University of Applied Sciences
Professional Doctorate
Een beroepsopleiding waarin praktijkgericht
onderzoek centraal staat

University of Applied Sciences
Professional Doctorate
Een beroepsopleiding waarin praktijkgericht onderzoek centraal staat

‘Leren interveniëren in complexe praktijken’

Programmateam 3e cyclus in het hbo
maart 2021

Samenstelling Programmateam
Daan Andriessen (voorzitter, Hogeschool Utrecht)
Frank van der Zwan (secretaris, Vereniging Hogescholen)
Hans Vossensteyn (Hogeschool Saxion)
Wolter Paans (Hanze Hogeschool Groningen)
Harry van Vliet (Hogeschool van Amsterdam)
Mariska van der Giessen (Vereniging van Lectoren, Hogeschool NHL Stenden)
René Bosma (Avans Hogeschool)
Han Brezet (Aalborg University)
René Bakker (Hogeschool van Arnhem en Nijmegen)
Elly de Bruijn (Hogeschool Utrecht)
Welmoed van der Velde (NHL Stenden Hogeschool)
Jos van der Sterren (Centre of Expertise Leisure, Tourism & Hospitality)
Menno Stokman (Centre of Expertise Leisure, Tourism & Hospitality)
Jan Jukema (Hogeschool Saxion)

Inhoudsopgave
Samenvatting

5

1

Inleiding

8

2

Typering

10

3 Maatschappelijke relevantie en meerwaarde

12		

Toegevoegde waarde samenleving

12

Toegevoegde waarde werkveld

13

Toegevoegde waarde onderwijs en onderzoek

13

4 Niveau

15

Europese eisen

15

Vergelijking met de master

16

Vergelijking met de PDEng

17

Naamgeving en titulatuur

18

5 Opleidingsprofielen

20

6 Opzet

22

7

Begintermen

22

Eindtermen

22

Inhoud

22

Begeleiding

23

Examinering

23

Studiebelasting en doorlooptijd

25

Procedures

26

Kwaliteitszorg

27

Landelijke kwaliteitszorg

27

Kwaliteitszorg Graduate Network

28

Kwaliteitszorg per traject

29

Vergelijking met de kwaliteitszorg voor de PhD

29

8 Financiën

31

Kosten

31

Financieringsarrangementen

34

9 Ontwerpfase

36

Bijlage A: procedure PD-traject

37

Bijlage B: Steunbetuigingen pilots

38

		
Referenties

40

Vereniging Hogescholen
		
Prinsessegracht 21
Postbus 123
2501 CC Den Haag
Telefoon 070 312 21 21
vereniginghogescholen.nl
Foto omslag: shutterstock.com

maart 2021

Samenvatting
Het Bolognaproces van de Europese Unie heeft in heel Europa geleid tot een systeem van
hoger onderwijs bestaande uit drie cycli: bachelor (niveau 6), master (niveau 7) en doctorale
studies (niveau 8). In september 2019 schrijven de VSNU en de VH gezamenlijk een position
paper over de doorontwikkeling van het binaire stelsel. Hierin wordt uitgesproken dat
een derde cyclus in het hbo een waardevolle toevoeging aan het huidige stelsel van hoger
onderwijs kan zijn (Vereniging Hogescholen en VSNU, 2019), mits wordt voldaan aan
een aantal voorwaarden. De Minister van OCW vraagt in haar strategische agenda hoger
onderwijs en onderzoek in december 2019 de hbo-sector om een voorstel te doen voor
de vormgeving van een derde cyclus met inachtneming van randvoorwaarden zoals
geformuleerd in de VSNU-VH position paper (Ministerie van Onderwijs Cultuur en
Wetenschap, 2019). Een programmateam met vertegenwoordigers van zeven domeinen en
acht hogescholen alsmede de Vereniging Hogescholen doet in dit document een voorstel
voor pilots voor een University of Applied Sciences Professional Doctorate (UAS-PD).
Het UAS-PD is gelijkwaardig aan én verschillend van de PhD en de PDEng (zie Box 1). Het is een
belangrijke toevoeging aan het onderwijslandschap en maakt een doorlopende leerlijn
bachelor, master, doctorate in de beroepskolom mogelijk. Het PD-programma helpt voorzien
in de toenemende behoefte aan ‘onderzoekende professionals’: hoogopgeleide professionals
die in staat zijn complexe beroepsgerichte kennis en -ontwerpvragen op te pakken en zo bij te
dragen aan duurzame innovatie. Het programma draagt ook bij aan de verdere profilering en
professionalisering van het praktijkgericht onderzoek aan het hbo.
Het UAS PD-programma is een beroepsopleiding met een doorlooptijd van drie tot vier jaar
die opleidt tot hooggekwalificeerde onderzoekende professionals die ‘leren interveniëren in
complexe praktijken’ op niveau EQF 8. PD-kandidaten leren handelingskennis, processen en
producten te ontwikkelen voor het tot stand brengen en valideren van interventies bij
complexe vraagstukken. Het European Qualifications Framework for lifelong learning (EQF)
niveau 8 geeft in haar bewoordingen expliciet ruimte voor een dergelijke, op werk, innovatie
en professional practice gerichte beroepsopleiding.
Het hbo wil in 2022 starten met een eerste cohort kandidaten als pilot. Hiervoor zijn de
volgende clusters bezig met ontwerpactiviteiten: Kunst + Creatief, Energie & Duurzaamheid,
Gezondheid & Welzijn, Maritiem en Leisure, Tourism & Hospitality. De clusters Onderwijs en
Techniek & Digitalisering sluiten zo snel mogelijk aan. Dit voorstel beschrijft het kader voor
die pilots. Het kader is op een aantal punten, zoals op het punt van de examinering, ‘streng’
geformuleerd. Mogelijk dat na de pilots op die punten meer vrijheid voor de opleidingen
mogelijk is. Tegelijk is nog niet alles uitgewerkt en is er de mogelijkheid om in de pilots aan
gezamenlijke normvinding te doen.
Het PD-programma wordt aangeboden door een zogenaamd Graduate Network per cluster,
een samenwerkingsverband van hogescholen die gezamenlijk het opleidingsprofiel, de
ondersteunende onderwijsmodules, het beoordelingsmodel en de andere elementen van
het programma ontwikkelen. Samenwerking met universiteiten uit binnen- of buitenland in
het Graduate Network kan behulpzaam zijn. De Graduate Commissie van dit netwerk is
verantwoordelijk voor de kwaliteit van het programma en namens deze commissie wordt
de graad verleend door de individuele hogeschool van de (eerst) begeleidend lector. De
PD-programma’s worden vooraf en om de vier jaar gevisiteerd door een Validatie Commissie

5

University of Applied Sciences Professional Doctorate

PD (VaCo-PD [werktitel]). Hierin nemen de volgende partijen deel: vertegenwoordigers
(regionale) werkgevers/ werkveld (Commissie Hoger Onderwijs van VNO-NCW / MKB
Nederland), vertegenwoordigers beroepsgroep en vertegenwoordigers kennisinstellingen.
Begeleiding is in handen van een begeleidingscommissie die wordt voorgezeten door een
lector. Deze lector treedt op als supervisor en heeft het recht om een kandidaat voor te dragen
voor beoordeling. Daarnaast zijn vanuit de praktijk twee externe professionals lid van de
begeleidingscommissie. Deze zijn direct betrokken bij het praktijkvraagstuk, hebben een PhD
of PD of een vergelijkbaar werk- en denkniveau en treden op als ‘critical friend’.
Beoordeling is in handen van een beoordelingscommissie waarbij er een scheiding is tussen
begeleiden en beoordelen. In de beoordelingscommissie zitten een lid uit de gemeenschap
van lectoren binnen het betreffende domein en drie leden die worden voorgedragen door de
begeleidingscommissie en een afspiegeling vormen van de stakeholders in de begeleidingscommissie. Voorzitterschap is in de pilotfase in handen van een lid van de VaCo-PD. Basis
voor de beoordeling is een portfolio van bewijsmateriaal dat recht doet aan het
opleidingsprofiel van het PD-programma.
Er is een eerste inschatting gemaakt van de kosten van de PD-pilot. De geschatte ontwikkelkosten in 2021 bedragen € 3,5 mln. In 2021 zullen de clusters hun eigen PD-programma verder
uitwerken en zal de infrastructuur voor kwaliteitszorg worden gecreëerd. In vier cohorten
zullen 125 PD-kandidaten starten. De uitvoeringskosten van de hogescholen voor de pilots
zijn geraamd op € 13,5 mln. Dit brengt de totale kosten voor hogescholen voor deze pilots op
€ 17 mln. Daarnaast zijn de loonkosten voor de beoogde 125 PD-kandidaten een significante
kostenpost voor deze ontwikkeling. Binnen het tijdsbestek van de pilot liggen deze op
€ 37,2 mln. Met de reis- en studiekosten à € 1,5 mln brengt dit de totale kosten voor de pilot
op € 55,7 mln. De financiering hiervan en wie welk deel van de kosten draagt, dient in een
separaat traject te worden uitgewerkt.

6

University of Applied Sciences Professional Doctorate

Box 1: Kenmerken van UAS-PD, PhD en PDEng
UAS-PD

PhD

PDEng1

Typering

Beroepsopleiding die opleidt
tot onderzoekende
professionals die leren
interveniëren in complexe
praktijken.

Academische opleiding die
opleidt tot wetenschappelijke onderzoekers die leren
zelfstandig wetenschappelijk onderzoek te doen

Ontwerpopleiding die
opleidt tot ingenieurs die
leren ontwerpen in een
professionele context

Opbrengst

Creëren van generieke
nieuwe handelingskennis,
processen en producten
voor het tot stand brengen
en valideren van interventies bij complexe vraagstukken

Creëren van generieke
nieuwe conceptuele kennis
die bijdraagt aan de
wetenschappelijke kennisbasis en het verleggen
van de grenzen van het
wetenschapsgebied

Creëren van specifieke
nieuwe technische
oplossingen voor producten,
processen en systemen
gebaseerd op functionele
eisen en markteisen

Belangrijkste
manier van leren

Learning-on-the-job
doordat de kandidaat werkt
aan een praktijkvraagstuk
en hierin leert interventies
te ontwikkelen, te toetsen en
eventueel te implementeren

Leren doordat de kandidaat
een groot wetenschappelijk
onderzoek uitvoert

Leren doordat de kandidaat
eisen omzet in specificaties,
een concept ontwikkelt en
dit valideert en
concretiseert in relatie tot
de specificaties

Rol van cursorisch
onderwijs

Ondersteunt learning onthe-job. Totale cursorische
onderwijs 30-60 EC

Ondersteunt het verwerven
van academische vaardigheden. Omvang verschilt

Vormt de helft van het
curriculum (60 EC)

Toegangseisen

Relevante master plus
relevante ervaring in de
betreffende complexe
beroepspraktijk

Academische master

Academische master

Domein

Kunst + Creatief, Energie &
Duurzaamheid, Gezondheid
& Welzijn, Maritiem en
Leisure, Tourism &
Hospitality. Hierna: clusters
Onderwijs en Techniek &
Digitalisering

Academische disciplines

Techniek

Wijze van toetsing

Peer-review van een portfolio van bewijsmateriaal
door lectoren en
stakeholders

Peer review van een proefschrift door academische
wetenschappers

Peer review van een eindproject dat leidt tot een
technisch ontwerp door een
evaluatiecommissie

Doorlooptijd

3-4 jaar afhankelijk van
voorkennis, ervaring en aard
van het traject

4 jaar

2 jaar

1

Gebaseerd op Diploma supplement Professional Doctorate in Engineering programs (https://www.4tu.nl/sai/en/education/
pdeng-degree-supplement.pdf) en de Assessment Criteria (https://www.4tu.nl/sai/en/education/assessment-criteria/)

7

University of Applied Sciences Professional Doctorate

1

Inleiding
Het Bolognaproces van de Europese Unie heeft in heel Europa geleid tot een systeem van
hoger onderwijs bestaande uit drie cycli: bachelor (niveau 6), master (niveau 7) en doctorale
studies (niveau 8). Sinds de komst van lectoren in 2001 is er discussie in Nederland of het
hbo ook onderwijs zou mogen aanbieden voor de 3e cyclus. Bijvoorbeeld in 2005 wordt deze
discussie gevoerd bij de voorbereiding van een nieuwe wet op het Hoger Onderwijs maar deze
wet is er toen niet gekomen (Van Gageldonk, 2017). In 2015 spreekt de Vereniging Hogescholen
(VH) de ambitie uit dat lectoren het recht krijgen promovendi te begeleiden (Vereniging
Hogescholen, 2015). In juli 2019 brengen acht hogescholen een position paper uit waarin zij
zich ten doel stellen een eigen derde cyclus in het hbo te realiseren (Hogeschool van
Amsterdam et al., 2019).
Deze ontwikkeling staat niet op zichzelf. Nederland heeft ten opzichte van andere landen
een relatief laag aantal opgeleiden op niveau 8 in de beroepsbevolking, ruim achter landen
als Zwitserland, de Verenigde Staten, het Verenigd Koninkrijk, Duitsland, Frankrijk en België
(Jongbloed, Kaiser, & Kottmann, 2019). Ten behoeve van onze kenniseconomie en
internationale concurrentiepositie is het nodig de aantallen opgeleiden op niveau 8 in de
wetenschap en in bedrijven te vergroten. Voor onze kenniseconomie is ook de tweede
categorie van groot belang. Opgeleiden op niveau 8 zijn in veel vakgebieden de dragende
kracht voor het (uitvoeren) van onderzoek en het genereren van innovatieve kennis. Een
innovatieve kenniseconomie vraagt om meer opgeleiden op niveau 8 in het bedrijfsleven
alsmede een betere aansluiting van de opleiding op de latere loopbaan van opgeleide op
niveau 8.
In augustus 2019 schrijven de VSNU en de VH gezamenlijk een position paper over de
doorontwikkeling van het binaire stelsel. Hierin wordt uitgesproken dat een 3e cyclus in het
hbo een waardevolle toevoeging aan het huidige stelsel van hoger onderwijs kan zijn
(Vereniging Hogescholen en VSNU, 2019), mits wordt voldaan aan een aantal voorwaarden.
De Minister van OCW vraagt in haar strategische agenda hoger onderwijs en onderzoek in
december 2019 de hbo-sector om, in lijn met het bovenstaande, een voorstel te doen voor de
vormgeving van een 3e cyclus met inachtneming van randvoorwaarden zoals geformuleerd
in de VSNU-VH position paper (Ministerie van Onderwijs Cultuur en Wetenschap, 2019). Een
programmateam met vertegenwoordigers van zeven domeinen en acht hogescholen alsmede
de Vereniging Hogescholen doet in dit document een voorstel. Het voorstel beschrijft de
vormgeving op hoofdlijnen van een Professional Doctorate van Universities of Applied
Sciences (afgekort UAS PD 2). Dit voorstel is in lijn met de kenmerken die beschreven zijn in
de position paper van VSNU en VH (Vereniging Hogescholen en VSNU, 2019, pp. 11–12):
1	“Uit de begintermen, eindtermen, naamgeving en titulatuur van de derde cyclus
opleidingen moet duidelijk blijken dat de 3e cyclus in het hbo past binnen het
uitgangspunt ‘gelijkwaardig, maar verschillend’ dat het Nederlandse binaire ho-stelsel
kenmerkt. […]

2

Enkele opmerkingen over de gebruikte terminologie in dit plan van aanpak. Met PD wordt bedoeld de Professional
Doctorate. Het programma dat door hogescholen op een thema wordt aangeboden, wordt een PD-programma genoemd.
Dit programma wordt aangeboden door een netwerk van hogescholen, het Graduate Network. Een deelnemer aan deze
opleiding wordt een (PD-)kandidaat genoemd. Iedere kandidaat volgt een eigen leertraject. Dit wordt een PD-traject
genoemd. Degene die een PD-diploma heeft ontvangen wordt een PD-gediplomeerde genoemd.

8

University of Applied Sciences Professional Doctorate

2	Het gaat om een zelfstandige, volwaardige en internationaal erkende derde cyclus in
het hbo, leidend tot een professional doctorate (PD). De derde cyclus opleidingen
binnen hogescholen sluiten aan bij het beroepsgerichte karakter van het hbo.
3	De trajecten binnen een derde cyclus in het hbo vormen een duidelijk antwoord op een
(toegepaste) vraag vanuit het bedrijfsleven of de bredere samenleving, bijvoorbeeld
naar vernieuwing van de beroepspraktijk of aan studenten die deze derde cyclus
hebben afgerond. Met de derde cyclus werken de hogescholen bovendien aan het
versterken van de eigen onderzoekscultuur, de professionalisering van docenten en
de onderzoekscomponent in hun opleidingen.
4	De kwaliteit van deze 3e cyclus opleidingen wordt op onafhankelijke, toegankelijke
en controleerbare wijze geborgd. Hogescholen leggen hierover periodiek
verantwoording af.
5	De bekostiging van deze opleidingen mag niet ten koste gaan van de bestaande
onderwijs- en onderzoeksbudgetten.”
Het hbo wil in 2022 starten met een eerste cohort kandidaten als pilot. Hiervoor zijn de
volgende clusters bezig met ontwerpactiviteiten: Kunst + Creatief, Energie & Duurzaamheid,
Gezondheid & Welzijn, Maritiem en Leisure, Tourism & Hospitality. De clusters Onderwijs en
Techniek & Digitalisering sluiten zo snel mogelijk aan. Dit voorstel beschrijft het kader voor
die pilots. Het kader is op een aantal punten, zoals op het punt van de examinering, ‘streng’
geformuleerd. Mogelijk dat na de pilots op die punten meer vrijheid voor de opleidingen
mogelijk is. Tegelijk is nog niet alles uitgewerkt en is er de mogelijkheid om in de pilots aan
gezamenlijke normvinding te doen.
Hoofdstuk 2 geeft een korte typering van het UAS PD-programma. In hoofdstuk 3 wordt
de te verwachten meerwaarde ervan geschetst. Hoofdstuk 4 geeft een overzicht van de
kwalificaties waaraan kandidaten die het PD-programma met succes hebben afgerond,
moeten voldoen. Deze volgen het Framework for Qualifications of the European Higher
Education Area (QF-EHEA) – ook wel bekend als de Dublin descriptoren – en het European
Qualifications Framework for lifelong learning (EQF) niveau 8. Ook wordt hier een vergelijking
gemaakt met de professionele master en met de PDEng die door technische universiteiten in
Nederland wordt aangeboden. Hoofdstuk 5 geeft de pilots aanwijzingen voor het opstellen
van een opleidingsprofiel voor de opleiding waarin wordt beschreven tot wat voor een soort
professional de opleiding opleidt. In hoofdstuk 6 staan kaders voor de vormgeving van de
opleiding. Hoofdstuk 7 geeft een overzicht van alle maatregelen die zijn voorzien om de
kwaliteit van de opleiding en het diploma te bewaken. In hoofdstuk 8 is een zeer voorlopige
berekening gemaakt van de ontwikkel- en uitvoeringskosten van de pilots en staan eerste
ideeën voor de financiering. Dit zal echter in een separaat proces nader worden uitgewerkt.
In het laatste hoofdstuk staat in hoofdlijnen wat de volgende stappen zijn die moeten worden
gezet om in 2022 te kunnen starten.

9

University of Applied Sciences Professional Doctorate

2

Typering
Het UAS PD-programma is een beroepsopleiding die opleidt tot hooggekwalificeerde
onderzoekende professionals die ‘leren interveniëren in complexe praktijken’ op niveau EQF 8.
PD-kandidaten leren handelingskennis, processen en producten te ontwikkelen voor het tot
stand brengen en valideren van interventies bij complexe vraagstukken. Dit is een aanvulling
op de bestaande PhD-opleidingen van universiteiten die primair opleiden tot zelfstandige
onderzoekers. PhD-kandidaten leveren tijdens hun promotietraject een bijdrage aan de
kennisontwikkeling ten behoeve van de wetenschap en via die weg naar de maatschappij.
Zodoende leren zij ook de methoden van de wetenschap bij onderzoek naar allerlei
maatschappelijke en industriële problemen.
Het PD-programma leidt op tot zelfstandig onderzoekende professionals die in primo nieuwe,
generieke kennis ontwikkelen rondom nieuwe interventies aangaande een relevante
uitdaging in maatschappij of werkveld, met een mogelijke doorwerking naar de wetenschap
– bijvoorbeeld door ook te publiceren in wetenschappelijke tijdschriften. Een interventie wordt
hierbij gezien als een set van handelingen, een proces, een methode, een aanpak, handelingskennis, een product of een prototype (demonstrator, simulatiemodellen, dashboards,
software, (behandel)protocollen etc.) die door de kandidaat wordt ontwikkeld om een bijdrage
te leveren aan het vraagstuk dat centraal staat in een PD-traject. Een kunstproduct of
creatief ontwerp kan derhalve mede uitkomst zijn van het PD-traject, daar waar het de
grenzen opzoekt van de mogelijkheden van de eigen discipline en medium, waar het
innovatieve maakstrategieën en werkprocessen ontwikkelt en daar waar het alternatieve
vormen van kennis genereert.
De praktijk waar de UAS PD zich op richt, wordt gekenmerkt door haar complexe karakter
waarbij verschillende kennisdomeinen, beroepspraktijken, belangen (stakeholders),
oplossingsmogelijkheden en contextuele eigenschappen met elkaar verweven zijn in een
ingewikkeld krachtenveld. Het is een praktijk waarin een monodisciplinair antwoord bij
voorbaat te kort schiet en een multi-/ interdisciplinaire, ontwerpende aanpak vereist is.
‘Praktijk’ is daarbij een breed begrip en laat zowel op brede maatschappelijke vraagstukken
als op concrete werkpraktijken als het onderwijs of de eigen artistieke kunst- of ontwerppraktijk van creatieven en kunstenaars. Interventies kunnen een maatschappelijke relevantie
hebben en tegelijk een doorwerking hebben in de uitvoeringspraktijk van de kandidaat.
De relevantie van het praktijkvraagstuk wordt gearticuleerd met én in de praktijk omdat die
articulatie al een belangrijk aspect is van het analyseperspectief en daarmee (bedoeld of niet
bedoeld) al richting geeft aan keuzes aangaande interventies. Bij de keuze van een vraagstuk
speelt ook mee dat het vraagstuk gerelateerd moet zijn aan (nationale en regionale) kennisen innovatie-agenda’s zodat het PD-traject ook op deze manier ingebed is in een groter
onderzoeksveld en de kandidaat zich hiertoe kan (en moet) verhouden.
De interventies in het PD-traject voegen zich naar de context van de praktijk en het werkveld,
niet alleen in soort (een handeling, verandering, proces, product, werk et cetera) maar ook in
focus van de interventies, zoals bijvoorbeeld conceptualiseren, produceren, implementeren,
opschalen of verduurzamen. De interventies vinden plaats ín en met de praktijk en zijn van
betekenis en nut voor die praktijk. Dit betekent ook dat doorwerking doorgaans al plaats
vindt tijdens het traject, wat nog eens extra benadrukt kan worden door als kandidaat een
ontwerpende aanpak te hanteren waarbij interventies worden ontwikkeld als

10

University of Applied Sciences Professional Doctorate

tussenproducten, uitgeprobeerd en verder doorontwikkeld. Hierdoor voorziet een PD-traject
ook in de behoefte van het werkveld aan resultaten op korte termijn.
Het PD-traject typeren als ‘leren interveniëren in complexe praktijken’ betekent dat de
kandidaat in ieder geval zal moeten onderbouwen:
– waarom de interventies nodig zijn (relevantie),
– waar ze nodig zijn, bijvoorbeeld op basis van een ‘Theory of Change’ (analyse),
–	hoe te interveniëren en de resultaten vast te stellen (interventieaanpak en
onderzoeksmethoden),
–	welke verandering de interventie met zich meebrengt in relatie tot het
praktijkvraagstuk (duiding door een vorm van testen),
–	en hoe de inzichten en resultaten gedeeld en gebruikt kunnen worden in andere
contexten en daarmee bijdragen aan de body of knowledge (validatie en disseminatie).
Praktijkgericht onderzoek speelt in leren interveniëren in complexe praktijken een belangrijke
rol. De kenmerken van praktijkgericht onderzoek (HBO-raad, 2007) zijn ook van toepassing op
PD-trajecten:

Typering van UAS Professional Doctorate-trajecten
1	PD-trajecten zijn geworteld in de beroepspraktijk. De kwesties worden ingegeven door de
professionele praktijk (real life situaties). De kandidaat genereert vervolgens interventies
(handelingen, een proces, een methode, een aanpak, handelingskennis, een product of een
prototype) die bijdragen aan het oplossen van de problemen in de beroepspraktijk en/of aan
de ontwikkeling van deze beroepspraktijk.
2	De kwesties waaraan de kandidaat werkt zijn strategische vragen en richten zich ook op
oplossingen voor de langere termijn. De aanpak is multi-, inter- of transdisciplinair.
3	PD-trajecten worden vormgegeven binnen een scala van organisatorische verbanden waarin
lectoraten, opleidingen en praktijkpartners en andere externe partijen een belangrijke rol
spelen.
4	PD-trajecten zijn sterk verbonden aan de toepassingscontext. Dit betekent dat bij de
beoordeling van de kwaliteit criteria uit de beroepspraktijk en het werkveld een belangrijke rol
spelen.
5	PD-programma’s zijn verbonden met het overige hbo-onderwijs waardoor ze kunnen leiden
tot vernieuwing van het curriculum en professionalisering van de staf.
6	PD-trajecten leveren nieuwe generieke kennis en inzichten op al tijdens en na het traject die
via uiteenlopende kanalen naar diverse doelgroepen worden overgebracht.
7	PD-trajecten zijn afgestemd op wat in de verschillende sectoren van de beroepspraktijk
adequaat en relevant is.

11

University of Applied Sciences Professional Doctorate

3

 aatschappelijke relevantie
M
en meerwaarde
De ambitie is PD-programma’s te ontwikkelen die meerwaarde hebben voor de samenleving,
het werkveld en het onderwijs en daarmee een aanvulling zijn op de bestaande PhD- en
PDEng-trajecten van universiteiten. De meerwaarde is eerder door hogescholen verantwoord
(Hogeschool van Amsterdam et al., 2019; Vereniging Hogescholen, 2015). De toegevoegde
waarde zoals die hier onder is beschreven, is gebaseerd op de consultatie van het werkveld
die de zeven pilots in 2020 hebben gehouden. Een overzicht van de partijen die de pilots van
harte ondersteunen en graag betrokken willen worden, is weergegeven in bijlage B.

Toegevoegde waarde samenleving
Het PD-programma draagt bij aan verdieping en verbreding van het praktijkgerichte onderzoek in het hbo en helpt te voorzien in de behoefte in de samenleving aan kort-cyclische
innovatie en direct toepasbare handelingskennis. Een PD-programma helpt het hbo in haar
bijdrage aan een meer duurzame, inclusieve, rechtvaardige, gezonde en veilige samenleving.
Het PD-programma helpt tevens voorzien in de toenemende behoefte aan ‘onderzoekende
professionals’: hoogopgeleide professionals die in staat zijn complexe beroepsgerichte
kennis- en ontwerpvragen op te pakken en zo bij te dragen aan duurzame innovatie. Het
PD-programma voorziet met haar profiel in een vraag naar onderwijs boven masterniveau
voor degenen die zich vooral willen bekwamen in praktische innovatie.
Voorbeelden: De meervoudige complexiteit van de energietransitie en de transitie van de
samenleving in de richting van een circulaire economie maakt de vraag naar een
PD-programma op dit thema actueel. De maritieme sector is bij uitstek een sector waar
academisch en meer praktijkgericht onderzoek elkaar kunnen en moeten versterken, mede
door de sterke drive om de scheepvaart te verduurzamen en verregaand te automatiseren.
Ook staat Nederland voor enorme uitdagingen om een inclusieve en gezonde samenleving te
realiseren. PD-kandidaten en -gediplomeerden dragen bij aan kennisontwikkeling over een
meer integrale benadering van gezondheid, zorg en welzijn en hoe die te organiseren en te
financieren. De maatschappelijke vraag naar interdisciplinaire samenwerking met mensen
met ontwerpende en creatieve skills is groot. Zo neemt bijvoorbeeld de complexiteit en
dynamiek binnen de Leisure, Tourism & Hospitality-sector toe door mondiale verbinding
met andere sectoren in combinatie met duurzaamheidsvraagstukken, digitalisering,
gebiedsontwikkeling en de COVID-19 impact. Dit tezamen vereist mensen die over
vakgebieden heen kunnen kijken.

‘	Oplossingen vanuit een technisch perspectief zijn vaak
voorhanden maar de voornoemde complexiteit belemmert
introductie hiervan in de praktijk. Oplossingen kunnen goed
uit praktijkgerichte onderzoeksprojecten komen, wellicht
meer nog dan vanuit fundamentele onderzoeksprojecten.
Het ontwerpgericht en praktijkgericht onderzoek van een
PD is daarvoor van essentiële waarde.’
(Citaat uit het werkveld van de pilot Energie & Duurzaam, p. i).

12

University of Applied Sciences Professional Doctorate

Toegevoegde waarde werkveld
Het PD-programma maakt een doorlopende leerlijn bachelor, master, doctorate mogelijk in
de beroepskolom die voorziet in de behoefte aan beroepsgerichte professionals. Een
PD-programma met een internationaal erkende graad geeft een nieuw carrièreperspectief,
zowel aan onderzoekers als aan praktijkprofessionals.
Voorbeelden: Voor Leisure, Tourism & Hospitality is een hoger kwalificatieniveau nodig
in de toekomst; een PD-programma voorziet hierin. De arbeidsmarkt in de zorg vraagt om
professionals die technologie en digitalisering integreren in hun handelen en die multidisciplinair kunnen samenwerken. De PD-kandidaat zit dichter op het werkveld waardoor de
impact groter zal zijn en de implementatie sneller. Om als maritieme sector goed in te kunnen
spelen op de opgaven op het gebied van duurzaamheid en veiligheid zijn praktijkgericht
onderzoek, innovaties en voldoende hoogwaardig geschoold personeel vereist. In de
doorlopende leerlijn van de maritieme sector is op dit moment nog een lacune als het gaat
om hoogopgeleide praktijkgerichte onderzoekende professionals. In de onderwijssector is er
onderzoekskennis over leren en over veranderen maar in de onderwijspraktijk weet men niet
hoe hiernaar te handelen. In deze sector is er behoefte aan een PD-kandidaat die kan werken
met beschikbare kennis en er handelingskennis van kan maken; zogenaamde principle
practical knowledge (Bereiter, 2014). Voor transities zijn radicaal nieuwe ideeën nodig. Welke
dat zijn, is bij voorbaat niet vast te stellen. Daarom is het belangrijk om de creativiteit te
benutten van diegenen die in staat zijn om buiten de gebaande paden te treden. Creatieve
denkers en makers kunnen tot originele en slimme interventies komen die mensen verleiden
en in beweging brengen, en die leiden tot design-for-change (AWTI, 2020) hiervoor zijn
ontwerpers en kunstenaars nodig die op een gelijkwaardig onderzoeks- en denkniveau
kunnen werken als hun gepromoveerde collega’s in andere domeinen.

‘	Vanuit de academische wereld kunnen wij [TU Delft]
technologische oplossingen aandragen maar zonder een
diepgaand begrip van de dagelijkse praktijk van de sector
is het niet of nauwelijks mogelijk om de volle potentie van
deze ontwikkelingen te benutten. ... Zowel het bedrijfsleven
en de academia zouden zeer gebaat zijn bij typisch
praktijkgericht PD-onderzoek dat dit gat kan dichten.’
(Citaat uit het werkveld van de pilot Maritiem, p. 9).

Toegevoegde waarde onderwijs en onderzoek
Het PD-programma draagt bij aan de kwaliteit van het hbo-onderwijs en -onderzoek en zou
de aantrekkingskracht van het hbo op vwo’ers en internationale studenten kunnen vergroten.
Eveneens voorziet het PD-programma in een behoefte van professionalisering van hbodocenten en vergroot de aanwezigheid van PD-programma’s binnen een hogeschool de
mogelijkheid van het aantrekken van docenten met een doctorsgraad door het stimuleren
van de onderzoekscultuur. PD-trajecten bieden tevens een versterking van de onderzoeksgroepen met docentonderzoekers die nog beter in staat zijn te werken aan praktijkgericht
onderzoek en hun banden met de praktijk versterken. Derhalve zijn PD-kandidaten altijd
gelieerd aan hbo-onderzoeksgroepen en/ of individuele lectoraten. De PD-trajecten zijn een

13

University of Applied Sciences Professional Doctorate

waardevolle en noodzakelijke toevoeging aan het palet van onderzoeksprojecten van
lectoraten en onderzoeksgroepen. En de aanwezigheid van een PD-programma helpt de
concurrentiepositie van het hbo te versterken in Europese onderzoekssamenwerking. In
domeinen waarin een academische pendant geheel of gedeeltelijk ontbreekt zoals in de
Kunsten en Maritiem is het PD-programma cruciaal voor het aantrekkelijker maken van
het Nederlandse hbo. Geïnteresseerde kandidaten kiezen nu vaak voor een praktisch
georiënteerde opleiding in het buitenland.

‘	In het Leisure, Tourism & Hospitality-domein werken de
hogescholen, door het ontbreken van voldoende
academische tegenhangers in Nederland, naast Nederlandse
óók sterk samen met internationale universiteiten, waarbij
de internationale partners doorgaans een volledige eerste,
tweede en derde cyclus aanbieden.’
(Citaat uit het werkveld van de pilot Leisure, Tourism & Hospitality p. 28).

14

University of Applied Sciences Professional Doctorate

4

Niveau
Europese eisen
UAS PD-programma’s leiden op tot doctoraatsniveau (EQF 8) zoals beschreven in The
Framework for Qualifications of the European Higher Education Area (QF-EHEA) – ook wel
bekend als de Dublin descriptoren – en het European Qualifications Framework for lifelong
learning (EQF). Beide raamwerken zijn compatibel met elkaar (European Commission, 2008).
Een overzicht van de eisen aan kandidaten op dit niveau staat in Tabel 1. Ieder UAS
PD-programma moet aantonen dat de kandidaat die het programma heeft doorlopen aan
deze eisen voldoet. Dit staat verder uitgewerkt in hoofdstuk 6.
Tabel 1: Overzicht van eisen aan het doctorate niveau
Dublin descriptoren

EQF

Qualifications that signify completion of the third
cycle are awarded to students who:
1

Have demonstrated a systematic understanding of a
field of study and mastery of the skills and methods
of research associated with that field;

Knowledge at the most advanced frontier of a field
of work or study and at the interface between fields;

2

Have demonstrated the ability to conceive, design,
implement and adapt a substantial process of
research with scholarly integrity;

The most advanced and specialised skills and
techniques, including synthesis and evaluation,
required to solve critical problems in research and/
or innovation and to extend and redefine existing
knowledge or professional practice;

3

Have made a contribution through original research
that extends the frontier of knowledge by developing
a substantial body of work, some of which merits
national or international refereed publication;

Demonstrate substantial authority, innovation,
autonomy, scholarly and professional integrity and
sustained commitment to the development of new
ideas or processes at the forefront of work or study
contexts including research.

4

Are capable of critical analysis, evaluation and
synthesis of new and complex ideas;

5

Can communicate with their peers, the larger
scholarly community and with society in general
about their areas of expertise;

6

Can be expected to be able to promote, within
academic and professional contexts, technological,
social or cultural advancement in a knowledge
based society.

Zowel QF-EHEA als EQF beschrijven een hoog niveau van begrijpen, analyseren, handelen,
creëren en communiceren waarin onderzoekend vermogen een belangrijke rol speelt. Dat het
daarbij niet exclusief gaat over het kunnen doen van onderzoek blijkt uit de manier waarop de
term ‘research’ wordt gebruikt:

15

University of Applied Sciences Professional Doctorate

‘	The term is used in an inclusive way to accommodate the
range of activities that support original and innovative work
in the whole range of academic, professional and
technological fields, including the humanities, and traditional,
performing and other arts. It is not used in any limited or
restricted sense, or relating solely to traditional ‘scientific
method’.’
(Bologna Working Group on Qualifications Frameworks, 2005, p.148).
‘Research’ betreft dus zowel wetenschappelijk onderzoek als ook andere vormen van
innovatie. Dit is terug te zien in het EQF dat bij 2. in Tabel 1 niet exclusief spreekt over onderzoek maar over problemen oplossen in onderzoek en / of innovatie. Tevens spreekt het EQF bij
1 en 3. over het leveren van een bijdrage aan bestaande kennis of de professionele praktijk.
Dat het niet exclusief gaat over wetenschappelijk onderzoek wordt ook door de Europese
Commissie bevestigd in een toelichting op het EQF waarin wordt gesteld dat de Dublin en EQF
eisen bij 3. in Tabel 1 ‘volledig integreren’ (European Commission, 2008, p.9).
Het EQF biedt dus ruimte voor twee soorten invullingen van niveau 8: een invulling waarin het
primair gaat om een bijdrage aan ‘study’, ‘research’ en ‘knowledge’, zoals de PhD (de schuingedrukte blauwgekleurde elementen in Tabel 1) en een invulling waarin het primair gaat om
een bijdrage aan ‘work’, ‘innovation’ en ‘professional practice’, zoals in de hier voorgestelde
beroepsopleiding UAS PD (de dikgedrukte groengekleurde elementen in Tabel 1).

Vergelijking met de master
Het niveau van de UAS PD is verder te duiden door deze te plaatsen naast de professionele
master standaard (Vereniging Hogescholen, 2019) (zie Tabel 2).
De belangrijkste verschillen met het masterniveau zijn de mate van zelfstandigheid en de
mate van complexiteit van het praktijkvraagstuk. Daarnaast is van belang er uit te lichten dat
de PD-kandidaat in staat is om een bijdrage te leveren aan nieuwe ideeën of kennis met een
bredere geldigheid dan het onderzochte geval, terwijl een professional masterstudent vooral
aan zijn eigen ontwikkeling werkt en geen originele transfereerbare of generaliseerbare
bijdrage aan de praktijk hoeft te leveren.

16

University of Applied Sciences Professional Doctorate

Tabel 2: Vergelijking met de professionele master standaard
De professionele master standaard

De professional doctorate standaard

Kan actuele wetenschappelijke inzichten inzetten in
concrete vraagstukken

Kan actuele wetenschappelijke inzichten, praktijkkennis en zelf ontwikkelde nieuwe inzichten inzetten in
praktijkvraagstukken

Heeft oog voor mogelijke innovaties op basis van
theorie en praktijkgericht onderzoek

Ontwikkelt nieuwe, onderbouwde innovaties in de
praktijk op basis van theorie en praktijkgericht
onderzoek

Kan om gaan met complexiteit van vraagstukken

Kan omgaan met een grote complexiteit van vraagstukken en interventies ontwikkelen

Heeft handelingsmogelijkheden, onderzoeksmethoden en theorieën om naar een oplossing toe te
werken

Kan bijdragen aan de oplossing van een
maatschappelijk complex vraagstuk door in de praktijk
ontwikkelen van eigen, op meerdere plekken inzetbare
en praktisch implementeerbare interventies

Kan over grenzen van vakgebied heen kijken

Kan op een onderbouwde wijze multidisciplinaire
werkmethoden hanteren

Draagt bij aan de ontwikkeling van beroep en
organisatie

Draagt bij aan de ontwikkeling en innovatie van beroep
en organisatie door kennisontwikkeling, persoonsontwikkeling, productontwikkeling en/of systeemontwikkeling

Ontwikkelen als persoon en als professional

Ontwikkelen als persoon, als professional en als
innovator

Beroepsgeoriënteerd en directe link met de
praktijk

Beroepsgeoriënteerd voor, in en met de praktijk

Verdiepend en verbredend

Verdiepend en vernieuwend

Theoretische benadering van de beroepspraktijk

Theoretische en praktijkgerichte benadering
van de beroepspraktijk

Multidisciplinaire aanpak

Multidisciplinair, interdisciplinair en
transdisciplinair (samen met de praktijk)

Onderzoek als onderdeel van het leertraject

Onderzoek als onderdeel van het leer- en
innovatietraject

Vergelijking met de PDEng
UAS PD-programma’s hebben overeenkomsten met de PDEng-opleidingen van de technische
universiteiten maar er zijn ook verschillen (zie Tabel 3). De PDEng is een tweejarige
gespecialiseerde technische ontwerpersopleidingen met een op zichzelf staande graad. Deze
opleiding leert ingenieurs ontwerpen in een professionele context. In UAS PD-programma’s
leren praktijkprofessionals interveniëren in complexe praktijken door het doen van praktijk-

17

University of Applied Sciences Professional Doctorate

gericht onderzoek. Bij de PDEng is de opbrengst van een traject een specifieke nieuwe
technische oplossing voor producten, processen en systemen gebaseerd op functionele eisen
en markteisen in opdracht van een bedrijf. Bij de UAS PD heeft het praktijkgericht onderzoek
tot doel generieke handelingskennis, processen of producten op te leveren met een bredere
geldigheid dan het onderzochte geval. Dit kan gebeuren door ook de transfereerbaarheid van
de interventie naar andere contexten te onderzoeken via het testen in meerdere contexten.
Daar is ook meer tijd voor nodig waardoor de doorlooptijd drie tot vier jaar is. De PDEng kent
een opzet van een jaar cursorisch onderwijs en een jaar een project bij een bedrijf. Bij de UAS
PD werkt de kandidaat vanaf de start aan een praktijkvraagstuk en is het cursorisch
onderwijs daaraan ondersteunend. Bij de PDEng levert de kandidaat aan het einde een
technologisch artefact op dat wordt beoordeeld door een evaluatie commissie. Daarbij wordt
gekeken naar de kwaliteit van het product en van het ontwerpproces. Bij de UAS PD wordt een
brede set van eindtermen getoetst om te kijken of de kandidaat in staat is geweest te
interveniëren in een complexe praktijk. Hiertoe verzamelt de kandidaat gedurende het hele
traject een portfolio aan bewijsmateriaal dat door een beoordelingscommissie wordt
beoordeeld.
De UAS PD is een beroepsopleiding die ook buiten het technisch domein wordt aangeboden
en deze heeft de complexiteit en interdisciplinariteit van de beroepspraktijk als uitgangspunt.
Het ontwikkelen van interventies in deze complexe beroepspraktijk en de reflectie met
betrekking tot de bredere bruikbaarheid voor de beroepspraktijk draagt bij aan de
complexiteit en een langere doorlooptijd (zie hoofdstuk 6).

Naamgeving en titulatuur
Qua naamgeving voor het traject is gekozen voor de term professional doctorate (afgekort:
PD). Deze sluit goed aan bij het beroepsgerichte karakter van de opleiding en is daarnaast
een logische voortzetting van de naamgeving voor masteropleidingen in het hbo die al
worden aangeduid met professional masters – en geeft zo een goede indicatie van een eigen
doorlopende leerlijn in de beroepskolom.
Voor wat betreft titulatuur is gekozen voor het hanteren van de PD-titel achter de naam,
net als bij de bachelor (bijv. BA) en master (bijv. MSc). Hiermee heeft de UAS PD een
onderscheidende titel ten opzichte van de huidige Nederlandse praktijk in het wo (PhD,
PDEng).

18

University of Applied Sciences Professional Doctorate

Tabel 3: Kenmerken UAS-PD en PDEng
UAS-PD

PDEng 3

Typering

Beroepsopleiding die opleidt tot
onderzoekende professionals die leren
interveniëren in complexe praktijken.

Ontwerpopleiding die opleidt tot
ingenieurs die leren ontwerpen in een
professionele context

Opbrengst

Creëren van generieke nieuwe
handelingskennis, processen en
producten voor het tot stand brengen en
valideren van interventies bij complexe
vraagstukken

Creëren van specifieke nieuwe
technische oplossingen voor producten,
processen en systemen gebaseerd op
functionele eisen en markteisen

Belangrijkste manier
van leren

Learning-on-the-job doordat de
kandidaat werkt aan een praktijkvraagstuk en hierin leert interventies
te ontwikkelen, te toetsen en eventueel
te implementeren

Leren doordat de kandidaat eisen omzet
in specificaties, een concept ontwikkelt
en dit valideert en concretiseert in relatie
tot de specificaties

Rol van cursorisch
onderwijs

Ondersteunt learning on-the-job. Totale
cursorische onderwijs 30-60 EC

Vormt de helft van het curriculum
(60 EC)

Toegangseisen

Relevante master plus relevante ervaring
in de betreffende complexe beroepspraktijk

Academische master

Domein

Kunst + Creatief, Energie & Duurzaamheid, Gezondheid & Welzijn, Maritiem en
Leisure, Tourism & Hospitality. Hierna:
de clusters Onderwijs en Techniek &
Digitalisering

Techniek

Wijze van toetsing

Peer-review van een portfolio van bewijsmateriaal door lectoren en stakeholders

Peer review van een eindproject dat leidt
tot een technisch ontwerp door een
evaluatie commissie waarin stakeholders
en academici zitting hebben

Doorlooptijd

3-4 jaar afhankelijk van voorkennis,
ervaring/voltijd en aard van het traject

2 jaar

3

Gebaseerd op Diploma supplement Professional Doctorate in Engineering programs (https://www.4tu.nl/sai/en/education/
pdeng-degree-supplement.pdf) en de Assessment Criteria (https://www.4tu.nl/sai/en/education/assessment-criteria/)

19

University of Applied Sciences Professional Doctorate

5

Opleidingsprofielen
De UAS PD sluit aan bij het beroepsgerichte karakter van het hbo. Dat wil zeggen dat UAS
PD-programma’s opleiden voor een specifiek opleidingsprofiel. Elk PD-programma zal in de
ontwerpfase een of meerdere opleidingsprofielen ontwikkelen die antwoord geven op de
vraag: tot wat voor een soort professional leiden wij op? Deze opleidingsprofielen dienen goed
aan te sluiten bij de eigen beroepspraktijk en ze kunnen meebewegen met maatschappelijke
behoeften. De profielen zijn een concrete vertaling van de niveaueisen uit hoofdstuk 4 voor
een specifiek domein en beschrijven de eindtermen van de opleiding.
Een opleidingsprofiel heeft vier belangrijke functies die in hoofdstuk 6 nader worden
uitgewerkt:
1	Het geeft richting aan het ontwerp van de opleiding doordat het de basis is voor de
selectie van de kandidaat, de praktijkopdracht en de inhoud van het cursorisch
onderwijs.
2	Het bepaalt welke typen prestaties kandidaten moeten leveren om aan te tonen dat ze
voldoen aan de eindkwalificaties.
3	Het is het uitgangspunt voor het beoordelingsmodel waarmee de prestaties van de
kandidaat worden beoordeeld.
4	Het biedt het kader waarmee lectoren worden geselecteerd die het recht krijgen
PD-kandidaten te begeleiden.
Als aandachtspunten bij het ontwerp van dit opleidingsprofiel dienen de volgende
vraagstukken:
–	
De verhouding tussen praktijkresultaat en kennisresultaat. Welke afwegingen worden
er gemaakt ten aanzien van het opleiden van professionals die in staat zijn in complexe
kwesties een verandering c.q. innovatie te realiseren, en het opleiden van professionals
die in complexe kwesties via praktijkgericht onderzoek vooral in staat zijn een bijdrage
te leveren aan de body of knowledge van het vakgebied?
–	
De verhouding tussen onderzoek en onderzoekend handelen. Welke afwegingen
worden er gemaakt ten aanzien van het inzetten van praktijkgericht onderzoek als het
primaire middel om te werken aan de complexe kwestie, en onderzoekend handelen als
een middel in een breed handelingsrepertoire van de PD-kandidaat?
–	
De aard van multidisciplinariteit. Welke wetenschappelijke disciplines en
beroepsdomeinen worden in het traject betrokken en in welke rol?
–	
De aard en gerichtheid van de interventies. Wat is de aard van de interventies die de
PD-kandidaat ontwikkelt (handeling, proces, product, werk, et cetera) en waarop zijn de
activiteiten van de PD-kandidaat gericht (conceptualiseren, produceren,
implementeren, opschalen of verduurzamen)?
– De verhouding tussen verschillende vormen van doorwerking. Wat is in het werk van de
PD-kandidaat het belang van:
		

–	het ontwikkelen van nieuwe kennis en inzichten (kennisontwikkeling);

		

–	het ontwikkelen van nieuwe producten, diensten en oplossingen
(productontwikkeling);

		

–	het laten leren van betrokkenen (persoonsontwikkeling);

		

–	het helpen veranderen van gewoonten en werkwijzen in de praktijk
(systeemontwikkeling)?

20

University of Applied Sciences Professional Doctorate

Voorbeelden van opleidingsprofielen waarvoor kan worden opgeleid zijn die van de
Praktijkgericht onderzoeker die door middel van praktijkgericht onderzoek in en met de
praktijk handelingskennis ontwikkelt en valideert en die van de Praktijkverbeteraar &
-innovator die op strategisch niveau de leiding kan nemen in complexe innovatie- en
veranderprocessen en deze in goede banen kan leiden. Voor een uitwerking van deze
voorbeelden zie Andriessen et al. (2020)

21

University of Applied Sciences Professional Doctorate

6

Opzet
Het PD-programma wordt aangeboden door een Graduate Network van samenwerkende
hogescholen binnen een cluster (joint programme). Samenwerking met universiteiten uit
binnen- of buitenland in het Graduate Network is hierbij een optie. In de pilotfase wordt in
eerste instantie voorzien in vijf clusters: 1) Kunst & Creatief, 2) Energie & Duurzaamheid, 3)
Gezondheid & Welzijn, 4) Maritiem en 5) Leisure, Tourism & Hospitality. De clusters Onderwijs
en Techniek & Digitalisering sluiten zo snel mogelijk aan (zie de bijlage). Het leren speelt zich
voor het grootste gedeelte af on-the-job, dus terwijl de kandidaat werkt aan een complex
vraagstuk uit het werkveld of de maatschappij. Dit leren on-the-job wordt ondersteund met
onderwijsmodules die door het Graduate Network wordt geselecteerd en/of aangeboden.
De omvang van deze onderwijsmodules zal per pilot worden uitgewerkt. De begeleiding van
de individuele PD-trajecten vindt op de deelnemende hogescholen plaats.
De zeven clusters gebruiken het kalenderjaar 2021 voor het concreet ontwerpen van de
PD-programma’s. In het ontwerp wordt aandacht besteed aan de begin- en eindtermen,
de inhoud van het onderwijs, de examinering, de begeleiding van de kandidaten, de
studiebelasting en doorlooptijd en de procedures. Hiervoor gelden de volgende richtlijnen.

Begintermen
Voor het ontwikkelen van praktijkgerichte interventies is een gedegen begrip van de praktijk
nodig. Daarom moeten deelnemers aan het PD-programma over aantoonbare praktijkervaring en praktijkinzichten beschikken, naast een erkend masterdiploma. De kwaliteit van
die praktijkervaring is belangrijker dan de duur. De praktijkervaring kan op verschillende wijze
verworven zijn, ook tijdens een (deeltijd) studie. De vereiste praktijkervaring kan getoetst
worden in een criteriumgericht interview voor aanvang van het traject.

Eindtermen
Ieder PD-programma stelt een of meerdere opleidingsprofielen op waarin de eindtermen van
de opleiding staan beschreven. Deze opleidingsprofielen bieden een concrete vertaling van de
PD-kwalificaties uit hoofdstuk 4.

Inhoud
Het PD-traject is een opleiding waarin praktijkgericht onderzoek centraal staat; onderzoek
dat gericht is op interveniëren in complexe praktijken. Het leren vindt vooral plaats in en door
de activiteiten van de kandidaten zelf en slechts beperkt door kennis die als instructie vanuit
een opleiding wordt aangereikt. De activiteiten waarin geleerd gaat worden, zijn maar
beperkt van tevoren te bepalen en zullen sterk afhangen van het praktijkvraagstuk waaraan
de kandidaat gaat werken. De activiteiten en hun didactische waarde zijn wel te beïnvloeden
door het scheppen van de juiste omstandigheden. De pilots zullen in de uitwerking van hun
voorstel deze omstandigheden dienen de ontwerpen. Daarbij gaat het om een opdracht of
vraagstelling en concrete taken als input en om cursorisch onderwijs voor ondersteunende
kennis. De kandidaat dient kort-cyclisch te werken aan het vraagstuk zodat meerwaarde voor

22

University of Applied Sciences Professional Doctorate

de praktijk al ontstaat tijdens het traject en niet pas aan het einde. Het cursorisch onderwijs
bestaat uit onderwijsmodules op maat die ondersteunend zijn aan het doelstellingen van het
PD-traject en die aansluiten bij de voorkennis van de kandidaat. Ook gaat het om de fysieke
setting (bijvoorbeeld de eigen werksituatie) waarin het leren plaatsvindt en de artefacten,
tools en andere bronnen die daar ondersteunend zijn. Ook dienen de pilots een sociale setting
te ontwerpen zoals een team waarin aan het praktijkvraagstuk wordt gewerkt, een
begeleidingsstructuur en een community van medestudenten.

Begeleiding
Bij leren on-the-job is de kwaliteit van de begeleiding cruciaal voor het leereffect. On-the-job
leren betekent niet alleen vaardiger worden maar ook ingroeien in een professionele
gemeenschap. De ‘significante ander’ (de begeleiders) ondersteunen de kandidaat daarin
door én rolmodel te zijn én collega én critical friend. Begeleiding vindt plaats door een
begeleidingscommissie, voorgezeten door een lector met een graad op niveau EQF 8. Deze
treedt op als supervisor. De dagelijkse begeleiding kan plaats vinden door de lector of een lid
van de onderzoeksgroep met een PD- of doctorsgraad. Daarnaast zijn vanuit de praktijk twee
externe professionals lid van de begeleidingscommissie. Deze zijn direct betrokken bij het
praktijkvraagstuk, hebben een PhD of PD of een vergelijkbaar werk- en denkniveau en treden
op als ‘critical friend’. De begeleiding is intensief (circa 30-40 mensdagen per jaar voor het
hele team) en start meteen aan het begin van het PD-traject.

Examinering
PD-kandidaten verzamelen gedurende de studie bewijsmateriaal waarmee ze aantonen aan
het opleidingsprofiel te voldoen. In de ontwerpfase bepalen de pilots welke prestaties zij eisen
van hun kandidaten en welk bewijsmateriaal verzameld dient te worden. Dit bewijsmateriaal
vormt een portfolio met vier typen bewijs:
1

inzicht in het proces;

2

inzicht in de persoonlijke en professionele reflectie op dat proces;

3 proeven van bekwaamheid die aansluiten bij het opleidingsprofiel en
4 inzicht in de deugdelijkheid van de resultaten.
Inzicht geven in het proces kan bijvoorbeeld door een verantwoording van het onderzoeksproces, een logboek, een documentaire, een narratief, etc.. Inzicht geven in het reflectief
vermogen op het proces kan bijvoorbeeld door het schrijven van een reflectieverslag, het
bijhouden van fieldnotes waarin reflecties worden opgenomen, het laten geven van een of
meerdere (tussen-)presentaties of het houden van een verdediging. Bij het karakter van een
beroepsopleiding waarin leren vooral on-the-job plaatsvindt, speelt het ‘laten zien dat je het
kunt’ een grote rol in de beoordeling. Als proeven van bekwaamheid kunnen allerlei producten
dienen zoals peer-reviewed vakpublicaties of wetenschappelijke publicaties, rapporten,
tentoonstellingen, algoritmes en andere producten die aan een review door een commissie
van peers worden onderworpen. De proeven van bekwaamheid dienen aan te sluiten bij de
eindtermen in het opleidingsprofiel. De deugdelijkheid van het eindresultaat moet de
kandidaat laten zien door te onderbouwen:
– waarom de interventies nodig zijn (relevantie);
– waar ze nodig zijn, bijvoorbeeld op basis van een ‘Theory of Change’ (analyse);

23

University of Applied Sciences Professional Doctorate

–	hoe te interveniëren en de resultaten vast te stellen (ontwerpaanpak en onderzoeksmethoden);
–	welke verandering de interventie met zich meebrengt in relatie tot het praktijkvraagstuk (duiding) en
–	hoe de inzichten en resultaten gedeeld en gebruikt kunnen worden in andere contexten
(validatie en disseminatie).
Getuigenissen van opdrachtgevers en andere stakeholders spelen ook een belangrijke rol
als bewijsmateriaal voor de deugdelijkheid. Onderdeel van de beoordeling is verder een
criteriumgericht interview door de beoordelingscommissie op het door de kandidaat
ontwikkelde portfolio. Iedere pilot formuleert eisen aan het portfolio en ontwikkelt een
beoordelingsmodel waarin onder andere de weging van de verschillende vormen van bewijs
wordt aangegeven.
Voor de beoordeling en begeleiding van de PD-trajecten wordt een structuur voorgesteld
die in ieder geval gehanteerd zal worden tijdens de vierjarige periode van de pilots. Op basis
van ervaringen in de pilots en ook door de toename van het aantal PD-kandidaten zal deze
structuur mogelijk herzien moeten worden om het uitvoerbaar en efficiënt te houden.
De beoordeling vindt plaats door een beoordelingscommissie die per PD-traject wordt
samengesteld door het Graduate Network. De leden van deze commissie bestaan in de
pilotfase uit (zie Figuur 1):
–	Een lid van de Validatie Commissie Professional Doctorates (VaCo-PD) (zie hoofdstuk 7)
als voorzitter.
–	Een lid uit de gemeenschap van lectoren, te kiezen uit een lectorenplatform dat past bij
het betreffende cluster.
–	Drie leden voorgedragen door de begeleidingscommissie die een afspiegeling vormen
van de stakeholders in de begeleidingscommissie: dus in ieder geval een lector en
professionals uit het vakgebied en en/of de praktijk.
Op termijn kan een PD-gediplomeerde als ervaringsdeskundige worden toegevoegd. Als de
normvinding dan voldoende heeft plaatsgevonden kan het lid van de VaCo-PD achterwege
blijven. Er vindt scheiding plaats van begeleiden en beoordelen. Begeleiders zijn geen lid van
de beoordelingscommissie. De begeleidend lector heeft het recht de finale afweging te maken
of het eindresultaat van het PD-traject van voldoende kwaliteit en omvang is om de
kandidaat voor te dragen aan de beoordelingscommissie.

24

University of Applied Sciences Professional Doctorate

Figuur 1: Structuur van beoordelen en begeleiden (pilotfase)

Landelijk
niveau
Georganiseerd in
VaCo-PD vanuit
VH en bijvoorbeeld
Lectorenplatforms

Programma
niveau

VaCo-PD
Vertegenwoordiger (om
aan landelijke richtlijnen
te toetsen en landelijke
ervaringen rond kwaliteit
en beoordeling in te
brengen)

Stelt samen

College van
lectoren
Vertegenwoordiger (om
inhoudelijke kennis en praktijkgericht onderzoek ervaring in
te brengen vanuit een breed
maar wel domeingerelateerd
perspectief/persoon wisselt per
commissie)

VZ

Georganiseerd in
graduate programme

Beoordelingscommissie

Optie (op den duur):
geslaagde PD-gediplomeerde
toevoegen aan cie als
ervaringsdeskundige

Geen directe vertegenwoordiging vanuit
begeleiding, maar wel afspiegeling van
de stakeholders die in begeleiding rol
hebben gespeeld (aan te dragen door
begeleidingscommissie i.s.m. graduate
programme)

Hogeschool
niveau
Georganiseerd in
hogeschool van PD
samen met de prakrijk

Stelt samen

Begeleidingsscommissie

De beoordelingscommissie wordt bij de beoordeling ondersteund door een beoordelingsmodel waarin het opleidingsprofiel is geoperationaliseerd in criteria. Bij het ontwerpen van de
examinering kan het Protocol Afstuderen 2.0 (Andriessen, Sluijsmans, Snel, & Jacobs, 2017)
van dienst zijn. Hierin wordt nader ingegaan op het opleidingsprofiel, de daaruit afgeleide
prestaties en het beoordelingsmodel.

Studiebelasting en doorlooptijd
Het UAS PD-programma vindt voor een groot deel in de praktijk plaats. De kandidaat zal
daarbij veelal studie en werk combineren en in de praktijk een proeve van bekwaamheid
afleggen. Dat maakt een discussie over hoeveel uur de kandidaat besteedt op de weg
daarnaar toe grotendeels overbodig. Sommige kandidaten zullen er fulltime mee bezig zijn,
terwijl anderen er mogelijk nog werkzaamheden naast doen. Dat kan per PD-traject en
vakgebied verschillen en hangt ook af van de kennis en kunde van de kandidaat. Het
cursorisch onderwijs wordt per pilot ingericht en de omvang daarvan kan verschillen,
maar bedraagt minimaal 30 EC per traject. Verder vereist het bereiken van niveau 8 tijd.
Ook het ontwikkelen en valideren van interventies in complexe situaties vereist een zekere
doorlooptijd. De doorlooptijd zal verschillen per praktijkkwestie en ook afhangen van de
vooropleiding en ervaring van de kandidaat, alsmede of het in deeltijd of voltijd wordt

25

University of Applied Sciences Professional Doctorate

uitgevoerd. Als richtlijn kan worden gegeven dat de duur van het traject drie jaar op basis
van voltijds beschikbaarheid is tot vier jaar wanneer gecombineerd met ander werk, met
mogelijke uitloop bij vertragende omstandigheden. Deze doorlooptijd zal juist ook in de
verschillende pilots nader worden bepaald.

Procedures
Er zal een landelijk PD-protocol worden ontwikkeld. Hierin staat gespecificeerd hoe het
formele proces van toelating, begeleiding, toetsing, graadverlening en ceremonie er uit ziet.
Ingrediënten daarvoor zijn:
–	Vooraf: beoordeling van de startkwalificaties van de kandidaat en het startvoorstel
door het Graduate Network. De hogeschool c.q. de lector legt daarvoor een voorstel
voor PD-traject aan het Graduate Network dat dit beoordeelt op kwaliteit en kijkt of
het past binnen de actuele onderzoeksagenda’s.
–	Start: intake van de kandidaat bij de start van het traject door de lector.
–	3 maanden: Beoordeling van een PD-plan van de kandidaat door de
begeleidingscommissie.
–	9 maanden: go/no-go beslissing door het Graduate Network.
–	Begeleidingsbijeenkomsten met de dagelijks begeleider en 6 keer per jaar met de
begeleidingscommissie.
–	Halfjaarlijkse feedback bijeenkomsten met een panel van experts en
praktijkprofessionals vanuit het Graduate Network.
–	Eind: voordracht van de kandidaat aan de begeleidingscommissie door de lector,
peer review op het portfolio en een criteriumgericht interview door de
beoordelingscommissie op basis van het beoordelingsmodel.
–	Verlenen van diploma door het Graduate Network (een joint programme),
vertegenwoordigd door één van de deelnemende de hogescholen.

26

University of Applied Sciences Professional Doctorate

7

Kwaliteitszorg
Landelijke kwaliteitszorg
Voor de landelijke kwaliteitsborging voor de UAS Professional Doctorate wordt (analoog aan
het CCTO voor de opleidingen tot Technologisch Ontwerper aan de 4TU’s) een commissie in
het leven geroepen: de Validatie Commissie Professional Doctorates (VaCo-PD) [werktitel].
De PD-programma’s worden op kwaliteit beoordeeld en gecertificeerd door de VaCo-PD. In de
VaCo-PD nemen de volgende partijen deel: vertegenwoordigers (regionale) werkgevers/
werkveld (Commissie Hoger Onderwijs van VNO-NCW / MKB Nederland), vertegenwoordigers
beroepsgroep en vertegenwoordigers kennisinstellingen.
De certificatie van deze opleidingen gebeurt periodiek op basis van de bevindingen van door
de VaCo-PD ingestelde validatiecommissies. De validatiecommissie wordt samengesteld en
geïnstalleerd door de VaCo-PD. Deelnemers in die validatiecommissies zijn op het betreffende
thema deskundigen afkomstig uit het bedrijfsleven en afnemend werkveld van het
onderhavige thema (bijv. zorg, kunsten of maritiem) en de hoger onderwijswereld. Aan elke
validatiecommissie worden één of meerdere leden van de VaCo-PD toegewezen.
Bij de start van een PD-programma beoordeelt de VaCo-PD het programma op de volgende
punten:
–	Het niveau: passen de eindtermen zoals geformuleerd in het opleidingsprofiel bij niveau
EQF8 en bij de wensen en eisen van het werkveld?
–	Het programma: is het programma zo vormgegeven dat de eindtermen door de
kandidaat kunnen worden behaald?
–	De begeleiding en de docenten: Zijn de begeleiders en de docenten inhoudelijk en
didactisch voldoende deskundig?
–	De examinering: is de beoordeling van de kandidaat valide, betrouwbaar en voldoende
onafhankelijk?
Iedere vier jaar vindt een hervalidatie plaats. Daarbij wordt ook gekeken naar de
gerealiseerde kwaliteit in de afgelopen vier jaar op basis van (een steekproef van) portfolio’s
van kandidaten. Een belangrijk aandachtspunt voor de komende jaren is een gezamenlijke
normvinding. Om deze normvinding te faciliteren levert de VaCo-PD in ieder geval in de
pilotfase voor iedere beoordelingscommissie een commissielid. De VaCo-PD houdt tevens
een register bij waarin alle afgestudeerden van gecertificeerde PD-programma’s staan
geregistreerd. De VH benoemt leden in de VaCo-PD, draagt kandidaten voor aan de VaCo-PD
voor de validatiecommissies en voert het secretariaat en draagt zo bij aan de kwaliteit
van PD-programma’s. De VaCo-PD benoemt de validatiecommissies die de individuele
opleidingen periodiek beoordelen.
In de pilotperiode werken de PD-programma’s gezamenlijk aan verdere professionalisering
van de kwaliteitszorg. Hiervoor wordt het huidige programmateam gecontinueerd. Hierin
worden ervaringen en geleerde lessen uitgewerkt. Ook wordt gekeken naar hulpmiddelen om
de kwaliteitszorg te verbeteren zoals training van examinatoren, handleidingen,
beoordelingsformulieren en checklists. Het leren van de PD-kandidaten onderling wordt
gestimuleerd door het oprichten van een landelijke UAS PD-community.

27

University of Applied Sciences Professional Doctorate

Kwaliteitszorg Graduate Network
In de pilot is de PD een joint programme dat wordt verzorgd in een samenwerkingsverband
van hogescholen op een bepaald werkterrein. Dit samenwerkingsverband wordt een
Graduate Network genoemd. Het Graduate Network wordt geleid door de Graduate
Commissie [+ naam van het cluster]. De Graduate Commissie is verantwoordelijk voor de
kwaliteitszorg van het PD-programma. Deze kwaliteitszorg bevat minimaal de volgende
onderdelen:
– de Graduate Commissie stelt een opleidingsprofiel op voor het PD-programma;
– de Graduate Commissie stelt een gezamenlijk beoordelingsmodel vast;
–	de Graduate Commissie bepaalt de inhoud van het cursorisch onderwijs en bewaakt
daarvan de kwaliteit;
–	de Graduate Commissie stelt een meerjarig PD-plan op met thema’s waarop
kandidaten geworven moeten gaan worden;
–	de Graduate Commissie selecteert de pool van lectoren die bevoegd zijn kandidaten
te begeleiden als hoofdbegeleider en voor te dragen aan de beoordelingscommissie.
Kandidaten voor de pool worden beoordeeld met behulp van het opleidingsprofiel;
–	de Graduate Commissie beoordeelt voor de start van een PD-traject het PD-plan en
de startkwalificaties van de beoogde kandidaat;
–	de Graduate Commissie stelt de beoordelingscommissies samen op voordracht van
de begeleidend lector en bewaakt dat deze een afspiegeling zijn van de stakeholders
in het praktijkvraagstuk van het PD-traject;
–	de Graduate Commissie organiseert periodiek kalibratiesessies met lectoren uit de
begeleidingspool om de gezamenlijke normvinding te bevorderen. Hierbij is ook een lid
van de VaCo-PD aanwezig. Voor het kalibreren is een handreiking beschikbaar
(Andriessen, 2015).
–	de Graduate Commissie kent de graad toe en wordt hierbij vertegenwoordigd door één
van de deelnemende hogescholen.
Na de pilot dienen deze punten te worden geëvalueerd. Na de pilot kan een deel van deze
taken worden belegd bij de hogescholen door het instellen van een “College voor Professional
Doctorates”. In dit college zitten per hogeschool twee lectoren, een directeur/decaan van een
academie/faculteit, één lid/lector afkomstig van een andere hogeschool, één stakeholder van
buiten de hogeschool en de bestuurder van de hogeschool verantwoordelijk voor onderzoek.
Het College voor Professional Doctorates ziet toe op de handhaving en werking van de
landelijke afspraken binnen de eigen instelling, stelt aanvullende regels en richtlijnen
(het “PD-reglement”) voor PD-trajecten binnen de desbetreffende hogeschool op. Dit
PD-reglement mag op geen enkele manier strijdig zijn met de landelijke afspraken terzake.
Het PD wordt dan op gezag van het College voor Professional Doctorates toegekend, op
aanvrage van de PD-kandidaat in kwestie, op voorstel van de lector die het PD-traject primair
begeleidt en na goedkeuring en vaststelling van het judicium door de beoordelingscommissie.
Bij geschillen over begeleiding of beoordeling treedt het College voor Professional Doctorates
in eerste aanleg op als instantie waar een geschil aanhangig kan worden gemaakt.

28

University of Applied Sciences Professional Doctorate

Kwaliteitszorg per traject
In ieder PD-traject worden minimaal de volgende waarborgen ingebouwd voor kwaliteit:
–	begeleiders worden geselecteerd en benoemd door de Graduate Commissie, moeten
aan kwaliteitscriteria voldoen en vormen een afspiegeling van de stakeholders;
–	het PD-plan en de startkwalificaties van de beoogde kandidaat worden beoordeeld
door de Graduate Commissie. Hierin worden expliciete afspraken voorgesteld over de
intensiteit van de begeleiding en de te volgen onderwijsmodules;
–	het PD-traject is verdeeld in stappen met ieder jaar een go-no go-moment;
–	er is halfjaarlijkse feedback met een panel van experts en praktijkprofessionals vanuit
het Graduate Network. Hier kunnen go/no-go consequenties aan worden verbonden;
–	beoordeling vindt plaats op basis van een portfolio van bewijsmateriaal om de validiteit
en betrouwbaarheid van de beoordeling te vergroten. Dit portfolio wordt onderworpen
aan peer review waarbij relevante peers het toetsen aan een expliciet opleidingsprofiel
en bijbehorend beoordelingsmodel;
–	de beoordelingscommissie wordt ingesteld door de Graduate Commissie;
–	de begeleidend lector heeft uiteindelijk de bevoegdheid om de kandidaat al dan niet
voor te dragen voor beoordeling;
–	de graad wordt toegekend door de Graduate Commissie, hierbij vertegenwoordigd
door één van de deelnemende hogescholen.
Verder is op de onderzoeksactiviteiten van de kandidaat de Nederlandse Gedragscode
Wetenschappelijke Integriteit van toepassing. Ook maakt de kandidaat afspraken met
relevante stakeholders over de eigendomsrechten van de te maken producten en over
Open Access van resultaten. In bijlage A is een schematisch overzicht opgenomen van het
PD-traject.

Vergelijking met de kwaliteitszorg voor de PhD
Bij het opstellen van bovenstaand voorstel voor de kwaliteitszorg is uiteraard goed gekeken
naar de kwaliteitswaarborgen die universiteiten hanteren bij PhD-trajecten. Er zijn overeenkomsten maar ook verschillen. Immers, universiteiten hebben jaren ervaring met normvinding
terwijl het hbo aan het begin staat en meer expliciete waarborgen moet inbouwen. De
validatie van PhD-programma’s is onderdeel van de visitatie van het onderzoek. Wij denken
dat zeker in de pilotfase de validatie van PD-programma’s exclusieve aandacht behoeft en
daarom stellen wij de instelling van de Commissie Validatie PD’s voor. Aanvullend argument is
dat PD-programma’s niet alleen gaan over praktijkgericht onderzoek maar ook andere
competenties een belangrijke rol spelen. Ook de didactische component van de programma’s
behoeft extra aandacht bij de visitatie.
De positie en taken van de Graduate Commissie zijn vergelijkbaar met die van het College
voor Promoties. Echter, in de pilotfase zijn de aantallen te klein om deze commissie op het
niveau van de hogeschool te organiseren. Bijkomende argumenten voor een gezamenlijke
Graduate Commissie per pilot zijn dat het een joint programme betreft en dat het belangrijk
is om goed aan te sluiten bij het karakter van het PD-programma van het betreffende
werkveld.

29

University of Applied Sciences Professional Doctorate

Omdat het hbo aan de start staat van de normvinding, stellen wij voor dit beoordelingskader
heel expliciet te maken door het opstellen van een opleidingsprofiel en een beoordelingsmodel per PD-programma. We kiezen niet voor een landelijk beoordelingskader omdat het
belangrijk is dat dit kader past bij het werkveld van en het doel van het PD-programma. Wel
worden de beoordelingskader gevalideerd door de VaCo-PD. De aansluiting bij het werkveld
wordt verder bevorderd door de begeleidingscommissie en de beoordelingscommissie een
afspiegeling te laten zijn van de stakeholders binnen het praktijkvraagstuk. Zij vormen
immers de ‘peers’ voor het werk van een beroepsprofessional. Om de validiteit en
betrouwbaarheid van de beoordeling te verhogen is ervoor gekozen om meer dan één vorm
van bewijsmateriaal te benutten en in plaats daarvan te werken met een portfolio. Dit is extra
van belang omdat de PD-programma’s opleiden tot beroeps-professionals met meerdere
competenties naast het doen van praktijkgericht onderzoek.

30

University of Applied Sciences Professional Doctorate

8

Financiën
Wanneer er gesproken wordt over financiën in het kader van de professional doctorate is er
een aantal aspecten te onderscheiden. Er is sprake van verschillende kostentypen enerzijds
en mogelijke financieringsarrangementen anderzijds. Daarnaast is er een verschil tussen de
financiering van/ in de pilotfase en de financiering van de fase erna (de ‘steady state’).
Tenslotte zal er voor het bepalen van passende arrangementen onderscheid gemaakt moeten
worden tussen de verschillende doelgroepen. Een en ander is weergegeven in tabel 4.
Tabel 4: Kosten-typen PD
A

B

Pilot-fase

Fase na afronding van de pilot

1
Vergoeding van de kosten die door
de betrokken hogescholen worden
gemaakt voor het ontwikkelen en
aanbieden van een PD-programma

A1
Inschatting kosten + passend
arrangement (bijv. upfront
vergoeding voor ontwikkel- en
uitvoeringskosten door OCW)

B1
Inschatting kosten en gewenst
arrangement (bijv. bedrag mede
op basis van aantal voltooide
trajecten naar analogie van
bachelors en masters.

2
Vergoeding voor de tijd of gederfde
inkomsten door de PD-kandidaat
tijdens het PD-traject.

A2
Maak voor inschatting kosten en
passend arrangement onderscheid
tussen de verschillende
doelgroepen van mogelijke
PD-kandidaten:
– werkzaam in bedrijfsleven;
– werkzaam bij hogeschool;
– afgestudeerde professional
Master die door wil met een PD.

B2
Maak voor inschatting kosten en
passend arrangement onderscheid
tussen de verschillende doelgroepen van mogelijke
PD-kandidaten:
– werkzaam in bedrijfsleven;
– werkzaam bij hogeschool;
– afgestudeerde professional
Master die door wil met een PD.

In een apart plan zal voor deze vier cellen een gedegen inschatting van de kosten worden
gemaakt en zal – kijkend naar de fase en naar de doelgroep – in overleg met het ministerie
van OCW worden gekeken wat passende arrangementen zijn waarmee de te verwachten
kosten kunnen worden vergoed. Hierbij kan natuurlijk geput worden van ervaringen met
bestaande financieringsarrangementen in het hbo en wo. Hieronder geven we een eerste
indicatie van kosten.
Uitgangspunt hierbij is, zoals afgesproken in het position paper van de VH en VSNU als vijfde
randvoorwaarde dat de bekostiging van deze opleidingen niet ten koste mag gaan van de
bestaande onderwijs- en onderzoeksbudgetten van de universiteiten.

Kosten
Onderscheid kan worden gemaakt tussen kosten voor de ontwikkelfase en kosten voor de
uitvoeringsfase.

Ontwikkelfase
Voor de ontwikkeling van de UAS PD-programma’s het komende jaar zullen kosten worden
gemaakt door een Programmateam en door de pilots die gaan starten. Deze kosten worden
als volgt ingeschat (zie Tabel 5).

31

University of Applied Sciences Professional Doctorate

Tabel 5: Kosten ontwikkelfase (x €1.000)
Onderdeel

2021

Programmateam

500

Pilot 1: Energie & Duurzaamheid

400

Pilot 2: Gezondheid & Welzijn

500

Pilot 3: Leisure, Tourism & Hospitality

500

Pilot 4: Maritiem

300

Pilot 5: Kunst + Creatief

500

Pilot 6: Onderwijs

400*

Pilot 7: Techniek & Digitalisering

400*

Totaal

3.500

*	onder voorbehoud van groen licht voor de propositie; de ontwikkelkosten
voor deze pilot kunnen indien nodig ook in 2022 gemaakt worden.

Uitvoeringsfase
Voor de uitvoering van de PD-programma’s worden kosten gemaakt door het programmateam, de VaCo-PD en door de opleidingen zelf. Inschatten van deze kosten wordt bemoeilijkt
doordat er op dit moment nog geen zicht is op precieze aantallen kandidaten, noch op de
exacte invulling van de opleidingen. In Tabel 6 is de voorlopige inschatting van de aantallen
per pilot op de zevendomeinen opgenomen.
Tabel 6: Eerste inschatting aantallen kandidaten
2022

2023

2024

2025

Energie & Duurzaamheid

5

5+5

5+5+5

5+5+5+5

Gezondheid & Welzijn

5

5+6

5+6+7

5+6+7+8

Leisure, Tourism & Hospitality

3

3+4

3+4+5

3+4+5+5

Maritiem

2

2+2

2+2+2

2+2+2+2

Kunst + Creatief

6

6+6

6+6+6

6+6+6+6

Onderwijs*

5

5+5

5+5+5

Techniek & Digitalisering*

5

5+5

5+5+5

54

89

125

Totaal
*

32

21

onder voorbehoud van groen licht

University of Applied Sciences Professional Doctorate

In het eerste jaar starten 21 kandidaten. In het tweede jaar worden daar 33 nieuwe kandidaten
aan toegevoegd; dit brengt het totaal op 54. In het derde jaar en vierde jaar 35 respectievelijk
36 nieuwe kandidaten, wat het totaal aantal in het derde jaar op 89 en in het vierde jaar op
125 PD-kandidaten brengt. Als gedurende die vier jaar van de pilot de ontwikkeling succesvol
blijkt, moet er kunnen worden afgeweken van de voorgestelde aantallen (bijv. in verband met
sectorakkoorden of door adoptie van missiegedreven innovatiebeleid en bijbehorende KIA’s).
N.B. In deze pilot is dus in eerste instantie een instroom van vier cohorten voorzien, van ’22 tot
’25. Hierna zal de pilot, zoals deze dan toe is gelopen, geëvalueerd worden. Maar om ook de
PD-kandidaten van het laatste cohort de gelegenheid te geven dit traject af te ronden zal de
pilot de facto tot ’29 lopen.
In Tabel 7 is een eerste indicatie van de uitvoeringskosten van de zeven pilots gegeven.
Het gaat hier om de kosten die door hogescholen worden gemaakt voor de VaCo-PD, het
ontwikkelen en aanbieden van cursorisch onderwijs en de begeleiding van de PD-kandidaten.
Tabel 7: Kosten uitvoeringsfase
2022

2023

2024

2025

2026

2027

2028

Totaal

Kosten uitvoeringsfase hogescholen (in €)

0,9M

1,6M

2,2M

2,8M

2,4M

1,9M

1,3M

13,5M

Aantallen kandidaten

21

54

89

125

104

71

36

Kosten per kandidaat/ jaar (in €)

43K

30K

24K

22K

23K

27K

35K

Loonkosten
De loonkosten van de PD-kandidaten zijn een substantieel onderdeel van de kosten en
daarmee van de benodigde financiering. Als er vanuit gegaan wordt dat PD-kandidaten
ingeschaald zijn in schaal 11 cao hbo (of vergelijkbaar) zijn de loonkosten (incl. werkgeverslasten) per kandidaat per jaar ca. € 85.000. In Tabel 8 is een overzicht van de loonkosten
gegeven voor de duur van de pilot verdeeld over de jaren.
Tabel 8: Loonkosten PD-kandidaten
2022

2023

2024

2025

2026

2027

2028

Totaal

Loonkosten PD-kandidaten (in€)

1,8M

4,6M

7,6M

9,7M

7,4M

4,5M

1,5M

37,2M

Aantallen kandidaten

21

54

89

125

104

71

36

De totale loonkosten voor 125 kandidaten – voorbij de duur van de pilot – met een gemiddelde
doorlooptijd van 3,5 jaar zijn € 37,2 mln. Uiteindelijk zal in de ontwerpfase samen met het
ministerie van OCW bekeken worden wie (welk deel van) deze kosten moet dragen: overheid,
werkgever, kandidaat of andere partijen.

33

University of Applied Sciences Professional Doctorate

Reis- en studiekosten
PD-kandidaten maken ook kosten voor cursussen, congresbezoek en het aanschaffen van
benodigde literatuur of andere direct aan het onderzoek gerelateerde kosten. Bij de
promotiebeurs voor leraren is hier een opslag van max. € 3.350 per jaar voor beschikbaar.
Als eerste inschatting van deze kosten voor de pilots lijkt dit een redelijke richtlijn.
Vermenigvuldigd met het aantal kandidaten per jaar, levert het overzicht op zoals
weergegeven in Tabel 9.
Tabel 9: Reis- en studiekosten PD-kandidaten
2022

2023

2024

2025

2026

2027

2028

Totaal

Reis- en studiekosten PD-kandidaten (in €)

70K

181K

298K

384K

293K

179K

60K

1,5M

Aantallen kandidaten

21

54

89

125

104

71

36

Het totaal aan reis- en congreskosten tijdens de pilot komt hiermee op € 1,5 mln.

Steady state
Het is de hoop en de verwachting dat na een positieve evaluatie in ’26 hogescholen
professional doctorates kunnen blijven aanbieden en volgende cohorten PD-kandidaten
kunnen starten. Uitspraken over precieze aantallen kandidaten zijn in dit stadium, waarin de
eerste kandidaten nog geworven moeten worden, eigenlijk niet te maken. Als er toch een
voorzichtige inschatting gegeven zou moeten worden, zijn de volgende aannames relevant:
–	Het is goed denkbaar dat er op termijn op een aantal extra domeinen buiten de genoemde
zeven domeinen PD’s ontwikkeld gaan worden.
–	Een aantal van de huidige domeinen heeft groeipotentie als de UAS PD eenmaal een
bepaalde (internationale) bekendheid en reputatie geniet (o.a. Kunst + Creatief en
Gezondheid en Welzijn).
–	Aangezien de UAS PD én opleidt voor de beroepspraktijk én ingezet kan worden als
professionaliseringsmiddel voor hbo-docenten, zal een deel van de hbo-docenten kiezen
voor een PD-traject in plaats van een promotietraject.
Afhankelijk van het succes van de pilot lijkt het reëel dat er jaarlijks tussen de 60 en 100
PD-kandidaten starten, oftewel tussen 210 en 350 PD-kandidaten actief op enig moment.

Financieringsarrangementen
De financiering van een nieuw type opleiding in het Nederlandse hoger onderwijs bestel is
complex vanwege de gedeeltelijke raakvlakken maar ook afwijkingen met al bestaande
trajecten. Daarom vergt het een goede doordenking om tot het meest geschikte
financieringsarrangement te komen, vooral ook omdat er nog geen duidelijk zicht is op de
waardes ten aanzien van een aantal kostenbepalende factoren. Hiervoor moet een aantal
aannames of (politieke) keuzes worden gedaan:
–	Wordt het voltijd- of deeltijd-traject? (en kent dat een verschil in financieringsarrangement, bijvoorbeeld omdat deeltijdkandidaten geacht worden een baan te
hebben?)

34

University of Applied Sciences Professional Doctorate

–	Hoe zit het de loonkosten van kandidaten? (zijn/komen PD-kandidaten in dienst van
een hogeschool of gaan we naar een bursaal systeem; is er geen vergoeding of een
ander soort vergoeding).
–	Betaalt de PD-kandidaat collegegeld? Zo ja, hoe hoog? (voor PhD betalen buitenpromovendi €10k-€15k per jaar, maar ook veel waivers)
–	Vragen we een eigen bijdrage van de werkgever? (zijn zij bereid dat te doen? Bij PDEng
is dit gebruikelijk, maar wat betekent dit voor PD-kandidaten van buiten hbo vs. binnen
hbo?)
–	Komen er regelingen vanuit Regieorgaan SIA waarbij bijvoorbeeld binnen RAAKprojecten PD-kandidaten kunnen worden aangesteld (zoals bij NWO; bijvoorbeeld een
regeling analoog aan de SIA hbo-postdoc regeling)?
–	Kunnen hogescholen in Europa gebruik maken van het Marie-Curie programma binnen
Horizon Europe PD-kandidaten bekostigd krijgen?
Zoals gezegd zal in een apart plan in overleg met het ministerie van OCW worden gekeken wat
passende arrangementen zijn waarmee de te verwachten kosten kunnen worden vergoed.
Hierbij kan natuurlijk geput worden van ervaringen met bestaande financieringsarrangementen in het hbo en wo.

35

University of Applied Sciences Professional Doctorate

9

Ontwerpfase
Voordat de verschillende pilots van PD-programma’s van start kunnen, moeten er nog
ontwerpactiviteiten plaatsvinden op twee niveaus, landelijk en per pilot. Landelijk moeten de
volgende zaken minimaal worden geregeld:
–	Ontwerpen en inrichten VaCo-PD
–	Regelen financiering
–	Regelen wettelijke basis
–	Eenduidige communicatie van de propositie en werving
–	Oprichten PD-community voor kandidaten
–	Opstellen PD-reglement
Per pilot moet minimaal worden geregeld:
–	Ontwerpen en inrichten Graduate Network en Graduate Commissie.
–	Maken concreet ontwerp
–	Organisatie en inrichting
–	Werving
Zoals in het vorige hoofdstuk aangegeven, wordt er voorzien dat er vier cohorten starten in de
pilot. Na het vierde jaar – als de eerste PD-kandidaten hun traject hebben afgerond en nog
een kleine honderd PD-kandidaten actief zijn – zal een eerste evaluatie van de pilots
plaatsvinden. Alhoewel dan nog niet alle kandidaten hun traject hebben afgerond, is er qua
PD-plannen, werving, bekostiging, betrokkenheid werkveld en proces al wel heel veel te
zeggen over de nut, noodzaak, toegevoegde waarde, kwaliteit en levensvatbaarheid. Het zal
hier sowieso gaan om een interne evaluatie door de Vereniging Hogescholen, maar er zal
hoogstwaarschijnlijk ook een OCW-evaluatie plaatsvinden. De evaluatie van de VH vindt
plaats tenminste aan de hand van de volgende criteria:
–	De afgestudeerde kandidaten voldoen met hun profiel aan de behoeften van het
werkveld en hebben daarin meerwaarde.
–	De portfolio’s laten zien dat hun niveau overeenkomstig EQF niveau 8 is.
–	De direct betrokken stakeholders zijn tevreden over de geleverde resultaten.
–	De kandidaten zijn tevreden over de opzet en begeleiding van het PD-traject.
–	De onderzoeksgroepen en het Graduate Network zijn tevreden over de bijdrage van de
trajecten aan de ontwikkeling van het praktijkgericht onderzoek.
–	De ontwikkelde procedures werken naar behoren.
In ieder geval worden daarbij de volgende elementen uit dit voorstel heroverwogen:
–	De omvang van de financiering en de bekostiging wanneer er meer zicht is op
de kosten.
–	De rol van de VaCo-PD en de vertegenwoordiging in de beoordelingscommissies.
–	Het verlenen van de graad. Mogelijk is er dan ruimte voor een College van Professional
Doctorates op het niveau van de instelling.
–	De eisen aan leden van begeleidingscommissies vanuit de praktijk.
–	De omvang en samenstelling van de beoordelingscommissies.
–	De doorlooptijd van de trajecten.
Voorgesteld wordt om een aantal jaren hierna een tweede evaluatie te doen, waarin meer
fundamentele zaken ten aanzien van de significante impact en toegevoegde waarde voor het
Nederlandse kennislandschap van de UAS PD onderzocht kunnen worden.

36

University of Applied Sciences Professional Doctorate

Bijlage A

Procedure PD-traject
Lector

Opereert in (onderzoeks)netwerken, kent
(inter)nationale agenda’s

Biedt voorstel PD-traject aan

Hogeschool

Intern kwaliteitssysteem om
voorstel te beoordelen

Biedt voorstel PD-traject aan

Graduatecie

Samengesteld door Graduate
network, hanteert landelijk
PD-protocol

Geeft goedkeuring af start PD-traject

Hogeschool
Stelt samen

Begeleidingscie

Onder voorzitterschap van
lector, met twee externe
professionals

PD-kandidaat volgt leertraject in

PD-programma

Aangeboden door Graduate
network, gecertificeerd door
validatie van VaCo-PD

PD-kandidaat bouwt op

PD-portfolio

Eisen hieraan zijn vastgelegd

PD-kandidaat biedt eindresultaat aan

Lector
Legt eindresultaat voor aan

Beoordelingscie
Geeft advies over graadverlening

Samengesteld door
Graduatecie met advies
van begeleidingscie, vz
vanuit VaCo-PD, hanteert
beoordelingsmodel

Graduatecie
Stemt in met graad

Hogeschool
Kent graad toe

PD-ceremonie

37

University of Applied Sciences Professional Doctorate

In te vullen door hogeschool

Bijlage B

Steunbetuigingen pilots

Zoals aangegeven in bij de randvoorwaarden voor de derde cyclus in het hbo van het position
paper VH-VSNU vormen de trajecten binnen een derde cyclus in het hbo een duidelijk
antwoord op een (toegepaste) vraag vanuit het bedrijfsleven of de bredere samenleving,
bijvoorbeeld naar vernieuwing van de beroepspraktijk of aan studenten die deze derde cyclus
hebben afgerond. De verschillende pilots hebben dan ook de nodige steun weten te verwerven
van diverse topsectoren en brancheorganisaties. De partijen die deze pilots van harte
ondersteunen en graag betrokken willen worden hierbij, staan hieronder per pilot
weergegeven.

Energie & Duurzaamheid
De volgende partijen hebben een steunbetuiging getekend en aangegeven betrokken te
willen zijn bij de PD-pilot Energie & Duurzaamheid:
COGAS Gerald de Haan, algemeen directeur
Engie Bart-Jan Freriks, algemeen directeur
HoST Bio-energy installations Marcel te Braak, technisch directeur
Teachers Learning in Energy Jan Oosting, projectleider
Groningen Seaports Cas König, CEO
TKI Nieuw Gas Topsector Energie Jörg Gigler. directeur
TKI Urban Energy Bouwe Meijer, innovation analyst
Topsector Energie Marsha Wagner, programmadirecteur Human Capital Agenda
Topsector Energie Mart van Bracht, programmadirecteur Systeemintegratie
Aalborg University, Denmark Han Brezet, professor Innovation for Sustainability

Gezondheid & Welzijn
De volgende partijen hebben een steunbetuiging getekend en aangegeven betrokken te
willen zijn bij de PD-pilot Gezondheid & Welzijn:
Topsector Life Sciences & Health Carmen van Vilsteren, boegbeeld LSH
TKI Holland Health Nico van Meeteren algemeen directeur TKI-bureau

Kunst + Creatief
De volgende partijen hebben een steunbetuiging getekend en aangegeven betrokken te
willen zijn bij de PD-pilot Kunst + Creatief:
CLICKNL (TKI) Bart Ahsmann, directeur
Topteam Creatieve Industrie Jann de Waal, boegbeeld Topteam CI
BAK, basis voor actuele kunst Maria Hlavajova, Algemeen & Artistiek Directeur
Belius Foundation, Berlijn Andreas Kruger, managing partner
Club Solo, Breda Thomas Bakker, artistiek leider
Design Museum Den Bosch Dr. Timo de Rijk, directeur
Fabrique Pieter Jongerius, partner/strategist
Gemeente Amsterdam Caroline Nevejan, chief science officer
Informaat Marcel Kosters, managing director business development
Jan van Eijck Academie Hicham Khalidi, directeur
Marineterrein Amsterdam Liesbeth Jansen, projectdirecteur
Onomatopee Freek Lomme
Rijksmuseum Taco Dibbits, directeur
Stedelijk Museum Breda Dingeman Kuilman, algemeen directeur
STRP Ton van Gool, directeur

38

University of Applied Sciences Professional Doctorate

TETEM Wilja Jurg, directeur
The Patching Zone, Rotterdam Anne Nigten, directeur
Ubisoft Benoit Martinez, world director
V2_Lab for the Unstable Media Dr. Michel van Dartel, directeur
Valiz Pia Pol, directeur en uitgever
Van Abbemuseum Nick Aikens, research curator
Waag Marleen Stikker, directeur en Lucas Evers, head of programma Make
Wageningen University & Research Prof. Dr. Hauke Smidt, persoonlijk hoogleraar
Willemtwee, Den Bosch Henri Broeren, directeur/bestuurder

Leisure, Tourism & Hospitality
De volgende partijen hebben een steunbetuiging getekend en aangegeven betrokken te
willen zijn bij de PD-pilot Leisure, Tourism & Hospitality:
Gastvrij Nederland (samenwerking van ANVR, ANWB, CLC VECTA Centrum voor Live
Communication, Club van Elf, FC Federatie van Werkgevers in de Cultuur, FEC-Nederland,
HISWA-RECRON, Koninklijke Horeca Nederland, IDEA Independent Dutch Eventmarketing
Association, Koninklijk Nederlands Vervoer, NBTC Holland Marketing, Nederlandse Vereniging
van Golfaccommodaties (NVG), Royal Schiphol Group, Vereniging van Evenementenmakers,
Vereniging voor Kleine Reisorganisaties VvKR, Vereniging Vrije Theater Producenten VVTP en
VVV Nederland) Kees van Wijk, voorzitter
NBTC Holland Marketing Jos Vranken, algemeen directeur
Koninklijk Horeca Nederland Dirk Beljaarts, algemeen directeur
ANVR Frank Oostdam, directeur
Schiphol Group Maaike van der Windt, directeur aviation marketing, cargo & customer
experience
Kennisnetwerk Destinatie Nederland Kees van Wijk, directeur en Wendy Sieger-Kintzen,
business development manager
Accor Erwin van der Graaf, vice president
Bidfood Dick Slootweg, managing director
HMSHost International B.V. Walter Seib, CEO
Marriot International Michel Miserez, area vice president
THE-ICE Craig Thompson, chief executive officer

Maritiem
De volgende partijen hebben een steunbetuiging getekend en aangegeven betrokken te
willen zijn bij de PD-pilot Maritiem:
Rotterdam Mainport Institute Maarten van Ogtrop, directeur
Technische Universiteit Delft Hans Hopman, afdelingsvoorzitter Maritieme Techniek en
Transporttechniek
Hogeschool van Amsterdam André Henken, (waarnemend) decaan Faculteit Techniek
STC Maritime & Logistics University of Applied Sciences Jan Bakker, directeur
Nederlandse Defensie Academie P. Oonincx, decaan Faculteit Militaire Wetenschappen
MARIN Bas Buchner, algemeen directeur
Vereniging van Waterbouwers Andrea Vollebregt, directeur
Nederlandse Vissersbonds U.A. J.K. Nooitgedagt, voorzitter
Conoship International BV Geert Dokter, algemeen directeur
Holland America Line Sibrand Hassing, director Fleet Operations Europe
Netherlands Maritime Technology E.M. Krikke, director Innovation and Human Capital
International Association of Maritime Universities Takeshi Nakazawa, executive director

39

University of Applied Sciences Professional Doctorate

Referenties
Andriessen, D. (2015). Handreiking kalibreersessies. Utrecht: Hogechool Utrecht. Retrieved
from www.hbo-kennisbank.nl
Andriessen, D., Sluijsmans, D., Snel, M., & Jacobs, A. (2017). Protocol Verbeteren en
Verantwoorden van Afstuderen in het hbo 2.0. Den Haag: Vereniging Hogescholen.
Andriessen, D., Van der Veen, G., Bakker, C., Puik, E., Te Velde, S., Hagemeijer, K., & De Vos, N.
(2020). Discussiestuk 3e cyclus in het hbo. Utrecht.
AWTI. (2020). Versterk de rol van wetenschap, technologie en innovatie in maatschappelijke
transities. Den Haag: Adviesraad voor wetenschap, technologie en innovatie.
Bereiter, C. (2014). Principled Practical Knowledge: Not a Bridge but a Ladder. Journal of the
Learning Sciences, 23(1), 4–17.
Bologna Working Group on Qualifications Frameworks. (2005). A Framework for Qualifications
of the European Higher Education Area. Innovation. Copenhagen.
De Weert, E., Vossensteyn, H., & De Boer, H. (2012). Het professionele doctoraat : betekenis en
perspectief. Enschede: CHEPS.
European Commission. (2008). Explaining the European Qualifications Framework for
Lifelong Learning. Luxembourg: Office for Official Publications of the European
Communities.
HBO-raad. (2007). Brancheprotocol Kwaliteitszorg Onderzoek. Den Haag.
Hogeschool van Amsterdam et al. (2019). Position paper - Derde cyclus voor het
praktijkgericht onderzoek in het hbo. Amsterdam.
Jongbloed, B., Kaiser, F., & Kottmann, A. (2019). Het experiment Promotieonderwijs: een
tussenevaluatie. Enschede: CHEPS.
KNAW. (2016). Promoveren werkt. Amsterdam: KNAW.
Ministerie van Onderwijs Cultuur en Wetenschap. (2019). Strategische agenda hoger onderwijs
en onderzoek Houdbaar voor de toekomst. Den Haag: Ministerie van Onderwijs, Cultuur
en Wetenschap.
Van Gageldonk, K. (2017). Op zoek naar onderzoek. Leiden University.
Vereniging Hogescholen. (2015). #hbo 2025 Wendbaar & Weerbaar. Den Haag: Vereniging
Hogescholen.
Vereniging Hogescholen. (2019). De professionele master standaard. Den Haag: Vereniging
Hogescholen.
Vereniging Hogescholen en VSNU. (2019). Position paper VSNU-VH doorontwikkeling binair
stelsel.

40

University of Applied Sciences Professional Doctorate