Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

32 545

Wet- en regelgeving financiële markten

Nr. 82

BRIEF VAN DE MINISTER VAN FINANCIËN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 13 juni 2018
Hierbij zend ik u het verslag van de bijeenkomst van het Financieel
Stabiliteitscomité op 31 mei. Dit verslag wordt ook gepubliceerd op de
eigen website van het Financieel Stabiliteitscomité.
In het Financieel Stabiliteitscomité spreken vertegenwoordigers van DNB,
de AFM en het Ministerie van Financiën ten minste twee keer per jaar
onder leiding van de president van DNB over ontwikkelingen op het
gebied van de stabiliteit van het Nederlandse financiële stelsel. De
deelnemers namens het Ministerie van Financiën nemen geen deel aan de
besluitvorming over waarschuwingen en aanbevelingen. Dit geldt
eveneens voor het CPB, dat als externe deskundige deel neemt aan de
vergaderingen.
De Minister van Financiën,
W.B. Hoekstra

kst-32545-82
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 32 545, nr. 82

1

Verslag Financieel Stabiliteitscomité 31 mei 2018
Het Financieel Stabiliteitscomité heeft in zijn vergadering van 31 mei 2018
gesproken over de ontwikkelingen op de Nederlandse woningmarkt en
over het functioneren van de markt voor repotransacties. Daarnaast heeft
het comité de belangrijkste actuele risico’s besproken.
In het Financieel Stabiliteitscomité spreken vertegenwoordigers van de
Autoriteit Financiële Markten, De Nederlandsche Bank en het Ministerie
van Financiën over ontwikkelingen op het gebied van de financiële
stabiliteit in Nederland. Het Centraal Planbureau neemt als externe
deskundige deel aan de vergaderingen. Aan de bespreking over de
woningmarkt nam ook een vertegenwoordiger van het Ministerie van
Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties deel.
Actuele risico’s
In Nederland is sprake van een aanhoudende hoogconjunctuur, die
vooralsnog gepaard gaat met een geringe groei van de kredietverlening.
Het comité constateert dat de belangrijkste risico’s voor de financiële
stabiliteit het gevolg zijn van onzekerheid over externe ontwikkelingen.
Wanneer de invoering van importheffingen door de Verenigde Staten
escaleert in een wereldwijde handelsoorlog, kunnen de economie en
financiële markten hard geraakt worden. De recente gebeurtenissen in
Italië illustreren dat onder invloed van politieke onrust risicopremies op
financiële markten plotseling sterk kunnen oplopen. Een plotselinge
rentestijging als gevolg van hogere risicopremies kan huishoudens,
bedrijven en overheden met hoge schulden in de problemen brengen.
Financiële instellingen kunnen bij een plotselinge rentestijging met forse
verliezen op hun beleggingsportefeuilles worden geconfronteerd.
Een andere externe onzekerheid is de uittreding van het VK uit de EU. In
februari 2018 heeft het comité financiële instellingen opgeroepen zich
voor te bereiden op brexit en tijdig de nodige maatregelen te treffen.
Sindsdien kwamen het VK en de EU een transitieperiode overeen, die de
onzekerheid op de korte termijn vermindert en marktpartijen meer tijd
geeft om zich aan te passen aan de nieuwe situatie. De mogelijkheid dat
het VK en de EU geen akkoord bereiken is echter nog steeds reëel. Het
blijft daarom van belang dat financiële instellingen zich ook voorbereiden
op het scenario van een ongecontroleerde brexit. Het comité zal hierop
blijven toezien. Daarnaast werken het Ministerie van Financiën, DNB en de
AFM intensief samen om de mogelijke complicaties voor bestaande
derivaten- en verzekeringscontracten in kaart te brengen.
Het comité heeft stilgestaan bij recente ontwikkelingen op het gebied van
regulering van banken. In de Verenigde Staten zijn de prudentiële eisen
voor banken versoepeld. Zo worden banken minder snel als systeemrelevant aangemerkt, waardoor een aantal banken niet langer aan de
bijbehorende strengere eisen hoeft te voldoen. DNB wijst erop dat de
versoepelingen vooral betrekking hebben op kleine banken en worden
doorgevoerd op punten waar de Amerikaanse regels strenger waren dan
de internationale minimumstandaarden. Van een verstoring van het
internationale gelijke speelveld is dan ook geen sprake. Ten aanzien van
het recente Raadsakkoord over het Europese bankenpakket constateert
het comité dat hierin is opgenomen dat bij het identificeren van systeembanken de Bankenunie als één jurisdictie mag worden beschouwd. Dit
roept belangrijke vragen op over de gewenste omvang van banken binnen
de eurozone. Het comité stelt vast dat het ontwikkelen van een Europese
visie hierop wenselijk is, bijvoorbeeld met het oog op eventuele toekomstige consolidaties in de Europese bankensector.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 32 545, nr. 82

2

De Nederlandse woningmarkt
Sinds het comité in november 2016 voor het laatst over de woningmarkt
sprak, is de huizenprijsstijging verder aangetrokken en heeft deze zich
uitgebreid van de grote steden naar de omringende regio’s. Het aantal
woningtransacties lijkt een piek te hebben bereikt, maar de woningmarkt
is op veel plaatsen nog steeds gespannen. De hypothecaire kredietverlening ontwikkelt zich vooralsnog gematigd. De hypotheekschuld als
percentage van het bbp daalt nog steeds geleidelijk, mede dankzij
vrijwillige aflossingen. Bij nieuwe hypotheken lijkt vooralsnog geen
sprake van een substantiële toename van zeer hoge leningen. Prudente
toepassing van de leennormen vergroot de schokbestendigheid van
huiseigenaren en voorkomt dat excessieve kredietverlening de huizenprijzen verder opjaagt. Het comité wijst erop dat handhaving van de
leennormen wenselijk is met het oog op de stabiliteit van de woningmarkt.
Het comité stelt vast dat de forse huizenprijsstijging in de eerste plaats het
gevolg is van een beprijzing van schaarste. Knelpunten manifesteren zich
op dit moment met name in de grote steden: hier schiet het aanbod van
zowel koop- als (betaalbare) particuliere huurwoningen het meest tekort,
waardoor hier ook de grootste prijsstijgingen plaatsvinden. De druk op de
woningmarkt kan worden verminderd door het woningaanbod te
vergroten en het beter te laten aansluiten op de vraag. Het comité
verwelkomt dan ook de plannen van het kabinet en andere betrokken
partijen om het aantal nieuwe woningen de komende jaren aanzienlijk te
verhogen. Tegelijk is het duidelijk dat de krapte op de Nederlandse
woningmarkt niet in een paar jaar zal verdwijnen. Het kan nog jaren duren
voordat nieuwbouwprojecten die nu in ontwikkeling zijn daadwerkelijk tot
nieuwe woningen leiden. Vanwege het voorraadkarakter van de woningmarkt is het zaak om bij het bouwen van nieuwe woningen niet alleen te
kijken naar waar op dit moment vraag naar is, maar ook rekening te
houden met lange termijn ontwikkelingen die de vraag naar woningen
beïnvloeden, zoals de vergrijzing, de flexibilisering van de arbeidsmarkt
en de toename van het aantal éénpersoonshuishoudens. Het comité
benadrukt daarbij het belang van een goede coördinatie, zodat de
optelsom van het beleid van de verschillende individuele gemeenten leidt
tot een woningaanbod dat passend is voor Nederland als geheel.
Met name in de vrije huursector is uitbreiding van het aanbod gewenst.
Het comité heeft in dit verband gesproken over de rol van particuliere
beleggers, die in de grote steden goed zijn voor ruim 20% van alle
woningaankopen. Deze beleggers kunnen een belangrijke bijdrage leveren
aan een goed werkende woningmarkt en de uitbreiding van het vrije
huursegment. Hierbij is het wel van belang dat zij zich als goede
verhuurders gedragen. Anderzijds lijkt de toegenomen belangstelling van
particuliere beleggers een prijsopdrijvend effect te hebben, en kan het
reguliere kopers aanzetten tot riskanter leengedrag, zoals bieden zonder
voorbehouden. Uitbreiding van het vrije huursegment wordt overigens
bemoeilijkt zolang de (fiscale) subsidies in het koopsegment en het sociale
huursegment de vraag naar woningen in deze sectoren blijven stimuleren.
De versnelde afbouw van de hypotheekrenteaftrek vermindert de
verstoring in het koopsegment, maar neemt haar niet weg.
Het comité heeft ten slotte stilgestaan bij nieuwe risico’s die kunnen
ontstaan in de huidige sterk aantrekkende markt. Naarmate de prijsstijgingen langer aanhouden, neemt de kans op een neerwaartse correctie
toe. Een mogelijke trigger hiervoor is een plotselinge stijging van de
rente. Ook bestaat het risico dat huizenkopers in toenemende mate
speculeren op verdere toekomstige prijsstijgingen, en zich daardoor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 32 545, nr. 82

3

risicovoller gaan gedragen. Dit risicovolle gedrag kan in de hand worden
gewerkt door bepaalde biedingspraktijken, zoals bieden bij inschrijving, of
doordat de kwaliteit van taxaties onvoldoende geborgd is. Het comité wil
daarom beter zicht krijgen op de biedingspraktijken en de rol van
makelaars daarbij. Daarnaast ziet het comité uit naar de uitkomsten van
een onderzoek naar de kwaliteit van woningtaxaties, dat op dit moment
op initiatief van het Ministerie van BZK wordt uitgevoerd.
Repomarkt
Het comité heeft gesproken over de oorzaken van het periodiek opdrogen
van de Europese repomarkt op kwartaal- en vooral jaareinden, en de
risico’s die daarmee samenhangen. De repomarkt is een belangrijke
Europese geldmarkt, die financiële instellingen de mogelijkheid biedt om
snel effecten om te zetten in cash en vice versa. Een belangrijke oorzaak
van de periodiek verminderde liquiditeit van de repomarkt is dat de
leverage ratio van banken op kwartaaleinden dient te worden gerapporteerd. Banken die actief zijn op de repomarkt hebben buiten deze
rapportagedata langere balansen, maar beperken hun repotransacties
rond rapportagedata om zo gunstige ratio’s te laten zien. Hierbij speelt
mee dat repo’s gedekte en dus relatief veilige transacties zijn, terwijl de
ongewogen leverage ratio hier geen rekening mee houdt. In de VS en het
VK dienen banken een dagelijks gemiddelde leverage ratio te rapporteren.
Onderzoek wijst uit dat de aanwezigheid van Amerikaanse en Britse
banken in de repomarkt minder volatiel is. De vraag rijst of dat ook in
Europa zou gelden of dat banken zich vooral zouden terugtrekken van
deze markt. Het comité is het er hoe dan ook over eens dat een andere
wijze van rapporteren wenselijk is om «window dressing» door Europese
banken tegen te gaan, mits de administratieve lasten te overzien zijn. DNB
zet zich hiervoor in in het Bazels comité en de AFM kaart dit onderwerp
aan in ESMA-verband.
Het opdrogen van de repomarkt heeft vooral nadelige gevolgen voor
(institutionele) beleggers die rond rapportagedata van banken hun liquide
middelen moeilijk veilig kunnen wegzetten of minder snel effecten kunnen
omzetten in cash. Zij kennen vooral liquiditeitsonzekerheid vanwege
margeverplichtingen die in cash voldaan moeten worden vanwege de
clearing bij een centrale tegenpartij (CCP). Pensioenfondsen zijn hier
vooralsnog van uitgesloten, maar zullen op termijn ook hun derivaten via
een CCP moeten afwikkelen. Dan wordt voor hen toegang tot liquiditeit
nog belangrijker. Het comité spreekt af dat de AFM en DNB dit liquiditeitsvraagstuk goed in kaart brengen, op basis van toezichtdata en waar
mogelijk door middel van stresstesten. Tot slot wordt, mede in het licht
van uitspraken van ECB-directeur Coeuré over de voordelen van toegang
van niet-banken tot de centrale bank, gesproken over de wenselijkheid om
grote institutionele beleggers deze toegang te verlenen. DNB geeft aan dit
onwenselijk te vinden, omdat partijen in tijden van stress dan eerder
geneigd zullen zijn hun geld te onttrekken aan het bankenstelsel. Nu kan
dat alleen door het opnemen van chartaal geld. Financiën geeft aan het
niet als een primaire overheidstaak te zien om institutionele beleggers
toegang te geven tot een veilige plek om liquiditeit te stallen. Het comité
concludeert dat een oplossing in eerste instantie wordt gezocht in
frequentere rapportage door banken.
Volgende vergadering
De eerstvolgende vergadering van het comité is in november 2018. De
onderwerpen voor deze vergadering worden na de zomer vastgesteld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 32 545, nr. 82

4