Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2012–2013

33 591

Goedkeuring van de op 26 juni 2012 te Brussel
tot stand gekomen Handelsovereenkomst tussen
de Europese Unie en haar lidstaten, enerzijds, en
Colombia en Peru, anderzijds (Trb. 2012, 178)

Nr. 4

VERSLAG
Vastgesteld 17 mei 2013
De algemene commissie voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking, belast met het voorbereidend onderzoek van dit wetsvoorstel, brengt als volgt verslag uit van haar bevindingen. Onder het
voorbehoud dat de regering de gestelde vragen en gemaakte opmerkingen tijdig en voldoende zal hebben beantwoord, acht de commissie de
openbare behandeling van dit wetsvoorstel genoegzaam voorbereid.
De voorzitter van de commissie,
De Roon
De griffier van de commissie,
Van Toor

kst-33591-4
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2013

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 591, nr. 4

1

INLEIDING
De leden van de VVD-fractie hebben met belangstelling kennis genomen
van het voorliggende verdrag tussen EU en haar lidstaten enerzijds en
Colombia en Peru anderzijds. De handel tussen de EU en de Zuid-Amerikaanse staten groeit met ongeveer 12% per jaar. Deze handelsovereenkomst kan een verdere stimulering beteken voor de handelsbetrekking. De
leden van de VVD-fractie hebben nog wel enkele vragen over het
voorliggen verdrag.
De leden van de fractie van de Partij van de Arbeid hebben met bijzondere
belangstelling kennis genomen van de wet houdende goedkeuring van de
op 26 juni 2012 te Brussel tot stand gekomen Handelsovereenkomst
tussen de Europese Unie en haar lidstaten, enerzijds, en Colombia en
Peru, anderzijds. De leden van de PvdA-fractie hechten belang aan de
verbondenheid van Colombia en Peru met de EU en staan positief
tegenover het bestendigen en vergroten van deze verbondenheid middels
dit vrijhandelsakkoord. Het vrijhandelsakkoord biedt economische kansen
voor beide partijen en tevens verschillende handvatten om de Colombiaanse en de Peruaanse regering te committeren aan versterking van
mensenrechten.
De leden van de SP-fractie hebben kennis genomen van voorliggend
wetsvoorstel en hebben hierover grote zorgen. De leden van de SP-fractie
willen opheldering over tal van punten, zoals wat een afwijzing van het
akkoord door een parlement van een lidstaat zou betekenen voor de
implementatie ervan. De leden van de SP-fractie geven aan dat hierover
een verschil van opvatting bestaat. Volgens sommigen (waaronder het
Nederlandse ministerie van Buitenlandse Zaken) betekent een verwerping
van de handelsovereenkomst door een lidstaat alleen een verwerping van
die onderdelen die als gemengd worden aangemerkt (dus o.a. de
mensenrechtenclausule), terwijl het niet-gemengde deel als zijnde de
competentie van de EU (het eigenlijke handelsakkoord dus) gewoon (zij
het mogelijk slechts provisioneel) in werking zou kunnen treden.
Daartegenover staat de juridische opinie dat een nee-stem betekent dat
het akkoord als geheel terug moet naar de tekentafel. De leden van de
SP-fractie vragen de regering hierover opheldering te geven en daarbij
ook aan te geven welke termijnen hier aan verbonden zouden zijn.
De leden van de fractie van D66 hebben met belangstelling kennis
genomen van het voorstel tot «Goedkeuring van de op 26 juni 2012 te
Brussel tot stand gekomen Handelsovereenkomst tussen de Europese
Unie en haar lidstaten, enerzijds, en Colombia en Peru, anderzijds.» De
genoemde leden zijn voorstander van handelsverdragen die vrijhandel
dichterbij brengen. Daarbij zijn zij positief over de koppeling die gemaakt
is met fundamentele rechten. Desalniettemin hebben zij zorgen en vragen
over de precieze uitwerking en waarborgen. De leden van de fractie van
D66 lezen dat er «afspraken zijn gemaakt over de eerbieding van de
democratische beginselen en de fundamentele rechten van de mens». De
leden van de fractie van D66 vernemen graag over welke afspraken hier
precies gesproken wordt. Hoe zien deze afspraken er exact uit en hoe zijn
hier de democratische beginselen en de fundamentele rechten van de
mens in opgenomen? Welke sancties gelden er exact wanneer er sprake is
van overtreding van zo’n clausule?
VERLOOP VAN DE ONDERHANDELINGEN
De leden van de fractie van D66 betreuren het dat het niet in gelukt om
met de gehele Andesgemeenschap een Vrijhandelsakkoord te sluiten. Op
pagina 4 en 5 van de Memorie van Toelichting wordt gesproken over de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 591, nr. 4

2

beëindiging van de deelname van Bolivia en Ecuador. De leden van de
fractie van D66 hebben de vraag aan de regering waarom eerst Bolivia en
vervolgens ook Ecuador besloten hebben tot opschorting van de
onderhandelingen? Welke redenen hadden beide landen voor het nemen
van dit besluit en welke reactie kwam er vanuit de EU toen eerst Bolivia en
daarna Ecuador besloten de onderhandelingen op te schorten? Ervaart de
regering het besluit tot opschorting van de onderhandelingen door Bolivia
en Ecuador als een gemis voor het Vrijhandelsakkoord? Zo nee waarom
niet? Welke inspanningen gaat de regering doen om deze landen op
termijn alsnog toe te kunnen voegen aan dit Vrijhandelsakkoord?
Discussiepunten
De regering geeft aan dat de handel in bananen tot discussie leidde. De
leden van de VVD-fractie willen graag weten tot welke discussie dit heeft
geleid. Welke partijen belemmerden de vrijhandel in bananen?
De regering geeft aan dat Nederland heeft aangedrongen op afspraken
over non-proliferatie, mensenrechten en duurzame handel. De leden van
de VVD-fractie vragen welke andere Europese Unie-lidstaten Nederland
steunden bij de inzet op deze gebieden. Welke partijen waren negatief
over de Nederlandse inzet? Zo ja, welke partijen waren dat? Heeft
Nederland de onderhandelingen vertraagd met deze inzet? Hebben Peru
en Colombia ook eisen op tafel gelegd over het democratisch gehalte van
Nederland of andere EU-lidstaten?
De leden van de PvdA fractie vinden de totstandkoming van monitoringsmechanismen in het vrijhandelsverdrag van groot belang, maar vragen
hoe kan worden gewaarborgd dat de vakbonden en organisaties uit het
maatschappelijk middenveld worden betrokken bij deze monitoring?
Tevens vragen de leden van de PvdA fractie zich af hoe de EU gaat toezien
op een gelijke betrokkenheid van werkgevers en werknemersorganisaties
bij het naleven van de sociale clausules van het vrijhandelsverdrag in het
Nationaal Consultatie Mechanisme? Ook zijn de leden van de PvdA fractie
van mening dat het van belang is dat dergelijke monitoringmechanismen
zo spoedig mogelijk worden ingesteld. Kan worden aangeven op welke
termijn dit zal gebeuren?
Het vrijhandelsakkoord heeft de bescherming van mensenrechten
opgenomen als onderdeel van het akkoord. De mogelijkheid bestaat het
akkoord op te schorten wanneer er sprake is van aanhoudende en
ernstige mensenrechtenschendingen. De leden van de PvdA fractie
vragen welke overige sanctiemogelijkheden bij aanhoudende mensenrechtenschendingen de regering ziet naast opschorting van het vrijhandelsakkoord? Tevens vragen de leden van de PvdA fractie hoe de
mensenrechtenclausules uit het vrijhandelsakkoord zich tot de reeds
bestaande mensenrechtenstrategieën van de EU en het bilaterale
Midden-Amerika Programma verhouden, is hier sprake van een geïntegreerd kader?
De leden van de PvdA fractie vragen of er vanuit de EU technische
assistentie zal worden geleverd aan de Colombiaanse en Peruaanse
overheid bij het naleven van de clausules uit het vrijhandelsakkoord met
betrekking tot mensenrechten, arbeidsrechten en duurzaamheid. Zijn er
mogelijkheden voor de versterking van capaciteit van lokale overheden bij
het uitvoeren van onafhankelijke sociale- en milieu effect rapportages en
implementatie en naleving van regelgeving ter plaatse? Is er tevens een
rol weggelegd voor de Nederlandse ambassades op dit terrein?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 591, nr. 4

3

Ook de leden van de SP-fractie vragen hoe wordt omgegaan met
monitoring en naleving van het handelsakkoord. Deze leden geven aan
dat ervaringen met het Amerikaanse Labour Action Plan, dat veel
gedetailleerder is dan de insteek op mensenrechten in het vrijhandelsakkoord van de EU, teleurstellend zijn gebleken. De grote vraag is dan ook
welke instrumenten de EU en de lidstaten ter beschikking staan om het
handelsakkoord met Colombia te monitoren en naleving af te dwingen,
gezien de slechte staat van dienst op het gebied van mensenrechten in
Colombia. Kan het akkoord überhaupt actief en effectief worden gebruikt
om de mensenrechtensituatie in Colombia te verbeteren? Zo ja, hoe? Wat
zijn best practices en worst case scenario’s als het gaat om monitoring en
naleving? Zijn er bijvoorbeeld besluiten te nemen over ex post impact
assessments van het akkoord?
De leden van de SP-fractie geven aan dat vakbonden al langere tijd wijzen
op de tegenvallende resultaten van het aan het vrijhandelsakkoord met de
VS gekoppelde «Labour Action Plan». In het mensenrechtenhoofdstuk van
het Europese vrijhandelsakkoord met Colombia en Peru zijn nog bescheidener en minder dwingende clausules rond arbeidsrechten opgenomen1
Is de regering het eens met de brede oproep van de Colombiaanse civil
society, daarin gesteund door de internationale vakbeweging, om geen
vrijhandelsakkoord te tekenen totdat er concrete en meetbare verbeteringen in de mensenrechtensituatie zijn gerealiseerd? En zo nee, waarom
niet?
De leden van de SP-fractie geven aan dat eerbiediging van mensenrechten als een essentieel element in het Vrijhandelsakkoord is
opgenomen. Dit laat de mogelijkheid open om het akkoord op te schorten
in het geval van mensenrechtenschendingen. Echter, een nalevingmechanisme met heldere criteria voor mensenrechten ontbreekt. Het geweld en
de intimidatie in Colombia tegen sociale en milieuactivisten is nog steeds
aan de orde van de dag. Het land is nog altijd met stip het gevaarlijkste
land ter wereld voor vakbondsactivisten. Honderden leden van inheemse
groepen zijn verdreven van hun oorspronkelijke leefgebieden, indianenleiders worden vermoord (meer dan 100 in 2012)2 Onderschrijft de
regering dat bij de implementatie van het vrijhandelsakkoord tussen de
EU en Colombia een strikt toezicht op naleving van de mensenrechtenclausule noodzakelijk is teneinde enig reëel effect te sorteren? En zo ja,
welke instrumenten staan de EU en de lidstaten daartoe ter beschikking?
Is de regering bereid zich ervoor in te zetten dat vóór ratificatie van het
verdrag, de mensenrechtenparagraaf in het EU-vrijhandelsverdrag wordt
versterkt met meer bindende kaders, dwingende monitoring en (automatische) sancties?
De leden van de SP-fractie wijzen erop dat de Hoge Commissaris voor de
Mensenrechten van de VN (UNHCHR) in Colombia op verschillende
momenten haar ernstige bezorgdheid heeft uitgesproken over de
amnestiewet voor militairen, die het verkrijgen van de waarheid, recht en
herstel onmogelijk maakt voor de vele slachtoffers van geweld.3 Deelt de
regering de mening van UNHCHR dat deze hierboven genoemde
ontwikkelingen de straffeloosheid in Colombia groter maken en dat dit de
mensenrechtenschendingen onvoldoende waarborgt?
1

Zie http://www.aflcio.org/Press-Room/Press-Releases/Colombian-Trade-Unionists-WashingtonOffice-on-Latin-America-and-AFL-CIO-Criticize-Labor-Action-Plan-Implementation-ReleaseReport-on-Human-and-Labor-Rights-in-Colombia) en http://www.oidhaco.org/uploaded/content/
article/980437171.pdf
2
(zie ook http://www.wola.org/commentary/
rights_of_colombian_indigenous_groups_under_threat).
3
(http://www.hchr.org.co/publico/comunicados/2012/comunicados2012.php3?cod=27&cat=88
verder in het Engels toegelicht door OIDHACO op http://www.oidhaco.org/?art=1622&lang=en)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 591, nr. 4

4

De leden van de SP-fractie merken op dat het gebrek aan naleving van
wetten en het belang van een stevige inzet op respect voor de mensenrechten tijdens een bezoek van voormalig staatssecretaris van Buitenlandse Zaken Knapen aan Colombia door vertegenwoordigers van
mensenrechtenorganisaties en vakbonden werd onderstreept.4 Is de
regering bereid het door voormalig staatssecretaris Knapen ingezette
beleid ten aanzien van mensenrechten in Colombia door te zetten? Deelt
de regering het standpunt dat de Colombiaanse regering vooraf meer
inspanning en resultaten moet laten zien bij het verbeteren van de
mensenrechtensituatie en het naleven van vakbondsrechten voordat een
vrijhandelsakkoord met de EU in werking kan treden?
De leden van de fractie van D66 maken zich zorgen over berichten van
mensenrechtenschendingen in Zuid-Amerika. Daarom vragen zij een
nadere duiding bij de passage «Aan de wensen van de EU is tegemoet
gekomen doordat in het Vrijhandelsakkoord is opgenomen dat onmiddellijk gepaste maatregelen genomen kunnen worden in het geval van
schending van essentiële elementen van het Vrijhandelsakkoord.
Eerbieding van mensenrechten is opgenomen als een essentieel element
van het Vrijhandelsakkoord. Dit laat de mogelijkheid open om het akkoord
op te schorten in het geval van mensenrechtenschendingen.» Kan de
regering dit nader toelichten en kan zij de verschillende opties weergeven,
vragen deze leden.
BEOORDELING VAN HET VRIJHANDELSAKKOORD
De regering geeft aan dat er afspraken gemaakt zijn over vrijhandel op de
gebieden van goederen en diensten, vestiging, elektronische handel en
vele andere terreinen. De leden van de VVD-fractie vragen of de regering
kan aangeven welk deel van de handel tussen de EU en Colombia en Peru
nu wordt vrijgegeven. Welke delen nog niet en waarom niet? Kan de
regering aangeven of er ook afspraken zijn gemaakt over ontwikkelingssamenwerking? Zo ja, welke afspraken zijn dat en welk bedrag is er mee
gemoeid?
De leden van de VV-fractie vragen of de regering een inschatting kan
geven tot hoeveel extra handel dit verdrag leidt voor Nederland en voor
de Europese Unie als geheel?
De leden van de PvdA-fractie wijzen erop, dat het Sustainability Impact
Assessment (SIA), dat werd uitgevoerd in opdracht van de EU,
waarschuwt voor een negatief effect van het vrijhandelsakkoord op
landbouwsectoren in Colombia, uitgezonderd bananen. Worden de
conclusies van de SIA door de regering onderschreven? Hoe kunnen deze
mogelijk negatieve effecten van het vrijhandelsakkoord worden beperkt?
De leden van de PvdA fractie vragen of het vrijhandelsakkoord voldoende
waarborgen bevat om het witwassen van drugs- en ander crimineel geld
tegen te gaan? Op welke wijze kan het vrijhandelsakkoord hier toe
bijdragen?
De leden van de SP-fractie vragen of de regering ervan op de hoogte is,
dat het vrijhandelsverdrag het witwassen van drugs- en andere crimineel
geld bevordert, terwijl in het verdrag daartegen geen maatregelen zijn
opgenomen, zoals in andere vrijhandelsverdragen wel het geval is.5
4
5

Kamerbrief «Verslag bezoek aan Colombia: van «Aid naar Trade» in de praktijk», 5 juli 2012.
Zie hiervoor rapporten van SOMO: http://somo.nl/publications-en/Publication_3917/
at_download/fullfile en http://somo.nl/news-en/somo-news/serious-risks-in-free-tradeagreement-between-eu-colombia-and-peru.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 591, nr. 4

5

De leden van de SP-fractie merken op dat het vrijhandelsakkoord inzet op
groei. De verwachting is dat armoedereductie zal worden gerealiseerd
d.m.v. trickle-down effecten. De in opdracht van de EU uitgevoerde SIA
wijst erop dat gestegen groeicijfers in de Andeslanden de afgelopen jaren
weinig impact hebben gehad op de armoedecijfers. Handel zal alleen een
armoede-reducerend effect hebben als er een goed sociaal beleid wordt
gevoerd. Op welke wijze wil de EU maatschappelijk verantwoord
ondernemen bevorderen, mede gezien het feit dat basale arbeidsrechten
in Colombia niet worden gewaarborgd? Hoe worden de gedragingen van
Europese bedrijven gemonitord? Wat is de inzet van de Nederlandse
regering hierop?
De leden van de SP-fractie merken op dat het SIA, uitgevoerd in opdracht
van de EU, constateert dat de vrijhandelsovereenkomst tussen de EU en
de Andeslanden, waaronder Colombia, een negatief effect heeft op alle
landbouwsectoren in Colombia, uitgezonderd bananen. De SIA verwacht
voor Colombia een sterke expansie van de mijnbouw, maar terugval in de
productie van bewerkte voedingsmiddelen, dranken en tabak. Is de
regering op de hoogte van deze uitkomsten? Waarom zou het voorliggende vrijhandelsakkoord van de EU met Colombia en Peru nu wel
positieve effecten hebben op de landbouw in Colombia?
De leden van de SP-fractie geven aan dat het SIA de noodzaak voor de
ontwikkeling van een stevig regulerend kader t.b.v. de ontwikkeling van
duurzame mijnbouwactiviteiten als kernprioriteit benadrukt. Welke inzet
wordt hier van EU-zijde op gepleegd, mede in het licht van het feit dat
regulering ten bate van de lokale economie ten koste kan gaan van de
aantrekkelijkheid voor buitenlandse investeerders? Zowel expansie van de
commerciële landbouw als de mijnbouw zullen conform het SIA grootschalige negatieve milieueffecten veroorzaken. Op welke wijze gaat de
regering erop toezien dat Europese investeerders ter plaatse internationale milieunormen naleven? Hoe kan ervoor worden gezorgd dat
grootschalige (illegale) ontbossing met gekoppelde aantasting van de
biodiversiteit en gedwongen landonteigening van lokale bevolking in dit
ecologisch zo belangrijke gebied wordt tegengegaan? Kan de Nederlandse regering binnen de Transitiefaciliteit programma’s ontwikkelen
gericht op versterken van capaciteit van lokale overheden op auditing van
mijnen en uitvoeren van onafhankelijke sociale en milieueffectrapportages?
De leden van de SP-fractie vragen of de regering zich bewust is van het
feit dat de huidige restricties op arbeidsrechten in Colombia een verbetering van de arbeidsvoorwaarden in de weg staan, en dat dit met name
geldt in de voor buitenlandse investeerders aantrekkelijke sectoren als
mijnbouw en landbouw? Op welke wijze kan worden voorkomen dat
Europese investeerders profiteren van de slechte arbeidsrechtelijke
omstandigheden in Colombia?
Het SIA geeft aan dat de eventuele voordelen van het akkoord vooral ten
goede zullen komen aan de meer welgestelde burgers, terwijl er nauwelijks positieve effecten zijn te verwachten als het gaat om de bestrijding
van armoede, die vooral is geconcentreerd onder rurale en inheemse
bevolkingsgroepen, die veelal aangewezen zijn op de informele economie.
De leden van de SP-fractie vragen hoe kan worden voorkomen dat
importen uit Europa, na intreding van het akkoord, ten koste gaan van de
lokale voedselproductie en de inkomenspositie van kleine boeren.
Het SIA constateert dat een expansie van industrieën gebaseerd op
natuurlijke grondstoffen als gevolg van het vrijhandelsakkoord op
gespannen voet staat met het duurzaam beheer van natuurlijke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 591, nr. 4

6

hulpbronnen en een grote impact zal hebben op de biodiversiteit. De
leden van de SP-fractie vragen welke instrumenten het – nog in te stellen
– subcomité Handel en duurzaamheid zal inzetten om duurzaamheid te
bevorderen.
Het SIA constateert dat veel Europese investeringen zullen plaatsvinden in
de vorm van zogenaamde. brownfield investeringen, waarbij lokale
producenten en dienstverleners van de markt worden verdrongen. Het
SIA verwacht eveneens een spanningsveld tussen dienstenliberalisering
en de regelgevende bevoegdheid van de overheid, waarbij de toegang tot
universele toegang tot basisdiensten als water, energie, communicatie en
transport voor de armere delen van de bevolking in het geding kan
komen. De leden van de SP-fractie vragen welke instrumenten door de EU
en Nederland in het kader van het handelsakkoord kunnen worden ingezet
om implementatie en naleving van regelgeving ter plaatse te versterken?
Het handelsakkoord bevat bepalingen inzake investeringsbescherming die
een negatieve impact kunnen hebben op de regelgevende en regulerende
capaciteit van de overheid van het gastland. Een belangrijke aanbeveling
uit het EU-Andean SIA (draft interim- technical report, 2009) benadrukt het
belang van capaciteitsopbouw op het gebied van regulering en concurrentiebeleid en de ontwikkeling van de institutionele randvoorwaarden om de
spillover-effecten van buitenlandse investeringen te vergroten teneinde de
kwaliteit van investeringsstromen te verbeteren en de voordelen van
buitenlandse investeringen beter ten goede te laten komen aan lokale
ontwikkeling. De leden van de SP-fractie vragen of de EU deze aanbeveling overneemt en welke inzet er door de EU en haar lidstaten op deze
aanbeveling wordt gepleegd?
De leden van de SP-fractie merken op dat de regels van het vrijhandelsverdrag over liberalisering van diensten de mogelijkheid en vrijheid van
de EU en haar lidstaten beperken om financiële hervormingen door te
voeren die nodig zijn om financiële crises te voorkomen en op te lossen.
Deze leden vragen waarom het verdrag geen rekening houdt met de
lessen van de financiële crisis en de op-gang-zijnde en nog steeds nodige
financiële hervormingen?
De leden van de fractie van D66 lezen dat met dit akkoord een
«evenwichtig Vrijhandelsakkoord gesloten is, dat recht doet aan de
Nederlandse inzet.» De leden vernemen graag op welke punten het
Vrijhandelsakkoord recht doet aan de Nederlandse inzet en op welke
punten hier in mindere mate sprake van is.
De leden van de D66-fractie lezen over twee wijzigingen in Nederlandse
wet- en regelgeving die voortvloeien uit dit akkoord. Zij vragen de
regering de tweede genoemde wijziging nader te duiden.
TITEL III: HANDEL IN GOEDEREN
Hoofdstuk 1: Markttoegang voor goederen
De leden van de fractie van D66 lezen «Landbouwproducten worden aan
beide zijden niet volledig geliberaliseerd». De leden van de fractie van D66
ontvangen graag een lijst waarop precies staat aangegeven welke
producten wel en welke producten niet onder de liberalisatie vallen.
Voorts willen deze leden weten of de regering het Gemeenschappelijk
Landbouwbeleid als obstakel binnen het Vrijhandelsakkoord gesloten
tussen de EU, enerzijds, en Colombia en Peru, anderzijds ziet? Kan de
regering toelichten hoezeer het GLB hier een rol heeft gespeeld?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 591, nr. 4

7

Hoofdstuk 2: Handelsmaatregelen
De leden van de D66-fractie zien de volgende passage: Ultraperifere
gebieden van de EU genieten «speciale vrijwaring indien de economische
situatie in de ultraperifere gebieden ernstig verslechterd of dreigt te
verslechteren als gevolg van toegenomen importen vanuit Colombia en
Peru.» Zij vragen zich af wanneer er sprake is van ernstige verslechtering
van de situatie, aan welke voorwaarden dan voldaan moet worden en of
er reden is om aan te nemen dat in de nabije toekomst een beroep zal
worden gedaan op deze regeling.
TITEL IX: HANDEL EN DUURZAME ONTWIKKELING
In de gehele Memorie van Toelichting is ruim aandacht voor biodiversiteit,
duurzame ontwikkeling en klimaat. De leden van de fractie van D66
missen echter het «hoe» in dit geheel. Hoe gaan beide partijen, de EU en
Colombia en Peru zich inzetten voor de bescherming van de biodiversiteit? Zijn er concrete doelstellingen? Is er een gezamenlijk plan? Welke
sancties zijn er wanneer er regels overtreden worden?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2012–2013, 33 591, nr. 4

8