Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2008–2009

29 452

Tenuitvoerlegging van de tbs-maatregel

Nr. 117

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN JUSTITIE
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 1 juli 2009
1. Inleiding
In de vierde voortgangsrapportage Plan van Aanpak tbs/Vernieuwing
forensische zorg en in mijn brief van 25 maart 2009 (Kamerstuk 29 452,
nrs. 99 en 103) over onder meer Pro Justitia onderzoek is vooruitgelopen
op de uitvoering van de aanbeveling van de commissie-Visser over interculturalisatie in de tbs (Kamerstukken II, 2008/09, 29 452, nr. 99 en 103). In
deze brief informeer ik u nader over mijn inspanningen om interculturalisatie in de tbs te bevorderen.
Eerst beschrijf ik waarom interculturalisatie in de forensisch psychiatrische sector van belang is. Vervolgens ga ik nader in op mijn voornemens.
2. Belang van interculturalisatie
Het aandeel personen in Nederland met uiteenlopende etnisch-culturele
achtergronden neemt toe. Hierdoor wordt ook het aantal dat een beroep
doet op de geestelijke gezondheidszorg groter en naar verwachting zal
hun aandeel in de toekomst verder toenemen. De GGz signaleerde enige
jaren geleden dat er onvoldoende aansluiting is tussen zorgvraag en
zorgaanbod, dat opleidingen voor zorgverleners niet voldoende gericht
zijn op de specifieke hulpvraag van allochtone cliënten, dat de aanwezige
interculturele kennis kennis beperkt is tot een kleine groep deskundigen,
en dat het personeelsbestand diverser kan. Om ook voor allochtonen een
goede aansluiting tussen zorgvraag en -aanbod te realiseren probeert de
GGz zorgvoorzieningen cultuurgevoeliger te maken, zodat alle zorgvragers gelijke toegang en gelijkwaardige kwaliteit van zorg krijgen. Dit
proces wordt interculturalisatie genoemd.
In de forensische psychiatrie spelen dezelfde ontwikkelingen. Ruim een
kwart van alle tbs-gestelden is niet in Nederland geboren. Een derde deel
van de tbs-populatie kan worden gerekend tot de eerste en tweede gene-

KST133340
0809tkkst29452-117
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2009

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 29 452, nr. 117

1

ratie allochtonen in Nederland1 en ook in deze sector is bevordering van
interculturalisatie nodig.
In het kabinetsstandpunt van 8 mei 2008 inzake de derde evaluatie van de
Wet Bopz2 wordt benadrukt dat er verschillen voorkomen tussen én
binnen groepen op basis van etniciteit en wordt ervoor gepleit in de benadering uit te gaan van overeenkomsten in plaats van verschillen met
autochtonen. Daartoe is het noodzakelijk om bij elk individu na te gaan of
de culturele achtergrond een rol speelt.
Het kabinet ziet het in het belang van de maatschappelijke veiligheid als
haar opdracht om sancties zo effectief mogelijk ten uitvoer te leggen. De
tbs is een behandelmaatregel die erop is gericht de tbs-gestelde gecontroleerd en gefaseerd te laten terugkeren in de samenleving. Een effectieve
tenuitvoerlegging van de tbs kan beter worden gerealiseerd door rekening
te houden met etnisch-culturele diversiteit en door goed met verschillen
om te gaan. Dit geldt zowel de diagnostiek die aan de basis ligt van de
oplegging van de tbs, als de behandeling in de fpc’s.
De commissie-Visser wees in haar rapport «TBS, vandaag over gisteren
en morgen» (2006) reeds op het risico van cultuurgebonden misinterpretaties bij de beoordeling van de relatie tussen geestelijke stoornis en
delict. De commissie adviseerde daarom meer kennis te ontwikkelen over
interculturele factoren die van invloed zijn op de Pro Justitia adviezen
naar de toerekeningsvatbaarheid. Hieraan ten grondslag ligt de veronderstelling dat ziektebeelden van personen met een andere culturele achtergrond dan de heersende, mogelijk anders worden beoordeeld. Dit kan
leiden tot een andere sanctieoplegging.
Ruim een jaar later bracht de Raad voor de Strafrechtstoepassing en
Jeugdbescherming (RSJ) het advies Als niemand begrijpt wat ik bedoel
(12 november 2007) uit dat zich vooral richtte op de tenuitvoerlegging van
de tbs. De RSJ stelt dat het goed begrijpen en interpreteren van het
gedrag van allochtone tbs-gestelden bijzondere eisen stelt aan de behandeling en bejegening. Onjuiste interpretatie kan een veiligheidsrisico
inhouden. Daarnaast stelt de RSJ dat etnocentrisme in de tbs kan leiden
tot een afwijkende behandeling van allochtonen, waardoor de rechtspositie van allochtonen in het geding komt.
Culturele verschillen uiten zich op het terrein van communicatie (verbaal
en non-verbaal), ziekteverklaring, ziektepresentatie en diagnostiek (met
westers georiënteerde en gevalideerde instrumenten), individualisme
versus collectivisme, man-vrouw-verhoudingen en machtsverhoudingen.
Deze verschillen kunnen volgens de RSJ leiden tot etnocentrisme, discriminatie en onvoldoende vertrouwen tussen patiënt en behandelaar. De
RSJ onderstreept het belang dat interculturalisatie een structurele basis
krijgt in de organisatie en de uitvoering van de tbs-behandeling.

1

Volgens de definitie van het CBS is een
allochtoon een persoon die zelf of van wie ten
minste één ouder in het buitenland geboren
is; het gaat dus om eerste en tweede generatie, westerse of niet-westerse allochtonen.
2
Kamerstukken II, 2007/08, nr. 25 763, nr. 9.
3
M. Barendregt et al (2008) en D. Vinkers et
al (2009).

Uit recent onderzoek van het Nederlandse Instituut voor Forensische
Psychiatrie en Psychologie (NIFP)3 naar de relatie tussen etniciteit en de
mate van toerekeningsvatbaarheid en advies, lijkt inderdaad sprake te zijn
van verschillen tussen personen met een Nederlandse en een nietNederlandse achtergrond. Zo zijn er bijvoorbeeld aanwijzingen dat:
– psychiatrische stoornissen bij autochtone en allochtone verdachten
even vaak voorkomen, maar dat de aard van de gediagnosticeerde
stoornis verschilt;
– allochtone verdachten een iets kleinere kans hebben psychiatrisch
onderzocht te worden dan autochtone verdachten;
– allochtonen een grotere kans hebben om volledig (on)toerekeningsvatbaar te worden verklaard en een kleinere kans om verminderd toerekeningsvatbaar te worden verklaard dan autochtonen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 29 452, nr. 117

2

Hoewel hieruit niet kan worden geconcludeerd hoe groot de invloed is
van culturele factoren, is wel duidelijk dat culturele factoren een effect
kunnen hebben op de beoordeling van de geestelijke vermogens. Overigens blijkt uit onderzoek in de justitiële jeugdsector dat er ook verschillen
zijn tussen autochtone en allochtone jongeren. Zo verblijven allochtone
jongeren langer in detentie en worden zwaarder gestraft, hebben zij
minder vaak een civiele plaatsing en zitten zij vaker in de opvang dan op
een behandelplaats1.
In vervolg op het bovengenoemde onderzoek, waarin alleen een onderscheid gemaakt wordt tussen allochtone en autochtone verdachten, wordt
nu empirisch onderzoek gedaan waarbij wordt bezien of er meer specifiek
per etnische groep verschillen kunnen worden gevonden.
Uit de psychiatrie is bekend dat personen met een andere etnisch-culturele achtergrond verschillen in de beleving en uiting van hun psychische
ziekte. Dit betekent dat er aan de onderzoeker en de behandelaar bijzondere eisen gesteld worden om het ziektebesef en de ziektepresentatie op
een juiste wijze te interpreteren. Daarvoor is het vergroten van de kennis
van andere culturen vereist. Evenzeer van belang is het vermogen om als
onderzoeker/behandelaar eigen etnocentrische reflexen te herkennen en
zich daarvan zoveel mogelijk te ontdoen. Interculturele communicatie
tussen behandelaar en patiënt is daarbij het sleutelwoord. Dit stelt niet
alleen eisen aan de behandelaar maar ook aan de tbs-gestelde. Hij moet
meewerken aan zijn behandeling die gericht is op terugkeer in de Nederlandse samenleving met de daar geldende normen en waarden. Interculturele communicatie vereist dus een wederzijds gevoelde en gedeelde
verantwoordelijkheid.
3. Voornemens
Met het oog op een effectieve tenuitvoerlegging van de tbs is het van
belang om ook binnen de forensische psychiatrie een veranderingsproces
te ondersteunen ter verbetering van de kwaliteit van de diagnosestelling
en behandeling van personen met een andere etnisch-culturele achtergrond. Daarnaast is het van belang om meer kennis te ontwikkelen over
de invloed van culturele factoren op de vaststelling van de geestelijke
conditie.

Diagnose
In de brief van 25 maart 2009 heb ik al genoemd dat er in complexe Pro
Justitia onderzoeken, zowel klinisch als ambulant, transculturele expertise
wordt ingezet. De betekenis van de culturele context wordt door Pro
Justitia onderzoekers onderkend, maar van structurele aandacht voor
culturele factoren is nog onvoldoende sprake. Specifieke deskundigheid is
slechts bij een beperkt aantal experts aanwezig. Het is van belang dat álle
onderzoekers/beoordelaars voldoende culturele competenties hebben om
tot goede diagnoses te komen. In alle gevallen van diagnostiek zal in de
toekomst een culturele toets worden uitgevoerd. Het NIFP ontwikkelt
hiervoor een programma, waarbij interculturalisatie als onderdeel van de
basisscholing tot Pro Justitia rapporteur wordt meegenomen. De huidige
Pro Justitia rapporteurs krijgen de module eveneens aangeboden. Het
programma wordt medio 2009 gestart. Met het NIFP is afgesproken dat op
dit programma door het Wetenschappelijk Onderzoeks en Documentatie
Centrum (WODC) een evaluatie zal worden uitgevoerd.

Behandeling

1

M. M. Komen en E. van Schooten, 2006.

Niet alleen bij Pro Justitia onderzoek wordt rekening gehouden met culturele factoren. Ook forensisch psychiatrische centra (fpc’s) houden meer en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 29 452, nr. 117

3

meer rekening met de culturele context van de tbs-behandeling. Op
instellingsniveau zijn initiatieven ontplooid. Ongeveer een kwart van de
fpc’s maakt gebruik van een transcultureel georiënteerde diagnosticus en
in alle fpc’s worden tolken ingeschakeld. Bij de fpc’s zal worden geïnventariseerd of zij bij de behandeling van tbs-gestelden uit andere culturen
problemen ervaren en zo ja, hoe fpc’s ondersteund kunnen worden bij
hun interculturalisatieproces. De inventarisatie zal plaatsvinden in het
kader van het project verbetering forensisch psychiatrisch onderwijs. Op
basis van deze inventarisatie kan worden besloten of en welke middelen
ingezet moeten worden om het interculturalisatieproces te ondersteunen.
Hierbij zal ook worden gekeken naar best practices in het buitenland
(Engeland, Duitsland). Daar bestaat een langere traditie van interculturalisatie.

Onderzoek
Het is nog onvoldoende bekend of culturele factoren invloed hebben op
de mate van toepasbaarheid van risicotaxatie-instrumenten. Het forensisch veld ontwikkelt samen met het Expertisecentrum Forensische
Psychiatrie (EFP) een databank waarin klinische gegevens van tbs-gestelden worden opgenomen. Alle fpc’s doen hieraan mee. In deze databank
zullen ook de uitkomsten uit de risicotaxatie-instrumenten bijeengebracht
worden. Hierdoor ontstaat op (de langere) termijn de mogelijkheid om te
onderzoeken of de risico-inschatting van personen met een nietNederlandse achtergrond een ander patroon laat zien dan van personen
met een Nederlandse achtergrond.
Ik heb het WODC gevraagd een studie te verrichten naar verschillende
casussen, en daarbij in te gaan op de achtergrond van het gepleegde
delict, de beoordeling van de stoornis, de advisering Pro Justitia aan de
rechter, de vordering door het OM en het vonnis van de rechter, de duur
van de tbs-behandeling en de rechterlijke beslissing bij verlengingszittingen. Deze casusstudie is naar verwachting eind 2010 gereed. Het doel
van deze studie is om patronen te ontdekken en zichtbaar te maken in
hoeverre culturele factoren van invloed zijn op het proces van oplegging
van de tbs. Dit traject wordt afgesloten met een symposium waarin ook
aandacht geschonken zal worden aan interculturele ontwikkelingen in de
internationale forensische psychiatrie.
4. Tot slot
De GGz probeert zorgvoorzieningen in de GGz cultuurgevoeliger te
maken, zodat allochtonen gelijke toegang en gelijkwaardige kwaliteit van
zorg krijgen. Dat gebeurt door het bevorderen van interculturele deskundigheid en intercollegiale afstemming en door diversiteitsbeleid. Een
goede (toegang tot) zorg draagt bij aan het voorkomen dat personen in
het strafrechtelijk circuit geraken. Met GGz Nederland is afgesproken dat
bij het interculturalisatieproces binnen de forensisch psychiatrische sector
zoveel mogelijk aansluiting wordt gezocht bij de best practices binnen de
GGz.
Interculturalisatie in de tbs is geen beleid voor de korte termijn. Het is een
langdurig proces met als beoogd resultaat dat aandacht voor culturele
factoren een geïntegreerd onderdeel vormt van het totale beleid. Mijn
inspanningen blijven daarop gericht. Ik zal de Tweede Kamer in de halfjaarlijkse rapportages over de forensische zorg/tbs informeren over de
vorderingen op het terrein van interculturalisatie.
De staatssecretaris van Justitie,
N. Albayrak

Tweede Kamer, vergaderjaar 2008–2009, 29 452, nr. 117

4