Nota van Antwoord

Naar aanleiding van de ter inzagelegging van de Ontwerp
Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de
Noordzee 2012-2020, Deel 2, het KRM-monitoringprogramma

Nota van Antwoord - N.a.v. de ter inzage legging van het Ontwerp Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 | 1

2|

Nota van Antwoord

Naar aanleiding van de ter inzagelegging van
de Ontwerp Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020,
Deel 2, het KRM-monitoringprogramma
Door de ministerraad vastgesteld in juli 2014

Nota van Antwoord - N.a.v. de ter inzage legging van het Ontwerp Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 | 3

Inhoud

4|

Inleiding		

5

Zienswijzen		

7

Ambtshalve wijzigingen

13

Inleiding

De Kaderrichtlijn Mariene Strategie

Mariene Strategie Deel 2

De Europese Kaderrichtlijn Mariene Strategie (KRM) is in
2008 in werking getreden. Deze kaderrichtlijn verplicht de
Europese lidstaten tot het treffen van de nodige maat‑
regelen om in hun mariene wateren een goede milieu‑
toestand te bereiken, te behouden of te herstellen.

Als tweede product voor het opstellen en uitvoeren van
de Nederlandse Mariene Strategie heeft het kabinet op
22 februari 2014 de “Ontwerp Mariene Strategie voor het
Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2, het
KRM-monitoringprogramma” vastgesteld. Dit ontwerp
bevat de operationele uitwerking voor het monitoren van
de 32 indicatoren uit de Mariene Strategie Deel 1, en levert
informatie voor de mate van doelbereik en de effectiviteit
van maatregelen.

De lidstaten dienen daartoe een Mariene Strategie op te
stellen en uit te voeren. Deze omvat:
1. een initiële beoordeling van het mariene milieu (2012)
2. een beschrijving van de goede milieutoestand (2012)
3. het vaststellen van milieudoelen en bijbehorende
indicatoren (2012)
4. het vaststellen en uitvoeren van een monitoring‑
programma voor het meten van de indicatoren (2014)
5. het vaststellen (2015) en uitvoeren (2016) van een
programma van maatregelen om de goede milieu‑
toestand te bereiken.
Mariene Strategie Deel 1
In 2012 heeft het Kabinet Mariene Strategie Deel 1 vast‑
gesteld. Mariene Strategie Deel 1 bevat de initiële beoor‑
deling van het mariene milieu, een beschrijving van de
goede milieutoestand en een beschrijving van de milieu‑
doelen en de daarbij behorende indicatoren. De initiële
beoordeling bevat ook een economische en sociale analyse
van het gebruik van de zee.

Mariene Strategie Deel 3
Voor het opstellen en uitvoeren van de verdere vereisten
voor de Nederlandse Mariene Strategie zal het kabinet
uiterlijk in 2015 een programma van maatregelen (Mariene
Strategie, Deel 3) vaststellen. Dit programma van maat‑
regelen zal onderdeel uitmaken van (het uitvoerings‑
programma) van de Beleidsnota Noordzee, bijlage bij het
Nationaal Waterplan 2. Met het Nationaal Waterplan treedt
de Mariene Strategie (delen 1 tot en met 3) definitief in
werking. De uitvoering van het Nederlandse programma van
maatregelen start in 2016.
Wijzigingen als gevolg van de terinzagelegging en actuele
ontwikkelingen
De “Ontwerp Mariene Strategie voor het Nederlandse deel
van de Noordzee 2012-2020 Deel 2” heeft overeenkomstig
de Waterwet en de Algemene wet bestuursrecht van 7 maart

Nota van Antwoord - N.a.v. de ter inzage legging van het Ontwerp Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 | 5

tot en met 17 april voor het publiek ter inzage gelegen. De
terinzagelegging is gerealiseerd via het openstellen van het
document voor publiek op het Ministerie van Infrastructuur
en Milieu en de provinciehuizen en via het internet op
de websites www.noordzeeloket.nl en www.centrumpp.nl. De
ingediende zienswijzen hebben op enkele punten tot
wijzingen in de definitieve tekst van de Mariene Strategie
Deel 2 geleid. Daarnaast zijn nog enkele ambsthalve
wijzigingen aangebracht op grond van actuele ontwikke‑
lingen als gevolg van Europese procedures rondom de
implementatie van de richtlijn en besluitvorming binnen
het OSPAR-verdrag, en om redactionele redenen.

6|

Zienswijzen

In totaal zijn drie zienswijzen ingediend op de samenvatting
van de Ontwerp Mariene Strategie voor het Nederlandse
deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2. Deze zienswijzen
zijn afkomstig van het Havenbedrijf Rotterdam (HbR),
VisNed de Redersvereniging voor de Zeevisserij. De drie
zienswijzen zijn onderverdeeld in 14 deelzienswijzen om
op de afzonderlijke onderdelen van elke zienswijze beter
te kunnen reageren met een gericht antwoord. Daarbij is
aangegeven of deze wel of niet tot aanpassingen in Mariene
Strategie Deel 2 hebben geleid.

Havenbedrijf Rotterdam
Nr 1-1
Deelzienswijze:
Het Havenbedrijf Rotterdam hecht eraan dat in de KRMmonitoringsopgave een duidelijk onderscheid wordt
gemaakt tussen soorten en habitats die een VHR-instand‑
houdingsdoelstelling kennen en de doelsoorten die voor
de KRM-monitor worden gehanteerd, maar niet onder het
VHR-beschermingsregime vallen. In de samenvatting KRMdeel 2 is dit onderscheid ogenschijnlijk niet duidelijk.
Monitoring van benthos (pagina 11-12 van de samenvatting):
Het is niet duidelijk of de monitoringstrategie voor benthos
in lijn is met bovenstaande scheiding in beschermings‑
regimes. Het lijkt erop dat de doelen en doelsoorten van
de Habitatrichtlijn, door de interpretatie van het KRMmonitoringsprogramma, op de totale Noordzee wordt
toegepast. Dit wordt onder andere ingegeven door de
volgende twee punten:

1. Er staat aangegeven dat beide richtlijnen toezien op
bescherming van de bodemhabitat van de Noordzee,
terwijl de doelstellingen (en schaalniveau) van
beide richtlijnen verschillen (gebieden versus totaal
ecosysteem).
2. In het programma wordt gesteld dat de monitoring moet
aansluiten bij de eisen van de Habitatrichtlijn.
Het monitoringsprogramma moet ondubbelzinnig zijn in
haar ambitie, in die zin dat het niet zal worden gebruikt om
direct of indirect het beschermingsregime van de Habitat‑
richtlijn te verbreden tot de gehele Noordzee.
Monitoring van vogels (pagina 14 van de samenvatting):
Het is ook niet duidelijk of de monitoringstrategie voor
vogels in lijn is met bovenstaande scheiding in bescher‑
mingsregimes, waarbij een introductie van doelen en
doelsoorten voor de hele Noordzee lijkt te gaan gelden. Dit
wordt ingegeven doordat bij de ecologische vereisten voor
leefgebieden wordt aangesloten bij Natura-2000 en ook hier
wordt aangegeven dat bij de samenhangende monitoring
zou moeten worden aangesloten bij de eisen van de
Vogelrichtlijn. Ook hier vragen wij een heldere afbakening
tussen het regime van de Vogelrichtlijn en de verplichtingen
die voortkomen uit de KRM.
Reactie: De Mariene Strategie Deel 1 sluit voor de
beleidsdoelen voor soorten en habitats volledig aan bij de
Vogelrichtlijn (VR) en de Habitatrichtlijn (HR). Zo ontstaat
optimale samenhang tussen de geldende richtlijnen op de
Noordzee en vindt geen stapeling van richtlijnen plaats.
Voor vogels loopt de implementatie van de VR en de KRM
één op één, dit geldt ook voor zeezoogdieren binnen de
HR. Voor benthos vult de KRM het HR-regime aan buiten

Nota van Antwoord - N.a.v. de ter inzage legging van het Ontwerp Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 | 7

de Natura 2000-gebieden. Niet commerciële vissen kennen
geen bescherming onder de VR en HR. Hiervoor zijn
doelen en indicatoren opgenomen onder de KRM. Het
KRM-monitoringprogramma is opgezet om zowel de VR en
HR als ook de KRM te bedienen. Uitgangspunt is eenmalige
inwinning en meervoudig gebruik van de gegevens. Voor
benthos moet als gevolg van de KRM naast ieder beschermd
gebied (de Natura 2000-gebieden die beschermd worden
volgens de VR en HR en de zoekgebieden voor bescherming
volgens KRM) ook de overige delen van het Nederlandse
deel van de Noordzee worden gemonitord. Voor vogels
en zeezoogdieren moet volgens de VHR ook buiten de
beschermde gebieden gemonitord worden, de monitoring
van (niet-commerciele vissen) vindt plaats onder het GVB.
Vanuit de KRM wordt hier niets aan toegevoegd. In de
­­gehele ­uitwerking van de Mariene Strategie voor het
Nederland deel van de Noordzee, Deel 2, zoals raadpleeg­
baar bij de terinzagelegging, is dit uitgebreid beschreven.
Omwille van de leesbaarheid voerde het in te veel detail
om dit onderscheid ook nog in de samenvatting expliciet te
maken.
Doorwerking in Mariene Strategie Deel 2: Geen.
Nr 1-2
Deelzienswijze: Onderwatergeluid (pagina 22 van de samen‑
vatting): Binnen de IMO is onderwatergeluid als milieu‑
aandachtspunt inmiddels erkend. De Marine Environmental
Protection Committee heeft daartoe onlangs een richtlijn
aangenomen voor het reduceren van onderwatergeluid
vanuit scheepvaart. Als uit onderzoek blijkt dat maatregelen
voor de scheepvaart nodig en mogelijk zijn, dan zou dat
dit onder de vlag van IMO moeten worden uitgewerkt.
De huidige focus van IMO ligt daarbij op de technische
aanpassing van de vormgeving van schepen. Voor ononder‑
broken achtergrondgeluid zijn nog geen doelen
geformuleerd. Over de relatie tussen onderwatergeluid en
effecten op populatie-of ecoysteemniveau is momenteel
nog onvoldoende bekend om doelstellingen op te kunnen
stellen. HbR vindt het onverstandig dat vooruitlopend
hierop eenzijdige monitoring voor scheepvaart wordt
ingericht. Hierbij dient rekening gehouden te worden met
de bestaande ruimtelijke indeling van de Noordzee en een
level playing field tussen lidstaten.
Reactie: In Mariene Strategie Deel 1 is aangegeven dat
Nederland niet eenzijdig maatregelen kan nemen om
scheepvaart te reguleren, hiertoe wordt verwezen naar
besluitvorming in het kader van de Internationale
Maritieme Organisatie (IMO). Het kabinet heeft daarbij
aangegeven dat er onvoldoende kennis is om thans voor
achtergrondgeluid afkomstig van scheepvaart milieudoelen
op te nemen. Hierover wordt besloten bij de actualisatie
van de Mariene Strategie in 2018, wanneer er meer kennis
uit onderzoek en monitoring van indicatoren beschikbaar
is. Ten behoeve van de monitoring van achtergrondgeluid
is in het Commissiebesluit 477/2010/EU een indicator
8|

opgenomen, scheepvaart is daarbij veruit de belangrijkste
bron (naast een indicator voor impulsgeluid van vooral
heiwerkzaamheden en seismisch onderzoek). Deze
indicator is opgenomen in Mariene Strategie Deel 1. In
OSPAR-verband wordt op basis van dit Commissiebesluit
een gemeenschappelijke indicator voor achtergrondgeluid
ontwikkeld. Doel is om in de OSPAR Intermediate Assess‑
ment van 2017 een regionale beoordeling te kunnen
uitvoeren. Op basis daarvan kunnen de landen rond de
Noordzee en andere regio’s binnen OSPAR in 2018 onderling
afgestemde doelen vaststellen, en waar nodig gecoör‑
dineerde actie richting IMO ondernemen.
Doorwerking in Mariene Strategie Deel 2: Geen.
Nr 1-3
Deelzienswijze: HbR ziet graag dat al vroeg in het
monitoringsproces een koppeling wordt gelegd met het
ruimtelijke gebruik en de ordening van de Noordzee,
waarbij een differentiatie van gebruik (natuur, vaarweg,
zandwingebied etc.) plaatsvindt. Zo is een Natura 2000gebied primair bedoeld voor natuur(bescherming) en
vaarwegen voor scheepvaart, maar sluiten ze elkaar niet
per definitie uit. Het monitoringsprogramma dient
rekening te houden met deze ruimtelijke indeling van
de Noordzee. Daarnaast is het onduidelijk hoe in het
monitoringsprogramma wordt geanticipeerd op natuurlijke
variaties en klimaatverandering.
Reactie: Deze zienswijze sluit aan bij de aanbeveling van de
Europese Commissie naar aanleiding van de beoordeling (ex
artikel 12 KRM) van Mariene Strategie Deel 1, om methoden
te ontwikkelen om effecten van de belangrijkste belastende
factoren te beoordelen (te kwantificeren), met het oog
op betere en meer overtuigende beoordelingsresultaten
bij de actualisatie van de initiële beoordeling in 2018.
Aanpassing van het KRM-monitoringprogramma langs
deze lijn draagt er ook aan bij dat bij de actualisatie van de
Mariene Strategie in 2018 meer samenhang gebracht kan
worden tussen de beschrijving van de goede milieutoestand
gebruikte criteria, de effectbeoordeling en het stellen
van milieudoelen. Hiermee wordt invulling gegeven aan
een andere aanbeveling van de Europese Commissie naar
aanleiding van de beoordeling van Mariene Strategie Deel 1.
In het KRM-monitoringprogramma wordt al rekening
gehouden met natuurlijke variaties en klimaatverandering.
Bij het bepalen van dichtheid en frequentie van metingen is
rekening gehouden met natuurlijke variatie en de mogelijk‑
heid om veranderingen ten opzichte van de natuurlijke
variatie te kunnen detecteren. Belangrijke parameters voor
klimaatverandering als temperatuur en pH worden stan‑
daard mee gemeten bij verschillende meet‑programma’s:
dit is weergegeven in bijlage 3 van het KRM-monitoring‑
programma.
Doorwerking in Mariene Strategie Deel 2: Het KRMmonitoringprogramma is aangepast om expliciet de
bestaande registraties van de verschillende activiteiten op

zee en daaraan gerelateerde drukfactoren te betrekken,
volgens de door Europese Commissie voorgestelde
DPSIR-systematiek. Het principe van de DPSIR-systematiek
is opgenomen in paragraaf 2.2, in bijlage 4 is per indicator
in tabelvorm opgenomen met welke drukfactoren en
daaraan gerelateerd gebruik rekening moet worden
gehouden bij de beoordeling van de gegevens uit het
monitoringprogramma. Daarnaast is ook in de samen­
vatting kort toegelicht hoe rekening wordt gehouden met
natuurlijke variatie en klimaatverandering.

initiële beoordeling uit Mariene Strategie en de monitoring
en kennis die daaraan ten grondslag ligt en voortschrijdend
inzicht en onderzoek sindsdien. Daarbij worden zo mogelijk
de laatste resultaten uit het KRM-monitoringprogramma
betrokken, waaronder die welke in het kader van OSPAR
gegenereerd zijn.
Daarbij gaat aan de vaststelling van het programma van
maatregelen een proces van stakeholderconsultatie, waarbij
de visserijsector intensief betrokken is, en een zienswijze‑
procedure vooraf.
Doorwerking in Mariene Strategie Deel 2: Geen.

VisNed en de Redersvereniging voor
de Zeevisserij

Nr 2-3
Deelzienswijze: Onze grootste zorg is de vraag hoe
monitoringsresultaten aangrijpen op het beleid en
maatregelen in de toekomst. Tijd en ruimte zijn belangrijke
factoren bij het meten van natuurwaarden. Als blijkt dat
na 6 jaar geen resultaat geboekt wordt, wordt er al snel
geconcludeerd dat meer tijd en/of een groter gebied
noodzakelijk is om resultaat te boeken. We onderschrijven
adaptief beheer maar het kan niet zo zijn dat maatregelen
continue aangepast worden, aangezien dit maar al te vaak
ten koste gaat van de visserij.
Reactie: Het doel van het KRM-monitoringprogramma
is te meten in hoeverre het ecosysteem zich richting
de gestelde milieudoelen beweegt en in hoeverre de
genomen maatregelen effectief zijn. In de Mariene
Strategie Deel 1 en zo ook in dit monitoringprogramma
is aangegeven dat het zien van tekenen van herstel van
het ecosysteem voor met name het bodemecosysteem
niet binnen een periode van 6 jaar te verwachten is. Met
de in het KRM-monitoringprogramma voorgestelde
monitoring is het mogelijk om veranderingen in het
bodemecosysteem te constateren. De resultaten uit de
KRM-monitoringprogramma worden gebruikt voor het
opstellen van een nieuwe beoordeling en de actualisatie
van de Mariene Strategie in 2018. Daarbij zal ook rekening
worden gehouden met de hersteltijd van het ecosysteem.
Aan de actualisatie van de Mariene Strategie gaat een proces
van stakeholderconsultatie en een zienswijzeprocedure
vooraf.
Doorwerking in Mariene Strategie Deel 2: Geen.

Nr 2-1
Deelzienswijze: Het monitoringsprogramma onderschrijft
dat informatie en kennis mist, maar vervolgens ontbreekt
er een duidelijk plan van aanpak om die kennishiaten op te
vullen.
Reactie: Ook de Europese Commissie heeft Nederland naar
aanleiding van de beoordeling van Mariene Strategie
Deel 1 aanbevolen om via onder andere het monitoring‑
programma vastgestelde kennishiaten te verhelpen, en
daarbij vooral aandacht te schenken aan descriptoren die
geheel of gedeeltelijk als “inadequaat” zijn beschouwd. Het
kabinet onderkent in het KRM-monitoringprogramma dat
voor een aantal indicatoren nog kennis mist of inter‑
nationale afstemming nodig is. Het gaat hier met name
om indicatoren voor de descriptoren biodiversiteit,
voedselwebben, integriteit van de zeebodem, zwerfvuil en
onderwatergeluid.
Doorwerking in Mariene Strategie Deel 2: In de definitieve
tekst van het monitoringplan is per indicator aangegeven
wanneer en waar de voorgenomen kennisprogrammering
of internationale afstemming gepland staan en
tot resultaat leiden. Ook de samenvatting van het
monitoringprogramma is hierop aangescherpt.
Nr 2-2
Deelzienswijze: Men lijkt (OSPAR) ontwikkelingen rustig
af te wachten, hoewel het Programma van Maatregelen, dat
afhankelijk is van het KRM-monitoringsprogramma, in de
tussentijd wel reeds wordt vastgesteld. Wij zijn van mening
dat men met ontbrekende feitelijke kennis moeilijk tot
degelijke interpretaties kan komen wat slechts kan leiden
tot speculatief en richtingloos beleid, gepaard gaand met
onnodige sociaaleconomische kosten, waarvan een impactanalyse ontbreekt.
Reactie: Deze zienswijze betreft niet de Mariene Strategie
Deel 2, het KRM-monitoringprogramma, maar gaat in
op de totstandkoming van Mariene Strategie Deel 3, het
KRM-programma van maatregelen. Besluitvorming over het
programma van maatregelen vindt plaats op basis van de

Nr 2-4
Deelzienswijze: De zin ‘Op basis van de gegevens uit de
nulmeting wordt geëvalueerd of de ruimtelijke dekking
voldoet om in de informatiebehoefte te voorzien’ (p.76)
wekt in ieder geval de indruk dat er naar ruimte gezocht
wordt om monitoring en beleid continu aan te passen om
maar tot het, vaak speculatief, vooropgestelde resultaat te
komen.
Reactie: Op basis van de gegevens uit de nulmeting van de
benthosmonitoring in de bestaande beschermde gebieden
en zoekgebieden voor bodembescherming op het Friese
Front en Centrale Oestergronden, wordt geëvalueerd of

Nota van Antwoord - N.a.v. de ter inzage legging van het Ontwerp Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 | 9

de ruimtelijke dekking van de monitoring voldoet om in
de informatiebehoefte te voorzien. De nulmeting is niet
bedoeld om eventueel de omvang van de beschermde
gebieden aan te passen, maar alleen om, indien nodig,
de dekking van de monitoring aan te passen. Op basis van
data-analyse is berekend hoeveel punten nodig zijn om tot
betrouwbare uitspraken te komen over de ontwikkeling van
het bodemecosysteem in de gebieden waar maatregelen
genomen worden. Indien uit de nulmeting blijkt dat een
aantal slimme indicatorsoorten minder of meer abundant
zijn dan op basis van de huidige data werd aangenomen,
dan heeft dit gevolgen voor het aantal te monitoren punten.
Doorwerking in Mariene Strategie Deel 2: Geen.
Nr 2-5
Deelzienswijze: We vragen ons af of men hier ook in staat
zal zijn te erkennen dat maatregelen niet de gewenste
resultaten hebben en men de stap durft te zetten om beleid
ook weer terug te draaien. We willen namelijk een tweede
‘Scholbox situatie’ vermijden.
Reactie: Het monitoringprogramma meet veranderingen
in het ecosysteem en levert daarmee beslissingsonder­
steunen­de informatie voor het beleid. Naar aanleiding van
de actualisatie van de initiële beoordeling in van het eco­­­­­­
systeem in 2018 wordt bezien of bijstelling van de Mariene
­Strategie noodzakelijk is.
Doorwerking in Mariene Strategie Deel 2: Geen.
Nr 2-6
Deelzienswijze: De Mariene Strategie heeft als doelstelling
dat 10-15% van het NCP van bodemberoerende visserij
gevrijwaard wordt. Hiervoor worden in KRM-verband
naast de N2000-gebieden ook het Friese Front en Centrale
Oestergronden genoemd. Een gegronde oorsprong voor
deze percentages, naast zijnde een ondoordachte uitspraak
van destijds staatssecretaris Henk Bleeker, kan men niet
geven. We willen er ook op duiden dat er op dit moment
simultaan een grote hoeveelheid processen omtrent het
sluiten van gebieden lopen. Deze processen hebben een
cumulatief effect op de kwantiteit aan gebied in het NCP
dat in aanmerking komt voor gebiedssluiting. Hierdoor
concluderen we dat men dus niet uitgaat van 10-15% maar
dat de ambitie vele malen hoger ligt. Tot op heden kan
het ministerie niet concreet aangeven hoe ze hier in de
toekomst over zullen beslissen.
Reactie: Het KRM-monitoringprogramma brengt geen
wijziging aan in de milieudoelen die door het kabinet
in 2012 zijn vastgesteld in de Mariene Strategie Deel 1.
Voor de toelichting op de doelstelling om 10-15% van
de bodem van het Nederlandse Deel van de Noordzee
niet noemenswaardig te beroeren, wordt verwezen naar
Mariene Strategie Deel 1. Daarin is ook aangegeven is
dat dit percentage inclusief delen van reeds aangewezen
habitrichtlijngebieden Doggersbank, Klaverbank,
Noordzeekustzone en Vlakte van Raan is. Besluitvorming
10 |

over bodembeschermende maatregelen op de Centrale
Oestergronden en het Friese Front vindt plaats in het kader
van de Mariene Strategie Deel 3, het KRM-programma
van maatregelen (onderdeel van Beleidsnota Noordzee,
bijlage bij het Nationaal Waterplan 2). Aan de vaststelling
van het programma van maatregelen gaat een proces van
stakeholderconsultatie en een zienswijzeprocedure vooraf,
waarbij de visserijsector intensief betrokken is.
Doorwerking in Mariene Strategie Deel 2: Geen.
Nr 2-7
Deelzienswijze: Hoewel wetenschappelijke publicaties
aangeven dat men duidelijke doelstellingen moet
formuleren wil gebiedssluiting een effectieve maatregel
zijn, kunnen we ons niet aan de indruk onttrekken dat
de huidige besluitvorming gericht is op het sluiten van
gebieden inclusief het bereiken van een percentage
een doelstelling in zichzelf is geworden. Wij zijn dan
ook mening dat als we praten over het sluiten van
gebieden er in eerste instantie duidelijke doelstellingen
moeten geformuleerd worden, maar dat er ook gekeken
moet worden naar mogelijke differentiatie tussen de
verschillende vistuigen. Vanuit de pelagische sector
willen we hier de positieve trend richting innovatie en
verduurzaming van de afgelopen jaren benadrukken.
We zijn reeds MSC-gecertificeerd voor enkele belangrijke
visserijen (waaronder Noordzeeharing) en er wordt
met internationale wetenschappers gezamenlijk
gewerkt aan een nieuw op te zetten beheerplan voor
Noordzeehorsmakreel en een revisie van het beheerplan
voor de westelijke horsmakreel. Dit zijn slechts
voorbeelden. We vragen dat het duurzame karakter van onze
pelagische visserij in acht genomen wordt bij de discussie
rondom gebiedssluiting. Ook dient er meer duidelijkheid te
komen of het gaat om volledige gebiedssluiting of sluiting
gebaseerd op tuigdifferentiatie. Naar onze overtuiging
speelt gebiedssluiting niet of nauwelijks een rol bij een
beter beheer van pelagische bestanden.
Reactie: De Mariene Strategie Deel 2 ziet niet op aanpassing ­
van milieudoelen of besluitvorming over (bodem­
beschermende) maatregelen. Besluitvorming over doelen
heeft plaatsgevonden in de Mariene Strategie Deel 1.
In Mariene Strategie Deel 3, het KRM-Programma van
Maatregelen (onderdeel van Beleidsnota Noordzee,
bijlage bij het Nationaal Waterplan 2) zal besluitvorming
plaatsvinden over ruimtelijke bodembeschermende
maatregelen op het Friese Front en de Centrale Oester­
gronden. Het Kabinet neemt kennis van de door u geuite
zorgen en suggesties, deze worden meegenomen in de
voorbereiding van de besluitvorming over de maatregelen.
Aan de vaststelling van het KRM-programma van
maatregelen gaat een proces van stakeholderconsultatie,
waarbij de visserijsector intensief betrokken is, en een
zienswijzeprocedure vooraf.
Doorwerking in Mariene Strategie Deel 2: Geen.

Nr 2-8
Deelzienswijze: We geven hierbij ook aan dat er in het
Monitoringsprogramma weinig aandacht besteed wordt
aan de consequenties van displacement van de vloot. Vaak
wordt er erg simplistisch gedacht en aangegeven dat het
verlies van visgronden niet zal leiden tot een reductie in
vangsten, maar wel kan leiden tot hogere kosten voor de
sector door het omvaren of het opzoeken van visgronden
verder weg. Hoewel er wetenschappelijke publicaties zijn
die de mogelijke gevolgen van displacement van visserij
op ecologie (andere doelsoorten) en sociaaleconomische
effecten (verlies inkomsten) aantonen, wordt in dit plan
weinig aandacht besteed aan dergelijk onderzoek. De
negatieve effecten van displacement ten gevolge van een
sluiting zijn vaak aanzienlijk negatiever dan de positieve
effecten van de sluiting en is het resultaat per saldo
negatief.
Reactie: Zie de reactie onder deelzienswijze Nr 1-3.
Doorwerking in Mariene Strategie Deel 2: Zie doorwer­
king in Mariene strategie Deel 2 onder deelzienswijze Nr 1-3.
Nr 2-9
Deelzienswijze: In het onderdeel monitoring van
visbestanden zal men gebruik gaan maken van data
afkomstig van het Data Collection Framework (DCF). We
zien dat deze data met name gebruikt zullen worden ter
monitoring van de indicatoren vissterfte, paaibiomassa en
discards van commerciële vis. In de tekst wordt aangegeven
dat DCF data niet alle informatie bevat die nodig is om
bepaalde indicatoren binnen de Mariene Strategie te
monitoren en dat er andere data-collecties noodzakelijk
zijn. Ook merken we op dat pelagische soorten niet of
nauwelijks genoemd worden in de Mariene Strategie en
dat gegevens voor deze pelagische soorten, zo lijkt het,
uit irrelevante surveys (IBTS) gehaald zullen worden. We
moeten helaas concluderen dat er verder niet ingegaan
wordt op welke surveys relevant zijn en welke data
noodzakelijk zijn om deze indicatoren wel te kunnen
monitoren, buiten het feit dat de sector meer informatie zal
moeten registreren en delen.
Reactie: De monitoring van (commerciële) visbestanden
is inderdaad vastgelegd in de Data Collectie Verordening
van de Europese Unie. Onder deze verordening valt ook
de monitoring van de pelagische visbestanden, waar
Nederland met de akoestische pelagische monitoring onder
het Wettelijke Onderzoekstakenprogramma een belangrijke
bijdrage aan levert. Het KRM-monitoringprogramma
vervangt niet bestaande monitoring voor andere nationale
en internationale verplichtingen, noch stelt deze bestaande
monitoring ter discussie. Het programma probeert hier
juist zoveel mogelijk gebruik van te maken, en vult aan of
modificeert en combineert alleen daar waar nodig is, om
de 32 indicatoren van de Mariene Strategie van monitoring
te voorzien. Nederland heeft bij het formuleren van
doelstellingen en descriptoren zoveel mogelijk aansluiting

gezocht bij het Gemeenschappelijk Visserijbeleid van de
Europese Unie. Vanuit de initiële beoordeling van het
Nederlandse deel van de Noordzee en risicobenadering,
zoals verwoord in het eerste deel van de Mariene Strategie,
richt de beleidsopgave voor herstel van het ecosysteem
zich met name op het herstel van het bodemecosysteem
van het Nederlands deel van de Noordzee, waarvoor de
pelagische bestanden minder indicatief zijn. Om die
reden zijn bij de milieudoelen geen exclusieve indicatoren
opgenomen voor de pelagische commerciële vissoorten.
In de context van het KRM-monitoringprogramma leveren
de bestaande monitoringprogramma’s (voor o.a. GVB)
een onmisbare aanvullende bijdrage voor de beoordeling
van de milieutoestand in de vorm van ondersteunende
parameters uit bijlage III van de richtlijn. De informatie uit
de pelagische monitoring zal dan ook worden betrokken bij
de actualisatie van de beoordeling van het ecosysteem voor
de volgende KRM-cyclus in 2018.
Doorwerking in Mariene Strategie Deel 2: Geen.
Nr 2-10
Deelzienswijze: We begrijpen dat de aanlandplicht in
het nieuwe GVB een uitgelezen kans is om gegevens te
verzamelen van de totale vangst van de verschillende
visserijtakken. Maar tegelijk kunnen de perikelen rond
het implementatietraject zorgen voor vervuiling van de
beschikbare data, waardoor ze niet langer tot bruikbare
informatie opgewerkt kunnen worden. We willen erop
wijzen dat deze data vertrouwelijk zijn en niet als een
controlemiddel voor de aanlandplicht gebruikt zullen
worden. We vragen dat er met zorg met de gegevens
omgegaan wordt zodat het vertrouwen tussen waarnemers
aan boord en de schipper gewaarborgd blijft. Op dit
moment is de samenwerking tussen sector en wetenschap
op een goed en hoog niveau en we willen te allen tijden
vermijden dat vertrouwelijke gegevens tegen de sector
gebruikt worden (F-project) waardoor het vertrouwen
tussen sector en wetenschap schade oploopt. Graag vragen
we om meer duidelijkheid hoe er in de Mariene Strategie
met eigendomskwesties, met name in regionaal verband,
omgegaan zal worden.
Reactie: De zorgen omtrent de ‘vervuiling’ van gegevens
als gevolg van uitvoeringsbepalingen in het GVB ten
aanzien van de aanlandplicht zijn terecht. Het ministerie
van EZ gaat met de sector en wetenschappelijke instituten
in overleg over hoe verkeerde schattingen van teruggooi
en registratie van vangsten tot een minimum kan worden
teruggedrongen. Het is in het belang van de visserij om hier
medewerking aan te verlenen, in het bijzonder wanneer
de nieuwe vangstquota worden vastgesteld op basis van de
schattingen van de teruggooi. Bij het gebruik van de data
worden de regels ten aanzien van vertrouwelijkheid en
bescherming persoonsgegevens in acht genomen. IMARES
maakt met de vissers ook afspraken over het gebruik van de
gegevens. Gegevens van individuele vissers worden derhalve

Nota van Antwoord - N.a.v. de ter inzage legging van het Ontwerp Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 | 11

nooit gedeeld met buurlanden, in regionaal verband.
Doorwerking in Mariene Strategie Deel 2: Geen.
Nr 2-11
Deelzienswijze: Het Nederlandse Mariene Strategie deel 1
bevat in onze optiek veel tendentieuze verwijzingen naar de
impact van visserij op het ecosysteem. Naast visserij hebben
we ook te maken met andere activiteiten zoals scheepvaart,
olie-en gaswinning, bouw van windmolenparken,
zandwinning en zandsuppletie die van invloed zijn op
de GMT. Recent onderzoek van NIOZ beargumenteert dat
lagere visstanden in de kustzone niet alleen veroorzaakt
worden door visserijdruk maar dat zandsuppletie langs de
Nederlandse kust ook een oorzaak zijn. Daarnaast zijn er
publicaties die aantonen dat klimaatveranderingen ook
een beduidend invloed hebben op het ecosysteem waarbij
de verspreiding, abundantie en fenologie van vissoorten,
benthos maar ook plankton verandert. Naar ons oordeel
wordt de impact van deze activiteiten en klimaatinvloeden
onvoldoende meegenomen in dit Monitoringsplan. In
onze optiek heeft de Mariene Strategie de intentie om de
achteruitgang van de natuur te keren door voornamelijk
visserijactiviteiten zoveel mogelijk uit de Noordzee terug
te dringen. We vrezen we dan ook dat visserij wordt gezien
als één van de belangrijkste knoppen waar aan gedraaid
zal worden en gebruikt zal worden als compensatiemiddel
voor invloeden van andere activiteiten. We hechten dan
ook veel belang aan onze inspraak en vragen om gedegen
stakeholder participatie in de Kaderrichtlijn Mariene
Strategie.
Reactie: Zie de reactie onder deelzienswijze Nr 1-3. Voorts
gaat aan de vaststelling van alle onderdelen van de Mariene
Strategie een proces van stakeholderconsultatie en een
zienswijzeprocedure vooraf, waarbij de visserijsector
intensief betrokken is.
Doorwerking in Mariene Strategie Deel 2: Zie doorwer­
king in Mariene strategie Deel 2 onder deelzienswijze Nr 1-3.

12 |

Ambtshalve wijzigingen

Hieronder is weergegeven welke actuele ontwikkelingen en
redactionele redenen aanleiding hebben gegeven tot enkele
ambsthalve wijzigingen in Mariene Strategie Deel 2, die na
de terinzagelegging zijn doorgevoerd.
Aanbevelingen van de Europese Commissie
Op 20 februari 2014 heeft de Europese Commissie de
beoordeling volgens artikel 12 van de KRM gepubliceerd.
Hierin zijn de door de Europese lidstaten gerapporteerde
initiële beoordelingen van het mariene milieu,
beschrijvingen van de goede milieutoestand, milieudoelen
en de daarbij behorende indicatoren, beoordeeld. Voor
Nederland zijn deze rapportages opgenomen in Mariene
Strategie Deel 1. De beoordeling door de Europese
Commissie van de Nederlandse Mariene Strategie Deel
1 is op 24 april langs officiële weg via de Permanente
Vertegenwoordiging aan Nederland aangeboden. Op 22 en
23 mei zijn de bevindingen van de Commissie besproken
in een regionale ambtelijke bijeenkomst met de lidstaten
van het Noordoost Atlantische zeegebied, met als doel
de regionaal coherente en adequate implementatie
van de richtlijn in OSPAR-verband te bevorderen. De
Europese Commissie heeft in totaal acht aanbevelingen
aan Nederland gedaan om tussen 2014 en 2018 de
regionaal coherente en adequate implementatie van de
richtlijn te verbeteren. Drie van de aanbevelingen hebben
consequenties voor Mariene Strategie Deel 2, het KRMmonitoringprogramma:
1. Het verhelpen van de in de initiële beoordeling
vastgestelde kennishiaten– onder meer via het
monitoringprogramma in het kader van de kaderrichtlijn

en onderzoeksprogramma’s – en daarbij vooral aandacht
schenken aan als inadequaat of gedeeltelijk adequaat
beschouwde descriptoren;
2. Het verder ontwikkelen van de methoden om de effecten
van de belangrijkste belastende factoren te beoordelen
(te kwantificeren) met het oog op betere en meer
overtuigende beoordelingsresultaten in 2018;
3. Meer samenhang betrachten tussen de in goede
milieutoestand gebruikte criteria, de effectbeoordeling
en de voorgestelde doelstellingen.
Zoals hiervoor toegelicht, sluiten deze aanbevelingen aan
op zienswijzen Nr 1-3, Nr 2-1, Nr 2-8 en Nr 2-11. Dit heeft
ertoe geleid dat in Mariene Strategie Deel 2 per indicator
wordt aangeven wanneer en waar de voorgenomen
kennisprogrammering of internationale afstemming
gepland staan en tot resultaat leiden, en tot het expliciet
opnemen van de bestaande registratie en metingen van
activiteiten op zee en daarbij behorende drukfactoren.
Besluitvorming OSPAR over indicatoren en monitoring
De Mariene Strategie sluit nauw aan op de regionale
samenwerking en afstemming binnen het OSPAR-verdrag,
zo ook bij de opstelling en uitvoering van het KRMmonitoringprogramma. In mei 2014 is het rapport “OSPAR
coordinates monitoring in the North-East Atlantic” gereed
gekomen. Dit rapport beschrijft hoe de verdragslanden
van OSPAR samen invulling geven aan het ontwikkelen en
in onderlinge afstemming monitoren, data verzamelen
en beoordelen van gemeenschappelijke indicatoren. Dit
rapport kan door de OSPAR-verdragspartijen die tevens

Nota van Antwoord - N.a.v. de ter inzage legging van het Ontwerp Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 | 13

lid zijn van de EU, gebruikt worden in hun nationale
monitoringprogramma’s om de regionale coherentie en
samenwerking te beschrijven. De definitieve tekst van de
Mariene Strategie Deel 2 is met deze OSPAR•rapportage
afgestemd, dit heeft tot enkele ambsthalve aanpassingen
geleid. Mariene Strategie Deel 2 geeft daarnaast inzicht
in de ontwikkeling van gemeenschappelijke indicatoren
in het kader van OSPAR en wanneer dit tot tussentijdse
bijstelling van het monitoringplan leidt. In juni heeft de
OSPAR-commissie enkele mutaties vastgesteld in de lijst van
gemeenschappelijke indicatoren en kandidaat-indicatoren.
Deze mutaties zijn ambtshalve in de Mariene Strategie Deel
2 doorgevoerd.
Redactie
De inhoudelijke afbakening van de Mariene Strategie
Deel 2 is verhelderd. Voorts zijn diverse omissies
hersteld en taalkundige en grammaticale verbeteringen
aangebracht. In enkele passages zijn kleine aanpassingen of
verduidelijkingen in redactie aangebracht.

14 |

Nota van Antwoord - N.a.v. de ter inzage legging van het Ontwerp Mariene Strategie voor het Nederlandse deel van de Noordzee 2012-2020, Deel 2 | 15

Dit is een publicatie van

Ministerie van Infrastructuur en Milieu
Postbus 20901 | 2500 ex Den Haag
www.rijksoverheid.nl/ienm
In samenwerking met

Ministerie van Economische Zaken
Postbus 20401 | 2500 ek Den Haag
www.rijksoverheid.nl/ez
Juli 2014