Toezichtsrapport
Over de inzet van de bijzondere
bevoegdheid tot selectie
door de AIVD en de MIVD

CTIVD nr. 64
vastgesteld op 4 september 2019

Commissie van Toezicht
op de Inlichtingen- en
Veiligheidsdiensten

CTIVD nr. 64

TOEZICHTSRAPPORT
Over de inzet van de bijzondere
bevoegdheid tot selectie
door de AIVD en de MIVD

Inhoudsopgave
Samenvatting

3

1.

Inleiding

5

2.

Wat is de selectiebevoegdheid

7

2.1

De selectiebevoegdheid binnen het OOG-interceptiestelsel

7

2.2

Werkwijze selectiebevoegdheid bij de AIVD

8

2.3

Werkwijze selectiebevoegdheid bij de MIVD

10

2.4

Selectieproces in kort bestek

11

Beoordeling uitvoeringspraktijk AIVD

12

3.1

Naleving algemene vereisten – Algemeen beeld AIVD

12

3.2

Naleving gerichtheidsvereiste AIVD

14

3.3

Naleving datareductie AIVD

15

3.4

Tussenconclusie AIVD

16

3.

4.

Beoordeling uitvoeringspraktijk MIVD

18

4.1

Naleving algemene vereisten - Algemeen beeld MIVD

18

4.2

Naleving gerichtheidsvereiste MIVD

19

4.3

Naleving datareductie MIVD

20

4.4

Tussenconclusie MIVD

21

1

5.

2

Conclusie en aanbevelingen

22

5.1

Conclusies

22

5.2

Aanbevelingen

23

Commissie van Toezicht
op de Inlichtingen- en
Veiligheidsdiensten

CTIVD nr. 64

TOEZICHTSRAPPORT
Over de inzet van de bijzondere
bevoegdheid tot selectie
door de AIVD en de MIVD

Samenvatting
De Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD) en de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst
(MIVD) hebben de bevoegdheid in het kader van hun taakuitvoering ter bescherming van de nationale
veiligheid op grote schaal gegevens te intercepteren die worden overgedragen via de ether of de kabel.
De uitbreiding van de bijzondere bevoegdheid om ook grote hoeveelheden gegevens te intercepteren
op de kabel was bij de introductie van de Wet op de inlichtingen- en veiligheidsdiensten 2017 (Wiv
2017) onderwerp van maatschappelijk debat. De Wiv 2017 geeft regels voor zowel de interceptie als de
verwerking van gegevens.
Selectie is de bijzondere bevoegdheid waarmee de AIVD en de MIVD kennis kunnen nemen van de
inhoud van gegevens die met behulp van onderzoeksopdrachtgerichte interceptie (OOG-interceptie)
zijn verworven. Medewerkers kunnen na selectie bijvoorbeeld kennis nemen van de inhoud van een
telefoongesprek. De Commissie van Toezicht op de Inlichtingen en Veiligheidsdiensten (CTIVD) heeft
over de periode van 1 mei 2018 tot en met 31 december 2018 onderzocht of de bijzondere bevoegdheid
van selectie rechtmatig wordt ingezet.
De aanleiding van dit onderzoek vormt de eerste voortgangsrapportage ‘Werking Wiv 2017’. In deze
voortgangsrapportage constateerde de CTIVD dat destijds in het OOG-interceptiestelsel een hoog
risico op onrechtmatigheden bestond met betrekking tot de uitvoering van het ‘zo gericht mogelijk’vereiste en ‘datareductie’. In totaal heeft de CTIVD in vijf onderzoeken een verdiepingsslag gemaakt
en de volledige inzet van de bevoegdheid onderzocht. De CTIVD stelt nu vast dat het hoge risico op
onrechtmatigheden zich ten dele heeft gemanifesteerd. Het vereiste dat selectie zo gericht mogelijk
plaatsvindt wordt nog onvoldoende toegepast. In de onderzoeksperiode heeft dit echter niet geleid
tot onrechtmatigheden. Wegens problemen met de interceptie- en selectieketen heeft selectie bij
de AIVD gedeeltelijk niet plaatsgevonden. Voor datareductie geldt dat de MIVD dit vereiste in twee
onderzoeken niet voldoende heeft nageleefd.
Beleid en werkinstructies
Het algemene beeld van de beleidsontwikkelingen met betrekking tot de inzet van de selectiebevoegdheid laat zien dat de AIVD en de MIVD grote stappen hebben gezet in de ontwikkeling van
beleid en werkinstructies in de onderzoeksperiode. Vooral na de onderzoeksperiode van 1 mei 2018
tot en met 31 december 2018 is veel werk verzet dat in het voorjaar van 2019 heeft geculmineerd in
een gezamenlijk beleid voor selectie.

3

Toestemming voor de inzet van de selectiebevoegdheid
De CTIVD stelt vast dat de AIVD en de MIVD in de onderzoeksperiode in totaal tientallen verzoeken
hebben ingediend om selectie toe te passen op de geïntercepteerde gegevens uit OOG-interceptie
op de ether. Pas na toestemming van de verantwoordelijk minister en de Toetsingscommissie Inzet
Bevoegdheden (TIB) is de bijzondere bevoegdheid tot selectie ingezet.
In september 2018 heeft zich een incident voorgedaan waarbij, vanwege technische problemen, door
medewerkers van de AIVD ongeautoriseerd kennis is genomen van enkele inhoudelijke gegevens. Dit
is onrechtmatig. De AIVD heeft deze problematiek zelf gesignaleerd en gemeld en heeft daarvoor
passende maatregelen genomen.
Toestemming voor het vaststellen van selectiecriteria
De minister of het hoofd van de dienst geeft toestemming voor het vaststellen van selectiecriteria
bij een persoon, organisatie of onderwerp. Het hoofd van de dienst kan de toestemming voor het
vaststellen van selectiecriteria ondermandateren. Bij de AIVD en MIVD is deze interne toestemming
verschillend geregeld. Bij beide diensten is een verbetering noodzakelijk.
Bij de AIVD moet ten behoeve van de interne toestemming een duidelijker overzicht worden gegeven
van de selectiecriteria (met motivering) en de koppeling aan persoon, organisatie of onderwerp. Bij
de MIVD heeft in twee onderzoeken geen adequate interne toestemming plaatsgevonden voor het
vaststellen selectiecriteria. Dit is onrechtmatig. Aan de mogelijkheid van ondermandaat is door de
MIVD een onjuiste invulling gegeven.
Naleving gerichtheidsvereiste
Het gerichtheidsvereiste vindt bij selectie zijn uitwerking in een zo specifiek mogelijke omschrijving
van personen, organisaties of onderwerpen waar de inzet van de selectiebevoegdheid zich op richt en
de wijze waarop de daaraan gekoppelde selectiecriteria worden gemotiveerd. Met name bij de MIVD
is op een goede wijze aandacht besteed aan dit vereiste.
Bij de AIVD is in één onderzoek niet voldoende gemotiveerd waarom sprake is van een ‘organisatie’;
de entiteit waar de selectiebevoegdheid zich op richt. De selectie van de geïntercepteerde gegevens
heeft echter uiteindelijk niet plaatsgevonden, waardoor een onrechtmatigheid zich niet heeft
gemanifesteerd. De CTIVD beveelt de AIVD aan de organisaties waar de selectiebevoegdheid zich op
richt in de aanvraag aan de minister en de TIB beter te omschrijven.
De CTIVD constateert dat het gebruik van trefwoorden door de MIVD zo gericht mogelijk is uitgevoerd.
Wel beveelt de CTIVD de MIVD aan het gebruik van een trefwoord als selectiecriterium nadrukkelijker
te motiveren en de koppeling van het trefwoord met een persoon, organisatie of onderwerp scherper
te maken.
Naleving datareductie
Datareductie is de verplichting om gegevens die niet-relevant zijn voor het betreffende onderzoek of
enig ander lopend onderzoek, vallend onder de taken van de dienst, te vernietigen. Hiervoor moeten
de verworven gegevens op hun relevantie worden onderzocht.
De CTIVD constateert dat de AIVD het datareductievereiste heeft nageleefd in de twee onderzoeken
waarbij gegevens daadwerkelijk zijn geselecteerd. De MIVD heeft een goed werkend technisch systeem
voor selectie waarbij een zorgvuldige registratie van de uitvoering van de selectiebevoegdheid en
selectiecriteria plaatsvindt. De uitvoering van het datareductievereiste moet echter worden verbeterd.
De MIVD heeft in twee onderzoeken niet-relevante gegevens ten onrechte niet vernietigd. Dit is
onrechtmatig.

4

1.

Inleiding

De bevoegdheid om grote hoeveelheden gegevens te intercepteren ‘op de kabel’ is een veelbesproken
onderwerp in het maatschappelijk debat. In het kader van de Wet op de inlichtingen- en
veiligheidsdiensten 2017 (Wiv 2017) en het raadgevend referendum over de Wiv 2017 bleek uit de
discussies dat er zorgen in de maatschappij bestaan over deze uitbreiding van de bevoegdheid tot
‘onderzoeksopdrachtgerichte interceptie’ (OOG-interceptie), ook wel ‘bulkinterceptie’ genoemd. Een
van deze zorgen is bijvoorbeeld dat burgers onterecht in de databestanden van de diensten terecht
zullen komen.
Door middel van dit onderzoek geeft de Commissie van Toezicht op de Inlichtingen- en Veiligheidsdiensten (CTIVD) meer inzicht in het proces en de werking van de bijzondere bevoegdheid tot
selectie. De CTIVD beoordeelt de rechtmatigheid van de uitoefening van deze bevoegdheid in de
periode van 1 mei 2018 tot en met 31 december 2018.
De selectiebevoegdheid
Selectie is de bijzondere bevoegdheid waarmee de Algemene Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (AIVD)
en de Militaire Inlichtingen- en Veiligheidsdienst (MIVD) kennis kunnen nemen van de inhoud van
gegevens die met behulp van onderzoeksopdrachtgerichte interceptie zijn verworven.1 Selectie vindt
plaats met het oogmerk om van de inhoud van de geselecteerde gegevens kennis te kunnen nemen
en deze vervolgens te toetsen op relevantie voor het onderzoek ten behoeve waarvan selectie heeft
plaatsgevonden. 2
Met de uitoefening van de bijzondere bevoegdheid tot selectie kunnen medewerkers van de AIVD
of de MIVD bijvoorbeeld een geïntercepteerd telefoongesprek uitluisteren. De uitoefening van de
selectiebevoegdheid heeft betrekking op personen, organisaties of onderwerpen waar de diensten,
op basis van de Geïntegreerde Aanwijzing, onderzoek naar doen ter bescherming van de nationale
veiligheid.
Aanleiding van het onderzoek en onderzoeksvragen
De eerste voortgangsrapportage ‘Werking Wiv 2017’ vormt de concrete aanleiding voor dit onderzoek. 3
In de voortgangsrapportage naar aanleiding van de verrichte nulmeting constateert de CTIVD dat
in het OOG-interceptiestelsel een hoog risico op onrechtmatigheden bestaat met betrekking tot de
uitvoering van het ‘zo gericht mogelijk’-vereiste en ‘datareductie’. De selectiebevoegdheid is onderdeel
van het OOG-interceptiestelsel.
Het gerichtheidsvereiste houdt in dat de uitoefening van een bevoegdheid ’zo gericht mogelijk‘ plaatsvindt. 4 Datareductie bij OOG-interceptie en selectie is een uitvloeisel van artikel 48 lid 5 Wiv 2017
waarin staat dat gegevens die met van OOG-interceptie zijn verworven op relevantie moeten worden
beoordeeld. Wanneer bepaalde gegevens na selectie als niet-relevant zijn beoordeeld, moeten deze
gegevens terstond worden vernietigd.
In de tweede voortgangsrapportage ‘Werking Wiv 2017’ stelde de CTIVD vast dat de AIVD en de MIVD
grote vorderingen hebben geboekt in de ontwikkeling van het beleid, beschrijving van werkprocessen
en werkinstructies. 5 Het meest in het oog springend is daarbij dat invulling wordt gegeven aan het

1
2
3
4
5

Artikel 50 lid 1 sub a Wiv 2017.
Kamerstukken II 2016/17, 34588, nr. 3, p. 107.
De eerste voortgangsrapportage (CTIVD rapport nr. 59 (2018)) is op 4 december 2018 naar de Tweede Kamer
gestuurd.
Zie artikel 5 Beleidsregels Wiv 2017, Kamerstukken I 2017/2018, 34588, nr. I.
De tweede voortgangsrapportage (CTIVD rapport nr. 62 (2019) is op 11 juni 2019 naar de Tweede Kamer gestuurd.

5

gerichtheidsvereiste en de invulling van de verplichting tot datareductie bij OOG-interceptie in het
geheel en bij selectie als onderdeel daarvan. Ook bevat het nieuwe beleid een heldere beschrijving van
de verschillende processtappen van het stelsel van OOG-interceptie.6
Het onderhavige toezichtsrapport geeft de resultaten weer van de toets of de bijzondere bevoegdheid
tot selectie rechtmatig is ingezet in de periode van de eerste voortgangsrapportage.
De onderzoeksvraag is als volgt:

Hebben de AIVD en de MIVD de bijzondere bevoegdheid tot selectie rechtmatig
toegepast in de periode van 1 mei 2018 tot 31 december 2018?

Deze hoofdvraag valt uiteen in de volgende drie deelvragen:
–

Op welke wijze is de selectiebevoegdheid toegepast in de onderzoeksperiode? (Hoofdstuk 2).

–

Aan welke wettelijke vereisten moet de uitoefening van de bijzondere bevoegdheid tot
selectie voldoen? (Toetsingskader, Bijlage I).

–

Voldoet de uitvoeringspraktijk aan deze vereisten? (Hoofdstuk 3 (AIVD) en
Hoofdstuk 4 (MIVD)).

De aangehouden onderzoeksmethodiek wordt in Bijlage II van dit rapport beschreven.
Openbaar rapport en geheime bijlage
Alle geconstateerde tekortkomingen en onrechtmatigheden omtrent de uitvoering van de selectiebevoegdheid door de AIVD en de MIVD zijn in het openbare rapport opgenomen. Vanwege de
bescherming van de nationale veiligheid zijn de nadere details van de onderzochte onderzoeken van
de diensten in de geheime bijlage beschreven. De geheime bijlage is beperkt van omvang (7 pagina’s).
Verloop van het onderzoek
Het onderhavige toezichtsrapport is opgesteld op 3 juli 2019. Aan de ministers van Binnenlandse Zaken
en Koninkrijksrelaties (hierna: BZK) en Defensie is daarna de gelegenheid geboden op de bevindingen
uit het toezichtsrapport te reageren.
De reacties van de ministers van BZK en Defensie zijn op 28 augustus 2019 ontvangen. Deze reacties
hebben geleid tot enkele aanpassingen en verduidelijkingen. Dit toezichtsrapport is op 4 september
2019 vastgesteld.
Leeswijzer
Het rapport is als volgt opgebouwd. Hoofdstuk 2 bevat een korte uitleg van de selectiebevoegdheid
en de wijze waarop de AIVD en de MIVD de selectiebevoegdheid uitvoeren. In hoofdstuk 3 toetst
de CTIVD de uitvoeringspraktijk van de selectiebevoegdheid bij de AIVD. In hoofdstuk 4 vindt deze
zelfde rechtmatigheidstoets plaats voor de MIVD. Hoofdstuk 5 bevat de conclusies en aanbevelingen
naar aanleiding van het onderzoek. In bijlage I is het Toetsingskader opgenomen. Bijlage II betreft de
aangehouden onderzoeksmethodiek. In bijlage III is de ontwikkeling van het beleid omtrent de selectie
bij OOG-interceptie uitgewerkt en bijlage IV bevat de begrippenlijst.

6

6

Zie uitgebreid Bijlage III (Ontwikkeling beleid selectiebevoegdheid).

2.

Wat is de selectiebevoegdheid

Selectie is de uitoefening van de bijzondere bevoegdheid om kennis te nemen van de inhoud van
geselecteerde gegevens uit OOG-interceptie. Het proces van de inzet van de selectiebevoegdheid bij
de AIVD en de MIVD blijkt ingewikkeld. Daarom wordt in dit hoofdstuk eerst het uitvoeringsproces
uitgelegd. In hoofdstuk 3 (AIVD) en hoofdstuk 4 (MIVD) vindt het rechtmatigheidsoordeel op de
bevindingen in de praktijk plaats. Het onderhavige hoofdstuk geeft antwoord op de deelvraag op
welke wijze de AIVD en de MIVD uitvoering geven aan de selectiebevoegdheid.
Het hoofdstuk is als volgt opgebouwd. In paragraaf 1 wordt de plaats van de selectiebevoegdheid binnen
het OOG-interceptiestelsel toegelicht. In paragraaf 2 worden de verschillende verantwoordelijkheden
en interne toestemmingsmechanismen beschreven bij de inzet van de selectiebevoegdheid bij de AIVD.
In paragraaf 3 worden de verschillende verantwoordelijkheden en interne toestemmingsmechanismen
beschreven bij de inzet van de selectiebevoegdheid bij de MIVD. Het hoofdstuk sluit af met een
tussenconclusie.

2.1

De selectiebevoegdheid binnen het OOG-interceptiestelsel

Onderzoeksopdrachtgerichte interceptie wordt onderverdeeld in de volgende drie fasen: (1)
de interceptie van communicatie (art. 48 Wiv 2017) door de Joint Sigint Cyber Unit (JSCU), (2) de
optimalisatie van het interceptie- en selectieproces (art. 49 Wiv 2017) en (3) de analyse van de inhoud
van de communicatie en metadata (art. 50 Wiv 2017). Het hele stelsel onderzoeksopdrachtgerichte
interceptie wordt in dit rapport het ‘OOG-interceptiestelsel’ genoemd. Het Toetsingskader (Bijlage I)
bevat een uitgebreide bespreking van het juridisch kader voor het OOG-interceptiestelsel. De CTIVD
onder zocht recentelijk de werking van de toepassing van filters in het OOG-interceptiestelsel.7
Het onderhavige onderzoek richt zich op de rechtmatigheid van de toepassing van de selectiebevoegdheid, hetgeen onderdeel is van fase 3. Figuur 1 laat zien waar de selectiebevoegdheid zich in het OOGinterceptiestelsel bevindt.
OOG-interceptiestelsel

Invloed op

Keuze
Interceptielocatie
FILTEREN

Ruwe datastroom

Pos./neg.
filteren

Keuze linken
of kanalen

Analyse
Opslag

(ether of kabel)

SELECTIE

Invloed op

Invloed op

7

Leads en searchbevoegdheid

Zie ook CTIVD-rapport nr. 63 (2019).

7

Figuur 1 laat zien dat selectie plaatsvindt in Fase 3 (Analyse) van het OOG-interceptiestelsel. De
minister kan op verzoek van het hoofd van de AIVD of de MIVD toestemming geven om selectie toe
te passen op gegevens die met OOG-interceptie zijn verzameld. Het verzoek moet de identiteit van
de persoon of organisatie bevatten, ten aanzien waarvan de selectiebevoegdheid wordt toegepast
(artikel 50 lid 2 jo artikel 50 lid 1 sub a Wiv 2017). De Toetsingscommissie Inzet Bevoegdheden (TIB)
voert daarna haar rechtmatigheidstoets uit ten aanzien van de door de minister van BZK of Defensie
verleende toestemming tot inzet van de selectiebevoegdheid. 8 Deze toestemming geldt voor maximaal
drie maanden en kan worden verlengd.
In de praktijk vindt selectie plaats met behulp van selectiecriteria. Selectiecriteria zijn bijvoorbeeld
telefoonnummers of e-mailadressen die bij een target horen. Het kunnen ook trefwoorden zijn die aan
een nader omschreven persoon, organisatie of onderwerp zijn gerelateerd waar de AIVD of de MIVD
onderzoek naar doen. Selectiecriteria zijn veelal afkomstig uit gegevens die de diensten al hebben
over bekende targets of uit andere bronnen, zoals partnerdiensten. De selectiecriteria kunnen ook
afkomstig zijn uit de opbrengst van de inzet van andere bevoegdheden, zoals de hackbevoegdheid, het
verzamelen van gegevens uit open bronnen, de informantenbevoegdheid of agentoperaties.
De personen, organisaties en onderwerpen ten aanzien van wie of waarvan de selectiebevoegdheid
wordt ingezet moeten in de toestemmingsaanvraag voor de inzet van de selectiebevoegdheid worden
omschreven. Deze aanvraag wordt aan de betrokken minister en bij toestemming aan de TIB voorgelegd. De selectiecriteria die horen bij de in de aanvraag beschreven personen, organisaties of onderwerpen hoeven niet aan de minister en de TIB te worden voorgelegd.
De totstandkoming en het gebruik van selectiecriteria is een bevoegdheid die bij de diensten is belegd.
De bevoegdheid voor het vaststellen van selectiecriteria op grond van lid 3 van artikel 50 Wiv 2017 ligt in
beginsel bij de minister, maar kan aan het hoofd van de betreffende dienst gemandateerd worden. Het
hoofd van de dienst kan die toestemming voor het vaststellen van selectiecriteria ondermandateren
aan ambtenaren die aan hem ondergeschikt zijn. De totstandkoming en het gebruik van selectiecriteria
door de beide diensten zijn onderwerp van rechtmatigheidstoezicht door de CTIVD.

2.2

Werkwijze selectiebevoegdheid bij de AIVD

Bij de AIVD zijn bewerkers verantwoordelijk voor het opstellen van het toestemmingsverzoek voor de
inzet van de selectiebevoegdheid, alsmede voor het opstellen van de selectiecriteria. Hierbij voorzien
de bewerkers de selectiecriteria van een motivering met daarin informatie zoals de herkomst of bron
van de selectiecriteria. Ook moet de koppeling tussen de selectiecriteria en de personen, organisaties
of onderwerpen zijn vastgelegd. Hier krijgt het gerichtheidsvereiste onder meer zijn uitwerking.9
Bij de AIVD is een zogenaamde ‘chain of control’ ingeregeld voor het proces van het verkrijgen van
toestemming voor de inzet van de selectiebevoegdheid, het opstellen van de selectiecriteria ten
behoeve van die inzet en het verwijderen of bijzetten van selectiecriteria. Deze procedure moet er
voor zorgen dat voortdurend zicht wordt gehouden op het verloop van de inzet van selectiecriteria.

8

9

8

Figuur 1 laat ook zien dat de bevoegdheden voor de verschillende fasen in het OOG-interceptiestelsel een wisselwerking
hebben. Selectiecriteria fungeren bijvoorbeeld ook als ‘positief filter’ om geïntercepteerde gegevens op te slaan (zie
ook CTIVD-rapport nr. 63 (2019)). Verder kunnen naar aanleiding van de toepassing van geautomatiseerde dataanalyse in Fase 3 nieuwe selectiecriteria naar boven komen die kunnen bijdragen aan de identificatie van onbekende
targets of aan de interceptie van gegevens met betrekking tot een bekende target. Deze wisselwerking kan tot uiting
komen in een combinatieaanvraag van de betreffende bijzondere bevoegdheden. Bij selectie is dat artikel 49 lid 2 jo
artikel 50 lid 1 sub a Wiv 2017 (de bijzondere bevoegdheid tot search gericht op selectie in combinatie met selectie).
Zie verder paragraaf 3.2 en 4.2.

Deze chain of control regelt in de eerste plaats het autorisatieproces voor een verzoek om toestemming
voor de inzet van de selectiebevoegdheid (artikel 50 lid 1 sub a Wiv 2017) en zorgt ervoor dat het
vaststellen van selectiecriteria ten behoeve van die inzet (artikel 50 lid 3 Wiv 2017) gestructureerd
verloopt. Bij een toestemmingsverzoek voor de inzet van de selectiebevoegdheid (artikel 50 lid 1 sub
a Wiv 2017) wordt een vaste autorisatielijn gevolgd. De eerste goedkeuring wordt gegeven door het
teamhoofd, waarna het unithoofd en vervolgens de afdeling juridische zaken hun goedkeuring geven.
Zij controleren ook de personen, organisaties of onderwerpen die in de aanvraag staan. Vervolgens
wordt het toestemmingsverzoek voor de inzet van de selectiebevoegdheid aan de directeur-generaal
van de AIVD en de minister van BZK voorgelegd. Ten slotte gaat het toestemmingsverzoek voor de
rechtmatigheidstoets naar de TIB.
Ook de toestemmingsprocedure voor het vaststellen van de selectiecriteria (artikel 50 lid 3 Wiv 2017)
die horen bij een persoon, organisatie of onderwerp kent een vaste autorisatielijn. De selectiecriteria
worden, nadat ze door de bewerker zijn opgesteld en zijn voorzien van een motivering, voorgelegd
aan het teamhoofd. Vervolgens worden de selectiecriteria aan het unithoofd voorgelegd, die de
uiteindelijke toestemming geeft op basis van een (intern) ondermandaatbesluit. Pas nadat door het
unithoofd toestemming is verleend, mogen de selectiecriteria daadwerkelijk worden gebruikt en kan
kennis worden genomen van de geïntercepteerde gegevens uit OOG-interceptie.
De CTIVD stelt vast dat het autorisatieproces voor de inzet van de selectiebevoegdheid en de
toestemming voor het vaststellen van selectiecriteria in lijn is met de wet. De CTIVD heeft de
selectielijsten in drie onderzoeken van de AIVD diepgaand onderzocht. Daarnaast heeft de CTIVD een
demonstratie gekregen van het invoeren van de selectiecriteria in de technische systemen van de
AIVD met de daarbij horende stappen om zicht te krijgen op het proces. De CTIVD constateert dat de
lijsten met selectiecriteria met bijbehorende personen tijdens de onderzoeksperiode in één van de drie
onderzoeken onvoldoende overzichtelijk is geweest voor de leidinggevende die toestemming heeft
verleend. Voor het verantwoordelijke unithoofd moet voldoende duidelijk zijn waar de toestemming
voor wordt gevraagd. Dit leidt tot de volgende aanbeveling:
Aanbeveling 1:
Stel de aanvraag voor het vaststellen van de selectiecriteria zodanig zijn op dat een helder overzicht
voorhanden is van de selectiecriteria, de motivering en de koppeling aan persoon, organisatie of onderwerp.
Nadat toestemming is verleend voor de inzet van de selectiecriteria worden de selectiecriteria ingevoerd
in een technisch systeem en daarmee actief, zodat deze registreert welke inhoudelijke gegevens uit
OOG-interceptie apart moeten worden gezet. De geselecteerde opbrengst uit OOG-interceptie komt
ter beschikking van het operationele team bij de AIVD. Medewerkers van het team kunnen vervolgens
kennis nemen van de inhoud van de geselecteerde gegevens, bijvoorbeeld door een telefoongesprek
uit te luisteren. Als hier relevante informatie uit wordt gehaald, wordt het resultaat doorgezet naar
de rest van het team en kan het worden verwerkt tot een product aan de behoeftesteller (dit kan
bijvoorbeeld een ministerie zijn). Het team gebruikt de informatie, met andere woorden, voor de
uitvoering van onderzoeksopdrachten.
Elke drie maanden wordt toestemming gevraagd voor de inzet van de selectiebevoegdheid. Daarbij
wordt ook nagegaan welke selectiecriteria geen opbrengst meer opleveren. Dan wordt overwogen of
deze selectiecriteria verwijderd moeten worden. Dit wordt gedaan naar eigen inzicht van de bewerker.
De afdeling juridische zaken is in zoverre betrokken dat zij zicht hebben op de selectiecriteria die
worden gekoppeld aan een persoon, organisatie of onderwerp en kunnen adviseren op criteria die
geen opbrengst opleveren.

9

2.3

Werkwijze selectiebevoegdheid bij de MIVD

De toestemmingsprocedure waarbij toestemming wordt gegeven voor de inzet van de selectiebevoegdheid (artikel 50 lid 1 sub a Wiv 2017) verloopt via een vastgestelde autorisatielijn. Het
toestemmings verzoek wordt opeenvolgend ter goedkeuring voorgelegd aan het teamhoofd, het
afdelingshoofd, het hoofd JSCU, de afdeling juridische zaken van de MIVD en de directeur MIVD. Nadat
de directeur MIVD het toestemmingsverzoek heeft goedgekeurd wordt dit voorgelegd aan de directie
juridische zaken van het ministerie van Defensie en het bureau van de secretaris-generaal, waarna
het vervolgens naar de minister van Defensie gaat. Tenslotte wordt de door de minister verleende
toestemming voor een rechtmatigheidstoets aan de TIB voorgelegd.
De verzoeken om toestemming voor de inzet van de selectiebevoegdheid van de MIVD richten zich
onder andere op organisaties.10 Aan deze organisaties worden vervolgens specifieke personen
gekoppeld, waaraan weer selectiecriteria (zoals een telefoonnummer) worden gekoppeld. Ook voor
het koppelen van deze personen aan de desbetreffende organisatie bestaat een autorisatieproces.11
De data-analist stelt de ‘te koppelen’ personen vast en voorziet deze van een toereikende motivering.
Een functionaris van de staf van de JSCU of een juridisch medewerker van de MIVD controleert deze
motivering en keurt de koppeling, wanneer deze voldoet aan de eisen, goed. Pas dan is het mogelijk
om aan deze personen één of meerdere selectiecriteria te koppelen.
Bij de MIVD is tevens een chain of control ingeregeld voor het proces van het verkrijgen van
toestemming voor de inzet van de selectiebevoegdheid, het koppelen van personen aan organisaties
en het verwijderen of bijzetten van selectiecriteria. Het ontbreekt echter aan een adequaat intern
autorisatieproces voor het vaststellen van de selectiecriteria. Artikel 50 lid 3 Wiv 2017 schrijft voor dat
de betrokken minister of namens deze het hoofd van de dienst selectiecriteria vaststelt. Het hoofd van
de dienst kan een aan hem ondergeschikte ambtenaar aanwijzen de toestemming voor het vaststellen
van selectiecriteria namens hem te verlenen. Niet is bedoeld dat de uitvoerende medewerker zelf
in het operationele proces de bevoegdheid heeft toestemming te geven voor het vaststellen van
selectiecriteria.
Bij de MIVD is in een (intern) ondermandaatbesluit beschreven dat data-analisten de selectiecriteria
mogen opstellen én vaststellen. Data-analisten stellen de selectiecriteria op en voorzien deze van een
motivering en een koppeling met de personen, organisaties of onderwerpen. Ook wordt de bron of
herkomst van het selectiecriterium vermeld. De data-analisten voeren de selectiecriteria in op het
systeem waarmee selectie wordt uitgevoerd. Een toets door een hogere functionaris of een functionaris
buiten het operationeel proces ontbreekt. Zoals hierboven is uitgelegd wordt toestemmingsverlening
door een andere dan de uitvoerende functionaris zelf door de wet wel vereist.
De wijze waarop ruime selectiecriteria zoals trefwoorden worden geautoriseerd, verloopt wel volgens
een autorisatieprocedure in lijn met artikel 50 lid 3 Wiv 2017. Bij het gebruik van selectiecriteria die
mogelijk veel bijvangst kunnen genereren, zoals trefwoorden, wordt de motivering door een andere
medewerker getoetst dan de medewerker die de selectiecriteria vaststelt. Hier is wel sprake van
toestemming voor het vaststellen van selectiecriteria overeenkomstig de wet.
Het ontbreken van een toestemmingsprocedure voor het vaststellen van selectiecriteria (niet zijnde
‘ruime selectiecriteria’) op basis van artikel 50 lid 3 Wiv 2017 leidt tot de volgende aanbeveling:

10 Zie over de inzet op ‘organisaties’ en de selectiebevoegdheid paragraaf 4 van het Toetsingskader (Bijlage I).
11 Op grond van artikel 50 lid 3 Wiv 2017.

10

Aanbeveling 2:
Wijs een functionaris aan op voldoende hoog niveau binnen de autorisatielijn of buiten het operationele
proces (zoals een juridisch medewerker), die toestemming dient te verlenen voor het vaststellen van de
selectiecriteria.
Nadat de data-analist de selectiecriteria in een technisch systeem heeft bijgezet mogen geautoriseerde
medewerkers kennisnemen van de geselecteerde inhoudelijke gegevens. De gegevens zien bijvoorbeeld
op de inhoud van sms-berichten en telefoongesprekken. De relevante resultaten worden doorgezet
naar het team en verwerkt in inlichtingenproducten voor behoeftestellers (zoals een ministerie).

2.4

Selectieproces in kort bestek

De minister van BZK of Defensie en de TIB beoordelen het verzoek om toestemming voor de
inzet van de bevoegdheid tot selectie aan de hand van in de aanvraag beschreven personen,
organisaties en onderwerpen (artikel 50 lid 1 sub a Wiv 2017). De verantwoordelijkheden en interne
toestemmings vereisten bij het indienen van het verzoek om toestemming zijn bij de AIVD en de
MIVD bij verschillende functies belegd. De selectiebevoegdheid leidt tot de inzet van selectiecriteria
op de technische systemen van de AIVD en de MIVD.
De bevoegdheid tot het vaststellen van selectiecriteria die horen bij een persoon, organisatie
of onderwerp (artikel 50 lid 3 Wiv 2017) ligt in beginsel bij de minister, maar kan aan het hoofd
van de betreffende dienst gemandateerd worden. Het hoofd van de dienst kan de bevoegdheid
toestemming te verlenen voor het vaststellen van selectiecriteria ondermandateren.
Bij de AIVD is het proces voor het autoriseren van selectiecriteria conform de wet belegd in de
organisatie. De wijze waarop invulling wordt gegeven aan de motivering van de selectiecriteria en de
wijze waarop de lijst met selectiecriteria met bijbehorende personen, organisaties of onderwerpen
aan de mandaathouder wordt aangeboden dient echter te worden verbeterd.
Aangezien de AIVD ervoor heeft gekozen om deze verantwoordelijkheid te beleggen bij unithoofden
(managers in het primaire proces van de dienst die leiding geven aan meerdere teams), moet het
overzicht dat ter autorisatie wordt voorgelegd overzichtelijk zijn en voor zich spreken. De CTIVD
beveelt de AIVD aan de personen, organisaties of het onderwerp waar de selectiebevoegdheid zich
op richt beter te omschrijven en selectiecriteria voldoende te motiveren en overzichtelijk aan te
bieden voor autorisatie.
De MIVD heeft een technisch systeem dat het proces voor selectie op een goede wijze ondersteunt.
Daarnaast heeft de MIVD ervoor gekozen de koppeling van individuele personen aan organisaties
waarvan zij deel uitmaken, onderhevig te laten zijn aan interne toestemming. De CTIVD ziet dit als
een extra waarborg in aanvulling op de wettelijke vereisten. Voor het vaststellen van selectiecriteria
aan reeds goedgekeurde personen, organisaties en/of onderwerpen is het autorisatieproces van
de MIVD niet op orde, omdat een hogere functionaris of iemand buiten het operationeel proces
toestemming moet geven.

11

3.

Beoordeling uitvoeringspraktijk AIVD

In dit hoofdstuk geeft de CTIVD antwoord op de vraag of de AIVD de selectiebevoegdheid in de
onderzoeksperiode rechtmatig heeft toegepast in de praktijk.
In het toetsingskader (Bijlage I) is aangegeven aan welke juridische vereisten de CTIVD de inzet van de
selectiebevoegdheid toetst. Samengevat zijn de vereisten:

• Toestemming van de minister van BZK of de minister van Defensie en de rechtmatigheidstoets
•
•
•
•

door de TIB voor toepassing van de selectiebevoegdheid ter uitvoering van onderzoeksopdrachten.
Toepassing van de algemene vereisten van noodzakelijkheid, proportionaliteit en subsidiariteit in
de aanvragen tot inzet van de bijzondere bevoegdheid van selectie.
De selectiebevoegdheid moet zo gericht mogelijk worden uitgevoerd.
De toepassing van datareductie bij de inzet van de selectiebevoegdheid.
De naleving van de zorgplicht bij de inzet van de selectiebevoegdheid.

Door middel van gesprekken en dossieronderzoek heeft de CTIVD een algemeen beeld gekregen van
het beleid, de processen, de werkinstructies en de werking van de inzet van de selectiebevoegdheid in
de praktijk. Bovenstaande juridische vereisten zijn meer specifiek getoetst aan de hand van de praktijk
van drie onderzoeken waarin de AIVD de selectiebevoegdheid heeft toegepast. Deze onderzoeken zijn
representatief voor de werkwijze van de AIVD. Een korte duiding van de context van de onderzoeken:

• Onderzoek 1 (AIVD): dit betreft een contraterrorisme-onderzoek.
• Onderzoek 2 (AIVD): dit betreft een onderzoek dat zich richt op het tegengaan van cyberspionage
•

door een statelijke actor.
Onderzoek 3 (AIVD): dit betreft een onderzoek dat zich richt op het vergaren van inlichtingen over het
buitenland met betrekking tot een buitenlandse overheidsorganisatie voor Nederlandse behoeftestellers.

Het hoofdstuk is als volgt opgebouwd. Paragraaf 1 geeft een algemeen beeld van de naleving van
de algemene vereisten bij de inzet van de selectiebevoegdheid. In paragraaf 2 toetst de CTIVD de
naleving van het gerichtheidsvereiste en in paragraaf 3 de naleving van het datareductievereiste. Het
hoofdstuk wordt afgesloten met een tussenconclusie.

3.1

Naleving algemene vereisten – Algemeen beeld AIVD

De CTIVD stelt na beoordeling van tientallen aanvragen vast dat de AIVD de operationele noodzaak
en de koppeling met de onderzoeksopdrachten in de verzoeken tot inzet van de selectiebevoegdheid
helder omschrijft. De inzet van de selectiebevoegdheid vindt plaats in het kader van een uit te voeren
onderzoeksopdracht die is geformuleerd op basis van de Geïntegreerde Aanwijzing en de wettelijke
taak.
In de goedgekeurde aanvragen motiveert de AIVD waarom de inzet van de bijzondere bevoegdheid
noodzakelijk wordt geacht, proportioneel is (in verhouding staat tot de inbreuk op het recht op
privacy van de betrokkenen), subsidiair is (er zijn geen minder vergaande bevoegdheden voorhanden
om hetzelfde resultaat te behalen) en zo gericht mogelijk is. In recentere aanvragen wordt ook
verwezen naar de opbrengst van de inzet van de bevoegdheid in het verleden. Deze informatie is
onder meer belangrijk voor de toelichting op welke wijze de bevoegdheid ‘zo gericht mogelijk’ wordt
uitgevoerd. De AIVD laat, met andere woorden, een verbetering zien in de verzoeken tot inzet van de
selectiebevoegdheid in het eerste halfjaar na de inwerkingtreding van de Wiv 2017, per 1 mei 2018.

12

Onderscheid metadata en inhoud
In onderzoek 2 is sprake van interceptie en selectie van internet-gerelateerde communicatie. De
CTIVD constateert dat bij internet-gerelateerde gegevens het doorgaans niet eenvoudig is een
onderscheid aan te brengen tussen metadata en inhoudelijke gegevens. De AIVD en de MIVD
hebben in hun gezamenlijke beleid voor OOG-interceptie een definitie ontwikkeld voor metadata en
inhoud. De CTIVD kan zich op hoofdlijnen in deze definitie van metadata en inhoud van de diensten
vinden. Voor die situatie waar twijfel bestaat of een type gegeven metadata of inhoud betreft, is een
procedure ontwikkeld waarbij de afdelingen juridische zaken van de diensten zijn betrokken voor de
besluitvorming of het type gegeven of een protocol als metadata of inhoud wordt aangemerkt.
De CTIVD stelt ook vast dat voor steeds meer protocollen en typen gegevens het technisch onderscheid wordt gemaakt, maar kan zich bijvoorbeeld niet vinden in de keuze om ‘cookies’ en alle ‘URL’s’
categorisch als metadata aan te merken. In deze twee gevallen is het bijvoorbeeld mogelijk een
zoekopdracht uit de gegevens af te leiden, waardoor het type gegeven als inhoudelijk gegeven moet
worden aangemerkt. Voorkomen moet worden dat in de toekomst inhoudelijke gegevens uit internetgerelateerde communicatie als metadata wordt aangemerkt, waarbij niet de selectiebevoegdheid
wordt toegepast.
De CTIVD heeft in het onderzoek geen gevallen aangetroffen waarbij het maken van een onderscheid in
de praktijk heeft geleid tot onrechtmatigheid. Slechts in onderzoek 2 is sprake geweest van interceptie
en selectie van internet-gerelateerde communicatie. In Onderzoek 2 is de selectie van alle gegevens,
dus ook metadata, als inhoud aangemerkt waar voor de kennisname ervan de selectiebevoegdheid
is ingezet. Dat betekent dat de hoogst mogelijke waarborgen zijn toegepast en medewerkers van de
AIVD pas na de inzet van de selectiebevoegdheid kennis hebben genomen van deze gegevens ter
uitvoering van hun taakstelling. Dit is rechtmatig.
Het bovenstaande in overweging nemende, acht de CTIVD het wel van belang dat de diensten zich
blijven inspannen bij internet-gerelateerde gegevens steeds een bewuste afweging te maken of sprake
is van ‘inhoud’ of van ‘metadata’. Voor inhoud gelden immers aanvullende waarborgen in de vorm
van functie-taakscheiding en de selectiebevoegdheid. Het onderscheid moet niet alleen conform de
procedure achteraf bij nieuwe twijfelgevallen worden nagegaan, maar het onderscheid moet zoveel
mogelijk vooraf bij het ontwerp en de ontsluiting van internet-gerelateerd verkeer in de technische
infrastructuur van de diensten worden vastgesteld. De noodzaak tot onderscheid tussen metadata en
inhoud treed met de toekomstige inzet van OOG-interceptie ‘op de kabel’ nog meer op de voorgrond,
omdat dan meer internet-gerelateerd verkeer wordt geselecteerd. Dit leidt tot de volgende aanbeveling:
Aanbeveling 3:

Wees alert in het aanbrengen van onderscheid in metadata en inhoud in de technische systemen van de
diensten. Dit vergt een proactieve en voortdurende afweging.
Selectieproblematiek AIVD
De CTIVD stelt vast dat de AIVD tientallen verzoeken heeft ingediend om selectie toe te passen op
de geïntercepteerde gegevens uit OOG-interceptie op de ether. Pas na toestemming van de minister
en rechtmatigheidstoets door de TIB is de bijzondere bevoegdheid tot selectie ingezet. Tijdens
de onderzoeksperiode is gebleken dat bij de AIVD door technische problemen in een deel van de
interceptie- en selectieketen in september 2018 kennis is genomen van enkele geïntercepteerde
inhoudelijke gegevens, zonder dat daarvoor de benodigde toestemming was verkregen. De
kennisname van inhoudelijke gegevens uit OOG-interceptie zonder toestemming voor de inzet van de
selectiebevoegdheid is onrechtmatig.

13

De directeur-generaal van de AIVD heeft kort daarop besloten tijdelijk geen toestemming te geven voor
de verlenging van de uitvoering van de selectiebevoegdheid voor die onderzoeken waar technische
problemen in het selectieproces optraden. De AIVD heeft een werkgroep ingesteld om de technische
problemen bij de inzet van de selectiebevoegdheid stapsgewijs op te lossen en de TIB en de CTIVD
zijn over de problematiek geïnformeerd. De CTIVD constateert dat in de periode tussen 1 mei 2018
en het moment van ontdekking van de problematiek in september 2018 er onvoldoende controle van
de AIVD was op deze technische systemen. De hoge risico’s op onrechtmatigheden als gevolg van een
beperkte invulling van de zorgplicht, zoals verwoord in de eerste voortgangsrapportage, hebben zich
in de praktijk voorgedaan. Nadat voldoende zicht was gekregen op de problematiek is de directeurgeneraal hierover geïnformeerd en heeft hij in december 2018 direct maatregelen getroffen.

3.2

Naleving gerichtheidsvereiste AIVD

Het gerichtheidsvereiste houdt in dat de inzet van de selectiebevoegdheid door de dienst zo gericht
mogelijk dient plaats te vinden. Bij de inzet van de selectiebevoegdheid vindt het gerichtheidsvereiste
zijn uitwerking in een zo specifiek mogelijke omschrijving van personen, organisaties of onderwerpen
en de wijze waarop selectiecriteria worden gemotiveerd. Vanuit het perspectief van gerichtheid is
selectie op een persoon het meest gericht. Daarna volgt selectie op een organisatie. De organisatie
moet helder worden omschreven en de keuze moet worden beargumenteerd.12 In de laatste plaats
kan de inzet van de selectiebevoegdheid zich richten op een bepaald onderwerp ter uitvoering van
een onderzoeksopdracht.
Bij het motiveren van selectiecriteria moet de bron of herkomst van het selectiecriterium duidelijk zijn
op basis waarvan een koppeling met de persoon, organisatie of onderwerp wordt gemaakt. Daarnaast
kan in de motivering rekenschap worden gegeven van het type selectiecriterium dat voor selectie
wordt gebruikt als daartoe aanleiding is. Wanneer bijvoorbeeld van selectiecriteria gebruik wordt
gemaakt die mogelijk veel bijvangst genereren, zoals trefwoorden of geografische gegevens, dan dient
extra te worden gemotiveerd op welke wijze onbedoelde bijvangst zoveel mogelijk wordt beperkt.13
Rechtmatigheidstoets onderzoeken
In totaal heeft de CTIVD bij de AIVD drie onderzoeken op rechtmatigheid onderzocht. In twee
onderzoeken (onderzoek 2 en onderzoek 3) is sprake van voldoende naleving van het gerichtheidsvereiste. De organisaties waar de selectiebevoegdheid zich op richt zijn voldoende in deze
verzoeken om toestemming omschreven en de selectiecriteria waren voldoende gemotiveerd in de
selectielijst of in de aanvullende gesprekken die de CTIVD met de betrokken medewerkers heeft
gevoerd. Ondanks de selectieproblematiek bij de AIVD heeft tijdens de onderzoeksperiode met
betrekking tot onderzoek 2 en onderzoek 3 toch selectie plaats kunnen vinden, omdat de selectie met
behulp van andere technische systemen heeft plaatsgevonden.
In onderzoek 1 acht de CTIVD de naleving van het gerichtheidsvereiste onvoldoende. Dit onderzoek richt
zich op het thema contraterrorisme. In het toestemmingsverzoek ontbrak een heldere omschrijving van
de organisatie ten aanzien waarvan de selectiebevoegdheid werd ingezet. Daarnaast was het karakter
van de door de AIVD geformuleerde groep ruim omschreven en was in de aanvraag niet omschreven
waarom sprake was van een organisatie. Door het ontbreken van een heldere omschrijving van de
betreffende organisatie en een onvoldoende argumentatie waarom sprake is van een organisatie,
heeft de AIVD het gerichtheidsvereiste onvoldoende nageleefd. Hoewel het verzoek tot inzet vooraf
door de minister en de TIB is goedgekeurd, stelt de CTIVD nu achteraf in haar onderzoek vast dat het
gerichtheidsvereiste niet voldoende is nageleefd. De CTIVD houdt toezicht op het gehele handelen

12 Zie ook paragraaf 4 van het Toetsingskader (Bijlage I).
13 Zie ook verder paragraaf 4.2 van dit rapport.

14

van de diensten en gaat na of aan de wettelijke vereisten wordt voldaan.14 Na het onderzoek heeft de
CTIVD de TIB in het kader van rechtseenheid over deze bevinding geïnformeerd. De TIB herkent de
bevinding.15

Tevens is bij onderzoek 1 de lijst met selectiecriteria behorende bij personen die volgens de AIVD
onderdeel uitmaakten van de betreffende organisatie, onoverzichtelijk en van onvoldoende
kwaliteit. De reden is dat in de lijst personen staan waarvan niet redelijkerwijs kan worden
verwacht dat zij voor het onderzoek relevante opbrengst zullen opleveren. Het betreft in het
bijzonder targets die reeds zijn overleden of in Nederland zijn gedetineerd. Bij overleden targets
is het denkbaar dat een bepaald technisch selectiecriterium door een ander (mogelijk) target
zal worden gebruikt. Door de bevoegdheid van search gericht op selectie toe te passen kan dit
worden vastgesteld. Wanneer een dergelijk technisch kenmerk echter zonder nadere motivering
in selectie wordt gehouden voldoet dit niet aan het vereiste van gerichtheid. Dit geldt ook voor
personen die reeds in Nederland gedetineerd zijn maar nog steeds met een technisch kenmerk in
selectie staan. Het is immers onwaarschijnlijk dat dit technisch kenmerk nog door de bijbehorende
persoon wordt gebruikt. Het opnemen van deze personen en bijbehorende selectiecriteria bij de
(voorgenomen16) inzet van de selectiebevoegdheid is – ook in de aanvullende gesprekken met
betrokken medewerkers bij het onderzoek – onvoldoende gemotiveerd.
De CTIVD is van oordeel dat niet is voldaan aan het vereiste van gerichtheid. De selectie van de
geïntercepteerde gegevens heeft echter uiteindelijk niet plaatsgevonden vanwege de technische
problemen bij een deel van de uitvoering van de selectiebevoegdheid. Omdat er geen gegevens in het
onderzoek zijn geselecteerd is geen sprake van een onrechtmatigheid.
Aanbeveling 4:
Motiveer bij de inzet van de selectiebevoegdheid op een organisatie waarom sprake is van een organisatie
en de inzet op de organisatie zo gericht mogelijk is. Geef daarnaast een extra motivering als selectiecriteria
worden gebruikt waarvan niet redelijkerwijs kan worden verwacht dat zij voor het onderzoek relevante
opbrengst zullen opleveren.

3.3

Naleving datareductie AIVD

Datareductie is de verplichting om niet-relevante gegevens voor het betreffende onderzoek of enig
ander lopend onderzoek, vallend onder de taken van de dienst, te vernietigen. Hiervoor moeten de
verworven gegevens op hun relevantie worden onderzocht. Gegevens die relevant zijn krijgen het
label ‘relevant’ en mogen verder worden verwerkt, de gegevens die niet relevant zijn krijgen het label
‘niet-relevant’ en moeten worden vernietigd. Wanneer (nog) niet duidelijk is of de gegevens relevant
zijn krijgen zij het label ‘relevantie onbekend’ en mogen maximaal drie jaar worden bewaard. Indien de
gegevens binnen die tijd niet als relevant kunnen worden beoordeeld, moeten ze na het verstrijken van
de termijn van drie jaar alsnog worden vernietigd. Gegevens die nog zijn versleuteld mogen, zolang ze
nog niet zijn ontsleuteld, maximaal drie jaar worden bewaard. Deze termijn mag telkens met drie jaar
worden verlengd. Na ontsleuteling geldt de ‘reguliere’ bewaartermijn van drie jaar.17

14 Zie Kamerstukken I 2016/2017, 34599, C, p. 20-21 en het schema in Kamerstukken II 2016/17, 34588, nr. 3, p. 52.
15 De TIB heeft vanaf 30 mei 2018 (een maand na haar oprichting) aandacht gevraagd voor de beschrijving van

organisaties en diverse gegeven toestemmingen als onrechtmatig beoordeeld omdat de organisatieomschrijving
niet voldeed. Een van die onrechtmatigbeoordelingen betrof de latere inzet van een andere bijzondere bevoegdheid
ten aanzien van de nu genoemde organisatie. Het toestemmingsverzoek in onderzoek 1 is van voor deze periode.
16 Gelet op het feit dat de selectie uiteindelijk vanwege technische redenen niet heeft kunnen plaatsvinden.
17 Zie paragraaf 5 van het Toetsingskader (Bijlage I).

15

Aan de hand van drie onderzoeken van de AIVD (onderzoeken 1, 2 en 3) heeft de CTIVD een rechtmatigheidsoordeel gevormd over de toepassing van datareductie bij de inzet van de selectiebevoegdheid
door de AIVD.
Onderzoek 1
De CTIVD stelt vast dat selectie, vanwege technische problemen rondom de inzet (zie paragraaf 3.1),
bij een aantal onderzoeken van de AIVD in feite niet heeft plaatsgevonden. Het contraterrorisme
onderzoek (onderzoek 1) dat door de CTIVD is onderzocht is hier één van. Doordat selectie niet heeft
plaatsgevonden, is ook geen datareductie toegepast.
Bij een aantal onderzoeken heeft selectie, ondanks de selectieproblematiek, wel kunnen plaatsvinden
doordat bij deze onderzoeken gebruik werd gemaakt van andere technische systemen dan waar de
selectieproblematiek zich manifesteerde. Dit was het geval bij zowel onderzoek 2 als onderzoek 3.
Onderzoek 2
De CTIVD heeft geconstateerd dat bij onderzoek 2 een deel van de opbrengst uit selectie voorafgaand
aan de inzet als relevant is aangemerkt en een ander deel van de opbrengst achteraf op relevantie is
getoetst. In het kader van de selectiebevoegdheid kan de relevantietoets doorgaans pas plaatsvinden
wanneer kennis wordt genomen van de inhoud van de geselecteerde gegevens. Wanneer gegevens
op voorhand als relevant worden aangemerkt, vindt dit plaats zonder eerst van de inhoud van de
geselecteerde gegevens kennis te nemen. In dat geval schuift de relevantietoets naar voren en vindt
aldus in een eerder stadium plaats. De CTIVD sluit een werkwijze waarbij gegevens op voorhand
relevant worden verklaard niet uit, maar wijst erop dat het niet het uitgangspunt zou moeten zijn.
Een dergelijke werkwijze is alleen voorbehouden aan situaties met uitzonderlijke omstandigheden,
waarbij de werkwijze moet zijn voorzien van voldoende waarborgen. De AIVD en MIVD delen dit
standpunt inmiddels en zijn met de CTIVD in overleg over hoe dit vorm moet krijgen in het beleid over
datareductie bij selectie.18
Uit het onderzoek van de CTIVD is gebleken dat het deel van de opbrengst dat op voorhand relevant
was verklaard, bestond uit gegevens die waren geselecteerd op basis van gerichte selectiecriteria met
een zeer specifiek karakter. Dit zeer specifieke karakter rechtvaardigt, naar het oordeel van de CTIVD,
een werkwijze binnen deze specifieke operatie waarbij gegevens op voorhand relevant zijn verklaard.
Het op voorhand relevant verklaren van een specifiek deel van de geselecteerde opbrengst binnen
onderzoek 2 beoordeelt de CTIVD als rechtmatig. De opbrengst uit de andere selectiecriteria waarmee
in het kader van dit onderzoek werd geselecteerd, werd als ‘nog niet beoordeeld’ aangemerkt. Deze
opbrengst moet na maximaal drie jaar na verwerving worden vernietigd. Bij de AIVD worden de
gegevens in dit onderzoek door de technische systemen na één jaar automatisch vernietigd, als de
opbrengst dan nog niet op relevantie is beoordeeld. Dit is rechtmatig.
Onderzoek 3
In onderzoek 3 richt de toepassing van de selectiebevoegdheid zich op het vergaren van inlichtingen
over een buitenlandse overheidsorganisatie. In dit onderzoek is alle opbrengst na inzet van de
selectiebevoegdheid beoordeeld op relevantie. Relevante gegevens zijn bewaard en niet-relevante
gegevens zijn vernietigd. Dit is rechtmatig.

3.4

Tussenconclusie AIVD

De AIVD heeft de noodzaak, proportionaliteit en subsidiariteit van de inzet van de selectiebevoegdheid
voldoende gemotiveerd. De operationele noodzaak en de koppeling met de onderzoeksopdrachten is
18 Zie ook p. 9 van de tweede voortgangsrapportage, CTIVD rapport nr. 62 (2019).

16

in de aanvragen helder omschreven. In de kwaliteit van de verzoeken om toestemming voor inzet van
de selectiebevoegdheid in artikel 50 lid 1 sub a Wiv 2017 signaleert de CTIVD een verbetering, onder
andere door vermelding van de opbrengst uit selectie in het verleden.
De CTIVD stelt vast dat de AIVD kennis heeft genomen van inhoudelijk geïntercepteerde gegevens, zonder
dat hiervoor de benodigde ministeriële toestemming is gevraagd en zonder rechtmatigheidstoets
door de TIB. Dit is onrechtmatig. Nadat de AIVD de onrechtmatige selectie zelf heeft gesignaleerd is
een werkgroep ingesteld om de problemen in de OOG-interceptieketen en selectieketen stapsgewijs
op te lossen. In het voorjaar van 2019 is de interceptie en selectie binnen het OOG-interceptiestelsel
weer aangevangen. Het incident toont volgens de CTIVD ook aan dat interne controlemechanismen
onontbeerlijk zijn om dergelijke incidenten te identificeren en de problematiek aan te pakken.
De CTIVD stelt vast dat in één onderzoek interceptie van internet-gerelateerde gegevens heeft
plaatsgevonden. In het onderzoek zijn alle gegevens als inhoud aangemerkt, waar voor de kennisname
ervan de selectiebevoegdheid is ingezet. Het onderscheid tussen metadata en inhoudelijke gegevens
is bij internet-gerelateerde gegevens lastiger te maken. Deze problematiek treedt met de toekomstige
inzet van OOG-interceptie ‘op de kabel’ nog meer op de voorgrond.
In één van de drie onderzochte onderzoeken van de AIVD is het gerichtheidsvereiste onvoldoende
nagekomen. De omschrijving van de organisatie waarop de inzet van de selectiebevoegdheid zich
richt, in combinatie met de vastgestelde selectiecriteria was onvoldoende. Aangezien door technische
problemen geen feitelijke selectie heeft plaatsgevonden in het onderzoek, is in dit geval niet
onrechtmatig gehandeld. Bij de inzet van de selectiebevoegdheid op een organisatie moet de AIVD
motiveren waarom sprake is van een organisatie en de inzet op de organisatie zo gericht mogelijk
is. Daarnaast behoeft het een extra motivering als selectiecriteria worden gebruikt waarvan niet
redelijkerwijs kan worden verwacht dat zij voor het onderzoek relevante opbrengst zullen opleveren.
In onderzoek 1 is door de selectieproblematiek geen selectie toegepast en heeft daarmee ook geen
datareductie plaatsgevonden. De verplichting tot datareductie na inzet van de selectiebevoegdheid is
door de AIVD in de twee andere onderzoeken voldoende nagekomen.

17

4.

Beoordeling uitvoeringspraktijk MIVD

In dit hoofdstuk geeft de CTIVD antwoord op de vraag of de MIVD de selectiebevoegdheid in de
onderzoeksperiode rechtmatig heeft toegepast in de praktijk.
In het toetsingskader (bijlage I) is in paragraaf 7 aangegeven aan welke juridische vereisten de CTIVD
toetst bij de inzet van de selectiebevoegdheid. Samengevat zijn deze vereisten:

• Toestemming van de minister van BZK of de minister van Defensie en de TIB voor toepassing van
•
•
•
•

de selectiebevoegdheid ter uitvoering van onderzoeksopdrachten.
Toepassing van de algemene vereisten van noodzakelijkheid, proportionaliteit en subsidiariteit in
de aanvragen tot inzet van de bijzondere bevoegdheid van selectie.
De selectiebevoegdheid moet zo gericht mogelijk worden uitgevoerd.
De toepassing van datareductie bij de inzet van de selectiebevoegdheid.
De naleving van de zorgplicht bij de inzet van de selectiebevoegdheid.

Door middel van gesprekken en dossieronderzoek heeft de CTIVD een algemeen beeld gekregen van
het beleid, de processen, de werkinstructies en de werking van de inzet van de selectiebevoegdheid in
de praktijk. Bovenstaande juridische vereisten zijn meer specifiek getoetst aan de hand van de praktijk
van twee onderzoeken waarin de MIVD de selectiebevoegdheid heeft toegepast. Deze onderzoeken
zijn representatief voor de werkwijze van de MIVD. De context van de onderzoeken is als volgt:

• Onderzoek 4 (MIVD): dit betreft een onderzoek dat zich richt op het vergaren van inlichtingen over
•

een missiegebied waar Defensie actief is.
Onderzoek 5 (MIVD): dit betreft een onderzoek dat zich richt op het op het vergaren van inlichtingen
over het buitenland ter bescherming van de nationale veiligheid.

Paragraaf 1 geeft een algemeen beeld van de naleving van de algemene vereisten bij de inzet van
de selectiebevoegdheid. In paragraaf 2 toetst de CTIVD de naleving van het gerichtheidsvereiste en
in paragraaf 3 de naleving van het datareductievereiste. Het hoofdstuk wordt afgesloten met een
tussenconclusie.

4.1

Naleving algemene vereisten - Algemeen beeld MIVD

De CTIVD constateert dat de MIVD in de tientallen bestudeerde aanvragen uitvoerig motiveert
waarom de inzet van de selectiebevoegdheid noodzakelijk wordt geacht. Ook de koppeling met de
onderzoeksopdrachten is helder en er wordt duidelijk verwezen naar de opbrengst van de inzet van
de bevoegdheid in het verleden. Deze toelichting biedt bovendien de nodige context bij de toets aan
de algemene vereisten. Net als de AIVD laat de MIVD op dit punt een verbetering zien in verzoeken tot
inzet van de selectiebevoegdheid in het eerste halfjaar na de inwerkingtreding van de Wiv 2017.

In de eerste voortgangsrapportage signaleerde de CTIVD een hoog risico op onrechtmatigheden
ten opzichte van de naleving van de zorgplicht bij de MIVD.19 De CTIVD constateert dat in de
onderzoeksperiode geen technische controlemechanismen zijn ingebouwd die zien op de naleving
van de zorgplicht met betrekking tot de selectiebevoegdheid. De MIVD heeft de zorgplicht daarmee
niet voldoende nageleefd. Zoals ook in de tweede voortgangsrapportage naar de werking van de
Wiv 2017 is aangegeven, werkt de MIVD aan een nadere invulling van de zorgplicht. 20
19 Zie CTIVD-rapport nr. 59 (2018).
20 Zie CTIVD rapport nr. 62 (2019).

18

Wel constateert de CTIVD dat de MIVD een technisch systeem heeft dat met de nodige zorgvuldigheid de
selectiebevoegdheid uitvoert en alle handelingen conform wetgeving registreert. Het systeem faciliteert
een helder overzicht in de personen, organisaties of onderwerp waarop de selectiebevoegdheid wordt
uitgevoerd.
Toestemming voor inzet van de selectiebevoegdheid
Op basis van de twee onderzoeken, gevoerde gesprekken met de medewerkers van de MIVD en
bestudering van de aanvragen, constateert de CTIVD dat de MIVD de selectiebevoegdheid (artikel
50 lid 1 sub a Wiv 2017) slechts heeft ingezet na toestemming van de minister en na een rechtmatigheidsoordeel van de TIB.
Toestemming voor het vaststellen van selectiecriteria
In onderzoek 4 en onderzoek 5 heeft geen adequate interne toestemming plaatsgevonden voor het
vaststellen van selectiecriteria. Dit is onrechtmatig. Aan de mogelijkheid van ondermandaat is een
onjuiste invulling gegeven. In een (intern) ondermandaatbesluit is bepaald dat een uitvoerende medewerker zelf toestemming mag geven tot het vaststellen van selectiecriteria. Het is de bedoeling van
artikel 50 lid 3 Wiv 2017 dat op basis van een gemotiveerd verzoek daartoe, aan een uitvoerende
medewerker interne toestemming wordt verleend door een hogere of niet bij het operationeel proces
betrokken functionaris. 21
In hoofdstuk 2 is reeds de aanbeveling gedaan dat het hoofd van de MIVD een functionaris aanwijst op
voldoende hoog niveau binnen de autorisatielijn of buiten het operationele proces, zoals een juridisch
medewerker, die de machtiging kan afgeven tot het vaststellen van de selectiecriteria.

4.2

Naleving gerichtheidsvereiste MIVD

Het gerichtheidsvereiste houdt in dat de inzet van de selectiebevoegdheid door de dienst zo gericht
mogelijk dient plaats te vinden. Bij de inzet van de selectiebevoegdheid vindt het gerichtheidsvereiste
zijn uitwerking in een zo specifiek mogelijke omschrijving van personen, organisaties of onderwerpen
en de wijze waarop selectiecriteria worden gemotiveerd.
Ten aanzien van het motiveren van selectiecriteria moet de bron of herkomst van het selectiecriterium
duidelijk zijn op basis waarvan een koppeling met de persoon, organisatie of onderwerp wordt gemaakt.
Daarnaast kan in de motivering rekenschap worden gegeven van het type selectiecriterium dat voor
selectie wordt gebruikt als daartoe aanleiding is. Wanneer bijvoorbeeld van selectiecriteria gebruik
wordt gemaakt die mogelijk veel bijvangst genereren, zoals trefwoorden of geografische gegevens,
dan dient extra te worden gemotiveerd op welke wijze onbedoelde bijvangst zoveel mogelijk wordt
beperkt.
Bij het gebruik van trefwoorden is de kans op bijvangst groter dan bij gerichtere selectiecriteria.
Een extra procedurele stap om niet-relevante gegevens te vernietigen ligt in de rede. Ook kan door
een combinatie van trefwoorden of koppeling met andere selectiecriteria de bevoegdheid mogelijk
gerichter worden ingezet. Bij het gebruik van een trefwoord moet helder in de motivering staan op
welke wijze het trefwoord verbonden is met de betreffende persoon, organisatie of onderwerp en
invulling wordt gegeven aan het gerichtheidsvereiste.
Bij het gebruik van geografische gegevens als selectiecriteria kan ‘zo gericht mogelijk’ haar vorm krijgen
door bijvoorbeeld het geografisch gebied waarop wordt geselecteerd zo klein als mogelijk te maken,
waarbij alleen kennis wordt genomen van de inhoudelijke communicatie binnen dat gebied.
21 Zie ook paragraaf 2.3.

19

Rechtmatigheidstoets
De CTIVD heeft twee onderzoeken bij de MIVD op rechtmatigheid onderzocht. In één van de door
de CTIVD onderzochte onderzoeken heeft de MIVD gebruikt gemaakt van trefwoorden als selectiecriterium. Zoals hierboven is weergegeven moet uit de motivering blijken op welke wijze de trefwoorden
zo gericht mogelijk worden ingezet als selectiecriterium.
De CTIVD stelt vast dat in één van de door de CTIVD onderzochte onderzoeken de trefwoorden zijn
gekoppeld aan organisaties waarvoor toestemming is gegeven voor de inzet van de selectiebevoegdheid.
Uit de aanvraag tot inzet van de selectiebevoegdheid en de beschikbare motivering bij de trefwoorden
als selectiecriterium blijkt onvoldoende duidelijk op welke manier zij verbonden zijn met de organisatie
waar de trefwoorden aan zijn gekoppeld. Met andere woorden: uit de motivering blijkt niet helder
waarom een bepaald trefwoord juist bij de betreffende organisatie hoort. Ook stelt de CTIVD vast dat
een bronvermelding of vermelding van de herkomst bij het gebruik van trefwoorden als selectiecriteria
ontbreekt. Tijdens het onderzoek hebben medewerkers toelichting kunnen geven op de achterliggende
doelstelling van de trefwoorden en bron of herkomst kunnen aangeven. De selectie op basis van deze
criteria is daarmee alsnog gerechtvaardigd.
De CTIVD heeft met betrekking tot de naleving van het gerichtheidsvereiste bij de MIVD geen
onrechtmatigheden geconstateerd. Uit het onderzoek is wel gebleken dat de MIVD, bij het gebruik van
trefwoorden als selectiecriteria, de motivering moet verbeteren. Daar ziet de volgende aanbeveling
op:
Aanbeveling 5:

Motiveer het gebruik van een trefwoord als selectiecriterium nadrukkelijker en maak de koppeling van
het trefwoord met een persoon, organisatie of onderwerp scherper.

4.3

Naleving datareductie MIVD

Datareductie is de verplichting om niet-relevante gegevens voor een onderzoek of enig ander lopend
onderzoek, vallend onder de taken van de dienst, te vernietigen. Hiervoor moeten de verworven
gegevens op hun relevantie worden onderzocht. Gegevens die relevant zijn krijgen het label ‘relevant’
en mogen verder worden verwerkt, de gegevens die niet relevant zijn krijgen het label ‘niet-relevant’
en moeten terstond worden vernietigd. Wanneer (nog) niet duidelijk is of de gegevens relevant zijn
krijgen zij het label ‘relevantie onbekend’ en mogen maximaal drie jaar worden bewaard. Indien de
gegevens binnen die tijd niet als relevant kunnen worden beoordeeld, moeten ze na het verstrijken
van de termijn van drie jaar alsnog worden vernietigd. Gegevens die nog zijn versleuteld mogen, zolang
ze nog niet zijn ontsleuteld, maximaal drie jaar worden bewaard. Deze termijn mag telkens met drie
jaar worden verlengd. Na ontsleuteling geldt de ‘reguliere’ bewaartermijn van drie jaar. 22
De CTIVD heeft op basis van gesprekken met medewerkers, een werkinstructie en de concrete
uitvoering die daaraan is gegeven geconstateerd dat bepaalde door de MIVD geselecteerde gegevens
feitelijk als ‘niet-relevant’ worden beschouwd. Vernietiging van de gegevens is daarmee wettelijk
vereist. De Wiv schrijft in artikel 48 voor dat gegevens waarvan is vastgesteld dat deze niet relevant
zijn voor een onderzoek of enig ander onderzoek, terstond moeten worden vernietigd. Geen van de
desbetreffende geselecteerde gegevens is tijdens de onderzoeksperiode via het technische systeem
of op andere wijze vernietigd. Dit is onrechtmatig. De MIVD heeft daarmee niet voldaan aan de
verplichting tot datareductie.

22 Zie paragraaf 5 van het Toetsingskader (Bijlage I).

20

De selectie van gegevens via trefwoorden verloopt via andere specifieke technische systemen. Voor
zover gegevens met behulp van trefwoorden zijn geselecteerd, zijn niet-relevante gegevens vernietigd
en zijn relevante gegevens terecht van betekenis verklaard. Een zeer klein deel van de geselecteerde
gegevens is relevant bevonden en verder verwerkt. De rest van de geselecteerde opbrengt kreeg
het label ‘relevantie onbekend’ en blijft maximaal een jaar bewaard. De CTIVD acht deze werkwijze
rechtmatig.
Aanbeveling 6:
Vernietig alsnog de gegevens die al tijdens de onderzoeksperiode als niet-relevant zijn aangemerkt.

4.4

Tussenconclusie MIVD

De MIVD heeft de noodzaak, proportionaliteit en subsidiariteit van de inzet van de selectiebevoegdheid
voldoende gemotiveerd. De operationele noodzaak en de koppeling met de onderzoeksopdrachten is
in de verzoeken helder omschreven. In de kwaliteit van de verzoeken om toestemming voor de inzet
van de selectiebevoegdheid in artikel 50 lid 1 sub a Wiv 2017 signaleert de CTIVD een verbetering,
onder andere door vermelding van de opbrengst uit selectie in het verleden.
De MIVD heeft uitgebreide procedures voor het uitvoeren van de selectiebevoegdheid en de omgang
met selectiecriteria. Wel constateert de CTIVD dat de MIVD een onjuiste invulling heeft gegeven aan
de mogelijkheid in artikel 50 lid 3 Wiv 2017 de toestemming voor het vaststellen van selectiecriteria
onder te mandateren. Als gevolg hiervan heeft in twee onderzoeken (onderzoek 4 en onderzoek 5)
geen adequate interne toestemming plaatsgevonden en zijn de selectiecriteria zowel opgesteld als
vastgesteld door een data-analist. Het ontbreken van interne toestemming is onrechtmatig.
In hoofdstuk 2 heeft de CTIVD de aanbeveling gedaan dat het hoofd van de MIVD een functionaris
aanwijst op voldoende hoog niveau binnen de autorisatielijn of buiten het operationele proces, zoals
een juridisch medewerker, die toestemming dient te geven voor het vaststellen van de selectiecriteria.
De CTIVD heeft geen onrechtmatigheid geconstateerd bij de MIVD met betrekking tot de naleving
van het gerichtheidsvereiste in de twee onderzochte onderzoeken, maar beveelt wel aan dat bij het
gebruik van een trefwoord als selectiecriterium meer aandacht wordt besteed aan de koppeling van
het trefwoord met een persoon, organisatie of onderwerp en de bronvermelding.
De MIVD heeft een technisch systeem dat met de nodige zorgvuldigheid de selectiebevoegdheid
uitvoert en alle handelingen conform wetgeving registreert. Het systeem faciliteert een helder
overzicht in de personen, organisaties of onderwerp waarop de selectiebevoegdheid wordt uitgevoerd.
In de praktijk is de datareductieplicht bij de inzet van de selectiebevoegdheid echter niet voldoende
uitgevoerd. De CTIVD heeft vastgesteld dat de MIVD geselecteerde gegevens die als ‘niet-relevant’
voor een onderzoek zijn aangemerkt, ten onrechte niet heeft vernietigd. Daarmee is niet voldaan aan
het datareductievereiste, hetgeen onrechtmatig is.

21

5.

Conclusie en aanbevelingen

5.1

Conclusies

1. Algemene vereisten
De AIVD en de MIVD hebben vanaf 1 mei 2018 de selectiebevoegdheid uitgevoerd door selectie toe
te passen op gegevens die afkomstig zijn uit OOG-interceptie. De noodzaak tot uitvoering van de
selectiebevoegdheid is volgens de CTIVD voldoende tot uiting gekomen.
De CTIVD constateert dat bij internet-gerelateerde gegevens het doorgaans niet eenvoudig is een
onderscheid aan te brengen tussen metadata en inhoudelijke gegevens. Het is wel noodzakelijk
dit onderscheid aan te brengen, omdat voor de kennisname van inhoudelijke gegevens uit OOGinterceptie de waarborgen uit de Wiv 2017 moeten gelden van ministeriële toestemming en functieen /of taakscheiding. De noodzaak tot het onderscheid tussen ‘metadata’ en ‘inhoud’ wordt met de
toekomstige inzet van OOG-interceptie ‘op de kabel’ nog belangrijker. In één van de vijf onderzoeken
zijn internet-gerelateerde gegevens onderschept en geselecteerd, maar daarbij zijn alle gegevens als
inhoud behandeld, waarvoor de selectiebevoegdheid rechtmatig is ingezet.
Bij de AIVD is van enkele inhoudelijke gegevens kennis genomen, zonder dat daarvoor toestemming
is verkregen op basis van een verzoek tot inzet van de selectiebevoegdheid. Dit heeft in september
2018 plaatsgevonden vanwege technische problemen in een deel van de interceptie- en selectieketen.
De TIB en de CTIVD zijn over deze problematiek geïnformeerd. De AIVD heeft naar aanleiding van de
problematiek intern onderzoek ingesteld en maatregelen getroffen. De kennisname van inhoudelijke
gegevens uit OOG-interceptie zonder de vereiste toestemming en zonder rechtmatigheidsoordeel van
de TIB is onrechtmatig.
Bij de MIVD is in twee onderzoeken geen sprake geweest van adequate interne toestemming voor het
vaststellen van selectiecriteria. Dit is onrechtmatig. Aan de mogelijkheid van ondermandaat is een
onjuiste invulling gegeven. In een (intern) ondermandaatbesluit is bepaald dat een uitvoerende medewerker zelf toestemming mag geven tot het vaststellen van selectiecriteria.
2. Naleving gerichtheidsvereiste
De AIVD is in één onderzoek niet ‘zo gericht mogelijk’ te werk gegaan. In het toestemmingsverzoek
ontbrak een heldere omschrijving van de organisatie ten aanzien waarvan de selectiebevoegdheid
werd ingezet. Daarnaast was het karakter van de door de AIVD geformuleerde groep ruim omschreven
en was in de aanvraag niet omschreven waarom sprake was van een organisatie. Door het ontbreken
van een heldere omschrijving van de betreffende organisatie en een onvoldoende argumentatie
waarom sprake is van een organisatie, heeft de AIVD het gerichtheidsvereiste onvoldoende nageleefd.
Ook waren in dit onderzoek selectiecriteria opgenomen die toebehoren aan personen binnen een
organisatie, waarvan niet redelijkerwijs kan worden verwacht dat zij voor het onderzoek relevante
opbrengst zullen opleveren. Het betreft in het bijzonder targets die reeds zijn overleden of in Nederland
zijn gedetineerd. Als wordt verwacht dat de selectiebevoegdheid desondanks nuttige gegevens zal
opleveren, dan dient dit extra gemotiveerd worden. Deze motivering ontbrak.
Echter, de selectie van de geïntercepteerde gegevens heeft uiteindelijk niet plaatsgevonden vanwege
de technische problemen bij een deel van de uitvoering van de selectiebevoegdheid. Omdat er
geen gegevens in het onderzoek zijn geselecteerd was hier geen sprake van een onrechtmatigheid.
In onderzoek 2 en onderzoek 3 heeft wel selectie door de AIVD plaatsgevonden, omdat de selectie
plaatsvond via andere technische systemen. De AIVD heeft in deze twee onderzoeken voldoende
gericht gewerkt.

22

De MIVD heeft in de onderzochte onderzoeken voldoende gericht gewerkt, waarmee is voldaan aan
het gerichtheidsvereiste. Ondanks gebreken in de motivering bij het gebruik van trefwoorden als
selectiecriteria in één onderzoek, is uit gesprekken met de MIVD gebleken dat het gebruik van deze
selectiecriteria voldoende gericht en gerechtvaardigd was. Bij het gebruik van trefwoorden moet goed
worden gemotiveerd op welke wijze zo gericht mogelijk te werk wordt gegaan en moet zorgvuldig de
keuze worden gemaakt of het trefwoord moet worden gekoppeld aan een persoon, organisatie of
onderwerp. De CTIVD heeft met betrekking tot de naleving van het gerichtheidsvereiste bij de MIVD
aldus geen onrechtmatigheden geconstateerd.
3. Naleving datareductie
De AIVD heeft in de onderzochte onderzoeken met betrekking tot het datareductievereiste rechtmatig
gehandeld.
De CTIVD komt tot het oordeel dat de MIVD in twee onderzoeken onrechtmatig heeft gehandeld,
omdat het datareductievereiste niet voldoende is nagekomen. Gegevens die zijn verworven met een
bijzondere bevoegdheid en waarvan blijkt dat ze niet-relevant zijn moeten volgens de wet meteen
worden vernietigd. In de twee onderzoeken zijn geselecteerde gegevens die als niet-relevant zijn
aangemerkt ten onrechte niet vernietigd. Het technische systeem bij de MIVD voorziet niet in de
mogelijkheid om automatisch niet-relevante gegevens te vernietigen. Ook op andere manieren heeft
geen vernietiging plaatsgevonden. Dit is onrechtmatig.
4. Beleid, processen en instructies
De CTIVD gaat in Bijlage III in op het beleid en de werkinstructies van de AIVD en de MIVD omtrent de
inzet van de selectiebevoegdheid. Het algemene beeld van de beleidsontwikkelingen met betrekking tot
de inzet van de selectiebevoegdheid laat zien dat de AIVD en de MIVD grote stappen hebben gezet in de
ontwikkeling van beleid en werkinstructies in de onderzoeksperiode. Vooral na de onderzoeksperiode
van 1 mei 2018 tot en met 31 december 2018 is veel werk verzet dat heeft geculmineerd in het
gezamenlijke beleid voor OOG-interceptie, met selectie als onderdeel daarvan, uit het voorjaar van
2019. In het gezamenlijke beleid met betrekking tot OOG-interceptie zijn belangrijke onderdelen zoals
de uitwerking van het gerichtheidsvereiste, datareductie en het onderscheid tussen metadata en
inhoud verder uitgebreid. Dit beleid wordt verder aangevuld en uitgewerkt in werkinstructies.

5.2

Aanbevelingen

1. Werkwijze vaststellen van selectiecriteria
AIVD:
Stel de aanvraag voor het vaststellen van de selectiecriteria zodanig zijn op dat een helder overzicht
voorhanden is van de selectiecriteria, de motivering en de koppeling aan persoon, organisatie of
onderwerp.
MIVD:
Wijs een functionaris aan op voldoende hoog niveau binnen de autorisatielijn of buiten het operationele
proces (zoals een juridisch medewerker), die toestemming dient te verlenen voor het vaststellen van
de selectiecriteria.
2. Inhoud vs. metadata
AIVD en MIVD:
Wees alert in het aanbrengen van onderscheid in metadata en inhoud in de technische systemen van
de diensten. Dit vergt een proactieve en voortdurende afweging.

23

3. Zo gericht mogelijk
AIVD:
Motiveer bij de inzet van de selectiebevoegdheid op een organisatie waarom sprake is van een
organisatie en de inzet op de organisatie zo gericht mogelijk is. Geef daarnaast een extra motivering
als selectiecriteria worden gebruikt waarvan niet redelijkerwijs kan worden verwacht dat zij voor het
onderzoek relevante opbrengst zullen opleveren.
MIVD:
Motiveer het gebruik van een trefwoord als selectiecriterium nadrukkelijker en maak de koppeling van
het trefwoord met een persoon, organisatie of onderwerp scherper.
4. Datareductie
MIVD:
Vernietig alsnog de gegevens die al tijdens de onderzoeksperiode als niet-relevant zijn aangemerkt.

24

Oranjestraat 15, 2514 JB Den Haag
Postbus 85556, 2508 CG Den Haag
T 070 315 58 20 I F 070 381 71 68
E info@ctivd.nl I www.ctivd.nl