Format 3.1 CW Wetsvoorstel aanscherping burgerschapsopdracht onderwijs

Toets conform artikel 3.1 Comptabiliteitswet 2016 (3.1CW)
Oordeel op basis van inschatting externe toetsing [prof. dr. Tine de Moor (Universiteit Utrecht) en dr. Bram
Eidhof (Universiteit voor Humanistiek) en rapporteurs [naam a en b].
Contact DAO: Natasha Stroeker
Wetsvoorstel aanscherping burgerschapsopdracht onderwijs (35352)
Legenda (in te vullen sub ‘Oordeel’):
Onderdeel
1. Vindbaarheid van
3.1 CW-informatie

2. Maatschappelijke
opgave (bedoeling)

Eindoordeel

voldoende

verdient aandacht

verbeterpunt

Beoordeling inhoud voorstel1
(steekwoorden)

Informatie is incompleet,
paragraaf over evaluatie
ontbreekt

Suggesties voor verbetering2
(steekwoorden)





Maatschappelijke opgave is
expliciet beschreven, als het
bevorderen van een
constructieve en vreedzame
manier van samenleven in lijn
met de basiswaarden van de
democratische rechtsstaat (MvT
p. 1).




3. Ingezette
beleidsinstrumenten





In essentie geeft het
wetsvoorstel meer richting en
een inperking van het
normatieve kader (bv. de
democratie of rechtsstaat
ondermijnen of het handelen in
strijd daarmee wordt voor
scholen verboden), zie MvT p.
14.
Een beleidsinstrument wordt
ingezet, namelijk de
mogelijkheid tot strikter toezicht
op het burgerschapsonderwijs
dat scholen aanbieden (MvT p.
29)
Het wetsvoorstel verplicht
scholen tot de ontwikkeling van
een visie en tot evaluatie (MvT
p. 30 en 17)



In de maatschappelijke opgave
vormen de basiswaarden van de
democratische rechtstaat een
uitgangspunt dat de tijd kan
doorstaan. Echter specifiek het
woord sociale cohesie laat veel
ruimte voor interpretatie. Het
kan achterwege gelaten worden
of vervangen worden door een
meer omlijnd begrip als
democratische cultuur.
De maatschappelijke opgave
kan als bredere context worden
gezien en een belangrijke
bijdrage doen aan brede
welvaartsdomeinen (onderwijs,
maatschappij, zie suggesties
doelen onder 4
doeltreffendheid).
Het wetsvoorstel veronderstelt
begrijpelijkerwijs een
professionele autonomie, en dan
met name de aanwezigheid van
voldoende professionaliteit in
relatie tot
burgerschapsonderwijs bij
leraren en schoolleiders. De
internationaal relatief lage
scores op burgerschap van
Nederlandse scholen, de grote
verschillen tussen scholen, en
de lage waardering van leraren
ten aanzien van de
lerarenopleiding geven
aanleiding om de balans tussen
autonomie en inhoudelijke
sturing/facilitering te
heroverwegen (Munniksma, A.
et al (2017). Burgerschap in het
voortgezet onderwijs. Nederland
in vergelijkend perspectief.
Amsterdam University Press;
Willemse, T. M., Ten Dam,

1

In hoeverre staan de antwoorden op de (toets)vragen in het voorstel?

2

Zijn de gemaakte keuzen logisch en zijn het de beste keuzen, gegeven de stand van de wetenschap?

Format 3.1 CW Wetsvoorstel aanscherping burgerschapsopdracht onderwijs






4. Doeltreffendheid

Het wetsvoorstel formuleert een
aantal SMART doelen waar
scholen in het funderend
onderwijs aan moeten voldoen,
primair in de vorm van
processen, zoals a) heeft de
school een visie op burgerschap
opgenomen in het schoolplan en
de schoolgids, die in lijn is met
de basiswaarden van de
democratische rechtsstaat?
(MvT, p. 30), hanteert de school
een samenhangende,
herkenbare en doelgerichte
aanpak bij de bevordering van
sociale en maatschappelijke
competenties? (MvT, p. 18), is
de schoolcultuur in
overeenstemming met de
basiswaarden van de
democratische rechtsstaat (MvT,
p. 14) en worden de resultaten
van de aanpak geëvalueerd?
(MvT, p 17). Het wetsvoorstel
stelt geen concrete eisen aan
het niveau van leerlingen, het
aantal bestede uren onderwijs,
of de professionaliteit van
docenten danwel schoolleiders.











G.T.M., Geijsel, F., Van
Wessum, L. en Volman, M.
(2015). ‘Fostering Teachers’
Professional Development for
Citizenship Education’. Teaching
and Teacher Education, 49(1),
118-127)
De vereisten die door de wet
voornamelijk worden gesteld
zijn proceseisen. De effectiviteit
hiervan is niet evident. Andere
beleidsinstrumenten, zoals het
formuleren van concrete
leerdoelen, zouden kunnen
worden ingezet.
Internationaal vergelijkend
onderzoek toont aan dat enige
mate van standaardisatie (zoals
concrete nationale leerdoelen,
professionaliteitseisen, minimale
hoeveelheid lesuren) goed werkt
(Van de Werfhorst, H., Elffers,
L. en Karsten, S. (red.).
Onderwijs- stelsels vergeleken.
Leren, werken en burgerschap)
Het wetsvoorstel is een
duidelijke verbetering t.a.v. de
huidige wet, die veel
vrijblijvender is, en komt
tegemoet aan signalen van de
PO-raad dat zowel leraren als
schoolleiders […] te weinig
richting en houvast vinden in
het formele curriculum in de
huidige vorm (2015).
Daarnaast biedt het
wetsvoorstel de nodige ruimte
aan individuele scholen om een
schoolspecifieke invulling te
geven aan
burgerschapsonderwijs. Dat is
wenselijk gezien de vrijheid van
onderwijs enerzijds en de grote
verschillen in waarde-oriëntatie
en leerlingpopulaties anderzijds.
Toch kunnen de doelstellingen
te ruim worden bevonden; deze
zijn op het niveau van
beleidsdocumenten en
processen van de school
geformuleerd, en niet op het
niveau van leeropbrengsten.
Internationaal vergelijkend
onderzoek laat zien dat enige
mate van standaardisatie
(dezelfde leerdoelen hanteren)
bij kan dragen aan het behalen
van minimumniveaus en het
bevorderen van gelijke kansen
(Van de Werfhorst, H., Elffers,
L. en Karsten, S. (red.).
Onderwijsstelsels vergeleken.
Leren, werken en burgerschap).
Aanvullende standaardisatie kan
ook bijdragen aan effectieve
implementatie gezien zowel de
beperkte expertise binnen de
scholen als de voorziene

Format 3.1 CW Wetsvoorstel aanscherping burgerschapsopdracht onderwijs



financiële dekking. Als
randvoorwaarde moet een mate
van standaardisatie wel
voldoende rekening houden met
de context waarin de school
opereert en de specificiteit van
het doelpubliek
(leerlingenpopulatie).
Ten slotte blijft de bijdrage van
het wetsvoorstel aan brede
welvaartsdomeinen (onderwijs,
maatschappij) of specifieke
bredewelvaartsindicatoren als
volgt:

Dimensies brede welvaart
1. Maatschappij
2. Sociale connecties in
vertrouwen
3. Onderwijs
Indicatoren brede welvaart
1a. Rule of Law
1b. Voice & accountability
2. Frequentie sociale contacten



Er is geen expliciete indicatie
van maatschappelijke en
economische baten.



Helder beschreven, geen
financiële gevolgen. (MvT, p.
28)



De invoeringskosten worden
beschreven (€ 855 per school,
MvT p. 27)
De uitvoeringskosten worden
niet beschreven.

5. Doelmatigheid

6. Financiële gevolgen
voor het Rijk

7. Financiële gevolgen
voor
maatschappelijke
sectoren en derden



Verdere precisering van
indicatoren (niet in BWI),
bijvoorbeeld
3. sociale en maatschappelijke
competenties (overlapt met 2:
frequentie sociale contacten)
(output) T0-T1 maat

Specificeer de kosten voor de
scholen en de maatschappelijke
baten. Maak een afweging of het
stellen van concretere doelen
doelmatiger kan zijn.


Borg financiële dekking voor
extra kosten van de
toezichthouder en
lerarenopleidingen. Daarnaast
kosten van herziening
schoolcurriculum en
leermaterialen.
Heroverweeg de financiële
gevolgen:

De geschatte financiële uitgaven
voor scholen worden ingeschat
op ongeveer 10 à 15 mensuren
per school.

De mate van abstractie vraagt
echter een grote inhoudelijke
vertaalslag van scholen en
veronderstelt een mate van
professionaliteit die op sommige
scholen mogelijk nog afwezig is.
Het is ook afhankelijk van de
vorm van introductie, als vak of
als whole school approach. Het
is de vraag of met de voorziene
budget- cq. tijdsinschatting er
voldoende tijd vrijgemaakt kan
worden om dat te adresseren.

Format 3.1 CW Wetsvoorstel aanscherping burgerschapsopdracht onderwijs

8. Evaluatieparagraaf:
leren, bijsturen,
verantwoorden



Een evaluatieparagraaf is niet
aanwezig.





Een (tussen-)evaluatie dient een
reflectie op het bereiken van de
gestelde (brede welvaart, zie
onder 4) doelen en effectiviteit
van instrumenten die correcte
uitvoering bevorderen te
bevatten.
Een evaluatie kan voortbouwen
op reeds ingezet nationaal en
internationaal ingezet
onderzoek. In de evaluatie zijn
twee vragen van belang: 1) zijn
de burgerschapscompetenties
van leerlingen uit het funderend
onderwijs substantieel
verbeterd? 2) welke
instrumenten en scholing
hebben leraren en schoolleiders
nodig om het wetsvoorstel
adequaat uit te voeren? Een
dergelijke evaluatie kan
toekomstige bijstellingen van
wetgeving informeren.