CPB Notitie

Datum

:

19 juni 2006

Aan

:

Studiegroep Begrotingsruimte

Varianten voor de Studiegroep Begrotingsruimte: effecten
op houdbare overheidsfinanciën

1.

Simpele bezuinigingsvarianten (mede ter illustratie methode)
1.1. Bezuiniging op materiële overheidsconsumptie van 0,5% BBP in 2006
1.2. Bezuiniging op zorguitgaven van 0,5% BBP in 2006

2.

Reductie vergrijzingsgerelateerde uitgaven
2.1. Een verhoging van de wettelijke pensioenleeftijd tot 67 jaar (gespreid over 20 jaar)
2.2. Idem, maar nu met een hogere arbeidsparticipatie van jongere ouderen (55-64 jaar)
2.3. Geleidelijke afschaffing van het ouderentarief in de IB
2.4. Substitutie van belasting op arbeidsinkomen door indirecte belastingen

3.

Vergroting draagvlak collectieve voorzieningen
3.1. Individualiseren van de algemene heffingskorting
3.2. Verkorting van het recht op een werkloosheidsuitkering tot 1,5 jaar
3.3. Fiscale behandeling van de eigen woning

4.

Direct ingrijpen in begroting
4.1. Verhoging belasting op arbeid
4.2. Verhoging indirecte belastingen
4.3. Afschaffing fiscale begunstiging van pensioenbesparingen vanaf 1,5 keer modaal

5.

Gevoeligheidsvarianten
5.1. Een achterblijvende groei van de overheidsconsumptie gedurende 12 jaar
5.2. Een (beperkte) ontkoppeling van uitkeringen tot 2046
5.3. Een minder sterke groei van de zorguitgaven
5.4. Uitstel vermindering materiële overheidsconsumptie tot 2040

1

1

Inleiding
Deze notitie beschrijft de budgettaire en intergenerationele uitwerking van een aantal
beleidsvarianten die zijn geanalyseerd op verzoek van het secretariaat van de Studiegroep
Begrotingsruimte. Daarnaast zijn ook de varianten opgenomen die eerder zijn gepubliceerd in
‘Ageing and the Sustainability of Dutch Public Finances’, hierna UA (“Update Ageing”)
genoemd.
De budgettaire uitwerking houdt in dat wordt berekend hoe de houdbaarheid van de
overheidsfinanciën verbetert door de geanalyseerde maatregelen. Ruimte kan ontstaan in de
kabinetsperiode zelf (de periode tot en met 2011) en daarna. Sommige maatregelen sorteren
immers eerder effect dan andere maatregelen. Het belang van de houdbaarheidsmaatstaf is dat
het indiceert in welke mate de maatregelen de houdbaarheid verbeteren, ongeacht of dit in de
nabije of verre toekomst gebeurt.
De gepresenteerde analyse van intergenerationele effecten vereist enige uitleg. We bepalen
voor elk cohort de welvaartsverandering als gevolg van de maatregel en doen dit door de
contante waarde ervan te berekenen over het (resterende) leven. De gecreëerde budgettaire
ruimte wordt in de exercitie teruggesluisd in de vorm van hogere uitgaven aan materiële
overheidsconsumptie. Hiervoor is gekozen omdat veranderingen in de overheidsconsumptie
geen verstorende uitwerking heeft en omdat alle leeftijdsgroepen, zo is verondersteld, in gelijke
mate van deze uitgaven profiteren.
De welvaartsverandering is in principe samengesteld uit drie delen: a) het effect op het
primaire inkomen; b) het effect op het netto profijt van de overheid (het saldo van baten en
lasten); en c) het effect op het netto profijt van pensioenfondsen. Bij de geanalyseerde varianten
in deze notitie is het laatstgenoemde effect echter dusdanig klein dat we het hier weglaten. Merk
op dat bij het netto profijt van de overheid niet alleen met financiële aspecten rekening wordt
gehouden: het netto profijt omvat ook de baten die overheidsuitgaven genereren. De waarde van
vrije tijd maakt daarentegen geen onderdeel uit van het welvaartsbegrip dat hier wordt gebruikt.
Voor een verdere toelichting wordt verwezen naar hoofdstuk 7 van UA.
De effecten worden uitgedrukt in een éénmalige bezuiniging op de materiële
overheidsconsumptie.1 Een positief cijfer indiceert dat de maatregel de houdbaarheid van de
overheidsfinanciёn verbetert, met andere woorden dat budgettaire ruimte wordt gecreëerd. Een
negatief cijfer indiceert dat de ruimte wordt verkleind. De in de figuren weergegeven effecten
geven steeds de afwijking weer met het houdbare basispad in UA, het pad dat ontstaat indien
houdbaarheid wordt verkregen door onmiddellijk en permanent te bezuinigen op de materiële
overheidsconsumptie. Het betreft dus een vergelijking van het houdbare pad inclusief de
maatregel met het houdbare pad exclusief de maatregel. De berekeningen zijn uitgevoerd met

1

Gekozen is voor deze begrotingspost als sluitpost omdat het aandeel ervan in het BBP verondersteld wordt constant te

blijven in de tijd. Daardoor kan het effect op de ruimte met behulp van één kengetal kan worden uitgedrukt.
2

het GAMMA-model. Bij een aantal varianten is ook gebruik gemaakt van informatie ontleend
aan het MIMIC-model.

De notitie richt zich op de budgettaire, economische en intergenerationele effecten van de
varianten. Bij de budgettaire effecten gaat het met name om de effecten op de houdbaarheid van
de overheidsfinanciën. De beleidsvarianten zijn in een viertal blokken samengebracht, die in
paragraaf 2 tot en met 5 worden beschreven:

De budgettaire effecten van de diverse maatregelen worden uitgelegd aan de hand van de
begrippen feitelijk primair saldo, houdbaar primair saldo en houdbaarheidsmaatstaf. Om deze
begrippen uit te leggen, laten we eerst hieronder de effecten zien van een bezuiniging op de
materiële overheidsconsumptie, ingezet in 2006, ter grootte van 0,5% BBP en een bezuiniging
op een vergrijzingsgerelateerde uitgavenpost, namelijk de zorguitgaven, eveneens ingezet in
2006 en met een grootte van 0,5% BBP.

1.1

Bezuiniging op materiële overheidsconsumptie van 0,5% BBP in 2006
Een (permanente) bezuiniging op de materiële overheidsconsumptie van 0,5% van het BBP in
2006 levert een budgettaire ruimte op die precies met dit cijfer overeenkomt. Deze ruimte wordt
geheel gerealiseerd in dezelfde periode als de bezuiniging, dus al in de periode tot 2011. De
oorzaak van deze overeenkomst is dat de omvang van de bezuiniging in de tijd als percentage
van het BBP constant is. Dit geldt daarom ook voor de ruimte omdat deze is uitgedrukt als de
mogelijke verhoging van dezelfde begrotingspost (namelijk overheidsconsumptie). Wordt de
gecreëerde ruimte aangewend voor een verhoging van de materiele overheidsconsumptie, dan
zijn er geen verdelingseffecten tussen generaties.

Tabel 1.1

Budgettaire effecten van bezuiniging op materiële overheidsconsumptie in 2006 van 0,5% van
het BBP
% BBP

1. Effect op feitelijk primair saldo in 2011

0,5

2. Verlaging houdbaar primair saldo in 2011 (ruimtecreatie na 2011)

0,0

3. Effect op houdbaarheidsmaatstaf (totale ruimtecreatie)

0,5

1.2

Bezuiniging op zorguitgaven van 0,5% BBP in 2006
Een (permanente) bezuiniging op de zorguitgaven van 0,5% BBP in 2006 levert op termijn
grotere besparingen op dan een vergelijkbare bezuiniging op de overheidsconsumptie, omdat de
vergrijzing het aandeel van de zorguitgaven in het BBP opstuwt. De budgettaire ruimte die
hiermee extra wordt gecreëerd blijkt 0,2% van het BBP te zijn. In totaal ontstaat door de
3

genoemde bezuiniging op zorguitgaven dus een ruimte van 0,7% van het BBP, hetgeen een
stijging van de uitgaven aan materiële overheidsconsumptie ter grootte van 0,7% BBP mogelijk
maakt.
Tabel 1.2

Budgettaire effecten van bezuiniging op zorguitgaven in 2006 van 0,5% van het BBP
% BBP

1. Effect op feitelijk primair saldo in 2011

0,5

2. Verlaging houdbaar primair saldo in 2011 (ruimtecreatie na 2011)

0,2

3. Effect op houdbaarheidsmaatstaf (totale ruimtecreatie)

0,7

Figuur 1.2 geeft de welvaartsverandering per cohort weer.2 De cohorten worden op de
horizontale as ingedeeld aan de hand van het geboortejaar. Op de verticale as staat, in
duizenden euro’s, de contante waarde van het effect van de maatregel op de welvaart van de
betreffende cohorten.
De ouderen dragen de lasten van de lagere zorguitgaven. Deze groep profiteert immers het
meest van zorg. Het gegeven dat de uitgaven aan materiële overheidsconsumptie door de
bezuiniging op zorg kunnen worden verhoogd biedt voor deze groep slechts een kleine
compensatie. Bij de jongeren overweegt juist wél het laatstgenoemde effect.

2

In deze figuur en de volgende figuren in deze notitie worden welvaartsveranderingen gepresenteerd in duizenden euro’s.

Voor huidige generaties worden de welvaartsveranderingen berekend in 2006, voor toekomstige generaties in hun
geboortejaar. Voor de vergelijkbaarheid wordt in het laatste geval gecorrigeerd voor de productiviteitsgroei tussen 2006 en
het geboortejaar van de desbetreffende generatie.
4

Figuur 1.1

Bezuiniging op zorguitgaven van 0,5% van het BBP;
welvaartsverandering per cohort (inclusief terugsluis ruimte via overheidsconsumptie, exclusief
waardering vrije tijd) ten opzichte van het effect van een permanente bezuiniging op materiële
overheidsconsumptie (in duizenden euro’s)

20
15
10
5
0
-5
-10
-15
-20
1900

1920

1940

1960

1980

2000

2020

2040

2060

2080

geboorte jaar van het cohort

2

Reductie vergrijzingsgerelateerde uitgaven

2.1

Verhoging van de pensioengerechtigde leeftijd tot 67 jaar
In deze beleidsvariant wordt de pensioengerechtigde leeftijd verhoogd tot 67 jaar in twee
stappen: tot 66 jaar in 2015 en tot 67 jaar in 2025. Samen met de leeftijd waarop de AOW
ingaat wordt ook de leeftijd verhoogd waarop het recht op aanvullende pensioenen ingaat. De
arbeidsmarktstatus van de groep 65- en 66-jarigen die nu nog AOW en pensioen genieten,
wordt verondersteld het beeld van dat van de 64-jarigen te repliceren. Een deel van de 65jarigen en 66-jarigen zal dus op de arbeidsmarkt blijven participeren, een ander deel zal van
WW, WIA of bijstand gebruik (blijven) maken.
Dat de verhoging van de pensioenleeftijd in twee stappen plaatsvindt, heeft een
modeltechnische reden. Een variant waarin de verhoging van de pensioenleeftijd meer
geleidelijk zou plaatsvinden (bijvoorbeeld in 24 stappen van een maand), zou vergelijkbare
economische en budgettaire effecten sorteren, zij het dat voor specifieke generaties de effecten
anders zouden kunnen uitvallen.
Tabel 2.1 laat zien dat in deze variant de budgettaire ruimte met 0,6% van het BBP wordt
verhoogd (de houdbaarheidsmaatstaf verbetert met dit bedrag). Dit volgt geheel uit de
5

besparingen op uitgaven in de periode na 2011. De oprekking van de pensioenleeftijd wordt
immers pas in 2015 en 2025 effectief. Het houdbare primaire saldo kan met 0,7% BBP worden
verlaagd. Op de middellange termijn is sprake van een klein negatief effect op de
overheidsfinanciёn, dat vooral een gevolg is van lagere opbrengsten uit de indirecte belastingen
(zie eerste regel). Deze vloeien voort uit de toename van vrije besparingen die ertoe dienen om
de twee jaar tussen de leeftijd van 65 en 67 te overbruggen.
Tabel 2.1

Budgettaire effecten van verhoging van de pensioenleeftijd tot 67 jaar
% BBP

1. Effect op feitelijk primair saldo in 2011

− 0,1

2. Verlaging houdbaar primair saldo in 2011 (ruimtecreatie na 2011)

0,7

3. Effect op houdbaarheidsmaatstaf (totale ruimtecreatie)

0,6

De verdeling over cohorten wordt in figuur 2.1 weergegeven. De zaagtand die zichtbaar is,
wordt veroorzaakt door de vormgeving van de maatregel in twee stappen. Bij een geleidelijke
invoering in 24 jaar resulteert een meer continu verloop van de figuur.
De effecten op de levenswelvaart zijn voor alle generaties positief. Dit volgt hoofdzakelijk
uit het overheersende effect van het hogere primaire inkomen. Deze gaat omhoog bij alle
cohorten jonger dan 65 jaar. Dit volgt uit het langere verblijf op de arbeidsmarkt van degenen
die nu op 64-jarige leeftijd nog actief zijn op de arbeidsmarkt. De werkgelegenheid en het BBP
nemen in deze variant toe met ca. 0,8%.
De verdeeleffecten via de overheid zijn op het eerste gezicht wat contra-intuïtief. Ouderen
(degenen ouder dan 65) profiteren van de maatregel. Deze cohorten worden niet geconfronteerd
met de verhoging van de pensioenleeftijd, maar profiteren wel van de verhoging van de
materiële overheidsconsumptie die immers onmiddellijk wordt geïmplementeerd. Ook de
cohorten geboren na 2000 profiteren. De reden hiervoor is dat de hogere overheidsconsumptie,
een begrotingspost waarvan de bate gespreid is over de hele bevolking, hen meer baat oplevert
dan dat het voor deze groep ver in de toekomst liggende effect van de verhoging van de
pensioenleeftijd een last is. Maar ook de andere cohorten profiteren. Niet in de zin van een
positief netto profijt van de overheid: de vermindering van de AOW weegt voor hen zwaarder
dan de vergroting van materiële overheidsconsumptie. De verhoging van de arbeidsparticipatie
doet echter hun arbeidsinkomens toenemen en dit effect is voldoende groot om het negatieve
effect op het netto profijt van de overheid teniet te doen.

6

Figuur 2.1

Verhoging van pensioenleeftijd tot 67;
welvaartsverandering per cohort (inclusief terugsluis ruimte via overheidsconsumptie, exclusief
waardering vrije tijd) ten opzichte van het effect van een permanente bezuiniging op materiële
overheidsconsumptie (in duizenden euro’s)

20
15
10
5
0
-5
-10
-15
-20
1900

1920

1940

1960

1980

2000

2020

2040

2060

2080

geboortejaar van het cohort

2.2

Verhoging van de pensioenleeftijd tot 67, als de arbeidsparticipatie van
ouderen hoger is dan in het basispad van UA
De vorige variant is gebaseerd op de basisprojectie van UA waarin de arbeidsparticipatie van
ouderen maar beperkt zal stijgen in de loop van de komende decennia. Door de lage participatie
van ouderen wordt het effect op de houdbaarheid in deze beleidsvariant voor het grootste deel
veroorzaakt door de verminderde AOW-uitkeringen. De vergroting van de belastingbasis is
daarmee vergeleken minder belangrijk.
Hieronder wordt deze beleidsvariant nog een keer uitgevoerd, maar dan onder de
veronderstelling dat de participatie van ouderen aanmerkelijk hoger is. De participatie bij 64jarigen, en dus ook die van 65- en 66-jarigen na verhoging van de pensioenleeftijd, bedraagt
hier 20% en is daarmee 12%-punt hoger dan in de basisprojectie van UA. Hoewel nog steeds
lager dan de niveaus die in enkele Scandinavische landen kunnen worden waargenomen, betreft
dit een forse afwijking van de veronderstelling in het basispad van UA. Hoewel zeker niet
onmogelijk, is de plausibiliteit van het hier gepresenteerde scenario minder groot dan die in UA.
Tabel 2.2 laat zien dat het budgettaire beeld in deze variant kwalitatief vergelijkbaar is met
het beeld in de vorige variant. Door de grotere arbeidsparticipatie zijn de budgettaire effecten
over de gehele linie groter dan in de vorige variant. De budgettaire ruimte wordt nu 0,8% BBP
groter (de houdbaarheidsmaatstaf verbetert met dit bedrag), het houdbare primaire saldo wordt

7

1,0% BBP lager en het primaire saldo in 2011 bij ongewijzigd budgettair beleid wordt
0,2%BBP lager.
Tabel 2.2

Budgettaire effecten van verhoging van de pensioenleeftijd tot 67 jaar in het geval van hoge
participatie van ouderen
% BBP

1. Effect op feitelijk primair saldo in 2011

− 0,2

2. Verlaging houdbaar primair saldo in 2011 (ruimtecreatie na 2011)

1,0

3. Effect op houdbaarheidsmaatstaf (totale ruimtecreatie)

0,8

De verdeling over cohorten (zie figuur 2.2) levert globaal een vergelijkbaar beeld als de vorige
variant. De effecten op de levenswelvaart zijn voor alle generaties positief. Dit volgt
hoofdzakelijk uit het overheersende effect van het hogere primaire inkomen. Dit gaat omhoog
bij alle cohorten jonger dan 65 jaar. Dit volgt uit het langere verblijf op de arbeidsmarkt van
degenen die op 64-jarige leeftijd nog actief zijn op de arbeidsmarkt. De werkgelegenheid en het
BBP nemen in deze variant toe met circa 1,5%.
De intergenerationele effecten zijn nu eveneens positiever dan in de vorige variant. Dit geldt
met name voor de jongere en nog niet geboren generaties. Voor hen geldt dat zij meer dan in de
vorige variant profiteren van de vergroting van arbeidsinkomens doordat in de basisprojectie
van een hogere arbeidsparticipatie wordt uitgegaan.
Figuur 2.2

Verhoging van pensioenleeftijd tot 67 jaar bij hoge participatie van ouderen;
welvaartsverandering per cohort (inclusief terugsluis ruimte via overheidsconsumptie, exclusief
waardering vrije tijd) ten opzichte van het effect van een permanente bezuiniging op materiële
overheidsconsumptie (in duizenden euro’s)

20
15
10
5
0
-5
-10
-15
-20
1900

1920

1940

1960

1980

2000

2020

2040

2060

2080

geboorte jaar van het cohort
8

2.3

Geleidelijke afschaffing ouderentarief in de IB
In het huidige fiscale stelsel worden ouderen minder zwaar belast dan jongeren. In deze variant
wordt het verlaagde tarief dat nu in de eerste en tweede schijf geldt voor ouderen geleidelijk
afgeschaft. Deze aanpassing vindt plaats in zeventien gelijke stappen tussen 2006 en 2022. Wel
blijft de koppeling van toepassing van de netto AOW-uitkering aan het netto minimumloon. Dit
brengt met zich mee dat de bruto AOW-uitkering wordt verhoogd met een bedrag dat precies
voldoende is om onder het nieuwe belastingregime dezelfde netto-uitkering te genereren.
Personen met alleen een AOW houden dus dezelfde netto-uitkering. Diegenen met een
aanvullend pensioen gaan over het meerdere (tot het einde van de tweede schijf) het verhoogde
tarief betalen.
Tabel 2.3 laat zien dat deze maatregel de totale ruimte vergroot met 0,7% van het BBP. Op
de middellange termijn, dat wil zeggen in 2011, is echter ondanks het al gedeeltelijk ingang
vinden van de nieuwe regeling toch sprake van een kleine verslechtering van het saldo. Dit
wordt veroorzaakt door de sterk toenemende besparingen van de bovenminimale particulieren
die al anticiperen op het lagere toekomstige netto pensioen. Dit verlaagt de consumptieve
bestedingen en de indirecte belastingen. Na 2011 verbetert het saldo echter aanzienlijk door de
verdere infasering van de maatregel en het tot besteding komen van de besparingen.
De cohorteffecten in figuur 2.3 zijn vooral negatief. Dat komt doordat tegenover de
verstorende werking van de belastingverhoging een terugsluis staat in de vorm van hogere
overheidsconsumptie. Deze laatste maatregel heeft, zoals in de inleiding is gemeld, geen
verstorende werking. Dit geldt voor alle varianten met lastenverzwaring in deze notitie.
De groep jonger dan 65 ondervindt nadeel van de maatregel, vooral omdat hun
werkgelegenheid en inkomen negatief wordt beïnvloedt. De oorzaak hiervan is dat de wig, over
de levensloop gemeten, wordt vergroot. Immers, de pensioenpremies leveren in termen van
toekomstig netto pensioen minder op. De groep boven de 65 heeft echter juist een klein
voordeel omdat de hogere overheidsconsumptie, die mogelijk wordt gemaakt door de
vrijkomende budgettaire ruimte, voldoende compensatie biedt voor de geleidelijke invoering
van de maatregel. Voor de nog ongeboren cohorten is het netto effect nagenoeg nihil.
Weliswaar zijn de verdiende inkomens over het leven voor deze groep lager maar hier staat een
bijna even groot netto effect tegenover van de hogere overheidsconsumptie en het negatieve
koopkrachteffect van de maatregel.

9

Tabel 2.3

Budgettaire effecten van geleidelijke afschaffing ouderentarief in de IB
% BBP

1. Effect op feitelijk primair saldo in 2011

− 0,2

2. Verlaging houdbaar primair saldo in 2011 (ruimtecreatie na 2011)

0,9

3. Effect op houdbaarheidsmaatstaf (totale ruimtecreatie)

0,7

Figuur 2.3

Geleidelijke afschaffing ouderentarief in de IB; welvaartsverandering per cohort (inclusief
terugsluis ruimte via overheidsconsumptie, exclusief waardering vrije tijd) ten opzichte van het
effect van een permanente bezuiniging op materiële overheidsconsumptie (in duizenden euro’s)

20
15
10
5
0
-5
-10
-15
-20
1900

1920

1940

1960

1980

2000

2020

2040

2060

2080

geboorte jaar van het cohort

2.4

Substitutie van belasting op arbeidsinkomen door indirecte belastingen
In deze variant wordt gemeten wat de invloed is van een permanente verlaging van de belasting
op arbeidsinkomen met 1% van het BBP in 2006. De belastingderving wordt gecompenseerd
door een, eveneens permanente, verhoging van de indirecte belastingen in hetzelfde jaar die
precies voldoende is om houdbaarheid te bewerkstelligen. Deze maatregel verlaagt de
doelstelling voor het houdbare primaire saldo voor 2011 (zie tabel 2.4 tweede regel). De
maatregel zorgt namelijk voor een ander verloop in de tijd van de belastingopbrengsten. Omdat
de consumptie als gevolg van de vergrijzing meer zal toenemen dan de productie gaat deze
gepaard met een verschuiving van de belastingheffing van de nabije naar de verre toekomst. Het
houdbare primaire saldo verandert in lijn hiermee. Omdat deze exercitie alleen de effecten van
een uitruil tussen belastingen op arbeidsinkomen en indirecte belastingen analyseert verandert
de totale ruimte niet.
10

De effecten zijn vrij bescheiden. Dit is ook te verklaren uit het feit dat indirecte belastingen
voor zover ze door werkenden worden opgebracht op dezelfde manier het arbeidsaanbod onder
druk zetten als directe belastingen op arbeid. Alleen het deel van de extra indirecte belastingen
dat terechtkomt bij gepensioneerden is verantwoordelijk voor de uitbreiding van
werkgelegenheid en productie.
Door de genoemde verschuiving van de belastingheffing naar ouderen zijn de cohorten die
zijn geboren voor 1970 de benadeelde partij (zie figuur 2.4). De jongeren profiteren. Hierbij
speelt ook een rol dat de verhoogde werkgelegenheid tot iets hogere primaire inkomens leidt.
Dit volgt uit het gegeven dat deze maatregel per saldo een verschuiving in belastingheffing van
werkenden naar ouderen met zich meebrengt en dus de belasting op arbeid verlicht.
Tabel 2.4

Budgettaire effecten van vervanging van belasting op arbeidsinkomen door indirecte
belastingen à 1% BBP
% BBP

1. Effect op feitelijk primair saldo in 2011

− 0,2

2. Verlaging houdbaar primair saldo in 2011 (ruimtecreatie na 2011)

0,2

3. Effect op houdbaarheidsmaatstaf (totale ruimtecreatie)

0,0

Figuur 2.4

Substitutie van belasting op arbeidsinkomen door indirecte belastingen;
welvaartsverandering per cohort (exclusief waardering vrije tijd)

20
15
10
5
0
-5
-10
-15
-20
1900

1920

1940

1960

1980

2000

2020

2040

2060

2080

geboorte jaar van het cohort

11

3

Vergroting draagvlak collectieve voorzieningen

3.1

Individualiseren van de algemene heffingskorting
In de huidige belastingregeling ontvangen huishoudens waarvan de secundaire verdiener (de
persoon met het lagere inkomen) een belastingafdracht heeft die lager is dan de algemene
heffingskorting (in 2006 1990 euro per persoon), een overdracht van de fiscus die gelijk is aan
het ongebruikte deel van deze korting.3 Tot aan het bedrag van de heffingskorting gaat elke
verdiende euro dus gepaard met een vermindering van het overgedragen deel van de
heffingskorting. Het marginale tarief over dit inkomenstraject komt overeen met het tarief dat
geldt over het extra verworven inkomen.4 Dit maakt het voor deze personen minder
aantrekkelijk om zich voor een beperkt aantal uren aan te bieden op de arbeidsmarkt.
Individualiseren van de algemene heffingskorting bevordert dus het arbeidsaanbod en dan met
name bij partners bij wie het in de afweging gaat om een kleine baan.
Tabel 3.1 laat zien dat individualisering gedurende de volgende kabinetsperiode de
budgettaire ruimte met 0,7% van het BBP verhoogt. Aan het verloop van de houdbare
overheidssaldi verandert nagenoeg niets omdat de ruimte geheel op de korte termijn wordt
gecreёerd.

Tabel 3.1

Budgettaire effecten van individualiseren van de algemene heffingskorting
% BBP

1. Effect op feitelijk primair saldo in 2011

0,7

2. Verlaging houdbaar primair saldo in 2011 (ruimtecreatie na 2011)

0,0

3. Effect op houdbaarheidsmaatstaf (totale ruimtecreatie)

0,7

De cohorteffecten (zie figuur 3.1) laten zien dat alle cohorten erop vooruitgaan. Bedenk echter
dat het verlies ten gevolge van minder vrije tijd niet in de berekeningen is meegenomen. De
vooruitgang is een gevolg van de positieve arbeidsaanbodeffecten (werkgelegenheid en BBP
nemen met 0,7% toe). De sector overheid zorgt voor enige herverdeling van cohorten in de
werkende leeftijden naar de oudere cohorten. Dit hangt samen met het verschil in de
leeftijdsgroepen waarop de heffingskorting en de compenserende overheidsconsumptie is
gericht.

3

De facto is deze inkomensoverdracht geїndividualiseerd. Beide partners profiteren van een gelijke korting (a 1990 per

persoon) en de secundaire verdieners ontvangen dus, indien het inkomen lager is dan 1990 euro, een overdracht dat
aanvult tot aan dit bedrag.
4

Omdat dit recht is gekoppeld aan een (meerverdienende) partner wordt dit recht omschreven als de overdraagbaarheid

van de heffingskorting.
12

Figuur 3.1

Individualiseren algemene heffingskorting;
welvaartsverandering per cohort (inclusief terugsluis ruimte via overheidsconsumptie, exclusief
waardering vrije tijd) ten opzichte van het effect van een permanente bezuiniging op materiële
overheidsconsumptie (in duizenden euro’s)

20
15
10
5
0
-5
-10
-15
-20
1900

1920

1940

1960

1980

2000

2020

2040

2060

2080

geboorte jaar van het cohort

3.2

Verkorting van de duur van de werkloosheidsuitkering tot 1,5 jaar
Deze variant berekent de effecten van het beperken van de maximale duur waarop men recht
heeft op een werkloosheidsuitkering tot 1,5 jaar. De replacement rate daalt hierdoor gemiddeld
met 8,4%. Tabel 3.2 laat zien dat de ruimte door de maatregel met 0,2% van her BBP wordt
vergroot. Deze wordt gerealiseerd in de kabinetsperiode. Daarna zijn er geen verdere
bezuinigingen zodat het houdbare primaire saldo niet verandert.

Tabel 3.2

Budgettaire effecten van verkorting van de duur tot het recht op een werkloosheidsuitkering tot
1,5 jaar
% BBP

1. Effect op feitelijk primair saldo in 2011

0,2

2. Verlaging houdbaar primair saldo in 2011 (ruimtecreatie na 2011)

0,0

3. Effect op houdbaarheidsmaatstaf (totale ruimtecreatie)

0,2

De cohorteffecten in deze variant (zie figuur 3.2) bestaan nagenoeg alleen uit een kleine
verhoging van de primaire inkomens. Deze volgen uit de prikkel voor werklozen om intensiever
op zoek te gaan naar een baan.

13

Figuur 3.2

Verkorting van het recht op een werkloosheidsuitkering tot maximaal 1,5 jaar;
welvaartsverandering per cohort (inclusief terugsluis ruimte via overheidsconsumptie, exclusief
waardering vrije tijd) ten opzichte van het effect van een permanente bezuiniging op materiële
overheidsconsumptie (in duizenden euro’s)

20
15
10
5
0
-5
-10
-15
-20
1900

1920

1940

1960

1980

2000

2020

2040

2060

2080

geboorte jaar van het cohort

3.3

Fiscale behandeling van de eigen woning
Deze paragraaf beschrijft een variant waarin de aftrek van hypotheekrente wordt beperkt. Bij
gelijktijdige afschaffing van de hypotheekrenteaftrek, het eigenwoningforfait en de
overdrachtsbelasting daalt de subsidie op de eigen woning met naar schatting 6½ miljard euro
in 2006. Dit geld wordt teruggesluisd via een verlaging van de tarieven in box 1.
Hoewel hervorming van het fiscale regime voor de eigen woning niet het aangewezen
instrument is voor beïnvloeding van de intergenerationele verdeling, kan het wel van belang
zijn om hiermee rekening te houden in de analyse van de houdbaarheid van de
overheidsfinanciën. Een belangrijke overdracht tussen generaties vindt plaats via het
eigenwoningbezit. Jonge generaties kopen de woningen van oudere generaties. Veranderingen
in huizenprijzen kunnen een belangrijk effect hebben op de inkomensverdeling tussen
generaties. Wanneer door verandering van de fiscale behandeling van de eigen woning de
huizenprijzen dalen (of minder stijgen) gaan de oudere generaties er gemiddeld op achteruit,
terwijl de jongere generaties, die nog moeten starten op de woningmarkt, er op vooruit gaan.

De fiscale behandeling van de eigen woning is ook van invloed op de omvang van de
economische welvaart. Door de gunstige fiscale behandeling wordt van de eigen woning, wordt
‘wonen’ gestimuleerd ten opzichte van andere vormen van consumptie. Deze relatieve
bevoordeling van wonen heeft een maatschappelijke prijs in de vorm welvaartsverlies. Dit
14

welvaartsverlies uit zich in de eerste plaats in een ‘overconsumptie’ van wonen, maar werkt ook
door op de arbeidsmarkt in de vorm van een verlies aan werkgelegenheid.
Door deze subsidie te verlagen en de opbrengst te gebruiken voor verlaging van de tarieven
in Box 1 kan de verstoring van de consumptie (‘teveel wonen’) worden tegengegaan en de
tegelijkertijd de efficiёntie op de arbeidsmarkt worden verbeterd. Het arbeidsmarkteffect is de
resultante van twee factoren: enerzijds wordt de belasting op arbeid verlaagd, anderzijds neemt
de effectieve subsidie op consumptie af. Deze twee factoren hebben een tegengesteld effect op
de wig.
Het uiteindelijke resultaat hangt sterk af van de elasticiteit van het aanbod van woningen.
Bij een inelastisch aanbod leidt de vermindering van de eigenwoningsubsidie vooral tot een
prijsdaling van woningen en is het effect op de consumptiebeslissing gering. Bij een elastisch
aanbod van woningen resulteert daarentegen een klein effect op de huizenprijs en verandert
vooral de consumptiebeslissing. Burgers zullen minder woondiensten genieten en hun inkomen
meer aan andere goederen en diensten besteden.
Een tentatieve analyse duidt bij deze invulling van de variant op een effect op de
werkgelegenheid, en het BBP, van 0,1% bij een volledig elastisch aanbod van woningen en van
¾% bij een volledig inelastisch aanbod van woningen.5 In werkelijkheid is het aanbod ten dele
elastisch en ligt de verwachte uitkomst tussen deze twee extremen in. Gemiddeld genomen
levert extra participatie per procent een verbetering op van de houdbaarheid met ruwweg ¼
procent BBP. Deze factoren combinerend lijkt een marge van 0,1% a 0,2% voor het effect op de
houdbaarheid een redelijke schatting. Positieve effecten van de maatregel op de woningmarkt
en de welvaart blijven in deze becijfering buiten beschouwing.

De effecten voor de intergenerationele verdeling worden in beeld gebracht in de onderstaande
figuur. Hierbij is ter illustratie uitgegaan van een daling van de huizenprijs met 10%. De figuur
presenteert het gemiddelde welvaartseffect per persoon van het betreffende geboortejaar, in
termen van de contante waarde van de veranderde consumptiemogelijkheden over de rest van
het leven. De verliezers zijn uiteraard de leeftijdsgroepen met veel huizenbezitters, ofwel de
ouderen. Het welvaartsverlies loopt op tot (een gemiddelde van) meer 8000 euro. Dit bedrag
betreft een eenmalig verlies over de hele levenscyclus. Tot het cohort van 1977 blijft het effect
negatief. De jongeren en toekomstige generaties profiteren. Voor de huidige twintigjarigen
(cohort 1986), is de winst met ca. 5000 euro per persoon maximaal. De toekomstige (nog
ongeboren) generaties profiteren gemiddeld ongeveer 4000 euro. Dit bedrag komt overeen met
een stijging van de welvaart over de hele levensloop van 0,5%.

5

Dit is ruwweg de helft van het effect dat wordt gevonden door Van Ewijk, Jacobs, De Mooij, “Doelmatigheidswinst van

minder hypotheekrenteaftrek”, ESB, 30 juni 2006, die uitgaan van beperking van de volledige 12 mld euro subsidie op de
eigen woning.
15

Figuur 3.3

Welvaartseffecten van huizenprijsdaling per cohort (in duizenden euro’s)

15

10

5

0

-5

-10

-15
1900

1920

1940

1960

1980

2000

2020

2040

2060

geboortejaar

16

4

Direct ingrijpen in begroting

4.1

Verhoging belasting op arbeid in 2006
In plaats van een bezuiniging op de materiële overheidsconsumptie kan ook een
belastingverhoging worden doorgevoerd om houdbaarheid te bereiken. Belastingen op
arbeidsinkomen dienen dan met 4,1% BBP te worden verhoogd. Een belangrijk deel van de
extra belastingopbrengsten lekt evenwel weer weg. De verhoging van de belasting op arbeid
doet de werkgelegenheid en de productie teruglopen. Dit betekent minder opbrengsten voor de
overheid uit hoofde van belasting op arbeid en op consumptie. Hierdoor verandert ook het
verloop in de tijd van het primaire saldo na 2011 in negatieve zin. Daardoor moet de
doelstelling voor het houdbare surplus in 2011 met 0,3% BBP worden verhoogd. De
beleidsmaatregel maakt de bezuiniging op materiële overheidsconsumptie die nodig is om
houdbaarheid te bereiken, volledig ongedaan.

Tabel 4.1

Budgettaire effecten van verhoging belasting op arbeid
% BBP

1. Effect op feitelijk primair saldo in 2011
2. Verlaging houdbaar primair saldo in 2011 (ruimtecreatie na 2011)

2,9
− 0,3

3. Effect op houdbaarheidsmaatstaf (totale ruimtecreatie)

2,6

De effecten op de welvaart van cohorten (zie figuur 4.1) worden bepaald door twee factoren. De
eerste is de met de belastingverhoging gepaard gaande verlaging van werkgelegenheid en
primaire inkomen. De welvaart van de cohorten jonger dan de leeftijd van 65 worden hierdoor
negatief beïnvloed. De tweede is de herverdeling door de overheid die een gevolg is van het
verschil in leeftijdsgroepen waarop belastingen op arbeidsinkomen (de ‘middenleeftijden’) en
de overheidsconsumptie (iedereen gelijkelijk) zijn gericht.
Per saldo heeft deze maatregel negatieve welvaartseffecten voor alle leeftijdsgroepen jonger
dan geboortejaar 1955. Dit wordt veroorzaakt door de negatieve inkomenseffecten. Bij de
ouderen is er wel een positief welvaartseffect, omdat bij deze groep de negatieve
inkomenseffecten over het resterende leven afwezig zijn of minder zwaar wegen dan het
voordeel van de herverdeling door de overheid.

17

Figuur 4.1

Verhoging van belasting op arbeid;
welvaartsverandering per cohort (inclusief terugsluis ruimte via overheidsconsumptie, exclusief
waardering vrije tijd) ten opzichte van het effect van een permanente bezuiniging op materiële
overheidsconsumptie (in duizenden euro’s)

25
20
15
10
5
0
-5
-10
-15
-20
-25
1900

1920

1940

1960

1980

2000

2020

2040

2060

2080

geboortejaar van het cohort

4.2

Verhoging indirecte belastingen in 2006
In plaats van de belasting op arbeidsinkomen kan ook het tarief van indirecte belastingen
worden verhoogd. Deze indirecte belastingen dienen dan met 2,0% BBP te worden verhoogd.
Ook nu lekt een deel van de additionele belastingopbrengsten weg vanwege een terugloop van
werkgelegenheid en productie.
Met een verhoging van indirecte belastingen worden in tegenstelling tot een verhoging van
de belasting op arbeid de belastingopbrengsten naar achter geschoven. Daardoor kan de
doelstelling van het houdbare primaire surplus in 2011 0,5% BBP lager uitvallen.

Tabel 4.2

Budgettaire effecten van verhoging indirecte belastingen
% BBP

1. Effect op feitelijk primair saldo in 2011

2,1

2. Verlaging houdbaar primair saldo in 2011 (ruimtecreatie na 2011)

0,5

3. Effect op houdbaarheidsmaatstaf (totale ruimtecreatie)

2,6

Net als in de vorige variant worden de welvaartseffecten van cohorten (zie figuur 4.2) bepaald
door negatieve inkomenseffecten en herverdelingseffecten door de overheid. De
welvaartseffecten zijn negatief voor de leeftijdsgroep die is geboren tussen 1940 en 2000 en
nagenoeg nihil voor de ouderen en de toekomstige generaties.
18

In deze variant zijn de inkomenseffecten wat minder groot dan in de vorige, omdat de
belastingverhoging minder de werkenden treft, en gaat de herverdeling minder gepaard met een
overdracht van de middenleeftijden naar ouderen. Dit verklaart het minder grote negatieve
welvaartseffect bij de groep die nog een belangrijk deel van zijn loopbaan voor zich heeft en het
afwezig zijn van de welvaartswinst bij de ouderen.
Figuur 4.2

Verhoging indirecte belastingen;
welvaartsverandering per cohort (inclusief terugsluis ruimte via overheidsconsumptie, exclusief
waardering vrije tijd) ten opzichte van het effect van een permanente bezuiniging op materiële
overheidsconsumptie (in duizenden euro’s)

20
15
10
5
0
-5
-10
-15
-20
1900

1920

1940

1960

1980

2000

2020

2040

2060

2080

geboortejaar van het cohort

4.3

Beperken van fiscaal voordeel van pensioensparen boven een inkomen
van 1,5 keer modaal
In deze variant wordt de mogelijkheid om fiscaal voordelig via pensioenfondsen te sparen
afgetopt tot een niveau dat overeenkomt met de pensioenbesparingen van een persoon met een
inkomen van 1,5 keer modaal. Personen met een inkomen hoger dan 1,5 keer modaal zullen het
surplus aan gewenste besparingen zelf moeten opbouwen (zonder fiscaal voordeel). Over deze
‘vrije’ besparingen wordt vermogensrendementsheffing geheven. De maatregel gaat in 2006 in
voor de vanaf dat jaar op te bouwen rechten.
De maatregel vergroot de totale budgettaire ruimte en doet dit met 0,2% van het BBP (tabel
4.3). Tot 2011 is de verbetering van het primaire saldo nog maar 0,1% BBP. Dit lijkt verrassend
omdat de maatregel een verschuiving van belastingheffing in de tijd ‘naar voren’ met zich
meebrengt. De verklaring is allereerst dat de maatregel slechts zeer geleidelijk aan betekenis
wint. De premieverlaging die het gevolg is van de beleidsmaatregel groeit geleidelijk in de tijd.
19

De indexaties van reeds opgebouwde rechten alsmede de bufferopbouw die op dit moment
plaatsvindt met het oog op vermogensherstel verhinderen een onmiddellijke daling van
pensioenpremies. Daarnaast is een reden dat de opbrengsten van de
vermogensrendementsheffing geleidelijk in de tijd toenemen.
De cohorteffecten (figuur 4.3) worden per saldo voor de cohorten jonger dan geboortejaar
1950 gedomineerd door lagere verdiende (primaire) inkomens. Dit wordt veroorzaakt door het
wegvallen van de subsidie en de negatieve prikkel voor de werkgelegenheid die een gevolg is
van de versobering van de, met een subsidie gepaard gaande, pensioenregeling. De oudere
cohorten gaan erop vooruit, vooral door de verminderde noodzaak te bezuinigen op
overheidsuitgaven.
Tabel 4.3

Budgettaire effecten van aftopping van pensioenbesparingen bij 1,5 keer modaal
% BBP

1. Effect op feitelijk primair saldo in 2011

0,1

2. Verlaging houdbaar primair saldo in 2011 (ruimtecreatie na 2011)

0,1

3. Effect op houdbaarheidsmaatstaf (totale ruimtecreatie)

0,2

Figuur 4.3

Aftopping van pensioenpremies bij 1,5 keer modaal;
welvaartsverandering per cohort (inclusief terugsluis ruimte via overheidsconsumptie, exclusief
waardering vrije tijd) ten opzichte van het effect van een permanente bezuiniging op materiële
overheidsconsumptie (in duizenden euro’s)

20
15
10
5
0
-5
-10
-15
-20
1900

1920

1940

1960

1980

2000

2020

2040

2060

2080

geboorte jaar van het cohort

20

5

Gevoeligheidsvarianten

5.1

Sluipende bezuiniging op overheidsconsumptie
Deze variant onderzoekt de effecten van het 12 jaar lang (drie kabinetsperioden) laten
achterlopen van de groei van de uitgaven aan openbaar bestuur met 0,5% per jaar. Omdat deze
post een omvang heeft van ca. 11% van het BBP zal dit na 12 jaar een bezuiniging impliceren
van zo’n 0,6% BBP.
Tabel 5.1 laat zien dat de lagere groei van uitgaven in de toekomst een ruimte creëert van
0,3% BBP. Het houdbare primaire saldo in 2011 is dus 0,3% BBP lager. Huidige cohorten
profiteren van de maatregel omdat de lagere groei van de (toekomstige) uitgaven op korte
termijn een hogere overheidsconsumptie mogelijk maakt. De kosten worden gedragen door de
toekomstige generaties. In wezen is deze variant dus een uitstelvariant, die de lasten van
aanpassing verschuift van huidige naar toekomstige generaties. De effecten van de maatregel
zijn sowieso klein. Dit is ook het beeld bij de effecten op cohorten (zie figuur 5.1).

Tabel 5.1

Budgettaire effecten van 12 jaar achterblijvende groei van 0,5% lagere groei van uitgaven voor
openbaar bestuur
% BBP

1. Effect op feitelijk primair saldo in 2011

0,0

2. Verlaging houdbaar primair saldo in 2011 (ruimtecreatie na 2011)

0,3

3. Effect op houdbaarheidsmaatstaf (totale ruimtecreatie)

0,3

21

Figuur 5.1

Lagere groei van uitgaven aan openbaar bestuur (12 jaar lang 0,5%);
welvaartsverandering per cohort (inclusief terugsluis ruimte via overheidsconsumptie, exclusief
waardering vrije tijd) ten opzichte van het effect van een permanente bezuiniging op materiële
overheidsconsumptie (in duizenden euro’s)

20
15
10
5
0
-5
-10
-15
-20
1900

1920

1940

1960

1980

2000

2020

2040

2060

2080

geboorte jaar van het cohort

5.2

Ontkoppeling van de sociale uitkeringen
In deze variant blijft de groei van de uitkeringshoogte bij AOW, WW, WIA en bijstand tot 2046
met 0,25% per jaar achter bij die van de benchmark. De budgettaire ruimte (derde regel in tabel
5.2) wordt vergroot met 0,6% van het BBP. Deze ruimte wordt (nagenoeg) volledig gecreëerd
door bezuinigingen na 2011 en daardoor kan het houdbare primaire saldo voor 2011 met 0,6%
van het BBP worden verlaagd (tweede regel). De cohorteffecten zijn klein (zie figuur 5.2). Ze
zijn over het algemeen licht positief door een kleine toename van de werkgelegenheid en het
BBP die worden veroorzaakt door de verlaging van WW-uitkeringen en de daaruit volgende
intensivering van het zoekgedrag naar werk.

Tabel 5.2

Budgettaire effecten van ontkoppeling van uitkeringen met 0,25% per jaar
% BBP

1. Effect op feitelijk primair saldo in 2011

0,0

2. Verlaging houdbaar primair saldo in 2011 (ruimtecreatie na 2011)

0,6

3. Effect op houdbaarheidsmaatstaf (totale ruimtecreatie)

0,6

22

Figuur 5.2

Ontkoppeling van uitkeringen tot 2046 met 0,25% per jaar;
welvaartsverandering per cohort (inclusief terugsluis ruimte via overheidsconsumptie, exclusief
waardering vrije tijd) ten opzichte van het effect van een permanente bezuiniging op materiële
overheidsconsumptie (in duizenden euro’s)

20
15
10
5
0
-5
-10
-15
-20
1900

1920

1940

1960

1980

2000

2020

2040

2060

2080

geboorte jaar van het cohort

5.3

Minder sterke groei van de zorguitgaven
In deze variant wordt aangenomen dat de zorguitgaven 40 jaar lang (dus tot 2046) elk jaar 0,5%
minder hard groeien dan in het basispad.6 De verlaging van 0,5% per jaar geldt voor elke
leeftijdsgroep zodat vooral de baten die ouderen van de zorgvoorzieningen hebben, in euro’s
gemeten, worden verkleind.7 In totaal gaat het in 2046 om een effect van circa 18% van de
zorgkosten, ofwel 2,3% van het BBP. We gaan voorbij aan de vraag of een dergelijk
ingrijpende beleidsaanpassing realiseerbaar is en beperken ons tot een presentatie van de
effecten. De oploop van de zorgkosten met 4,3% BBP zoals voorzien in het basispad tussen
2006 en 2040 wordt dan meer dan gehalveerd: het effect van 2,3% BBP betekent een niveau in
2040 van 10,8% BBP. Door de verlaging van de publiekelijk gefinancierde zorgkosten is de
vereiste verlaging van de overheidsconsumptie in deze variant kleiner dan in de benchmark.
Wat betreft de interpretatie van deze variant moeten drie opmerkingen worden gemaakt.
Allereerst gaat het hier om publiek gefinancierde uitgaven. Het is goed mogelijk dat de privaat
6

Een sterkere groei van de zorguitgaven dan in het basispad is ook goed mogelijk. De effecten hiervan zijn spiegelbeeldig

aan de hier gepresenteerde effecten.
7

Deze variant komt qua intergenerationele uitwerking niet overeen met een vergroting van het eigen risico in de zorg. In de

hier uitgevoerde variant worden de baten voor elke leeftijdsgroep met hetzelfde percentage verlaagd. Het bedrag dat
hiermee is gemoeid komt niet overeen met de wijze waarop een verhoging van het eigen risico zou neerslaan over de
generaties omdat het eigen risico is gemaximeerd.

23

gefinancierde uitgaven vanwege de beleidsverandering sterker gaan groeien en dat het totaal
aan zorguitgaven weinig verandert. Ten tweede betreft de variant een pakketverkleining, niet
een efficiency verbetering. Het laatste zou een verbetering van de productiviteit in de zorgsector
impliceren en dat is niet verondersteld. Ten derde, welke typen zorgdiensten uit het pakket
verdwijnen blijft in het midden. De meest logische interpretatie is die van een vrij breed pakket
aan diensten gezien de veronderstelling dat alle leeftijdsgroepen met eenzelfde (relatieve)
verlaging te maken krijgen.
Tabel 5.3 laat zien dat deze variant de houdbaarheid van de overheidsfinanciёn met maar
liefst 1,9% van het BBP verbetert (zie derde regel). De uitgaven aan materiële
overheidsconsumptie zouden dus onmiddellijk en permanent met dit bedrag kunnen worden
verhoogd. In 2011 bedraagt de besparing op zorg nog slechts 0,3% van het BBP (zie eerste
regel). Het grootste deel van de besparingen wordt na 2011 gerealiseerd. De besparingen na
2011 brengen met zich mee dat het houdbare primaire saldo in 2011 met 1,6% van het BBP kan
worden verlaagd (zie tweede regel). De uitgaven aan materiële overheidsconsumptie zouden
dus onmiddellijk en permanent met dit bedrag kunnen worden verhoogd. De vraag is of dit een
verbetering van de houdbaarheid is. Financieel verbetert de houdbaarheid onmiskenbaar.
Generationeel hoeft dit niet zo te zijn, want de maatregel bewerkstelligt een majeure overdracht
van huidige naar toekomstige generaties.
Figuur 5.3 geeft de welvaartsverandering per cohort weer. In deze variant veranderen de
primaire inkomens niet omdat het arbeidsaanbod gelijk blijft. De verdeeleffecten behelzen in
grote lijnen een overdracht van de cohorten geboren voor 1985 naar de jongere cohorten. De
cohorten van voor 1985 gaan erop achteruit omdat de verlaging van de zorguitgaven hen meer
treft dan de verhoging van de materiële consumptie hen baat. Bij de cohorten van na 1985 is dit
andersom.
Tabel 5.3

Budgettaire effecten van minder sterke groei zorguitgaven met 0,5% per jaar tot 2046
% BBP

1. Effect op feitelijk primair saldo in 2011

0,3

2. Verlaging houdbaar primair saldo in 2011 (ruimtecreatie na 2011)

1,6

3. Effect op houdbaarheidsmaatstaf (totale ruimtecreatie)

1,9

24

Figuur 5.3

Minder sterke groei zorguitgaven (0,5% per jaar tot 2046);
welvaartsverandering per cohort (inclusief terugsluis ruimte via overheidsconsumptie, exclusief
waardering vrije tijd) ten opzichte van het effect van een permanente bezuiniging op materiële
overheidsconsumptie (in duizenden euro’s)

20
15
10
5
0
-5
-10
-15
-20
1900

1920

1940

1960

1980

2000

2020

2040

2060

2080

geboortejaar van het cohort

5.4

Uitstel van budgettaire maatregelen tot 2040
Deze variant toont de effecten wanneer budgettaire maatregelen tot 2040 worden opgeschort.
Het beeld is eenvoudig. De bezuiniging op materiële overheidsconsumptie ter grootte van 2,6 %
van het BBP in 2006 wordt ongedaan gemaakt. Het primaire surplus in 2040 kan met hetzelfde
bedrag worden verlaagd aangezien met de bezuiniging die in 2040 wordt ingezet, alsnog
houdbaarheid wordt bereikt. Zoals in UA berekend, correspondeert met een dergelijk uitstel een
bezuiniging vanaf 2040 van 4,0% BBP, 1,4% punt hoger dus dan wanneer de maatregel reeds in
2006 wordt genomen. De cohorteffecten (zie figuur 5.4) laten zien dat het uitstel tot 2040
gunstig is voor alle cohorten tot geboortejaar 2020. De latere generaties betalen echter de
rekening. Deze kan oplopen tot zelfs 19000 euro (gecorrigeerd voor inkomensstijgingen) of
2,3% van hun levenswelvaart.

Tabel 5.4

Budgettaire effecten van uitstel tot 2040
% BBP

1. Effect op feitelijk primair saldo in 2011

0,0

2. Verlaging houdbaar primair saldo in 2011 (ruimtecreatie na 2011)

2,6

3. Effect op houdbaarheidsmaatstaf (totale ruimtecreatie)

2,6

25

Figuur 5.4

Uitstel van de bezuiniging op materiële overheidsconsumptie tot 2040;
welvaartsverandering per cohort (inclusief terugsluis ruimte via overheidsconsumptie, exclusief
waardering vrije tijd) ten opzichte van het effect van een onmiddellijke bezuiniging op materiële
overheidsconsumptie (in duizenden euro’s)

20
15
10
5
0
-5
-10
-15
-20
1900

1920

1940

1960

1980

2000

2020

2040

2060

2080

geboortejaar van het cohort

26