Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

34 775 X

Vaststelling van de begrotingsstaten van het
Ministerie van Defensie (X) voor het jaar 2018

Nr. 139

LIJST VAN VRAGEN EN ANTWOORDEN
Vastgesteld 7 september 2018
De vaste commissie voor Defensie heeft een aantal vragen voorgelegd
aan de Staatssecretaris van Defensie over de brief van 4 juni 2018 inzake
de beleidsreactie RIVM-onderzoek naar chroom-6 bij Defensie (Kamerstuk
34 775 X, nr. 126).
De Staatssecretaris heeft deze vragen beantwoord bij brief van
5 september 2018. Vragen en antwoorden zijn hierna afgedrukt.
De fungerend voorzitter van de commissie,
Van Ojik
De griffier van de commissie,
De Lange

kst-34775-X-139
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 X, nr. 139

1

1
Kunt u, in het licht van de conclusie van het RIVM dat al vrij snel
na blootstelling met chroom-6 de stof niet meer analytisch
aantoonbaar is in het lichaam, nader motiveren waarom u in de
Regeling Uitkering chroom-6 heeft gekozen voor een beperking
tot een zeer limitatieve lijst van aandoeningen op basis waarvan
een oud-defensiemedewerker in aanmerking kan komen voor een
uitkering?
De lijst van aandoeningen is niet gebaseerd op de aantoonbaarheid van
chroom-6 in het lichaam, maar bestaat uit ziekten en nadelige gezondheidseffecten waarvan het RIVM heeft geconcludeerd dat blootstelling aan
chroom-6 tijdens het werken op de POMS-locaties deze ziekten en
nadelige gezondheidseffecten kan hebben veroorzaakt.
Om tot deze lijst te komen heeft het RIVM twee onderzoeken opvolgend
op elkaar gedaan:
1. Het RIVM heeft op basis van de internationale wetenschappelijke
literatuur en rapporten van internationale instanties en autoriteiten
onderzocht welke ziekte en nadelige effecten door chroom-6
veroorzaakt kunnen worden. Voor ziekte en nadelige gezondheidseffecten die niet op deze lijst staan geldt dat er geen of onvoldoende
wetenschappelijk bewijs bestaat dat deze door blootstelling aan
chroom-6 kunnen worden veroorzaakt. Het RIVM heeft de indeling
van ziekten en nadelige gezondheidseffecten inclusief de wetenschappelijke onderbouwing laten toetsen door externe deskundigen
uit Nederland. Dit is gedaan in een bijeenkomst met deskundigen van
binnen en buiten het RIVM, zoals toxicologen, epidemiologen,
(bedrijfs-)artsen en arbeidshygiënisten. Het resultaat van deze
bijeenkomst (inclusief de betrokken experts) staat beschreven in
Bijlage B van het RIVM-rapport over de Risicobeoordeling (RIVMrapport 2018–0053, bijlage bij Kamerstuk 34 775 X, nr. 126).
2. Deze indeling van ziekten en nadelige gezondheidseffecten was
vervolgens de basis voor de risicobeoordeling waarin werd gekeken
of de blootstelling bij de POMS locaties van Defensie ook daadwerkelijk heeft kunnen leiden tot de ziekte. Ook bij deze risicobeoordeling
zijn twee expertgroepen betrokken geweest. De samenstelling van
deze expertgroepen is opgenomen als Bijlage D van het RIVM-rapport
over de Risicobeoordeling (RIVM-rapport 2018–0053, bijlage bij
Kamerstuk 34 775 X, nr. 126). Het resultaat van de risicobeoordeling
is vervolgens gebruikt voor de Regeling Uitkering chroom-6 Defensie.
Er zijn voor zover bekend geen met het RIVM-onderzoek vergelijkbare
onderzoeken in het buitenland uitgevoerd. Het literatuuronderzoek naar
aandoeningen die door chroom-6 kunnen worden veroorzaakt, heeft
uiteraard (ook) betrekking gehad op de internationale wetenschappelijke
literatuur en op rapporten van internationale of buitenlandse instanties,
zoals het ATSDR (Agency for Toxic Substances and Disease Registry), het
IARC (International Agency for Research on Cancer), het NIOSH (National
Institute of occupational Safety and Health) en de EFSA (European Food
Safety Authority).
Met de regeling uitkering chroom-6 Defensie is beoogd een uitkering te
verstrekken aan degenen die een aandoening hebben waarvan op grond
van het RIVM-onderzoek kan worden aangenomen dat er een relatie kan
zijn tussen die aandoening en blootstelling aan chroom-6 bij de werkzaamheden op de POMS. Voor de POMS-sites is het RIVM-onderzoek
afgerond. Deze regeling staat dus open voor (oud-)medewerkers op de
POMS-sites. Om zo snel mogelijk duidelijkheid te bieden en om zoveel
mogelijk recht te doen aan het leed dat ziek geworden (oud-)medewerkers

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 X, nr. 139

2

(hebben) ondergaan, zijn Defensie en de centrales gekomen tot de
collectieve rechtspositionele regeling voor smartengeld (immateriële
uitkering) en een forfaitair bedrag aan materiële schade. Het ontwerp van
de regeling is echter zodanig dat deze op termijn zou kunnen worden
uitgebreid voor (oud-)medewerkers die op andere locaties werkten
waarbij relevante blootstelling aan chroom-6 aan de orde was. Het RIVM
heeft reeds opdracht om vervolgonderzoek te doen naar andere locaties
bij Defensie waarbij mogelijk sprake was van blootstelling aan chroom-6.
Zodra het onderzoek naar de overige defensieonderdelen is voltooid, zal
samen met de vakbonden worden overlegd of er aanleiding is de regeling
uitkering chroom-6 uit te breiden zodat deze open staat voor (oud-)medewerkers van andere locaties. Tot dat moment blijft de coulanceregeling
voor deze groep medewerkers van kracht. De collectieve regelingen laten
onverlet dat (oud-)medewerkers een individuele letselschadeclaim kunnen
indienen. Daarbij zal dan door hen moeten worden aangetoond dat de
ziekte in verband kan worden gebracht met de blootstelling aan chroom-6
bij hun werkzaamheden. Een individuele letselschadeprocedure is een
juridisch traject dat veel tijd in beslag neemt.
2
Klopt het dat het RIVM de lijst van ziekten die kunnen worden
veroorzaakt door chroom-6 heeft vastgesteld op basis van wat
reeds voor ziekten wetenschappelijk is aangetoond dat er een
verband (kan) bestaan met vergiftiging door chroom-6? Voor
welke relevante ziekten, die niet op de lijst zijn gekomen (zoals
bijvoorbeeld blaaskanker), is sprake van positief bewijs dat er
geen verband bestaat en voor welke ziekten is simpelweg te
weinig onderzoek beschikbaar?
Het RIVM heeft op basis van alle op dat moment beschikbare wetenschappelijke literatuur een indeling gemaakt naar waarschijnlijkheid dat ziekten
door chroom-6 veroorzaakt kunnen worden bij een blootstelling zoals die
op de POMS-locaties voorkwam. De categorieën zijn:
1) Chroom-6 kan de volgende ziekten veroorzaken – uit de huidige
wetenschap komen voldoende aanwijzingen.
2) Chroom-6 wordt ervan verdacht de volgende ziekte bij mensen te
kunnen veroorzaken – uit de huidige wetenschap komen beperkte
aanwijzingen.
3) Voor sommige ziekten is het onvoldoende duidelijk of deze door
chroom-6 kunnen komen.
4) Voor sommige ziekten is het niet waarschijnlijk dat chroom-6 deze
ziekten bij mensen kan veroorzaken – uit de huidige wetenschap
komen geen of onvoldoende aanwijzingen.
Volgens het RIVM is het op basis van de wetenschap niet mogelijk om een
categorie te maken van ziekten waarvoor positief bewijs bestaat dat er
geen verband kan bestaan tussen blootstelling en ziekte; het is wetenschappelijk onmogelijk om de afwezigheid van een dergelijk verband
sluitend vast te stellen.
3
Valt uit te sluiten dat ziekten die nu niet zijn opgenomen in de
Regeling Uitkering chroom-6 toch een oorzakelijk verband
hebben met vergiftiging door chroom-6? Zijn er ziekten waar nog
nader onderzoek zal worden gedaan?
12
Is er, gezien de mogelijke nieuwe feiten die naar voren komen uit
het nog lopende onderzoek naar het gebruik en de effecten van
chroom-6, een voorbehoud opgenomen in de huidige schaderegeling voor slachtoffers op grond waarvan deze eventueel kan
worden opengebroken en herzien?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 X, nr. 139

3

13
Hoe definitief is de lijst van opgenomen ziekten die in verband
worden gebracht met chroom-6 in de schaderegeling?
Het RIVM heeft een uitgebreid wetenschappelijk onderzoek gedaan en de
indeling van de waarschijnlijkheid dat aandoeningen een verband houden
met chroom-6 gebaseerd op de op dit moment bestaande wetenschappelijke kennis. Hierbij is gebleken dat er voor sommige aandoeningen geen
of onvoldoende wetenschappelijk bewijs bestaat dat deze door blootstelling aan chroom-6 kunnen worden veroorzaakt. Het is niet uit te sluiten
dat er andere ziekten zijn die toch een oorzakelijk verband hebben met
chroom-6 blootstelling zoals die op de POMS voorkwam, maar waarvan
dat tot op heden op grond van de momenteel beschikbare wetenschappelijke literatuur niet is vast te stellen. Het is hierom van belang om bij te
houden of er nieuwe wetenschappelijke studies verschijnen; het RIVM zal
dit op regelmatige basis doen. Dit jaar wordt gestart met een eerste
update door het RIVM. Als hieruit blijkt dat ook andere aandoeningen het
gevolg kunnen zijn van blootstelling aan chroom-6 zoals die bij de
POMS-locaties voorkwam, zal dezelfde procedure inclusief toetsing door
externe deskundigen, worden gevolgd om vast te stellen in welke
categorie de aandoening wordt ingedeeld en kan derhalve de lijst met
aandoeningen worden uitgebreid.
Er zijn op dit moment geen specifieke ziekten geïdentificeerd, waarvoor
het RIVM nader onderzoek zal doen in relatie tot chroom-6. Wel voert het
RIVM op dit moment een onderzoek uit de naar de blootstelling aan HDI
(hexamethyleen di-isocyanaat) op de POMS-locaties, en de mogelijke
gezondheidseffecten daarvan. HDI is een bestanddeel van het
CARC-verfsysteem (Chemical Agent Resistant Coating) aangebracht op
Amerikaans materieel waarmee op de POMS-locaties is gewerkt. Op dit
moment dienen nog enkele deelonderzoeksplannen te worden vastgesteld. Zodra dit gebeurd is, zal de Kamer per brief over de start van het
onderzoek worden geïnformeerd.
4
Hoe verhoudt de limitatieve lijst van ziekten, op basis waarvan
aanspraak gemaakt kan worden op de Regeling Uitkering
chroom-6, zich tot de constatering van het RIVM dat door de
bewuste blootstelling van medewerkers aan chroom-6 sprake is
van de omkeringsregel, waardoor het in eerste instantie aan
Defensie is om aan te tonen dat het werken met chroom-6 níet
tot de ziekte heeft geleid?
17
Wat is uw mening over het standpunt dat het aan Defensie is om
vast te (laten) stellen dat een ziekte niet door het werken met
chroom-6 is veroorzaakt? Nu komen zieke mensen die wel met
chroom-6 hebben gewerkt niet in aanmerking voor schadevergoeding omdat hun aandoening niet op de lijst van de RIVM staat.
Het RIVM heeft in het onderzoek naar de gezondheidsrisico’s van het
gebruik van chroom-6 op de POMS-locaties aangegeven wat de
mogelijkheid is dat ziekten zijn veroorzaakt door blootstelling aan
chroom-6 bij de verschillende functies op de POMS-locaties. Voor andere
aandoeningen dan de genoemde in het RIVM-onderzoek geldt dat
daarvoor geen of onvoldoende wetenschappelijk bewijs bestaat dat deze
door blootstelling aan chroom-6 kunnen worden veroorzaakt. Derhalve
hebben Defensie en de bonden besloten deze aandoeningen niet in de
regeling uitkering chroom-6 Defensie op te nemen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 X, nr. 139

4

De omkeringsregel houdt niet in dat het in eerste instantie aan de
werkgever is om aan te tonen dat het werken met chroom-6 níet tot de
ziekte heeft geleid.
Door het RIVM is over de omkeringsregel vermeld, hetgeen ook uit
jurisprudentie volgt, dat er – behoudens tegenbewijs – een verband wordt
aangenomen tussen de ziekte en de werkzaamheden als:
(1) de werknemer aantoont dat de ziekte met zekere mate van waarschijnlijkheid in verband kan worden gebracht met chroom-6;
(2) de werknemer aantoont dat hij aan chroom-6 is blootgesteld tijdens
zijn werk (dat kan in dit geval door aan te tonen dat de werknemer een
bepaalde functie heeft vervuld) en
(3) de zorgplicht is geschonden.
Pas als aan deze drie voorwaarden is voldaan, is het aan de werkgever in
voorkomend geval aan te tonen dat geen verband is tussen de werkzaamheden en de aandoening.
Bij een letselschadeclaim in het kader van een beroepsziekte moet de
(oud-)werknemer normaal gesproken aantonen dat de ziekte in verband
kan worden gebracht met de blootstelling. Defensie heeft echter in het
kader van chroom-6, vanuit haar werkgeversverantwoordelijkheid,
hiernaar een onderzoek laten verrichten. Het RIVM heeft in het onderzoek
naar de gezondheidsrisico’s van het gebruik van chroom-6 op de
POMS-locaties onder meer aangegeven wat de mate van waarschijnlijkheid is tussen blootstelling aan chroom-6 en de aandoeningen die
daardoor kunnen worden veroorzaakt. Voor de lijst met aandoeningen
geldt dat de oud-werknemer onder de gestelde voorwaarden aanspraak
maakt op een uitkering op grond van de regeling.
Ook in het kader van een eventuele letselschadezaak geldt dat voor de
aandoeningen die op de lijst van het RIVM staan, Defensie niet zal
betwisten dat deze door de blootstelling bij de POMS kunnen zijn
ontstaan. Wel zal discussie mogelijk zijn in het kader van multicausaliteit.
Daarbij kan gedacht worden aan andere factoren die de aandoening
kunnen hebben veroorzaakt zoals roken, veroudering, genetische aanleg,
blootstelling bij een andere werkgever of bijvoorbeeld bij een hobby.
Voor andere aandoeningen dan de genoemde in het RIVM-onderzoek
geldt dat daarvoor thans geen wetenschappelijk bewijs bestaat dat deze
door blootstelling aan chroom-6 kunnen worden veroorzaakt. Zie ook het
antwoord op vraag 1. Aan de hierboven genoemde voorwaarde (1) is in
dat geval niet op voorhand voldaan. De aandoening kan niet met zekere
mate van waarschijnlijkheid in verband worden gebracht met de
blootstelling aan chroom-6. In die gevallen moet de (oud-) werknemer een
verband aantonen. Zie ook de antwoorden op vraag 2 en vraag 7. De
werknemer zal bij een letselschadeclaim gedegen bewijs moeten leveren
waaruit blijkt dat de wijze van blootstelling (inademen, huidcontact, enz.)
en mate van blootstelling, de aandoening kan veroorzaken.
5
Wat is de precieze rol geweest van de medische deskundigen in
de klankbordgroep bij het vaststellen van de lijst met ziekten
waarvoor een uitkering wordt verstrekt?
De klankbordgroep heeft het onderzoeksplan en de tussen- en eindrapportages van het RIVM getoetst op o.a. wetenschappelijke kwaliteit en
maatschappelijke relevantie. Bij het opstellen van de lijst met ziekten zijn
door de (medisch) deskundigen van de klankbordgroep adviezen aan het
RIVM gegeven. Deze adviezen hebben bijgedragen aan de totstandkoming
van de uiteindelijke lijst van ziekten die ten grondslag lag aan de
collectieve regeling die door Defensie en de bonden is opgesteld. De

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 X, nr. 139

5

deskundigen in de inhoudelijke klankbordgroep zijn aangedragen door de
verschillende belanghebbenden, zoals vakbonden, letselschade-experts,
onderzoekers en het Ministerie van Defensie. De klankbordgroep bestaat
uit een voorzitter, veertien leden, drie adviseurs en een toehoorder1. De
exacte samenstelling van de klankbordgroep is gepubliceerd op de
website van het RIVM: https://www.rivm.nl/Onderwerpen/C/
Chroom_6_en_CARC/chroomonderzoek_defensie/
chroom6_klankbordgroep
6
Hebben de medische deskundigen in de klankbordgroep geconcludeerd dat uit te sluiten is dat voor ziekten buiten de limitatieve lijst een verband kan bestaan met vergiftiging met
Chroom-6?
De onderzoekers van het RIVM en de (medisch) deskundigen van de
klankbordgroep merken op dat het nooit volledig valt uit te sluiten dat er
een verband kan bestaan tussen ziekten die niet op de lijst staan en
chroom-6 blootstelling. De lijst met ziekten is gebaseerd op de huidige
stand van de wetenschap. Indien de wetenschap andere resultaten
oplevert, zal dit opnieuw in relatie tot de blootstelling op de
POMS-locaties worden beschouwd en indien hiertoe aanleiding is zal de
regeling worden aangepast. Zie ook de antwoorden op vraag 2 en 3.
7
Vindt u dat het redelijk en billijk is om zeer kritisch te zijn ten
aanzien van de ziekten waarvoor een uitkering wordt verstrekt,
nu is aangetoond dat Defensie op de hoogte was van de gevaren
van werken met chroom-6 en medewerkers er ondanks dit
gegeven zonder adequate bescherming mee heeft laten werken?
Het is zeker redelijk en billijk om kritisch te zijn ten aanzien van de ziekten
waarvan wordt aangenomen dat die kunnen zijn ontstaan door blootstelling aan chroom-6 op de POMS-locaties. Daarom is aan het RIVM
gevraagd dit te onderzoeken. Het RIVM heeft eerst op basis van een
uitgebreid literatuuronderzoek een indeling gemaakt naar waarschijnlijkheid dat ziekten door chroom-6 veroorzaakt kunnen worden (bij een
blootstelling zoals die op de POMS-locaties voorkwam). Vervolgens is
voor verschillende functies (ingedeeld naar mate van de blootstelling aan
chroom-6) de mogelijkheid beoordeeld dat deze ziekten zijn veroorzaakt
door chroom-6 blootstelling op de POMS-locaties. Gezien dit grondige
onderzoek is het redelijk en billijk om de regeling te baseren op de lijst
ziekten die door het RIVM is aangemerkt.
8
Worden er momenteel bij Defensie werkzaamheden uitgevoerd
door medewerkers waarbij een risico bestaat op contact met
giftige stoffen? Zo ja, welke werkzaamheden betreft dit en welke
maatregelen zijn genomen om risico’s te beperken?
Bij Defensie worden op veel locaties werkzaamheden uitgevoerd waarbij
gevaarlijke stoffen worden gebruikt of vrijkomen. Dit betreft een diversiteit
aan met name onderhoudswerkzaamheden die worden uitgevoerd bij de
onderhoudsbedrijven en hersteleenheden. Bij gevaarlijke stoffen wordt
een onderscheid gemaakt naar het soort gevaar: een aantal van die
stoffen worden als kankerverwekkend of als mutageen gekenmerkt,

1

De samenstelling en het aantal leden van de klankbordgroep is in de afgelopen jaren een
enkele keer gewijzigd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 X, nr. 139

6

waaronder chroom-6. Deze stoffen vallen onder strikte Arbowet en
-regelgeving die als doel heeft de risico’s voor het personeel te beperken.
Voor de werkzaamheden met deze stoffen is defensiebrede regelgeving
van kracht en worden specifieke werkinstructies gehanteerd. Hoewel in de
afgelopen jaren al veel van deze stoffen zijn vervangen door minder
gevaarlijke stoffen is het gebruik van sommige stoffen, waaronder
chroom-6, nog onontkoombaar omdat er nog geen veilige en technisch
gelijkwaardige alternatieven beschikbaar zijn. Het gaat overigens niet
alleen om bedrijfsstoffen, maar ook om bepaalde processen waarbij
gevaarlijke stoffen vrijkomen, zoals bij bepaalde vormen van lassen of
verbrandingsprocessen. Ook voor deze werkzaamheden zijn veiligheidsmaatregelen vastgesteld.
De meest risicovolle werkzaamheden bij Defensie zijn het spuiten van
verf, het hoogenergetisch bewerken (machinaal schuren en slijpen) en
laagenergetische bewerkingen (handmatig schuren, boren). Daarvoor zijn
veiligheidsmaatregelen bepaald:
– Het spuiten van chroom-6 houdende verf gebeurt alleen bij het CLSK
in daarvoor vrijgegeven spuitcabines.
– De hoogenergetische werkzaamheden worden onder beheerste
omstandigheden uitgevoerd, veelal in geconditioneerde ruimtes, met
puntafzuiging en persoonlijke bescherming
– De laagenergetische werkzaamheden gebeuren eveneens met vereiste
veiligheidsmaateregelen.
De commandanten van de eenheden (de zogenaamde decentrale
werkgevers) controleren de naleving van de regels en zijn bezig met het
inventariseren van de werkzaamheden en het beoordelen van de
blootstelling (de Risico, Inventarisatie & Evaluatie). De commandanten
worden daarbij primair ondersteund door de eigen veiligheidskundigen
en daarnaast door de specialisten (met name de arbeidshygiënisten en
toxicologen) van het Coördinatiecentrum Expertise Arbeidsomstandigheden en Gezondheid (CEAG), de interne arbodienst van Defensie. Op
basis van de risico’s voor het personeel worden maatregelen genomen.
Bij Defensie ligt de prioriteit momenteel bij de stoffen die SZW als meest
gevaarlijk heeft gekenmerkt, waaronder chroom-6.
Deze specifieke vorm van Risico, Inventarisatie & Evaluatie (RI&E) is een
meerjarig traject dat veel capaciteit kost van zowel de eenheden als het
CEAG. Daarom wordt dit gecoördineerd uitgevoerd. De planning is om
eind 2020 deze nadere inventarisatie voor de meest gevaarlijke stoffen te
hebben voltooid. De uitkomsten van de risicobeoordeling worden sinds
2017 vastgelegd in een door SZW erkende applicatie (red. stoffenmanager), waardoor een defensiebreed inzicht ontstaat in de risico’s en de
effectiviteit van de bestaande maatregelen. De ervaringen met deze
aanpak voor chroom-6 wijzen uit dat deze effectief is. Uit de recente
rapportage van het CEAG (Kamerstuk 34 775 X, nr. 126) blijkt dat de
blootstelling bij bijna alle werkzaamheden onder de grenswaarde ligt.
Waar nodig worden aanvullend persoonlijke beschermingsmiddelen
gebruikt.
Bij de inventarisatie is een complicerende factor dat niet van alle materieel
bekend is of het chroom-6 bevat. Dit is voor luchtvaartsystemen goed
gedocumenteerd als onderdeel van het wapensysteemmanagement. Voor
de verschillende luchtvaartuigen worden beproevingen uitgevoerd met
chromaatvrije of chromaatarme verfsystemen. Volledig uitbannen is
echter niet mogelijk waardoor gezorgd moet worden voor veilige
werkwijzen. Voor ander materieel, soms al vele jaren in gebruik, is de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 X, nr. 139

7

aanwezigheid van chroom-6 niet tot nauwelijks uit documentatie of
gegevens van de fabrikant te achterhalen.
Daarom heeft Defensie een detectiepen ingevoerd zodat voorafgaand aan
risicovolle onderhoudswerkzaamheden (zoals schuren en slijpen) kan
worden getest op chroom-6. Zo is ook de aanwezigheid van chroom-6 op
de FRISC’s bij de marine aangetoond, hoewel bij de aanschaf was
vastgelegd dat de FRISC geen chroom-6 mocht bevatten. In geval van een
dergelijke constatering worden passende veiligheidsmaatregelen
genomen.
Naast de aanwezigheid van chroom-6 op het materieel is het aannemelijk
dat chroom-6 houdende verf ook op het vastgoed van Defensie is
toegepast. Een recentelijk onderzoek van het Rijksvastgoedbedrijf heeft dit
aangetoond. Naar aanleiding van dit onderzoek zijn de medewerkers
intern Defensie er nogmaals op gewezen dat het volgens de regelgeving
niet is toegestaan zelf werkzaamheden, zoals het mechanisch schuren van
een verflaag, slijpen, verhitten of zagen van oppervlakken aan gebouwen
van Defensie uit te voeren. Het werken aan vastgoed in gebruik bij
Defensie wordt gedaan door civiele bedrijven die daar opdracht voor
hebben gekregen van het Rijksvastgoedbedrijf. Het Rijksvastgoedbedrijf
heeft haar projectleiders geïnformeerd over de mogelijke aanwezigheid
van chroom-6 op vastgoed van Defensie. De reguliere Veiligheids- en
Gezondheidsmaatregelen die bij het Rijksvastgoedbedrijf van kracht zijn,
acht men afdoende om bedrijven veilig te laten werken. Hiermee is ook de
veiligheid van defensiemedewerkers die in de nabijheid van werkzaamheden aanwezig kunnen zijn, gegarandeerd.
Ook op een aantal oude soorten munitie zit chroom-6. Dit is aan het licht
gekomen bij het munitiebedrijf van Defensie tijdens zogenaamde
«trilproeven» waarbij munitie onder relatief extreme omstandigheden
wordt getest. Door de aard van het regulier gebruik van de munitie is er
geen risico te verwachten voor het defensiepersoneel. Binnen het
munitiebedrijf wordt munitie waarvoor dat van toepassing is getest op
chroom-6 alvorens een beproeving wordt uitgevoerd zoals hierboven
genoemd. Bij nieuw aan te schaffen munitie geldt een verbod op het
gebruik van chroom-6.
Ondanks alle preventieve voorzorgsmaatregelen, instructies, toezicht etc.
kunnen onvoorziene incidenten met gevaarlijke stoffen optreden,
bijvoorbeeld door een technisch defect of menselijk handelen. Daarvoor is
in de regelgeving een «calamiteitenprocedure» opgenomen, zodat op de
juiste wijze kan worden gehandeld als onderdeel van de reguliere
bedrijfsvoering. Meestal betekent dit het stilleggen van de werkzaamheden, het uitvoeren van metingen, het reinigen van de werkplaatsen, het
informeren van het personeel en het zo nodig aanpassen van werkinstructies. In geval van een calamiteit wordt deze incidentele blootstelling
vastgelegd in het personeelsdossier.
9
Hoe hebt u de hoogte van de bedragen voor schadeloosstelling
vastgesteld? Waarom wijken deze vastgestelde bedragen zo sterk
af van de schadevergoeding aan een medewerker van de luchtmacht op vliegbasis Twente, die een schadevergoeding van
100.000 euro heeft ontvangen? Kunt u dat toelichten2?

2

Aanhangsel Handelingen II 2014/15, nr. 146

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 X, nr. 139

8

Defensie heeft in verband met de uitkomsten van het RIVM-onderzoek
samen met de centrales voor overheidspersoneel een laagdrempelige
regeling opgesteld.
Zo is er vanuit dit oogpunt gekozen voor een constructie waarbij, voor
bepaalde aandoeningen, alleen onderscheid wordt gemaakt tussen
blootstelling tot 10 jaar en meer dan 10 jaar. Ook de latentietijd van 5 jaar
bij Chronische Obstructieve Longziekte (COPD) is losgelaten voor
(oud-)werknemers die ziek zijn geworden voor 1-1-2012. Dit komt de snelle
uitvoering van de regeling ten goede omdat bij oudere gevallen niet hoeft
te worden vastgesteld wanneer de medewerker nu precies is ziek
geworden.
Daarnaast is de minimale blootstellingstermijn van 1 jaar voor bepaalde
aandoeningen losgelaten. Voor andere aandoeningen is deze echter
blijven bestaan omdat de risico’s bij een blootstelling van minder dan
1 jaar verwaarloosbaar zijn.
Voor het aanvragen van een uitkering bij het Algemeen Burgerlijk
Pensioenfonds (ABP) is een speciaal telefoonnummer en e-mailadres voor
informatie en het opvragen van aanvraagformulieren ingesteld. De
medewerker die nu aanspraak maakt op de coulanceregeling hoeft geen
aanvraag voor een uitkering op grond van de regeling «uitkering
chroom-6 Defensie» in te dienen. Deze medewerkers zijn door het ABP
benaderd.
Bij het opstellen van de regeling is gekeken naar onder meer de aard van
de werkzaamheden, de aandoening en de duur van de blootstelling. De
uitkering kan daarom van geval tot geval verschillen. Zo varieert de
uitkering voor immateriële schade (smartengeld) van € 5.000,– tot
€ 40.000,–. Dit is afhankelijk van de uitgeoefende functie, de functieduur
en de aandoening. Bij het bepalen van de bedragen, was het voor de
centrales voor overheidspersoneel en voor Defensie van belang dat het
hoogste bedrag in de regeling uitstraalt dat het leed van (oud-)defensiepersoneel wordt erkend en dat Defensie serieus haar werkgeversverantwoordelijkheid invult. Ook is rekening gehouden met het feit dat veel
aandoeningen meerdere oorzaken kunnen hebben. Er is noch in
Nederland, noch in het buitenland, een volledig vergelijkbare collectieve
regeling te vinden.
De materiële schade (zoals bijvoorbeeld verlies van inkomen) kan erg
variëren en dient individueel bekeken te worden. Hiermee kan in een
collectieve regeling geen rekening worden gehouden, vandaar dat de
regeling zich -op een forfaitair bedrag van € 3.850,– na- beperkt tot
immateriële schade. Naast een beroep op de regeling, kan ook een
letselschadeclaim voor zowel materiële als immateriële schade worden
ingediend. De (oud-)medewerker stelt Defensie dan aansprakelijk, veelal
doet de belangenbehartiger (letselschadeadvocaat, vakbond of registerexpert) dit namens de (oud-)medewerker. Dan wordt door juristen van
Defensie eerst beoordeeld of Defensie aansprakelijk is, zie hiervoor het
antwoord op de vragen 4 en 17. Als Defensie aansprakelijk is, moet
worden beoordeeld en berekend hoe groot de schade is. Indien gewenst,
vindt een huisbezoek aan de (oud-)medewerker plaats, waar de belangenbehartiger bij aanwezig is. Gekeken wordt naar schadeposten als
immateriële schade (smartengeld) en de materiële schade waaronder
bijvoorbeeld het verlies van inkomen, gemiste carrière, kosten voor
huishoudelijke hulp, kluswerk in en om het huis (zelfredzaamheid),
ziektekosten die voor eigen rekening blijven en reiskosten. Om deze
posten te boordelen en te berekenen, wordt meestal gebruik gemaakt van
een medisch adviseur, arbeidsdeskundige en een rekenbureau voor
letselschadezaken. Ook zal de (oud-)medewerker inzicht moeten geven in
de financiële situatie sinds ziek worden. Dit zijn complexe zaken die

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 X, nr. 139

9

geruime tijd in beslag nemen omdat er veel gegevens nodig zijn voor een
goede beoordeling en waarbij veel (externe)factoren meespelen.
U refereert aan de zaak van een medewerker van de Luchtmacht op
vliegbasis Twente. In deze zaak is niet specifiek aansprakelijkheid erkend
voor blootstelling aan chroom-6. Defensie heeft in deze zaak op
6 december 2001 aansprakelijkheid erkend voor het feit dat deze
medewerker tijdens verrichte werkzaamheden als schilder is blootgesteld
aan chromaten en organische oplosmiddelen en nagelaten werd afdoende
veiligheidsmaatregelen te nemen (Aanhangsel Handelingen II 2014/15,
nr. 146). De vergoeding van € 100.000,– is voorts een bedrag voor zowel
de materiële schade als de immateriële schade.
10
Wat is uw verwachting van het maximaal aantal gedupeerden
door ziekten als gevolg van het werken met Chroom-6 op de
POMS-locaties? Wat is in dat geval uw verwachting van de
maximale schadevergoeding die u moet voldoen bij de thans
voorliggende regeling3?
Dat is moeilijk in te schatten. De (oud-)medewerkers kunnen zich namelijk
nog steeds melden bij het meldpunt. Op basis van de aantallen die zich tot
nu toe gemeld hebben voor de coulanceregeling, is er voor de regeling
uitkering chroom-6 Defensie € 20 miljoen gereserveerd onder artikel 9 in
de begroting van 2018.
11
Kunt u aangeven wat de verschillen in definitie zijn tussen
«mogelijk directe blootstelling», «aannemelijke achtergrondblootstelling» en «mogelijk incidentele blootstelling»? Sluit u uit
dat anderen, hier niet genoemden, zoals bijvoorbeeld familieleden
die met verontreinigde werkkleding in aanraking zijn gekomen,
ziek kunnen zijn geworden door Chroom-6? Zo ja, waarom? Zo
nee, waarom zijn zij dan niet in «Bijlage 1, behorend bij de
regeling uitkering Chroom-6 defensie» opgenomen?
De mate van blootstelling aan chroom-6 blijkt samen te hangen met de
aard van de werkzaamheden (taken) die in de verschillende functies
werden verricht. Zo zijn er functies waarbij chroom-6 vrij kon komen door
de eigen taken; er wordt dan gesproken over «Mogelijk directe blootstelling». Voorbeelden van dergelijke taken zijn het schuren, slijpen,
lassen, spuiten en stralen van materieel. Daarnaast zijn er functies waarbij
men in de werkplaats waar chroom-6 werkzaamheden werden verricht
aanwezig moest zijn. Er is daarbij een onderscheid gemaakt tussen
functies waarbij men regelmatig in de werkplaatsen moest zijn (een
«aannemelijke achtergrondblootstelling») en functies waarbij men slechts
incidenteel in de werkplaatsen aanwezig was (een «mogelijke achtergrondblootstelling»). De onderzoeksvraag richtte zich op de blootstelling
van de (oud-)medewerkers van de POMS-locaties, in relatie tot de functie
en feitelijke werkzaamheden. Overigens is er ook sprake van een vierde
groep functies, waarbij men geen taken had in de chroom-6 werkplaatsen.
Er wordt dan gesproken van een «verwaarloosbare blootstelling»; er was
dus geen sprake van een directe, indirecte of achtergrond-blootstelling
aan chroom-6.
Het onderzoek heeft zich gericht op de blootstelling van oud-werknemers
op de POMS-locaties. Eventuele blootstelling van personen buiten de
POMS-locaties, zoals huisgenoten, is in dit onderzoek niet onderzocht. De
3

Zoals op 5 juni 2018 in de Staatscourant is gepubliceerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 X, nr. 139

10

regeling is een rechtspositionele regeling die uitsluitend kan worden
aangewend door (oud-)werknemers en nabestaanden. Huisgenoten van
de (oud-)medewerkers kunnen geen beroep doen op de regeling voor
eigen gezondheidsklachten. Het staat huisgenoten vrij een letselschadeclaim in te dienen, waarna zal worden uitgezocht in welke mate men is
blootgesteld, of sprake is van een aandoening die kan zijn ontstaan door
de mate en wijze van blootstelling en of Defensie aansprakelijk is.
12
Is er, gezien de mogelijke nieuwe feiten die naar voren komen uit
het nog lopende onderzoek naar het gebruik en de effecten van
chroom-6, een voorbehoud opgenomen in de huidige schaderegeling voor slachtoffers op grond waarvan deze eventueel kan
worden opengebroken en herzien?
13
Hoe definitief is de lijst van opgenomen ziekten die in verband
worden gebracht met chroom-6 in de schaderegeling?
Zie het antwoord op vraag 3.
14
Waarom is pas na publicaties in 2014 in maart 2015 besloten een
onderzoek in te stellen? In de periode 1989–2002 is immers
diverse malen vastgesteld dat er klachten waren naar aanleiding
van werken met chroom-6 en dat er in Vriezenveen en Brunssum
te hoge concentraties chroom-6 waren aangetroffen.
In de loop van 2014 was sprake van een toenemend aantal meldingen van
gezondheidsklachten bij (oud-)medewerkers die op de POMS-locaties
hebben gewerkt. Als gevolg van de ongerustheid die hierover is ontstaan,
heeft Defensie toen besloten een uitgebreid onderzoek te laten uitvoeren
naar de mogelijke gezondheidsrisico’s van het werken met chroom-6
houdende verf. De ongerustheid van de (oud-)medewerkers betrof niet
alleen het werken met chroom-6, maar ook het werken met CARC.
15
Is er een analyse gemaakt om te kunnen vaststellen of het
onderzoek niet sneller had kunnen worden afgerond?
Het uitgangspunt bij het uitvoeren van het onderzoek was zorgvuldigheid,
transparantie en volledigheid. Het onderzoek is inhoudelijk aangestuurd
door de paritaire commissie die bestond uit vertegenwoordigers van
Defensie en van de centrales voor overheidspersoneel, onder leiding van
een onafhankelijk voorzitter. De paritaire commissie is verantwoordelijk
geweest voor het vaststellen van de onderzoeksopzet en de onderzoeksvragen. De paritaire commissie heeft voortdurend gedurende de
uitvoering van het onderzoek toegezien op de voortgang van het
onderzoek en daar waar mogelijk in overleg met het RIVM gekeken of en
hoe het onderzoek sneller zou kunnen worden uitgevoerd zonder
concessies te doen aan de eerder gekozen uitgangspunten.
Vanaf het begin van het onderzoek is de insteek geweest het onderzoek uit
te voeren met een zo groot mogelijke betrokkenheid van belanghebbenden en transparantie over de onderzoeksopzet, de vragen die in het
onderzoek behandeld en beantwoord zullen worden en de (deel)resultaten
van het onderzoek. Met name de informatie verkregen van (oud-)medewerkers is van groot belang geweest voor het onderzoek. Gedurende het
onderzoek is gebleken dat juist door de gewenste betrokkenheid en
transparantie het aantal gesprekken ende informatie uitwisseling meer tijd
in beslag heeft genomen dan initieel ingeschat en dat uit de verkregen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 X, nr. 139

11

informatie weer nieuwe vragen naar voren kwamen die ook beantwoord
moesten worden in het onderzoek.
16
Is de lijst van ziekten die volgens het RIVM het gevolg kunnen
zijn van het werken met chroom-6 ter verificatie voorgelegd aan
andere deskundigen? Zo nee, waarom niet en bent u bereid dit
alsnog te doen?
Het RIVM heeft de indeling van ziekten en nadelige gezondheidseffecten
uitgebreid laten toetsen door externe deskundigen uit Nederland. Dit
betrof deskundigen van buiten het RIVM o.a. toxicologen, epidemiologen,
(bedrijfs-)artsen en arbeidshygiënisten. Deze toetsing is uitgevoerd tijdens
een bijeenkomst op 16 januari 2017 waar met alle deskundigen de
indeling is besproken die was opgesteld door het RIVM. Vervolgens is
deze op sommige onderdelen aangepast op basis van de input van de
deskundigen. Daarna is de lijst voorgelegd aan de deskundigen in de
Klankbordgroep. Naar aanleiding van opmerkingen uit de Klankbordgroep
is de indeling van ziektes verder verfijnd (zie het antwoord op vraag 2).
17
Wat is uw mening over het standpunt dat het aan Defensie is om
vast te (laten) stellen dat een ziekte niet door het werken met
chroom-6 is veroorzaakt? Nu komen zieke mensen die wel met
chroom-6 hebben gewerkt niet in aanmerking voor schadevergoeding omdat hun aandoening niet op de lijst van de RIVM staat.
Zie het antwoord op vraag 4.
18
Wie stellen respectievelijk het al dan niet bestaan van een relatie
van symptomen met het werken met chroom-6 en de hoogte van
de uitkering vast?
Gebaseerd op de symptomen stelt de eigen huisarts of specialist de ziekte
(aandoening) bij iemand vast. Uit het RIVM-onderzoek volgt of er een
verband kan bestaan tussen de ziekte en blootstelling aan chroom-6 op de
POMS-locaties. Het ABP bepaalt de hoogte van de uitkering op basis van
de Regeling waarin is vastgelegd welke combinaties van functies,
aandoeningen en functieduur recht geven op een uitkering en de hoogte
daarvan. Voor de informatie over de aandoening wordt door het ABP een
formulier opgestuurd dat door de huisarts of specialist van de
(oud-)medewerker wordt ingevuld.
19
Hoeveel slachtoffers hebben gebruik gemaakt van de coulanceregeling?
Er is op dit moment in 370 gevallen een tegemoetkoming op basis van de
coulanceregeling toegekend (standdatum 23 juli 2018). Dit betreft niet
alleen POMS-medewerkers maar ook (oud-)medewerkers werkzaam op
andere locaties bij Defensie waarvoor de coulanceregeling van toepassing
is (en blijft).
20
Wat is uw verklaring voor de ernstige tekortkomingen, zoals die
bovenaan pagina 3 worden opgesomd?
Met het RIVM-onderzoek is vastgesteld dat Defensie te kort is geschoten
en als werkgever niet heeft voldaan aan haar zorgplicht. De risico’s van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 X, nr. 139

12

het werken met gevaarlijke stoffen en de omstandigheden waaronder
gewerkt werd, hadden te weinig aandacht, met name in de eerste jaren
waarin de POMS-locaties operationeel waren. Het arbobeleid op de
POMS-locaties was ontoereikend en de zorg voor een veilige werkplek
voldeed bij Defensie niet aan de wettelijke verplichtingen. De verklaring
daarvoor kon in het onderzoek niet worden vastgesteld. Mogelijk werden
eerdere klachten naar aanleiding van het werken met chroom-6 werden
niet in samenhang beoordeeld. Het patroon tussen de verschillende
meldingen van (oud-)medewerkers werd destijds niet onderkend, men
ging uit van op zichzelf staande incidenten. Daarbij is Defensie tekortgeschoten en heeft als werkgever toen niet voldaan aan haar zorgplicht.
Daarvoor heb ik ook ik mijn excuses voor aangeboden.
21
Waarom worden zieke (ex-)defensiemedewerkers, die op andere
locaties met chroom-6 hebben gewerkt, zo lang in onzekerheid
gelaten, ervan uitgaande dat de bevindingen van het onderzoek
naar de POMS-locaties toch ook op hen van toepassing zullen
zijn.
De omstandigheden bij de POMS-sites kunnen niet één-op-één worden
doorvertaald naar andere locaties bij Defensie. De gezondheidsrisico’s
door het werken met chroom-6 worden bepaald door de mate van
blootstelling aan chroom-6, hetgeen weer wordt bepaald door de wijze
waarop de werkzaamheden worden uitgevoerd en de maatregelen die zijn
getroffen om de blootstelling aan chroom-6 te voorkomen of beperken.
Dit zal voor de andere defensielocaties verschillen met de situaties zoals
onderzocht voor de POMS-locaties. Onderzoek naar de werkomstandigheden en blootstelling op andere locaties is daarom eerst noodzakelijk. Bij
het vervolgonderzoek hoeft overigens een groot aantal zaken dat reeds
door het RIVM is onderzocht, niet meer opnieuw onderzocht te worden. In
de tussentijd kunnen (oud-)medewerkers van andere locaties een beroep
doen op de coulanceregeling.
De planning voor het aanvullend onderzoek naar de gezondheidsrisico’s
op andere defensielocaties wordt door de paritaire commissie vastgesteld. Zodra de onderzoeksopzet en de tijdplanning zijn vastgesteld zal ik
uw Kamer per brief informeren.
22
Overweegt u op korte termijn een coulanceregeling in te stellen
voor zieke (ex-)medewerkers die op andere dan POMS-locaties
met chroom-6 hebben gewerkt, vooruitlopend op de resultaten
van het onderzoek naar die groep?
De huidige coulanceregeling is al vanaf het begin opengesteld voor
personen werkzaam op andere locaties.
23
Wat is de reden voor het feit dat pas iets meer dan de helft van de
dertig maatregelen chroom-6 is gerealiseerd en wanneer zullen
alle dertig maatregelen zijn uitgevoerd?
De ADR geeft in haar rapport aan dat maatregelen die relatief eenvoudig
zijn te implementeren, inmiddels zijn gerealiseerd. Een voorbeeld hiervan
is het invoeren van een detectiepen voor chroom-6 in oude verflagen.
Inmiddels worden ook beproevingen met chromaatarme verfsystemen
uitgevoerd op onze luchtvaartuigen, ook in samenwerking met andere
landen en industrie. Meer tijd kost het ontwerpen en plaatsen van
state-of-the-art spuitcabines. Een ontwerp dat zekerheid geeft over

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 X, nr. 139

13

voldoende afzuiging is niet kant-en-klaar beschikbaar en gebeurt door
samenwerking van Defensie, RVB en industrie. De uitvoering van diverse
maatregelen kost meer tijd dan in het oorspronkelijke plan was voorzien.
Soms door beperkte capaciteit of daadkracht, maar soms ook door
complexiteit en de afhankelijkheid van de industrie. De ADR heeft de
aanbeveling gedaan om strikter te sturen op de maatregelen. Het
bestaande plan van aanpak chroom-6 wordt op dit moment geactualiseerd en is eind september gereed. De planning is dat eind 2020 de
maatregelen – op een enkele na – zijn gerealiseerd.
24
Kunt u een overzicht geven van de «ruim dertig maatregelen»
waarvan «iets meer dan de helft is gerealiseerd? Kunt u daarbij
aangeven welke maatregelen wel al zijn doorgevoerd en welke
nog niet met daarbij de geplande datum van invoering?
Zoals blijkt uit bijlage 1 bij het ADR-rapport over de implementatie van het
plan van aanpak verlaagde grenswaarde chroom-6 (gevoegd bij
Kamerstuk 34 775 X, nr. 126 van 4 juni 2018), bevat het plan van aanpak in
totaal 39 maatregelen, waarvan er volgens de planning vijf na 2018
worden gerealiseerd.
Van de resterende maatregelen, die volgens de planning nu gereed
hadden moeten zijn, zijn de volgende maatregelen inmiddels afgerond
(nummers verwijzen naar de nummering die is gebruikt in bijlage 1 van
het ADR-rapport):
• Regierol beleggen en invullen (M1.1)
• Actualiseren interne regelgeving over het werken met chroom-6 (M1.2)
• Opstellen van een concept arbocatalogus voor het werken met
gevaarlijke stoffen, inclusief een specifieke bijlage chroom-6 (M1.3 en
M1.4)
• Actualiseren lokale werkinstructies voor het uitvoeren van werkzaamheden met chroom-6 (M1.5)
• Borgen dat bij nieuw vastgoed, materieel en gereedschap voor
werkzaamheden met chroom-6 voldaan wordt aan de eisen hiervoor
(M1.6)
• Voorkomen nieuwe instroom chroom-6 (M1.8)
• Defensiebreed invoeren van detectiepen voor detecteren aanwezigheid
van chroom-6 in oude verflagen (M1.10)
• Verbetering beheersing laagenergetische werkzaamheden aan
chromaathoudende verflagen (M2.8, M2.9 en M2.10).
• Uitvoeren risico-inventarisatie en evaluatie chroom-6 bij galvanowerkzaamheden Logistiek Centrum Woensdrecht (M2.14)
• Good housekeeping, opleidingen en toezicht (M2.15, M2.16 en M2.17)
• Verbetering persoonlijke beschermingsmiddelen, inclusief fit-to-face
test (M2.18, M2.19 en M2.20)
• Invoeren periodieke dieptereiniging bij werkplaatsen waar met
chromaathoudende verf wordt gewerkt (M2.24, M2.25 en M2.26)
Nog niet (geheel) gereed zijn de resterende maatregelen:
• Centrale vastlegging van aanwezigheid chroom-6 in ERP M&F (M1.9,
vastlegging vindt nu nog decentraal plaats)
• Overzicht maken van huidige situatie en mogelijkheden tot vervanging
van chromaathoudende verfsystemen in luchtvaartsystemen (M1.7)
• Vervanging spuitcabines (M2.1, M2.2, M2.-, M2.3 en M2.4; in nog niet
vervangen cabines worden geen spuitwerkzaamheden met chromaathoudende verf meer uitgevoerd) – vervanging spuitcabines CLSK,
vervanging voorbewerkingsruimte CLAS/Leusden
• Verbetering gereedschappen voor werkzaamheden aan chromaathoudende verflagen, inclusief betere puntafzuiging (M2.5, M2.6 en M2.7)
• Inventarisatie risico’s bij roestvrijstaal lassen (M2.11, M2.12 en M2.13)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 X, nr. 139

14

•
•

Voldoende meetcapaciteit bij CEAG (M2.2 en M2.22)
Verbetering blootstellingsregistratie (M.2.23, huidige registratie
voldoet aan de wettelijke eisen, maar geeft geen centraal inzicht)
• Nadere inventarisatie gevaarlijke stoffen in aanvulling op de basis
Risico Inventarisatie en Evaluatie (RI&E) (M2.27 en M2.28)
De planning van alle nog niet gerealiseerde maatregelen wordt thans
herzien als onderdeel van de eerder genoemde actualisatie van het plan
van aanpak.
25
Welke persoonlijke beschermingsmiddelen worden gebruikt bij
incidentele overschrijding van de grenswaardes?
Bij incidentele overschrijding van de grenswaardes wordt op basis van de
uitgevoerde Risico Inventarisatie en Evaluatie (RI&E) bepaald welke
persoonlijke beschermingsmiddelen dienen te worden gebruikt, zoals
adembescherming, handschoenen, beschermende kleding en brillen.
Daarbij wordt de arbeidshygiënische strategie gehanteerd.
26
In welke gevallen is vervanging pas «op termijn» mogelijk?
Defensie heeft de chroom-6 houdende bedrijfsstoffen vervangen, met
uitzondering van luchtvaartsystemen waar dat niet mogelijk of toegestaan
is vanwege de luchtwaardigheidseisen van de fabrikant. Op dit moment
worden proeven uitgevoerd met chromaatvrije en chromaatarme
verfsystemen voor de buitenzijde van luchtvaartmaterieel. Vervanging van
de primer op de airframes (het «chassis» van vliegtuigen) is vanwege de
luchtwaardigheidseisen nog niet mogelijk. Ook in de F-35 is chromaathoudende primer toegepast. In veel materieel is in het verleden chroom-6
gebruikt vanwege de goede eigenschappen tegen corrosie. Bij de
vervanging van dit materieel en andere zaken worden zo veel mogelijk
chromaatvrije varianten toegepast.
De Europese Commissie (EC) is sinds enige jaren bezig om het gebruik
van chroom-6 intern de EU stap voor stap te beëindigen. Voor toepassingen, waarvoor inmiddels een technisch alternatief bestaat, wordt het
gebruik verboden. De EC verleent alleen toestemming voor die toepassingen waarvoor nog geen technisch alternatief bestaat.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 34 775 X, nr. 139

15