14
Bekostiging levensbeschouwelijk
onderwijs
Aan de orde is de voortzetting van de behandeling van:
- het Voorstel van wet van de leden Ypma, Voordewind
en Rog houdende wijziging van de Wet primair onderwijs
en de Wet op de expertisecentra ten einde levensbeschouwelijk onderwijs en godsdienstonderwijs op openbare
scholen te bekostigen ( 34246 ).
(Zie vergadering van 8 december 2016.)
De voorzitter:
Ik heet de initiatiefnemers en de ondersteuning voor de
derde maal van harte welkom. Tevens heet ik de staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap welkom.
Hij zal bij de behandeling van dit wetsvoorstel optreden als
adviseur van de Kamer.
De algemene beraadslaging wordt hervat.
De voorzitter:
Graag geef ik als eerste het woord aan de heer Bisschop.
Het is gebruikelijk om ongeveer een derde van de tijd van
de eerste termijn daarvoor te gebruiken en dat was toen
zeven minuten. Wij hebben net met elkaar afgesproken dat
we gaan proberen om de vaart erin te houden tijdens de
behandeling van dit wetsvoorstel en het tegelijkertijd
zorgvuldig te behandelen.

De heer Bisschop (SGP):
Voorzitter. Ik dank u zeer. Ik dank ook de initiatiefnemers
en de staatssecretaris voor de reactie op de vragen. Dat is
altijd verhelderend. Wij staan sympathiek tegenover dit
voorstel. Er is nog een punt blijven liggen en dat is de
financiering ervan. Het lijkt een beetje een openeindregeling. Als er behoefte is aan hvo of gvo op een openbare
school, denken de initiatiefnemers dan aan een soort
minimumomvang van groepen die bediend moeten worden? Of is één leerling al voldoende? Als dat het geval is,
wordt de bekostiging wel een groot probleem. Op dat punt
krijg ik graag helderheid van de initiatiefnemers. Wat staat
hun daarbij voor ogen?

De heer Bisschop had het er in eerste instantie over — hij
is iets meer begaan met de geschiedenis — dat dit al sinds
1857 in de wet geborgd is. Ik denk dat ik een positief advies
over dit voorstel aan mijn fractie kan geven.

Mevrouw Vermue (PvdA):
Voorzitter. Ik dank de indieners en de staatssecretaris voor
de beantwoording in de eerste termijn. Al sinds twee eeuwen staat in de wet dat openbare scholen de gelegenheid
bieden voor het ontvangen van godsdienstig en levensbeschouwelijk onderwijs voor kinderen van wie de ouders dat
wensen. Dit biedt de gelegenheid om te spreken over de
betekenis van geloof in het dagelijkse leven en de betekenis
van geloof in de actualiteit. Bovendien leren kinderen hun
eigen visie daarop te ontwikkelen. Met de structurele
financiering vanuit de Wet op het primair onderwijs sluit
de bekostiging ook aan op de intentie die al van oudsher
in de wet is opgenomen. Dat is voor het voortbestaan van
het godsdienstonderwijs en het humanistisch vormend
onderwijs belangrijk.
Met de continuïteit die dit wetsvoorstel biedt, wordt de
kwaliteit gewaarborgd van de docenten die dit vak uitoefenen. Die continuïteit zorgt ervoor dat jonge mensen hierin
willen investeren door zich voor dit vak te laten opleiden.
Voor hen wordt de onzekerheid weggenomen dat subsidies
ineens worden stopgezet, waardoor zij hun baan dreigen
te verliezen. Deze initiatiefwet gaat om een bescheiden
bekostiging, maar maakt een groot verschil voor de toekomst van het humanistisch en godsdienstig vormingsonderwijs in het bijzonder en het voor het openbaar onderwijs
in het algemeen. Dit wetsvoorstel is een steun voor het
openbaar onderwijs en kan daarom op steun van de PvdA
rekenen.

Mevrouw Straus (VVD):
Voorzitter. In de eerste termijn heb ik reeds aangegeven
dat ik waardering heb voor het feit dat collega's dit initiatief
genomen hebben. Er gaat altijd veel werk in zitten. Van
harte alle waardering daarvoor. We hebben echter principiële bezwaren tegen het wetsvoorstel dat vandaag voorligt.
Daar wil ik zo op ingaan.

Het punt van de indexatie heb ik al eerder genoemd;
gewoon het financiële plaatje. Als dat ook nog afdoende
beantwoord kan worden, zal ik de fractie positief adviseren.

Daarnaast is ons tijdens deze wetsbehandeling duidelijk
geworden dat het hier eigenlijk om openeindefinanciering
gaat. De heer Bisschop refereerde daar ook al aan. Als meer
ouders gebruik gaan maken van hvo en gvo, kan dat ten
koste gaan van de lumpsumbekostiging van scholen. Dat
gaat dan dus ten koste van het geld dat voor het reguliere
onderwijs ingezet kan worden. Dit is iets wat wij zeker niet
willen.

De heer Amhaouch (CDA):
Voorzitter. Allereerst willen wij de initiatiefnemers bedanken
voor hun inzet voor dit voorstel. Dit voorstel komt misschien
niet elke dag in het nieuws, maar het is wel heel belangrijk
voor de leerkrachten die gvo en hvo geven. Volgens ons is
het ook een stuk waardering, erkenning en borging van hun
werkzaamheden. Ik denk dat het heel belangrijk is dat de
kwaliteit van dit onderwijs geborgd wordt middels dit
voorstel.

Zoals ik zei, hebben we echter vooral principiële bezwaren
tegen dit wetsvoorstel. In deze tijdgeest past het wat ons
betreft niet dat apart levensbeschouwelijk en godsdienstonderwijs op openbare scholen door de Staat wordt betaald.
Dit leidt namelijk niet tot een grotere keuzevrijheid voor
ouders. In zekere zin perkt het de vrijheid zelfs in doordat
het het karakter van openbare scholen beïnvloedt. Ouders
die kiezen voor openbaar onderwijs kiezen immers bewust
voor deze neutraliteit in het onderwijs aan hun kinderen,
omdat die in hun ogen leidt tot meer saamhorigheid en
begrip. Het tegenovergestelde is het geval wanneer we

Tweede Kamer

Bekostiging levensbeschouwelijk
onderwijs

14 december 2016
TK 35

35-14-1

kinderen uit de klas weghalen om daar onderwezen te
worden in die ene levensbeschouwing die de voorkeur heeft
van de ouders van die groep kinderen. Juist voor ouders
die voor een specifieke richting kiezen, hebben we tenslotte
bijzondere scholen. Die zijn daar speciaal voor opgericht.
Waarom zouden we anders nog bijzondere scholen moeten
hebben? Dan kunnen we net zo goed alle scholen met hvo
en gvo uitrusten en zo ouders bedienen. We kunnen dan
artikel 23 net zo goed meteen afschaffen. Dan zijn we daar
ook klaar mee.
Wat de VVD betreft vertroebelen hvo en gvo de vrijheid van
onderwijs. Daarom is het belangrijk dat openbaar onderwijs
ook echt openbaar onderwijs blijft en niet met bijzonder
onderwijs wordt vermengd. Op dit punt heb ik een motie.

Motie

ten koste gaat van het openbare karakter van het openbaar
onderwijs.
Het onderwijs voorziet nu in het mooie vak levensbeschouwing, dat gegeven wordt door de eigen docenten, die daar
ook bevoegd voor zijn, met de hele klas samen en zonder
in groepjes uiteen te vallen omdat de ene groep protestantschristelijk gevormd wil worden en de andere groep islamitisch of weer wat anders. Het vak levensbeschouwing is
voor iedereen, gegeven door de eigen leraar, en niet door
een plaatselijke ambtsdrager die niet in de eerste plaats
leraar is maar toch meer herder van een plaatselijke kudde.
Dat geeft een andere insteek en ambitie dan een feitelijke
kennismaking met de grote wereldgodsdiensten en
levensbeschouwingen zoals wij die graag zouden zien. En
daarom, zoals ik mijn eerste termijn al eindigde: laat het
openbaar onderwijs openbaar, met een prachtig curriculum
wereldoriëntatie en laat het godsdienstonderwijs aan de
bijzondere scholen.

De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat op grond van artikel 50 van de WPO het
bevoegd gezag van een openbare school zijn leerlingen in
de gelegenheid moet stellen, binnen de schooltijden, apart
les te krijgen over een specifieke godsdienst of levensbeschouwing;
constaterende dat dit op gespannen voet staat met de
neutraliteit van het openbaar onderwijs, waar juist algemeen vormend levensbeschouwelijk onderwijs in brede zin
voor álle kinderen centraal zou moeten staan;
verzoekt de regering, een wetsvoorstel te maken waarmee
artikel 50 en aanverwante artikelen geschrapt worden,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door het lid Straus. Naar mij
blijkt, wordt de indiening ervan voldoende ondersteund.
Zij krijgt nr. 16 (34246).

De heer Beertema (PVV):
Voorzitter. Excuus voor mijn stemgeluid. Dat is er in de loop
van de dag niet beter op geworden.
De voorzitter:
Doet u voorzichtig.
De heer Beertema (PVV):
Ook mijn hartelijke dank aan de staatssecretaris en aan de
initiatiefnemers. Complimenten. Wij zijn er echter nog
steeds niet van overtuigd dat, als er al een probleem zou
zijn in het openbaar onderwijs ten aanzien van godsdienstonderwijs, deze initiatiefwet daarvoor een oplossing biedt.
Wij vinden dat een formalisering van godsdienstonderwijs,
waarbij kinderen kiezen voor de ene of de andere vorm of
denominatie en gescheiden van elkaar godsdienstonderricht
krijgen door regulier bekostigde geestelijke ambtsdragers,

Tweede Kamer

Bekostiging levensbeschouwelijk
onderwijs

De heer Bruins (ChristenUnie):
Voorzitter. Het openbaar onderwijs kenmerkt zich niet door
het schrappen van alle levensbeschouwelijke invloeden op
het onderwijs. Dat is namelijk onmogelijk. Iedere leraar,
iedere ouder en ieder Kamerlid heeft wel een levensbeschouwing of een wereldvisie. Het openbaar onderwijs kenmerkt
zich juist door het feit dat men alles aanbiedt en dat er vrije
keuze is, want dat maakt het onderwijs neutraal. Dat betekent dus dat gvo/hvo, waarbij ouders en kinderen vrijwillig
kunnen kiezen of ze extra les willen hebben boven op het
vaste vak over godsdienststromingen, het openbaar
onderwijs versterkt.
Mijn enige zorg in eerste termijn was de vraag of gvo/hvo
de reguliere les over godsdienststromingen zou kunnen
verdringen. Dat mag niet. Het kerndoel 38, waarbij alle
kinderen in Nederland leren over alle godsdienststromingen, moet overeind blijven op alle openbare scholen en op
alle bijzondere scholen. Ik ben er in eerste termijn door het
antwoord van mevrouw Ypma van overtuigd geraakt dat
dat zo is en dat dat dus ook zo blijft.
Geef de kinderen de kans om op basis van vrijwilligheid
meer te horen over godsdiensten en levensbeschouwingen
waar ze meer over willen leren. Er is een waaier aan keuzemogelijkheden en daarmee draagt gvo/hvo bij aan meer
onderling begrip, integratie en verdraagzaamheid in onze
samenleving. Het moge duidelijk zijn dat op grond van deze
overwegingen de ChristenUnie dit initiatiefwetsvoorstel
van harte ondersteunt. Ouders vragen erom. Leraren in het
openbaar onderwijs waarderen het en er zijn bekwame
docenten gvo/hvo beschikbaar die met hart en ziel lesgeven
over dat wat hen het diepste drijft in het leven.
Ik bedank de initiatiefnemers voor hun voortreffelijke werk.
De voorzitter:
Daarmee zijn we gekomen aan het einde van de inbreng
van de Kamer. Ik zie dat de initiatiefnemers meteen kunnen
antwoorden.
Ik geef het woord aan mevrouw Ypma namens de initiatiefnemers. Ik laat de verdeling van de beantwoording

14 december 2016
TK 35

35-14-2

natuurlijk aan de initiatiefnemers zelf over. Daarna zal ik de
staatssecretaris vragen om zijn reactie te geven.

Mevrouw Ypma (PvdA):
Voorzitter. Hartelijk dank. Hartelijk dank ook aan alle collega's die aandacht voor hvo en gvo in het onderwijs uiterst
belangrijk vinden.
Kinderen staan aan het begin van hun levensreis in een
uiterst complexe wereld. Ook aan kinderen worden tal van
levens- en bestaansvragen gesteld. Kinderen vinden het
ook leuk. Dit is het mapje van mijn dochter: Gvo is leuk! Ik
heb het maar meegenomen als inspiratie voor mezelf. Waar
doen we het eigenlijk voor? We doen het voor de kinderen
en voor alle docenten die met hart en liefde voor de klas
staan. Daarvoor nemen wij ons petje af!
Velen in de Kamer zijn voorstander van aandacht voor
levensbeschouwelijk onderwijs. Onze kinderen leren daarin
stap voor stap van binnenuit een levensbeschouwelijk en
moreel kompas te ontwikkelen, waarmee ze zo bewust
mogelijk en zo veerkrachtig mogelijk hun levensreis kunnen
vervolgen. Selfies maken van je binnenkant, noemde een
van de kinderen het. Ik sta iedere keer weer te kijken als ik
de wijsheden van jonge kinderen hoor!
Namens mijn collega Rog en mijn collega Voordewind,
maar ook namens al die kinderen, al die ouders en alle
leerkrachten wil ik mijn collega's bedanken voor hun breed
uitgedragen steun. Ik wil ook iedereen van buiten de Kamer
bedanken voor hun steun voor het wetsvoorstel: de AOb,
de BUN, het CJO, het CNV, het CBOO, het CMO, de HRN,
het Humanistisch Verbond, Humanitas, het Interkerkelijk
Contact in Overheidszaken, de ISBO, Ouders & Onderwijs,
de PO-Raad, de PKN, de Rooms-katholieke Kerk, de Vereniging Openbaar Onderwijs, de Vereniging voor openbare
en algemeen toegankelijke scholen, de Vereniging voor
katholiek en christelijk onderwijs, de VO-raad en de vredesbeweging PAX.
Maar liefst twintig ondersteuningsverklaringen, behalve
die van de staatssecretaris. Die is hier feitelijk met een
stelseldiscussie bezig en wil blijkbaar het grondwettelijk
karakter van het openbaar onderwijs veranderen. De
staatssecretaris heeft mogelijk een andere visie op het
openbaar onderwijs. Dat mag uiteraard, maar daar gaat
zoals bekend ons wetsvoorstel niet over. Het wetsvoorstel
doet niets meer en niets minder dan eerdere wensen van
de Tweede Kamer eindelijk goed regelen. De wens om de
structurele financiering te regelen dateert al uit 2008, mede
vanwege de Wet BIO. Het behoud van de kernwaarden in
het openbaar onderwijs is in een motie uit 2013 bevestigd.
Het gaat hier om een fundamenteel recht van ouders die
bewust niet kiezen voor een bijzondere school, maar voor
een openbare school, zijnde de algemene onderwijsvoorziening. Zij hebben het recht dat hun kinderen niet verstoken
hoeven te blijven van vormingsonderwijs dat aansluit op
hun opvoedingssituatie. Dit wetsvoorstel neemt het geldende wet en recht als basis en richt zich slechts op een
structurele financiering ervan. Daarmee bieden wij veel
meer zekerheid dan via de niet-structurele subsidie.
Net als velen van u willen wij voorkomen dat er ontslagen
moeten vallen bij de circa 600 gvo- en hvo-vakdocenten,

Tweede Kamer

Bekostiging levensbeschouwelijk
onderwijs

dat de 75.000 kinderen en hun ouders teleurgesteld worden
en dat hun een recht wordt onthouden. Bovendien zou het
een verzwakking van het openbaar onderwijs betekenen.
Kennelijk bestaat er wel behoefte om nog eens fundamenteel over de positie en het karakter van de openbare school
te spreken. Volgend jaar is het 100 jaar geleden dat de
onderwijspacificatie tot stand kwam. Een mooi moment
voor een afzonderlijk debat over het openbaar onderwijs,
misschien wel met het Kamerlid Dekker in de zaal erbij.
Wij bereiken nu jaarlijks 75.000 kinderen en dat aantal willen
wij graag behouden voor de toekomst. Om die reden willen
wij de 10 miljoen euro die wij daarvoor hebben, veiligstellen. Dat is de belangrijkste dekking. Van de subsidie maken
wij nu een begrotingspost.
Wij willen ook graag dat de 600 docenten netjes voor hun
werk betaald krijgen. Daarom is het van belang dat het een
begrotingspost wordt, zodat het als onderdeel van de
begroting kan worden geïndexeerd met een correctie voor
het loon- en prijspeil, zeg ik als antwoord op de belangrijke
vraag van de heer Bisschop.
Als er behoefte aan is, zeg ik tegen de heer Bisschop, kunnen wij ook nog iets doen aan de omvang van de groepen.
In België bijvoorbeeld is er al vanaf één kind recht op hvo
of gvo. In Nederland hebben wij tot nu toe gerekend met
minimaal zeven kinderen. Aan die knop kunnen wij
natuurlijk nog draaien als wij iets met de met de financiering
willen doen, maar wij willen dat voorlopig zo houden.
De heer Bisschop (SGP):
Dat laatste was ook mijn vraag: is de denklijn van de initiatiefnemers om dat in die orde van grootte te behouden?
Natuurlijk blijft het altijd arbitrair, maar ik begrijp dat dit
het geval is.
Mevrouw Ypma (PvdA):
Ja hoor, maar het is een knop waar je aan kunt draaien,
zoals ook wij zeggen.
Het CDA vindt het belangrijk om waardering voor de
docenten uit te spreken. Ook wij zien dat zo, dus wij
onderschrijven dat graag.
De Partij van de Arbeid stelt dat zij de onzekerheid wil
wegnemen. Dat is precies wat wij graag willen doen. Het
is inderdaad een bescheiden bekostigingsvoorstel, maar
het maakt wel een groot verschil voor de docenten en de
versterking van het openbaar onderwijs.
De VVD heeft principiële bezwaren, evenals de PVV. De PVV
kwam ook terug op het verschil met de levensbeschouwing.
Dit punt is ook in de eerste termijn al aan de orde geweest.
Aan de ene kant hebben wij het kennisgebied geestelijke
stromingen, dat zowel in het openbaar als het bijzonder
onderwijs wordt gegeven en dat voor alle leerlingen geldt.
Aan de andere kant is er het identiteitsgerichte gvo en hvo,
dat afhankelijk is van de wensen en de behoeften van
ouders. Dat zijn nadrukkelijk twee zeer verschillende zaken.
Ik sluit graag aan bij de opmerking van de ChristenUnie dat
dit voorstel bijdraagt aan het onderling begrip en de integratie, wat zij van harte ondersteunen. Ik dank de Christen-

14 december 2016
TK 35

35-14-3

Unie daar hartelijk voor. Hartelijk dank ook voor de brede
steun vanuit de Kamer.
De voorzitter:
Er is nog een motie ingediend.
Mevrouw Ypma (PvdA):
Die motie ontraden wij, omdat dit een destructieve motie
is.
De voorzitter:
De motie is ook gericht aan de regering, dus ik vraag de
staatssecretaris om in zijn opmerkingen over het wetsvoorstel ook kort zijn opinie over de motie te geven.

Staatssecretaris Dekker:
Voorzitter. De opmerkingen die ik in eerste termijn al heb
gemaakt, blijven overeind staan. In mijn ogen kost dit
wetsvoorstel geld. De indieners spreken over een indexering. Die is nu niet verplicht en moet dus uit die 10 miljoen
komen die op de begroting beschikbaar is. Hetzelfde geldt
voor de beoogde groei die de initiatiefnemers voor ogen
hebben. Volgens de regering zouden de initiatiefnemers
moeten aangeven waar de dekking vandaan moet komen.
Die is er nu niet. Dus als dit wetsvoorstel wordt aangenomen, ga ik ervan uit dat het ten koste zal gaan van de
lumpsum.
Dan de discussie over een fundamenteel recht en een stelselwijziging. Volgens mij is daar helemaal geen sprake van.
Artikel 50 heeft er altijd in gestaan, maar artikel 50 heeft er
ook in gestaan zonder dat daaraan de verplichting hing dat
de Staat dit zou moeten betalen. Daar kun je dus nog wel
een discussie over voeren. De ingediende motie wil ik
overlaten aan het oordeel van de Kamer.
De algemene beraadslaging wordt gesloten.
De voorzitter:
Hartelijk dank. Dan zijn wij gekomen aan het einde van de
beraadslagingen over dit wetsvoorstel. De stemming over
de motie en het wetsvoorstel is aanstaande dinsdag. Ik
wens de initiatiefnemers daarbij veel succes.
De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.

Tweede Kamer

Bekostiging levensbeschouwelijk
onderwijs

14 december 2016
TK 35

35-14-4