Bijlage 8.

Beknopte toelichting verdeelmodellen

In de rapporten van de onderzoekers die als bijlagen 1-4 bij deze brief zijn gevoegd, worden de
modellen en de wijze waarop deze tot stand zijn gekomen uitvoering beschreven. In deze bijlage
wordt de kern van elk van de vier ontwikkelde modellen toegelicht. Daarnaast worden de
belangrijkste voor- en nadelen van de modellen benoemd.
Verbetering huidig model (APE)
Bij dit model is gezocht naar de combinatie van objectieve (niet door de gemeente beïnvloedbare)
factoren die gezamenlijk de bijstandsuitgaven van gemeenten zo goed mogelijk verklaren. Op basis
hiervan wordt voor elke gemeente een inschatting gemaakt van de noodzakelijke bijstandsuitgaven,
waarbij rekening wordt gehouden met alle relevante objectieve factoren (zoals het aantal laag
opgeleiden of eenouderhuishoudens in de gemeente of de regionale arbeidsmarktsituatie).
APE heeft geconstateerd dat het model verbeterd kan worden door de toevoeging van de
maatstaven jeugdproblematiek en goedkope woningen (de maatstaf banen per hoofd van de
beroepsbevolking komt daarbij te vervallen) en door de regionale arbeidsmarktmaatstaven anders te
meten. Voor deze maatstaven wordt niet langer gekeken naar de regio waarin de gemeente ligt,
maar naar de regio’s waarin de inwoners uit de betreffende gemeente werkzaam zijn. In een tweede
variant is naast deze wijzigingen ook een historische component (op basis van de uitgaven in t-6) in
het model opgenomen.
APE heeft voor de nieuwe doelgroep een apart model geschat dat geïntegreerd kan worden in het
model voor de bestaande doelgroep en dat onder meer een factor bevat die het belang van het SWbedrijf in de lokale economische structuur aangeeft. Het model is geïntegreerd in het model voor de
huidige doelgroep.
De belangrijkste voordelen van dit model zijn:
• Verbeterde versie van een bekend model.
• Berekening budget goed uitlegbaar.
• (Bekende) verdeelstoornissen spelen een kleinere rol dan bij het huidige model.
• Mogelijkheid voor een regionale macro-update (vergt nog wel onderzoek).
• Rekentool is reeds beschikbaar.
De belangrijkste nadelen van dit model zijn:
• Borduurt voort op het huidige model waar vanuit gemeenten in de afgelopen jaren kritiek op is
geweest.
• Bij de modelschattingen wordt niet gecorrigeerd voor beleid en uitvoering. Er is daardoor minder
zekerheid over de mate waarin de modeluitkomsten aansluiten bij verschillen in beleid en
uitvoering.
• Het model wordt alleen toegepast voor gemeenten met meer dan 25.000 inwoners. Voor
kleinere gemeenten blijft een historische verdeling van toepassing. Bij de variant met historische
component verdwijnt wel het onderscheid tussen middelgrote en grote gemeenten en wordt
voor alle gemeenten boven de 25.000 inwoners het model volledig toegepast.
Multiniveau-model (SCP)
Niet elk huishouden heeft evenveel kans om in de bijstand te komen. Het SCP heeft onderzocht
welke factoren bepalend zijn voor de kans dat een huishouden een bijstandsuitkering ontvangt, en
hoe sterk de invloed van de verschillende factoren is. Hierbij is rekening gehouden met de
kenmerken van het huishouden (bijvoorbeeld leefvorm, leeftijd, wel/geen koopwoning, niet-westerse
achtergrond en opleiding), maar ook met de kenmerken van de wijk, gemeente en regio waarin het

betreffende huishouden woont (bijvoorbeeld gemiddelde woningwaarde en netto
arbeidsparticipatie). Op basis van het aantal huishoudens van de verschillende typen in een
gemeente wordt berekend welk bedrag een gemeente nodig heeft.
Het SCP heeft vier varianten opgesteld. De eerste variant betreft het basismodel. Hierbij wordt het
model gedeeltelijk toegepast voor gemeenten met een inwonertal tussen 15.000 en 40.000 inwoners
en volledig voor grotere gemeenten. Voor gemeenten met minder dan 15.000 inwoners wordt een
historische verdeling toegepast. In de tweede variant wordt ook rekening gehouden met
regiospecifieke effecten. Het gaat dan om moeilijk grijpbare verschillen die mogelijk voortkomen uit
verschillen in cultuur, ligging (Randstad, grensregio) of gemeentelijke samenwerking op aanpalende
beleidsterreinen (met samenwerking bij de uitvoering van de bijstand wordt in het model al rekening
gehouden).
In de derde variant wordt het model (deels) toegepast bij gemeenten vanaf 25.000 inwoners. De
vierde variant is een combinatie van de varianten 2 en 3. Het SCP heeft in alle varianten rekening
gehouden met de nieuwe doelgroep als gevolg van de Participatiewet. Voor de budgetverdeling
hoeft geen onderscheid gemaakt te worden tussen de oude en nieuwe doelgroep: er is sprake van
één integraal verdeelmodel.
De belangrijkste voordelen van dit model zijn:
• Wetenschappelijk het beste verklaringsmodel. Gemeenten ontvangen geen bijstandsuitkering,
maar huishoudens. Dit model is het enige dat de schattingen heeft gebaseerd op huishoudens.
• Aangezien bij de totstandkoming van het model rekening wordt gehouden met verschillen in
beleid en uitvoering (en deze in het verdeelmodel niet worden gehonoreerd), maakt dit model
meer aannemelijk dat de uitkomsten overeenkomen met de prestaties van gemeenten.
• Het model biedt als enige handvatten aan gemeenten om te sturen op de uitgaven. Gemeenten
kunnen hun uitgaven voor bepaalde doelgroepen vergelijken met de uitgaven die op basis van de
kenmerken van de gemeente voor die groepen verwacht zouden worden en op basis daarvan
gericht beleid inzetten.
• Het model is conceptueel goed uitlegbaar.
• In geval van gemeentelijke samenwerking op het terrein van de bijstand wordt het niveau van
het samenwerkingsverband genomen en niet de gemeente.
• De COROP-variant houdt rekening met arbeidsmarkteffecten.
De belangrijkste nadelen van dit model zijn:
• De berekening van het budget voor een individuele gemeente is lastiger navolgbaar vanwege de
complexiteit.
• De herverdeeleffecten zijn (in het begin) wat groter, onder meer omdat gemeenten zich zijn gaan
richten op het huidige model.
Verschillenanalyse (Cebeon)
Verschillenanalyse is gebaseerd op kwalitatief en kwantitatief onderzoek naar de oorzaken achter
verschillen tussen gemeenten. Bij een steekproef van ruim 60 gemeenten heeft een verdiepingsslag
plaatsgevonden. Door verschillen tussen (groepen) gemeenten te analyseren, heeft Cebeon
onderzocht welke factoren van invloed zijn op de bijstandsuitgaven. Cebeon heeft hierbij zowel
gekeken naar niet-beïnvloedbare factoren als naar beïnvloedbare factoren (beleid en uitvoering).
Uiteraard worden de beïnvloedbare factoren bij de budgetverdeling niet meegenomen.
De verschillenanalyse heeft geleid tot een model dat voor alle gemeenten kan worden toegepast. In
dit model nemen de uitgaven in het vorige jaar een belangrijke rol in. Op basis van deze uitgaven
wordt 69% van het macrobudget verdeeld. Hiernaast zijn elf factoren opgenomen, zoals werkloze

beroepsbevolking, huishoudens met een laag inkomen en regionaal concurrentiepotentieel. Cebeon
stelt voor de middelen voor de nieuwe doelgroep (gezien de geringe omvang daarvan in de eerste
jaren) op dezelfde wijze te verdelen als de middelen voor de bestaande doelgroep.
De belangrijkste voordelen van dit model zijn:
• Het model is toepasbaar voor alle gemeenten.
• De totstandkoming is gebaseerd op daadwerkelijk contact met (ruim 60) gemeenten.
• Zowel kwalitatieve als kwantitatieve gegevens zijn verwerkt.
De belangrijkste nadelen van dit model zijn:
• Het model heeft een zeer geringe prikkelwerking. Gerealiseerde besparingen worden voor een
groot deel na een jaar al afgeroomd.
• De onderzoeksmethodiek en de wijze waarop het model en conclusies over de werking van dat
model tot stand zijn gekomen, zijn niet transparant en reproduceerbaar.
• Een praktisch bezwaar is dat de benodigde informatie over de uitgaven in het voorgaande jaar bij
de vaststelling van het voorlopige budget nog niet bekend zijn.
• Nieuwe doelgroep is niet in het onderzoek betrokken.
Trendmodel (SEO)
Het trendmodel combineert historie met objectieve factoren. Het model neemt de werkelijke
uitgaven van gemeenten in een basisjaar als uitgangspunt en telt daar de verwachte ontwikkeling
van de bijstandsuitgaven op basis van een drietal objectieve factoren (huishoudens met een laag
inkomen, arbeidsongeschikten en WW-uitkeringen) bij op.
SEO heeft twee varianten met een meebewegend basisjaar (vijf jaar terug en drie jaar terug) en één
met een vast basisjaar (twee jaar terug) uitgewerkt. Bij een meebewegend basisjaar schuift het
basisjaar elk jaar een jaar op. Bij een vast basisjaar verandert het basisjaar niet en komt dat steeds
verder in het verleden te liggen. SEO heeft rekening gehouden met de nieuwe doelgroep. De
maatstaf AO-uitkeringen wordt daarbij als indicator gebruikt voor het aantal mensen dat als nieuwe
doelgroep onder de Participatiewet valt. Deze maatstaf is uitgesplitst naar “voor 2012” en “vanaf
2012” waardoor er rekening gehouden kan worden met de toenemende instroom van de nieuwe
doelgroep.
De belangrijkste voordelen van dit model zijn:
• Gebruik wordt gemaakt van een panelanalyse waarbij gegevens uit een reeks van jaren worden
onderzocht in plaats van één waarneming.
• Het model is toepasbaar voor alle gemeenten.
• Het model houdt rekening met gemeentelijk beleid en uitvoering voor zover deze constant zijn.
De belangrijkste nadelen van dit model zijn:
• Gerealiseerde besparingen worden na een aantal jaar volledig afgeroomd.
• Gemeenten die tot het basisjaar goed beleid hebben gevoerd, worden daarvoor niet beloond.
• Er is geen inzicht in de stabiliteit van het model.
• Het objectieve model bevat slechts drie maatstaven om de verwachte ontwikkeling te
voorspellen.

Bijlage 9.

Beknopte toelichting beoordelingscriteria

Tijdens de verkenningsfase is een aantal criteria geformuleerd waarop de modellen beoordeeld
worden. Deze beoordelingscriteria zijn vastgesteld in het bestuurlijk overleg van 24 september 2012.
In dit hoofdstuk wordt kort weergegeven wat met elk van de beoordelingscriteria bedoeld wordt.
Prikkelwerking
Het uitgangspunt van de financieringssystematiek van de WWB (straks Participatiewet) is
prikkelwerking. Het verdeelmodel dient gemeenten te stimuleren de bijstandsuitgaven duurzaam te
beperken. Goed gedrag moet worden beloond. Gemeenten die goed presteren moeten dit terugzien
in hun financiële resultaten. Omgekeerd, gemeenten die te weinig doen, zullen minder krijgen. Een
belangrijke vraag bij de beoordeling van de modellen is dan ook in hoeverre een gemeente meerjarig
de winst behoudt wanneer zij erin slaagt de bijstandsuitgaven terug te dringen.
Financiële beheersbaarheid
Bij de financiële beheersbaarheid gaat het erom dat financiële risico’s voor gemeenten beheersbaar
zijn. Financiële tekorten moeten kunnen worden teruggedrongen door goed beleid en een goede
uitvoering. Bij een model waarbij een overschot of een tekort volledig kan worden teruggevoerd op
de kwaliteit van het beleid of de uitvoering, kan de gemeente het saldo op het inkomensdeel zelf
beïnvloeden en daarmee de financiën beheersen. Aangezien geen enkel model perfect is en er
mogelijk tekorten ontstaan die niet (volledig) door beleid en uitvoering kunnen worden
teruggedrongen, kan een vangnetregeling ook bijdragen aan de financiële beheersbaarheid.
Uitlegbaarheid
SZW moet aan gemeenten kunnen uitleggen wat de hoogte van hun budget bepaalt en hoe
veranderingen in het budget kunnen worden verklaard. Intern moet dat ook kunnen worden
uitgelegd aan de wethouder en gemeenteraad.
Rechtvaardigheid
We spreken van een rechtvaardige verdeling als de uitkomsten van het verdeelmodel in
overeenstemming zijn met de gemeentelijke prestaties. Met andere woorden, gemeenten met
relatief goed beleid en een goede uitvoering hebben een overschot en gemeenten met relatief slecht
beleid en een slechte uitvoering hebben een tekort op het inkomensdeel.
Betrouwbaarheid
Gemeenten moeten erop kunnen vertrouwen dat sprake is van een in technisch opzicht betrouwbaar
model. Het model moet op een wetenschappelijk verantwoorde wijze tot stand zijn gekomen. De
variabelen, de relaties en de uitkomsten van het model moeten logisch en verklaarbaar zijn. Andere
relevante aspecten zijn de reproduceerbaarheid van de gebruikte methode, betrouwbaarheid en
actualiteit van de data, en de stabiliteit van het model.
Voorspelbaarheid
Hier gaat het erom dat de gemeente zo goed mogelijk in staat gesteld wordt te anticiperen op de
uitkomsten van het model. Voorspelbaarheid kan echter op gespannen voet staan met actualiteit en
daarmee met de betrouwbaarheid van het model. Naarmate op een later moment gegevens worden
geactualiseerd, gaat dit immers ten koste van de voorspelbaarheid.
Praktische uitvoerbaarheid
Het is belangrijk dat de benodigde data voor de modelschattingen en de verdeling tijdig en tegen
acceptabele kosten beschikbaar zijn.