichtleeftijd is verhoogd naar 67 jaar, en met ingang van 2015 wordt deze
gekoppeld aan de ontwikkeling van de levensverwachting op 65-jarige leeftijd.
Het opbouwpercentage binnen het Witteveenkader, de wettelijke regeling waarbij fiscaal
aantrekkelijk sparen voor het pensioen mogelijk wordt gemaakt, wordt verlaagd (voor
middelloonregelingen van 2,15 procent naar 1,875 procent).
Ook wordt een aftoppingsgrens geïntroduceerd: voor het inkomen boven 100.000 euro (drie
keer modaal) kan niet langer fiscaal gunstig (tweedepijler)pensioen worden opgebouwd. Wel
kan een netto-lijfrentepolis worden afgesloten die is vrijgesteld van vermogensrendementsheffing. Zo wordt de fiscale subsidie op pensioensparen scherper gericht en doelmatiger.

Hervormingen zorg
In het Regeerakkoord is een grote stap gezet richting een houdbaar groeipad voor de zorguitgaven.
De groei van de zorguitgaven wordt deze regeerperiode met meer dan 6.5 miljard euro
teruggedrongen.

9

In de curatieve zorg ligt de focus op verbetering van de werking van het stelsel en wordt de
volumegroei in de medisch specialistische zorg en GGZ verder teruggebracht: voor 2014 tot 1,5
procent en tussen 2015 en 2017 tot 1 procent. Verzekeraars en aanbieders dragen meer risico, het
pakket aan aanspraken wordt aangescherpt en cliënten betalen meer zelf. Dit levert een structurele
besparing op van 3,1 miljard euro, inclusief de maatregelen uit het aanvullend pakket 2014 en de
begrotingsafspraken 2014.
De langdurige zorg wordt grondig hervormd. Het kabinet streeft naar een meer op maat gesneden
zorg, die dichter bij huis wordt geleverd. Begeleiding, dagbesteding en een deel van de geestelijke
gezondheidszorg gaan over naar gemeenten en thuiszorg met een meer medisch karakter gaat
over naar de Zorgverzekeringswet. Hiermee worden synergieën tussen domeinen benut. Het
pakket aan aanspraken wordt meer in lijn gebracht met de ons omringende landen en gericht op
de meest hulpbehoevenden. Het financiële vermogen van patiënten wordt ook zwaarder
meegewogen in de bepaling van de eigen bijdrages. Met dit pakket is structureel 3,7 miljard euro
aan ombuigingen gemoeid, waardoor de uitgaven aan langdurige zorg in de periode 2013-2017
naar verwachting gelijk blijven.
Om het maatschappelijk draagvlak voor de ingrijpende maatregelen in de langdurige zorg te
vergroten zijn met de belangenorganisaties bestuurlijke akkoorden gesloten, waaronder het
zorgakkoord (voorjaar 2013) en het overlegresultaat met de VNG (december 2013). In het
zorgakkoord is de mate van afbouw van de huishoudelijke hulp verminderd van 75 procent naar 40
procent, maar zijn er tegelijkertijd afspraken gemaakt om de arbeidskosten te drukken. In
aanvulling op het VNG overlegresultaat zijn begin 2014 transitieafspraken met de VNG en overige
partners (vertegenwoordigers van verzekeraars, zorgaanbieders, cliënten) gemaakt. De Wet
Maatschappelijke Ondersteuning (Wmo) en de Wet Langdurige Zorg (Wlz) worden op dit moment
beide door de Tweede Kamer behandeld, waarbij alle inspanningen gericht zijn op de
overhevelingen per 1 januari 2015. De Jeugdwet is reeds goedgekeurd door het parlement en
treedt per 1 januari 2015 in werking.

10

Hoofdstuk 3: Economische vooruitzichten
Sinds halverwege 2013 klimt de Nederlandse economie langzaam uit het dal. In zijn meest recente
raming gaat het Centraal Planbureau ervan uit dat de Nederlandse economie in 2014 met ¾
procent zal groeien en in 2015 met 1¼ procent. De groei wordt grotendeels gedreven door de
uitvoer, maar de bijdrage van binnenlandse factoren neemt weer toe. De werkloosheid stijgt dit
jaar door naar 7¼ procent, waarna deze daalt tot 7 procent in 2015.
Inleiding
In dit hoofdstuk wordt allereerst ingegaan op internationale economische ontwikkelingen, inclusief
de onderliggende macro-economische aannames die zijn gebruikt in het Stabiliteitsprogramma.
Vervolgens worden de conjuncturele ontwikkelingen en economische vooruitzichten op de
middellange termijn geschetst.
Internationale ontwikkelingen en technische aannames
De Nederlandse economie is vanwege zijn openheid en relatief beperkte grootte sterk afhankelijk
van internationale ontwikkelingen. De raming is gebaseerd op een aantal veronderstellingen ten
aanzien van de internationale economie en verschillende technische aannames. Het mondiale
groeiherstel houdt aan maar de groei van de wereldeconomie blijft met 3½ procent in 2014 en 3¾
procent gematigd. De groei van het eurogebied blijft hierbij achter met 1 procent groei in 2014 en
1½ procent in 2015. De wereldhandel vertoont een overeenkomstig beeld met gematigde groei. De
voor Nederland relevante wereldhandel neemt, met dank aan herstel in de VS en het eurogebied,
toe met 4¼ procent in 2014 en 5 procent in 2015. De inflatie in het eurogebied, met name in een
aantal zuidelijke landen, blijft dit en komend jaar laag.
Tabel 3.1 Externe aannames
2013

2014

2015

Kortlopende rente (jaargemiddelde)

0,2

0,3

0,3

Langlopende rente (jaargemiddelde)

2,0

2,3

2,6

USD/€-wisselkoers (jaargemiddelde)

1,33

1,36

1,36

Mondiale bbp-groei

2,9

3½

3¾

Bbp-groei in het eurogebied

-0,4

1

1½

Relevante wereldhandel

1,9

4¼

5

108,72

108

108

Olieprijs (Brent, USD per vat)

Conjuncturele ontwikkelingen en vooruitzichten voor de middellange termijn
Na twee jaar met voornamelijk negatieve kwartaalcijfers kent Nederland sinds het tweede kwartaal
van 2013 weer positieve groeicijfers. De Nederlandse conjunctuur is volgens de CBSconjunctuurindicator omgeslagen naar de fase van herstel. Zowel de ontwikkelingen in de export,
de investeringen als consumptie dragen bij aan dit omslagpunt . In 2013 kromp de Nederlandse
economie, mede door negatieve overloop uit 2012 en een negatief eerste kwartaal, met 0,8
procent bbp. De aantrekkende economie sinds het tweede kwartaal in 2013 zet naar verwachting
door met een groei van ¾ procent bbp in 2014 en een groei van 1¼ procent bbp in 2015. Zoals
gebruikelijk na een financiële crisis is het herstel langzaam. Binnenlands moeten gezinnen, banken
en de overheid hun balansen herstellen. Hierdoor komt de groei naar verwachting nog relatief
gematigd uit in 2014 en 2015.

11

4

Tabel 3.2 Bijdragen aan de reële bbp-groei, 2012-2015
in procenten bbp
2012
2013
Consumptie huishoudens
-0,5
-0,6
Investeringen in woningen
-0,3
-0,3
Bedrijfsinvesteringen
-0,3
-0,3
Overheidsbestedingen
-0,1
-0,1
Uitvoer
0,0
0,5
Bbp-groei
-1,2
-0,8

2014
0
0
¼
¼
½
¾

2015
0
0
¼
0
1
1¼

De uitvoer (gecorrigeerd voor importcomponenten) levert dit jaar een bijdrage van circa 0,5
procentpunt aan de bbp-groei, zie tabel 3.2. Afgelopen jaar was de uitvoer de enige bbpcomponent met een positieve bijdrage aan de groei. In 2015 stijgt de bijdrage van de uitvoer aan
de bbp-groei naar verwachting door naar 1 procentpunt. Mondiale economische ontwikkelingen
zijn, zoals gebruikelijk, van groot belang voor de Nederlandse economie. Mee- of tegenvallende
wereldhandel zal dus een beduidende invloed hebben op de Nederlandse economische
ontwikkeling, zoals verder uitgewerkt in hoofdstuk 5.
De verminderde afzetmogelijkheden in binnen- en buitenland drukten de afgelopen jaren de
bedrijfsinvesteringen. De investeringen trekken, als vertraagde reactie op de aantrekkende uitvoer,
sinds halverwege 2013 weer aan. Ook de productie, bezettingsgraad en het
producentenvertrouwen in de industrie zijn in de tweede helft van 2013 gestegen. Na twee jaar
van negatieve groeibijdragen leveren de bedrijfsinvesteringen de komende 2 jaar naar verwachting
weer een positieve bijdrage van 0,25 procentpunt aan de bbp-groei.
De consumptie van huishoudens groeit in 2015, na vier jaar van krimp, weer met een ½ procent.
De dalende consumptie in de voorgaande vier jaar werd gedreven door zowel negatieve
inkomensontwikkelingen (loonontwikkeling en werkloosheid) als vermogensontwikkelingen
(dalende huizenprijzen). Het beschikbaar inkomen groeit in zowel 2014 als 2015 en de
huizenprijzen stabiliseren zich. Huishoudens zullen naar verwachting een deel van hun
vermogensverliezen aanzuiveren, waardoor de consumptie in 2014 nog krimpt en in 2015 beperkt
stijgt.

4

Als gevolg van afronding kan het totaal afwijken van de som der delen.

12

Tabel 3.3 Macro-economische vooruitzichten
2013
ESA-code

Reëel bbp
Nominaal bbp

B1*g
B1*g

2013

2014

2015

mutatie mutatie mutatie
Niveau (in miljarden euro)
-tempo -tempo -tempo

605,5

-0,8
1,0

¾
1¾

1¼
2½

273,9

-2,1

-¼

½

171,5

-0,5

½

-¼

97,2

-4,8

3¾

3¼

0,6

-0,4

¼

0

532,6

1,3

2¼

4¼

470,3

-0,5

2½

4

542,7

-1,9

¾

¾

0,6

-0,4

¼

0

62,2

1,5

0

½

Componenten van het reële bbp

Particuliere
consumptieve
bestedingen
Consumptieve
bestedingen van de
overheid
Bruto investeringen
in vaste activa

P.3

P.3

P.51
P.52+P.5
Voorraadmutaties (∆)
3
Uitvoer van goederen
en diensten
P.6
Invoer van goederen
en diensten
P.7
Bijdragen aan de reële bbp-groei

Finale binnenlandse
vraag
Voorraadmutaties (∆) P.52+P.53
Extern saldo van
goederen en diensten
B.11
Arbeidsmarkt

In 2013 is de werkloosheid verder opgelopen naar 6,7 procent van de beroepsbevolking. Zoals
gebruikelijk reageert de werkgelegenheid vertraagd op het groeiherstel. De
arbeidsproductiviteitsgroei was de afgelopen jaren zeer beperkt. Bedrijven zullen eerst hun
productiviteitniveau op orde brengen alvorens nieuw personeel aan te nemen. In 2014 daalt de
werkgelegenheid in alle sectoren verder; naar verwachting resulteert dit in een
werkloosheidspercentage van 7¼ van de beroepsbevolking. De doorgaande stijging van de
productie, in combinatie met een gematigde reële loonontwikkeling, resulteert in 2015 in een
stijgende werkgelegenheid. De werkloosheid daalt hierdoor tot 7 procent.

13

Tabel 3.4 Arbeidsmarktontwikkelingen
2013
ESA-code
1. Werkgelegenheid,
personen (x 1.000)
2. Werkgelegenheid,
aantal gewerkte uren
3. Werkloosheid (%
beroepsbevolking)
4. Arbeidsproductiviteit per werkende
5. Arbeidsproductiviteit
per gewerkt uur
6. Loonsom van
werknemers
7. Loonsom per
werknemer (€)

D.1

2013
Mutatietempo

2014
Mutatietempo

8591,2

-1,0

-½

½

6654,7

-1,2

-¾

½

602,5

6,7

7¼

7

70.479

0,3

1½

¾

91,0

0,4

1½

¾

309,8

0,2

2

2

36,1

2,1

3

2

niveau

2015
Mutatietempo

14

Hoofdstuk 4: Begrotingssaldo en overheidsschuld
Het EMU-saldo van de Nederlandse overheid komt volgens de huidige inzichten in 2013 voor het
eerst sinds de start van de buitensporigtekortprocedure onder de 3 procentnorm. Ook voor 2014
en 2015 blijft de raming van het EMU-saldo duurzaam onder de buitensporigtekortnorm met een
raming voor het EMU-saldo van -2,9 procent bbp voor 2014 en -2,1 procent bbp voor 2015. De
tekortreducerende maatregelen van in totaal 42 miljard euro in 2015 (circa 7 procent bbp) die het
kabinet heeft genomen zijn de voornaamste drijver van deze gunstige ontwikkeling. Het structurele
EMU-saldo
verbetert
hierdoor
tot
-0,8
procent
bbp
in
2015,
waardoor
de
middellangetermijndoelstelling van -0,5 procent voor 2015 voor Nederland binnen bereik ligt. De
EMU-schuld stabiliseert in 2015 rond ca 75 procent bbp. Het kabinet ziet in deze cijfers een eerste
stap richting gezonde overheidsfinanciën voor Nederland voor de korte- en middellange termijn.
Inleiding
Dit hoofdstuk geeft een overzicht van het begrotingssaldo en de overheidsschuld voor de periode
2014 tot en met 2017 waarbij zowel de beleidsstrategie als de ambitie van het kabinet aan bod
komen.
Beleidsstrategie
Het financieel en sociaaleconomisch beleid van het kabinet rust op drie pijlers: het op orde brengen
van de overheidsfinanciën, het veiligstellen van een eerlijke verdeling van de
bezuinigingsinspanning en het stimuleren van duurzame groei. Deze strategie is in
overeenstemming met de Annual Growth Survey 2014, waarin lidstaten worden opgeroepen om
houdbare overheidsfinanciën tot stand te brengen door middel van structurele hervormingen. De
positieve ontwikkeling van het EMU-saldo biedt de mogelijkheid om terug te keren naar het
reguliere besluitvormingsproces inzake het Nederlandse begrotingsbeleid. Hierbij wordt uitgegaan
van een scheiding van inkomsten en uitgaven door middel van het hanteren van een eerder
vastgesteld uitgaven- en lastenkader.
Het handhaven van het uitgaven- en lastenkader zal centraal komen te staan bij de
totstandkoming van de begroting voor 2015. De focus hierbij zal liggen op de implementatie van
de reeds afgesproken maatregelen die in het regeerakkoord en latere akkoorden zijn gemaakt.
Zoals ook vastgelegd is in het regeerakkoord en de nationale begrotingsregels blijft Nederland
daarmee volledig gecommitteerd aan de Europese begrotingsafspraken.
Budgettaire raming voor de middellange termijn
Tabel 4.1 geeft de ontwikkeling van het EMU-saldo weer. In 2013 kwam het EMU-saldo voor het
eerst sinds de start van de buitensporigtekortprocedure onder de 3 procent uit. Volgens het CBS
komt het tekort uit op 2,5 procent bbp. Hierin is nog geen rekening gehouden met mogelijke
budgettaire gevolgen van de overname van SNS. Hierdoor bestaat een opwaarts risico van een
paar tienden. De exacte uitkomst is onzeker tot de beslissing van Eurostat omtrent de statistische
afwikkeling van SNS volgt. Het EMU-saldo blijft naar de huidige verwachtingen ook duurzaam voor
2014 en 2015 onder de buitensporigtekortnorm. Ten opzichte van de ramingen in het Draft
Budgetary Plan (DBP) valt het saldo positiever uit voor 2014 en 2015 volgens de cijfers van het
CEP. Dit is zowel te danken aan de meevallers in de uitgaven als aan hogere
belastingsontvangsten. De lagere uitgaven zijn vooral gelegen in lagere uitgaven aan
werkloosheidsgerelateerde uitkeringen. Daarnaast vielen de rentelasten en de zorguitgaven lager
uit. De inkomsten komen met name in 2015 hoger uit dan verondersteld in het DBP. Dit betreft
vrijwel geheel de loon- en inkomstenheffing als gevolg van zowel een hogere groei van de
werkgelegenheid als de loonontwikkeling dan in het DBP werd verondersteld. Het gevolg is dat het
geraamde tekort terugloopt van 3,3 procent bbp naar 2,9 procent bbp in 2014. Voor 2015 is de
verbetering nog groter: er wordt uitgegaan van een tekort van 2,1 procent bbp.

15

Tabel 4.1 Ontwikkeling van het EMU-saldo
in procenten bbp (+ is saldoverbeterend)
EMU-saldo DBP 2014
Uitgaven
waarvan:
nominale ontwikkeling
werkloosheid
zorg
rentelasten
onderwijs
overig
Gasbaten
Inkomsten
Totaal verschil
EMU-saldo CEP

2014
-3,3
0,5

2015
-2,8
0,6

0,2
0,1
0,1
0,1
0,0
0,0
-0,1
0,0
0,4
-2,9

0,1
0,3
0,1
0,2
-0,1
0,1
-0,2
0,3
0,7
-2,1

Naast het terugdringen van het nominale overheidstekort op de korte termijn richt Nederland zich
ook op het terugdringen van het structureel tekort op de middellange termijn. In 2014 wordt het
structurele EMU-saldo geraamd op -1,2 procent bbp. In 2015 wordt dit saldo teruggebracht tot -0,8
procent bbp, wat dicht ligt bij de middellangetermijndoelstelling van -0,5 procent bbp voor
Nederland.
Tabel 4.2 Middellangetermijndoelstelling
in procenten bbp
Structureel EMU-saldo

2013 2014 2015
-1,1

-1,2

-0,8

Overheidsschuld
Tabel 4.3 laat de meerjarige ontwikkeling van de overheidsschuld zien. De schuldpositie stabiliseert
zich vanaf 2014 rond de 75 procent bbp. Deze ontwikkeling is het gevolg van enkele
beleidsmaatregelen, zoals de beëindiging van de Illiquid Assets Back-up Faciliteit (IABF). Verder
heeft het schatkistbankieren een dempend effect op de overheidsschuld (zie ook hoofdstuk 7). Ten
slotte vindt er een noemereffect plaats: door de toename van het bbp wordt de groei van de
schuldratio geremd. In vergelijking met de ramingen in het DBP 2014, valt de EMU-schuld lager
uit. Zo werd in het DBP een EMU-schuld van boven de 76 procent bbp voor de periode 2014-2017
geraamd, terwijl de schuld in de huidige raming onder de 75 procent bbp blijft. Dit is voornamelijk
het gevolg van een lager geraamd tekort.
Tabel 4.3 Uitsplitsing overheidsschuld (% bbp)
in procenten bbp
2013
2014
1. Bruto schuld
73,5
74,6
2. Verandering in
2,3
1,1
bruto schuld
waarvan:
3. Primair saldo
-0,7
-1,1
4. Rentebetalingen
1,8
1,8
5. Stock/flow-0,2
-1,8
aanpassingen
waarvan:
Kas-transverschillen
-0,1
0,0
Netto toename van
1,1
0,1
financiële activa
Noemereffect
-1,2
-1,9

2015
74,7

2016
74,1

2017
73,2

0,0

-0,6

-0,9

-0,4
1,8

0,1
2,1

0,6
2,1

-2,2

-2,6

-2,4

-0,2

-0,1

0,0

-0,2

-0,6

-0,5

-1,8

-1,9

-1,9

16

Hoofdstuk 5: Gevoeligheidsanalyse en vergelijking met vorige
actualisatie
Vergeleken met het Stabiliteitsprogramma uit april 2013 valt de economische groei van -0,8
procent bbp in 2013 lager uit dan eerder voorzien (-0,5 procent bbp). Voor 2014 geldt dezelfde
constatering, waarbij er voor 2014 niet langer sprake is van een verwachte krimp. Het
begrotingstekort valt door de genomen maatregelen echter lager uit voor beide jaren en komt
duurzaam onder de 3 procent bbp. Ook de schuld van de overheid wordt voor 2014 neerwaarts
bijgesteld ten opzichte van de vorige versie van het Stabiliteitsprogramma.
Inleiding
In dit hoofdstuk wordt beschreven hoe enkele macro-economische kernvariabelen verschillen ten
opzichte van de vorige actualisatie van het Stabiliteitsprogramma. Vervolgens wordt geanalyseerd
hoe deze variabelen zich ontwikkelen onder alternatieve scenario’s.
Vergelijking met Stabiliteitsprogramma april 2013
Zoals in tabel 5.1 is te zien valt de groei voor 2013 tot en met 2015 lager uit dan in het vorige
Stabiliteitsprogramma is aangenomen. Het effect van de verslechterde groeiprognose op het
begrotingstekort wordt echter gecompenseerd door het effect van de genomen maatregelen uit het
Regeerakkoord en het zogenoemde 6 miljard pakket. Ten opzichte van de vorige actualisatie valt
het tekort lager uit dan voorzien voor 2013 en 2014. De ontwikkeling van de overheidsschuld
wordt voor 2014 ook neerwaarts bijgesteld.
Tabel 5.1 Afwijking van stabiliteitprogramma april 2013
in procenten bbp
ESR Code
2013
Groei reëel bbp
Actualisatie april ‘13
-0,5
Huidige actualisatie
-0,8
Verschil
-0,3
Begrotingstekort
EDP B.9
Actualisatie april ‘13
3,4
Huidige actualisatie
2,5
Verschil
-0,9
Overheidsschuld
Actualisatie april ‘13
74,0
Huidige actualisatie
73,5
Verschil
-0,5
*stand startnota 2012 (regeerakkoord)
Bron: CBS, CPB en Stabiliteitsprogramma 2013.

2014

2015

1,0
0,8
-0,2

1,6*
1,2
-0,4

3,0
2,9
-0,1

1,8*
2,1
0,3

75,0
74,6
-0,4

71,4*
74,7
3,3

Alternatieve scenario’s en risico’s
Gezien het open karakter en de relatief beperkte grootte van de Nederlandse economie vloeien de
voornaamste risico’s ten aanzien van het basisscenario voort uit internationale ontwikkelingen, met
name via de wereldhandel. Recentelijk vormen voornamelijk de politieke ontwikkelingen in
Oekraïne een additionele onzekere factor. Mogelijke economische risico’s liggen hierbij, naast de
wereldhandel, bij de energieprijzen. Deze gevoeligheidsanalyse presenteert derhalve de mogelijke
effecten van een vertraging van de relevante wereldhandel en van stijgende energieprijzen. Beide
scenario’s gaan uit van een verandering van de variabelen begin 2014, en presenteren vervolgens

17

de effecten daarvan over de periode 2014-2015. De scenario’s zijn opgesteld op basis van de
5
meest recente versies van NiGEM en SAFFIER .
Scenario 1: Vertraging herstel wereldeconomie en wereldhandel
Het mondiale conjuncturele herstel en de wereldhandel kunnen zwakker uitvallen dan verwacht als
gevolg van onder andere langzamer herstel van consumenten- en producentenvertrouwen, de
effecten van het afbouwen van accommoderende monetaire beleid in de VS en mogelijke nieuwe
onrust in de Europese Unie. Tabel 5.2 presenteert de effecten van een bestedingsverlies van 1
procent in 2014 bij belangrijke handelspartners Japan, VS, Verenigd Koninkrijk, België, Duitsland
en Frankrijk. Door deze bestedingsimpuls neemt de verwachte groei van de relevante wereldhandel
met 1,9 procentpunt af in 2014; in 2015 neemt deze nogmaals 1,6 procentpunt af. De lagere
wereldhandel drukt de Nederlandse export. De situatie bij de marktsector verslechtert door de
lagere export wat resulteert in lagere investeringen, dalende werkgelegenheid en daarmee dalende
consumptie. Lagere btw-opbrengsten, in combinatie met een stijging van de
werkloosheidsuitkeringen, zouden in dit scenario leiden tot een verslechtering van het EMU-saldo.
Een schok in de wereldhandel heeft voor Nederland een sterk neerwaarts effect op het EMU-saldo.
In dit scenario komt het EMU-saldo uit op -3,1 procent in 2014 en -2,5 procent in 2015.
Scenario 2: Hogere energieprijzen
Naast een drukkend effect op de wereldhandel kunnen de onrust in Oekraïne en de politieke
spanningen met Rusland de olie- en gasprijzen opstuwen. Tabel 5.2 presenteert een scenario
waarbij de energieprijzen 2 jaar lang 10 procent hoger liggen dan verwacht. Hogere energieprijzen
stuwen de inflatie, drukken de internationale bestedingen en wereldhandel. Via de marktsector
verslechteren de investeringen, de werkgelegenheid, de consumptie en het EMU-saldo. De
economische verslechtering wordt in het EMU-saldo gecompenseerd door hogere gasbaten; het
totale effect is licht positief voor 2014 en neutraal voor 2015. In dit scenario komt het EMU-saldo
uit op -2,7 procent in 2014 en -2,1 procent in 2015.
Tabel 5.2 Alternatieve scenario’s
Afwijking van basisscenario
(procentpunt)

1.Bestedingsverlies
2.Hogere
handelspartners
energieprijzen
2014
2015
2014
2015
Volume wereldhandel (excl. energie)
-1,9
-1,6
-0,6
-1,2
Concurrentieprijs (excl. energie)
-0,1
-0,7
0,4
0,9
Invoerprijs van goederen
-0,2
-0,5
1,9
2,2
Bbp (marktprijzen)
-0,5
-0,6
-0,2
-0,5
Consumptie huishoudens
-0,1
-0,3
-0,1
-0,3
Investeringen
-0,9
-2,2
-0,1
-1,4
uitvoer van goederen en diensten
-1,5
-1,3
-0,4
-1,0
Invoer van goederen en diensten
-1,3
-1,3
-0,4
-1,0
Productie marktsector
-0,7
-0,8
-0,2
-0,7
Werkgelegenheid (arbeidsjaren)
-0,2
-0,5
-0,1
-0,3
Werkloosheidspercentage
0,1
0,4
0,0
0,2
Contractloon marktsector
-0,2
-1,0
0,2
0,2
Consumentenprijsindex (CPI)
-0,1
-0,4
0,3
0,6
EMU-saldo (% bbp)
-0,2
-0,4
0,2
0,0
1: Gaat uit van een bestedingsverlies van 1 procent in 2014 bij Japan, VS, Verenigd Koninkrijk,
België, Duitsland en Frankrijk.
2: Gaat uit van 10 procent hogere energieprijzen in 2014 en 2015.

5

Zie ook CEP 2014. NiGEM is een model van de wereldeconomie van het National Institute of Economic Research. Saffier is het door het CPB
gehanteerde model voor kortetermijnprojecties, middellangetermijnscenario’s en analyses van Regeerakkoorden en beleidsopties.

18

Hoofdstuk 6: Houdbaarheid van de overheidsfinanciën
De afgelopen jaren zijn verscheidene maatregelen genomen die de langetermijnhoudbaarheid van
de overheidsfinanciën verbeteren. Volgens de meest recente doorrekening van het Centraal
Planbureau (CPB) kent Nederland momenteel een positief houdbaarheidssaldo van 1,0 procent
6
bbp . Volgens de sommen van de Europese Commissie heeft Nederland een houdbaarheidstekort
7
van 5,9 procent bbp . Verschillen in beleidsaannames en in de techniek van de berekeningen
veroorzaken dit grote onderscheid. Zowel het CPB als de Europese Commissie schetsen een
verbetering van de houdbaarheid van de overheidsfinanciën, waarbij met name het verhogen van
de pensioengerechtigde leeftijd en de koppeling van de AOW-leeftijd aan de levensverwachting een
belangrijke bijdrage levert. Voorwaardelijke verplichtingen, die sinds 2008 sterk zijn toegenomen
als gevolg van de crisis, worden nu afgebouwd. Voor nieuwe garanties is een strikt ‘nee, tenzij’beleid opgenomen in de begrotingsregels.
Inleiding
Dit hoofdstuk gaat in op de definitie van het houdbaarheidstekort en de projecties van de
overheidsfinanciën tot 2060. Tevens worden de verschillen tussen de ramingen van het CPB en de
winterramingen van de Europese Commissie toegelicht. Tot slot wordt een overzicht gegeven van
de voorwaardelijke verplichtingen van de Nederlandse overheid.
Het houdbaarheidssaldo
Het houdbaarheidssaldo schetst de toekomstbestendigheid van de Nederlandse overheidsfinanciën.
De overheidsfinanciën worden als houdbaar beschouwd wanneer alle toekomstige inkomsten
voldoende zijn om de toekomstige uitgaven, inclusief de rente op de bestaande schuld, te betalen.
Wanneer dit niet het geval is, zal de overheidsschuld op een bepaald moment uit de hand lopen.
Het houdbaarheidssaldo geeft het verschil weer tussen het werkelijke verwachte begrotingssaldo
aan het einde van de kabinetperiode en het minimale begrotingssaldo waarbij de
8

overheidsfinanciën houdbaar zijn .
De houdbaarheidssommen zijn geen projectie van het meest realistische scenario. Doel van deze
sommen is vooral te toetsen of het huidige beleid tot in de verre toekomst kan worden voortgezet.
Een belangrijke aanname hierbij is de aanname van constante arrangementen. Onder constante
arrangementen wordt verstaan dat de uitgaven aan bijvoorbeeld zorg of onderwijs per persoon als
aandeel van het inkomen constant zijn over de tijd. Kortom: elke generatie geeft even veel van
zijn inkomen uit aan zorg en onderwijs.
Voornamelijk demografische ontwikkelingen beïnvloeden de toekomstbestendigheid van de
Nederlandse overheidsfinanciën en het houdbaarheidssaldo. De verhouding
gepensioneerden/werkenden neemt bijvoorbeeld sterk toe in de periode tot 2040.
Ouderdomgerelateerde uitgaven aan staatspensioen (AOW) en gezondheidszorg zullen hierdoor
sneller stijgen dan de ontvangsten. Het is daarom van belang dat beleid zich richt op het
toekomstbestendig maken van collectieve arrangementen. Zonder dergelijk beleid zullen
begrotingstekorten en de staatsschuld in de toekomst uit de hand lopen.

6

CPB, Actualisatie analyse economische effecten financieel kader regeerakkoord (12 november 2012).

7

Europese Commissie, Fiscal Sustainability Report 2012.

8

Dit getal wordt bepaald door een technische veronderstelling dat de collectieve arrangementen in 2017 in één keer worden aangepast zodat in

de toekomst – ondanks de vergrijzing – geen verdere aanpassingen meer nodig zijn. Deze versoberde arrangementen gelden dan voor zowel de
huidige als toekomstige generaties.

19

9

Tabel 6.1 Ontwikkeling houdbaarheidssaldo
in procenten bbp
Houdbaarheid Juni 2010
CPB Vergrijzing verdeeld
-4,5
Beleid Rutte 1, pensioenakkoord en
economische situatie
+1,9
-2,6
Houdbaarheid CEP 2012
Verbetering houdbaarheid door
begrotingsakkoord 2013
economische situatie
Houdbaarheid inclusief
Begrotingsakkoord (juni 2012)
Verslechtering budgettaire situatie
Houdbaarheid basispad Financieel
kader (okt 2012)
Verbetering houdbaarheid financieel
kader
w.v. AOW en pensioen
Woningmarkt
Zorg
Overig
Stand inclusief verbetering
regeerakkoord

in miljarden euro
-29
11
-17

1,8
-0,3

12
-2

-1,1
-0,2

-7
-1

-1,3

-9

2,3
0,2
0,3
1,3
0,5

15
1
2
9
3

1,0

7

De meest recente raming van het Nederlandse houdbaarheidssaldo stamt uit november 2012. In
deze doorrekening is het Regeerakkoord meegenomen. Het regeerakkoord Rutte-Asscher bevatte
verschillende houdbaarheidverbeterende maatregelen en resulteert in een verbetering van 2,3
procent. Met name de maatregelen in de zorg dragen met 1,3 procent verbetering bij aan een
positiever houdbaarheidssaldo. De overige 1,0 procent verbetering komt voort uit beleid gericht op
AOW en pensioen, de woningmarkt en de overige tekortreducerende maatregelen. Het
Regeerakkoord volgt op het begrotingsakkoord 2013 dat reeds de belangrijke AOW-hervorming
bevatte en eerder beleid van het kabinet Rutte-Verhagen gericht op het verbeteren van de
houdbaarheid van de overheidsuitgaven (zie tabel 6.1).
Projecties tot 2060
Tabel 6.2 schetst de meest actuele projecties van het CPB. Deze projectie stamt uit november
2012 en houdt daarom geen rekening met latere maatregelen zoals het begrotingsakkoord 2013.
Daarnaast zijn de meest recente demografische projecties van het CBS niet opgenomen. De raming
van de Europese Commissie (uit 201210) wijkt met een houdbaarheidssaldo van -5,9 procent sterk
af van de raming van het CPB. De weging van beleid is de belangrijkste factor achter dit grote
verschil: het CPB neemt het volledige kabinetsbeleid tot en met 2017 op in de houdbaarheidssom.
De Europese Commissie neemt in de som alleen actueel beleid mee voor zo ver dat al is uitgevoerd
en zich vertaalt in een beter EMU-saldo of bij wet is vastgelegd. Inmiddels is een groot deel van de
relevante maatregelen al ingevoerd. Tevens verschillen de techniek en brongebruik tussen de twee
instanties. De Europese Commissie hanteert Eurostat als bron voor de bevolkingsprognose, terwijl
het CPB hiervoor de prognose van het Centraal Bureau voor de Statistiek hanteert. Ook de
aannames rond de ontwikkeling van de indirecte belastinginkomsten verschillen: deze lopen bij het
CPB op, terwijl de Europese Commissie ze als constant beschouwt. Tot slot verschilt de initiële
begrotingspositie in enige mate en voorziet het CPB in een beperkte inhaalgroei na 2017, die leidt
tot een verbetering van de houdbaarheid van de overheidsfinanciën.

9
Deze aansluitingstabel volgt vanuit de CPB notitie van 19 juni 2012, Nadere analyse van houdbaarheidswinst en saldodoelstelling voor de
komende kabinetsperiode en de CPB notitie van 29 oktober 2012 Analyse effecten financieel kader Regeerakkoord.
10
European Commission, 2012, Fiscal Sustainability Report 2012, European Economy 8/2012.

20

Tabel 6.2 Projectie van de overheidsfinanciën volgens inschatting CPB
in procenten bbp
2010
2020
2030
2040
2050
Totaal uitgaven
51,0
47,2
48,5
50,3
49,9
Waarvan:
Ouderdomgerelateerde
uitgaven
Pensioenuitgaven
Uitgaven sociale zekerheid
Ouderdoms- en vervroegde
pensioenen
Overige pensioenen
(invaliditeit, nabestaanden)
Beroepspensioenen
Gezondheidszorg
Langetermijnzorg
Onderwijsuitgaven
Aannames
Groei arbeidsproductiviteit
Groei reëel bbp
Participatiegraad mannen
(leeftijd 15 -64)
Participatiegraad vrouwen
(leeftijd 15 – 64)
Totaal participatiegraad
(leeftijd 15 – 64)
Werkloosheid (20-64)
Bevolking leeftijd 65+ t.o.v.
totale bevolking (%)

2060
49,4

20,5
6,9
12,6

21,8
7,4
13,1

23,7
8
13,8

26
8,9
14,6

25,9
8,7
14,4

25,5
8,5
14,2

4,9

5,7

6,3

7,2

7

6,8

2,0

1,7

1,7

1,7

1,7

1,7

6,3
3,8
5,5

7,5
3,5
5,1

8,2
4,3
5

8,6
5,1
5,1

8,5
5,4
5,1

8,4
5,4
5,0

2,0
1,6

1,5
1,5

1,5
1

1,5
1,6

1,5
1,6

1,5
1,5

80,5

81,4

81,4

81,6

81,7

81,7

61,4

64,4

65,4

67,1

68,1

68,1

71,0
5,5

72,9
3,4

73,4
3,4

74,3
3,4

75,0
3,4

75,0
3,4

15,7

19,1

20,5

22,2

22

21,3

Voorwaardelijke verplichtingen
In de afgelopen jaren is de hoeveelheid garanties sterk toegenomen. Ondanks dat normaal
gesproken terughoudendheid wordt betracht bij het aangaan van garanties, zag de overheid zich
genoodzaakt om maatregelen te nemen tegen grote systeemrisico’s, zowel binnenlands als in de
eurozone. In het jaar 2013 is voor het eerst weer een daling te zien, onder andere als gevolg van
de verlaging van het plafond van de garantie die de Nederlandse overheid heeft afgegeven aan het
tijdelijke noodfonds EFSF. Deze verlaging is het gevolg van de inwerkingtreding van het
permanente noodfonds ESM.
Tegenover de afname van de garantie aan het EFSF staat een nieuwe garantie die de overheid
heeft verstrekt aan De Nederlandsche Bank (DNB) ter hoogte van 5,7 miljard euro. In het kader
van het gemeenschappelijke monetaire beleid in het eurogebied, voeren de centrale banken van
het Eurosysteem monetaire beleidstransacties met wederpartijen uit. Als gevolg van het
onconventioneel monetair beleid is DNB’s blootstelling toegenomen, evenals de financiële risico’s
die DNB daarmee loopt. De garantie duurt voor een periode van vijf jaar, maar wordt verlengd in
het geval DNB een risico loopt dat niet met het eigen vermogen kan worden opgevangen. Zonder
de overheidsgarantie zou DNB genoodzaakt zijn geweest om een voorziening te treffen voor
eventuele risico’s, wat tot een lagere winstuitkering aan de staat zou hebben geleid.
Een andere nieuwe regeling is de garantie voor de vastgoedbeheerorganisatie die is opgericht bij
de nationalisatie van SNS Reaal. Bij de nationalisatie van SNS Reaal is besloten om de
vastgoedportefeuille van SNS Reaal onder te brengen in een aparte vastgoedbeheerorganisatie, die
als doel heeft deze vastgoedportefeuille zo efficiënt mogelijk af te bouwen. Deze
vastgoedbeheerorganisatie moest echter eerst eigenaar worden van de vastgoedportefeuille door
deze te kopen van SNS Reaal. Hiertoe zal de organisatie naar verwachting financiering aantrekken

21

met behulp van een overheidsgarantie. Met de afbouw van de vastgoedportefeuille zal de
uitstaande financiering afnemen, en daarmee ook het garantiebedrag.
Tot slot valt op te merken dat in 2014 de garantieregeling voor interbancaire leningen zal aflopen.
Deze regeling is in 2008 opgericht om de kredietverlening tussen banken te stimuleren. Vanaf
2011 is begonnen met het uitfaseren van deze regeling door in eerste instantie de voorwaarden
minder aantrekkelijk te maken waaronder de banken een dergelijke garantie van de
overheid konden krijgen. Ook is in december 2010 het loket voor nieuwe leningen gesloten.
Hierdoor is het risico voor de overheid snel gedaald: in 2009 garandeerde de overheid nog 47,1
miljard euro aan leningen, maar in 2014 loopt de laatste gegarandeerde lening af. Omdat de
laatste regeling in november 2014 afloopt wordt de garantie pas in december van 2014 in de
begroting en in het garantieoverzicht volledig afgeboekt. Dit wordt zichtbaar in de begroting van
2015. Tot dusver heeft de overheid via deze regeling geen schade opgelopen.
De meest recente stand van zaken (stand september 2013) is weergegeven in tabel 6.3.
Binnenkort wordt het Financieel Jaarverslag van het Rijk gepubliceerd, ten behoeve van
Verantwoordingsdag op 21 mei, dat definitieve cijfers over 2013 bevat.
Tabel 6.3: Door de centrale overheid verleende garanties
in miljarden euro

2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

Totaal garanties

63,5

152,7

152,2

238,2

258,0

217,5

218,5

-

-

25,9

97,8

97,8

49,6

49,6

9,9

23,4

28,8

47,3

46,5

46,5

46,5

-

-

-

-

35,4

35,4

35,4

Garantie interbancaire leningen
European Investment Bank
(EIB)
Garantie De Nederlandsche
Bank

2,7

47,1

39,0

33,2

17,2

14,1

14,1

7

9,9

9,9

9,9

9,9

9,9

9,9

-

-

-

-

-

5,7

5,7

Garantie SNS Reaal

-

-

-

-

-

5,0

5,0

waarvan:
European Financial Stability
Facility (EFSF)
DNB-deelneming in kapitaal
IMF
European Stability Mechanism
(ESM)

In het licht van de toegenomen garanties heeft de Commissie Risicoregelingen (CRR)
aanbevelingen gedaan om het risicobeleid van de overheid verder aan te scherpen. Het kabinet
heeft naar aanleiding daarvan, en een advies van de Algemene Rekenkamer, een garantiekader
ontwikkeld om risico’s beter te beheersen. Hoofdstuk 7 gaat hier verder op in.

22

Hoofdstuk 7: Kwaliteit van de overheidsfinanciën
De Nederlandse overheid bevordert de kwaliteit en duurzaamheid van overheidsfinanciën via
wetgeving, regelgeving, voorschriften en (begrotings-)beleid. Ook het samenspel van ‘checks and
balances’ van onder meer het Centraal Planbureau, de Raad van State en de Algemene
Rekenkamer draagt daaraan bij. Aanvullend op de al reeds bestaande kwaliteitseisen voor de
overheidsfinanciën heeft het Nederlandse kabinet recent het risicobeheer betreffende
risicoregelingen, derivaten en schatkistbankieren voor de overheidsfinanciën verder aangescherpt
en verbeterd. Het kritisch tegen het licht houden van risicoregelingen, het aanhouden van
overtollige middelen door decentrale overheden bij de staat en het aanscherpen van het
derivatenbeleid beperken de risico’s voor de overheidsfinanciën en dragen daarmee bij aan een
duurzamere ontwikkeling van de overheidsfinanciën.
Inleiding
Het kabinet borgt de kwaliteit van de overheidsfinanciën aan zowel de uitgaven- als de
inkomstenzijde. Aan de uitgaven- en inkomstenkant wordt de kwaliteit geborgd door het beleid
periodiek te evalueren op doelmatigheid en doeltreffendheid. Daarnaast worden er jaarlijks
Interdepartementale Beleidsonderzoeken uitgevoerd, de zogenaamde IBO’s. Hier wordt een
beleidsterrein grondig doorgelicht en worden alternatieve beleidsvarianten gepresenteerd, altijd
11
vanuit het perspectief van ofwel besparingen ofwel een efficiëntere besteding van geld .
Aanvullend op het Stabiliteitsprogramma 2013 richt dit hoofdstuk zich op een ander aspect van
kwaliteit van overheidsfinanciën, te weten het risicobeheer. De risico’s voor de overheidsfinanciën
zijn de afgelopen jaren flink toegenomen als gevolg van de crisis. Het Rijk heeft maatregelen
genomen in de vorm van bijvoorbeeld garanties, achterborgstellingen en leningen. Zo zijn de
uitstaande garanties van het Rijk gestegen van 63,5 miljard euro in 2008 naar 258,0 miljard euro
in 2012, en vervolgens weer gedaald naar 218,5 miljard euro in 2014. Ook het risico dat het Rijk
loopt via de achterborgstellingen is fors toegenomen: het totaal aan achterborgstelling is
opgelopen van 177,7 miljard in 2008 naar 250,4 miljard in 2012. Naast risicoregelingen, zijn er
risico’s voor de overheidsfinanciën via het gebruik van derivaten door semi-publieke instellingen,
en via decentrale overheden en het risico dat zij lopen over hun overtollige middelen.
Dit hoofdstuk behandelt achtereenvolgens het verscherpte beleid ten aanzien van risicoregelingen,
het gebruik van derivaten met publieke middelen en de verplichting tot schatkistbankieren van
decentrale overheden. Tot slot wordt ingegaan op de aanbevelingen van de Commissie Van
Dijkhuizen, die voorstellen heeft gedaan voor herziening van het belastingstelsel.
Risicoregelingen
Het Nederlandse kabinet kiest ervoor om expliciete risico’s waar nodig te begrenzen of te terug te
brengen tot een doelmatig niveau. Voorts kiest het Nederlandse kabinet ervoor om impliciete
(financiële) risico’s te reduceren door deze zoveel mogelijk te expliciteren en te betrekken bij de
reguliere integrale (financiële) afweging binnen de kaders van het begrotingsbeleid.
Het beleid voor risicoregelingen is vastgelegd in de begrotingsregels en in het garantiekader. Op
basis van de begrotingsregels geldt een “nee-tenzij”-beleid ten aanzien van extra risicoregelingen.
Hoewel nieuwe risicoregelingen soms noodzakelijk zijn, wil het Nederlandse kabinet zoveel
mogelijk terughoudendheid betrachten. Het kabinet vindt het van belang om niet alleen naar
nieuwe regelingen te kijken, maar ook ten aanzien van (aanpassingen in) bestaande regelingen
terughoudend te zijn. De controle aan de poort heeft concreet vorm gekregen in het
Toetsingskader Risicoregelingen12. De drie kernelementen van het toetsingskader zijn:
11
12

In het Stabiliteitsprogramma 2013 is een nadere toelichting gegeven op de kwaliteitsborging via beleidsevaluaties.
http://www.rijksoverheid.nl/documenten-en-publicaties/regelingen/2012/03/05/toetsingskader-risicoregelingen.html

23

•
•
•

Reden overheidsingrijpen en instrumentkeuze, ofwel nut en noodzaak;
Beheersing van risico’s, zowel vooraf als achteraf (governance);
Beprijzen van het risico en bijbehorende kosten.

Aanvullend op de begrotingsregels is in het garantiekader de set aan concrete eisen aan nieuwe en
bestaande risicoregelingen vastgelegd.
13

Het garantiekader is als volgt samen te vatten :
•
•
•
•
•
•
•

Voor garanties en leningen is het ‘nee, tenzij’-beleid van kracht.
Voor alle regelingen geldt in principe een horizonbepaling.
Het toetsingskader risicoregelingen wordt altijd naar het parlement verzonden.
Bij nieuwe regelingen en aanpassingen in bestaande regelingen zal er een versobering van
(andere) risicoregelingen moeten plaatsvinden.
Er komt een regel voor de afbouw van niet-gebruikte plafonds.
Versobering van regelingen wordt bezien.
Voor grote en complexe risico’s zal een second opinion gevraagd worden aan een
onafhankelijke gespecialiseerde partij ten aanzien van de risicobeheersing en premiestelling.

Derivaten
Het Nederlandse kabinet legt derivatenspeculatie met publieke middelen aan banden. Derivaten –
financiële producten met een van onderliggende producten of indices afgeleide waarde – zijn op
zich geen probleem, aangezien ze kunnen bijdragen aan de beheersing van risico’s en tegen
relatief lage kosten zekerheid kunnen bieden over toekomstige renteverplichtingen. Financiële
innovatie heeft echter ook tot producten geleid die speculatief van aard zijn, met kans op grote
winsten en grote verliezen. Speculatie met belasting- of premieopbrengsten behoort niet tot de
taak van publieke en semi-publieke instellingen.
Beleidskader derivaten
Het kabinet heeft besloten in het (semi-)publieke domein slechts derivaten toe te staan die
beschermen tegen opwaartse renterisico’s (payer swaps en rentecaps). Alleen onder strikte
voorwaarden mogen receiver swaps, forward starting swaps en renteswaptions worden gebruikt.
Het voordeel van deze limitatieve lijst is dat de markt het publieke speculatieverbod niet kan
omzeilen met nieuwe producten. Het kabinet heeft ook strengere eisen gesteld aan financieel
beheer, controle, verantwoording en toezicht op organisaties met derivaten op de balans.
Vakministers zorgen voor een sectorspecifieke invulling van het speculatieverbod. Het algemene
kader bevat een aantal bepalingen waarvan de vakminister beargumenteerd mag afwijken.
Sectorspecifieke omstandigheden kunnen immers aanleiding geven om af te wijken van het
algemene, overkoepelende beleid. Dat maakt maatwerk mogelijk en voorkomt dat de regels
onnodig gaan knellen. Voor alle andere bepalingen geldt dat de sectorale uitwerking strenger maar
niet soepeler mag zijn dan het algemene beleid.
Het beleidskader derivaten is als volgt samen te vatten14:
•
•
•
•
•

Financiële derivaten zijn uitsluitend toegestaan voor het beperken van opwaartse renterisico’s.
Derivaten zijn niet groter dan de afgedekte lening, evenals de looptijd met een maximum van
10 jaar.
Derivaten worden in euro’s aangetrokken van financiële instellingen met een single A-rating of
hoger.
Een tweezijdige onderpandverplichting is toegestaan, evenals een eenzijdige verplichting vanuit
de financiële instelling. Onderpandverplichtingen nopen tot buffers van voldoende omvang.
De financiële instelling mag geen eenzijdige opzeggingsmogelijkheid hebben.

13

Voor een totaaloverzicht zie: http://www.rijksoverheid.nl/documenten-en-publicaties/kamerstukken/2013/09/17/rapport-commissierisicoregelingen-en-kabinetsreactie.html
14
Zie voor het volledige beleidskader derivaten: http://www.rijksoverheid.nl/documenten-en-publicaties/publicaties/2013/09/17/beleidskaderderivaten.html

24

•
•
•
•

Instellingen die financiële derivaten gebruiken, hebben hun interne organisatie adequaat
ingericht.
Instellingen verantwoorden zich in het jaarverslag op transparante, complete en inzichtelijke
wijze over derivaten. De accountant controleert de externe verantwoording.
Vakministers wijzen expliciet een sectorale toezichthouder aan.
Derivaten die niet in lijn zijn met het kader worden afgebouwd, tenzij afbouw tot grote
verliezen leidt.

Schatkistbankieren
Decentrale overheden moeten sinds eind 2013 hun overtollige financiële middelen15 in ’s Rijks
schatkist aanhouden. Deze verplichting vermindert de EMU-schuld van de totale overheid; de
schuld is immers gedefinieerd als schuld van de overheid aan derde partijen. Voorts worden
hiermee de risico’s van decentrale overheden over hun overtollige middelen gereduceerd.
Het verleden heeft bewezen dat decentrale overheden met overtollige middelen, net zoals andere
economische actoren, op zoek gaan naar optimalisatie van het rendement. Hoger rendement gaat
echter altijd gepaard met grotere risico’s. De casus met de IJslandse bank Icesave heeft deze
relatie tussen hoog rendement en grote risico voor overheden onderstreept. Door overtollige
middelen verplicht bij het Rijk te stallen, wordt het kredietrisico voor decentrale overheden
beperkt. Zodoende draagt verplicht schatkistbankieren bij aan de risicobeheersing binnen de
collectieve sector.
Decentrale overheden ontvangen bij schatkistbankieren een rente gelijk aan de rente die de
Nederlandse Staat betaalt op financiële markten. Tegenover dit, vermoedelijk voor decentrale
overheden lagere, rendement op overtollige middelen staan lagere risico’s. Verder hoeft niet iedere
gemeente een treasuryafdeling overeind te houden die de risico’s op uitstaande gelden beheerst.
Zo draagt schatkistbankieren ook bij aan een efficiënte besteding van publieke middelen.
Decentrale overheden mogen desgewenst onderling overtollige middelen uitlenen, zo lang er geen
sprake is van onderlinge toezichtrelaties. Een provincie mag dus geen middelen uitlenen aan een
gemeente binnen de eigen provinciegrenzen. Deze mogelijkheid biedt decentrale overheden de
mogelijkheid om een wat hoger rendement te behalen tegen een nog steeds overzichtelijk risico.
Ontwikkelingen aan de inkomstenkant
De Commissie Inkomstenbelasting en toeslagen (Commissie Van Dijkhuizen) heeft een aantal
voorstellen gedaan voor de herziening van het belastingstelsel op het gebied van de
inkomstenbelasting, toeslagen en een verschuiving van de loon-/inkomstenbelasting naar indirecte
belastingen. Eind 2012 heeft de commissie haar interim-rapport uitgebracht en in juni 2013 is het
16
eindrapport gepubliceerd . Deze rapporten bevatten voorstellen om tot een eenvoudig, solide en
fraudebestendig belastingstelsel te komen. De commissie stelt onder meer een tariefstructuur voor
met twee belastingschijven en minder aftrekposten en toeslagen. In de eerste helft van 2014 komt
het kabinet met een reactie.

15
16

Gedefinieerd als alle middelen die decentrale overheden niet direct nodig hebben voor de uitvoering van hun publieke taken.
http://www.rijksoverheid.nl/documenten-en-publicaties/rapporten/2013/06/18/eindrapport-commissie-inkomstenbelasting.html

25

Hoofdstuk 8: Institutionele kenmerken van de overheidsfinanciën
De Wet Houdbare Overheidsfinanciën (Wet Hof) is op 15 december 2013 van kracht geworden. Met
de Wet Hof zijn de Europese begrotingsafspraken omtrent EMU-saldo en EMU-schuld en de kern
van het trendmatig begrotingsbeleid verankerd in nationale wetgeving. De meest in het oog
springende Europese begrotingsafspraak is dat op de middellange termijn landen hun begroting
structureel in evenwicht moeten brengen en houden.
Inleiding
Dit hoofdstuk geeft een overzicht van de belangrijkste institutionele vernieuwingen van de
overheidsfinanciën, in dit geval de inwerkingtreding van de Wet Hof. Achtereenvolgens wordt
ingegaan op de inhoud van de wet en de uitwerking daarvan in de praktijk.
Wet HOF
De kern van de wet is de verankering van Europese begrotingsafspraken en de bepaling dat het
Rijk en de decentrale overheden (gemeenten, provincies en waterschappen) een gelijkwaardige
inspanning moeten leveren aan het voldoen aan deze afspraken. Voor het Rijk geldt aanvullend dat
de belangrijkste uitgangspunten van het trendmatig begrotingsbeleid een wettelijke verankering
krijgen.
De nationale verankering van de Europese begrotingsafspraken is vastgelegd in artikel 2, derde lid
van de Wet Hof, waarmee gesteld wordt dat het trendmatig begrotingsbeleid geschiedt binnen de
lijnen van de Europese begrotingsafspraken. Het gaat hierbij zowel om de eisen in de correctieve
arm als de preventieve arm van het SGP. De gekozen formulering in de Wet Hof, een verwijzing
naar de Europese eisen zonder nadere kwantificering, maakt het mogelijk dat eventuele
toekomstige wijzigingen in het SGP, zoals de aanscherpingen van het SGP die in 2011 zijn
doorgevoerd, niet hoeven te leiden tot een wetswijziging. Bovendien geldt voor de
middellangetermijndoelstelling (medium term objective, MTO) dat deze periodiek wordt herijkt.
Herijking zou, bij letterlijke normstelling in de wettekst, leiden tot wetswijziging. Hiermee zijn de
Europese vereisten duurzaam verankerd in nationale wetgeving.
Naast de Europese afspraken zijn de uitgangspunten van het Nederlands trendmatig
begrotingsbeleid vastgelegd in de Wet Hof. Hiermee is invulling gegeven aan het verzoek van de
Tweede Kamer om de Nederlandse begrotingsregels wettelijk te verankeren17. De drie
uitgangspunten die cruciaal zijn voor het te voeren begrotingsbeleid, zijn opgenomen in het
wetsvoorstel (zie ook artikel 2, lid 2):
1. Het hanteren van vaste uitgavenkaders
2. Het uitgangspunt van automatische stabilisatie aan de inkomstenkant van de begroting
3. Begrotingsbeleid gebaseerd op de meerjarencijfers en de macro-economische ramingen
van de relevante variabelen van het CPB.
Het trendmatig begrotingsbeleid combineert budgettaire disciplinering met stabilisatie van de
economie. Het trendmatig begrotingsbeleid geschiedt, zoals gezegd, binnen de lijnen van de
Europese begrotingsafspraken. De stabiliserende werking van het trendmatig begrotingsbeleid
wordt omkaderd door de Europese begrotingsregels, omdat door deze regels het effect van de
automatische stabilisatoren is begrensd. De disciplinerende werking van het trendmatig
begrotingsbeleid wordt daardoor versterkt. De wet verplicht Nederland om voldoende aanvullende
maatregelen te nemen wanneer, op basis van de economische ramingen van het CPB, verwacht
wordt dat de nationale en/of Europese begrotingsregels niet gehaald zullen worden. Hetzelfde geldt
wanneer de Europese Commissie of Raad aangeeft dat het begrotingsbeleid van Nederland niet
leidt tot adequate naleving van de Europese begrotingsregels. De wet bevat tevens een
correctiemechanisme dat in werking treedt bij significante afwijkingen van de MTO of het
aanpassingstraject naar de MTO dat de Europese Commissie voorschrijft.
17

Kamerstukken II, 2010/11, 32 565, nr. 4

26

In de wet wordt volledig aangesloten bij Europese definities en vaststellingen wat betreft het
optreden van omstandigheden waaronder het correctiemechanisme in werking moet treden en voor
wat betreft het optreden van omstandigheden voor de inwerkingtreding, verlenging en afsluiting
van ontsnappingsclausules. Een herstelplan naar de MTO dat gemaakt wordt in het kader van het
in werking treden van het correctiemechanisme, wordt opgenomen in een budgettaire nota die aan
de Staten-Generaal wordt gepresenteerd. Indien van een herstelplan sprake is, zal over de
voortgang van de uitvoering in elk geval jaarlijks in de Miljoenennota worden gerapporteerd. Door
de Raad van State als onafhankelijke begrotingsautoriteit in een adviserende rol bij het herstelplan
te betrekken, zowel bij de presentatie van het plan aan de Staten-Generaal als bij het monitoren
van de uitvoering ervan in elk geval jaarlijks via de Miljoenennota, wordt voorzien in een
onafhankelijk advies. Daarmee wordt voldaan aan principe 7, voortvloeiend uit het Europese
Verdrag inzake stabiliteit, coördinatie en bestuur in de EMU.
Omdat de Europese begrotingsafspraken toezien op de inkomsten en uitgaven van de hele
collectieve sector, dus ook van gemeenten, provincies en waterschappen, voorziet de wet in een
procedure die erop gericht is om decentrale overheden een gelijkwaardige inspanning als de
Rijksoverheid te laten leveren aan het bereiken en vasthouden van de Europese
begrotingsafspraken. De wet voorziet in bestuurlijk overleg met de decentrale overheden alvorens
hun gelijkwaardige inspanningsplicht wordt vastgesteld. Vooruitlopend op de inwerkingtreding van
de Wet Hof is in januari 2013 een akkoord bereikt met de decentrale overheden over hun bijdrage
aan de Europese begrotingsafspraken deze kabinetsperiode. In het financieel akkoord is een
ambitie en een norm afgesproken voor het saldopad van de decentrale overheden. De afgesproken
ambitie komt overeen met de raming van het CPB voor het saldo van de decentrale overheden, na
de doorrekening van het regeerakkoord, in de periode 2014-2017. Vervolgens biedt de
afgesproken norm voor het EMU-saldo van de decentrale overheden enige marge ten opzichte van
de ambitie. Bij een eventuele afwijking van de ambitie, is er daardoor niet direct een noodzaak tot
nadere maatregelen van decentrale overheden.
Tabel 8.1: Normering EMU-saldo decentrale overheden
in procenten bbp

2013

2014

2015

2016

2017

Ambitie voor EMU-saldo medeoverheden gezamenlijk

-0,5

-0,3

-0,3

-0,2

-0,2

-0,5

-0,5

-0,5

(-0,4)

(-0,3)

Afgesproken tekortnorm voor deze kabinetsperiode,
conform de wet HOF18

Voor 2013 gold een tekortnorm van 0,5 procent bbp voor alle decentrale overheden gezamenlijk.
Het saldo van de decentrale overheden is uitgekomen op -0,3 procent bbp in 2013. Dit betekent
een onderschrijding van de afgesproken tekortnorm.

18
Eind 2015 wordt in bestuurlijk overleg bezien of op basis van de dan beschikbare realisaties de geprojecteerde daling in 2016 en 2017
verantwoord en mogelijk is.

27

BIJLAGE 1: Tabellen behorend bij de rapportageverplichting in het
kader van de buitensporigtekortprocedure
Tabel 1a: Begrotingsvooruitzichten op kwartaalbasis en kasbasis voor de totale overheid
en medeoverheden
in miljoenen euro
2014*
Q1
Q2
Q3
Q4
Netto financieringssaldo per overheidssector
1. Totale overheid
-4.471
-4.471
-4.471
-4.471
2. Centrale overheid
-2.645
-2.645
-2.645
-2.645
3. Deelstaten
-2.633
-2.633
-2.633
-2.633
4. Decentrale overheden
-579
-579
-579
-579
5. Sociale fondsen
-1.247
-1.247
-1.247
-1.247
6. Totale inkomsten
72.876
72.876
72.876
72.876
waarvan:
centrale overheid:
43.118
43.118
43.118
43.118
deelstaten:
42.919
42.919
42.919
42.919
decentrale overheden:
9.434
9.434
9.434
9.434
sociale fondsen:
20.324
20.324
20.324
20.324
waarvan:
directe belastingen
17.576
17.576
17.576
17.576
indirecte belastingen, waarvan:
BWT
18.464
18.464
18.464
18.464
sociale lasten
26.281
26.281
26.281
26.281
overige
10.061
10.061
10.061
10.061
inkomsten uit vermogen
49
49
49
49
7. Totale uitgaven
waarvan:
intermediair verbruik
10.766
10.766
10.766
10.766
loonsom van werknemers
14.575
14.575
14.575
14.575
rentelasten
2.762
2.762
2.762
2.762
subsidies
1.930
1.930
1.930
1.930
sociale uitkeringen
38.239
38.239
38.239
38.239
overige
354
354
354
354
kapitaaloverdrachten
493
493
493
493
bruto investeringen in vaste activa
5.091
5.091
5.091
5.091
*Aangeleverde cijfers zijn grotendeels gebaseerd op Centraal Economisch Plan 2014 (CPB). Deze cijfers zijn
enkel op jaarbasis beschikbaar. Uitsplitsing naar kwartaalcijfers is het resultaat van lineaire interpolatie.

28

Tabel 1b: Begrotingsvooruitzichten voor de totale overheid en medeoverheden op basis
van ESA-standaarden en niet-seizoensgecorrigeerd
in miljoenen euro
ESA code
2014
Q1
Q2
Q3
Q4
Netto financieringssaldo
1. Totale overheid
S.13
-4.471
-4.471
-4.471
-4.471
2. Centrale overheid
S.1311
-2.645
-2.645
-2.645
-2.645
3. Deelstaten
S.1312
-2.633
-2.633
-2.633
-2.633
4. Decentrale overheden
S.1313
-579
-579
-579
-579
5. Sociale fondsen
S.1314
-1.247
-1.247
-1.247
-1.247
6. Totale inkomsten
TR
72.876
72.876
72.876
72.876
waarvan:
belastingen op productie en
D.2
18.464
18.464
18.464
18.464
invoerheffingen
belastingen op inkomen, vermogen,
D.5
17.576
17.576
17.576
17.576
etc.
kapitaalheffingen
D.91
49
49
49
49
sociale lasten
D.61
26.281
26.281
26.281
26.281
inkomen uit vermogen
D.4
397
397
397
397
overige
10.061
10.061
10.061
10.061
7. Totale uitgaven
TE
77.374
77.374
77.374
77.374
waarvan:
loonsom van werknemers
D.1
14.575
14.575
14.575
14.575
intermediair verbruik
P.2
10.766
10.766
10.766
10.766
sociale uitkeringen
D.62, D.632c
38.239
38.239
38.239
38.239
rentelasten
D.41
2.762
2.762
2.762
2.762
subsidies
D.3
1.930
1.930
1.930
1.930
bruto investeringen in vaste activa
P.51
5.091
5.091
5.091
5.091
kapitaaloverdrachten
D.9
493
493
493
493
overige
354
354
354
354
8. Bruto schuld
D.1
114.834 114.834 114.834 114.834
*Aangeleverde cijfers zijn grotendeels gebaseerd op Centraal Economisch Plan 2014 (CPB). Deze cijfers zijn
enkel op jaarbasis beschikbaar. Uitsplitsing naar kwartaalcijfers is het resultaat van lineaire interpolatie.

29

Tabel 1c: Jaarlijkse budgettaire doelstellingen volgens ESA-standaarden voor de totale
overheid en medeoverheden
in procenten bbp
ESA Code
2013
2014
2015
Netto financieringssaldo per overheidssector
1. Totale overheid
S.13
-2,5
-2,9
-2,1
2. Centrale overheid
S.1311
-0,9
-1,7
-2,6
3. Deelstaten
S.1312
-0,9
-1,7
-2,6
4. Decentrale overheden
S.1313
-0,3
-0,4
-0,3
5. Sociale fondsen
S.1314
-1,3
-0,8
0,8
6. Totale inkomsten
TR
47,3
47,4
47,7
7. Totale uitgaven
TE
49,8
50,3
50,0
8. Rentelasten
D.41
1,8
1,8
1,8
9. Primair saldo
-0,7
-1,1
-0,4
10. Eenmalige en andere tijdelijke maatregelen
0,6
0,0
0,0
mutatie mutatie mutatie
11. Reële bbp-groei
-0,8
¾
1¼
12. Potentiële bbp-groei
0,3
¼
¼
waarvan:
- arbeid
0,0
-¼
-¼
- kapitaal
0,2
¼
¼
- totale factorproductiviteit
0,1
¼
¼
% pot.
% pot.
% pot.
BBP
BBP
BBP
13. Output gap
-3,6
-3
-2¼
14. Cyclische begrotingscomponent
-2,1
-1,7
-1,3
15. Conjunctuurgezuiverd saldo (1 - 14)
-0,5
-1,2
-0,8
14. Conjunctuurgezuiverd primair saldo (13 +
1,3
-0,9
-0,5
6)
15. Structureel saldo (13 – 10)
-1,1
-1,2
-0,8

30

Tabel 2: Doelstellingen voor inkomsten en uitgaven van de totale overheid volgens ESAstandaarden
in procenten bbp
1. Doelstelling voor totale inkomsten
waarvan:
1.1. Belastingen op productie en
invoerheffingen
1.2. Belastingen op inkomen, vermogen, etc.
1.3. Kapitaalheffingen
1.4. Sociale lasten
1.5. Inkomen uit vermogen
1.6. Overige
p.m.: Belastingdruk (D.2+D.5+D.61+D.91D.995)
2. Doelstellingen voor totale uitgaven
waarvan:
2.1. Loonsom van werknemers
2.2. Intermediair verbruik
2.3. Sociale uitkeringen

waarvan:
Werkloosheidsuitkeringen
2.4. Rentelasten
2.5. Subsidies
2.6. Bruto investeringen in vaste activa
2.7. Kapitaaloverdrachten
2.8. Overige

ESA Code
TR

2013
47,3

2014
47,4

2015
47,7

11,7

12

11,8

10,9
0,3
16,9
3,2
4,1

11,4
0,3
17,1
2,6
4,0

11,9
0,3
17,3
2,5
3,9

39,6

40,7

41,3

TE

49,8

50,3

50,0

D.1
P.2
D.62,
D.6311,
D.63121,
D.63131f

9,7
7,4

9,5
7,0

9,4
7,0

24,6

24,9

25,2

1,8
1,3
3,2
0,3
1,5

1,8
1,3
3,3
0,3
2,3

1,8
1,2
3,2
0,3
2,1

D.5
D.91
D.61
D.4

D.41
D.3
P.51
D.9
D.41
D.3

31

Tabel 3a: Budgettaire maatregelen genomen door de totale overheid en medeoverheden om de doelstellingen te behalen voor
inkomsten en uitgaven uit Tabel 2

Lijst van maatregelen

Gedetailleerde
omschrijving

Doel
(Uitgaven/
inkomsten)
ESA Code

Boekhoudkundig
principe

Incrementeel budgettair effect per jaar
(miljoenen euro)
Status

Zorg*

2014 2015 2016 2017 struc
1475
-250

1584
-500

1865
-750

2148
-1000

2141
-1000

1200

1200

1200

1200

Zorgraming/zorgakkoord In het zorgakkoord van 16 juli
2013 is afgesproken dat het
groeipercentage van de
curatieve zorguitgaven verder
wordt teruggebracht.

D.63p

Afgerond

Terugdraaien maatregel
lage ziektelast

De eerder voorgenomen
beperking van het basispakket
in verband met het schrappen
van de behandeling van
aandoeningen met een lage
ziektelast is van de baan.

D.63p

Afgerond

Zorgtoeslag op basis van Vanaf 2014 wordt 320 miljoen
gemiddelde premie incl. euro bespaard op de
collectieve contracten
zorgtoeslag.

D.62p

Afgerond

-320

-320

-320

-320

-320

Geneesmiddelen

Door samenhangend geheel
aan maatregelen worden
bespraingen gerealiseerd op
de uitgaven aan
geneesmiddelen.

D.62p

Afgerond

-750

-975

-975

-975

-975

Beperken
maatwerkvoorziening

Als gevolg van het handhaven
van een fiscale regeling voor
chronisch zieken en
gehandicapten wordt de
maatwerkvoorziening beperkt.

D.62p

Afgerond

-438

-438

-438

-438

32

Overig

Het betreft besparingen
D.63p
gerealiseerd op de uitgaven
aan grensoverschrijdende
zorg, academische component,
tariefstelling hulpmiddelen,
MEE-budget, transitie
Hervorming Langdurige Zorg
en doelmatiger zorginkoop
AWBZ.

Afgerond

Sociale zekerheid
Gefaseerde invoering
huishoudentoeslag

Het stroomlijnen en
vereenvoudigen van de
huidige toeslagen.

D.62p

AO-tegemoetkoming

Verlaging van de
tegemoetkoming
arbeidsongeschikten.

D.62p

Kinderbijslag
(handhaven
leeftijdsdifferentiatie)

De maatregel waarbij de
leeftijdsdifferentiatie in de
kinderbijslag zou vervallen, is
volledig teruggedraaid.

D.62p

Overig

Het betreft het saldo van
verschillende maatregelen
zoals halveren van verhoging
van het Kindgebondenbudget
en intensiveringen in regionale
werkgelegenheid.

Diverse

Rijksbegroting

In
voorbereidi
ng
In
voorbereidi
ng
Afgerond

Afgerond,
behalve
kindgebond
enbudget

-155

-551

-582

-615

-608

194

-829
-639

1019
-1155

-984

279

1171
-1148

-1166

-114

-165

-158

-150

-145

47

236

422

560

560

-18

-261

-287

-274

-233

1880

1161

1123

-991

1185

33

Korting loonruimte 2014
collectieve sector excl.
zorg
(loonsombenadering)

In 2014 wordt de
loonbijstelling voor kabinetsen onderwijssectoren
(exclusief zorg) ingehouden
voor zover het
contractloonontwikkeling
betreft. Daarbij geldt de
loonsombenadering.

D.1p

Afgerond

-750

-750

-750

-750

-750

Prijsbijstellling 2013
(gecorrigeerd voor saldo
generale mutaties)

De meerjarige doorwerking
van de tranche 2013 van de
prijsbijstelling wordt
ingehouden. De reeks is
gecorrigeerd voor het saldo
van de generale mutaties.

Diverse

Afgerond

-579

-709

-566

-444

-638

Korting prijsbijstelling
2014

De prijsbijstelling tranch 2014
wordt gekort.

Diverse

Afgerond

-480

-480

-480

-480

-480

Onderwijskwaliteit en
innovatie

Er wordt geïnvesteerd in
onderwijs en innovatie.

Diverse

Afgerond

650

600

600

600

Bijdrage departementale
begrotingen (excl. SZW
en VWS)

De departementen leveren
gezamenlijk 156 miljoen euro.

D.1p

Afgerond

-156

-156

-156

-156

-156

Overig

Betreft het saldo van
intensiveringen en
ombuigingen zoals behoud
gratis schoolboeken, defensie
en herschikking van subsidies.

Diverse

Afgerond
behalve
herschikkin
g van
subsidies

85

284

229

239

239

2219

1809

1815

1916

1469

Belastingen
premies

en

34

Stamrechten

Vanaf 1 januari 2014 is het
voor bestaande stamrechten
mogelijk gemaakt om de
volledige aanspraak fiscaal
vriendelijk in een keer op te
nemen. Daarnaast is per 1
januari de stamrechten voor
nieuwe ontslagvergoedingen
afgeschaft.

D.5r

Afgerond

-2065

-840

-840

-840

-420

Box 2

Het box 2 tarief is in 2014
incidenteel verlaagd naar
22%. Daarnaast wordt de
marge voor gebruikelijk loon
per 2015 verlaagd.

D.5r
(huishoudens)

-1018

-446

-45

19

-150

Bevriezen
belastingschrijven en
heffingskortingen

De belastingschijven en
heffingskortingen worden voor
het jaar 2014 bevroren.

D.5r
(huishoudens)

Verlaging
van het
tarief is
afgerond,
verlaging
van de
marge voor
gebruikelijk
loon is in
voorbereidi
ng
Afgerond

-981

-981

-981

-981

-981

Inhouden
lastenenveloppen
bedrijfsleven

De voor het bedrijfsleven
gereserveerde enveloppen
voor lastenverlichting voor het
bedrijfsleven zijn ingehouden.

Diverse

Afgerond

-640

-640

-640

-640

-640

Verlengen
werkgeversheffing hoge
inkomens (crisisheffing)

De pseudo-eindheffing voor
hoog loon wordt eenmalig
verlengd.

D.29r
(bedrijven)

Afgerond

-500

Versnellen verhoging
arbeidskorting

In 2014 is de arbeidskorting
met 127 euro verhoogd.

D.5r
(huishoudens)

Afgerond

785

35

1517

Verlaging tarief eerste
schijf

Het tarief eerste schijf is in
2014 verlaagd.

D.5r
(huishoudens)

Afgerond

Verzachten versobering
zelfstandigenaftrek
(winstbox)

De versobering van het
zelfstandigenaftrek (winstbox)
wordt volledig teruggedraaid.

D.5r
(huishoudens)

Afgerond

500

500

500

500

Fiscale ondersteuning
chronisch zieken en
gehandicapten (incl.
TSZ)

De huidige fiscale voorziening
voor chronisch zieken en
gehandicapten wordt niet
afgeschaft en blijft in
aangepaste vorm bestaan.

D.5r
(huishoudens)

Afgerond

438

438

438

438

Lastenverlichting
bedrijven

De werkgeverslasten op arbeid D.611r
worden verlaagd.

Afgerond

368

857

670

518

653

Overig

Het betreft het saldo van
Diverse
lastenverzwaringen en verlichtingenen zoals
aanscherping van de CO2grenzen in BPM, verhoging van
leidingwaterbelasting,
geleidelijk afschaffen van de
werkbonus, afschaffen van
integratieheffing BTW, en
verruiming van de
schenkbelasting.

Afgerond,
behalve
bestrijding
schijnconstr
ucties

315

-697

-917

-930

-869

-628

-637

-36

56

-390

Overig
Kasritme revolving fund
OS, natuur en veiligheid

Ex ante doorwerking
GF/PF

Diverse

Afgerond

-290

-290

240

340

0

Dit betreft de ex-ante
Diverse
doorwerking van het pakket op
de accressen van het
Gemeentefonds en het
Provinciefonds.

Afgerond

-338

-347

-276

-284

-390

TOTAAL -6008 -6020

-6010

-6018

-6008

De gereserveerde middelen
tbv het revolving fund OS,
natuur en veiligheid worden
gefaseerd.

36

Tabel 3b: Kwartaalrapportage van budgettaire impact van de maatregelen uit Tabel 3a
Lijst maatregelen

Zorg*

Rapportage maatregelen van invloed
op begroting 2014
Budgettair effect per kwartaal Cumul
2014* atief
effect
-369
-369
-369
-369

Verw.
budge
ttair
effect
2014
-1475

Zorgraming/zorgakkoord

-63

-63

-63

-63

-250

Zorgtoeslag op basis van gemiddelde premie
incl. collectieve contracten

-80

-80

-80

-80

-320

Geneesmiddelen

-188

-188

-188

-188

-750

Overig

-39

-39

-39

-39

-155

Sociale zekerheid

49

49

49

49

194

Gefaseerde invoering huishoudentoeslag

70

70

70

70

279

AO-tegemoetkoming

-29

-29

-29

-29

-114

Kinderbijslag (handhaven
leeftijdsdifferentiatie)

12

12

12

12

47

Overig

-5

-5

-5

-5

-18

Rijksbegroting

-470

-470

-470

-470

-1880

Korting loonruimte 2014 collectieve sector
excl. zorg (loonsombenadering)

-188

-188

-188

-188

-750

Prijsbijstellling 2013 (gecorrigeerd voor saldo
generale mutaties)

-145

-145

-145

-145

-579

Korting prijsbijstelling 2014

-120

-120

-120

-120

-480

Bijdrage departementale begrotingen (excl.
SZW en VWS)

-39

-39

-39

-39

-156

Overig

21

21

21

21

85

Belastingen en premies

-555

-555

-555

-555

-2219

Stamrechten

-516

-516

-516

-516

-2065

Box 2

-255

-255

-255

-255

-1018

Bevriezen belastingschrijven en
heffingskortingen

-245

-245

-245

-245

-981

Inhouden lastenenveloppen bedrijfsleven

-160

-160

-160

-160

-640

Verlengen werkgeversheffing hoge inkomens
(crisisheffing)

-125

-125

-125

-125

-500

Versnellen verhoging arbeidskorting

196

196

196

196

785

Verlaging tarief eerste schijf

379

379

379

379

1517

Lastenverlichting bedrijven

92

92

92

92

368

Overig

79

79

79

79

315

Overig

-157

-157

-157

-157

-628

Kasritme revolving fund OS, natuur en
veiligheid

-73

-73

-73

-73

-290

Ex ante doorwerking GF/PF

-85

-85

-85

-85

-338

37

TOTAL

-1502

-1502

-1502

-1502

-6008

*Aangeleverde cijfers zijn grotendeels gebaseerd op Centraal Economisch Plan 2014 (CPB). Deze cijfers zijn
enkel op jaarbasis beschikbaar. Uitsplitsing naar kwartaalcijfers is het resultaat van lineaire interpolatie.

38

Tabel 4: Ontwikkelingen in de schuldpositie van de totale overheid
2013
2014

2015

ESA Code

1. Bruto schuld
2. Mutatie in bruto schuldquote

% BBP

% BBP

% BBP

73,5

74,6

74,7

2,3

0,3

0,1

-0,7

-1,1

-0,4

1,8

1,8

1,8

-0,2

-2,6

-2,2

-0,1

0,0

-0,2

1,1

-0,7

-0,2

n.v.t.

n.v.t.

n.v.t.

-1,2

-1,9

-1,8

2

2,3

2,5

n.b.

n.b.

n.b.

n.b.

n.b.

n.b.

28,7

32,0

45,6

2

n.b.

n.b.

7

n.b.

n.b.

-0,8

0,8

1,2

Bijdragen aan mutaties in bruto schuld
3. Primair saldo
4. Rentelasten
5. Stock/flow-aanpassing

D.41

waarvan:
- Kastransverschillen
- Netto toename van financiële activa
waarvan:
- Opbrengsten uit privatiseringen
- Noemereffect
Impliciete rente op schuld (%)
Overige relevante variabelen
6. Liquide financiële activa
7. Netto schuld (7=1-6)
8. Schuldafschrijving (bestaande schuld)
sinds het einde van vorig jaar (miljarden
euro)
9. Percentage schuld in vreemde valuta
10. Gemiddelde looptijd
11. Reële bbp-groei (%)

39

BIJLAGE 2: Tabellen behorend bij het Stabiliteitsprogramma
Tabel 1a. Macro-economische vooruitzichten
2013
2013
2014
2015
2016
2017
Niveau
ESAmutatie mutatie mutatie mutatie mutatie
code
(in mrd.
-tempo -tempo -tempo -tempo -tempo
euro)
Reëel bbp
B1*g
n.v.t.
-0,8
¾
1¼
1,6
1,6
Nominaal bbp (€
1¾
2½
2,5
2,5
605,5
1,0
miljard)
B1*g
Componenten van het reële bbp
Particuliere
consumptieve
bestedingen
Consumptieve
bestedingen van de
overheid
Bruto investeringen
in vaste activa

273,9

-2,1

-¼

½

0,1

0,1

171,5

-0,5

½

-¼

0,1

0,1

97,2

-4,8

3¾

3¼

2,6

2,6

0,6

-0,4

¼

0

0,0

0,0

532,6

1,3

2¼

4¼

5,1

5,1

470,3

-0,5

2½

4

4,5

4,5

542,7

-1,9

¾

¾

0,5

0,5

0,6

-0,4

¼

0

0,0

0,0

62,2

1,5

0

½

1,1

1,1

P.3

P.3

P.51
P.52+P.5
Voorraadmutaties (∆)
3
Uitvoer van goederen
en diensten
P.6
Invoer van goederen
en diensten
P.7
Bijdragen aan reële bbp-groei
Finale binnenlandse
vraag
Voorraadmutaties (∆)
Extern saldo van
goederen en diensten

P.52+P.5
3
B.11

40

Tabel 1b. Prijsontwikkelingen
2013

2013

2014

2015

2016

2017

niveau

mutatietempo

mutatietempo

mutatietempo

mutatietempo

mutatietempo

1. Bbp-deflator

100

1,8

¾

1¼

0,9

0,9

2. Particuliere
consumptiedeflator

100

2,3

1½

1½

1,8

1,8

3. HICP

100

2,6

1

1¼

1,5

1,5

4. Overheidsconsumptiedeflator

100

1,1

½

1¾

1,5

1,5

5. Investeringsdeflator

100

0,1

1¼

1¼

0,7

0,7

6. Uitvoerprijsdeflator

100

-0,3

-½

¾

0,2

0,2

7. Invoerprijsdeflator

100

-1,0

-½

1

0,7

0,7

41

Tabel 1c. Arbeidsmarktontwikkelingen
2013
ESAcode
niveau
1. Werkgelegenheid,
personen (x 1.000)
2. Werkgelegenheid,
aantal gewerkte uren (x
1.000.000)
3. Werkloosheid (% van
de beroepsbevolking)
4. Arbeidsproductiviteit
per persoon
5. Arbeidsproductiviteit
per gewerkt uur
6. Loonsom van
werknemers
7. Loonsom per
werknemer (€)

D.1

2013
2014
mutatie mutatie-tempo tempo

2015
mutatietempo

2016
mutatietempo

2017
mutatietempo

8.591,2

-1,0

-½

½

0,5

0,5

6654,7

-1,2

-¾

½

0,2

0,2

602,5

6,7

7¼

7

6,6

6,1

70.479

0,3

1½

¾

1,1

1,1

91,0

0,4

1½

¾

1,4

1,4

309,8

0,2

2

2

1,6

1,6

36,1

2,1

3

2

1,3

1,3

42

Tabel 1d. Sectorale saldi
in procenten bbp
1. Netto kredietverlening/kredietneming
ten opzichte van de rest van de wereld
waarvan:
- Saldo van goederen en diensten
- Saldo van primaire inkomsten en
overdrachten
- Kapitaalrekening
2. Spaarsaldo van de particuliere sector
3. EMU-saldo
4. Statistische discrepantie

ESAcode

2013

2014

2015

2016

2017

B.9

9,7

9½

9¾

11,1

11,5

10,3

10

10

11,0

11,3

1,1

1¼

1¼

1,6

1,6

-1,7
12,9

-1½
12¾

-1½
12

-1,5
12,9

-1,4
13,0

-2,9

-2,9

-2,1

-1,8

-1,6

0

0

0

0

0

B.9
EDP
B.9

43

Tabel 2a Begrotingsvooruitzichten van de totale overheid

Netto financieringssaldo (EDP
B.9) per overheidssector
1. Totale overheid (1)
2. Centrale overheid
3. Deelstaten
4. Lokale overheid
5. Sociale zekerheidsfondsen
Totale overheid (S13)
6. Totale inkomsten
7. Totale uitgaven
8. EMU-saldo
9. Rentelasten
10. Primair tekort
11. Eenmalige en andere
tijdelijke maatregelen
Enkele componenten van
inkomsten
12. Totaal aan belastingen
(12=12a+12b+12c)
12a. Belastingen op productie
en invoerheffingen
12b. Huidige belastingen op
inkomen, vermogen, etc.
12c. Kapitaalheffingen
13. Sociale lasten
14. Inkomen uit vermogen
15. Overige
16=6. Totale inkomsten
Belastingdruk
(D.2+D.5+D.61+D.91-D.995)
Enkele componenten van
uitgaven
17. Loonsom van werknemers
+ intermediair verbruik
17a. Loonsom van werknemers
17b. Intermediair verbruik
18. Sociale uitkeringen
waarvan
werkloosheidsuitkeringen
19=9. Rentelasten
20. Subsidies
21. Bruto investeringen in
vaste activa
22. Kapitaaloverdrachten
23. Overige
24=7. Totale uitgaven
Overheidsconsumptie (nominaal)

ESA
Code

2013
Niveau
(mrd
€)

S.13
S.1311
S.1312
S.1313
S.1314

-15,1
-5,4
-5,4
-1,8
-7,9

-2,5
-0,9
-0,9
-0,3
-1,3

-2,9
-1,7
-1,7
-0,4
-0,8

-2,1
-2,6
-2,6
-0,3
0,8

-1,9
-0,4
-0,4
-0,2
-1,2

-1,4
0,0
0,0
-0,2
-1,2

TR
TE1
EDP B.9
EDP
D.41

286,4
301,5
-15,1

47,3
49,8
-2,5

47,4
50,3
-2,9

47,7
50,0
-2,1

46,7
48,7
-1,9

46,5
48
-1,4

11,1

1,8

1,8

1,8

2,1

2,1

-4,1

-0,7

-1,1

-0,4

0,1

0,6

3,8

0,6

0,0

0,0

0,0

0,0

138,4

22,9

23,7

24,0

24,8

24,9

70,7

11,7

12,0

11,8

11,9

12,0

66,0

10,9

11,4

11,9

12,6

12,8

1,7
102,5
19,3
24,8
286,4

0,3
16,9
3,2
4,1
47,3

0,3
17,1
2,6
4,0
47,4

0,3
17,3
2,5
3,9
47,7

0,2
15,7
2,1
4,0
46,7

0,2
15,6
2,0
3,9
46,5

239,9

39,6

40,7

41,3

40,4

40,5

103,4

17,1

16,5

16,3

15,8

15,5

58,5
44,9
149,2

9,7
7,4
24,6

9,5
7,0
24,9

9,4
7,0
25,2

8,9
6,9
24,2

8,7
6,7
24,0

2,2

2,4

2,3

2,3

2,3

11,1

1,8

1,8

1,8

2,1

2,1

7,9

1,3

1,3

1,2

1,0

1,1

19,7

3,2

3,3

3,2

2,9

2,8

1,9
9,1
301,5

0,3
1,5
49,8

0,3
2,3
50,3

0,3
2,1
50,0

0,3
2,7
48,7

0,3
2,5
48,0

D.2
D.5
D.91
D.61
D.4
TR

D.1+P.2
D.1
P.2

EDP
D.41
D.3
P.51

TE1
P.3

2013

2014

2015

2016

2017

%bbp

%bbp

%bbp

%bbp

%bbp

44

Tabel 2b. Uitsplitsing van inkomsten

1. Totale inkomsten bij ongewijzigd beleid
2. Totale uitgaven bij ongewijzigd beleid

Jaar
2013

Jaar
2013

Jaar
2014

Jaar
2015

Jaar
2016

Jaar
2017

Niveau
(mrd €)

%bbp

%bbp

%bbp

%bbp

%bbp

286,4
301,5

47,3
49,8

47,4
50,3

47,7
50,0

46,7
48,7

46,5
48,0

45

Tabel 2c. Bedragen die moeten worden uitgesloten van het uitgavenplafond
Jaar
Jaar
Jaar
Jaar
Jaar
2013
2013 2014 2015 2016
Niveau
%bbp %bbp %bbp %bbp
(mrd €)
1. Uitgaven aan EU-programma's die
volledig worden gecompenseerd door
2,0
0,3
0,3
0,3
0,3
inkomsten uit EU-fondsen
2. Cyclische werkloosheidsuitgaven
13,4
2,2
2,4
2,3
2,3
3. Effect van discretionaire
9,4
1,6
1,5
0,6
0,4
inkomstenmaatregelen
4. Stijging van de inkomsten
1,8
0,3
-0,2
0,2
0,2
gemandateerd bij wetgeving

Jaar
2017
%bbp

0,3
2,3
0,2
0,2

46

Tabel 3. Uitgaven van de totale overheid naar functie (op basis van ongewijzigd beleid)
COFOG
2012
2015
2017
in procenten bbp
Code
1. Openbaar bestuur
2. Defensie
3. Openbare orde en
veiligheid
4. Economische zaken
5. Milieubescherming
6. Huisvesting en
gemeenschapsvoorzieningen
7. Zorg
8. Recreatie, cultuur en
religie
9. Onderwijs
10. Sociale zekerheid
11. Totale uitgaven (=post
7=23 in Tabel 2)

1
2

10,8
1,1

9,8
1,0

9,0
1,0

3

1,9

1,8

1,7

4
5

4,4
0,8

4,3
0,9

4,2
0,9

6

0,9

0,9

0,9

7

10,7

10,8

10,8

8

1,0

1,0

1,0

9
10

5,5
12,9

5,4
13,9

5,2
13,3

TE1

50,0

50,0

48,0

47

Tabel 4. Ontwikkelingen in de schuldpositie van de totale overheid
in procenten bbp
ESA
2013
2014
2015
Code
1. Bruto schuld
73,5
74,6
74,7
2. Mutatie in bruto
2,3
1,1
0,0
schuldquote
3. Primair saldo
-0,7
-1,1
-0,4
4. Rentelasten
EDP
1,8
1,8
1,8
D.41
5. Stock/flow-aanpassing
-0,2
-1,8
-2,2
waarvan:
- Kastransverschillen
-0,1
0,0
-0,2
- Netto toename van financiële
1,1
0,1
-0,2
activa
waarvan:
- opbrengsten uit
n.v.t.
n.v.t.
n.v.t.
privatiseringen
- Noemereffect
-1,2
-1,9
-1,8
Impliciete rente op schuld
2,0
2,3
2,5
6. Liquide financiële activa
n.b.
n.b.
n.b.
7. Netto schuld (7=1-6)
n.b.
n.b.
n.b.
8. Schuldafschrijving
(bestaande schuld) sinds
28,7
32,0
45,6
het einde van vorig jaar
(miljard euro)
9. Percentage schuld in
2,0
n.b.
n.b.
vreemde valuta
10. Gemiddelde looptijd
7,0
n.b.
n.b.

2016

2017

74,1

73,2

-0,6

-0,9

0,1

0,6

2,1

2,1

-2,6

-2,4

-0,1

0,0

-0,6

-0,5

n.v.t.

n.v.t.

-1,9
3,3
n.b.
n.b.

-1,9
3,5
n.b.
n.b.

28,5

30,3

n.b.

n.b.

n.b.

n.b.

48

Tabel 5: Conjuncturele ontwikkelingen
in procenten bbp
ESA
Code
1. Reële bbp-groei
2. EMU-saldo totale overheid
EDP B.9
3. Rentelasten
EDP D.41
4. Eenmalige en andere tijdelijke
maatregelen
5. Potentiële bbp-groei
Bijdragen aan groei:
- Arbeid
- Kapitaal
- Totale factorproductiviteit
6. Output gap (EC-methode)
7. Conjuncturele
begrotingscomponent
8. Voor de conjunctuur
gecorrigeerd saldo (2-7)
9. Voor de conjunctuur
gecorrigeerd primair saldo (8-3)
10. Structureel saldo (8 - 4)

2013

2014

2015

2016

2017

-0,8
-2,5
1,8

¾
-2,9
1¾

1¼
-2,1
1¾

1,6
-1.9
2,1

1,6
-1.4
2,1

0,6

0

0

0

0

0,3

¼

¼

0,8

0,9

0,0
0,2
0,1
-3,6

-¼
¼
¼
-3

-¼
¼
¼
-2¼

0
0,3
0,5
-1,4

0
0,3
0,6
-0,7

-2,1

-1,7

-1,3

-0,8

-0,4

-0,5

-1,2

-0,8

-1,1

-1,0

1,3

-0,9

-0,5

1,0

1,1

-1,1

-1,2

-0,8

-1,1

-1,0

49

Tabel 6. Afwijking ten opzichte van eerdere actualisatie
in procenten bbp
Groei reëel bbp
Actualisatie april ‘13
Huidige actualisatie
Verschil
Begrotingstekort
Actualisatie april ‘13
Huidige actualisatie
Verschil
Overheidsschuld
Actualisatie april ‘13
Huidige actualisatie
Verschil

ESA Code

2013

2014

2015

2016

2017

-0,5
-0,8
-0,3

1,0
0,8
-0,2

1,6
1,2
-0,4

1,6
1,6
0,0

1,6
1,6
0,0

3,4
2,5
-0,9

3,0
2,9
-0,1

1,8
2,1
0,3

1,8
1,9
0,1

1,6
1,4
-0,2

74,0
73,5
-0,5

75,0
74,6
-0,4

71,4
74,7
3,3

71,4
74,1
2,7

70,8
73,2
2,4

EDP B.9

50

Tabel 7. Houdbaarheid van de overheidsfinanciën
in procenten bbp
Totale uitgaven
waarvan: leeftijdsafhankelijke uitgaven
Pensioenuitgaven
Sociale Zekerheidsuitgaven
Ouderdoms en vroegpensioen
Overige pensioenuitkeringen (invaliditeit,
wezen)
Beroepspensioenen (overheid)
Gezondheidszorg (cure)
Lange termijn gezondheidszorg (care)
Onderwijs
Overige leeftijdsafhankelijke uitgaven
Rente uitgaven
Totale inkomsten
waarvan: inkomen uit bezit
waarvan: pensioenbijdragen (of sociale
premies)
Reserves pensioenfondsen
waarvan: geconsolideerde publieke
pensioenfonds reserves
Systematische pensioenhervormingen
Sociale premies hervormd naar verplicht
privaat stelsel
Pensioenuitgaven betaald door verplichte
private stelsel
Aannames
Groei arbeidsproductiviteit
Reële BBP groei
Participatiegraad mannen (15 -64)
Participatiegraad vrouwen (15 -64)
Totale participatiegraad (15 -64)
Werkloosheid
Bevolking 65+ ten opzichte van totale
bevolking

2010
51,0
20,5
6,9
12,6
4,9

2020
47,2
21,8
7,4
13,1
5,7

2030
48,5
23,7
8,0
13,8
6,3

2040
50,3
26,0
8,9
14,6
7,2

2050
49,9
25,9
8,7
14,4
7,0

2060
49,4
25,5
8,5
14,2
6,8

2,0

1,7

1,7

1,7

1,7

1,7

6,3
3,8
5,5
0
1,9
45,9
3,1

7,5
3,5
5,1
0
2,1
47,8
2,5

8,2
4,3
5,0
0
1,6
49,3
1,5

8,6
5,1
5,1
0
1,1
50,4
1,2

8,5
5,4
5,1
0
0,8
50,2
1,0

8,4
5,4
5,0
0
0,5
49,8
0,9

3,5

3,5

3,5

3,5

3,5

3,5

157

162

189

200

198

199

157

162

189

200

198

199

0

0

0

0

0

0

5,0

5,2

5,7

6,6

6,9

6,9

2,0
1,6
80,5
61,4
71,0
5,5

1,5
1,5
81,4
64,4
72,9
3,4

1,5
1,0
81,4
65,4
73,4
3,4

1,5
1,6
81,6
67,1
74,3
3,4

1,5
1,6
81,7
68,1
75,0
3,4

1,5
1,5
81,7
68,1
75,0
3,4

15,7

19,1

20,5

22,2

22,0

21,3

51

Tabel 7a. Voorwaardelijke verplichtingen
in miljarden euro

2013

Totaal garanties

217,5

waarvan:
European Financial Stability Facility (EFSF)

49,6

DNB-deelneming in kapitaal IMF

46,5

European Stability Mechanism (ESM)

35,4

Garantie interbancaire leningen

14,1

European Investment Bank (EIB)

9,9

Garantie De Nederlandsche Bank

5,7

Garantie SNS Reaal

5,0

European Financial Stabilisation Mechanism (EFSM)

2,8

52

Tabel 8. Externe aannames

Kortlopende rente (jaargemiddelde)
Langlopende rente (jaargemiddelde)
USD/€-wisselkoers (jaargemiddelde)
Nominale effectieve wisselkoers
Mondiale bbp-groei
Mondiale bbp-groei m.u.v. de EU
Bbp-groei in de EU
Groei van relevante buitenlandse markten
Wereldinvoervolume, m.u.v. de EU
Olieprijs (Brent, USD per vat)

2013

2014

2015

2016

2017

0,2
2,0
1,33
n.b.
2,9
3,4
-0,4
1,9
3,4
108,72

0,3
2,3
1,36
n.b.
3½
4
1
4¼
5¾
108

0,3
2,6
1,36
n.b.
3¾
4
1½
5
6
108

1,7
3,3
1,25
n.b.
n.b.
n.b.
1,6
6,2
n.b.
101

2,2
3,5
1,25
n.b.
n.b.
n.b.
1,6
6,2
n.b.
103

53