Privacyrecht en
slachtoffers
Een studie naar de grondslagen en juridische
kaders van privacy van slachtoffers
J.B.J. van der Leij

2

Privacyrecht en slachtoffers
Een studie naar de grondslagen en juridische kaders van privacy van slachtoffers

3

Privacyrecht en slachtoffers - Een studie naar de grondslagen en juridische kaders van privacy van slachtoffers
J.B.J. van der Leij

© WODC 2015
Alle rechten voorbehouden. Niets uit deze uitgave mag worden verveelvoudigd, opgeslagen in
een geautomatiseerd gegevens bestand, of openbaar gemaakt, in enige vorm of op enige wijze,
hetzij elektronisch, mechanisch, door fotokopieën, opnamen of enige andere manier, zonder
voorafgaande schriftelijke toestemming van het WODC.

4

Voorwoord
‘Privacy is ultimately about our power to choose our audience’
Richard Wacks (2013)

Slachtoffers van misdrijven bevinden zich in meerdere opzichten in een ‘buitengewone’
positie. Zonder eigen toedoen brengt hun situatie mee dat op allerlei mogelijke manieren
nadelige gevolgen (kunnen) optreden. Zo kunnen vanwege het misdrijf letsel, schade en
trauma zijn opgelopen. Gesteld kan worden dat van slachtoffers iets is ontnomen, dat kan
materieel, immaterieel of beide zijn, in ieder geval hebben ze er niet zelf voor gekozen. In
essentie is ieder slachtoffer op een bepaald niveau ook slachtoffer van een privacyschending.
Door het plegen van een misdrijf wordt er immers een directe inbreuk gemaakt op de
autonomie en/of de rechten van het slachtoffer. Bovendien, zo blijkt uit victimologisch
onderzoek, worden slachtoffers niet zelden wederom slachtoffer door de betrokkenheid bij
het strafproces tegen de verdachte. Dit wordt in de literatuur veelal aangeduid als secundaire
victimisatie. Een aspect hiervan dat onderbelicht is (gebleven), maar direct gekoppeld is aan de
(informationele) privacy, is dat slachtoffers - willen zij dat de overheid iets doet - aangifte
moeten doen van het misdrijf. Daarmee geven slachtoffers, door de situatie gedwongen,
informatie over onder andere identiteitsgegevens, het eigen welzijn, de aanduiding van het
misdrijf, de datum en de omstandigheden van het misdrijf, de ernst van het opgelopen letsel
en de hoogte van de schade aan de politie. Deze gegevens deelt de politie intern en ook met
andere organisaties, zoals het openbaar ministerie en slachtofferhulp. Uiteindelijk komen de
gegevens (ten dele) ook bij de verdachte terecht. In de beleving van het slachtoffer kan het
goed zijn dat het delen van (bepaalde soort) informatie met de politie misschien ook beperkt
is tot enkel die persoon bij wie aangifte is gedaan. Het delen van die informatie met collega's
kan dan mogelijk voelen als opnieuw een inbreuk op de privacy, hoe redelijk het ook is dat de
politie deze informatie intern (en extern) deelt.
Geconcludeerd kan worden dat in geen van de bovengenoemde situaties het slachtoffer in de
bewoordingen van Richard Wacks werkelijk een vrije keuze had om zijn ‘audience’ te kiezen.
Bovendien moet vastgesteld worden dat het slachtoffer hiermee feitelijk de regie over zijn
persoonsgegevens kwijt is, waarmee zijn informationele privacy, in die omschrijving,
geschonden is. Hij kan immers niet langer zelf bepalen wanneer, hoe en in welke mate de
gegevens aan anderen beschikbaar worden gesteld. Vanwege zijn hoedanigheid als
slachtoffer, wordt hij wederom slachtoffer van schendingen (direct voortvloeiend uit het
oorspronkelijke slachtofferschap) van (informationele) privacy. Een nieuwe vorm van
slachtofferschap, door Raphaela Carrière tertiair slachtofferschap genoemd, ligt daarmee op de
loer.
Het recht op privacy bestaat echter niet alleen uit de bescherming van persoonsgegevens. Uit
de onderhavige studie - die betrekking heeft op de grondslagen en juridische kaders van
belang voor de bescherming van de privacy van slachtoffers van strafbare feiten - zal blijken

5

dat privacy een veel omvattend begrip is dat zich niet laat vangen in een definitie. Misschien
komt de omschrijving dat privacy ultimately is about our power to choose our audience, wel
het dichtste in de buurt van hetgeen wij onder privacy verstaan, ook voor slachtoffers.
Deze studie had niet kunnen worden verricht zonder de hulp van anderen. Dank wil ik
daarom uitspreken naar mr. A.P.T.M. Duffhues en mw. S. de Vries-Teerink voor de kennis die
zij mij hebben gegeven over onder andere de implementatie van de Europese richtlijn
2012/29/EU in de Nederlandse strafrechtspleging. Verder dank ik dr. R.M. Carrière voor de
input en suggesties die zij heeft gedaan naar aanleiding van mijn conceptversies en prof. dr.
P.J.A. de Hert voor het verwijzen naar de juiste deskundigen. Daarnaast komt mijn bijzondere
dank toe aan J. Allen, J. Grace, LL.M., dr. R. Hyde en prof. dr. J.M. Shapland, met wie ik heb
kunnen spreken over de privacybescherming van slachtoffers in Engeland en Wales. Ten
slotte wil ik bedanken de leden van de begeleidingscommissie van deze studie: prof. mr. dr. T.
Kooijmans, mr. drs. E.P.M. Schreijen, mr. drs. P.H.M. van der Valk-van Ginneken, mr. M.H.
Vos, mr. dr. E. Schreuders en drs. A. ten Boom. De besprekingen en discussies tijdens de
bijeenkomsten met de begeleidingscommissie en de feedback die de leden op de
conceptversies van deze studie hebben gegeven, heb ik als zeer waardevol ervaren.
Bas van der Leij

6

Inhoudsopgave

Samenvatting

12

Summary

21

Hoofdstuk 1 – Inleiding
1.
Aanleiding van het onderzoek
2.
Centrale vraagstelling, onderzoeksvragen en opzet
3.
Methoden van onderzoek
4.
Parallel onderzoek en synthese

29
29
30
31
31

Hoofdstuk 2 – Betekenis en grondslagen van privacy
1.
Inleiding
2.
Wat is privacy?
3.
Grondslagen van privacy
3.1
Persoonlijke autonomie
3.2
Sociale verbondenheid
4.
Afsluiting

34
34
34
36
37
39
39

Hoofdstuk 3 – Europese normering van het recht op privacy
1.
Inleiding
2.
Europees Grondrechtenhandvest
2.1
Eerbiediging van het privéleven en het familie- en gezinsleven
2.2
Bescherming van persoonsgegevens
2.2.1 Richtlijn 95/46/EG
3.
Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens
3.1
Respect voor privé-, familie- en gezinsleven, woning en correspondentie
3.1.1 Algemeen
3.1.2 Respect voor privéleven
3.1.2.1 Wijze waarop gegevens worden verkregen
3.1.2.2 Privacygevoelige karakter van gegevens
3.1.2.3 Vervolghandelingen
3.2
De verhouding tussen artikel 8 en artikel 10
3.2.1 Informatievoorziening en omgang met de media door de overheid
3.2.2 Persvrijheid
3.3
De vereisten van artikel 8 tweede lid
3.3.1 Voor zover bij de wet is voorzien
3.3.1.1 De verhouding tussen artikel 8 en artikel 6
3.3.2 Gerechtvaardigde doelen
3.3.3 Noodzakelijk in een democratische samenleving
4.
Afsluiting

42
42
42
43
44
45
46
47
47
49
50
51
51
53
54
55
57
58
59
61
61
63

7

Hoofdstuk 4 – Privacybescherming van slachtoffers in Nederland
1.
Inleiding
2.
Privacybepalingen in de Nederlandse Grondwet
2.1
Eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer
2.2
Onaantastbaarheid van het lichaam
2.3
Huisrecht
2.4
Brief-, telegraaf- en telefoongeheim
2.5
Bescherming van persoonsgegevens
2.6
Conclusie
3.
De rechten van het slachtoffer
3.1
Algemeen
3.2
Keerzijde
3.3
Implementatie van de Europese richtlijn 2012/29/EU
4.
Strafvordering
4.1
Verwerking, verstrekking en bescherming van persoonsgegevens
4.2
Het vooronderzoek
4.2.1 Opsporingsbevoegdheden
4.2.2 Het getuigenverhoor bij de politie
4.2.3 Het getuigenverhoor bij de rechter-commissaris
4.3
De vervolgingsbeslissing
4.4
Het onderzoek ter terechtzitting
5.
Verstrekking aan en gebruik van persoonsgegevens door derden
5.1
Instanties die hulp aan slachtoffers verlenen
5.1.1 Verstrekking gegevens aan Slachtofferhulp
5.1.2 Verwerking gegevens door de Stichting Slachtofferhulp Nederland
5.2
Verzekeraars
5.3
De media
6.
Afsluiting

66
66
67
67
68
69
70
71
72
73
73
75
76
79
80
83
84
88
89
91
91
94
94
95
98
99
100
101

Hoofdstuk 5 – Privacybescherming van slachtoffers in België
1.
Inleiding
2.
Privacybepalingen in de Belgische Grondwet
2.1
Het Grondwettelijk Hof
2.2
Eerbiediging van het privéleven
2.3
De onschendbaarheid van de woning
2.4
Het briefgeheim
2.5
Conclusie
3.
Richtlijn 95/46/EG en de Privacywet
4
De rechten van het slachtoffer
4.1
Het slachtoffer dat (nog) geen actie heeft ondernomen
4.2
Verklaring van de benadeelde partij
4.3
Burgerlijke partijstelling
4.3
Vooronderzoek
5.
Strafvordering

103
103
105
106
106
108
109
109
110
111
111
112
113
114
115

8

5.1
5.1.1
5.1.2
5.1.3
5.2
5.2.1.
5.2.2
5.2.3
5.3
6.

Opsporingsonderzoek
115
Handelingen en bevoegdheden
116
Het getuigenverhoor
119
Einde van het opsporingsonderzoek
120
Het gerechtelijk onderzoek
121
Karakteristieken
121
Het getuigenverhoor
122
Bevoegdheden van rechtstreeks belanghebbenden en einde van het gerechtelijk
onderzoek
124
De strafzitting
124
Afsluiting
126

Hoofdstuk 6 – Privacybescherming van slachtoffers in Engeland en Wales
1.
Inleiding
2.
Mensenrechten en de common law
3.
Regelgeving over privacy
3.1
De Human Rights Act 1998
3.2
Richtlijn 95/46/EG en de Data Protection Act 1998
4.
De rechten van het slachtoffer
4.1
Algemeen
4.2
Code of Practice for Victims of Crime
5.
Strafvordering
5.1
Preparatory phase
5.2
Intermediate phase
5.3
Trial phase
6.
Verstrekking aan en gebruik van persoonsgegevens door de Britse pers
6.1
De Leveson Inquiry
6.2
Operatie Motorman
6.3
Een aanbeveling van de Leveson Inquiry Commission
7.
Afsluiting

128
128
128
129
130
132
134
134
135
135
135
139
141
143
144
145
145
146

Hoofdstuk 7 – Conclusies
1.
Inleiding
2.
Onderzoeksvragen
2.1
Vormen van privacy
2.2
De inhoud van het begrip privacy op Europees en nationaal niveau
2.3
Het gebruik van de persoonsgegevens van slachtoffers
2.4
De bescherming van slachtoffers in Nederland, België en Engeland en Wales

148
148
148
148
149
152
153

Literatuurlijst

158

Rechtspraak

162

Gesproken deskundigen

166

9

Samenstelling begeleidingscommissie

167

10

11

Samenvatting
1. Introductie
Vanaf de jaren tachtig van de vorige eeuw is de aandacht voor de positie van het slachtoffer in
het strafproces sterk toegenomen. Dit heeft geleid tot een verbetering van de rechtspositie
van slachtoffers binnen de strafrechtspleging. Het slachtoffer heeft steeds meer
mogelijkheden gekregen om binnen het strafproces op te komen voor de eigen belangen. Die
rechtspositionele verbetering heeft echter ook een keerzijde. Het slachtoffer is binnen het
strafproces meer in de ‘spotlights’ komen te staan. Dit kan leiden tot situaties binnen en
buiten het strafproces waarin de privacy van het slachtoffer (verder) wordt geschonden,
bijvoorbeeld door (verdere) onthulling van de identiteit van het slachtoffer aan het grotere
publiek, hetgeen als (zeer) belastend kan worden ervaren door het slachtoffer.
Inbreuken op de privacy van het slachtoffer beperken zich evenwel niet tot onthullingen van
de identiteit van het slachtoffer door bijvoorbeeld de pers. Ook binnen het strafproces kan
het slachtoffer worden geconfronteerd met aantastingen van diens privacy. Vanwege
voortschrijdende technologische ontwikkelingen kunnen steeds geavanceerdere
opsporingsmethoden worden ingezet met als mogelijk gevolg grotere inbreuken op de
privacy van slachtoffers en hun naaste(n). Te denken valt aan camerabeelden en internet- en
telefoontaps waardoor activiteiten van slachtoffers (langdurig) kunnen worden gevolgd en
vervolgens bewaard.
In de visie van de Staatssecretaris van Veiligheid en Justitie dient de privacy van het
slachtoffer beschermd te worden tegenover de verdachte, de veroordeelde en de samenleving.
Volgens de bewindsman vraagt de bescherming van de privacy van slachtoffers nadere
uitwerking in en rondom het strafproces, waarbij een balans moet worden gevonden tussen
de verschillende belangen van de verscheidene partijen in en buiten het strafproces.
Om daar invulling aan te geven kan onderzoek naar de bescherming van de privacy van
slachtoffers van strafbare feiten een eerste stap zijn. Het onderhavige onderzoek richt zich op
de vraag wat de juridische kaders zijn met betrekking tot de bescherming van de privacy en
de identiteit binnen het strafproces en betreffende het gebruik van persoonsgegevens van
slachtoffers en hun naasten in en rondom het strafproces.
In deze studie wordt de positie die een slachtoffer in het strafproces heeft en de bescherming
van de privacy waar de burger aanspraak op kan maken tot elkaar gebracht. Dat is niet steeds
een vanzelfsprekendheid gebleken. De directe koppeling tussen (de rechtspositie van) het
slachtoffer van strafbare feiten en de privacybescherming, bleek lang niet altijd gemakkelijk
te zijn. Bijvoorbeeld omdat in sommige gevallen het slachtoffer als zodanig niet in de privacy
regelgeving of de betreffende rechtspraak naar voren komt. Daarom is gekozen de insteek van
de studie ruimer te nemen en ook te kijken naar de bescherming van de privacy op het niveau
van de burger ten opzichte van de overheid of ten opzichte van een andere burger.

12

2. Wat is privacy?
Hoewel het onderzoekers in het internationale veld van privacy sterk bezig houdt, bestaat er
over de vraag wat precies onder privacy moet worden verstaan binnen de literatuur geen
eenduidigheid. De typeringen van privacy zijn veelvuldig en lopen sterk uiteen. 1 Deze
ongrijpbaarheid is deels veroorzaakt door de evolutie die het begrip heeft doorgemaakt. Waar
het privacybegrip zich in het begin (nog) beperkte tot wat zich afspeelde binnen de muren
van de eigen woning, heeft het begrip tegenwoordig een veel ruimere betekenis. Daarbij is
ook de rol van de overheid veranderd. Hoewel de overheid zich primair moet onthouden van
enige inmenging, zijn er in bepaalde gevallen positieve verplichtingen bij gekomen, waardoor
de overheid juist moet optreden om het recht op privacy te waarborgen.
Daarnaast hebben de ontwikkelingen in de informatietechnologie een nieuwe wending
gegeven aan de vorming van het privacybegrip. De registratie van persoonsgegevens door de
overheid met behulp van nieuwe informatietechnologieën heeft risico’s met zich gebracht.
Doordat (persoons)gegevens veelal worden opgeslagen, heeft het betreffende individu minder
eigen inbreng, hetgeen beslissingsmogelijkheden betreffende de inrichting van zijn of haar
leven kan verkleinen. Hierdoor is behoefte ontstaan om persoonsgegevens te beschermen.
Deze bescherming is vanaf het begin gekoppeld aan het recht op privacy. Dit heeft geleid tot
een aanzienlijke verruiming van het privacybegrip. Door de bescherming van de
persoonsgegevens te koppelen aan het recht op privacy, is het laatste van toepassing op alle
mogelijke onderdelen van het leven van een individu.
3. Recht op privacy
De ontwikkeling van het privacyrecht binnen de Nederlandse rechtscultuur kent deels een
eigen beloop, dat los staat van de ontplooiing van dit recht op Europees niveau. De Europese
ontwikkelingen op het gebied van het privacyrecht zijn voor Nederland belangrijk, want
verdragen zoals het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM), hebben een
direct werking in de Nederlandse rechtsorde (art. 94 GW). Dit betekent dat de rechter
besluiten en regelgeving direct toetst aan relevante bepalingen van verdragen en besluiten van
volkenrechtelijke organisaties. Dat ligt anders bij de Nederlandse Grondwet. De rechter
treedt niet in de beoordeling van de grondwettigheid van wetten en verdragen (art. 120 GW).
Vanuit het huisrecht en het briefgeheim heeft de bescherming van de persoonlijke levenssfeer
zich ontwikkeld. Thans bevat de Nederlandse Grondwet, naast de algemene bepaling dat een
ieder, behoudens bij of krachtens de wet te stellen beperkingen, recht heeft op eerbiediging
van de persoonlijke levenssfeer, specifieke artikelen over de onaantastbaarheid van het
lichaam, het huisrecht, het brief-, telegraaf- en telefoongeheim en een aantal instructienomen
met betrekking tot het gebruik van persoonsgegevens. Hiermee lijkt het volledige palet van
de privacybescherming door de Grondwet te zijn gedekt. In één opzicht biedt de Grondwet
meer bescherming dan art. 8 EVRM. Voor beperkingen ten aanzien van het recht op de
1

Over de grondslagen van privacy bestaat in de literatuur meer eenduidigheid. Via de Self-determination theory
(SDT) van Deci en Ryan kan worden verdedigd dat naast competentie, sociale verbondenheid en autonomie de
basisbehoeften van mensen zijn. Uit de literatuur over privacy komt naar voren dat met name autonomie een
belangrijke grondslag vormt en in mindere mate de sociale verbondenheid.

13

persoonlijke levenssfeer moet volgens de Grondwet een formeel-wettelijke grondslag
bestaan. Die eis wordt in art. 8 EVRM niet ingelezen. Toch is het praktische belang van de
bepalingen in Grondwet voor de bescherming van de privacy van slachtoffers gering.
Vanwege het verbod op de toetsing van formele wetten aan de Grondwet en de rechtstreekse
toepasselijkheid van verdragen en besluiten van volkenrechtelijke organisaties op de
Nederlands rechtsorde, zal de normering en invulling van de bescherming van de privacy van
slachtoffers met name worden gebaseerd op de uitleg van de bepalingen in het EVRM. Daarin
speelt de rechtspraak van het Europese Hof een grote rol.
Het recht op de bescherming van de privacy wordt op Europees niveau gewaarborgd in het
Europees Grondrechtenhandvest en het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens.
Toonaangevend in de invulling van het recht is op privacy is art. 8 EVRM en de uitleg die het
Europees Hof daaraan geeft. Specifieke rechtspraak van het Hof over de bescherming van de
privacy van slachtoffers is niet gevonden, maar art. 8 lid 1 EVRM richt zich tot een ieder.
Hieronder vallen alle natuurlijke personen, dus ook slachtoffers en nabestaanden. In het
eerste lid van art. 8 EVRM wordt tot uitdrukking gebracht dat het gaat om het recht op
respect voor het privé-, familie- en gezinsleven, de woning en correspondentie. Het betreft
hier overigens niet vier strikt van elkaar gescheiden rechten. Eerder lijkt het dat het Europese
Hof uitgaat van een meer algemeen begrip, zijnde het respect voor het privéleven, met
daarnaast drie meer specifieke onderdelen. Alle vier rechten worden door het Hof ruim
uitgelegd. Zowel de bescherming van de ‘klassieke’ persoonlijke levenssfeer als ook de
bescherming van persoonsgegevens valt onder het bereik van privéleven. Die ruime uitleg
maakt het voor het Hof mogelijk veel overheidsoptreden te normeren. Dat doet het Hof aan
de hand van de vereisten in art. 8 tweede lid EVRM. Daarbij beoordeelt het Hof of sprake is
van een inbreuk op het recht genoemd in het eerste lid van art. 8 EVRM. Vervolgens toetst
het Hof of de inmenging gerechtvaardigd is op grond van art. 8 lid 2 EVRM. Blijkt dat niet het
geval te zijn dan is sprake van een schending van art. 8 EVRM.
Op de hoofdregel in het eerste lid van art. 8 EVRM mag in beginsel geen inbreuk worden
gemaakt, tenzij is voldaan aan de vereisten genoemd in het tweede lid. Deze uitzonderingen
moeten restrictief worden uitgelegd zodat de hoofdregel van het eerste lid ook daadwerkelijk
voorop blijft staan. Het is het openbaar gezag dat onder bepaalde omstandigheden en in
specifieke gevallen inbreuk mag maken op het privacyrecht van burgers. Voor derden gelden,
indien zij daartoe gemachtigd zijn door de overheid, tevens de uitzonderingen van het tweede
lid. Elke inbreuk op de uitoefening van het privacyrecht moet een wettelijke basis hebben.
De eerste voorwaarde van een gelegitimeerde inbreuk op de privacy van de burger is dat deze
bij wet moet zijn voorzien. Met andere woorden, de inbreuk moet zijn gebaseerd op nationaal
recht. Dit vereiste houdt niet alleen in dat het recht voor de burger toegankelijk moet zijn en
voor hem voorzienbaar, ook valt hieronder dat het recht procedures aanwijst waarlangs
controle op de gebezigde bevoegdheid mogelijk is. Hiermee komen de processuele
waarborgen van art. 6 EVRM binnen het toepassingsgebied van art. 8 EVRM. De
uitzonderingen op art. 8 eerste lid EVRM moeten volgens dit vereiste tevens
procesrechtelijke controlemogelijkheden bieden. De vereisten van art. 6 en art. 8 EVRM
kunnen elkaar op die manier (ook) complementeren. Daarnaast kan het recht op privacy van
het slachtoffer ook in strijd komen met het recht op een eerlijk proces van de verdachte.

14

Veelal zal dan op basis van de uitzonderingen van art. 8 lid 2 EVRM moeten worden
onderzocht of aan een van de eisen van art. 6 EVRM voorrang moet worden gegeven of niet.
Zo zijn er (uitzonderlijke) situaties denkbaar waarin bepaalde delen van het strafdossier,
bijvoorbeeld vanwege het vertrouwelijke karakter ervan, aan de tegenspraak in de
rechterlijke procedure kunnen worden onttrokken. Het recht op een eerlijk proces wordt
echter wel geschonden wanneer documenten die essentieel zijn voor de oplossing van het
geschil niet worden meegedeeld aan de (andere) procespartij(en).
De tweede eis die in art. 8 tweede lid EVRM wordt genoemd is dat de inbreuk van het
openbaar gezag in het belang moet zijn van een aantal gerechtvaardigde doelen. Ook kunnen
de rechten en vrijheden van anderen een belang zijn waardoor de overheid inbreuk mag
maken op de privacy van een burger. De bescherming van de rechten van het slachtoffer
kunnen een dergelijk belang zijn. Hoe die rechten moeten worden beschermd, laat het Hof in
eerste instantie aan de lidstaten zelf om te bepalen.
Het derde en tevens laatste vereiste is dat de inbreuk noodzakelijk moet zijn in een
democratische samenleving. Dat is volgens het Hof het geval indien daartoe een dringende
sociale behoefte bestaat en de inbreuk proportioneel is gelet op het nagestreefde doel.
Bovendien moet de rechtvaardiging van de inbreuk door de nationale autoriteiten relevant en
toereikend zijn. Hierbij wordt aan de lidstaten een ruime beoordelingsmarge toegestaan om
tot een eigen afweging te komen tussen de privacyrechten uit het eerste lid en de noodzaak
van de betreffende doeleinden genoemd in het tweede lid. Deze marge is overigens niet steeds
dezelfde. Een en ander is afhankelijk van verschillende factoren, waaronder het soort
privacyrecht dat in het geding is en het betrokken doel uit het tweede lid. De marge zal
smaller zijn wanneer het betreffende recht cruciaal is voor de effectieve uitoefening van
‘intimate or key rights’ van het individu. Staat er een belangrijk facet van het bestaan of de
identiteit van een individu op het spel dan zal deze marge worden beperkt.
4. Het slachtoffer in het Nederlands strafproces
Het slachtoffer heeft recht op een correcte bejegening (art. 51a lid 2 Sv). In de wet wordt dit
recht maar ten dele concreet uitgewerkt. Bijvoorbeeld door de verplichting tot
informatieverschaffing over de strafzaak aan het slachtoffer. Die plicht is er alleen als het
slachtoffer aangeeft informatie te willen ontvangen. Ook heeft een slachtoffer de mogelijkheid
een vordering tot schadevergoeding in te stellen en om gebruik te maken van een spreekrecht.
Verder kan het slachtoffer verzoeken om kennis te nemen van stukken uit het dossier, voor
zover dat hem dienstig is in de uitoefening van zijn rechten. Met het recht op kennisneming
van processtukken wordt het beginsel van de interne openbaarheid opgerekt ten behoeve van
het slachtoffer, die zelf geen procespartij is. De interne openbaarheid ziet op de
toegankelijkheid van het strafrechtelijke onderzoek door procespartijen. Een andere
mogelijkheid voor het slachtoffer is het kunnen toevoegen van documenten aan het dossier
(art. 51b lid 2 Sv). Hoewel het slachtoffer hierbij de toestemming van de officier van justitie
nodig heeft, geeft het hem onder die voorwaarde wel de mogelijkheid invloed uit te oefenen
op de samenstelling en inhoud van het strafdossier. De officier van justitie kan weigeren de
stukken van het slachtoffer aan het strafdossier toe te voegen. De weigeringsgronden zijn
dezelfde als bij inzage in processtukken, namelijk: het belang van het onderzoek, het belang

15

van de bescherming van de persoonlijke levenssfeer of van de opsporing of vervolging van
strafbare feiten dan wel vanwege gewichtige gronden aan het algemeen belang ontleend (art.
51b lid 3 Sv).
Een systematische beschrijving van opsporingsmethoden bevat het Wetboek van
Strafvordering niet. Bevoegdheden die worden aangewend in het kader van strafvordering –
anders dan de ten uitvoerlegging van straffen of maatregels – die inbreuk maken op
grondrechten van burgers, zoals het recht op privacy, worden dwangmiddelen genoemd en
moeten een specifieke wettelijke basis hebben. Vele van deze dwangmiddelen kunnen niet
alleen tegen de verdachte worden ingezet, maar ook tegen derden, onder wie het slachtoffer.
In hoeverre daarbij inbreuk wordt gemaakt op de privacy van de burger hangt volgens de
wetgever, gelet op de aard van het recht op privacy, sterk af van de omstandigheden van het
geval en de privacyverwachtingen die de betrokkene heeft. Hiermee sluit de wetgever aan bij
de benadering die het Europese Hof hanteert.
Indien de officier van justitie besluit te dagvaarden zal de strafzaak in beginsel door de
rechter op de zitting worden behandeld en berecht. In de dagvaarding wordt de verdachte in
beginsel op de hoogte gebracht van de namen en overige gegevens van de door het openbaar
ministerie te dagvaarden of op te roepen getuigen (art. 260 lid 3 Sv). Daarnaast wordt in de
dagvaarding opgave gedaan van de oproeping van het slachtoffer of een nabestaande voor het
uitoefenen van het spreekrecht.2
Ter zitting kan een slachtoffer van een misdrijf in verschillende hoedanigheden optreden.
Namelijk als benadeelde partij, als spreker en als een getuige. Het onderzoek ter
terechtzitting is in beginsel openbaar (art. 121 GW), maar door de wetgever zijn daar
uitzonderingen op gemaakt. Zo kan de rechter de sluiting van de deuren te bevelen (art. 269
Sv). Dit bevel kan worden gegeven in het belang van de eerbiediging van de persoonlijke
levenssfeer van de verdachte of van het slachtoffer. De rechter moet in het gebruik van deze
mogelijkheden terughoudend zijn, om te voorkomen dat de rechtspraak zich te veel achter
gesloten deuren afspeelt, waarbij een externe controlemogelijkheid wegvalt.
Aan de externe openbaarheid van de terechtzitting wordt invulling gegeven door de pers. De
openbare zittingen zijn altijd toegankelijk voor journalisten. Tijdens de zittingen mogen door
de pers tekeningen worden gemaakt. Het is echter verboden om zonder toestemming in
gerechtsgebouwen beeld- en geluidsopnames te maken. Journalisten die dat wel willen,
moeten dat vooraf aanvragen. De pers mag geen beeld- en geluidsopnames maken van
slachtoffers, getuigen, deskundigen en het publiek. Wel kunnen journalisten slachtoffers
verzoeken om toestemming te geven voor het maken van beeld- en geluidsopnames. In
uitzonderlijke omstandigheden kan de rechter evenwel het maken van die beeld- en
geluidsopnames verbieden. In het geval van een behandeling achter gesloten deuren, kan aan
journalisten onder bepaalde omstandigheden toegang worden verleend tot de zitting.
5. Verstrekking aan en gebruik van persoonsgegevens door Slachtofferhulp
Om slachtoffers hulp te kunnen bieden moeten medewerkers van Slachtofferhulp Nederland
in contact komen met slachtoffers en daarvoor zijn persoonsgegevens nodig. Ten behoeve van
2

De opgave van de oproeping kan achterwege blijven indien de officier van justitie daarover eerder een
schriftelijke mededeling heeft gedaan (art. 51g lid 2 Sv).

16

dat doel kan de politie de daarvoor dienstige politiegegevens verstrekken, zoals
identiteitsgegevens alsmede de aanduiding van het misdrijf of het verkeersongeval, de datum
waarop en de omstandigheden waaronder het misdrijf is gepleegd of het verkeersongeval
heeft plaatsgevonden, de ernst van het opgelopen letsel en de hoogte van de geleden schade.
Deze structurele verstrekkingsbevoegdheid is gebaseerd op art. 18 lid 1 Wpg waarin wordt
gesteld dat bij of krachtens algemene maatregel van bestuur personen en instanties kunnen
worden aangewezen aan wie of waaraan, met het oog op een zwaarwegend algemeen belang,
politiegegevens worden of kunnen worden verstrekt ter uitvoering van de bij of krachtens die
algemene maatregel van bestuur aan te geven taak. De verstrekking van gegevens aan
Slachtofferhulp doet de politie op basis van art. 4.2 lid 1 onder b Besluit Politiegegevens (Bpg).
De gegevens die worden verwerkt met het oog op de uitvoering van de dagelijkse politietaak
en de ondersteunende taken, kunnen voor zover zij deze behoeven voor een goede uitvoering
van hun taak, worden verstrekt aan personen of instanties met een publieke taak, zoals
Slachtofferhulp.
6. Bescherming van de privacy in België
De grondwettelijke normen in België interfereren veel sterker met het strafprocesrecht dan
dat in Nederland het geval is. Dat komt omdat het Grondwettelijk Hof wetten kan
vernietigen, ongrondwettig verklaren en schorsen. De Belgische grondwetgever heeft voor de
bescherming van de persoonlijke levenssfeer vooral aansluiting gezocht bij art. 8 EVRM. Dit
betekent dat bij de uitleg van de privacybepalingen in de Grondwet, de interpretatie die door
het Europese Hof wordt gegeven aan de verschillende aspecten van art. 8 EVRM, een
belangrijke leidraad is voor het Belgische Grondwettelijk Hof. Inhoudelijk betekent dit in dat
de grondwettelijke privacybescherming in België in sterke mate lijkt op de Europese
normering van de privacy.
In België kan het slachtoffer het strafproces zelfs initiëren, maar enkel om daarmee zijn
schade op de veroordeelde te kunnen verhalen. Het optreden van het slachtoffer ter zitting
staat ook voornamelijk in het teken van het verhalen van schade op de verdachte en niet om
aan te geven welke gevolgen het delict voor het slachtoffer heeft gehad. Het slachtoffer dat
verklaart vanwege een misdrijf schade te hebben geleden verkrijgt in het strafprocesrecht de
status van burgerlijk partij en wordt daarmee partij in het strafgeding. De burgerlijke partij
kan de rechter vragen om de zitting achter gesloten deuren te houden. Voor slachtoffers van
bepaalde zedendelicten, zoals verkrachting of aanranding van de eerbaarheid, is dit
uitdrukkelijk in de wet voorzien met het oog op de bescherming van hun persoonlijke
levenssfeer. Bijzonder in dat kader is een zitting van het Hof van Assisen die vaak (extra)
publiciteit teweegbrengt, waarbij de privacy van het slachtoffer kennelijk regelmatig wordt
geschonden, doordat de media de neiging heeft ook allerlei opmerkelijke details over de zaak
bekend te maken.
De aandacht en ondersteuning waar het slachtoffer recht op heeft in de vorm van correcte
bejegening, herstelbemiddeling en hulp bij dadingsovereenkomsten, lijkt voornamelijk
gericht op activiteiten buiten het strafproces. Zo moeten magistraten en medewerkers van
parketten en rechtbanken er voor zorgen dat slachtoffers worden doorverwezen naar
gespecialiseerde diensten, waaronder slachtofferzorg, indien slachtoffers dat wensen. Elke

17

politieambtenaar heeft de taak om slachtoffers adequaat op te vangen, bijstand te geven en te
informeren. De politiediensten moeten hierbij steeds de nodige discretie aan de dag leggen
tegenover derden en de pers.
Behalve aangifte doen bij de politie, kan het slachtoffer ook rechtstreeks schriftelijk aangifte
doen bij het openbaar ministerie. Bovendien kan het slachtoffer kan in België anoniem
aangifte doen. Dit wil zeggen dat de politie die het proces-verbaal van de aangifte heeft
opgesteld mag weigeren de naam van de aangever bekend te maken.
In het vooronderzoek kunnen door de aanklager persverklaringen worden afgegeven.
Daarvoor is een wettelijk regeling opgenomen. De aanklager kan met instemming van de
onderzoeksrechter gegevens aan de pers verstrekken. Daarbij waakt de aanklager over de
belangen en de rechten van bijvoorbeeld slachtoffers, zoals bescherming van het privéleven en
de waardigheid van de betrokkenen. Voor zover dat mogelijk is, wordt de identiteit van de in
het dossier betrokken personen niet vrijgegeven.
7. Bescherming van de privacy in Engeland en Wales
Burgers die meenden dat hun rechten zoals beschermd door het EVRM waren geschonden,
konden hierop lange tijd bij de rechter in het Verenigd Koninkrijk geen beroep doen, maar
moesten zich rechtstreeks wenden tot de rechter in Straatsburg. Aan die situatie is een einde
gekomen met de inwerkingtreding van de Human Rights Act (HRA) in 1998. De HRA richt
zich evenwel niet op individuen, maar op openbare lichamen die verplicht zijn in
overeenstemming met de regels van het EVRM te handelen. Toch kunnen burgers via de HRA
een direct beroep doen op de rechten, waaronder het recht op privacy, neergelegd in het
EVRM bij de Britse rechter. Dit komt omdat in de HRA beschreven staat dat Britse gerechten
ook als openbare lichamen moeten worden aangemerkt, waarmee de rechter verplicht is om
te handelen in overeenstemming met het EVRM, zelfs wanneer sprake is van een
rechtsgeding tussen twee burgers. Dit betekent dat de HRA zowel een verticale als een
horizontale werking heeft.
In Engeland en Wales lijkt er ten aanzien van het toekennen van procedurele rechten aan het
slachtoffer echter een zekere terughoudendheid te bestaan. Daarvoor wordt in de literatuur
het argument naar voren gebracht dat vanwege het accusatoire procesmodel weinig ruimte
wordt gevonden voor een formele rol voor het slachtoffer. Niettemin bestaan er initiatieven
om de positie van het slachtoffer ook wettelijk te versterken.3 Slachtoffers kunnen enkel in
de hoedanigheid van getuige ter zitting worden gehoord, waarbij overigens wel
beschermingsmaatregelen voor de privacy of de veiligheid mogelijk zijn. hierbij kan sprake
zijn van schermen of gordijnen die de getuige afschermen van de verdachte of van de publieke
tribune, ondervraging via een video link met een andere kamer waar het slachtoffer zich dan
bevindt, of ondervraging achter gesloten deuren. Verder heeft de aanklager ter zitting een
verantwoordelijkheid dat slachtoffers en getuigen met respect worden behandeld. Het
uitgangspunt is dat getuigen mondeling ter zitting een verklaring afleggen, ten overstaan van
de jury die zich zo over de getuige en diens verklaring een oordeel kan vormen en de
tegenpartij die de getuige kan ondervragen (cross-examination). Tijdens de zitting mogen er
3

Zie bijvoorbeeld D. Lawrence, P. Neyroud & K. Starmer (2015). Recommendations on a victim’s law – Report for the
Labour Party by the Victim’s Taskforce. Labour.

18

van getuigen (en slachtoffers) geen foto’s of afbeeldingen worden gemaakt. Ook het gebruik
van audio apparatuur, zonder toestemming van de rechter, is in de zittingszaal niet
toegestaan.
Aangifte doen van een delict kan op verscheidene manieren, waaronder anoniem. Wanneer
het slachtoffer aangifte doet bij de politie, moet hij geïnformeerd worden over hetgeen hij kan
verwachten van de strafrechtspleging en over te nemen of genomen beslissingen door
justitiële autoriteiten aangaande de strafzaak. Verder moet de politie een slachtoffer dat een
getuigenverklaring aflegt, informeren dat dit met zich mee kan brengen dat hij ter zitting als
getuige wordt gehoord. Tegelijk met het afleggen van een getuigenverklaring bij de politie,
kan een slachtoffer ook een Victim Personal Statement (VPS) afgeven, die dan op schrift
wordt gezet.
In 2013 is de Code of Practice for Victims of Crime in overeenstemming gebracht met de
bepalingen van de richtlijn 2012/29/EU. De Code of Practice verplicht nader aangegeven
instanties zekere diensten te verlenen aan een ieder die bij de politie verklaart dat hij het
‘directe’ slachtoffer is van strafbaar gedrag in de zin van de National Crime Reporting
Standard (NCRS). De Code of Practice is in de huidige vorm juridisch niet afdwingbaar.
In het afgelopen decennium is de Britse pers verscheidene malen in opspraak gekomen in
verband met (vermeende) schendingen van de privacy van individuele burgers, waaronder
slachtoffers en nabestaanden van ernstige strafbare feiten. Het telefoon hacking schandaal
van het tijdschrift News of the World was voor de Britse regering aanleiding om in 2011 een
tweedelig openbaar onderzoek uit te laten voeren naar de rol die de pers en de politie in deze
affaire hebben gespeeld. Het onderzoek is nu gedeeltelijk ten uitvoer gebracht en staat
bekend als de Leveson Inquiry.

19

20

Summary
1. Introduction
The focus on the position of the victim in criminal proceedings has greatly increased since the
1980's. This has led to an improvement of the rights of victims within the criminal justice
process. The legal status improvement, however, comes with a drawback. This can lead to
situations within and outside criminal proceedings in which the privacy of the victim is
breached, for example by (further) disclosure of their identity to the general public. This can
be experienced by the victim as a (great) burden.
However, violations of victims' privacy are not limited to disclosures of their identity for
example by the press. Even within the criminal proceedings, victims may face violations of
their privacy. Due to continuing technological developments, increasingly sophisticated
detection methods are used, thereby increasing the likelihood of privacy violations of victims.
The Dutch Minister of Security and Justice maintains the view that victim privacy should be
protected against the suspect, the offender and the community at large. According to the
minister asking to protect the privacy of victims also means that a balance must be struck
between the different interests of the various parties in and outside criminal proceedings. The
present study addresses the question of what the legal frameworks are regarding the
protection of privacy and identity within the criminal process and the use of personal data of
victims and their families in and around the criminal proceedings.
In an effort to determine where victims stand with regards to their own privacy, this study
initially intended to merge knowledge concerning the position of crime victims in criminal
proceedings with principles of privacy. As it appeared, victims' privacy is generally not a
topic of interest in the literature concerning victims' position in criminal proceedings. and
the literature on privacy in turn, does not appear to pay special attention to the interests of
victims as a special group. As a result, I chose to broaden the scope of the study to include the
protection of privacy of citizens in general, and more specifically in the relationship between
the government and private citizens.
2. What is privacy?
There appears to be little consensus in the literature as to what is meant by privacy, despite
the growing attention for it among international researchers. Definitions and descriptions of
privacy vary greatly. This elusiveness is due, in part, to the evolution of the concept. Where
initially the notion of privacy was (and for some still is) limited to the goings on within the
walls of peoples' own homes, in recent years the concept has gained a much broader meaning.
This development has also changed the role of government. Although governments should
generally refrain from interference, in some cases, developments in the definition of privacy

21

have brought governments obligations, enabling them to act accordingly to guarantee the
right to privacy.
Moreover, developments in information technology have also influenced the
conceptualization of privacy. The use of new information technologies to facilitate
governmental registration of personal data doesn't come without risk, however. Personal data
are often stored, leaving the individuals concerned with less input options, and thus limiting
their possibilities to choose freely how to live their lives. As a result, there is a need to protect
personal data. This protection has been associated with the right to privacy from the start
and has led to a considerable broadening of the concept of privacy. By linking the protection
of personal data to the right to privacy, the right to privacy can be applied applies to all
possible areas of an individual's life.
3. Right to privacy
The development of privacy law in the Dutch legal culture has (partly) had its own course,
independent of the development of this right at the European level. European developments
in the area of privacy law are important for the Netherlands because treaties such as the
European Convention on Human Rights (European Convention) have a direct effect in the
Dutch legal system (Article 94 of the Constitution). This means that the judge checks
decisions and regulations directly against relevant provisions of treaties and resolutions of
international organizations. In the Dutch Constitution this is different. There, the judge will
not enter into the assessment of the constitutionality of laws and treaties (Article 120 of the
Constitution).
The protection of private life has evolved from being limited to the home and (personal)
correspondence to now including an broader range of areas to which protection of privacy
can be applied. At present, in addition to the general provision that everyone is entitled to
respect, except by or restrictions under the law couples, are entitled to respect for privacy,
the Dutch Constitution includes specific articles on the inviolability of the body, the home,
privacy of correspondence, telegraph - and telephone, as well as a number of instructions
pertaining to the use of personal data. This appears to cover the full spectrum of privacy
protection as covered by the Dutch Constitution. At first glance, the Dutch Constitution
appears to provide more protection than Article 8 of the European Convention. Any
restrictions on the right to privacy under the Dutch Constitution must have a formal legal
basis. The same does not hold true for Article 8 of the European Convention. Nonetheless, the
practical implications of the provisions to protect victims' privacy under the Dutch
Constitution are remote. Due to these restrictions imposed on judges, prohibiting them from
evaluating formal laws against the Dutch Constitution, coupled with the direct applicability
of international treaties in the Dutch legal system, standardizations and implementations of
the protection of victim privacy will generally be derived from the interpretation of the
provisions stipulated in the European Convention. The interpretation of those provisions are
in turn, strongly influenced by the rulings of the European Court of Human Rights.
The right to the protection of privacy is ensured at the European level in the European
Charter of Fundamental Rights and the European Convention. Leading the way in the
implementation of the right to privacy is Article 8 of the European Convention and the

22

interpretation given to it by the European Court. As yet, there doesn't appear to be any
specific case-law concerning the protection of victims' privacy, but Article 8 paragraph 1 of the
European Convention is aimed at all individuals, including victims and their families. The
first paragraph of Article 8 of the European Convention concerns the right to respect for
private and family life, home and correspondence. These are not considered four strictly
separate rights. Rather it seems that the European Court assumes a more general concept,
namely the respect of private life in general, and in addition, family life, home and
correspondence. All four of these rights are extensively interpreted by the European Court.
Both the protection of the 'classic' privacy as well as the protection of personal data falls
within the scope of private life. That broad interpretation makes it possible for the Court to
regulate much government intervention, which the court does on the basis of the requisites
stipulated in Article 8 of the European Convention. The European Court does so firstly, by
assessing whether there has been an infringement of the rights as mentioned in the first
paragraph of Article 8 of the European Convention. Subsequently, the Court assesses
whether the interference can be justified under Article 8 paragraph 2 of the European
Convention. If not, then it can be determined that a particular case constitutes a violation of
Article 8 of the European Convention.
In principle, there must be no infringement of the main rule in the first paragraph of Article 8
of the European Convention, unless in accordance with the requirements mentioned in the
second paragraph. These exceptions must be interpreted restrictively so that the main rule of
the first paragraph remains the most important. A public authority is allowed, under specific
circumstances, to infringe upon the privacy rights of citizens. Only when they have been
authorized by government can third parties be included in the exceptions as described in the
second paragraph. Any infringement of the exercise of the right to privacy must have a legal
basis.
The first condition of a legitimate infringement on the privacy of citizens is that it must be in
accordance with the law. Not only does this requirement imply that the law should be
accessible and foreseeable to citizens, it also stipulates that legal proceedings are designated
by which control can be exercised. This brings the procedural safeguards of Article 6 of the
European Convention within the scope of Article 8 of the European Convention. The
exceptions to Article 8 paragraph 1 of the European Convention must also provide such
procedural control features. In this way, the requirements. of Article 6 and Article 8 can
complement each other. In addition, the right to privacy of a victim can also conflict with the
right to a fair trial of the accused. In this case, an assessment needs to be made on the basis of
Article 8 paragraph 2 as to whether or not priority need be given to Article 6 of the European
Convention. In other words, there are (rare) circumstances where certain parts of a
(criminal) file, are exempt from being made visible to the defendant, for example, due to the
confidential nature thereof. The right to a fair trial can, however, be violated when documents
that are essential for the resolution of the dispute are not shared with the parties involved.
The second requirement in Article 8 paragraph 2 of the European Convention is that the
infringement of privacy by a public authority must be in the interest of some legitimate aim.
The government may also infringe upon the privacy of citizens in the interest of rights and
freedoms of others. Protecting the rights of victims can be such an interest. The European

23

Court initially allows Member States themselves to decide how those rights should be
protected.
The third and final requirement is that the infringement must be necessary in a democratic
society. This is only the case when there is a pressing social need and the infringement is
proportional to the objective pursued. Member States are given a margin of appreciation to
achieve their own balance between the privacy rights of the first paragraph and the need for
relevant purpose in the second paragraph. This margin is, however, not always the same,
depending on several factors, including the kind of privacy law that is at stake and the
relevant purpose as addressed in the second paragraph. The margin is generally narrower if
the relevant law is crucial for the effective exercise of 'intimate or key rights" of individuals. If
there is an important facet of the existence or identity of an individual at risk than this
margin will be limited.
4. The victim in Dutch criminal proceedings
The victim has a right to proper treatment (Article 51a paragraph 2 Code of Criminal
Procedure). This right is only partially made concrete under Dutch law, for example as in the
obligation to provide relevant information to the victim. Providing any information is only
obligatory if the victim expressly requests that information. A victim also has the right to
claim damages and to make a victim impact statement. Furthermore, victims may make a
request to view certain documents from the file, to the extent it is appropriate in exercising
his/her rights. With the victim's right to access the legal dossier, the principle of internal full
disclosure is stretched in favor of the victim, who, in fact, legally is not a party. Internal full
disclosure ensures the accessibility of the criminal investigation by all parties. Victims also
have the legal opportunity to add documents to the criminal dossier (Article 51b paragraph 2
CCP). Though this requires the consent of the prosecutor, under those conditions it does
provide the victim with the possibility to influence the composition and content of the
criminal dossier. The prosecutor may refuse to honor the victim's request. The grounds for
refusal are the same as those for granting access to documents, namely: in the interest of the
(ongoing) investigation, in the interest the privacy (of the accused), in the interest of
detection or prosecution of criminal offenses and/or in the interest of serious grounds derived
from general public interest (Article 51b paragraph 3 CCP).
The Code of Criminal Procedure does not prescribe a systematic description of detection
methods. Investigative methods that pose a risk to the integrity and/or manageability of the
investigation, or methods that may infringe on citizens' fundamental rights, including the
right to privacy, are called coercive measures and must always have a formal legal basis. Many
of these coercive measures can not only be used against the accused, but also against third
parties, including the victim. According to the legislator, the extent to which an infringement
is thus made on the privacy of citizens depends very much on the nature of the right to
privacy and on the specific circumstances of the case and the privacy expectations of the
persons concerned. In this way, the legislator approach seems to be consistent with that of
the European Court.
If the prosecutor decides to take the case to court, then basically the criminal case will be
tried in full by the court at the hearing. The summons contains information pertaining to the

24

names and other data of witnesses to be heard (Article 260 paragraph 3 CCP). In this way the
defendant is kept informed by the public prosecutor as to who will be summoned. In
addition, the subpoena also contains information pertaining to the victims' right, or that of
his/her survivor, to make a victim impact statement.
A victim of a crime can appear in court in various capacities, namely as an injured party, as a
speaker and/or as a witness. Generally, the court hearing is public (Article 121 of the
Constitution), though the legislature has made some exceptions. One circumstance where
the limiting of public access to the trial (Article 269 CCP) may be in the privacy interest of
the defendant or the victim. In order to avoid too many cases to be tried 'behind closed doors',
which would negatively impact possibilities for external control, judges must exercise
restraint in limiting public access.
The press gives substance to the external publicity of the hearing. Public hearings are always
accessible to journalists. The press are allowed to make drawings during the hearing but they
are prohibited from making audio or video recordings inside a courthouse without the
explicit consent. Journalists who wish to make any recordings must apply for permission in
advance. The press is further prohibited from making video and audio recordings of victims,
witnesses, experts and the public audience. However, journalists may request victims for
permission to make video and audio recordings, though under exceptional circumstances, the
court may even prohibit that. In the case of a hearing behind closed doors (with limited
public access), presence at the hearing may, under certain conditions, be granted to some
journalists.
5. Provision and use of personal data
In order to facilitate victim support, employees of the Dutch Victim Support organization
need to be able to contact victims. For this, they need access to victims' personal data. For the
purpose of this objective, the police can provide the appropriate relevant police information,
which includes identity data, description of the crime or traffic accident, the date and the
circumstances of the crime or accident, the severity of the injuries and the damages suffered.
This structural provision is based on Article 18 paragraph 1 of the Police data Act. The
provision of victim data by the police to Victim Support is done on the grounds of Article 4.2
paragraph 1 section b of the Police data Order.
6. Protection of privacy in Belgium
In Belgium, constitutional norms interfere much more with the process of criminal justice
than it does in The Netherlands. This is because the Constitutional Court can nullify, declare
unconstitutional, and suspend laws. The Constitutional legislator in Belgium has primarily
aligned itself with Article 8 of the European Convention when it comes to the protection of
privacy.
In Belgium, victims may even initiate criminal proceedings, though only in the pursuit of
claiming damages from their perpetrators. Victims appearances in court are also
predominantly in the service of claiming damages from the accused as opposed to making a
victim impact statement. Victims who claim to have suffered damages as a result of the crime,

25

acquires the status of a civil party, thereby becoming a party in the criminal proceedings. The
civil party may also request the court to limit public access. For victims of certain sexual
offenses, such as rape or indecent assault, limited public access is expressly provided for by
law in order to protect their privacy.
The attention and support that the victim is entitled to in the form of proper treatment,
restorative justice, and help with settlement agreements, appears to be primarily focused on
activities outside criminal proceedings. Magistrates and employees of prosecutor's offices and
courts are obliged to ensure that victims are referred to specialist services like victim support,
if victims so desire. Every police officer has the duty to provide appropriate initial support to
victims, to give them first aid, and to provide them with any relevant information. In light of
these duties, the police must always show discretion in their dealings with third parties and
the press.
Apart from reporting a crime to the police, victims in Belgium also have the opportunity to
report a crime in writing directly to the public prosecutor. Moreover, victims in Belgium can
file a report of a crime anonymously. In effect this means that the police officer who takes the
minutes of the crime report, may refuse disclosure of the victim's name.
A legal provision also allows statements to the press to be issued during the preliminary
investigation period. With the consent of the investigative judge, the prosecutor can provide
information to the press. Moreover, the prosecutor supervises the interests and rights, such
as privacy and personal dignity, of individuals involved (e.g. victims). In as far as possible, the
identity of persons named in the criminal dossier are not released as a general rule.
7. Protection of privacy in England and Wales
U.K. Citizens who believe that their rights as protected by the European Convention have
been violated, were, until recently, unable to address this in the courts of the United
Kingdom, instead having to apply directly to the court in Strasbourg. That situation ended
with the enactment of the Human Rights Act in 1998. Though the Human Rights Act doesn't
target individuals, rather public bodies that are obliged to act in accordance with the rules
and regulations of the European Convention, private citizens can still go through the Human
Rights Act to make a direct appeal to rights consigned by the British court to the European
Convention. This includes the right to privacy. The reason that the Human Rights Act also
deals with individual appeals is because this act stipulates that British courts must also be
deemed as public bodies, thereby obliging British judges to act in accordance with the
European Convention, even when it concerns a case between two individuals.
There seems to be a degree of reluctance vis-à-vis the granting of procedural rights to victims
of crime in England and Wales. The literature generally relies on the argument that there is
limited space for a formal role for the victim within the adversarial model. Nevertheless, there
are also initiatives to strengthen the legal position of the victim. Though victims can only be
heard in the capacity as a witness during the trial, safeguards have been implemented to
ensure their safety and their privacy. These may be screens or curtains that shield the witness
from the accused or from the public gallery, interrogation through a video link to another
room where the victim is located, or interrogation behind closed doors. Furthermore, the
prosecutor at the hearing is responsible for ensuring that victims and witnesses are treated

26

with respect. The premise is that witnesses have to testify orally before the jury at the hearing
such that the jury can form a judgment based on the witness statement the crossexamination. Pictures or images of witnesses (or victims) are disallowed from being made
during the hearing and the use of audio equipment in the courtroom is only permitted with
the explicit permission of the court.
In the U.K., a crime can be reported in several ways, including anonymously. If a victim
reports a crime to the police, he must be informed about what he can further expect from the
criminal justice system as well as about decisions to be made or taken by judicial authorities
involved in the criminal case. In addition, the police is obliged to inform victims making a
witness statement, that doing so may entail that they will at a later date be required to give
their testimony at the hearing. Along with making a witness statement to the police, a victim
may also issue a Victim Personal Statement (VPS), which is then put in writing. The Code of
Practice for Victims of Crime was brought in line with the provisions of the Directive
2012/29/EU of the European Union in 2013. The Code of Practice requires specified entities to
provide certain services to anyone who declares to the police that he was the 'direct' victim of
criminal behavior. The Code of Practice is in its present form not legally enforceable.
In the past decade, the British press has on several occasions been brought in connection
with (alleged) violations of the privacy of individual citizens, including victims and survivors
of serious crimes. The phone hacking scandal of 'News of the World' was reason for the
British government to in 2011 commission a two-part public investigation regarding the role
that both the press and the police played in that affair. The investigation has to date been
partially completed and is known as the Leveson Inquiry.

27

28

Hoofdstuk 1

Inleiding
1. Aanleiding van het onderzoek
In het regeerakkoord van 2012 wordt door de coalitiepartners aangegeven dat in de
voorliggende (thans huidige) kabinetsperiode de positie van slachtoffers voor, tijdens en na
afloop van het strafproces zal worden verbeterd.4 Verder geven de coalitiepartners aan dat de
bescherming van de persoonlijke levenssfeer van burgers van groot belang is, waarvoor de
overheid borg dient te staan.5 In het visiedocument ‘Recht doen aan slachtoffers’ gaat de
Staatssecretaris van Veiligheid en Justitie verder in op de aandacht van het kabinet voor
slachtoffers van criminaliteit.6 Hij formuleert vijf soorten behoeften die slachtoffers7 hebben,
zijnde: erkenning en zorgvuldige bejegening (waaronder informatie), rechtvaardigheid,
bescherming, ondersteuning en schadevergoeding en herstel.8 Op basis van deze indeling
komt de Staatssecretaris tot vijf beleidsdoelen waarvan bescherming van slachtoffers er een
is.9 Onder bescherming verstaat de Staatsecretaris hier: bescherming van slachtoffers tegen
bedreiging en intimidatie, tegen herhaald slachtofferschap of tegen secundaire victimisatie,
maar ook bescherming van de privacy tegenover de verdachte, veroordeelde of de samenleving
(waarbij de media een grote rol spelen). Hiermee worden aandacht voor het slachtoffer en
bescherming van de persoonlijke levenssfeer van burgers, zoals genoemd in het
regeerakkoord, met elkaar verbonden. Volgens de Staatsecretaris vraagt de bescherming van
de privacy van slachtoffers nadere uitwerking in en rondom het strafproces. Daarbij gaat het
om de bescherming van de privacy van het slachtoffer ten opzichte van de verdachte, ten
opzichte van de pers en media met daarachter het grotere publiek en ten slotte ten opzichte
van de overheid zelf.
In deze studie staan de juridische grondslagen en kaders die van belang zijn bij de
bescherming van de privacy van slachtoffers van strafbare feiten centraal. In de volgende
paragraaf wordt ingegaan op de centrale vraagstelling en de onderzoeksvragen die daaruit
voortvloeien.

4

VVD – PvdA (2012). Bruggen slaan. Regeerakkoord VVD – PvdA. 29 oktober 2012, p. 26.
Idem.
6
Zie Ministerie van Veiligheid en Justitie (2013). Recht doen aan slachtoffers – Visiedocument. Den Haag. Zie ook de
brief aan de Tweede Kamer aangaande Visie op slachtoffers (nr. 348461, 22 februari 2013).
7
Onder slachtoffer kan worden verstaan degene die als rechtstreeks gevolg van een strafbaar feit materiële en/of
immateriële schade heeft geleden, zie Kamerstukken II, 2004/05, 30 143, nr. 3, p. 4 (MvT).
8
Zie Ministerie van Veiligheid en Justitie (2013). Recht doen aan slachtoffers – Visiedocument. Den Haag, p. 9.
9
Idem, p. 23.
5

29

2. Centrale vraagstelling, onderzoeksvragen en opzet
Het uitgangspunt van deze studie ligt besloten in de centrale vraag die luidt
Wat zijn de juridische kaders met betrekking tot de bescherming van de privacy en de identiteit binnen het
strafproces en het gebruik van persoonsgegevens van slachtoffers en hun naasten in en rondom het strafproces?

Deze vraagstelling is nader bepaald in de volgende zes deelvragen:
1.
2.
3.
4.
5.

6.

Worden de verschillende vormen van privacy van elkaar afgebakend, en zo ja hoe en door
wie?
Wat wordt er op nationaal en Europees niveau verstaan onder het begrip privacyrecht?
Kan bescherming van de identiteit hier ook onder vallen?
Welke Europese/nationale rechten kunnen slachtoffers en hun naasten doen gelden met
betrekking tot het gebruik van hun persoonsgegevens in en rondom het strafproces?
Welke Europese/nationale rechten kunnen slachtoffers en hun naasten doen gelden met
betrekking tot de bescherming van hun privacy en identiteit binnen het strafproces
(inclusief bescherming ten opzichte van de verdachte en de media) met betrekking tot
Nederland, Engeland & Wales en België?
Bestaan hierin verschillen tussen de genoemde landen? Zo ja, wat ligt daaraan ten
grondslag?

Deze zes onderzoeksvragen vormen de kern van de onderhavige studie en worden in de
navolgende zes hoofdstukken beantwoord. De nummering van de onderzoeksvragen houdt
evenwel geen verband met de nummering van de hoofdstukken. Wel komt de eerste
onderzoeksvraag in Hoofdstuk 2 aan de orde. In hoofdstuk 2 wordt ingegaan op de betekenis
en de grondslagen van het begrip privacy. Daarna komt in hoofdstuk 3 de Europese
normering van het recht op privacy aan bod. Hierbij staan twee Europese statuten centraal.
Ten eerste is dat het Europees Grondrechtenhandvest en ten tweede het Europees Verdrag
tot bescherming van de Rechten van de Mens en de fundamentele vrijheden. In dat hoofdstuk
komt onderzoeksvraag 2 (de Europees rechtelijke kant) en onderzoeksvraag 3 aan de orde.
Daarna wordt in hoofdstuk 3 de basis gelegd voor de beantwoording van de
onderzoeksvragen 4 en 5 voor wat betreft de Europese rechten waarop slachtoffers en hun
naasten aanspraak kunnen maken. In hoofdstuk 4 wordt ingegaan op de bescherming van de
privacy van slachtoffers in Nederland. In dat hoofdstuk komen de onderzoeksvragen 4 en 5
aan bod met betrekking tot de Nederlandse situatie. Hoofdstuk 5 betreft de bespreking van
de bescherming van de privacy van slachtoffers in België, waarbij de onderzoekvragen 4 en 5
voor de Belgische situatie worden beantwoord. In hoofdstuk 6 wordt gekeken naar de
bescherming van de privacy van slachtoffers in Engeland en Wales. Hier geldt dat de
onderzoeksvragen 4 en 5 betrekking hebben op het rechtssysteem in Engeland en Wales. Het
rapport wordt afgesloten met hoofdstuk 7 waarin de beantwoording van de
onderzoeksvragen 1 tot en met 5 wordt samengevat en conclusies worden getrokken over de
bevindingen van de onderhavige studie en bovendien antwoord wordt gegeven op
onderzoeksvraag 6.

30

In de navolgende hoofdstukken wordt de positie die een slachtoffer in het strafproces heeft
en de bescherming van de privacy waar de burger aanspraak op kan maken tot elkaar
gebracht. Dat is niet steeds een vanzelfsprekendheid gebleken. De directe koppeling tussen
(de rechtspositie van) het slachtoffer van strafbare feiten en de privacybescherming, bleek
lang niet altijd gemakkelijk te zijn. Bijvoorbeeld omdat in sommige gevallen het slachtoffer als
zodanig niet in de privacy regelgeving of betreffende rechtspraak naar voren komt. Daarom is
gekozen de insteek van het onderzoek wat ruimer te nemen en ook te kijken naar de
bescherming van de privacy op het niveau van de burger ten opzichte van de overheid of ten
opzichte van een andere burger.
3. Methoden van onderzoek
Om de bovenstaande probleemstelling en de daaruit voortvloeiende onderzoeksvragen te
beantwoorden zijn geschreven bronnen bestudeerd. Deze studie betreft drie verschillende
landen: Nederland, België en Engeland & Wales. De bronnen die zijn geraadpleegd betreffen
wetteksten en toelichtingen daarop, lagere regelgeving waaronder besluiten en richtlijnen,
parlementaire stukken, Europese, binnen- en buitenlandse jurisprudentie en nationale en
internationale (rechts)wetenschappelijke literatuur.
Deze studie is aangevuld met individuele gesprekken of groepsgesprekken met in totaal zes
deskundigen. In die gesprekken is met name gesproken over wet- en regelgeving, rechtspraak
en de rechtswetenschappelijke literatuur. Hetgeen in die gesprekken naar voren is gekomen
is meegenomen in de beschrijvingen van de verschillende hoofdstukken. Deze gesprekken
hebben met name gediend als een ondersteuning van hetgeen in de geschreven bronnen is
gevonden en daarom is er niet voor gekozen om citaten van deze deskundigen in de tekst op
te nemen. In de bijlage van dit onderzoek is een lijst weergegeven waar de namen van deze
deskundigen op zijn aangegeven.
4. Parallel onderzoek en synthese
In het onderzoek van Malsch, Dijkman en Akkermans, dat gelijktijdig aan deze studie en
onder begeleiding van dezelfde Begeleidingscommissie is uitgevoerd, wordt ingegaan op de
vraag hoe privacy en de identiteit van slachtoffers en hun naasten worden beschermd binnen
het strafproces en hoe wordt omgegaan met de persoonsgegevens van slachtoffers en hun
naasten in en rondom het Nederlandse strafproces.10 Deze vraag is in dat onderzoek
vervolgens uitgewerkt in vier deelvragen. Ten eerste de vraag betreffende het beleid van
politie, openbaar ministerie en rechters met betrekking tot de bescherming van de privacy
van slachtoffers en hun naasten op het punt van de informationele privacy en de
mogelijkheden tot herkenning voor zover voortvloeiend uit hun betrokkenheid bij een
strafzaak. Vervolgens wordt ingegaan op de vraag hoe binnen de praktijk van de
strafrechtspleging omgegaan wordt met de bescherming van de privacy van slachtoffers en
hun naasten op het punt van de informationele privacy en de mogelijkheden tot herkenning
10

Zie M. Malsch, N. Dijkman & A. Akkermans (2015). Het zichtbare slachtoffer: privacy van slachtoffers binnen het
strafproces. NSCR/VU/WODC.

31

voor zover voortvloeiend uit hun betrokkenheid bij een strafzaak en in hoeverre dit in
overeenstemming is met het beleid. De derde onderzoeksvraag in dat onderzoek gaat over de
ervaringen van slachtoffers en hun naasten met betrekking tot de bescherming van de privacy
op het punt van de informationele privacy en de mogelijkheden tot herkenning voor zover
voortvloeiend uit hun betrokkenheid bij een strafzaak. Van belang hierbij is hoe slachtoffers
hun belangen definiëren. Ten slotte wordt in dat onderzoek ingegaan op de vraag welke
maatschappelijke organisaties en bedrijven buiten de strafrechtspleging, uit hoofde van hun
taak, met gegevens over en van slachtoffers en hun naasten omgaan en welke normen zij
daarbij hanteren.
De belangrijkste uitkomsten en conclusies van de onderhavige studie met betrekking tot de
Nederlandse situatie worden in een aparte synthese gecombineerd met de belangrijkste
bevindingen uit het onderzoek van Malsch, Dijkman en Akkermans.11 Op basis daarvan
worden gezamenlijke conclusies getrokken. Deze synthese is een zelfstandige analyse
gebaseerd op de twee onderliggende rapportages.12

11

Zie J.B.J. van der Leij & M. Malsch (2015). Bescherming van de privacy van het slachtoffer van strafbare feiten - Een
synthese van theorie en praktijk. WODC/NSCR.
12
Zijnde de onderhavige studie en het onderzoek van M. Malsch, N. Dijkman & A. Akkermans (2015). Het
zichtbare slachtoffer: privacy van slachtoffers binnen het strafproces. NSCR/VU/WODC.

32

33

Hoofdstuk 2

Betekenis en grondslagen van privacy
1. Inleiding
In dit hoofdstuk staan de betekenis en de grondslagen van het begrip privacy centraal. Ter
voorbereiding op de volgende hoofdstukken waar wordt ingegaan op regelgeving en
rechtspraak aangaande de bescherming van de privacy, wordt hier een context geschetst van
het begrip privacy. In de volgende paragraaf wordt ingaan op de vraag wat onder het begrip
privacy moet worden verstaan. Daarna komen de grondslagen van privacy aan bod. Het
hoofdstuk wordt afgesloten met een korte samenvatting.
2. Wat is privacy?
Hoewel het de schrijvers in het internationale veld van privacy sterk bezig houdt, bestaat er
op de vraag wat precies onder privacy moet worden verstaan binnen de literatuur geen
eenduidigheid. De typeringen van privacy zijn veelvuldig en lopen sterk uiteen.13 Zo
beschouwt Solove het begrip privacy als ‘too complex a concept to be reduced to a singular
essence.’14 Maar ook tot een taxonomie van privacy is het binnen de dogmatiek tot nog toe
nimmer gekomen.15 Wacks omschrijft de zoektocht binnen de literatuur naar de definitie van
het begrip privacy als volgt:
‘Thousands of pages have been devoted to the quest for definition, or at least for clarity. Each
author trawls vainly through the multitude of preceding efforts to describe this elusive notion.
Every new generation of privacy scholars feels bound to navigate anew these murky waters,
relentlessly citing every prior definition in an exasperating pursuit of a breakthrough. None
materializes. Nor can it.’16

Deze ongrijpbaarheid is deels veroorzaakt door de evolutie die het begrip heeft doorgemaakt
vanaf 1890 toen Warren en Brandeis privacy omschreven als ‘the right to be left alone’. 17 Waar
het privacybegrip zich toen (nog) beperkte tot wat zich afspeelde binnen de muren van de
eigen woning, heeft het begrip tegenwoordig een veel ruimere betekenis.18 Daarbij is ook de
rol van de overheid veranderd. Hoewel de overheid zich primair moet onthouden van enige
13

Zie o.a. R. Wacks (2013). Privacy and Media Freedom. Oxford University Press en A.T. Kenyon & M. Richardson
(2006). New Dimensions in Privacy Law – International and Comparative Perspectives. Cambridge University Press.
14
D.J. Solove (2011). Nothing to Hide – The False Tradeoff between Privacy and Security. Yale University Press, p. 24.
15
Vergelijk D.J. Solove (2008). Understanding privacy. Harvard University Press.
16
R. Wacks (2013). Privacy and Media Freedom. Oxford University Press, p. 19.
17
S.D. Warren & L.D. Brandeis (1890). ‘The Right to Privacy’. Harvard Law Review 193.
18
Zie ook hierna in hoofdstuk 3 over de invulling van art. 8 EVRM door het Europese Hof.

34

inmenging, zijn er in bepaalde gevallen niettemin positieve verplichtingen bij gekomen,
waardoor de overheid actief moet opgetreden om het recht op privacy te waarborgen.
Daarnaast hebben de ontwikkelingen in de informatietechnologie een nieuwe wending
gegeven aan de vorming van het privacybegrip. De registratie van persoonsgegevens door de
overheid met behulp van nieuwe informatietechnologieën heeft risico's met zich gebracht.
Risico's die ontstaan door overheidshandelingen die op basis van vastgelegde informatie
worden verricht, die nadelig kunnen zijn of die als hinderlijk kunnen worden ervaren door de
betrokken persoon. Doordat (persoons)gegevens zijn opgeslagen, heeft de betrokken persoon
minder eigen inbreng en wordt de beslissingsmogelijkheid over de inrichting van zijn of haar
leven verkleind.19 Hierdoor is behoefte ontstaan aan bescherming van deze
persoonsgegevens.20
De bescherming van persoonsgegevens is vanaf het begin gekoppeld aan het recht op
privacy.21 Dit heeft geleid tot een behoorlijke verruiming van het privacybegrip. Door de
bescherming van de persoonsgegevens te koppelen aan het recht op privacy, is het laatste
daardoor van toepassing op alle mogelijke onderdelen van het leven van een individu.
Op deze koppeling is kritiek geuit door onder andere Blok. Hij geeft aan dat het recht op
privacy hiermee is getransformeerd van een principiële onschendbaarheid van de persoonlijke
levenssfeer die zich beperkte tot bepaalde intieme onderdelen van het leven tot een aantal
beginselen van behoorlijk gegevensbeheer.22 Bij het oprekken van de persoonlijke levenssfeer
over het gehele leven van een persoon wordt het recht op privacy elke keer aangetast wanneer
er gegevens over iemand worden geregistreerd.23 Dit houdt dan in dat elke persoon het recht
zou hebben om zich te verzetten tegen elke hem onwelgevallige persoonsregistratie. Het
recht op privacy lijkt daarmee volgens Blok elke claim op ‘informationele zelfbeschikking’ te
legitimeren.24
Door de koppeling van de bescherming van persoonsgegevens aan de bescherming van de
persoonlijke levenssfeer is dus een nieuw aspect toegevoegd aan het recht op privacy, zijnde
de informationele privacy. In de Nederlandse literatuur is de verdeling van lichamelijke,
ruimtelijke, relationele en informationele privacy gangbaar, waarmee de grondwettelijke
categorisering wordt gevolgd.25 De eerste drie worden doorgaans aangeduid als de klassieke
elementen van de privacy. Met lichamelijke privacy wordt gedoeld op de grondwettelijke
19

Zie H.R. Kranenburg (2007). Toegang tot documenten en bescherming van persoonsgegevens in de Europese Unie : over de
openbaarheid van persoonsgegevens, Kluwer, p. 111. Zie ook F. de Graaf (1977). Rechtsbescherming van persoonlijkheid, privéleven en persoonsgegevens. Tjeenk Willink, p. 164.
20
Zie bijvoorbeeld het Interimrapport van de staatscommissie bescherming persoonlijke levenssfeer in verband met
persoonsregistraties, ’s-Gravenhage: Staatsuitgeverij 1974 (Commissie-Koopmans).
21
Zie H.R. Kranenburg (2007). Toegang tot documenten en bescherming van persoonsgegevens in de Europese Unie: over de
openbaarheid van persoonsgegevens, Kluwer, p 110 e.v. en P.H. Blok (2002). Het recht op privacy. Boom Juridische
uitgevers, p. 120 e.v.
22
Zie P.H. Blok (2002). Het recht op privacy. Boom Juridische uitgevers, p. 120. Vergelijk het Interimrapport van de
staatscommissie bescherming persoonlijke levenssfeer in verband met persoonsregistraties, ’s-Gravenhage: Staatsuitgeverij
1974 (Commissie-Koopmans), § 4. Vergelijk E. Schreuders (2001). Data mining, de toetsing van beslisregels & privacy –
Een juridische Odyssee naar een procedure om het toepassen van beslisregels te kunnen toetsen, Tilburg (ejure), p. 87-88.
23
Vergelijk P.H. Blok (2002). Het recht op privacy. Boom Juridische uitgevers, p. 120-128.
24
Idem, p. 122.
25
Zie verder hoofdstuk 4 paragraaf 1.

35

bescherming van het lichaam, ruimtelijke privacy ziet op de bescherming van het huiselijke
leven en relationele privacy op de bescherming van bepaalde vormen van communicatie.
Hoewel op het eerste gezicht deze typologie verheldert en zelfstandige waarde lijkt te hebben,
voegt zij uiteindelijk niet veel toe aan de reeds bestaande Nederlandse grondwettelijke
indeling. Die indeling is niet vanuit een bepaalde systematiek tot stand gekomen, maar
historisch gegroeid, zo zal blijken.26
Een internationaal aanvaarde omschrijving van de informationele privacy is ‘regie over de
eigen persoonsgegevens’ en ziet op het recht om zelf te beschikken over de eigen
persoonsgegevens en dus om zelf te kunnen bepalen wanneer, hoe en in welke mate die
gegevens aan anderen beschikbaar worden gesteld.27

Tegen de kritiek van Blok kan worden ingebracht dat het ‘oorspronkelijke’ recht op privacy
niet een dusdanige homogeniteit bezit dat ‘andere vormen van privacybescherming’ daar in
het geheel niet op zouden kunnen aansluiten. Zoals hierboven kort aangegeven zijn in onze
eigen Grondwet meerdere vormen van privacy bij elkaar gebracht. Zo wordt in art. 11 GW de
onaantastbaarheid van het lichaam beschermd, waarmee ook een zelfbeschikkingsrecht is
vastgelegd. Daarmee vertoont art. 11 GW overeenkomstige karakteristieken met de
beschrijving van de informationele privacy. Verder heeft het sociale leven zich dusdanig
ontwikkeld, bijvoorbeeld via internet en sociale media, dat de muren van de eigen woning de
privacy in de digitale wereld niet kunnen beschermen. Nieuwere vormen van
privacybescherming, naast de ‘klassieke bescherming’ lijken dan gewenst. Dit alles neemt niet
weg dat een alomvattende omschrijving van het begrip privacy in de zin van een ‘grand
unified theory of privacy’ niet in het verschiet ligt. 28
3. Grondslagen van privacy
Waar in de literatuur meer consensus over lijkt te bestaan, zijn de grondslagen van privacy.
Deze grondslagen betreffen een aantal basisbehoeften waarop, naast het recht op privacy,
meerdere mensenrechten gebaseerd kunnen worden. De bespreking blijft hier echter beperkt
tot de relatie met privacy.

26

Zie nader hoofdstuk 4 paragraaf 2.
Westin definieert informationele privacy als ‘the claim of individuals, groups, or institutions to determine for
themselves when, how and to what extent information about them is communicates to others’, A.F. Westin
(1967). Privacy and Freedom. Atheneum, p. 7. Zie ook P.H. Blok (2002). Het recht op privacy. Boom Juridische
uitgevers, p. 123-124 en verder bijvoorbeeld E. Schreuders (2001). Data mining, de toetsing van beslisregels & privacy –
Een juridische Odyssee naar een procedure om het toepassen van beslisregels te kunnen toetsen, Tilburg (ejure) en R.M.S.
Doppegieter (1993). ‘Regelgeving aangaande informationele en ruimtelijke privacy’. Nederlands Tijdschrift voor
Geneeskunde, p. 509-514.
28
De Grand Unified Theory is een (nog) niet bestaande unificatietheorie die de verschillende fundamentele
theorieën in de natuurkunde met elkaar verenigt.
27

36

3.1 Persoonlijke autonomie
Volgens Whitman is er tussen het Europese vasteland en Noord-Amerika een fundamenteel
verschil in perceptie van privacy.29 In zijn zienswijze koppelen Noord- Amerikanen het recht
op privacy vooral aan vrijheid (liberty) van burgers ten opzichte van de staat en dan met name
het recht om door de overheid met rust gelaten te worden in de eigen woning. 30 Europeanen
daarentegen verbinden het privacyrecht volgens de auteur met name aan persoonlijke
waardigheid (dignity) in de zin van respect en bescherming van iemands maatschappelijke
status.
Whitman heeft in zoverre gelijk dat de beide concepten een rol spelen bij de invulling van
privacy, maar de door hem naar voren gebrachte tegenstelling beperkt zich tot een bepaalde
wijze van uitwerking.31 De invulling van het begrip liberty die door Whitman is gekozen
betreft een negatieve beschrijving, namelijk de afwezigheid van inmenging door de overheid
(absence of interference). Liberty kan volgens Nieuwenhuis ook op een positieve wijze worden
omschreven en dan staat de notie van zelfbeschikking of persoonlijke autonomie voorop. 32
Hetzelfde geldt, mutatis mutandis, voor het begrip dignity. Waar Whitman aanhaakt bij een
meer traditionele betekenis van persoonlijke waardigheid (zoals hierboven omschreven) legt
Nieuwenhuis het accent op het verlichte idee van de menselijke waardigheid, zijnde
persoonlijke autonomie. De kern van het privacyrecht is volgens Nieuwenhuis dan ook
bescherming van de persoonlijke autonomie.33
Hoewel Nieuwenhuis in deze opvatting misschien wat doorschiet, lijkt de notie dat privacy
een functie is van de persoonlijke autonomie in de literatuur breder gedragen.34 Zo
identificeert Westin vier verschillende functies van privacy, waarvan hij persoonlijke autonomie
als eerste noemt:
‘In democratic societies there is a fundamental belief in the uniqueness of the individual, in his
basic dignity and worth as a creature of God and a human being, and in the need to maintain
social processes that safeguard his sacred individuality. Psychologists and sociologists have
linked the development and maintenance of this sense of individuality to the human need for
autonomy – the desire to avoid being manipulated or dominated wholly by others.’35

Westin verwijst hierbij zelf naar werken van onder anderen Lewin en Goffman, die de relaties
van individuen met anderen beschrijven in termen van ‘zones’ uiteindelijk leidend naar de

29

J.Q. Whitman (2004). ‘The Two Western Cultures of Privacy: Dignity v Liberty’. Yale Law Journal 1151.
Illustratief is S.D. Warren & L.D. Brandeis (1890). ‘The Right to Privacy’. Harvard Law Review 193.
31
Zie H. Nieuwenhuis (2007). ‘The Core Business of Privacy Law: Protecting Autonomy’. In K.S. Ziegler (ed).
Human Rights and Private Law – Privacy as Autonomy. Hart Publishing, p. 15-20.
32
Idem. Zie ook I. Berlin (1969). Four Essays on Liberty. Oxford University Press.
33
Zie H. Nieuwenhuis (2007). ‘The Core Business of Privacy Law: Protecting Autonomy’. In K.S. Ziegler (ed).
Human Rights and Private Law – Privacy as Autonomy. Hart Publishing, p. 15-20.
34
Zie o.a. A.F. Westin (1967). Privacy and Freedom. Atheneum ; Th. Nagel (2002). Concealment and exposure. Oxford
University Press; D. Broeders, M.K.C. Cuijpers & J.E.J. Prins (2011). De staat van informatie (WRR verkenningen
25). Amsterdam University Press; R. Wacks (2013). Privacy and Media Freedom. Oxford University Press, p. 21.
35
A.F. Westin (1967). Privacy and Freedom. Atheneum, p. 33.
30

37

‘core self’ van het individu.36 Deze core self beschrijft Westin als ‘an inner circle surrounded by
a series of larger concentric circles’, een inner circle die de diepste geheimen van een individu
bevat.37
Meer recent is de Self-determination theory (SDT) van Deci en Ryan die opvallende parallellen
vertoont met de benadering van Westin.38 SDT is een sociaal psychologische theorie die is
gebaseerd op drie universele menselijke basisbehoeften, zijnde: competentie, sociale
verbondenheid en autonomie. Deze drie basisbehoeften zijn volgens SDT ‘universal
necessities, as the nutriments that are essential for optimal human development and
integrity.’39 Volgens deze omschrijving is iets een (basis)behoefte als het de bevrediging van
het psychologisch welzijn bevordert en het dwarsbomen ervan dat welzijn ondermijnt.40
Vanuit die benadering is de behoefte aan competentie, sociale verbondenheid en autonomie
belangrijk voor iedere individu.41 Onderzoek betreffende SDT richt zich niet op de mate waarin
deze behoeften bij individuen aanwezig zijn (strength), maar richt zich op de consequenties
van de mate waarin individuen in staat zijn om de genoemde behoeften te bevredigen binnen
sociale omgevingen.42

Een andere functie van privacy die Westin beschrijft is self-evaluation.43 Hieronder verstaat de
schrijver de mogelijkheid om informatie en impressies te verwerken (reflectie). Dit kan niet
gebeuren zolang een individu zich actief in het sociale leven begeeft. Daarnaast is afzondering
nodig om bijvoorbeeld nieuwe ideeën te genereren (creative loneliness).44 Deze beide aspecten
van self-evaluation geven vorm aan de zelfstandigheid en uniekheid van een persoon en
kunnen daarom moeilijk als een van de persoonlijke autonomie te onderscheiden concept
worden gezien.
Naast persoonlijke autonomie en zelfevaluatie noemt Westin emotional release als functie van
privacy. Een functie die individuen de mogelijkheid geeft om hun sociale maskers af te leggen.

36

Aangehaald worden K. Lewin (1948). Resolving Social Conflicts. Harper and Row Publishers, E. Goffman (1959).
The Presentation of Self in Everyday Life. Anchor Books en R.E. Park & E.W. Burgess (1921). Introduction to the Science of
Sociology. University of Chicago Press.
37
A.F. Westin (1967). Privacy and Freedom. Atheneum, p. 33.
38
Zie bijvoorbeeld E.L. Deci & R.M. Ryan (2012). ‘Self-Determination Theory.’ In P.A.M. Van Lange, A.W.
Kruglanski & E.T. Higgins (eds.). The Handbook of Theories of Social Psychology. SAGE Publications Ltd, p. 416-437.
Vanuit chronologisch perspectief kan Westin niet (ook) op SDT gedoeld hebben omdat de eerste studies over
SDT in 1971 zijn gepubliceerd en dat is vier jaar na de publicatie van het werk van Westin. Zie E.L. Deci (1971).
‘Effects of externally mediated rewards on intrinsic motivation.’ Journal of Personality and Social Psychology 18, p.
105-115.
39
Zie R.M. Ryan, K.M. Sheldon, T. Kasser & E.L. Deci (1996). ‘All goals were not created equal: an organismic
perspective on the nature of goals and their regulation’. In P.M. Gollwitzer & J.A. Bargh (eds.). The psychology of
action: Linking cognition and motivation to behavior. Guiltford, p. 7-26. Zie ook M. Gagné & E.L. Deci (2005). Selfdetermination theory and work motivation. Journal of Organizational Behavior, p. 331-362.
40
Zie M. Gagné & E.L. Deci (2005). Self-determination theory and work motivation. Journal of Organizational
Behavior, p. 337.
41
Idem.
42
Idem.
43
Zie A.F. Westin (1967). Privacy and Freedom. Atheneum, p. 36-37.
44
Idem, p. 37.

38

Om constant een sociale rol te moeten spelen ‘would destroy the human organism’. 45 Ook
hierbij is het de vraag of er wel sprake is van een van persoonlijke autonomie te
onderscheiden concept. Het begrip liberty zoals dat door Whitman is beschreven als de
afwezigheid van inmenging door de overheid (absence of interference)46 sluit goed aan bij de
emotional release die Westin noemt als een negatieve omschrijving van de persoonlijke
autonomie. De kring (circle) zou hierbij alleen ruimer getrokken moeten worden, zodat een
individu zich werkelijk geheel kan terugtrekken en met rust gelaten worden.
De omschrijvingen van Whitman, Nieuwenhuis en drie van de vier functies die Westin aan
privacy toeschrijft, kunnen worden samengebracht tot een ruime benadering van autonomie.
Een benadering die past bij het onderscheid dat in SDT wordt gemaakt tussen drie
verschillende universele menselijke basisbehoeften: competentie, sociale verbondenheid en
autonomie.
3.2 Sociale verbondenheid
Naast de hierboven beschreven persoonlijke autonomie bestaat er nog een andere grondslag
voor privacy, namelijk sociale verbondenheid. Deze grondslag wordt in SDT relatedness
genoemd en betreft het gevoel van verbondenheid met een (significante) ander of meerdere
anderen of met een groep.47 Door communicatie met een ander kan aan deze behoefte worden
voldaan. Dit hoeft natuurlijk niet altijd te gaan om intieme en vertrouwelijke gesprekken,
waarvan iemand niet wil dat anderen daarvan weten. De hier genoemde behoefte is veel
ruimer. Wordt de behoefte aan sociale verbondenheid evenwel gekoppeld aan privacy dan zal
het met name gaan om intieme interactie(s) tussen personen. Westin benoemt hiervan alleen
de communicatie in zijn 4e functie van privacy, limited and protected communication.48 Het betreft
dan dat aspect van beperkte en beschermde communicatie die een individu de mogelijkheden
geeft ‘for sharing confidences and intimacies with those he trusts – spouse, “the family”,
personal friends, and other close associates at work.’49 Het moge echter duidelijk zijn de
combinatie van privacy en sociale verbondenheid veel meer behelst dan enkel de beschermde
communicatie.
4. Afsluiting
In dit hoofdstuk is naar voren gekomen dat in de literatuur een overkoepelende definitie van
het begrip privacy niet is geprononceerd. Een taxonomie van het begrip is evenmin
45

Idem, p. 35.
Zie J.Q. Whitman (2004). ‘The Two Western Cultures of Privacy: Dignity v Liberty’. Yale Law Journal 1151.
47
Zie bijvoorbeeld R.M. Ryan & E.L. Deci (2000). ‘The Darker and Brighter Sides of Human Existence: Basic
Psychological Needs as a Unifying Concept’. Psychological Inquiry (Vol. 11, No. 4), p. 319–338.
48
Zie A.F. Westin (1967). Privacy and Freedom. Atheneum, p. 37-39.
49
Idem, p. 38. Zie ook EHRM 22 februari 1994, Burghartz tegen Zwitserland (Opinion of the Commission, p. 37, r.o. 47)
en EHRM 16 december 1997, Raninen tegen Finland (Reports of Judgements and Decisions). Verder H.G.M. Krabbe
(2004). ‘Artikel 8 De eerbiediging van het privé-leven’. In: A.E. Harteveld, J. Hielkema, B.F. Keulen & H.G.M.
Krabbe (red.), Het EVRM en het Nederlands strafprocesrecht. Kluwer, p. 151.
46

39

(onbetwistbaar) bepaald. Over de grondslagen van privacy bestaat meer eenduidigheid. Via
de Self-determination theorie (SDT) van Deci en Ryan kan worden verdedigd dat naast
competentie (in dit hoofdstuk verder niet besproken), sociale verbondenheid en autonomie
de drie basisbehoeften van mensen zijn. Uit de literatuur over privacy komt naar voren dat
met name autonomie een belangrijke grondslag vormt en in mindere mate de sociale
verbondenheid.
Of dit gebrek aan bepaaldheid van het begrip privacy de regelgeving en rechtspraak op
Europees niveau ook parten speelt met betrekking tot de positie van slachtoffers, is een van
de vragen waarop in het volgende hoofdstuk wordt ingegaan.

40

41

Hoofdstuk 3

Europese normering van het recht op
privacy
1. Inleiding
In dit hoofdstuk wordt ingegaan op de Europese normering van het recht op privacy. Twee
Europese statuten staan hierbij centraal. Dat is enerzijds het Europees
Grondrechtenhandvest en anderzijds het Europees Verdrag tot bescherming van de Rechten
van de Mens en de fundamentele vrijheden. In de beide documenten wordt het recht op
privacy gewaarborgd. Door het Europese Hof voor de Rechten van de Mens en het Hof van
Justitie wordt invulling gegeven aan dit privacyrecht. Voor de bescherming van de privacy
van slachtoffers zijn deze Europese statuten en de rechtspraak van met name het Europese
Hof van groot belang. Het nationale recht van de Europese lidstaten aangaande
privacyvraagstukken vormt zich voor een belangrijk deel naar de wijze waarop op Europees
niveau invulling wordt gegeven aan het recht op privacy.
De aspecten van belang voor de bescherming van de privacy van slachtoffers zullen in dit
hoofdstuk worden behandeld in de context van de privacybepalingen van deze Europese
regelingen en rechtspraak. Eerst wordt ingegaan op art. 7 en 8 van het Europees
Grondrechtenhandvest en vervolgens op art. 8 van het Europees Verdrag tot bescherming van
de Rechten van de Mens en de fundamentele vrijheden. Aan het einde van dit hoofdstuk
worden de hoofdlijnen die uit de bespreking naar voren zijn gekomen samengevat. Die
kunnen dienen als een basis voor de bespreking van de juridische regelingen van de
bescherming van de privacy van slachtoffers in Nederland, België en Engeland en Wales in de
hoofdstukken daarna.
2. Europees Grondrechtenhandvest
Het Handvest van de Grondrechten van de Europese Unie, oftewel het
Grondrechtenhandvest (GHV), kan worden beschouwd als een bevestiging van de rechten
die met name voortvloeien uit de gemeenschappelijke constitutionele tradities en
internationale verplichtingen van de lidstaten, uit het Verdrag betreffende de Europese Unie
en de communautaire verdragen, uit het Europees Verdrag tot bescherming van de Rechten
van de Mens en de fundamentele vrijheden (EVRM), uit de door de Gemeenschap en de Raad
van Europa aangenomen sociale handvesten, alsook uit de jurisprudentie van het Hof van
Justitie (HvJ) van de Europese Gemeenschappen en van het Europees Hof voor de Rechten

42

van de Mens.50 Het beschermingsniveau van het Grondrechtenhandvest moet volgens art. 53
GHV minimaal gelijk zijn aan het beschermingsniveau geboden door het EVRM, andere door
alle Lidstaten geratificeerde internationale mensenrechtenverdragen en de nationale
grondwetten.51
In het Verdrag van Lissabon wordt verwezen naar het Grondrechtenhandvest. Daarmee is de
laatste een juridische bindende bijlage bij het Verdrag. De rechtskracht van het
Grondrechtenhandvest is gelijk aan de rechtskracht van het Verdrag en de Europese
instellingen zijn verplicht de rechten die opgesomd zijn in het Handvest te waarborgen.
Datzelfde geldt voor de lidstaten, wanneer zij Europese regels toepassen.52 Aansluitend kan
gesteld worden dat de bescherming tegen willekeurige of onevenredige inmengingen van de
openbare macht in de private activiteitensfeer van een natuurlijke persoon of rechtspersoon
een algemeen principe van het gemeenschapsrecht vormt.53 In art. 51 lid 1 GHV wordt een
onderscheid gemaakt tussen rechten en beginselen. Subjectieve rechten moeten worden
‘geëerbiedigd’ (respected) en beginselen moeten worden ‘nageleefd’ (observed).54
2.1 Eerbiediging van het privéleven en het familie- en gezinsleven
In het Grondrechtenhandvest is de eerbiediging van het privéleven, het familie- en
gezinsleven, de woning en de communicatie onderscheiden van de bescherming van
persoonsgegevens. Het eerste recht is opgenomen in art. 7 GHV en het tweede in art. 8 GHV.
Een reden voor de scheiding van deze rechten is niet terug te vinden in de toelichting op het
Handvest.55 In art. 7 GHV is geregeld:
50

Zie de preambule bij het Handvest van de Grondrechten van de Europese Unie (2000/C 364/01).
Het Verenigd Koninkrijk en Polen hebben via een protocol bij het Verdrag van Lissabon laten vastleggen dat
de rechten die in het Grondrechtenhandvest staan genoemd niet voor de nationale rechter kunnen worden
ingeroepen, tenzij deze rechten elders in de wet zijn vastgelegd.
52
Zie http://www.europa-nu.nl/id/vh7dovyjhuzi/handvest_van_de_grondrechten#p1.
53
Zie HvJ, 21 september 1989, Hoechst tegen Commissie, C-46/87 en C-227/88, par 19, Jur., 1989, p. 2859 en HvJ, 22
oktober 2002, Roquette Frères S.A., C-94/00, § 27, Jur., 2002, p. I-9011.
54
Beginselen kunnen worden toegepast door middel van wetgevings- of uitvoeringshandelingen die door de
Europese Unie worden vastgesteld op grond van haar bevoegdheden, en door de Lidstaten (alleen wanneer zij
het recht van de Europese Unie tot uitvoering brengen). Dit betekent dat zij alleen van belang zijn voor de
rechter wanneer die handelingen worden geïnterpreteerd en getoetst. De beginselen geven geen aanleiding tot
directe eisen tot het nemen van positieve maatregelen door de instellingen van de Europese Unie of de
overheden van de Lidstaten. Voorbeelden van beginselen die in het Grondrechtenhandvest worden erkend, zijn
o.a. art. 25, 26 en 37. In sommige gevallen kan een bepaling van het Grondrechtenhandvest elementen van zowel
een recht als een beginsel bevatten, bijvoorbeeld art. 23, 33 en 34. Zie de Toelichtingen bij het Handvest van de
Grondrechten (2007/C 303/02).
55
De toelichting geeft enkel aan dat art. 7 GHV voortvloeit uit art. 286 van het EG-Verdrag en op Richtlijn
95/46/EG van het Europees Parlement en de Raad betreffende de bescherming van natuurlijke personen in
verband met de verwerking van persoonsgegevens en betreffende het vrije verkeer van die gegevens (PB L281 van
23 november 1995, p. 31), alsmede op art. 8 EVRM en op het Verdrag van de Raad van Europa van 28 januari 1981
tot bescherming van personen met betrekking tot de geautomatiseerde verwerking van persoonsgegevens. Zie
de Toelichtingen bij het Handvest van de Grondrechten (2007/C 303/02). Art. 286 van het EG-Verdrag is nu
vervangen door art. 16 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie en art. 39 van het Verdrag
betreffende de Europese Unie. Voorts wordt verwezen naar Verordening (EG) nr. 45/2001 van het Europees
Parlement en de Raad betreffende de bescherming van natuurlijke personen in verband met de verwerking van
persoonsgegevens door de communautaire instellingen en organen en betreffende het vrije verkeer van die
gegevens (PB L8 van 12 januari 2001, p. 1). Bovengenoemde richtlijn en verordening bevatten voorwaarden en
beperkingen voor de uitoefening van het recht op bescherming van persoonsgegevens.
51

43

1.

Eenieder heeft recht op respect voor zijn privé-leven, zijn familie- en gezinsleven, zijn
woning en zijn communicatie.
2. Geen inmenging van enig openbaar gezag is toegestaan in de uitoefening van dit recht,
dan voor zover bij de wet is voorzien en in een democratische samenleving noodzakelijk is
in het belang van de nationale veiligheid, de openbare veiligheid of het economisch
welzijn van het land, het voorkomen van wanordelijkheden en strafbare feiten, de
bescherming van de gezondheid of de goede zeden of voor de bescherming van de rechten
en vrijheden van anderen.

De in art. 7 genoemde rechten corresponderen met de rechten die in art. 8 EVRM zijn
gewaarborgd56, maar om rekening te houden met de technische ontwikkelingen is het woord
‘correspondentie’ vervangen door het woord ‘communicatie’.57 Conform art. 52 lid 3 GHV
heeft dit recht dezelfde inhoud en reikwijdte als het recht in de daarmee corresponderende
bepaling van het EVRM. Dit heeft onder ander tot gevolg dat de beperkingen die er
rechtmatig aan kunnen worden gesteld dezelfde zijn als die welke in het kader van art. 8
EVRM zijn toegestaan.58
2.2 Bescherming van persoonsgegevens
Over de zelfstandige opname van het recht op bescherming van persoonsgegevens, naast de
eerbiediging van het privéleven, het familie- en gezinsleven, de woning en de communicatie,
is gedurende de totstandkoming van het Grondrechtenhandvest geen discussie geweest.59 In
art. 8 GHV is het recht op bescherming van de persoonsgegevens als volgt gecodificeerd:
1. Eenieder heeft recht op bescherming van de hem betreffende persoonsgegevens.
2. Deze gegevens moeten eerlijk worden verwerkt, voor bepaalde doeleinden en met
toestemming van de betrokkene of op basis van een andere gerechtvaardigde grondslag
waarin de wet voorziet. Eenieder heeft recht op toegang tot de over hem verzamelde
gegevens en op rectificatie daarvan.
3. Een onafhankelijke autoriteit ziet toe op de naleving van deze regels.

In art. 8 lid 2 GHV wordt nader invulling gegeven aan het recht op bescherming van
persoonsgegevens. Onder bepaalde omstandigheden mogen deze gegevens worden verwerkt.
Voorwaarden die worden gesteld zijn de toestemming van de betrokkene of een andere
gerechtvaardigde grondslag waarin de wet voorziet.60
Voor zover het Grondrechtenhandvest rechten bevat die corresponderen met rechten die zijn
gegarandeerd door het EVRM zijn de inhoud en reikwijdte ervan dezelfde als die welke er
door het EVRM aan worden toegekend (art. 52 lid 3 GHV). Deze bepaling verhindert niet
56

Zie de Toelichtingen bij het Handvest van de Grondrechten (2007/C 303/02).
Idem. In http://eur-lex.europa.eu/legal-content/NL/TXT/PDF/?uri=CELEX:12007P/TXT&from=NL is het woord
correspondentie (inderdaad) vervangen door het woord communicatie.
58
Zie de Toelichtingen bij het Handvest van de Grondrechten (2007/C 303/02).
59
Zie H.R. Kranenburg (2007). Toegang tot documenten en bescherming van persoonsgegevens in de Europese Unie : over de
openbaarheid van persoonsgegevens, Kluwer, p. 114. De Europese Raad heeft in 1999 de aanzet gegeven tot het
opstellen van het Grondrechtenhandvest door het in het leven roepen van een conventie. Deze conventie
bestond uit afgevaardigden van nationale overheden en parlementen, het Europees Parlement en de Commissie
rondde in oktober 2000 haar werk af.
60
Zie ook hoofdstuk 4 paragraaf 4.1 en 5.
57

44

dat het recht van de Europese Unie een ruimere bescherming biedt. Inperking van de rechten
uit het Grondrechtenhandvest is alleen toegestaan als dit wettelijk wordt geregeld, een
legitiem doel dient en evenredig en proportioneel is (art. 52 lid 1 GHV).
2.2.1

Richtlijn 95/46/EG

Eerder dan de bescherming van de het recht op bescherming van de persoonsgegevens in art.
8 GHV is neergelegd, heeft het Europees Parlement en de Raad in oktober 1995 de richtlijn
betreffende de bescherming van personen in verband met de verwerking van
persoonsgegevens en betreffende het vrije verkeer van die gegevens (de Richtlijn 95/46/EG)
aangenomen. Deze Richtlijn Gegevensbescherming vereist dat elke lidstaat een
toezichthoudende autoriteit moet oprichten die fungeert als een onafhankelijk orgaan dat het
niveau van gegevensbescherming in de betrokken lidstaat zal controleren, die advies geeft aan
de regering over administratieve maatregelen en regelgeving en die juridische procedures
beginnen wanneer gegevensbescherming regelgeving wordt geschonden (art. 28).
De doelstelling van de Richtlijn Gegevensbescherming is om de fundamentele rechten en
vrijheden van natuurlijke personen te beschermen, in het bijzonder hun recht op privacy met
betrekking tot de verwerking van persoonsgegevens. Daarnaast is de richtlijn bedoeld om de
wetgeving inzake gegevensbescherming binnen de Europese Unie te harmoniseren, door te
eisen dat de lidstaten de voorwaarden waaronder de verwerking van persoonsgegevens
rechtmatig is in overeenstemming te brengen met de criteria en beginselen van de richtlijn
(art. 5).61 Met ander woorden, de richtlijn is een harmonisatiemaatregel en werkt door het
instellen van een minimumnorm vast te stellen door de lidstaten.62
Enkele jaren geleden heeft de Europese Commissie aangeven dat de huidige richtlijn aan
herziening toe is.63 Begin 2012 heeft de Europese Commissie voorstellen gepresenteerd voor een
herziening van de Europese privacyregelgeving. Deze regeling zal bestaand uit een algemene
verordening gegevensbescherming en een richtlijn gegevensbescherming voor de opsporing en
vervolging.64

In Nederland is de Richtlijn Gegevensbescherming omgezet in de Wet bescherming
persoonsgegevens, in België in de Privacywet en in Engeland en Wales in de Data Protection
Act 1998. In de volgende hoofdstukken wordt per land aandacht besteed aan de nationale
uitwerkingen van de Richtlijn 95/46/EG.

61

Zie art. 5 van de Richtlijn 95/46/EG.
Zie Lord Justice Leveson (2012). An inquiry into the culture, practices and ethics of the press: report. No 0780 2012–13, p.
1904-1905.
63
Zie o.a. https://cbpweb.nl/nl/over-privacy/wetten/europese-privacyrichtlijn.
64
Een EU-verordening is een bindend besluit dat in de hele EU van toepassing is en een EU-richtlijn is een
wettelijk besluit dat een bepaald doel vastlegt dat alle EU-landen moeten bereiken. Zie http://europa.eu/eulaw/decision-making/legal-acts/index_nl.htm. Enkele belangrijke aspecten van deze nieuwe Europese
privacyverordening zijn: versterking van de rechten van betrokkenen, versteviging van de onafhankelijkheid en
bevoegdheden van de nationale privacy-autoriteiten, versterking van de verantwoordelijkheden van organisaties
die persoonsgegevens verzamelen en gebruiken. Na de presentatie van de voorstellen door de Europese
Commissie, zijn het Europees Parlement en de Raad van Ministers van de EU begonnen met de bestudering van
deze voorstellen. Zie https://cbpweb.nl/nl/over-privacy/wetten/europese-privacyrichtlijn.
62

45

3. Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens
Het Europees Verdrag tot bescherming van de Rechten van de Mens en de fundamentele
vrijheden (EVRM) met de bepalingen over respect voor het privé-, familie- en gezinsleven,
woning en correspondentie en het recht op een vrije meningsuiting was een directe en
fundamentele reactie op de zeer ernstige schendingen van de persoonlijke integriteit
gedurende de oorlogsjaren.65 Vele jaren na de inwerkingtreding van het verdrag stelt het
Europese Hof voor de Rechten van de Mens dat:
‘the very essence of the Convention is respect for human dignity and human freedom. Under
Article 8 of the Convention in particular, where the notion of personal autonomy is an important
principle underlying the interpretation of its guarantees, protection is given to the personal
sphere of each individual, including the right to establish details of their identity as individual
human being.’66

In deze paragraaf staat de bescherming van de privacy zoals weergegeven in art. 8 EVRM
centraal. De bepaling luidt in de Nederlandse vertaling:
1.

Een ieder heeft het recht op respect voor zijn privéleven, zijn familie- en gezinsleven, zijn
woning en zijn correspondentie.
2. Geen inmenging van enig openbaar gezag is toegestaan in de uitoefening van dit recht, dan
voor zover bij wet is voorzien en in een democratische samenleving noodzakelijk is in het
belang van de nationale veiligheid, de openbare orde of het economisch welzijn van het land,
het voorkomen van wanordelijkheden en strafbare feiten, de bescherming van de gezondheid
of de goede zeden of voor de bescherming van de rechten van anderen.67

Bij deze bepaling hanteert het Hof een toetsingsschema, waarbij eerst wordt bekeken of de
feiten van de casus binnen de reikwijdte van het recht van art. 8 lid 1 vallen. Daarna
beoordeelt het Hof of sprake is van een inbreuk op dit recht. Vervolgens toetst het Hof of de
inmenging gerechtvaardigd is op grond van art. 8 lid 2. Blijkt dat niet het geval te zijn dan is
sprake van een schending van art. 8.
Het recht op privacy kan in botsing komen met andere fundamentele rechten die door het
EVRM worden gewaarborgd. Voor dit onderzoek zijn dan het recht op een eerlijk proces (art.
6) en het recht op vrijheid van meningsuiting (art. 10) van belang.68 Het recht op privacy van
het slachtoffer kan in strijd komen met het recht op een eerlijk proces van de verdachte. Vaak
zal dan op basis van de uitzonderingen van art. 8 lid 2 moeten worden onderzocht of aan een

65

Zie A.T. Kenyon & M. Richardson (2006). ‘New dimensions in privacy: Communications technologies, media
practices and law’. In: A.T. Kenyon & M. Richardson (eds.). New Dimensions in Privacy Law: International and
Comparative Perspectives. Cambridge University Press, p. 1.
66
EHRM 11 juli 2002, Goodwin tegen Verenigd Koninkrijk, r.o. 90. Vergelijk EHRM 29 april 2002, Pretty tegen het
Verenigd Koninkrijk, r.o. 62 en EHRM 7 februari 2002, Mikulić tegen Croatia, r.o. 53.
67
In het Engels luidt art. 8 EVRM: (1) Everyone has the right to respect for his private and family life, his home
and his correspondence. (2) There shall be no interference by a public authority with the exercise of this right
except such as in accordance with the law and is necessary in a democratic society in the interests of national
security, public safety or the economic well-being of the country, for the prevention of disorder or crime, for the
protection of health or morals, or for the protection of the rights and freedoms of others.
68
Botsingen met andere fundamentele rechten (beschermd door het EVRM) blijven buiten het bestek van deze
studie.

46

van de eisen van art. 6 voorrang moet worden gegeven of niet.69 Bij een botsing met art. 10 is
bijvoorbeeld het criterium van de redelijke privacyverwachting70 van belang en spelen
daarnaast horizontale verhoudingen een rol. De beide rechten worden in de onderstaande
bespreking van art. 8 meegenomen.
De verdere opbouw van deze paragraaf is als volgt. Eerst wordt ingegaan op de hoofdregel van
art. 8 lid 1 met de daarbij behorende rechtspraak. Daarna wordt de verhouding van art. 8 ten
opzichte van art. 10 besproken. Vervolgens komen de uitzonderingen van het tweede lid van
art. 8 aan de orde, waarbij dan tevens wordt ingegaan op de spanningsvelden met art. 6. Bij de
bespreking komt uiteraard ook de rechtspraak van het Europese Hof aan bod.
3.1 Respect voor privé-, familie- en gezinsleven, woning en correspondentie
In het eerste lid van art. 8 wordt tot uitdrukking gebracht dat het gaat om het recht op respect
voor het privé-, familie- en gezinsleven, de woning en correspondentie. Het betreft hier vier
verschillende rechten. Volgens het eerste lid kan een ieder daar aanspraak op maken. Onder
‘een ieder’ vallen alle natuurlijke personen, dus ook slachtoffers en nabestaanden. Daarnaast
kunnen ook rechtspersonen aanspraak maken op bescherming van een aantal rechten
genoemd in het eerste lid.71 Zo komt uit de rechtspraak van het Hof naar voren dat het begrip
‘woning’ in lid 1 (home in de Engelse tekst) ruimer moet worden geïnterpreteerd dan enkel een
particulier woonhuis. Ook een kantoorpand van een rechtspersoon kan onder dit begrip
vallen en daarmee een rechtspersoon de bescherming van dit recht verlenen. 72 Daarnaast heeft
een rechtspersoon recht op bescherming van zijn correspondentie.73 De bescherming van het
familie- of gezinsleven is evenwel sterk verbonden met natuurlijke personen. Een
rechtspersoon lijkt daarom geen beroep op dit recht te kunnen doen.74 Over bescherming van
het privéleven van een rechtspersoon heeft het Hof zich tot nu toe nimmer uitgelaten. 75
3.1.1

Algemeen

De doelstelling (object en purpose) van art. 8 is de bescherming van het individu tegen het
misbruik van recht en willekeurige inmengingen door de overheid in de persoonlijke
69

Zie bijvoorbeeld het later te bespreken EHRM 2 september 2010, Uzun tegen Duitsland, m.n. r.o. 77.
Dit criterium speelt een rol bij de invulling van de eerbiediging van het privéleven (art. 8 lid 1).
71
Ook rechtspersonen kunnen slachtoffer worden van een strafbaar feit, maar zoals in hoofdstuk 1 is aangegeven
wordt in deze studie onder het begrip slachtoffer alleen een natuurlijke persoon begrepen. Op het
slachtofferschap van rechtspersonen wordt hier niet specifiek ingegaan.
72
Zie o.a. EHRM 16 december 1992, Niemietz tegen de Bondsrepubliek Duitsland r.o. 30 en 31. Dit betekent volgens het
Europese Hof evenwel niet dat elke inbreuk op de bescherming van de woning steeds aan dezelfde waarborgen
moet voldoen. De eisen die gesteld worden aan het betreden van een kantoorpand mogen op grond van art. 8 lid
2 EVRM lager zijn dan de eisen voor het betreden van een woonhuis, zie ook EHRM 27 september 2005, Sallinen
e.a. tegen Finland, r.o. 70.
73
Zie bijvoorbeeld EHRM 16 oktober 2007, Wieser en Bicos Beteiligungen GmbH tegen Oostenrijk, r.o. 45. Zie ook
EHRM, 16 april 2002, Société Colas Est e.a. tegen Frankrijk, par 41.
74
Vergelijk H.G.M. Krabbe (2004). ‘Artikel 8 De eerbiediging van het privé-leven’. In: A.E. Harteveld, J.
Hielkema, B.F. Keulen & H.G.M. Krabbe (red.), Het EVRM en het Nederlands strafprocesrecht. Kluwer, p. 137-138.
75
Vergelijk o.a. EHRM 14 maart 2013, Bernh Larsen Holding e.a. tegen Noorwegen.
70

47

levenssfeer.76 Met het onthouden van bemoeienis door de overheid volstaat de bepaling van
art. 8 echter niet. Uit de rechtspraak van het Hof komt naar voren dat, onder bepaalde
omstandigheden de staat ook positieve verplichtingen kan hebben. 77 Met andere woorden, de
staat kan in bepaalde gevallen een verplichting tot handelen hebben die voortvloeit uit art. 8.
Een voorbeeld hiervan is te vinden in de zaak Osman tegen het Verenigd Koninkrijk, waar het
Europese Hof een positieve verplichting formuleerde voor de politie om handelend op te
treden op grond van art. 8 eerste lid. De bepaling van lid 1 is geschonden indien een reëel en
onmiddellijk dreigend gevaar voor de aantasting van de fysieke integriteit van een persoon
bestaat en de politie daarvan op de hoogte is of verwacht mag worden daarvan op de hoogte te
zijn en niets doet.78

Voor een schending van art. 8 in het geval van een dergelijke positieve verplichting moet wel
een causaal verband bestaan tussen de schending van het eerste lid van art. 8 en het
achterwege blijven van het overheidsoptreden.79
In het eerste lid van art. 8 worden vier rechten genoemd: respect voor het privéleven, respect
voor familie- en gezinsleven, respect voor de woning en respect voor de correspondentie. Het
betreft hier niet vier strikt van elkaar afgebakende rechten. Eerder lijkt het dat het Europese
Hof uitgaat van een meer algemeen begrip, zijnde het respect voor het privéleven, met
daarnaast drie meer specifieke onderdelen. Alle vier rechten worden door het Hof ruim
uitgelegd, zoals zal blijken. Die ruime uitleg maakt het tevens mogelijk het overheidsoptreden
dat inbreuk maakt op de privacy van de burger te toetsen. Die beoordeling doet het Hof aan
de hand van de vereisten in art. 8 tweede lid. Daarop zal in paragraaf 3.2 worden ingegaan.
Voor de bescherming van de privacy van slachtoffers hebben met name het recht op respect
voor familie- en gezinsleven en het recht op respect voor de woning weinig zelfstandige
betekenis los van het recht op respect voor het privéleven. Deze rechten worden in dit
hoofdstuk dan ook niet zelfstandig behandeld. Daarom wordt hier eerst kort ingegaan op
deze drie rechten, waarna het recht op respect voor het privéleven wordt besproken.
Ook het recht op respect voor correspondentie wordt in de rechtspraak van het Hof vaak
gekoppeld aan het recht op respect voor het privéleven. Over het recht op correspondentie op
zich valt binnen de context van deze studie een paar opmerkingen te maken. Bij
correspondentie gaat het erom dat sprake moet zijn van een vorm van communicatie. In art. 7
GHV is het woord ‘correspondentie’ (daarom ook) vervangen door het woord ‘communicatie’
om rekening te houden met technische ontwikkelingen. Correspondentie beperkt zich niet
tot brieven alleen, ook de telefoon, de fax, email en het internet worden door het Europese

76

Zie EHRM 16 december 1992, Niemietz tegen de Bondsrepubliek Duitsland, r.o. 22: ‘in all the legal systems of the
Member States, any intervention by the public authorities in the sphere of private activities of any person,
whether natural or legal, must have a legal basis and be justified on the grounds laid down by law, and,
consequently, those systems provide, albeit in different forms, protection against arbitrary or disproportionate
intervention. The need for such protection must be recognized as a general principle of Community law.’
77
Zie bijvoorbeeld EHRM 24 februari 1998, Botta tegen Italië, r.o. 33. Zie verder EHRM 26 maart 1985, X en Y tegen
Nederland.
78
EHRM 28 oktober 1998, Osman tegen het Verenigd Koninkrijk (Reports of Judgments and Decisions, 1998-VIII).
79
Vergelijk EHRM 24 februari 1998, Botta tegen Italië, r.o. 33.

48

Hof als communicatievormen in de zin van correspondentie in de zin van art. 8 lid 1 EVRM
gezien.
3.1.2

Respect voor privéleven

Een definitie van de term privéleven geeft het Hof niet, want
‘Private life is a broad term not susceptible to exhaustive definition. The Court has already
held that elements such as gender identification, name, sexual orientation and sexual life are
important elements of the personal sphere protected by Article 8. That Article also protects a
right to identity and personal development, and the right to establish and develop
relationships with other human beings and the outside world and it may include activities of a
professional or business nature. There is, therefore, a zone of interaction of a person with
others, even in a public context, which may fall within the scope of “private life”.’ 80

Het begrip privéleven wordt door het Hof ruim uitgelegd. Het omvat de fysieke, psychische
en morele integriteit.81 Ook valt vertrouwelijke communicatie via brief, telefoon, email of
anderszins onder het privéleven. Naast de ‘klassieke’ bescherming van de persoonlijke
levenssfeer wordt ook de bescherming van de persoonsgegevens onder het begrip privéleven
geschaard.82 Hieronder wordt aan de hand van een rubricering die is gebaseerd op de indeling
van Kranenburg de relevante rechtspraak van het Hof aangaande de invulling van het begrip
privéleven nader besproken.83

80

EHRM 28 januari 2003, Peck tegen het Verenigd Koninkrijk, r.o. 57. In EHRM 10 juni 2010, Jehova-getuigen tegen
Rusland, r.o. 117 stelt het Hof dat ‘(p)rivate life is a broad term encompassing the sphere of personal autonomy
within which everyone can freely pursue the development and fulfilment of his or her personality and to
establish and develop relationships with other persons and the outside world.’ Zie verder EHRM 16 december
1992, Niemietz t. de Bondsrepubliek Duitsland, EHRM 25 september 2001, PG en JH tegen het Verenigd Koninkrijk en
EHRM 4 december 2008, S en Marper tegen het Verenigd Koninkrijk.
81
Zie bijvoorbeeld EHRM 26 maart 1985, X en Y tegen Nederland, r.o. 22, EHRM 29 april 2002, Pretty tegen het
Verenigd Koninkrijk, r.o. 61 en EHRM 22 juli 2003, YF tegen Turkije, waar het Hof bovendien oordeelde dat ‘a
person's body concerns the most intimate aspect of private life.’ (r.o. 33) en EHRM 9 april 2009, A. tegen
Noorwegen, r.o. 63 e.v.
82
Zie o.a. H.R. Kranenburg (2007). Toegang tot documenten en bescherming van persoonsgegevens in de Europese Unie : over
de openbaarheid van persoonsgegevens, Kluwer; H.G.M. Krabbe (2004). ‘Artikel 8 De eerbiediging van het privéleven’. In: A.E. Harteveld, J. Hielkema, B.F. Keulen & H.G.M. Krabbe (red.), Het EVRM en het Nederlands
strafprocesrecht. Kluwer, p. 153-155 en verder P. de Hert (1997), ‘Mensenrechten en de bescherming van
persoonsgegevens: overzicht en synthese van de Europese rechtspraak 1955-1997’. In: K. Rimanque e.a. (red.),
Mensenrechten Jaarboek 1996/97 van het Interuniversitair centrum mensenrechten, Maklu, p. 43-96. Zie ook hetgeen in
hoofdstuk 2 paragraaf 2 is weergegeven.
83
Zie H.R. Kranenburg (2007). Toegang tot documenten en bescherming van persoonsgegevens in de Europese Unie : over de
openbaarheid van persoonsgegevens. Kluwer, m.n. p. 119-121. Kranenburg gebruikt deze rubricering (enkel) om
duiding te geven aan de bescherming van persoonsgegevens in het kader van het recht op respect voor het
privéleven. Met enige aanpassing kunnen deze rubrieken veel breder worden ingevuld, dit wil zeggen dat ook
rechtspraak aangaande de invulling van het begrip privéleven die niet een link heeft met (de bescherming van)
persoonsgegevens hier ingepast kan worden.

49

3.1.2.1

Wijze waarop gegevens worden verkregen

In de eerste rubriek ligt de focus op de wijze waarop gegevens worden verkregen, of anders
gezegd, de aard van de inbreuk staat centraal.84 Het plaatsen en gebruiken van heimelijke
afluisterapparatuur in iemands woning85, het doorzoeken van een woning86, het afnemen van
vingerafdrukken87 en van lichaamsmateriaal88 zijn opsporingsmethoden die inbreuk maken
op het respect voor het privéleven van een persoon.
Het gebruik van (bijzondere) opsporingsmethoden op publieke plaatsen kan onder
omstandigheden ook een inbreuk op het respect voor het privéleven van een burger
opleveren. In Uzun tegen Duitsland maakt het Hof hierin een nadere nuancering door aan te
geven dat GPS surveillance moet worden onderscheiden van andere methoden van visuele of
akoestische surveillance. Die laatsten kunnen in de regel meer informatie over iemands
gedrag, meningen of gevoelens openbaren hetgeen sneller tot een inbreuk op het recht op de
eerbiediging van het privéleven zal leiden.89 Hierbij laat het Hof het criterium van de redelijke
privacy verwachting (reasonable expectation of privacy) ook meewegen.90 In PG en JH tegen het
Verenigd Koninkrijk stelt het Hof dat (closed circuit) cameratoezicht op publieke plaatsen ten
behoeve van de veiligheid op straat niet valt onder de reikwijdte van art. 8 lid 1.91 Dat wordt
anders indien de gegevens permanent of systematisch worden opgeslagen en bewaard voor
later gebruik (zie paragraaf 3.1.2.3). Indien daar geen sprake van is, verschilt de wijze van
monitoren feitelijk niet van de op straat surveillerende agent.92
Ook het verkrijgen van gegevens uit handen van derden kan een inbreuk op het respect voor
privéleven van een persoon opleveren. Bijvoorbeeld zoals in Malone tegen het Verenigd Koninkrijk
een telecommunicatiebedrijf telefoonverkeergegevens had doorgegeven aan de Britse
overheid.93 Een ander voorbeeld is PG en JH tegen het Verenigd Koninkrijk, waar door het Hof
wordt vastgesteld dat
84

Vergelijk H.G.M. Krabbe (2004). ‘Artikel 8 De eerbiediging van het privé-leven’. In: A.E. Harteveld, J.
Hielkema, B.F. Keulen & H.G.M. Krabbe (red.), Het EVRM en het Nederlands strafprocesrecht. Kluwer, p. 154.
85
Zie bijvoorbeeld EHRM 6 september 1978, Klass tegen Duitsland, EHRM 2 augustus 1984, Malone tegen het Verenigd
Koninkrijk, EHRM 24 april 1990, Kruslin/Huvig tegen Frankrijk en EHRM 25 juni 1997, Halford tegen het Verenigd
Koninkrijk.
86
Bijvoorbeeld EHRM 16 december 1992, Niemietz t. de Bondsrepubliek Duitsland.
87
Zie EHRM 18 maart 1981, McVeigh e.a. tegen het Verenigd Koninkrijk (Commission’s report, Decisions and Reports 25, r.o.
224). Echter in Kinnunen tegen Finland (15 mei 1996), oordeelde de Commissie dat vingerafdrukken en foto’s die na
de aanhouding van de verdachte waren bewaard, geen inbreuk maakten op het privéleven van de verzoeker. Dit
is thans niet langer het oordeel van het Europese Hof, zie bijvoorbeeld EHRM 18 april 2013, MK tegen Frankrijk.
88
Zie o.a. EHRM 4 december 2008, S en Marper t. het Verenigd Koninkrijk. Vergelijk EHRM 4 juni 2013, Peruzzo en
Martens tegen Duitsland. In de eerste zaak waren de twee verzoekers niet veroordeeld voor strafbare feiten en in de
laatste zaak waren de beide verzoekers dat wel.
89
Zie EHRM 2 september 2010, Uzun tegen Duitsland, r.o. 52.
90
Zie bijvoorbeeld EHRM 25 juni 1997, Halford tegen het Verenigd Koninkrijk en EHRM 2 september 2010, Uzun tegen
Duitsland, r.o. 44. Dit criterium wordt nader besproken in paragraaf 3.1.1.4. Zie ook T. Blom (1998). Drugs in het
recht, recht onder druk: een onderzoek naar de relatie tussen de strafrechtelijke handhaving van de Opiumwet, de daarbij gehanteerde
opsporingsmethoden en het recht op privacy van burgers. Sanders Instituut.
91
Zie EHRM 25 september 2001, PG en JH tegen het Verenigd Koninkrijk, r.o. 57.
92
Zie ook EHRM 28 januari 2001, Peck tegen het Verenigd Koninkrijk, r.o. 59. Vergelijk EHRM 2 september 2010,
Uzun tegen Duitsland, r.o. 44.
93
Zie EHRM 25 september 2001, Malone tegen het Verenigd Koninkrijk, r.o. 75. Zie over het gebruik van de
telefoontap in relatie met art. 8 EVRM: G. Odinot, D. de Jong, J.B.J. van der Leij, C.J. de Poot & E.K. van Straalen
(2012). Het gebruik van de telefoon- en internettap in de opsporing. Boom/Lemma.

50

‘(i)t is not in dispute that the obtaining by the police of information relating to the numbers
called on the telephone in B.’s flat interfered with the private lives or correspondence (in the
sense of telephone communications) of the applicants who made use of the telephone in the
flat or were telephoned from the flat. The Court notes, however, that metering, which does
not per se offend against Article 8 if, for example, done by the telephone company for billing
purposes, is by its very nature to be distinguished from the interception of communications
which may be undesirable and illegitimate in a democratic society unless justified.’94

3.1.2.2

Privacygevoelige karakter van gegevens

De tweede rubriek betreft het privacygevoelige karakter (personal en sensitive nature) van de
gegevens in kwestie, zoals medische gegevens.95 Reeds de enkele omstandigheid dat de
overheid in bezit is van dergelijke sensitieve gegevens van een individu brengt met zich dat
art. 8 van toepassing is.96 In S en Marper tegen het Verenigd Koninkrijk geeft het Hof aan dat
‘(g)iven the nature and the amount of personal information contained in cellular samples,
their retention per se must be regarded as interfering with the right to respect for the private
lives of the individuals concerned. That only a limited part of this information is actually
extracted or used by the authorities through DNA profiling and that no immediate detriment
is caused in a particular case does not change this conclusion.’97

In hoeverre het bezit van dergelijke sensitieve gegevens ook een schending van de privacy
van bijvoorbeeld een (zeden)slachtoffer oplevert, hangt af of de overheid in kwestie heeft
voldaan aan de eisen gesteld in het tweede lid van art. 8 (zie verder paragraaf 3.3).
3.1.2.3

Vervolghandelingen

De derde rubriek omvat de vervolghandelingen van de overheid met betrekking tot de
gegevens, bijvoorbeeld systematische verzameling en opslag van gegevens98 of het gebruik
door de politie van stemopnames van twee gedetineerden in verband met een strafrechtelijk

94

EHRM 25 september 2001, PG en JH tegen het Verenigd Koninkrijk, r.o. 42.
Zie bijvoorbeeld EHRM 25 februari 1997, Z tegen Finland, r.o. 71 (Reports of Judgments and Decisions 1997‑I) en
EHRM 10 oktober 2006, LL tegen Frankrijk, r.o. 32.
96
Zie o.a. EHRM 26 maart 1987, Leander tegen Zweden, r.o. 48.
97
EHRM 4 december 2008, S en Marper tegen het Verenigd Koninkijk, r.o. 73. Zie ook EHRM 16 februari 2000, Amann
tegen Zwitserland, r.o. 69.
98
Zie EHRM 4 mei 2000, Rotaru tegen Roemenië, EHRM 28 januari 2001, Peck tegen het Verenigd Koninkrijk, EHRM 17
juli 2003, Perry tegen het Verenigd Koninkrijk en EHRM 4 december 2008, S en Marper tegen het Verenigd Koninkijk, r.o.
67: ‘The mere storing of data relating to the private life of an individual amounts to an interference within the
meaning of Article 8 (...). The subsequent use of the stored information has no bearing on that finding (...).
However, in determining whether the personal information retained by the authorities involves any of the
private-life aspects mentioned above, the Court will have due regard to the specific context in which the
information at issue has been recorded and retained, the nature of the records, the way in which these records
are used and processed and the results that may be obtained.’
95

51

onderzoek.99 Het enkele bezit van privacygevoelige gegevens door de overheid valt daar niet
onder, dat hoort thuis in de tweede rubriek.
Vervolghandelingen van de overheid kunnen bestaan uit het permanent of systematisch
opslaan van verkregen gegevens. In gevallen dat het Hof art. 8 hierop van toepassing
verklaarde, ging het steeds om de systematische opslag van beeld- of geluidsmateriaal of om
persoonsdossiers.100 In Smith tegen het Verenigd Koninkrijk geeft het Hof aan dat vanuit de
bescherming van art. 8 het niet noodzakelijk is dat persoonsgegevens in een eigen dossier
worden bewaard. ‘The Court is prepared to accept for the purposes of the present application
that there may be circumstances where information relevant to the private life of an applicant
may be contained in files which are primarily concerned with another individual or entity
(...), although in those circumstances countervailing issues may well arise relevant to the
protection of the privacy of the third party.’101 Het Hof verklaarde de klacht van Smith
evenwel ongegrond omdat het om louter zakelijke informatie ging waarvan Smith volledig op
de hoogte was. Op basis van deze beslissing lijkt de toepassing van art. 8 alleen in beeld te
komen indien de opgeslagen gegevens, anders dan beeld- of geluidsmateriaal, de betrokken
persoon zelf (his identity or personal history) als onderwerp heeft.102 Dit kan bijvoorbeeld spelen
in geval persoonsgegevens van een slachtoffer worden bewaard in het strafdossier van een
verdachte of veroordeelde (zie ook hoofdstuk 4).
Voor andere vervolghandelingen van de overheid maakt het Hof gebruik van het criterium
van de redelijke privacyverwachting. Indien het gebruik van de gegevens door de overheid de
normale verwachting van een persoon te buiten gaat is er in beginsel sprake van een inbreuk
op het respect voor het privéleven van een burger.103 Daarnaast speelt dit criterium een rol bij
de wijze waarop gegevens worden verkregen (eerste rubriek) en in het kader van art. 8 lid 2
bij het oordeel over de rechtvaardiging van de inbreuk op lid 1.104 Wat opvalt is dat het Hof
het criterium vrijwel altijd toepast in het voordeel van degene die zich op art. 8 beroept. 105 In
Lüdi tegen Zwitserland lijkt daar door het Hof een uitzondering op te zijn gemaakt. De klager
was actief in de drugswereld en wilde een hoeveelheid cocaïne verkopen. Het Hof oordeelde
99

Zie EHRM 25 september 2001, PG en JH tegen het Verenigd Koninkrijk.
Zie H.R. Kranenburg (2007). Toegang tot documenten en bescherming van persoonsgegevens in de Europese Unie : over de
openbaarheid van persoonsgegevens, Kluwer, p. 120-121.
101
Zie EHRM 4 januari 2007, Smith tegen het Verenigd Koninkrijk.
102
In EHRM 17 december 2009, BB/Gardel tegen Frankrijk ging het om de vraag of de registratie in een landelijke
database van seksuele delinquenten een schending van art. 8 inhield. De gegevens van de delinquenten konden
20-30 jaar bewaard blijven, afhankelijk van de ernst van het gepleegde feit. Het Europese Hof oordeelt in beide
gevallen dat er wel een inmenging maar geen schending is van art. 8, gezien het feit dat er een mogelijkheid
bestond om een verzoek tot verwijdering van de gegevens uit de database in te dienen. Bij dit oordeel heeft het
Hof ook in overweging genomen de zeer ernstige aard van de strafbare feiten, waartegen kinderen en andere
kwetsbare individuen beschermd moeten worden en het algemeen belang van het in stand houden van
dergelijke databases. Zie ook EHRM 6 oktober 2010, MM tegen het Verenigd Koninkrijk.
103
Zie bijvoorbeeld EHRM 2 september 2010, Uzun tegen Duitsland, r.o. 45.
104
Zie tevens H.G.M. Krabbe (2004). ‘Artikel 8 De eerbiediging van het privé-leven’. In: A.E. Harteveld, J.
Hielkema, B.F. Keulen & H.G.M. Krabbe (red.), Het EVRM en het Nederlands strafprocesrecht. Kluwer, p. 153
en H.R. Kranenburg (2007). Toegang tot documenten en bescherming van persoonsgegevens in de Europese
Unie : over de openbaarheid van persoonsgegevens, Kluwer, p. 122. Kritisch over dit criterium is Wacks. Zie R.
Wacks (2013). Privacy and Media Freedom. Oxford University Press, p.243-245.
105
Zie bijvoorbeeld EHRM 25 juni 1997, Halford tegen het Verenigd Koninkrijk, EHRM 3 april 2007, Von Hannover
tegen Duitsland, EHRM 3 april 2007, Copland tegen het Verenigd Koninkrijk. Zie verder bijvoorbeeld HR 4 oktober
2013, ECLI:NL:HR:2013:851, waarin de Hoge Raad het criterium overigens niet gebruikt in het voordeel van de
verweerder.
100

52

dat ‘Lüdi must therefore have been aware from then on that he was engaged in a criminal act
punishable under Article 19 of the Drugs Law and that consequently he was running the risk
of encountering an undercover police officer whose task would in fact be to expose him.’106
Hoewel het criterium van de redelijke privacy verwachting hier door het EHRM niet naar de
letter is toegepast, kan dit oordeel van het Hof wel op die wijze worden uitgelegd. Lüdi had
immers gezien zijn eigen optreden in deze zaak geen redelijke privacy verwachting kunnen
hebben.
3.2 De verhouding tussen artikel 8 en artikel 10
Bij het openbaar maken van gegevens spelen in ieder geval twee fundamentele rechten een rol,
dat is enerzijds de bescherming van het respect voor het privéleven (art. 8) en anderzijds het
recht op vrijheid van meningsuiting (art. 10).107 De gelijkwaardigheid van deze twee
fundamentele rechten brengt met zich dat de toetsing in één keer dient te geschieden, waarbij
het oordeel dat een van beide rechten, gelet op alle ter zake dienende omstandigheden, in
casu zwaarder weegt dan het andere, meebrengt dat daarmee de inbreuk op het andere recht
voldoet aan de noodzakelijkheidstoets van art. 8 tweede lid onderscheidenlijk art. 10 tweede
lid.108
Het openbaar maken van gegevens over (lopende) strafzaken kan gebeuren door justitiële
autoriteiten zelf, maar ook door derden, zoals de pers. 109 Voor de toepassing van art. 8 maakt
dit zeker een verschil, want de primaire doelstelling van dit fundamentele recht is de
bescherming van het individu tegen het misbruik van recht en willekeurige inmengingen door
de overheid in de persoonlijke levenssfeer. Zoals hierna zal blijken, betekent dit niet dat een
burger geen beroep kan doen op de bescherming van zijn privacy tegen inbreuken door
bijvoorbeeld de pers. Voor slachtoffers die hun gegevens niet in de publiciteit willen hebben,
is dit onderscheid van belang.

106

Zie EHRM 15 juni 1992, Lüdi tegen Zwitserland, r.o. 40.
Art. 10 EVRM luidt: (1) Een ieder heeft recht op vrijheid van meningsuiting. Dit recht omvat de vrijheid een
mening te koesteren en de vrijheid om inlichtingen of denkbeelden te ontvangen of te verstrekken, zonder
inmenging van enig openbaar gezag en ongeacht grenzen. Dit artikel belet Staten niet radio- omroep-, en
bioscoop- of televisieondernemingen te onderwerpen aan een systeem van vergunningen. (2) Daar de
uitoefening van deze vrijheden plichten en verantwoordelijkheden met zich brengt, kan zij worden
onderworpen aan bepaalde formaliteiten, voorwaarden, beperkingen of sancties, die bij de wet zijn voorzien en
die in een democratische samenleving noodzakelijk (proportioneel en subsidiair) zijn in het belang van de
nationale veiligheid, territoriale integriteit of openbare veiligheid, het voorkomen van wanordelijkheden en
strafbare feiten, de bescherming van de gezondheid of de goede zeden, de bescherming van de goede naam of de
rechten van anderen, om de verspreiding van vertrouwelijke mededelingen te voorkomen of om het gezag en de
onpartijdigheid van de rechterlijke macht te waarborgen.
108
Zie HR 4 oktober 2013, ECLI:NL:HR:2013:851. Vergelijk EHRM 9 april 2009, A. tegen Noorwegen.
109
Zie in dit verband EHRM 26 april 1979, The Sunday Times tegen het Verenigd Koninkrijk, waar het Hof oordeelde
dat ‘the general principles stemming from Article 10 case-law “are equally applicable to the field of the
administration of justice, which serves the interests of the community at large and requires the co-operation of
an enlightened public.’
107

53

3.2.1

Informatievoorziening en omgang met de media door de overheid

In 2003 is door de Raad van Ministers Aanbeveling Rec(2003)13 aangenomen, waarbij met
name de in de appendix genoemde Principle 8, dat gaat over de bescherming van de privacy
binnen de context van lopende strafprocedures, hier van belang is. Dit principe luidt:
The provision of information about suspects, accused or convicted persons or other parties to
criminal proceedings should respect their right to protection of privacy in accordance with
Article 8 of the Convention. Particular protection should be given to parties who are minors
or other vulnerable persons, as well as to victims, to witnesses and to the families of suspects,
accused and convicted. In all cases, particular consideration should be given to the harmful
effect which the disclosure of information enabling their identification may have on the
persons referred to in this Principle.110

De Raad van Ministers heeft de Consultative Council of European Prosecutors (CCPE)111
gevraagd om een standpunt te formuleren over de relatie tussen openbare aanklagers en de
media. Dit heeft geleid tot de Opinion (2013) nummer 8 van de CCPE.112 De relatie tussen de
openbaar aanklager, de media en elke andere betrokken partij is volgens de CCPE gebaseerd
op de volgende drie uitgangspunten (basic principles):
a. principles aiming to guarantee a proper balance between the need to ensure an
independent, impartial and transparent justice and the need to guarantee other
fundamental rights, such as the freedom of expression and press, which can themselves be
subject to limitations which shall have a legal base, shall conform to one or several
legitimate aims such as the protection of rights of others, the smooth running of
investigations or the protection of private life, and shall be necessary in a democratic
society and proportional to legitimate aim(s) for responding to pressing social needs;
b. principles protecting individuals’ rights – especially those of defendants and victims
(including the right to dignity, private life and security of person, as well as the
presumption of innocence);
c. principles relating to procedural rights, especially when prosecutors act as an equal party
in litigation (for example, the requirement of the equality of arms and fair trial).113

In het geval dat deze uitgangspunten met elkaar in botsing komen, moet een goede afweging
worden gemaakt tussen elk van hen. In diezelfde Opinion lijkt de CCPE in meer algemene zin
te stellen dat ‘(a)t any stage of legal proceedings, the participants, whatever their role, have
the right to dignity, respect for private and family life and to personal security.’114 En verder
‘(a)s far as possible, during the investigation phase, the identity of suspects should not be
disclosed. Attention to victims' rights should be given prior to the disclosure.’115

110

Appendix bij Aanbeveling Rec(2003)13 van de Raad van Ministers.
De CCPE is in 2005 door de Raad van Ministers ingesteld ter uitvoering van Aanbeveling Rec(2000)19
betreffende de rol van de openbaar aanklager in het strafrechtelijk systeem.
112
Opinion (2013) No. 8 of the Consultative Council of European Prosecutors on relations between prosecutors
and the media, adopted by the CCPE at its 8th plenary meeting (Yerevan, 8-9 oktober 2013).
113
Opinion (2013) No. 8 CCPE, overweging 17.
114
Idem, overweging 28.
115
Idem, overweging 29.
111

54

In Karakas en Yesilımak tegen Turkije spreekt het Hof zich uit over de informatievoorziening van
de politie aan de media betreffende een strafzaak.116 In deze zaak werd door de politie een
persconferentie georganiseerd waar informatie werd gegeven aan journalisten over de in
hechtenis genomen verdachten. De pers werd bovendien toegestaan foto’s te nemen. Naar
aanleiding van die persconferentie publiceerden twee kranten de namen en foto’s van twee
van de verdachten. Deze verdachten beroepen zich op schending van art. 6 tweede lid. Het
Hof komt tot het oordeel dat de onschuldpresumptie niet in de weg kan staan aan het door de
autoriteiten informeren van de samenleving over lopend strafrechtelijk onderzoek. 117 Wel
moet daarbij met voldoende discretie en omzichtigheid te werk worden gegaan om de
onschuldpresumptie te respecteren.118
3.2.2

Persvrijheid

Hoewel art. 8 zich primair richt op het onthouden van bemoeienis door de overheid met de
persoonlijke levenssfeer, kunnen uit de bepaling ook positieve verplichtingen voor een
lidstaat voortvloeien. Voor zo’n positieve verplichting moet tussen de schending van art. 8
eerste lid en het achterwege blijven van het overheidsoptreden een causaal verband bestaan.
Het Hof maakt ten aanzien van art. 10 en de persvrijheid gebruik van een aantal vaste
uitgangspunten: de pers speelt een essentiële rol in een democratische samenleving en heeft
de plicht om informatie en ideeën over aangelegenheden van publiek belang te verspreiden.
Hierbij moet de pers de reputatie en de rechten van anderen respecteren en heeft het publiek
het recht om de informatie en ideeën (via de media) te ontvangen.119 In Ukrainian Media Group
tegen Oekraïne wijst het Hof op de rol die de pers moet spelen in een democratische
samenleving:
‘The press plays an essential role in a democratic society. Although it must not overstep
certain bounds, in particular in respect of the reputation and rights of others, its duty is
nevertheless to impart – in a manner consistent with its obligations and responsibilities –
information and ideas on all matters of public interest (...). Not only does it have the task of
imparting such information and ideas, the public also has a right to receive them. Were it
otherwise, the press would be unable to play its vital role of “public watchdog”.’120

Het Hof maakt hierbij een onderscheid tussen het rapporteren van feiten die kunnen
bijdragen tot een debat van algemeen belang in een democratische samenleving en het maken
van ‘smakeloze aantijgingen’ over het privéleven van een individu. 121 Ten aanzien van het
eerste is de (vooraanstaande) rol die de pers in een democratische samenleving inneemt en
116

EHRM 28 juni 2005, Karakas en Yesilımak tegen Turkije, r.o. 50.
Vergelijk EHRM 7 februari 2012, Axel Springer AG tegen Duitsland, betreffende de publicatie van een aantal
artikelen in de pers over de arrestatie en veroordeling van een bekende tv-acteur. Ook hier speelde het belang
dat het publiek het recht heeft om informatie en ideeën te ontvangen dat werd afgewogen tegen het recht op
respect voor het privéleven.
118
Vergelijk Opinion (2013) No. 8 CCPE, overweging 17.
119
Zie bijvoorbeeld EHRM 28 juni 2005, Karakas en Yesilımak tegen Turkije, r.o. 50 en verder EHRM 14 september
2010, Sanoma uitgevers b.v. tegen Nederland, r.o. 50.
120
EHRM 29 maart 2005, Ukrainian Media Group tegen Oekraïne, r.o. 38.
121
Zie EHRM 25 November 2008, Armonienė tegen Lithouwen, r.o. 39.
117

55

haar plicht om als een ‘public watchdog’ op te treden, een belangrijke reden die uitgebreide
beperkingen op de vrijheid van meningsuiting niet toelaten.122 Andere overwegingen gelden
ten aanzien van publicaties die betrekking hebben op sensationeel en luguber nieuws,
bedoeld ter vermaak en om te prikkelen en die gericht zijn op het voldoen aan de
nieuwsgierigheid van een bepaald publiek over aspecten van iemands privéleven.123 Dergelijke
publicaties vallen niet onder de bescherming die art. 10 biedt aan de pers, waaruit volgt dat de
vrijheid van expressie een enge interpretatie vereist.124
In A. tegen Noorwegen buigt het Hof zich over een mogelijke botsing tussen art. 6 tweede lid en
art. 8 enerzijds en art. 10 anderzijds. Het betrof hier een publicatie over een persoon die in het
verleden was veroordeeld voor moord en thans woonde en werkte in een plaats waar twee
jonge meisjes waren verkracht en vermoord. Zijn strafblad en de omstandigheid dat hij vaak
rond de plaats van het delict was gesignaleerd, maakten dat hij in een krant werd
geportretteerd als mogelijke verdachte van de verkrachtingen en dubbele moord. Die
publicatie was nog voordat er een strafrechtelijk onderzoek tegen hem was gestart. De krant
meldde wel dat de klager aangaf een alibi te hebben, maar plaatst dit tegenover de
constatering dat getuigen klager op de avond van het misdrijf op de plaats delict hadden
gezien.
Van een schending van de onschuldpresumptie is hier volgens het Europese Hof geen sprake,
omdat klager niet in staat van beschuldiging is gesteld (charged with a criminal offence). Wel is de
onschuldpresumptie volgens het Hof een belang dat bij de beoordeling van de zaak onder
artikel 8 meeweegt.125 Het getroffen belang van art. 8 betreft de bescherming van de eer en
goede naam die onderdeel is van de identiteit en psychologische integriteit van een persoon
en daarom valt binnen het begrip privéleven.126 De vraag is of de overheid tot een fair balance is
gekomen tussen de privacybelangen van de burger enerzijds en het recht op vrijheid van
meningsuiting van de krant anderzijds. Het betreft hier dus een afweging tussen de belangen
van derden (derdenwerking). Om antwoord te kunnen geven op die vraag kijkt het Hof onder
andere naar een basis voor mogelijke positieve verplichtingen van de overheid in het kader
van art. 8. Die vindt het Hof in het hierboven genoemde Principle 8 in de Appendix bij
Aanbeveling Rec(2003)13.127 Verder moeten worden meegewogen de vaste uitgangspunten
die het Hof hanteert ten aanzien van art. 10 en de persvrijheid. Tegen die achtergrond stelt het
Hof dat de staat hier een ruime beoordelingsmarge (margin of appreciation) toekomt om te
komen tot een afgewogen oordeel.128 Hierin blijken de Noorse autoriteiten tekort te zijn
122

Zie Lord Justice Leveson (2012). An inquiry into the culture, practices and ethics of the press: report. No 0780 2012–13,
p. 1847-1848.
123
Zie EHRM 24 June 2004, Von Hannover tegen Duitsland, r.o. 65: ‘As in other similar cases it has examined, the
Court considers that the publication of the photos and articles in question, the sole purpose of which was to
satisfy the curiosity of a particular readership regarding the details of the applicant’s private life, cannot be
deemed to contribute to any debate of general interest to society despite the applicant being known to the
public.’ Zie ook EHRM 4 april 2003, Hachette Filipacchi Associés (ICI PARIS) tegen Frankrijk, r.o. 40.
124
Zie Lord Justice Leveson (2012). An inquiry into the culture, practices and ethics of the press: report. No 0780 2012–13,
p. 1847-1848. Vergelijk EHRM 24 juni 2004, Von Hannover tegen Duitsland, r.o. 66.
125
Zie EHRM 9 april 2009, A. tegen Noorwegen, r.o. 47.
126
Zie EHRM 9 april 2009, A. tegen Noorwegen, r.o. 63 e.v. Vergelijk EHRM 19 september 2006, White tegen Zweden
en EHRM 4 oktober 2007, Sanchez Cardenas tegen Noorwegen.
127
EHRM 9 april 2009, A. tegen Noorwegen, r.o. 65.
128
Idem, r.o. 66.

56

geschoten. Omdat de berichtgeving door de pers werd uitgevoerd op een wijze die een directe
inbreuk maakte op de uitoefening van klagers recht op respect voor zijn privéleven, bestaat er
in de ogen van het Hof weinig twijfel dat de betwiste publicatie afbreuk heeft gedaan aan de
eer en goede naam van de klager, die schadelijk is voor zijn morele en psychologische
integriteit en oordeelt daarom dat art. 8 is geschonden.129
3.3 De vereisten van artikel 8 tweede lid
Op de hoofdregel in het eerste lid van art. 8 mag in beginsel geen inbreuk worden gemaakt,
tenzij is voldaan aan de vereisten genoemd in het tweede lid. Deze uitzonderingen moeten
restrictief worden uitgelegd zodat de hoofdregel van het eerste lid ook daadwerkelijk voorop
blijft staan. Het is het openbaar gezag (public authority) dat onder bepaalde omstandigheden
en in specifieke gevallen inbreuk mag maken op het privacyrecht van burgers. De vraag is of
deze bevoegdheid enkel de overheid toekomt, of dat er ook anderen (private instanties) zijn
die gebruik kunnen maken van de uitzonderingen van art. 8 tweede lid. Voorop staat dat elke
inbreuk op de uitoefening van het privacyrecht een wettelijke basis dient te hebben. Daarop
voortbouwend gelden voor anderen, indien zij daartoe gemachtigd zijn door de overheid,
tevens de uitzonderingen van het tweede lid.130 Overigens is het wel zo het creëren van die
mogelijkheid in het nationale recht reeds een inbreuk op art. 8 eerste lid oplevert. 131
De inbreuk van het openbaar gezag moet zijn gebaseerd op een wettelijke regeling (in
accordance with the law), in het belang van de nationale veiligheid, de openbare orde of het
economisch welzijn van het land, het voorkomen van wanordelijkheden en strafbare feiten, of
de bescherming van de gezondheid of de goede zeden of voor de bescherming van de rechten
en vrijheden van anderen (de aims) en noodzakelijk zijn in een democratische samenleving
(necessary in a democratic society). Hieronder wordt nader op de drie voorwaarden die het
tweede lid stelt aan een gerechtvaardigde inbreuk op het eerste lid van art. 8 ingegaan.
3.3.1

Voor zover bij de wet is voorzien

De eerste voorwaarde van een gelegitimeerde inbreuk op de privacy van de burger is dat deze
bij wet moet zijn voorzien (in accordance with the law). Met andere woorden, de inbreuk moet
zijn gebaseerd op nationaal recht. Deze voorwaarde is door de rechtspraak van het Europese
Hof in een aantal deelaspecten onderverdeeld. Zo moeten de bevoegdheden waarvan gebruik
is gemaakt een basis hebben in het nationaal recht. Onder het nationale recht kan volgens het
Hof zowel geschreven als ongeschreven recht worden begrepen.132 Geschreven recht in de zin

129

Idem, r.o. 73, waarin het Hof verwijst naar Principle 8 in de Appendix bij Aanbeveling Rec(2003)13.
Zie H.G.M. Krabbe (2004). ‘Artikel 8 De eerbiediging van het privé-leven’. In: A.E. Harteveld, J. Hielkema,
B.F. Keulen & H.G.M. Krabbe (red.), Het EVRM en het Nederlands strafprocesrecht. Kluwer, p. 161.
131
Zie o.a. EHRM 6 september 1978, Klass t. Duitsland, EHRM 20 november 1989, Markt Intern Verlag GmbH en Klauss
Beermann tegen Duitsland en EHRM 30 juli 1998, Valenzuela Contreras tegen Spanje.
132
Zie o.a. EHRM 2 augustus 1984, Malone t. het Verenigd Koninkrijk, r.o. 66. Zie hierover ook G. Odinot, D. de Jong,
J.B.J. van der Leij, C.J. de Poot & E.K. van Straalen (2012). Het gebruik van de telefoon- en internettap in de opsporing.
Boom/Lemma.
130

57

van art. 8 bestaat uit alle regelingen van de nationale wetgever en van lagere wetgevers. 133 Of
een beslissing of handeling van het openbaar gezag is gebaseerd op het nationale recht dient
vooral door de nationale rechter te worden bepaald. Hier stelt het Hof zich terughoudend op
en toetst dit slecht marginaal.134 Een tweede deelaspect is dat de kwaliteit van het nationale
recht verenigbaar moet zijn met de rule of law. Deze rechtsstaatgedachte is niet te herleiden tot
een nationale rechtsbron maar wordt door het Hof gebaseerd op de preambule van het
Verdrag. Want ‘the phrase “in accordance with the law” does not merely refer back to
domestic law but also relates to the quality of the law, requiring it to be compatible with the
rule of law, which is expressly mentioned in the preamble to the Convention.’ 135 Dit brengt
met zich mee dat het Hof hier eigen kwaliteitseisen kan formuleren in de toetsing van dit
deelaspect. De kwaliteit van het nationale recht beoordeelt het Hof aan de hand van de
toegankelijkheid (accessability) en de voorzienbaarheid (foreseeability) van het nationale recht.
Onder de ‘toegankelijkheid van het recht’ verstaat het Hof dat het voor burger voldoende
duidelijk moet zijn welke regels van toepassing zijn. Voor geschreven regels lijkt dat
gemakkelijker te zijn dan voor ongeschreven recht. Toch is ongeschreven recht als kenbron
voor het Hof niet bezwaarlijk, zolang de kennisneming ervan maar op een eenvoudige wijze
mogelijk is voor de burger.136 Van ongepubliceerde richtlijnen van een overheidsinstantie zal
een burger geen kennis kunnen nemen en kan zijn gedrag daar niet op afstemmen, waarmee
dergelijke richtlijnen niet behoren tot het toegankelijk recht.137 Met de ‘voorzienbaarheid van
het recht’ toetst het Hof of het nationale recht voldoende accuraat is geformuleerd, zodat de
burger zijn gedrag daarop kan afstemmen. Vage normstellingen in het recht zullen de burger
onvoldoende zekerheid bieden.138 Toch zal enige abstractie in de normstelling onvermijdelijk
blijven, omdat niet voor elk specifiek geval een norm gegeven kan worden. Daarom is het de
taak van de rechter om per geval de abstracte(re) norm te vertalen naar het specifieke geval.
De voorzienbaarheid heeft ook betrekking op de aard van de maatregel. Die maatregel kan
echter zijn dat de burger niet op de hoogte moet worden gesteld van de inbreuk op zijn
privacy, zoals bij het aftappen van telefoongesprekken. Het Hof gaat hiermee akkoord, maar
verbindt daar wel strikte voorwaarden aan. Zo moet in het nationale recht worden
aangegeven welke strafbare feiten en wie mag worden afgetapt. Daarnaast betreffen deze
voorwaarden tevens de gronden voor het aftappen.139

133

Voor Nederland betekent dit dat wetten in formele en materiële zin, algemene maatregelen van bestuur, maar
ook gepubliceerde richtlijnen van het Openbaar Ministerie onder dit begrip vallen.
134
Zie o.a. EHRM 2 augustus 1984, Malone tegen het Verenigd Koninkrijk, EHRM 24 april 1990, Kruslin tegen Frankrijk
en EHRM 30 juli 1997, Valenzuela Contreras tegen Spanje.
135
EHRM 2 augustus 1984, Malone tegen het Verenigd Koninkrijk, r.o. 67. Zie tevens EHRM 4 december 2008, S en
Marper tegen het Verenigd Koninkijk, r.o. 95.
136
Zie bijvoorbeeld EHRM 26 april 1979, The Sunday Times tegen het Verenigd Koninkrijk.
137
Zie o.a. EHRM 16 juli 2002, Armstrong tegen het Verenigd Koninkrijk en EHRM 12 mei 2000, Khan tegen het Verenigd
Koninkrijk.
138
Vergelijk het materiele legaliteitsbeginsel in het Nederlandse strafrecht (art. 1 Sr).
139
Zie o.a. EHRM 24 april 1990, Kruslin tegen Frankrijk en EHRM 30 juli 1997, Valenzuela Contreras tegen Spanje. Zie
ook G. Odinot, D. de Jong, J.B.J. van der Leij, C.J. de Poot & E.K. van, Straalen (2012). Het gebruik van de telefoon- en
internettap in de opsporing. Boom/Lemma.

58

3.3.1.1

De verhouding tussen artikel 8 en artikel 6

Het vereiste in accordance with the law houdt niet alleen in dat het recht voor de burger
toegankelijk moet zijn en voor hem voorzienbaar, ook valt hieronder dat het recht procedures
aanwijst waarlangs controle op de gebezigde bevoegdheid mogelijk is. 140 Hiermee komen de
processuele waarborgen van art. 6 binnen het toepassingsgebied van art. 8. De uitzonderingen
op art. 8 eerste lid moeten volgens het vereiste van in accordance with the law tevens
procesrechtelijke controlemogelijkheden bieden.141 De vereisten van art. 6 en art. 8 kunnen
elkaar op die manier (ook) complementeren.142 Dit komt bijvoorbeeld naar voren in Doorson
tegen Nederland waarin het Hof aangeeft dat
‘It is true that Article 6 (art. 6) does not explicitly require the interests of witnesses in general,
and those of victims called upon to testify in particular, to be taken into consideration.
However, their life, liberty or security of person may be at stake, as may interests coming
generally within the ambit of Article 8 (art. 8) of the Convention. Such interests of witnesses
and victims are in principle protected by other, substantive provisions of the Convention,
which imply that Contracting States should organise their criminal proceedings in such a way
that those interests are not unjustifiably imperilled. Against this background, principles of
fair trial also require that in appropriate cases the interests of the defence are balanced against
those of witnesses or victims called upon to testify.’143

Zo stelt bijvoorbeeld het Hof van Justitie in Hillegom tegen Hillenius dat met betrekking tot het
conflict dat kan rijzen tussen het voor de rechtsbedeling fundamentele belang van de
waarheidsvinding en het belang van de handhaving van de vertrouwelijkheid van bepaalde
inlichtingen, het aan de rechter is om deze belangen met elkaar in evenwicht te brengen,
indien de nationale wetgever dit conflict niet door specifieke wettelijke bepalingen heeft
opgelost. In de onderhavige zaak, waarin volgens de uitleg van de Nederlandse rechter de
Nederlandse wettelijke regeling (van burgerlijke rechtsvordering) een algemeen karakter
draagt, is het volgens het Hof van Justitie aan de nationale rechter om genoemde belangen
tegen elkaar af te wegen, alvorens te beslissen of een getuige die vertrouwelijke inlichtingen
heeft ontvangen, zich al dan niet op zijn geheimhoudingsplicht kan beroepen.144
De rechten van de verdediging moeten steeds worden afgewogen tegen de belangen die onder
de toepassing van art. 8 vallen. Uitzonderlijke situaties zijn denkbaar waarin informatie,
bijvoorbeeld bepaalde delen van het dossier vanwege het vertrouwelijke karakter ervan, aan

140

Zie H.G.M. Krabbe (2004). ‘Artikel 8 De eerbiediging van het privé-leven’. In: A.E. Harteveld, J. Hielkema,
B.F. Keulen & H.G.M. Krabbe (red.), Het EVRM en het Nederlands strafprocesrecht. Kluwer, p. 168.
141
Idem. De procesrechtelijke voorwaarden worden door het Hof overigens lang niet altijd bij het vereiste van in
accordance with the law behandeld, maar vaak bij het derde vereiste van art. 8 tweede lid, namelijk als necessary in a
democratic society. Vergelijk EHRM 12 februari 2007, LL tegen Frankrijk, r.o. 45. Zie ook par. 3.2.3.
142
Zie bijvoorbeeld EHRM 12 mei 2000, Khan tegen het Verenigd Koninkrijk.
143
EHRM 26 maart 1996, Doorson tegen Nederland, r.o. 70. Zie ook EHRM 16 februari 2000, Jasper tegen het Verenigd
Koninkrijk.
144
Zie HvJ 11 december 1985, Hillegom tegen Hillenius, r.o. 33. Vergelijk ook HvJ 24 juni 1986, Akzo Chemie t.
Commissie, r.o. 28 (zakelijke geheimen), HvJ 6 april 1995, BPB Industries en British Gypsum tegen Commissie, r.o. 26 en
27 (vertrouwelijke documenten), HvJ 13 juli 2006, Mobistar r.o. 40 en 43 (beschikken over vertrouwelijke
informatie door besluitvormer).

59

de tegenspraak in de rechterlijke procedure kunnen worden onttrokken. In de zaak McKeown
tegen het Verenigd Koninkrijk oordeelt het Hof dat
‘First, (...) in the present case, all documents which might reasonably be expected to assist the
applicant's defence and for which public interest immunity was claimed were submitted by
the prosecution to the disclosure judge. The defence were not only informed of this fact but at
an inter partes hearing made detailed submissions on the facts of the case and on the nature of
the defence case, namely that the applicant had been “set-up” by the police. At that hearing,
the disclosure judge, who was fully aware of the issues in the case, concluded that none of the
undisclosed material was relevant to the defence and that he did not anticipate any
circumstances which would result in the material becoming of value to the defence. He noted
that there were two types of material involved: the first could not assist the applicant since it
was prejudicial to him; the second related to police procedures, was general in nature and
content and did not relate directly to the applicant. Moreover, the disclosure judge was given
an opportunity to reconsider his ruling when the case came before him to consider, inter alia,
whether it would be necessary to appoint a special counsel. The Court notes that, after a
further inter partes hearing, the disclosure judge reiterated that he could foresee no
circumstances in which the undisclosed material would be of assistance to the defence and
did not regard the case as requiring the appointment of a special counsel. Nonetheless, the
disclosure judge was careful to note that, if the defence were to advance a proposition or raise
an issue that might, by a remote possibility, touch on the undisclosed material and make it of
use to the defence, the prosecution could be relied on to alert the trial judge with a view to
referring the case back to the disclosure judge. In this connection, the Court notes that the
defence case advanced at the trial was essentially that which had already been indicated to
the disclosure judge. The applicant has been unable to point to any instance in the course of
the trial where, as a result of any change in his defence, it would have been appropriate for the
prosecution to have referred the matter to the disclosure judge. The Court further notes that
there is nothing in the case-file to indicate that the applicant was hindered by the nondisclosure in his cross-examination of the numerous police witnesses with a view to
establishing that he had been “set-up”.’145

Het recht op een eerlijk proces wordt echter wel geschonden wanneer informatie die
essentieel is voor de oplossing van het geschil niet wordt gedeeld met de (andere)
procespartij(en).146 Het Hof geeft aan dat
‘notwithstanding the special characteristics of the adjudication to be made, as a matter of
general principle the right to a fair - adversarial - trial “means the opportunity to have
knowledge of and comment on the observations filed or evidence adduced by the other party”
(...). In the context of the present case, the lack of disclosure of such vital documents as social
reports is capable of affecting the ability of participating parents not only to influence the
outcome of the children’s hearing in question but also to assess their prospects of making an
appeal to the Sheriff Court.’147
145

EHRM 11 januari 2011, McKeown tegen het Verenigd Koninkrijk, r.o. 52.
Zie o.a. EHRM, 21 juni 2007, Antunes en Pires tegen Portugal, r.o. 35. Vergelijk met betrekking tot het horen van
(jeugdige) slachtoffers EHRM 20 december 2001, P.S. tegen Duitsland, r.o. 27-30 en EHRM 10 november 2005,
Bocos-Cuesta tegen Nederland, r.o. 70-72.
147
EHRM 25 januari 1995, McMichael tegen Verenigd Koninkrijk, r.o. 80.
146

60

De vraag is echter of het verschaffen van identificerende gegevens van een slachtoffer aan de
verdachte altijd essentieel is voor de oplossing van het geschil. Of daar sprake van zal zijn, is
ter beoordeling van een onafhankelijke en onpartijdige rechter. Ten aanzien van art 6 lid 1 zijn
enkel die mogelijkheden die de rechten van de verdediging beperken (in de zin van art. 8)
legitiem, die absoluut noodzakelijk zijn.
3.3.2

Gerechtvaardigde doelen

De tweede eis die in art. 8 tweede lid wordt genoemd is dat de inbreuk van het openbaar
gezag in het belang moet zijn van de nationale veiligheid, de openbare orde of het economisch
welzijn van het land, het voorkomen van wanordelijkheden en strafbare feiten, of de
bescherming van de gezondheid of de goede zeden of voor de bescherming van de rechten en
vrijheden van anderen (de legitimate aims). Dat zal al gauw het geval zijn. Zo valt de gehele
strafrechtspleging onder het ‘voorkomen van wanordelijkheden en strafbare feiten’.
Ook kunnen de rechten en vrijheden van anderen een belang zijn waardoor de overheid
inbreuk mag maken op de privacy van een burger. In de zaak Uzun tegen Duitsland oordeelde
het Hof dat bijvoorbeeld de bescherming van de rechten van het slachtoffer een dergelijke
belang kan zijn, want
‘The applicant's surveillance via GPS, ordered by the Federal Public Prosecutor General in order
to investigate into several counts of attempted murder for which a terrorist movement had
claimed responsibility and to prevent further bomb attacks, served the interests of national
security and public safety, the prevention of crime and the protection of the rights of the
victims.’148

Hoe de rechten van het slachtoffer moeten worden beschermd, laat het Hof in eerste instantie
aan de lidstaten zelf om te bepalen. Of daarbij in een specifiek geval (voorgelegd aan het Hof)
sprake is van een gerechtvaardigde inbreuk op art. 8 eerste lid, toetst het Hof met name via
het vereiste ‘voor zover bij de wet is voorzien’ en de voorwaarde van ‘noodzakelijk in een
democratische samenleving’. Op die laatste voorwaarde wordt hieronder ingegaan.
3.3.3

Noodzakelijk in een democratische samenleving

Het derde en tevens laatste vereiste is dat de inbreuk noodzakelijk moet zijn in een
democratische samenleving (necessary in a democratic society). Dat is volgens het Hof het geval
indien daartoe een dringende sociale behoefte bestaat (pressing social need) en de inbreuk
proportioneel is gelet op het nagestreefde doel. Bovendien moet de rechtvaardiging van de
inbreuk door de nationale autoriteiten relevant en toereikend zijn.149 Hierbij wordt aan de
lidstaten een ruime beoordelingsmarge toegestaan (margin of appreciation) om tot een eigen
148

EHRM 2 september 2010, Uzun tegen Duitsland, r.o. 77.
Zie bijvoorbeeld EHRM 4 december 2008, S. en Marper tegen het Verenigd Koninkrijk, r.o. 101. Zie ook EHRM 18
april 2013, MK tegen Frankrijk, r.o. 30.
149

61

afweging te komen tussen de privacyrechten uit het eerste lid en de noodzaak van de
betreffende doeleinden genoemd in het tweede lid. Deze marge is overigens niet steeds
dezelfde maar kan verschillen. Dat is afhankelijk van verschillende factoren, waaronder het
soort privacyrecht dat in het geding is en het betrokken doel uit het tweede lid. De marge zal
smaller zijn wanneer het betreffende recht cruciaal is voor de effectieve uitoefening van
‘intimate or key rights’ van het individu. Staat er een belangrijk facet van het bestaan of de
identiteit van een individu op het spel dan zal deze marge worden beperkt.150
Daarnaast kijkt het Hof of er adequate en effectieve procedurele waarborgen beschikbaar zijn
(controlemogelijkheden). De beslissing van de overheid om inbreuk te maken op het recht op
privacy van een burger moet gemotiveerd zijn. In bijvoorbeeld S. en Marper tegen het Verenigd
Koninkrijk wijst het Hof hier, in het kader van de bescherming van persoonsgegevens, ook
specifiek op.
‘The protection of personal data is of fundamental importance to a person’s enjoyment of his
or her right to respect for private and family life, as guaranteed by Article 8 of the Convention.
The domestic law must afford appropriate safeguards to prevent any such use of personal data
as may be inconsistent with the guarantees of this Article (...). The need for such safeguards is
all the greater where the protection of personal data undergoing automatic processing is
concerned, not least when such data are used for police purposes. The domestic law should
notably ensure that such data are relevant and not excessive in relation to the purposes for
which they are stored; and preserved in a form which permits identification of the data
subjects for no longer than is required for the purpose for which those data are stored (see
Article 5 of the Data Protection Convention and the Preamble thereto and Principle 7 of
Recommendation No. R (87) 15 of the Committee of Ministers regulating the use of personal
data in the police sector). The domestic law must also afford adequate guarantees that
retained personal data were efficiently protected from misuse and abuse (see notably Article 7
of the Data Protection Convention). The above considerations are especially valid as regards
the protection of special categories of more sensitive data (see Article 6 of the Data Protection
Convention) and more particularly of DNA information, which contains the person’s genetic
make-up of great importance to both the person concerned and his or her family (see
Recommendation No. R (92) 1 of the Committee of Ministers on the use of analysis of DNA
within the framework of the criminal justice system).’151

Vanwege de permanente en willekeurige opslag door de overheid van de vingerafdrukken en
DNA-gegevens van verdachte personen in deze zaak is het Hof van mening dat de nationale
procedurele waarborgen tekortschieten om de burger te beschermen tegen verkeerd gebruik
en misbruik van dergelijke persoonsgegevens door de overheid.152
Bij de beoordeling van de noodzakelijkheid kijkt het Hof of er sprake is van een fair balance
tussen de privacybelangen van de burger en de algemene belangen van de gemeenschap.
Hierin ligt een proportionaliteitstoets besloten waaraan het Hof redelijk strak de hand houdt.
Deze toets houdt onder meer in dat de intensiteit van de inbreuk wordt afgewogen tegen de

150

Zie EHRM 4 december 2008, S. en Marper tegen het Verenigd Koninkrijk, r.o. 102.
Idem, r.o. 103.
152
Idem, r.o. 125.
151

62

beperking (op het recht op privacy) die daarmee wordt gediend.153 In S. en Marper tegen het
Verenigd Koninkrijk blijkt die balans niet aanwezig te zijn. Het Hof oordeelt namelijk dat ‘the
blanket and indiscriminate nature of the powers of retention of the fingerprints, cellular
samples and DNA profiles of persons suspected but not convicted of offences, as applied in
the case of the present applicants, fails to strike a fair balance between the competing public
and private interests and that the respondent State has overstepped any acceptable margin of
appreciation in this regard.’154
In Lambert tegen Frankrijk komt het privacyrecht van een derde aan de orde. In deze zaak waren
telefoongesprekken tussen de verdachte en een derde door de justitiële autoriteiten
afgetapt.155 Deze derde (niet zijnde een verdachte) werd in het Franse recht niet beschermd
tegen inbreuken op de privacy door de overheid. Hierdoor was er geen controle mogelijk op
de inbreuk van de overheid. Dit leidde volgens het Hof tot een schending van de voorwaarde
dat de inbreuk noodzakelijk moet zijn in een democratische samenleving, omdat voor deze
derde in het recht noch in concreto procesrechtelijke waarborgen bestonden.
4 Afsluiting
Het recht op de bescherming van de privacy wordt op Europees niveau gewaarborgd in het
Europees Grondrechtenhandvest en het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens. In
tegenstelling tot het EVRM, wordt in het GHV een duidelijke splitsing gemaakt tussen de
bescherming van de ‘klassieke’ persoonlijke levenssfeer en de bescherming van de
persoonsgegevens. De achterliggende reden van die splitsing is niet gedocumenteerd.
Uit de rechtspraak van het Europees Hof blijkt een ruime interpretatie van het begrip
privéleven. Die ruime uitleg maakt het mogelijk om het overheidsoptreden waarmee
(mogelijk) een inbreuk wordt gemaakt op de privacy van de burger te beoordelen. Die toets
doet het Hof aan de hand van de vereisten in art. 8 tweede lid EVRM. Zowel de bescherming
van de ‘klassieke’ persoonlijke levenssfeer als ook de bescherming van persoonsgegevens valt
onder het bereik van privéleven. Specifieke rechtspraak van het Hof over de bescherming van
de privacy van slachtoffers is niet gevonden, maar art. 8 lid 1 EVRM richt zich tot een ieder.
Bij het openbaar maken van persoonsgegevens van bijvoorbeeld het slachtoffer (of diens
nabestaanden) speelt enerzijds de bescherming van het respect voor het privéleven, maar
anderzijds het recht op vrijheid van meningsuiting een rol. Bij een botsing tussen beide
rechten is het criterium van de redelijke privacyverwachting van belang en spelen daarnaast
horizontale verhoudingen een rol. Het openbaar maken van gegevens over (lopende)
strafzaken kan gebeuren door de pers, maar ook door justitiële autoriteiten zelf. Voor de
toepassing van art. 8 maakt dit onderscheid een verschil, want de primaire doelstelling van
art. 8 is de bescherming van de burger tegen het misbruik van recht en willekeurige
inmengingen door de overheid. De pers is een derde, waarbij niet verticale, maar horizontale

153

Zie bijvoorbeeld EHRM 6 september 1978, Klass tegen Duitsland, EHRM 2 augustus 1984, Malone tegen het
Verenigd Koninkrijk, EHRM 15 juni 1992, Lüdi tegen Zwitserland, EHRM 25 juni 1997, Halford tegen het Verenigd
Koninkrijk, en EHRM 25 maart 1998, Kopp tegen Zwitserland.
154
Zie EHRM 4 december 2008, S. en Marper tegen het Verenigd Koninkrijk, r.o. 125.
155
Zie EHRM 24 augustus 1998, Lambert tegen Frankrijk.

63

verhoudingen een rol spelen bij botsing van art. 8 en 10 EVRM en de overheid bovendien
positieve verplichtingen kan hebben.
Daarnaast kan het recht op privacy van het slachtoffer ook in strijd komen met het recht op
een eerlijk proces van de verdachte. Veelal zal dan op basis van de uitzonderingen van art. 8
lid 2 EVRM moeten worden onderzocht of aan een van de eisen van art. 6 EVRM voorrang
moet worden gegeven of niet. Zo kunnen er situaties zijn waarin bepaalde delen van het
strafdossier aan de tegenspraak in de rechterlijke procedure kunnen worden onttrokken,
bijvoorbeeld om de privacy van een slachtoffer te beschermen. Het recht op een eerlijk proces
wordt evenwel geschonden wanneer documenten die essentieel zijn voor de oplossing van
het geschil niet worden meegedeeld aan de (andere) procespartij(en). Partijen moeten op de
hoogte worden gebracht dat er vertrouwelijke stukken bestaan en, indien mogelijk, in staat
zijn een niet-vertrouwelijke versie van die stukken te raadplegen. Daarbij moet een
onafhankelijke en onpartijdige rechter het aangevoerde vertrouwelijke karakter van die
stukken wel steeds kunnen beoordelen. De uiterste consequentie is hier dat de verdachte
moet worden vrijgesproken wegens gebrek aan bewijs(stukken).

64

65

Hoofdstuk 4

Privacybescherming van slachtoffers in
Nederland
1. Inleiding
Vanaf het midden van de jaren tachtig van de vorige eeuw is de aandacht voor slachtoffers
sterk toegenomen.156 Dit heeft geleid tot verbetering van de rechtspositie van het slachtoffer
binnen het strafproces.157 Zo bestaat er sinds 2005 voor slachtoffers van bepaalde ernstige
misdrijven een spreekrecht en heeft het slachtoffer zich in 2011 een zelfstandige rechtspositie
verworven binnen het strafproces (Titel IIIA boek 1 Wetboek van Strafvordering)158 met als doel het
voorkomen van secundaire victimisatie.159
De positie van het slachtoffer in de strafrechtspleging blijft onderwerp van aandacht. Zo heeft
de Staatsecretaris van Veiligheid en Justitie in een visiedocument ‘Recht doen aan
slachtoffers’ vijf soorten behoeften van slachtoffer benoemd waaraan hij beleidsdoelen heeft
gekoppeld.160 De bescherming van slachtoffers is daar een van en daar valt ook de
bescherming van de privacy tegenover de verdachte (of veroordeelde), de strafrechtspleging
zelf en de samenleving als geheel (vertegenwoordigd door met name de media) onder.
In het onderhavige hoofdstuk wordt de positie van het slachtoffer in het strafproces en de
bescherming van de privacy van de burger bijeen gebracht. Dit leidt tot een beschrijving van
156

Ook in internationaal verband, zie o.a. The United Nations Declaration of Basic Principles of Justice for
Victims of Crime and the Abuse of Power, A/RES/40/34; Recommendation no. R. 85 (11) on the Position of Victims
in the Framework of Criminal Law and Procedure; Guidelines on Justice for Child Victims and Witnesses of
Crime van de Verenigde Naties en de Recommendation Rec (2006) 8 of the Committee of Ministers to member
states on assistance to crime victims.
157
Zie ook T. Kooijmans (2011). Dat is mijn zaak! Oratie Tilburg.
158
Zie de ‘Wet Versterking van de positie van het slachtoffer in het strafproces’ van 17 december 2009, Stb. 2010,
1, die per 1 januari 2011 in werking is getreden samen met de Aanwijzing slachtofferzorg (2010A029), Stcrt. 2010,
20476. Procespartij binnen het strafproces is het slachtoffer niet geworden en zal dat, als het aan de
staatssecretaris ligt, ook niet worden. Zie Ministerie van Veiligheid en Justitie (2013). Recht doen aan slachtoffers –
Visiedocument. Den Haag, p. 16-17. In het kader van de behandeling van het wetsvoorstel tot uitbreiding van het
spreekrecht van slachtoffers is een amendement ingediend (dat later weer is ingetrokken) met als voorstel om
het spreekrecht niet te beperken tot de gevolgen van het strafbare feit. In de discussie die daarover vervolgens is
gevoerd is het idee geopperd om slachtoffers een onbeperkt spreekrecht toe te kennen in een tweede fase van
een zogenaamd tweefasenproces. Zie bijvoorbeeld B.F. Keulen, A.A. van Dijk, E. Gritter, N.J.M. Kwakman & K.
Lindenberg (2013). Naar een tweefasenproces? Over voor- en nadelen van een strafproces in twee fasen, in relatie tot de posities
van slachtoffer en verdachte. RUG/WODC.
159
Zie Kamerstukken II 2004/05, 30 143, nr. 3 (MvT), p. 18-19. Vergelijk J.B.J. van der Leij (2002). Bejegening op maat de behandeling van getuigen door de strafrechter. Kluwer.
160
Zie Ministerie van Veiligheid en Justitie (2013). Recht doen aan slachtoffers – Visiedocument. Den Haag. Zie ook De
brief aan de Tweede Kamer aangaande Visie op slachtoffers (nr. 348461, 22 februari 2013).

66

algemene aspecten van privacy tot een meer specifieke beschrijving van bevoegdheden binnen
het strafproces die inbreuk maken of kunnen maken op de privacy van slachtoffers. Daarnaast
komt ook aan bod welke mogelijkheden de wet- en regelgeving en rechtspraak biedt om de
privacy van slachtoffers in en naar aanleiding van het strafproces te beschermen.
Hieronder wordt in paragraaf 2 ingegaan op de privacybepalingen in de Grondwet. Daarna
komen in paragraaf 3 de rechten van het slachtoffer in het Nederlandse strafproces aanbod en
wordt tevens aandacht besteed aan de Europese richtlijn 2012/29/EU. In paragraaf 4 wordt de
participatie van slachtoffers in de verschillende fasen van het strafproces besproken, waarbij
eerst aandacht wordt besteed aan de verwerking, verstrekking en bescherming van
persoonsgegevens. Paragraaf 5 is gewijd aan de verstrekking van persoonsgegevens door
politie en openbaar ministerie aan derden en vervolgens het gebruik van die gegevens door die
derden buiten het strafproces. Het hoofdstuk wordt in paragraaf 6 afgesloten met een
terugblik.
2. Privacybepalingen in de Nederlandse Grondwet
De ontwikkeling van het privacyrecht binnen de Nederlandse rechtscultuur kent deels een
eigen beloop, dat los staat van de ontplooiing van dit recht op Europees niveau. De Europese
ontwikkelingen op het gebied van het privacyrecht zijn voor Nederland belangrijk, want
verdragen zoals het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM), hebben een
direct werking in de Nederlandse rechtsorde (art. 94 GW). Dit betekent dat de rechter
besluiten en regelgeving direct toetst aan relevante bepalingen van verdragen en besluiten van
volkenrechtelijke organisaties. Dat ligt anders bij de Grondwet. De rechter treedt niet in de
beoordeling van de grondwettigheid van wetten en verdragen (art. 120 GW). Hiermee is
tevens een belangrijke relativering gegeven van de bepalingen betreffende de bescherming van
de privacy in de Grondwet.161 Toch is het voor de plaatsbepaling van de bescherming van de
privacy van belang ook het Grondwettelijk systeem te bekijken. Deze paragraaf wordt
hieraan gewijd.
2.1 Eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer
Met de invoering van art. 10 GW kreeg Nederland pas in 1983 een grondwettelijke bepaling
die het recht op privacy erkent. Betrekkelijk laat dus, maar de Nederlandse Grondwet bevatte
al wel veel eerder twee specifiekere bepalingen die, vanuit de huidige opvattingen bekeken,
kunnen worden beschouwd als vormen van privacybescherming. Het betreft hier het
huisrecht en het briefgeheim.162 Het briefgeheim werd aanvankelijk gezien als een
verlengstuk van het huisrecht. Zoals een ieder binnen de muren van het eigen huis
ongestoord zichzelf mag zijn, zo beschermt het briefgeheim de vrije gedachte die aan het
papier is toevertrouwd. Het lijkt een logische stap dat de eerbiediging van de persoonlijke
161

In België bestaat een verbod op een dergelijke grondwettelijk toets van de formele wetgeving niet. Sterker
nog, bij onze zuiderburen is een Grondwettelijk Hof actief, zie nader hoofdstuk 6 paragraaf 2.1 e.v.
162
De onschendbaarheid van de woning werd al in 1798 erkend in de Staatsregeling voor het Bataafse Volk en het
briefgeheim stamt uit de Grondwet van 1848. Zie nader P.H. Blok (2002). Het recht op privacy. Boom Juridische
uitgevers, p. 39-41.

67

levenssfeer (art. 10 GW) is voortgebouwd op deze twee klassieke grondrechten.163 Artikel 10
lid 1 GW luidt thans:
Ieder heeft, behoudens bij of krachtens de wet te stellen beperkingen, recht op eerbiediging
van de persoonlijke levenssfeer.

Dit algemene recht op eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer wordt in de Grondwet
nader uitgewerkt in een aantal specifieke bepalingen aangaande de bescherming van het
lichaam (art. 11 GW), bescherming van het huiselijke leven (art. 12 GW) en bescherming van
bepaalde vormen van communicatie (art. 13 GW). Hiermee is de zienswijze eigenlijk tot het
omgekeerde geëvolueerd: het huisrecht en het briefgeheim zijn nu aspecten van het algemene
recht op eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer. De bepaling van art. 10 lid 1 GW
fungeert daarbij als een soort vangnet voor schendingen van de persoonlijke levenssfeer die
niet onder de werking van de artikelen 11, 12 of 13 GW vallen.164 Als sluitstuk van het geheel
wordt in het tweede en derde lid van art. 10 GW bepaald dat de wetgever ter bescherming
van de persoonlijke levenssfeer bepaalde regels moet stellen in verband met het vastleggen en
verstrekken van persoonsgegevens. Hieronder worden deze drie specifieke bepalingen nader
uitgelicht, gevolgd door een aantal andere onderdelen van de persoonlijke levenssfeer.
2.2 Onaantastbaarheid van het lichaam
Aanvankelijk vond de regering het systematisch onjuist om voor een bepaald aspect van het
recht op de persoonlijke levenssfeer een zelfstandige bepaling te creëren zonder extra
bescherming te beogen ten aanzien van de algemene bepaling in art. 10 lid GW. De Tweede
Kamer besloot niettemin dat de onaantastbaarheid van het lichaam apart in de Grondwet
geregeld moest worden.165 Art. 11 GW luidt daarom:
Ieder heeft, behoudens bij of krachtens de wet te stellen beperkingen, recht op
onaantastbaarheid van zijn lichaam.

Dit betekent volgens de wetgever dat een ieder het recht heeft om zelf over het lichaam te
beschikken en invloeden van buitenaf op het lichaam af te kunnen weren.166 Het
zelfbeschikkingsrecht staat hierbij voorop waar het afweerrecht uit voortvloeit. Gesteld zou
kunnen worden dat de grondwetgever hiermee blijk geeft dit afweerrecht als een aspect te
zien van het recht op zelfbeschikking. Dit is in lijn met de interpretatie van art. 8 EVRM door
het Europese Hof voor de Rechten van de Mens.167
163

Zie tevens P.H. Blok (2002). Het recht op privacy. Boom Juridische uitgevers, p. 41.
Deze artikelen worden wel gezien als de kern van het recht op privacy en kunnen worden aangemerkt als de
specialis van de generalis uit art. 10 lid 1 GW. Zie H.H. Kielman (2010). Politiële gegevensverwerking en privacy : naar een
effectieve waarborging. Leiden: E.M. Meijers Institute for Legal Research, Faculty of Law, Leiden University Press,
p. 65-67 en ook P.H. Blok (2002). Het recht op privacy. Boom Juridische uitgevers, p. 44.
165
Zie Kamerstukken II 1978/79 16 086, nrs. 1 -8.
166
Zodat kan worden geageerd tegen bijvoorbeeld foltering, onderzoek in en aan het lichaam en gedwongen
medische behandelingen, zie Kamerstukken II 1978/79, 15 463, nr. 2, p. 4. Zie ook P.H. Blok (2002). Het recht op
privacy. Boom Juridische uitgevers, p. 57.
167
Zie paragraaf 4.2.
164

68

2.3 Huisrecht
Het huisrecht wordt in art. 12 GW beschermd. De bepaling is in 2008 aangepast en luidt
thans als volgt:
1.

Het binnentreden in een woning zonder toestemming van de bewoner is alleen geoorloofd
in de gevallen bij of krachtens de wet bepaald, door hen die daartoe bij of krachtens de
wet zijn aangewezen.
2. Voor het binnentreden overeenkomstig het eerste lid zijn voorafgaande legitimatie en
mededeling van het doel van het binnentreden vereist, behoudens bij de wet gestelde
uitzonderingen.
3. Aan de bewoner wordt zo spoedig mogelijk een schriftelijk verslag van het binnentreden
verstrekt. Indien het binnentreden in het belang van de nationale veiligheid of dat van de
strafvordering heeft plaatsgevonden, kan volgens bij de wet te stellen regels de
verstrekking van het verslag worden uitgesteld. In de bij de wet te bepalen gevallen kan
de verstrekking achterwege worden gelaten, indien het belang van de nationale veiligheid
zich tegen verstrekking blijvend verzet.

Met deze vorm van privacy wordt het huisrecht in art. 12 GW bedoeld, dat beschermt tegen
willekeur bij het fysiek binnentreden van de woning. Binnentreden in een woning tegen de
wil van de bewoner is enkel geoorloofd in de gevallen bij of krachtens de wet bepaald, door
hen die daartoe bij of krachtens de wet zijn aangewezen.168 De algemene opvatting in de
literatuur is dat de reikwijdte van het begrip woning groot is.169 Hoewel de grondwetgever
zich hier bij de totstandkoming van de grondwetsherziening niet over heeft uitgelaten, komt
uit de wetsgeschiedenis over de Algemene Wet op het Binnentreden naar voren dat de
wetgever het huisrecht ziet als het ongestoord verblijf in een ruimte die tot exclusief verblijf
voor een persoon of een beperkt aantal personen ingericht en bestemd is.170 Alleen tegen het
fysieke binnentreden beschermt art. 12 GW. Het kennisnemen van wat er zich binnenshuis
afspeelt, zonder dat er fysiek wordt binnengetreden, wordt niet beschermd door het
huisrecht van art. 12 GW.171
Niet goed valt in te zien waarom het grondrechtelijke huisrecht alleen tegen fysieke
inbreuken beschermt.172 Voor de bescherming van het huiselijke leven maakt het immers niet
uit of de persoonlijke levenssfeer wordt geschonden door binnentredende personen of door
andersoortige inbreuken, zoals richtmicrofoons of (media)camera’s. Blok legt deze restrictie
van het huisrecht uit als historisch gegroeid.173 Vroeger waren de muren en het afschermen
168

Behoudens bij de wet gestelde uitzonderingen, moet de ambtenaar zich bij het binnentreden legitimeren en
het doel van het binnentreden mededelen.
169
Zie o.a. P.H. Blok (2002). Het recht op privacy. Boom Juridische uitgevers, p. 45 en ook P.J.J. Zoontjes (1982).
‘Het huisrecht’. In A.K. Koekkoek, W. Konijnenbelt & F.C.L.M. Crijns (red.) Grondrechten. Commentaar op
hoofdstuk 1 van de herziene grondwet. Ars Aequi, p. 264-278.
170
Zie Kamerstukken II 1984/85, 19 073, nr. 3, p. 20-21.
171
Zie bijvoorbeeld H.H. Kielman (2010). Politiële gegevensverwerking en privacy : naar een effectieve waarborging. Leiden:
E.M. Meijers Institute for Legal Research, Faculty of Law, Leiden University Press, p. 65 en P.H. Blok (2002).
Het recht op privacy. Boom Juridische uitgevers, p. 46-47.
172
Zie ook P.H. Blok (2002). Het recht op privacy. Boom Juridische uitgevers, p. 47.
173
Idem, p. 47.

69

van deuren en ramen voldoende om het huiselijke leven te beschermen. Dat is tegenwoordig
niet meer zo.174 Overigens wordt bijvoorbeeld bij de Wet Bijzondere
Opsporingsbevoegdheden het permanent observeren van wat er in een woning gebeurt met
behulp van een camera, gelijkgesteld met het binnentreden van die woning.175
2.4 Brief-, telegraaf- en telefoongeheim
De mogelijkheid om met anderen van gedachten te wisselen wordt in het Nederlandse recht
vanuit twee verschillende contexten beschermd. De ene context is de vertrouwelijke of
private communicatie en de andere context is de openbare of publieke communicatie.176 De
private communicatie is een aspect van de bescherming van de persoonlijke levenssfeer.
Openbare communicatie kan onderdeel zijn van de politieke vrijheid om je uit te spreken en
wordt beschermd met het recht op de vrijheid van meningsuiting (art. 7 GW).177
Voorafgaand verlof of toezicht aangaande de inhoud van een uitlating wordt door art. 7 GW
verboden. Dit betekent niet dat er geen beperkingen zijn gesteld aan het recht op de vrije
meningsuiting. Veelal kan pas achteraf worden bepaald of een uiting de bescherming van dit
grondrecht geniet of dat het valt onder een wettelijke beperking op het grondrecht. Dit volgt
uit de zinsnede ‘behoudens ieders verantwoordelijkheid volgens de wet’. De vraag wanneer
(onder welke voorwaarden) de wetgever bepaalde soorten uitlatingen achteraf mag verbieden,
beantwoordt het artikel niet.178

In de Grondwet is het onderscheid tussen private en publieke communicatie aangegeven door
het communicatiemiddel.179 Een indeling die niet terug te vinden is in het EVRM en het
Europees Grondrechtenhandvest.180 De formulering van art. 13 is als volgt:
1.

Het briefgeheim is onschendbaar, behalve, in de gevallen bij de wet bepaald, op last van de
rechter.
2. Het telefoon- en telegraafgeheim is onschendbaar, behalve, in de gevallen bij de wet
bepaald, door of met machtiging van hen die daartoe bij de wet zijn aangewezen.

174

‘Tegenwoordig’ kan trouwens al beginnen in 1890, want voor Warren en Brandeis was er een vergelijkbare
situatie waartegen zij ageerden, namelijk de roddelpers die met de moderne technieken van toen tot de
huiskamer van de Amerikaanse burger wist door te dringen. Zie S.D. Warren & L.D. Brandeis (1890). ‘The Right
to Privacy’. Harvard Law Review 193. Zie tevens Hoofdstuk 2.
175
Zie Kamerstukken II 1996/97, 25 403, nr. 3, p. 71.
176
Vergelijk P.H. Blok (2002). Het recht op privacy. Boom Juridische uitgevers, p. 48.
177
Het recht op de vrije meningsuiting zoals in art. 7 GW is geformuleerd, luidt: (1) Niemand heeft voorafgaand
verlof nodig om door de drukpers gedachten of gevoelens te openbaren, behoudens ieders verantwoordelijkheid
volgens de wet. (2) De wet stelt regels omtrent radio en televisie. Er is geen voorafgaand toezicht op de inhoud
van een radio- of televisie-uitzending. (3) Voor het openbaren van gedachten of gevoelens door andere dan in de
voorgaande leden genoemde middelen heeft niemand voorafgaand verlof nodig wegens de inhoud daarvan,
behoudens ieders verantwoordelijkheid volgens de wet. De wet kan het geven van vertoningen toegankelijk voor
personen jonger dan zestien jaar regelen ter bescherming van de goede zeden. (4) De voorgaande leden zijn niet
van toepassing op het maken van handelsreclame.
178
Omdat wetten in formele zin niet mogen worden getoetst aan de Grondwet (art. 120 GW) is uit de
rechtspraak weinig af te leiden over de reikwijdte van de vrijheid van meningsuiting in art. 7 GW.
179
Zie E.J. Dommering (1998). ‘De Grondwet in de informatiemaatschappij. Bestaan er techniek onafhankelijke
grondrechten?’. In Burkens e.a. (red.). Gelet op de Grondwet. Kluwer p. 117.
180
Zie hoofdstuk 3 paragraaf 2 en 3. Zie verder HR 26 februari 1999, NJ 1999/716.

70

Het eerste middel dat via art. 13 GW beschermd werd was de communicatie per brief en in
1983 is de bescherming aangevuld met het telegraaf- en telefoongeheim. Communicatie via email valt niet onder de grondwettelijke bescherming van art. 13 GW. 181 Als destijds gekozen
was voor een (meer) techniekonafhankelijke benadering was dat anders geweest.182 De
keerzijde van een dergelijke benadering is dat door een grote(re) mate van abstractie in de
bepaling de onduidelijkheid over de reikwijdte ervan toeneemt.183
Er zijn echter meer beperkingen in de bescherming van art. 13 GW. Ten eerste blijft de
belemmering van communicatie buiten het bereik van het recht op vertrouwelijke informatie.
Met andere woorden, het censureren of vernietigen van berichten is niet in strijd met art. 13
GW, want alleen het geheim van de brief, telefoongesprek of inhoud van het telegraafbericht
is onschendbaar. Daarnaast geeft het recht van art. 13 GW geen bescherming tegen vormen
van kennisneming die niet betrekking hebben op de inhoud van de communicatie. Dus
historische en verkeersgegevens, zoals het tijdstip en de duur van communicatie en de
gebelde telefoonnummers zijn gegevens die niet onder de bescherming van art. 13 GW
vallen.184 Mogelijk dat deze historische en verkeersgegevens wel de bescherming genieten
onder het ruimere en open geformuleerde art. 10 lid 1 GW.185
2.5 Bescherming van persoonsgegevens
In de leden 2 en 3 van art. 10 GW geeft de grondwetgever de lagere wetgever de opdracht om
de privacy te beschermen tegen registratie van gegevens ter bescherming van de persoonlijke
levenssfeer.186 De formulering van de beide leden is als volgt:
2. De wet stelt regels ter bescherming van de persoonlijke levenssfeer in verband met het
vastleggen en verstrekken van persoonsgegevens.
3. De wet stelt regels inzake de aanspraken van personen op kennisneming van over hen
vastgelegde gegevens en van het gebruik dat daarvan wordt gemaakt, alsmede op
verbetering van zodanige gegevens.

In lid 2 wordt een algemene regelingsopdracht gegeven en in lid 3 wordt bepaald dat de regels
het recht op kennisneming en verbetering van persoonsgegevens dienen te bevatten. Deze
beide leden zijn van een andere orde dan de hierboven besproken bepalingen over de
bescherming van de persoonlijke levenssfeer. Er worden instructienormen gegeven om het

181

In het Wetboek van Strafvordering worden in de artikelen 126l-na meer vormen van communicatie beschermd
dan in het huidige art. 13 GW.
182
Verwezen kan worden naar het rapport van de Commissie Grondrechten in het Digitale Tijdperk 2000.
183
Vergelijk P.H. Blok (2002). Het recht op privacy. Boom Juridische uitgevers, p. 50-54.
184
Zie P.H. Blok (2002). Het recht op privacy. Boom Juridische uitgevers, p. 55; zie ook G. Odinot, D. de Jong,
J.B.J. van der Leij, C.J. de Poot & E.K. van Straalen (2012). Het gebruik van de telefoon- en internettap in de opsporing.
Boom/Lemma Uitgevers.
185
Zie o.a. H.H. Kielman (2010). Politiële gegevensverwerking en privacy : naar een effectieve waarborging. Leiden: E.M.
Meijers Institute for Legal Research, Faculty of Law, Leiden University Press, p. 67.
186
Zie ook art. 7 en 8 GHV. Zie hoofdstuk 3 paragraaf 2.

71

genereren van persoonsgegevens in goede banen te leiden.187 Dat blijkt uit de memorie van
toelichting op de Wet bescherming persoonsgegevens:
“(a)rtikel 10, eerste lid, van de Grondwet erkent het recht op eerbiediging van de persoonlijke
levenssfeer en schrijft voor dat inbreuken daarop bij of krachtens wet in formele zin moeten
zijn geregeld. Het tweede en derde lid verlangen van de wetgever nadere maatregelen over het
omgaan met persoonsgegevens. De WPR en het onderhavige wetsvoorstel [de Wet
bescherming persoonsgegevens] als opvolger van deze wet, vloeien voort uit de opdracht in de
Grondwet tot het geven van deze regels. Niet elke verwerking van persoonsgegevens vormt
een inbreuk op de persoonlijke levenssfeer. Wanneer dit wel en wanneer niet het geval is, kan
in zijn algemeenheid niet worden aangegeven; het is afhankelijk van de aard van de gegevens
en de wijze waarop deze worden gebruikt. Wel kan worden aangenomen dat de verwerking
van gevoelige gegevens, gelet op hun aard, onafhankelijk van de samenhang waar in zij worden
gebruikt, veelal een dergelijke inbreuk wordt gemaakt. Het wetsvoorstel geeft ter uitvoering
van artikel 10, derde lid, van de Grondwet, de betrokkene aanspraken met betrekking tot de
verwerking van hem betreffende gegevens, ongeacht de vraag of er sprake is van een inbreuk
op de persoonlijke levenssfeer.”188

De Wet bescherming persoonsgegevens (Wbp) strekt tot de implementatie van de Richtlijn
95/46/EG.189 Volgens deze richtlijn moet elke lidstaat van de Europese Unie een
privacyautoriteit hebben die onafhankelijk toezicht houdt op het gebruik van
persoonsgegevens. In Nederland is dat het College bescherming persoonsgegevens (CBP). De
taken van het CBP staan in de (Wbp). Het CBP ziet onder andere toe op de naleving van de
Wbp, de Wet politiegegevens (Wpg), de Wet basisregistratie personen (BRP)190 en de Wet
justitiële en strafvorderlijke gegevens (Wjsg). In het kader van strafvordering wordt in
paragraaf 4.1 kort ingegaan op de Wbp, de Wpg, de Wjsg en de onderlinge verhoudingen
tussen deze wetten.
2.6 Conclusie
Vanuit het huisrecht en het briefgeheim heeft de bescherming van de persoonlijke levenssfeer
zich ontwikkeld. Thans bevat de Nederlandse Grondwet, naast de algemene bepaling dat een
ieder, behoudens bij of krachtens de wet te stellen beperkingen, recht heeft op eerbiediging
van de persoonlijke levenssfeer, specifieke artikelen over de onaantastbaarheid van het
lichaam, het huisrecht, het brief-, telegraaf- en telefoongeheim en een aantal instructienomen
met betrekking tot het gebruik van persoonsgegevens. Hiermee lijkt het volledige palet van
de privacybescherming door de Grondwet te zijn gedekt. In één opzicht biedt de Grondwet
meer bescherming dan het in het vorige hoofdstuk besproken art. 8 EVRM. Voor beperkingen
ten aanzien van het recht op de persoonlijke levenssfeer moet volgens de Grondwet een
187

Zie P.H. Blok (2002). Het recht op privacy. Boom Juridische uitgevers, p. 68. Volgens Blok zijn deze
instructienormen ten onrechte gekoppeld aan het privacyrecht en ten onrechte in de Grondwet opgenomen, zie
a.w., p. 68-72.
188
Zie Kamerstukken II 1997/98, 25 892, nr. 3 (MvT), p. 7.
189
Zie ook paragraaf 2.2.1 van hoofdstuk 3.
190
De BRP is de opvolger van de gemeentelijke basisadministratie persoonsgegevens (GBA). De Wet BRP is in
werking getreden op 6 januari 2014.

72

formeel wettelijke grondslag bestaan. Die eis wordt in art. 8 EVRM niet ingelezen. Toch is
het praktische belang van de bepalingen in Grondwet voor de bescherming van de privacy
van slachtoffers gering. Vanwege het verbod op de toetsing van formele wetten aan de
Grondwet en de rechtstreekse toepasselijkheid van verdragen en besluiten van
volkenrechtelijke organisaties op de Nederlands rechtsorde, zal de normering en invulling
van de bescherming van de privacy van slachtoffers met name worden gebaseerd op de uitleg
van de bepalingen in het EVRM. Daarin speelt de rechtspraak van het Europese Hof een grote
rol.
3. De rechten van het slachtoffer
3.1 Algemeen
In het Nederlandse strafprocesrecht wordt als slachtoffer aangemerkt degene die als
rechtstreeks gevolg van een strafbaar feit vermogensschade of ander nadeel heeft
ondervonden (art. 51a lid 1 Sv). Zowel een natuurlijke persoon als een rechtspersoon valt
onder deze beschrijving. Uit deze definitie vloeien twee voorwaarden voort. Ten eerste moet
sprake zijn van een op geld te waarderen nadeel (inclusief eventuele immateriële schade) en
daarnaast moet dat nadeel het rechtstreekse gevolg zijn van een strafbaar feit. 191 Van
rechtstreekse schade is alleen sprake indien een persoon wordt getroffen in een belang dat
wordt beschermd door het voorschrift dat is overtreden.192
De definitie van het begrip slachtoffer in de Europese Richtlijn 2012/29/EU komt niet geheel
overeen met de omschrijving in art. 51a lid 1 Sv.193 Niettemin lijkt er geen groot materieel
verschil tussen de kring van personen die bepaalde rechten kunnen uitoefenen volgens de
richtlijn en op grond van de artikelen 51a e.v. Sv. Het ruimere begrip dat in de richtlijn wordt
gebezigd komt op hoofdlijnen overeen met de combinatie van de Nederlandse begrippen
slachtoffer en nabestaande.194 Bovendien geeft de richtlijn minimumnormen. Dit houdt onder
andere in dat bij implementatie van de richtlijn in de Nederlandse regelgeving de kring van
gerechtigden voor de verscheidene (slachtoffer)rechten minstens even groot moet zijn als de
in de richtlijn is bepaald. Als de nationale wetgever de kring ruimer trekt dan in de richtlijn is
geschied, dan zal die ruimere kring gehandhaafd blijven.

191

Vergelijk art. 6:95 BW. Zie hierover Kamerstukken II 2004/05, 30 143, nr. 3 (MvT), p. 4.
Dit sluit verzekeraars uit om zich als slachtoffer te voegen in een strafprocedure. Zie Kamerstukken II 1989/90,
21 345, nr.3 (MvT), p. 12 en Kamerstukken II 2004/05, 30 143, nr. 3 (MvT), p. 15.
193
In de richtlijn wordt met het begrip slachtoffer bedoeld: (1) Een natuurlijke persoon die als rechtstreeks
gevolg van een strafbaar feit schade, met inbegrip van lichamelijke, geestelijke of emotionele schade of
economisch nadeel, heeft geleden en (2) familieleden van een persoon wiens overlijden rechtstreeks veroorzaakt
is door een strafbaar feit en die schade hebben geleden als gevolg van het overlijden van die persoon.
194
Zie het concept van 25 juni 2014 van de MvT op het wetsvoorstel tot implementatie van richtlijn 2012/29/EU
van het Europees Parlement en de Raad van 25 oktober 2012 tot vaststelling van minimumnormen voor de
rechten, de ondersteuning en de bescherming van slachtoffers van strafbare feiten, en ter vervanging van
Kaderbesluit 2001/220/JBZ (PEU, 14 november 2012, L 315), p. 6.
192

73

Het slachtoffer heeft recht op een correcte bejegening (art. 51a lid 2 Sv).195 De vraag is wat
precies onder een correcte bejegening moet worden verstaan. In de wet wordt dit recht maar
ten dele concreet uitgewerkt. Bijvoorbeeld door de verplichting tot informatieverschaffing
aan het slachtoffer (als cognitieve bejegening). Een slachtoffer dat daarom vraagt, heeft het
recht om door de politie of de officier van justitie te worden geïnformeerd over een aantal
strafprocessuele kwesties. Het betreft dan informatie over de aanvang en voortgang in de
strafzaak (art. 51a lid 3 Sv). Ook moet een slachtoffer in bepaalde gevallen op de hoogte
worden gesteld van de invrijheidstelling van de verdachte of de veroordeelde. Voorts moet het
slachtoffer desgevraagd geïnformeerd worden over de mogelijkheden tot schadevergoeding
(art. 51a lid 4 Sv). De informatieplicht is er alleen als het slachtoffer aangeeft informatie te
willen ontvangen. Het kan immers zo zijn dat een slachtoffer er helemaal geen prijs op stelt
om informatie over de strafzaak te ontvangen. De officier van justitie is verantwoordelijk voor
een correcte bejegening van het slachtoffer, ook als het de behandeling van slachtoffers door
de politie betreft.196 Tijdens het onderzoek ter zitting ligt die zorg in de handen van de
voorzitter (art. 288a lid 2 Sv).
Het slachtoffer kan verzoeken om kennis te nemen van stukken uit het dossier197, voor zover
dat hem dienstig is in de uitoefening van zijn rechten.198 199 Dan kan gedacht worden aan het
spreekrecht en de voeging als benadeelde partij. Met het recht op kennisneming van
processtukken wordt het beginsel van de interne openbaarheid opgerekt ten behoeve van het
slachtoffer, die zelf geen procespartij is. De interne openbaarheid ziet op de toegankelijkheid
van het strafrechtelijke onderzoek door procespartijen. De beslissing over kennisneming
door het slachtoffer van stukken uit het dossier, komt in het vooronderzoek toe aan de
officier van justitie. Kennisneming kan bijvoorbeeld voor een slachtoffer van belang zijn in
verband met het indienen van een klacht bij het hof inzake het niet vervolgen of het
uitvaardigen van een strafbeschikking ex art. 12 Sv. Na aanvang van het onderzoek ter zitting
bepaalt het gerecht in feitelijke aanleg waarvoor de strafzaak is aangebracht over deze
toestemming (art. 51b lid 1 Sv). In het belang van het onderzoek (de materiële
waarheidsvinding) of ter bescherming van de persoonlijke levenssfeer van de verdachte, kan
195

Deze bepaling is in het wetboek gekomen met de inwerkingtreding van de Wet Versterking van de positie
van het slachtoffer in het strafproces van 17 december 2009, Stb. 2010, 1. Zie ook het Concept Wetsvoorstel van
25 juni 2014 betreffende minimumnormen voor de rechten, de ondersteuning en de bescherming van slachtoffers
ter implementatie van de richtlijn 2012/29/EU van het Europees Parlement en de Raad van 25 oktober 2012 tot
vaststelling van minimumnormen voor de rechten, de ondersteuning en de bescherming van slachtoffers van
strafbare feiten, en ter vervanging van Kaderbesluit 2001/220/JBZ (PbEU 14 november 2012, L 315). Zie over die
richtlijn paragraaf 3.3.
196
Dit wordt verder uitgewerkt in de Aanwijzing slachtofferzorg (2010A029), Stcrt. 2010, 20476.
197
De term dossier wordt in het Wetboek van Strafvordering niet gebezigd. Er wordt gesproken van
processtukken. In art. 149a Sv lid 2 Sv wordt een definitie gegeven van de term processtukken: ‘alle stukken die
voor de ter terechtzitting door de rechter te nemen beslissingen redelijkerwijs van belang kunnen zijn,
behoudens het bepaalde in artikel 149b.’ De officier van justitie is (alleen) verantwoordelijk voor de
samenstelling van de processtukken (lid 1).
198
De informatie wordt alleen aan het slachtoffer gegeven indien hij er om vraagt. Zie Kamerstukken II, 2004/05,
30 143, nr. 3 (MvT), p. 19-20. Overigens is een besluit tot voorwaardelijke invrijheidstelling van de veroordeelde
volgens het Gerechtshof Arnhem geen processtuk als bedoeld in artikel 51b lid 1 Sv. Zie Gerechtshof Arnhem 4
september 2012, ECLI:NL:GHARN:2012:BY0227.
199
Vergelijk het voorgestelde art. 51ac Sv (Kamerstukken II 2014-2015, 34 236, nrs. 1-4), betreffende
minimumnormen voor de rechten, de ondersteuning en de bescherming van slachtoffers ter implementatie van
de richtlijn 2012/29/EU.

74

de toestemming worden geweigerd.200 Een weigering kan ook tijdelijk van aard zijn. Dat lijkt
dan met name vanwege het onderzoeksbelang dat ter zitting niet (snel) meer zal spelen. Als
de weigeringsgrond een inbreuk op de persoonlijke levenssfeer van de verdachte is, dan ligt
dat anders. Er lijken moeilijk omstandigheden voorstelbaar die het voortdurende karakter
van die weigeringsgrond wegnemen.
Een andere mogelijkheid voor het slachtoffer is het kunnen toevoegen van documenten aan
het dossier (art. 51b lid 2 Sv). Hoewel het slachtoffer hierbij de toestemming van de officier
van justitie nodig heeft, geeft het hem onder die voorwaarde wel de mogelijkheid invloed uit
te oefenen op de samenstelling en inhoud van het strafdossier. Een bevoegdheid die eigenlijk
is voorbehouden aan procespartijen. Corstens/Borgers wijzen er dan ook op dat hiermee het
particuliere belang dat het slachtoffer heeft als benadeelde partij wordt overstegen.201
Toch geeft dit het slachtoffer niet de bevoegdheid zelf onderzoekshandelingen te verrichten.
Het gaat om het toevoegen van documenten aan het strafdossier, zoals een schriftelijke
slachtofferverklaring. Dat hoeft het slachtoffer er langs deze weg niet van te weerhouden een
schriftelijk verzoek te doen tot het verrichten van strafrechtelijk onderzoek. Dit is
klaarblijkelijk door de wetgever ook beoogd.202
De officier van justitie kan weigeren de stukken van het slachtoffer aan het strafdossier toe te
voegen. De weigeringsgronden zijn dezelfde als bij inzage in processtukken, namelijk: het
belang van het onderzoek, het belang van de bescherming van de persoonlijke levenssfeer of
van de opsporing of vervolging van strafbare feiten dan wel vanwege gewichtige gronden aan
het algemeen belang ontleend (art. 51b lid 3 Sv).
3.2 Keerzijde
De verbetering van de procespositie van het slachtoffer binnen de strafrechtspleging heeft
vanuit het perspectief van bescherming van de privacy echter ook een keerzijde. Het
slachtoffer is binnen het strafproces meer in de ‘spotlights’ komen te staan. 203 Hiermee kan
het slachtoffer geconfronteerd worden met situaties binnen en buiten het strafproces die (een
nadere) inbreuk maken op zijn privacy, bijvoorbeeld door de (verdere) onthulling van diens
identiteit en het gebruik van persoonsgegevens. Dat kan als (zeer) belastend worden
ervaren.204
Ter zitting kan het slachtoffer een vordering tot schadevergoeding indienen (art. 51f Sv) en
kan hij bij ernstiger delicten gebruik maken van het spreekrecht (art. 302 Sv). Door van deze
mogelijkheden gebruik te maken stapt het slachtoffer verder uit de betrekkelijke anonimiteit.
200

Zie Kamerstukken II 1989/90, 21 345, nr. 3 (MvT), p. 16.
Zie G. Corstens/M.J. Borgers (2014). Het Nederlandse strafprocesrecht. Kluwer, p. 246.
202
Zie Kamerstukken II 2004/05, 30 143, nr. 3 (MvT), p. 8 en Kamerstukken II 2005/06, 30 143, nr. 8, p. 11.
203
Het slachtoffer kan op eigen initiatief betrokken zijn geraakt bij het strafproces, maar het kan ook dat
overheidsinstanties (zoals het openbaar ministerie) of de (verdediging van de) verdachte het slachtoffer in het
strafproces hebben betrokken.
204
Zie nader M. Malsch, N. Dijkman & A. Akkermans (2015). Het zichtbare slachtoffer: privacy van slachtoffers binnen
het strafproces. NSCR/VU/WODC. Zie ook A. Maercker & A. Mehr (2006). ‘What if victims read a newspaper
report about their victimization?’ European Psychology. Vol. 11(2), p. 137 – 142 en verder S.B.L. Leferink & M.
Sessink (2009). Publiek bezit tegen wil en dank? Een onderzoek naar berichtgeving over slachtoffers in de media.
Slachtofferhulp Nederland en A.H. Sas (2014). Privacybescherming van het (letselschade)slachtoffer in het
strafproces. VR 2014, 134-138.
201

75

Niet alleen omdat de aanwezige pers verslag kan doen van de verklaring van het slachtoffer of
de nabestaande, maar ook omdat door voeging als benadeelde partij het slachtoffer zichzelf
blootstelt aan mogelijke vragen over de eigen schade- of letseltoestand.
Daarnaast speelt de steeds ruimere toepassing van opsporingsmethoden, onder andere door
voortschrijdende technologische ontwikkelingen, een rol in de grotere inbreuken die kunnen
worden gemaakt op de privacy van slachtoffers en hun naaste(n). Bijvoorbeeld het gebruik in
strafzaken van camerabeelden waarop slachtoffers zijn te zien, of het gebruik van internet- en
telefoontaps waardoor activiteiten van slachtoffers (langdurig) kunnen worden gevolgd en
bewaard.
3.3 Implementatie van de Europese richtlijn 2012/29/EU
Het Europees Parlement en de Raad hebben op 25 oktober 2012 de richtlijn 2012/29/EU
vastgesteld die tot doel heeft ervoor te zorgen dat slachtoffers van strafbare feiten passende
informatie, ondersteuning en bescherming krijgen en aan de strafprocedure kunnen
deelnemen.205 Deze richtlijn stelt minimumvoorschriften vast, dat wil zeggen dat de lidstaten
de in deze richtlijn opgenomen rechten mogen uitbreiden teneinde in een hoger niveau van
bescherming te voorzien.206 In het kader van de implementatie van de richtlijn heeft
Nederland een concept wetsvoorstel geschreven.207 Uit de daaraan gekoppelde memorie van
toelichting (MvT) komt naar voren dat enerzijds de reikwijdte van de richtlijn beperkter is
dan de bepalingen in titel IIIA (boek 1) Wetboek van Strafvordering. Zo heeft de richtlijn
geen betrekking op het spreekrecht (art. 51e Sv) en vallen rechtspersonen ook niet onder de
richtlijn. Aan de andere kant is de reikwijdte van de richtlijn juist ruimer dan die van het
Wetboek van Strafvordering, want de richtlijn heeft (ook) betrekking op het stadium van de
aangifte van een strafbaar feit en zelfs daarvoor, vanaf het eerste contact dat het slachtoffer
heeft met een justitiële autoriteit. In deze paragraaf wordt enkel ingegaan op de aspecten van
privacybescherming voor slachtoffers die in de richtlijn als zodanig worden genoemd.
De richtlijn richt zich primair op de lidstaten en het is daarmee de vraag of slachtoffers een
rechtstreeks beroep kunnen doen op richtlijn 2012/29/EU, of dat er eerst sprake moet zijn van
geïmplementeerde regelgeving, alvorens slachtoffers aanspraak kunnen doen op bepaalde
rechten. Mocht het zo zijn dat slachtoffers zich niet direct op de richtlijn kunnen beroepen,
maar nationale regelgeving zou moeten afwachten, dan zou dat het slachtoffer benadelen
205

Zie art. 1 van de Europese Richtlijn 2012/29/EU. Deze richtlijn vervangt het kaderbesluit 2001/220/JBZ. In dit
verband kan ook gewezen worden op richtlijn 2011/99/EU van 13 december 2011 betreffende het Europees
beschermingsbevel. Deze laatste richtlijn biedt slachtoffers de mogelijkheid om beschermingsmaatregelen (zoals
een contactverbod) die in de ene lidstaat zijn opgelegd ook in een andere lidstaat te kunnen inroepen en effectief
maken. De bescherming moet dan in de andere lidstaat worden voortgezet overeenkomstig het nationale recht
van de uitvoerende lidstaat. Deze laatste richtlijn kan tevens gezien worden tegen de achtergrond van de
totstandkoming van de richtlijn 2012/29/EU die eveneens voortvloeit uit het Stockholmprogramma.
206
Zie overweging 11 van de Richtlijn 2012/29/EU.
207
Zie Kamerstukken II 2014-2015, 34 236, nrs. 1-4. De lidstaten moeten uiterlijk op 16 november 2015 aan de
richtlijn voldoen, door de richtlijn waar nodig in hun regelgeving om te zetten. In overweging 52 van de
Richtlijn 2012/29/EU valt te lezen dat lidstaten maatregelen moeten nemen om de veiligheid en de waardigheid
van het slachtoffer en zijn gezinsleden te beschermen tegen secundaire en herhaalde victimisatie, tegen
intimidatie en tegen vergelding, zoals tussentijdse voorlopige maatregelen, beschermingsbevelen of gebieds- of
contactverboden.

76

omdat daarmee een afhankelijkheidsrelatie wordt gecreëerd met de eigen overheid die zich
niet lijkt te verdragen met de geest van de richtlijn 2012/29/EU.208
In art. 21 van de richtlijn wordt gesteld
1.

De lidstaten zorgen ervoor dat de bevoegde autoriteiten tijdens de strafprocedure
passende maatregelen kunnen nemen om de persoonlijke levenssfeer te beschermen,
waaronder de persoonlijke kenmerken van het slachtoffer die bij de in artikel 22 bepaalde
individuele beoordeling in aanmerking worden genomen, alsmede beeldmateriaal van het
slachtoffer en zijn familieleden. Daarnaast zorgen de lidstaten ervoor dat de bevoegde
autoriteiten alle rechtmatige maatregelen kunnen nemen om publieke verspreiding van
gegevens die identificatie van een kindslachtoffer mogelijk maken, te voorkomen.
2. Ter bescherming van de persoonlijke levenssfeer, de persoonlijke integriteit en de
persoonsgegevens van het slachtoffer, sporen de lidstaten de media aan tot het nemen van
zelfregulerende maatregelen, met eerbiediging van de vrijheid van meningsuiting en van
informatie en de vrijheid en het pluralisme van de media.

Ter onderbouwing van die bepaling wordt in overweging 54 van de richtlijn aangegeven dat
de bescherming van het privéleven van het slachtoffer van groot belang kan zijn om
secundaire en herhaalde victimisatie, intimidatie en vergelding te voorkomen. Bescherming
kan op verschillende manieren. Bijvoorbeeld doordat informatie over de identiteit en de
verblijfplaats van het slachtoffer niet of slechts in beperkte mate wordt vrijgegeven. Een
dergelijke bescherming is met name belangrijk voor minderjarige slachtoffers en omvat de
niet-openbaarmaking van de naam van het kind.209 Maatregelen ter bescherming van de
persoonlijke levenssfeer en van beelden van slachtoffers en hun familieleden moeten volgens
de richtlijn altijd in overeenstemming zijn met het recht op een eerlijk proces (art. 6 EVRM)
en de vrijheid van meningsuiting (art. 10 EVRM).210
In de Nederlandse reactie worden art. 18 en 21 lid 1 van de richtlijn in elkaars verlengde
gelegd.211 De maatregelen die de regering voorstaat om tegemoet te komen aan de belangen
van het slachtoffer, zoals benoemd in de beide bepalingen, zien primair op de bescherming
van gegevens over de persoon van het slachtoffer.212 Het gaat dan om het vinden van een
evenwicht tussen de belangen van het slachtoffer enerzijds en die van de verdachte
anderzijds. Deze afweging moet volgens de memorie van toelichting door de rechter in
concrete situaties worden gemaakt. Daarbij wordt de regeling van art. 269 Sv naar voren
geschoven. Verder noemt de memorie van toelichting als beschermingsmaatregelen de
208

Daar komt nog bij dat in art. 2 lid 2 van de richtlijn wordt aangegeven dat de lidstaten procedures kunnen
vaststellen om het aantal familieleden dat aanspraak kan maken op de in deze richtlijn opgenomen rechten, te beperken
(enz.). Hieruit volgt dat slachtoffers een rechtstreekse aanspraak kunnen maken op de rechten van de richtlijn.
209
Er kunnen zich echter uitzonderlijke gevallen voordoen waarin het kind voordeel kan hebben bij de
openbaarmaking van informatie of zelfs bij de publicatie van informatie op grote schaal, bijvoorbeeld indien een
kind is ontvoerd. Zie overweging 54 van de Richtlijn 2012/29/EU.
210
Aldus overweging 54 van de Richtlijn 2012/29/EU.
211
Artikel 18 luidt: Onverminderd de rechten van de verdediging zorgen de lidstaten ervoor dat er maatregelen
beschikbaar zijn die het slachtoffer en zijn familieleden bescherming bieden tegen secundaire en herhaalde
victimisatie, tegen intimidatie en tegen vergelding, alsook tegen het risico van emotionele of psychologische
schade bij het slachtoffer, en die de waardigheid van het slachtoffer beschermen bij ondervraging of bij verhoor
als getuige. Zo nodig omvatten dergelijke maatregelen ook door het nationale recht bepaalde procedures voor de
fysieke bescherming van het slachtoffer en zijn familieleden.
212
Zie Kamerstukken II 2014-2015, 34 236, nr. 3 (MvT), p. 46-47.

77

domiciliekeuze, aangifte onder nummer, de regelingen van de (beperkt) anonieme getuige
(art. 190 Sv) en de bedreigde getuige (art. 226a Sv) en de mogelijkheid om gebruik te maken
van de meldlijn ‘Meld Misdaad Anoniem’.213
Opvallend in de reactie van de minister is dat persoonsgegevens als enige component van in
art. 21 lid 1 van de richtlijn genoemde persoonlijke levenssfeer worden genoemd. Dat lijkt een
wat enge interpretatie te zijn van het begrip persoonlijke levenssfeer, gezien de rechtspraak
van het Europese Hof aangaande art. 8 EVRM en het eigen Grondwettelijk kader (zie
paragraaf 2). Bovendien blijft met betrekking tot de genoemde beschermingsmaatregelen de
rol van de overheid zelf, bij het maken van een inbreuk op de privacy van het slachtoffer,
geheel buiten beeld. Dat is, gelet op de invulling die het Europese Hof geeft aan art. 8 EVRM
en het willen voorkomen van secundaire victimisatie, een omissie in de reactie van de
minister.214
Het tweede lid van art. 21 van de richtlijn betreft volgens de minister enkel de zelfregulering
door de media. De Raad van de Journalistiek werkt met een Leidraad. De standpunten over
wat de Raad wel of niet vindt passen bij de maatschappelijke verantwoordelijkheid van de
journalist, zijn samengevat en per onderwerp gegroepeerd in de leidraad. Als iemand direct
betrokken is bij een publicatie en door die publicatie persoonlijk in zijn belang is geschaad,
kan hij een klacht indienen bij de Raad voor de journalistiek. De Raad doet hierop
uitspraak.215 In het implementatieproject zal worden geïnformeerd naar de werking in de
praktijk van de leidraad van de Raad en als daar aanleiding toe is zal de minister met de Raad
in overleg treden over aspecten die de aandacht verdienen. Een dergelijke houding van de
overheid is in het kader van de positieve verplichtingen die het Europese Hof aan lidstaten
stelt om te komen tot een fair balance tussen de privacybelangen van de burger en het recht op
vrijheid van meningsuiting van de krant, een goede insteek.216 Verder geeft de minister aan in
de richtlijn geen aanleiding te zien om op dit terrein de wetgeving aan te passen. Wel stelt hij
voor om in art. 51a Sv een delegatie grondslag op te nemen voor een ministeriële regeling
betreffende maatregelen tot bescherming van slachtoffers. Op deze wijze kan in de toekomst
worden ingespeeld op de behoefte aan regelgeving.217 Aan wat voor maatregelen dan moet
worden gedacht wordt niet aangegeven.
In overweging 55 van de richtlijn wordt gesteld dat sommige slachtoffers in bijzondere mate
het risico lopen van secundaire en herhaalde victimisatie, van intimidatie en van vergelding
door de dader tijdens de strafprocedure. Een dergelijk risico kan verband houden met de
persoonlijke kenmerken van het slachtoffer of het soort, de aard of de omstandigheden van
het strafbare feit.218 Daarom wordt in de richtlijn voorgesteld om het risico daarop vast te
stellen aan de hand van een individuele beoordeling. In art. 22 van de richtlijn wordt deze
individuele beoordeling vastgesteld. De lidstaten moeten ervoor zorgen dat het slachtoffer,
volgens de nationale procedures, aan een tijdige en individuele beoordeling wordt
onderworpen om specifieke beschermingsbehoeften te onderkennen en om te bepalen of en in
213

Zie Kamerstukken II 2014-2015, 34 236, nr. 3 (MvT), p. 46.
Zie in dit verband EHRM 4 december 2008, S. en Marper tegen het Verenigd Koninkrijk, r.o. 102 (hoofdstuk 3
paragraaf 3.3.3).
215
Zie Kamerstukken II 2014-2015, 34 236, nr. 3 (MvT), p. 46 e.v.
216
Vergelijk EHRM 9 april 2009, A. tegen Noorwegen.
217
Zie Kamerstukken II 2014-2015, 34 236, nr. 3 (MvT), p. 53.
218
Aldus overweging 55 van de Richtlijn 2012/29/EU.
214

78

welke mate het slachtoffer tijdens de strafprocedure van bijzondere maatregelen gebruik
moet kunnen maken, gelet op zijn bijzondere kwetsbaarheid voor secundaire en herhaalde
victimisatie, voor intimidatie en voor vergelding (lid 1).219
Volgens de richtlijn moet de individuele beoordeling voor alle slachtoffers worden verricht.
Dat is opvallend, aangezien de benadering van het slachtoffer, als een autonoom individu
waarmee rekening moet worden gehouden binnen de strafrechtspleging, met zich meebrengt
dat een keuzemogelijkheid voor een individuele beoordeling voorop zou moeten staan. Te
meer omdat hiermee een inbreuk wordt gemaakt op de persoonlijke levenssfeer van het
slachtoffer. Er zullen bijzondere persoonsgegevens van het slachtoffer worden verzameld,
zoals over de geestelijke en lichamelijke gesteldheid, waarvan thans niet duidelijk is wat er,
nadat een beoordeling over specifieke beschermingsbehoeften is uitgevoerd, mee wordt
gedaan.
Voor de verwerking van deze (bijzondere) persoonsgegevens gelden specifieke vereisten. Wie
deze beoordeling moet gaan uitvoeren, wordt in de richtlijn niet beschreven. Dit is echter wel
van belang in verband met het wettelijke regime dat van toepassing is op de
gegevensverwerking (zie daarover paragraaf 4.1). Het kabinet heeft aangegeven dat de politie
de individuele beoordeling zal gaan uitvoeren, om na te gaan of er specifieke
beschermingsmaatregelen vereist zijn.220 In het Wetsvoorstel minimumnormen voor de
rechten, de ondersteuning en de bescherming van slachtoffers wordt in het voorgestelde art.
51aa lid 3 aanhef en sub b Sv bovendien bepaald dat bij ministeriële regeling voorschriften
kunnen worden gegeven betreffende een individuele beoordeling waaraan het slachtoffer
tijdig wordt onderworpen om specifieke beschermingsbehoeften te onderkennen en om te
bepalen of en in welke mate het slachtoffer, in het bijzonder tijdens het voorbereidende
onderzoek en het onderzoek ter terechtzitting, van bijzondere maatregelen gebruik moet
kunnen maken.221 Daarmee lijkt de individuele beoordeling in het strafprocessuele domein te
zijn getrokken, waarvoor een sectorale regeling is afgekondigd. Zodra echter de gegevens
worden gedeeld met bijvoorbeeld slachtofferhulp instanties zal voor de laatste het regime van
de Wet bescherming persoonsgegevens gelden (zie nader de paragrafen 4.1 en 5.1 ).
4. Strafvordering
In deze paragraaf wordt nader ingegaan op de positie van het slachtoffer binnen de
verschillende fasen van het strafproces, waarbij met name wordt gekeken naar die factoren en
strafvorderlijke bevoegdheden die inbreuk kunnen maken op de persoonlijke levenssfeer van
het slachtoffer. Eerst wordt echter aandacht besteed aan de verwerking, verstrekking en de
bescherming van persoonsgegevens binnen het domein van de strafvordering.

219

Deze individuele beoordeling is niet bedoeld om te bepalen of een slachtoffer zodanig kwetsbaar is dat hulp,
begeleiding of behandeling nodig is.
220
Zie http://www.rijksoverheid.nl/regering/nieuws/2015/02/27/kabinet-meer-rechten-voor-slachtoffers.html.
221
Het betreft hier het concept wetsvoorstel van 25 juni 2014. Op 27 februari 2015 heeft de ministerraad
ingestemd om dit/een wetsvoorstel betreffende minimumnormen voor de rechten, de ondersteuning en de
bescherming van slachtoffers ter implementatie van de richtlijn 2012/29/EU voor advies aan de Raad van State te
zenden. De tekst van dat wetsvoorstel en van het advies van de Raad van State worden openbaar bij indiening
bij de Tweede Kamer.

79

4.1 Verwerking, verstrekking en bescherming van persoonsgegevens
Het verzamelen en daarna beheren van gegevens is voor de uitvoering van de politietaak van
zeer groot belang. Indien daarbij sprake is van persoonsgegevens kan dit botsen met de
privacy. Artikel 10 lid 2 en 3 GW eist een wettelijke regeling betreffende de registratie en
verstrekking van persoonsgegevens. Ter uitvoering daarvan en van de richtlijn 95/46/EG is de
Wet bescherming persoonsgegevens (Wbp) tot stand gekomen. Op grond van art. 16 Wbp is
de verwerking van bijzondere persoonsgegevens in beginsel niet toegestaan:
De verwerking van persoonsgegevens betreffende iemands godsdienst of levensovertuiging,
ras, politieke gezindheid, gezondheid, seksuele leven, alsmede persoonsgegevens betreffende
het lidmaatschap van een vakvereniging is verboden behoudens het bepaalde in deze
paragraaf. Hetzelfde geldt voor strafrechtelijke persoonsgegevens en persoonsgegevens over
onrechtmatig of hinderlijk gedrag in verband met een opgelegd verbod naar aanleiding van dat
gedrag.

Op grond van art. 2 lid 2 sub e en art. 22 lid 1 Wbp mogen politiegegevens en justitiële en
strafvorderlijke gegevens wel worden verwerkt wanneer de Wet Politiegegevens (Wpg) of de
Wet justitiële en strafvorderlijke gegevens (Wjsg) van toepassing is.222 De Wjsg en Wpg
hebben dan als lex specialis voorrang boven het regime van de lex generalis, de Wbp.223
In het gegevensbeschermingsrecht kan een onderscheid gemaakt worden tussen een
zogeheten sectorale benadering en een omnibusbenadering. De sectorale benadering gaat uit
van een specialistische vorm van gegevensbeschermingsrecht voor ieder deelgebied,
bijvoorbeeld: de medische sector, financiële sector en politiële en justitiële sector. De wetgever
heeft een aantal sectorale privacyregelingen ingevoerd, zoals de Wet Politiegegevens (Wpg),
Wet gemeentelijke basisadministratie (Wgba) en de Wet justitiële en strafvorderlijke
gegevens (Wjsg).

De wetgever vond deze sectoren dusdanig bijzonder dat hij separate wetgeving noodzakelijk
achtte. De Wbp reguleert en normeert de gebieden, waar wel persoonsgegevens worden
verwerkt, maar waar geen sectorale regeling voor is afgekondigd. Om deze reden wordt in de
literatuur de Wbp aangeduid als omnibuswet.224
Politiegegevens mogen volgens de Wpg alleen voor wel omschreven en gerechtvaardigde
doelen worden verwerkt, voor zover zij rechtmatig zijn verkregen en, gelet op de doeleinden
van waarvoor zij worden verwerkt, toereikend, ter zake dienend en niet bovenmatig zijn (art.
3 lid 1 en 2 Wpg).225 Daarnaast kunnen politiegegevens onder bepaalde voorwaarden worden
222

De Wpg en de Wjsg zijn qua systematiek en inhoud gemodelleerd naar de Wbp.
De Wjsg is van toepassing op vervolgingsfase in het strafproces. Zie ook I. Helsloot, A. Schmidt, B. Tholen, D.
de Vries, C. Grütters & M. de Vries (2013). Evaluatie Wet justitiële en strafvorderlijke gegevens. Boom Lemma
Uitgevers, p. 32 en J.B.J. van der Leij (2014). De staat van onze informationele privacy binnen het domein van
opsporing, vervolging en berechting van strafbare feiten, Strafblad, 271-277.
224
Zie H.H. Kielman (2010). Politiële gegevensverwerking en privacy: naar een effectieve waarborging. Leiden: E.M. Meijers
Institute for Legal Research, Faculty of Law, Leiden University Press. p. 94.
225
Zie ook Kamerstukken II, 2005/06, 30 327, nr. 3 (MvT), p. 17.
223

80

verwerkt voor een ander doel dan waarvoor de gegevens oorspronkelijk zijn verkregen.226 De
Wpg onderscheidt in dit verband vijf doelen binnen de politietaak waarvoor gegevens mogen
worden verwerkt:227
1. Verwerking voor de dagelijkse uitvoering van de politietaak (art. 8 lid 1 Wpg);
2. Het doen van onderzoek met het oog op de handhaving van de rechtsorde in een bepaald geval
(art. 9 lid 1 Wpg);
3. Het verkrijgen van inzicht in de betrokkenheid van personen bij het beramen of plegen van
ernstige misdrijven of bij handelingen die kunnen wijzen op het beramen of plegen van bij
AMvB aan te wijzen bepaalde categorieën van misdrijven of handelingen die gezien hun aard
of frequentie of het georganiseerd verband waarin zij worden gepleegd, een ernstige
schending van de openbare orde vormen (art. 10 lid 1 Wpg);
4. Verwerking met het oog op de controle en beheer van een informant alsmede de beoordeling
en verantwoording van het gebruik van informantgegevens (art. 12 lid 1 Wpg);
5. Verwerking ten behoeve van de ondersteuning van de politietaak (art. 13 lid 1 Wpg).

Met name de eerste drie doelen zijn hier van belang. Het eerste doel betreft het
basispolitiewerk dat bestaat uit surveillance, afhandeling van de verkeersproblematiek,
eenvoudig recherchewerk, verlenen van hulp en handhaven van wetten en regels.228 Bij het
tweede doel gaat het onder meer om openbare ordehandhaving (bijv. notoire
ordeverstoorders, voetbalhooligans), en (zwaarder) recherche werk, zoals stelselmatige
observatie en het afluisteren van telecommunicatie.229 Het derde doel betreft het opbouwen
van informatieposities zonder dat er al sprake is van een concreet delict. Anders dan bij art. 9
Wpg worden in art. 10 Wpg de categorieën van personen over wie gegevens kunnen worden
verwerkt, wettelijk ingekaderd. De personen moeten betrokken zijn bij feiten of handelingen
die permanente aandacht van de politie behoeven. De gegevensverwerking heeft een
proactieve functie, ter verkrijging van een goede informatiepositie.230 De Wpg gaat uit van
een ‘free flow of information’, hetgeen betekent dat politiegegevens die worden verwerkt ten
behoeve van de in de wet beschreven doelen, aan andere politieambtenaren die deze gegevens
nodig hebben voor een goede uitvoering van hun taak ter beschikking worden gesteld (art. 15
lid 1 Wpg). Slechts in bijzondere gevallen kan het intern ter beschikkingstellen van
politiegegevens worden geweigerd of aan voorwaarden worden gebonden (art. 2:13 Bpg).231
Op politiegegevens die zich alleen bij de opsporingsinstanties bevinden is de Wpg van
toepassing, maar verwerkte politiegegevens bevinden zich niet zelden tegelijkertijd bij de
opsporingsinstanties en het openbaar ministerie. Dat kan zijn in het geval van een lopend
226

Zie de Aanwijzing Wet politiegegevens en de rol van de Officier van Justitie (2012A013) van 2 september
2013, Stcrt. 2013, nr. 24124.
227
Het verwerken van politiegegevens is een taak van de verantwoordelijke (art. 1 onder f Wpg). Niettemin heeft
de officier van justitie zeggenschap over het daadwerkelijk gebruik van de politiegegevens die zijn verwerkt ten
behoeve van de strafrechtelijke handhaving van de rechtsorde. Zie de Aanwijzing Wet politiegegevens en de rol
van de Officier van Justitie (verder aangeduid als Aanwijzing Wet politiegegevens, 2012A013) in werking
getreden op 2 september 2013, Stcrt. 2013, nr. 24124.
228
Idem, p. 38.
229
Idem, p. 43.
230
Idem, p. 46-47.
231
Zie J. Smits, A. Sibma, J. Roodnat, N. Struiksma & R. Schel (2013). Glazen privacy - Knelpuntenonderzoek uitvoering
Wet politiegegevens (Wpg). Arena Consulting en Pro Facto.

81

onderzoek of als de gegevens zich in een strafdossier bevinden of als de gegevens via
geautomatiseerde weg door het openbaar ministerie worden verwerkt. In die gevallen zijn
tevens de bepalingen van het Wetboek van Strafvordering en die van de Wjsg van toepassing
(art. 1 onderdeel b Wjsg).232 Dit betekent dat verschillende verwerkingsregimes op de
gegevens van toepassing zijn.
De Wjsg regelt de verwerking van justitiële gegevens, strafvorderlijke gegevens en de
persoonsdossiers.233 Voor elk van deze drie gegevenstypen geeft de wet een aparte regeling. In
die aparte regelingen gaat het dan steeds om beheer en verwerking, gegevensverstrekking,
toezicht, controle en sanctionering en rechtsbescherming van de betrokkene.234 De
verstrekking van justitiële gegevens kan noodzakelijk zijn ten behoeve van een goede
strafrechtspleging (art. 2 Wjsg). Iedereen die op grond van de Wjsg gegevens ontvangt, is
verplicht tot geheimhouding daarvan. Artikel 52 Wjsg bepaalt in welke gevallen deze
geheimhoudingsplicht kan worden doorbroken en de gegevens verder kunnen worden
verstrekt.235
De verstrekking van justitiële gegevens kan noodzakelijk zijn ten behoeve van een goede
strafrechtspleging. Artikel 8 Wjsg benoemt de personen en organisaties waarvoor de
justitiële gegevens worden geregistreerd. Per persoon of organisatie geeft de bepaling een
grondslag op basis waarvan justitiële gegevens mogen worden ontvangen.236 Nederlandse
rechterlijke ambtenaren ontvangen justitiële gegevens ten behoeve van de rechtspleging,
bijvoorbeeld identiteitsgegevens van slachtoffers voor het gebruik in het strafproces. De
minister van Veiligheid en Justitie ontvangt justitiële gegevens enkel ‘voor zover de noodzaak
daartoe voortvloeit uit diens taken betreffende de toepassing van het strafrecht of de
strafvordering’.237
De verwerking van strafvorderlijke gegevens is geregeld in titel 2a Wjsg. Het
verwerkingsregime van strafvorderlijke gegevens is anders dan dat van justitiële gegevens. In

232

Zie tevens de Aanwijzing Wet politiegegevens en de rol van de officier van justitie (2012A013) van 2
september 2013, Stcrt. 2013, nr. 24124.
233
Onder justitiële gegevens moet worden verstaan: bij algemene maatregel van bestuur te omschrijven
persoonsgegevens of gegevens over een rechtspersoon inzake de toepassing van het strafrecht of de
strafvordering. Strafvorderlijke gegevens zijn persoonsgegevens of gegevens over een rechtspersoon die zijn
verkregen in het kader van een strafvorderlijk onderzoek en die het openbaar ministerie in een strafdossier of
langs geautomatiseerde weg verwerkt. Een persoonsdossier is een dossier waarin zijn opgenomen de aan
rechterlijke autoriteiten uitgebrachte rapporten over onderzoeken naar het gedrag of de levensomstandigheden
van een natuurlijk persoon in verband met tegen hem aanhangige strafzaken, de tenuitvoerlegging van aan hem
opgelegde straffen of maatregelen of zijn reclassering. Zie art 1 Wjsg.
234
Zie I. Helsloot, A. Schmidt, B. Tholen, D. de Vries, C. Grütters & M. de Vries (2013). Evaluatie Wet justitiële en
strafvorderlijke gegevens. Boom Lemma Uitgevers, p. 32.
235
Idem.
236
In het Besluit justitiële en strafvorderlijke gegevens (Bjsg) is gegevensverstrekking ‘voor overige doeleinden’
geregeld. In het Bjsg wordt een onderscheid gehanteerd tussen verstrekking van ‘bepaalde gegevens’ (waarbij
betrokkene onherroepelijk is veroordeeld tot een onvoorwaardelijke straf) en ‘gegevens in algemene zin’ (alle
beschikbare gegevens). In beide categorieën zijn doelen onderscheiden waarvoor de gegevens kunnen worden
verstrekt.
237
Zie I. Helsloot, A. Schmidt, B. Tholen, D. de Vries, C. Grütters & M. de Vries (2013). Evaluatie Wet justitiële en
strafvorderlijke gegevens. Boom Lemma Uitgevers, p. 34.

82

het Bjsg of de Aanwijzing Wjsg238 is aan het begrip strafvorderlijke gegevens geen nadere
invulling gegeven. Het verstrekkingsregime van strafvorderlijke gegevens is op een andere
manier ingericht dan dat van justitiële gegevens. Een belangrijk verschil is dat niet direct uit
de Wjsg en uit het Bjsg voortvloeit aan welke personen en instanties welke strafvorderlijke
gegevens kunnen worden verstrekt. Dit wordt binnen meer algemeen in de Wjsg aangeduide
doelen beoordeeld door de verantwoordelijke, zijnde het College van procureurs-generaal.239
4.2 Het vooronderzoek
De opsporing begint feitelijk als een opsporingsambtenaar kennisneemt van een vermoedelijk
gepleegd strafbaar feit.240 Onderscheid kan worden gemaakt tussen vermeende strafbare
feiten die door opsporingsambtenaren zelf worden geconstateerd en die door burgers of
bedrijven worden gemeld en aangegeven.
Iedereen die kennis draagt van een begaan strafbaar feit is bevoegd daarvan aangifte te doen
(art. 161 Sv).241 De bevoegdheid is niet exclusief voor slachtoffers, maar betreft een ieder.
Indien sprake is van bepaalde ernstige delicten zoals moord, doodslag of verkrachting,
bestaat er zelfs een aangifteplicht (art. 160 lid 1 Sv). Verder bestaat er voor sommige personen
en organisaties die over bepaalde informatie beschikken een beperkte aangifteplicht (art. 162
lid 1 Sv).
De wijze waarop een aangifte geschiedt is geregeld in art. 163 Sv. Een aangifte van een
strafbaar feit kan mondeling of schriftelijk worden gedaan, hetzij door de aangever zelf of
door een ander die dan een schriftelijke volmacht moet hebben (lid 1). Een mondelinge
aangifte wordt door de opsporingsambtenaar op schrift gesteld en na voorlezing aan de
aangever (of diens gemachtigde) ondertekend (lid 2).242 De schriftelijke aangifte wordt door
de aangever of diens gemachtigde ondertekend. Met een ondertekende aangifte wordt
gelijkgesteld de aangifte die langs elektronische weg is gedaan, mits deze voldoet aan de bij of
238

Zie de Aanwijzing verstrekking van strafvorderlijke gegevens voor buiten de strafrechtspleging gelegen
doeleinden (hier verder aangeduid als: Aanwijzing Wet justitiële en strafvorderlijke gegevens, 2013A014),
inwerking getreden op 1 september 2013, Stcrt. 2013, 24126.
239
Zie art. 8a Wjsg. Zie ook I. Helsloot, A. Schmidt, B. Tholen, D. de Vries, C. Grütters & M. de Vries (2013).
Evaluatie Wet justitiële en strafvorderlijke gegevens. Boom Lemma Uitgevers, p. 41.
240
Ook buiten de opsporing van strafbare feiten, bijvoorbeeld in het kader van de handhaving van de openbare
orde, kan inbreuk worden gemaakt op de privacy van de burger, zoals bij preventieve fouillering ex art. 52
WWM juncto art 151b Gemeentewet. Zie bijvoorbeeld Rechtbank Breda 2 maart 2004,
ECLI:NL:RBBRE:2004:AO4770. Volgens de Rechtbank vormt het verzoek om de zakken leeg te maken een
inbreuk op het recht op privacy nu het als onderdeel van het fouilleren dient te worden beschouwd. Gelet op het
te beschermen belang, de ernst van de inbreuk en de waarborgen waarmee de regeling is omkleed acht de
rechtbank het toepassen van de bevoegdheid tot preventief fouilleren in het onderhavige geval niet in strijd met
artikel 8 EVRM. Overigens is bij dergelijke controlebevoegdheden formeel gezien geen sprake van een
slachtoffer. Zie in dit verband tevens EHRM 15 mei 2012, Colon tegen Nederland, m.n. r.o. 95.
241
Een bijzondere vorm van aangifte is de klacht. In art. 164 lid 1 Sv staat dat de klacht een aangifte is met een
verzoek tot vervolging. Als de klachtgerechtigde geen klacht indient, bestaat er voor de officier van justitie geen
vervolgingsrecht. Klachtgerechtigde is degene tegen wie het strafbaar feit is begaan (art. 64 Sr). Materieel gezien
is hiermee een (andere) omschrijving van het begrip slachtoffer gegeven. Er bestaan twee soorten klachtdelicten,
absolute en relatieve klachtdelicten. Een belangrijke categorie van absolute klachtdelicten vormen de (meeste)
beledigingsdelicten. Bij relatieve klachtdelicten gaat het om misdrijven die doorgaans vervolgbaar zijn, maar bij
een bepaalde relatie tussen verdachte en slachtoffer alleen op klacht vervolgbaar.
242
Indien de aangever of de gemachtigde niet kan tekenen, wordt de reden van het beletsel in de aangifte
vermeld.

83

krachtens algemene maatregel van bestuur gestelde eisen. Bij algemene maatregel van bestuur
kunnen beperkingen worden aangebracht in de gevallen waarin aangifte langs elektronische
weg kan worden gedaan (lid 3). Het Besluit elektronische aangifte heeft aan art. 163 lid 3 Sv
nadere invulling gegeven.243 Met name art. 5 is hier van belang, waarin wordt bepaald dat de
aangiftevoorziening de aangever verplicht tot het invullen van ten minste de volgende
gegevens:
a. naam, voornamen, geboortedatum en geboorteplaats van de aangever;
b. het adres waarop de aangever als ingezetene is ingeschreven onderscheidenlijk zijn
feitelijke woon- of verblijfplaats;
c. een aanduiding van het feit waarvan aangifte wordt gedaan;
d. een aanduiding van de plaats waar en het tijdstip waarop het feit heeft
plaatsgevonden;
e. indien de aangever niet tevens het slachtoffer is, indien bekend de persoonsgegevens
van het slachtoffer overeenkomstig de onderdelen a en b;
f. de wijze waarop de aangever een bevestiging van de aangifte wenst te ontvangen;
g. een aanduiding waaruit blijkt dat het de aangever bekend is dat het doen van een
valse aangifte een strafbaar feit is.

De (elektronische) aangifte moet dus niet enkel op naam worden gedaan, het moet veel meer
persoonsgegevens bevatten. De vraag is of er naast de essentiële contactgegevens in dit
stadium meer persoonsgegevens van de aangever/het slachtoffer nodig zijn voor de politie of
het openbaar ministerie om een volgende stap te (kunnen) zetten in het proces van
strafvordering of (verwijzing naar) hulpverlening. Dit klemt, te meer daar er bij een
mondelinge aangifte niet de eisen worden gesteld van art. 5 van het Besluit.
4.2.1

Opsporingsbevoegdheden

Na aangifte van een strafbaar feit, bijvoorbeeld door het slachtoffer, kan de politie een
opsporingsonderzoek opstarten waarbij gebruik kan worden gemaakt van diverse
opsporingsmethoden. De eindverantwoordelijkheid voor de opsporing van strafbare feiten
ligt, door de invoering van de Wet versterking positie rechter-commissaris, nu geheel bij de
officier van justitie. Hij geeft (formeel) leiding aan het opsporingsonderzoek.244
Het Wetboek van Strafvordering bevat geen systematische beschrijving van
opsporingsmethoden.245 Behalve de bijzondere opsporingsbevoegdheden met betrekking tot
georganiseerde criminaliteit en terrorisme (art. 126o e.v. Sv) en een summiere regeling over
het verdachtenverhoor, regelt het Wetboek van Strafvordering verder nauwelijks iets over
opsporingsmethoden. Het uitgangspunt is dat opsporingsbevoegdheden die slechts een
beperkte of lichte inbreuk maken op de privacy van burgers (zoals niet-stelselmatige
observatie), niet expliciet als bevoegdheid in de wet zijn geregeld, maar zijn gebaseerd op

243

Besluit van 21 december 2006, houdende regels met betrekking tot de elektronische aangifte van strafbare
feiten, Stb. 28 december 2006.
244
Wet van 1 december 2011, Stb. 2011, 600, in werking getreden op 1 januari 2013.
245
Zie G. Corstens/M.J. Borgers (2014). Het Nederlandse strafprocesrecht. Kluwer, p. 303.

84

algemene wettelijke taakstellingen van art. 141 en art. 142 Sv.246 Zolang het daarbij blijft mag
de overheid in beginsel hetzelfde doen als iedere burger. Of een observatie stelselmatig is,
heeft de rechter in de opvatting van de Hoge Raad (o.m. NJ 2002/301)247 te beoordelen door
acht te slaan op het doel, de duur, de intensiteit, de plaats, en de wijze van observatie. 248
Observatie kan ook gepaard gaan met het maken van filmopnames en/of foto’s. Zo een geval
deed zich voor in HR 25 juni 1985, NJ 1986/109, waarin de Hoge Raad akkoord ging met de
volgende redenering van het Hof Amsterdam
‘dat niet valt in te zien waarom van een reeks in het kader van een opsporingsonderzoek op de
plaats van dat onderzoek gemaakte foto’s van personen alleen voor het bewijs gebruikt mogen
worden dan die waarop personen staan tegen wie ten tijde van het fotograferen reeds een
verdenking bestond dat zij zich aan een strafbaar feit hadden schuldig gemaakt.’

Hierin ligt volgens Corstens/Borgers het oordeel besloten dat de politie foto’s mag nemen van
personen, niet enkel verdachten (maar bijvoorbeeld ook van slachtoffers), die zich in de
openbaarheid bevinden en ook gebruik mag maken van die foto’s of filmopnamen voor de
opsporing van strafbare feiten.249 Indien een observatie stelselmatig wordt, ligt dit anders.
Dan moet er een specifieke wettelijke grondslag zijn. In dit geval is dat art. 126g en art. 126o
Sv.
Ook kan het zo zijn dat derden, zoals journalisten, foto’s of filmopnamen hebben gemaakt die
voor de opsporing van belang kunnen zijn. Hierbij is dan geen sprake van (stelselmatige)
observatie, maar wordt van gegevens gebruikt gemaakt die de politie mogelijk ook via
observatie had kunnen verzamelen. Op dergelijk filmmateriaal kunnen bijvoorbeeld
slachtoffers te zien zijn. In een zaak waarin Rechtbank Den Haag op 13 augustus 2008
uitspraak deed, was dit voor het openbaar ministerie reden om het videomateriaal niet aan de
verdachte te verstrekken.250 De officier van justitie meende dat onder kennisnemen in de zin
van art. 30 Sv niet zonder meer het verstrekken van deze videobeelden als processtukken
behelst. De officier van justitie voerde daarbij aan dat slachtoffers en derden op de beelden te
zien waren. De rechtbank acht die omstandigheid evenwel onvoldoende om vast te kunnen
stellen dat bij verstrekking van de opname de (privacy)belangen van die personen, waaronder
de slachtoffers, niet worden gerespecteerd. Nu de officier van justitie er zelf voor heeft
gekozen om de videobeelden tegen de verdachte te gebruiken, brengt het beginsel van equality
of arms volgens de rechtbank mee dat de videobeelden op voorhand, en niet eerst door
vertoning ter zitting, aan de verdediging en de rechter ter beschikking dienen te worden
246

Zie ook J.B.J. van der Leij (2012). ‘Opsporingsbevoegdheden en privacy; een internationale vergelijking’.
Justitiële Verkenningen, p. 40-41.
247
Zie HR 12 februari 2002, NJ 2002/301.
248
Zie Gerechtshof Arnhem 24 januari 2012, ECLI:NL:GHARN:2012:BV3076. De inzet van de IMSI-catcher
waarvan in deze zaak sprake is geweest, kan in redelijkheid het beste worden vergeleken met een nietstelselmatige (en dan nog zeer kortstondige en niet erg indringende) observatie, vergelijkbaar met de inzet van
bijvoorbeeld een warmtebeeldkijker (zie HR 20 januari 2009, ECLI:NL:HR:2009:BF5603, NJ 2009/225, waarvoor
art. 2 Politiewet 1993 (nu art. 3 Politiewet 2012) voldoende basis bood) in elk geval niet met stelselmatige
observatie.
249
Zie ook HR 7 juli 2009, ECLI:NL:HR:2009:BH8889.
250
Het betrof videobeelden gemaakt met een mobiele telefoon waarop de verdachte en slachtoffers van een
openlijke geweldpleging te zien zou zijn. Zie Rechtbank Den Haag 13 augustus 2008,
ECLI:NL:RBSGR:2008:BE0018.

85

gesteld.251 Het uitgangspunt is dat de verdachte recht heeft om kennis te kunnen nemen van
de processtukken, waaronder stukken die op gegevensdragers zijn opgenomen en vastgelegd
(art 137 Sv). Die kennisneming dient de verdachte te worden toegestaan vanaf het eerste
verhoor na aanhouding (art. 30 lid 1 Sv).252
Toch heeft de verdachte niet steeds de mogelijkheid om kennis te nemen en afschriften te
ontvangen van alle processtukken.253 Het ontvangen van een afschrift kan door de officier van
justitie worden beperkt in het belang van de bescherming van de persoonlijke levenssfeer, de
opsporing en vervolging van strafbare feiten of zwaarwichtige gronden aan het algemeen
belang ontleend (art. 32 lid 2 Sv).254 Kennisneming blijft in dat geval wel mogelijk ten aanzien
stukken aangaande de opsporing en vervolging van strafbare feiten.255 Een verdergaande
beperking vormt art. 149b lid 1 Sv, dat bepaalt dat de officier van justitie de voeging van
bepaalde stukken, of gedeelten daarvan, bij de processtukken geheel en permanent
achterwege kan laten, indien dit met het oog op de in art. 187d lid 1 Sv genoemde belangen –
waaronder het ondervinden van ernstige overlast voor de getuige – noodzakelijk acht.256
Hiermee lijkt een mogelijkheid te zijn ontstaan om identiteitsgegevens van slachtoffers
buiten het strafdossier te houden, voor zover daarmee de belangen genoemd in art 187d lid 1
Sv worden gediend. Op dezelfde wijze zouden ook de gegevens betreffende de (psychische)
gezondheid van het slachtoffer, verkregen via de individuele beoordeling van art 22 van de
richtlijn 2012/29/EU, buiten het strafdossier gehouden kunnen worden. Van belang is wel dat
er een inhoudelijke toets wordt uitgevoerd door de rechter. In de wet lijkt die garantie te zijn
ingebouwd, doordat de officier van justitie enkel van de bevoegdheid in art. 149b Sv
gebruikmaken mag maken nadat er een schriftelijke machtiging van de rechter-commissaris
is verkregen.257 De belangen van het slachtoffer op zich zelf leveren overigens geen grond voor
het permanent niet-voegen (van gedeelten) van stukken.258 De vraag is of er buiten art. 187d
lid 1 Sv nog andere belangen zijn die beschermd kunnen worden via art 149b Sv.
251

Vergelijk Rechtbank Noord-Holland 29 mei 2013, ECLI:NL:RBNHO:2013:CA1405, r.o. 3.3 waarin de
rechtbank vaststelde dat de politie pas later, namelijk nadat het feit was gepleegd, de betreffende beelden heeft
ontvangen van de eigenaar van het café die deze beelden vrijwillig had afgestaan. De politie is pas toen op de
hoogte geraakt van het feit dat de betreffende camera op het toilet hing. Op grond van die vaststelling is de
rechtbank van oordeel dat hetgeen door de café-eigenaar is ondernomen niet kan leiden tot nietontvankelijkheid van de OvJ. In uitzonderlijke gevallen kan evenwel onrechtmatig optreden van ‘burgers’ een
zodanige schending van de beginselen van behoorlijk strafprocesrecht of veronachtzaming van de rechten van de
verdediging in de strafzaak tot gevolg hebben, dat dit dient te leiden tot uitsluiting van het bewijsmateriaal dat
ten gevolge van dat onrechtmatig optreden is verkregen. De rechtbank is van oordeel dat in casu geen sprake is
van een dergelijk uitzonderlijk geval, te meer nu het niet de privacy van verdachte zelf is die is geschonden.
252
Zie ook P.T.C. van Kampen en D. Hein (2013). Strijd om stukken: de Wet procestukken, NJB afl. 02, p. 72-78.
253
Zie ook hoofdstuk 3 paragraaf 3.2.1.
254
Zie bijvoorbeeld Rechtbank Rotterdam 16 april 2013, ECLI:NL:RBROT:2013:BZ7966.
255
Zie P.T.C. van Kampen en D. Hein (2013). ‘Strijd om stukken: de Wet procestukken’, NJB afl. 02, p. 74-75.
256
Deze wettelijke bevoegdheid lijkt verder te gaan dan op grond van de rechtspraak mogelijk was. In HR 5
december 1995, NJ 96/422, geeft de Hoge Raad aan dat bij het opstellen van een proces-verbaal rekening mag
worden gehouden met zwaarwegende opsporingsbelangen en fundamentele rechten van derden, waardoor de
vermelding van bepaalde gegevens achterwege mag blijven. Het niet voegen van stukken in het dossier lijkt een
stap verder te gaan. Zie tevens P.T.C. van Kampen en D. Hein (2013). ‘Strijd om stukken: de Wet procestukken’,
NJB afl. 02, p. 75.
257
Zolang de zaak niet is geëindigd, bewaart de officier van justitie de in het eerste lid van art. 149b Sv bedoelde
stukken (art. 149b lid 3 Sv). Zie ook hoofdstuk 3 paragraaf 3.3.1.1.
258
Zie Kamerstukken II, 2010/11, nr. 3 (MvT), p. 20-21. Zie verder G. Corstens/M.J. Borgers (2014). Het Nederlandse
strafprocesrecht. Kluwer, p. 246.

86

Corstens/Borgers wijzen hier op situaties waarin door het opnemen van stukken in het
strafdossier een substantiële inbreuk wordt gemaakt op de privacy van personen, zoals de
aangever of een getuige.259 De wettelijke regeling lijkt hier echter geen ruimte voor te bieden,
omdat alle relevante stukken als processtukken moeten worden aangemerkt, behoudens
degene die vallen in de uitzonderingscategorie van art. 149b Sv.260
Ten tijde van het onderzoek ter terechtzitting behoren de procespartijen alle processtukken
te kennen (equality of arms).261 Geheime procedures of overleggen mogen er niet zijn. Met name
is dit van belang voor de (positie) van de verdachte.
Het belang van het onderzoek kan verder meebrengen dat onderzoek wordt gedaan aan de
kleding of het lichaam van niet alleen een verdachte, maar soms ook van een slachtoffer. 262
Met een dergelijk onderzoek worden meer dan beperkte inbreuken gemaakt op de
persoonlijke levenssfeer en meer specifiek op de lichamelijke integriteit van het individu
(vergelijk art. 11 GW). Daarom moeten deze bevoegdheden wettelijk geregeld zijn. Doel van
een onderzoek aan kleding of lichaam is om inbeslagname mogelijk te maken en om vast te
kunnen stellen of een verdachte of een slachtoffer verwondingen heeft opgelopen.
Opsporingsambtenaren mogen aangehouden verdachten aan hun kleding onderzoeken (art.
56 lid 4 en art. 95 lid 2 Sv).263 Indien het gaat om een andere persoon dan de verdachte, ligt de
259

Gewezen wordt op HR 2 oktober 2012, ECLI:NL:HR:2012:BX5001, NJ 2012/575. Daarin kwam o.a. de vraag
aan de orde of het al dan niet integraal voegen van het dagboek van de aangeefster van een zedendelict in het
procesdossier. Zie G. Corstens/M.J. Borgers (2014). Het Nederlandse strafprocesrecht. Kluwer, p. 246-247. Zie ook
eerder Hoge Raad 8 februari 1994, NJ 1994/295, waarin de rechtvaardiging van het niet verstrekken van videoen geluidsbanden werd ‘gevonden in de inhoud van de afgelegde verklaringen en het daarbij getoonde gedrag van
de jonge getuigen, welke van zeer intiem karakter zijn.’ Daarom diende de bescherming van de privacy van die
getuigen te prevaleren boven het belang van de verdachte bij afschriften van de processtukken.
260
Zie G. Corstens/M.J. Borgers (2014). Het Nederlandse strafprocesrecht. Kluwer, p. 246-247.
261
Vergelijk EHRM 16 februari 2000, Jasper tegen het Verenigd Koninkrijk, r.o. 51: ‘It is a fundamental aspect of the
right to a fair trial that criminal proceedings, including the elements of such proceedings which relate to
procedure, should be adversarial and that there should be equality of arms between the prosecution and defence.
The right to an adversarial trial means, in a criminal case, that both prosecution and defence must be given the
opportunity to have knowledge of and comment on the observations filed and the evidence adduced by the
other party (...). In addition Article 6 § 1 requires, as indeed does English law (...), that the prosecution
authorities should disclose to the defence all material evidence in their possession for or against the accused.’
262
Zie art. 195 lid 3 Sv.
263
Zie in dit verband ook een recent arrest van het Gerechtshof Arnhem-Leeuwarden (locatie Leeuwarden) van 22
april 2015 (niet gepubliceerd), waarin door de politie een onderzoek is verricht aan de smartphone van een
verdachte. Deze stelt dat sprake is van een onrechtmatig onderzoek wegens strijd met art. 8 EVRM. Het Hof
onderschrijft dat standpunt in die zin dat aan de verdachte ten aanzien van de inhoud van zijn smartphone een
beroep op bescherming op art. 8 EVRM (en art. 10 GW) toekomt. De inbeslagname, het onderzoek aan de
smartphone en het lichten van gegevens van die smartphone door de politie, op grond van artikel 94 Sv, vormen
een inbreuk op de door art. 8 EVRM verleende bescherming van de persoonlijke levenssfeer, volgens het Hof. De
bevoegdheid van de politie tot het maken van een inbreuk op dit recht moet voldoende kenbaar en voorzienbaar
in de wet zijn omschreven. Volgens het Hof brengen de technische ontwikkelingen anno 2015 met zich dat er via
een smartphone niet alleen toegang wordt verkregen tot verkeersgegevens, maar ook tot de inhoud van
communicatie en privé-informatie van de gebruiker van de smartphone, en dat zonder enige vorm van
voorafgaande beoordeling van de subsidiariteit en/of proportionaliteit van de bevoegdheid. Dat brengt het Hof
tot het oordeel dat sprake is van een zodanig ingrijpende bevoegdheid dat, mede gelet op artikel 1 Sv, de
algemene bevoegdheidsomschrijving van artikel 94 Sv heden ten dage niet meer kan worden aangemerkt als een
wettelijk voorschrift dat als voldoende kenbaar en voorzienbaar kan worden aangemerkt bij de uitoefening van
de verleende bevoegdheid. Het kan derhalve de toets van art. 8 EVRM niet (meer) doorstaan. Met de
verdediging is het Gerechtshof daarom van oordeel dat het onderzoek door de politie aan de smartphone van de
verdachte oplevert een schending van zijn recht op privacy. De verdachte is hierdoor getroffen in een belang dat
de overtreden norm beoogt te beschermen. De verdachte is ook concreet benadeeld in zijn (verdedigings)belang
nu gegevens (een whatsapp gesprek) uit de smartphone van de verdachte zijn gelicht en geprint en toegevoegd

87

bevoegdheid tot onderzoek bij de rechter-commissaris. Een onderzoek aan kleding is niet
alleen dat zakken worden gecontroleerd, ook kan bijvoorbeeld de voering van een jas worden
opengehaald indien daartoe een gegronde aanleiding is. De rechter-commissaris mag in geval
van dringende noodzakelijkheid ook degenen ten aanzien van wie wordt vermoed dat zij
sporen van het strafbare feit aan het lichaam of aan de kleding dragen, laten fouilleren (art.
195 lid 3 Sv). Ook een niet meewerkend slachtoffer kan door een rechter-commissaris worden
gedwongen om bijvoorbeeld verwondingen te laten onderzoeken.
Bevoegdheden die inbreuk maken op de grondrechten van de burgers, waaronder het recht op
eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer, worden dwangmiddelen genoemd en moeten
een specifieke wettelijke basis hebben.264 Deze dwangmiddelen worden in het kader van de
strafvordering aangewend. In het Wetboek van Strafvordering hebben verscheidene
opsporingsbevoegdheden inmiddels een specifieke wettelijke basis gekregen. Vele van deze
dwangmiddelen kunnen niet alleen tegen de verdachte worden ingezet, maar ook tegen
derden, onder wie het slachtoffer.
In hoeverre daarbij inbreuk wordt gemaakt op de privacy van de burger zal volgens de
wetgever, gelet op de aard van het recht op privacy, sterk afhangen van de omstandigheden
van het geval en de privacyverwachtingen die de betrokkene heeft.265 Hiermee sluit de
wetgever aan bij de benadering die het Europese Hof hanteert. Bij het gebruik van
(bijzondere) opsporingsbevoegdheden die inbreuk maken op de persoonlijke levenssfeer van
de burger maakt het Hof gebruik van het criterium van de redelijke privacy verwachting
(reasonable expectation of privacy).266
4.2.2

Het getuigenverhoor bij de politie

Personen die iets kunnen verklaren omtrent een strafbaar feit of over de persoon van de
verdachte, kunnen als getuige worden gehoord in het strafproces. Dat kunnen slachtoffers
zijn. Zonder getuigenverklaringen zijn de opsporing en de vervolging vaak uitermate moeilijk.
Dat maakt getuigen tot belangrijke deelnemers van het strafproces.267 Maar een getuige is
méér dan enkel een instrument bij de waarheidsvinding en in de afdoening van een strafzaak.
Getuigen kunnen zelfstandige procesrechtelijke belangen hebben die soms niet stroken met
de belangen van andere deelnemers in het strafproces.268 Dit heeft in de afgelopen jaren
binnen de strafrechtspleging geleid tot een differentiatie in soorten getuigen, hetgeen weer
geleid heeft tot regelgeving omtrent bedreigde en afgeschermde getuigen, maatregelen ter

aan het strafdossier en de verdachte door de politie is verhoord en door de rechtbank is veroordeeld mede op
basis van een onderdeel van het whatsapp gesprek.
264
Voor het gebruik van sommige opsporingsmethoden, zoals infiltratie of het maken van afspraken met
kroongetuigen wordt een extra controle ingebouwd, de Centrale Toetsingscommissie en het akkoord van het
College van procureurs-generaal. Zie de Aanwijzing opsporingsbevoegdheden, Stcrt. 2011, 3240.
265
Vergelijk Kamerstukken II 1996/97, 25 403, nr. 3 (MvT), par. 2.5.
266
Zie nader hoofdstuk 3 o.a. paragraaf 3.1.2.1.
267
Vergelijk J.B.J. van der Leij (2002). Bejegening op maat - de behandeling van getuigen door de strafrechter. Kluwer.
268
Idem. Zie tevens EHRM 26 maart 1996, Doorson tegen Nederland, r.o. 70 en EHRM 16 februari 2000, Jasper tegen
het Verenigd Koninkrijk, r.o. 52.

88

bescherming van getuigen en toezeggingen aan getuigen die tevens verdachte of reeds
veroordeeld zijn.269
Het getuigenverhoor bij de politie is wettelijk niet geregeld. Een opsporingsambtenaar die
een getuige wil horen heeft geen dwangmiddelen om dit af te dwingen. Ook hoeft een getuige
geen antwoord te geven op gestelde vragen. Dit betekent dat een verhoor bij de politie enkel
op basis van vrijwillige medewerking van een getuige mogelijk is. Door mee te werken aan het
verhoor door de politie hoeft een getuige mogelijk in een later stadium niet meer door de
rechter-commissaris of op de zitting gehoord te worden. Met name het vermijden van een
verhoor ter zitting kan voor een getuige à charge belangrijk zijn, bijvoorbeeld omdat hij niet
direct geconfronteerd wil worden met de verdachte of met de pers die aanwezig kan zijn in
de zittingszaal.
Een verklaring van een getuige afgelegd bij de politie kan gelden als een bewijsmiddel. De
verklaring is dan onderdeel van het proces-verbaal van de opsporingsambtenaar, waarbij het
proces-verbaal formeel het bewijsmiddel is (art. 344 lid 1 sub 2 Sv). Hierdoor is in Nederland
de praktijk ontstaan dat getuigen meestal niet ter zitting verschijnen, maar in het
vooronderzoek worden gehoord.270
4.2.3

Het getuigenverhoor bij de rechter-commissaris

Op grond van art. 210 Sv kan de rechter-commissaris een getuige horen. Anders dan bij de
politie heeft het getuigenverhoor bij de rechter-commissaris geen vrijblijvend karakter. De
rechter-commissaris kan besluiten een getuige te dagvaarden, waardoor de getuige een
verschijningsplicht heeft (art. 213 lid 1 Sv). Uit art. 221 lid 1 Sv valt af te leiden dat de getuige
verplicht is antwoord te geven op vragen en moet hij bovendien naar waarheid verklaren (art.
215 Sv).271 Doorgaans worden getuigen die door de rechter-commissaris worden gehoord niet
beëdigd (art. 215 Sv), maar de mogelijkheid daartoe bestaat wel (art. 216 Sv). 272
Bij het getuigenverhoor door de rechter-commissaris kan zowel de officier van justitie als de
verdediging aanwezig zijn. De rechter-commissaris bepaalt de orde alsmede de gang van
zaken tijdens het getuigenverhoor en dient daarbij rekening te houden de belangen van alle
betrokkenen, waaronder die van de getuige. Dit kan met zich brengen dat de rechtercommissaris zelf de afweging maakt een getuige niet te confronteren met de vraag of hij
bezwaar heeft tegen aanwezigheid van meerdere raadslieden bij het verhoor. Het recht van de
verdachte op ondervraging en de vorm waarin deze moet plaatsvinden (art. 6 lid 3 sub d
EVRM) moet onder omstandigheden afgewogen worden tegen de aanspraken op veiligheid,
bescherming en privacy, die anderen zoals het slachtoffer, kunnen ontlenen aan art. 3 en 8
EVRM.273

269

Zie bijvoorbeeld J.B.J. van der Leij (2002). Bejegening op maat - de behandeling van getuigen door de strafrechter.
Kluwer.
270
Zie o.a. HR 20 december 1926, NJ 1927/85. Zie ook de Contourennota modernisering Wetboek van
Strafvordering, p. 37-38.
271
Indien de getuige geen antwoord geeft op de gestelde vragen kan de R-C de getuige laten gijzelen (zie art. 221
lid 1 Sv).
272
Zie ook art. 216a Sv.
273
Aldus Rechtbank Amsterdam 21 januari 2009, ECLI:NL:RBAMS:2009:BH7464, r.o. 4.3.

89

De rechter-commissaris is verplicht de identiteit van de te horen getuige vast te stellen (art.
190 lid 1 Sv). Dat betekent dat hij vraag naar de persoonsgegevens van de getuige. Die
persoonsgegevens omvatten de naam, voornamen, geboorteplaats en geboortedatum en het
adres waarop hij staat ingeschreven en zijn feitelijke verblijfplaats (art. 27a Sv). In geval een
getuige represailles vreest van de kant van de verdachte, kan de rechter-commissaris
besluiten vragen naar de personalia achterwege te laten als een gegrond vermoeden bestaat
dat de getuigen met het beantwoorden van die vragen overlast zal ondervinden (of in de
uitoefening van zijn beroep zal worden belemmerd).274 Dat kan ook inhouden dat de rechtercommissaris in het belang van het onderzoek de raadsman niet toelaat tot het verhoor (art.
186a lid 1 Sv).
Als de getuige naar zijn woon- of verblijfplaats wordt gevraagd hoeft hij niet altijd zijn
feitelijke adres op te geven. In plaats daarvan kan hij ook het adres van zijn raadsman opgeven
of de plaats waar hij de verklaring aflegt (domiciliekeuze). In de laatste Aanwijzing
slachtofferzorg wordt voor slachtoffers op deze mogelijkheid gewezen.275 Daarin valt te lezen
dat in gevallen waarin het slachtoffer bezwaar heeft tegen het vermelden van de
adresgegevens in de aangifte omdat hij bijvoorbeeld vreest voor represailles, de politie het
slachtoffer informeert over de mogelijkheid om op een ander adres domicilie te kiezen. De
correspondentie van politie en het openbaar ministerie aan het slachtoffer wordt dan naar dit
adres gezonden. In uitzonderlijke gevallen is het ook mogelijk om, in overleg met het openbaar
ministerie, de aangifte anoniem op te nemen.276

Een andere mogelijkheid is om de getuige te horen als een (beperkt) bedreigde getuige. 277 Is
de getuige eenmaal aangemerkt als bedreigde getuige dan zal hij als zodanig moeten worden
verhoord door de rechter-commissaris (art. 226c tot en met 226f Sv). In het verhoor moet de
identiteit van de getuige verborgen blijven, maar tegelijkertijd moet het recht van de
verdediging om de betrouwbaarheid van de getuige en diens verklaring te kunnen toetsen (ex
art. 6 EVRM) gegarandeerd zijn.278
Bij het verhoor van een bedreigde getuige speelt het Team Getuigenbescherming van het
KLPD een belangrijke rol.279 Voorafgaand aan een verhoor geeft dit team de rechtercommissaris advies over de mogelijke beveiligingsmaatregelen voor de verhoorsituatie. De
maatregelen die worden genomen verschillen sterk per zaak. Ze kunnen variëren van
gezichtsverhullende voorzieningen tot het beperken van het verhoor, door de verdediging

274

Zie art. 190 lid 3 Sv. Dan is sprake van een (beperkt) anonieme getuige.
Aanwijzing slachtofferzorg (2010A029), Stcrt. 2010, nr. 20476, inwerkingtreding 1 januari 2011 en inmiddels
vervallen.
276
Zie ook M. Malsch, N. Dijkman & A. Akkermans (2015). Het zichtbare slachtoffer: privacy van slachtoffers binnen het
strafproces. NSCR/VU/WODC.
277
Een bedreigde getuige is een getuige ten aanzien van wie door de rechter op grond van art. 226a Sv bevel is
gegeven dat ter gelegenheid van het verhoor zijn identiteit verborgen wordt gehouden (art. 136c Sv).
278
Zie nader W. Dreissen, O. Nauta & J. Terpstra (2012). Anonimiteit in het strafproces - De praktijk van de regeling
beperkt anonieme getuige en de regeling bedreigd anonieme getuige in het strafproces. DSP-groep.
279
Idem.
275

90

uitsluitend toe te staan schriftelijke vragen via de rechter-commissaris te stellen, die de laatste
vervolgens voorlegt aan de getuige.280

4.3 De vervolgingsbeslissing
Op basis van de resultaten van het opsporingsonderzoek besluit de officier van justitie om
een verdachte al dan niet te vervolgen. De officier van justitie heeft een recht tot vervolgen,
niet de verplichting daartoe (opportuniteitsbeginsel). Hij kan kiezen uit verschillende
mogelijkheden om een strafzaak af te doen.
Indien het openbaar ministerie kiest om niet te vervolgen, een strafbeschikking heeft
uitgevaardigd, of niets doet, kunnen belanghebbenden hierover beklag indienen bij het
gerechtshof (art. 12 e.v. Sv). Het slachtoffer is bij uitstek een belanghebbende in de zin van
art. 12 Sv.281 De officier van justitie moet de benadeelde partij of de rechtstreeks
belanghebbende die hem bekend is op de hoogte brengen van het sepot, de strafbeschikking
of van de verklaring dat de zaak is geëindigd. Dit om de rechtstreeks belanghebbende de
mogelijkheid te geven om tijdig gebruik maken van zijn beklagrecht. Het geschil zal hierbij
niet altijd zijn tussen de klager en het openbaar ministerie. Indien het hof meent dat
vervolging moet worden bevolen, zal de persoon wiens vervolging wordt verlangd in het
geding worden betrokken. Een bevel tot (verdere) vervolging moet door het openbaar
ministerie worden nageleefd.
Indien de officier van justitie besluit te dagvaarden zal de strafzaak in beginsel door de
rechter op de zitting worden behandeld en berecht. In de dagvaarding wordt de verdachte in
beginsel op de hoogte gebracht van de namen en overige gegevens van de door het openbaar
ministerie te dagvaarden of op te roepen getuigen (art. 260 lid 3 Sv). Daarnaast wordt in de
dagvaarding opgave gedaan van de oproeping van het slachtoffer of een nabestaande voor het
uitoefenen van het spreekrecht.282
4.4 Het onderzoek ter terechtzitting
Het onderzoek ter terechtzitting is in beginsel openbaar (art. 121 GW) maar door de
wetgever zelf zijn daar uitzonderingen op gemaakt. De rechterlijke uitspraak moet altijd
openbaar zijn. Een van de uitzonderingen is de mogelijkheid om de sluiting van de deuren te
280

Idem. Uit de studie van Dreissen, Nauta en Terpstra blijkt dat de regelingen van de bedreigde en beperkt
anonieme getuige slechts bij zeer hoge uitzondering worden gebruikt. Voor 2011 werd het aantal keer dat de
status bedreigde getuige werd verleend door de onderzoekers geschat op 9. Het aantal keer dat de status
beperkt anonieme getuige werd verleend werd geschat op 83. Wordt dit aantal vergeleken met het totaal aantal
rechtbankstrafzaken dat bij het openbaar ministerie in 2011 werd ingeschreven, dan blijkt dat de regeling
bedreigde getuige in ongeveer 1 op de 25.000 strafzaken aan de orde is. De regeling beperkt anonieme getuige is
in ongeveer 1 op 2.700 rechtbankstrafzaken aan de orde. Zie W. Dreissen, O. Nauta & J. Terpstra (2012).
Anonimiteit in het strafproces - De praktijk van de regeling beperkt anonieme getuige en de regeling bedreigd anonieme getuige in het
strafproces. DSP-groep.
281
Zie uitgebreid over de art. 12 Sv procedure J.B.J. van der Leij (2014). Commentaar op artikel 12 e.v. van het
Wetboek van Strafvordering. In: Melai/Groenhuijsen e.a., Wetboek van Strafvordering/IISS. Zie ook J.B.J. van der
Leij (2009). Het slachtoffer in de beklagprocedure van artikel 12 Sv. Strafblad, 464-468.
282
De opgave van de oproeping kan achterwege blijven indien de officier van justitie daarover eerder een
schriftelijke mededeling heeft gedaan (art. 51g lid 2 Sv).

91

bevelen (art. 269 Sv). Vanaf het uitroepen van de zaak kan de rechtbank gehele of
gedeeltelijke behandeling met gesloten deuren bevelen. Dit bevel kan worden gegeven in het
belang van de goede zeden, de openbare orde, de veiligheid van de staat, alsmede indien de
belangen van minderjarigen, of de eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer van de
verdachte of andere procesdeelnemers (onder wie het slachtoffer) of anderszins bij de zaak
betrokkenen dit eisen. De rechter moet terughoudend zijn in het gebruik van deze
mogelijkheden om te voorkomen dat de rechtspraak zich te veel achter gesloten deuren
afspeelt, waarbij een externe controlemogelijkheid wegvalt. Een andere mogelijkheid dan
toepassing van art. 269 Sv heeft de rechter niet om de openbaarheid van de zitting te
beperken (zie art. 20 RO).283
De pers vervult bij het gestalte geven van de externe openbaarheid van de terechtzitting een
belangrijke rol.284 De openbare zittingen zijn altijd toegankelijk voor journalisten. Tijdens de
zittingen mogen door de pers tekeningen worden gemaakt.285 Het is echter verboden om
zonder toestemming in gerechtsgebouwen om beeld- en geluidsopnames te maken.
Journalisten die dat wel willen, moeten dat vooraf aanvragen bij de afdeling communicatie
van het gerecht.286 Journalisten kunnen tijdens strafzittingen in beginsel beeld- en geluidsopnames maken van de opkomst van de rechtbank, de opening van de zitting door de
voorzitter, de voordracht van de tenlastelegging, de behandeling van de feiten, requisitoir,
pleidooi, repliek en dupliek en van de uitspraak. Er mogen echter geen beeld- en
geluidsopnames worden gemaakt van slachtoffers, getuigen, deskundigen en het publiek.
Journalisten mogen bijvoorbeeld slachtoffers zelf verzoeken om toestemming voor het maken
van beeld- en geluidsopnames. In uitzonderlijke omstandigheden kan de rechter het maken
van die beeld- en geluidsopnames toch verbieden.287 In het geval van een behandeling achter
gesloten deuren (art. 269 Sv) kan aan journalisten onder bepaalde omstandigheden toegang
worden verleend tot de zitting.288
Voor een beoordeling van de werkwijze van journalisten en andere media bestaat de Raad
voor de Journalistiek. Dit is een onafhankelijk instantie van zelfregulering. 289
Belanghebbenden kunnen hier terecht met klachten over journalistieke activiteiten, die naar
hun oordeel niet goed zijn afgehandeld door de journalist of het medium. De Raad beoordeelt
of een journalist zorgvuldig zijn werk heeft gedaan en of met een publicatie grenzen van
journalistieke ethiek zijn overschreden.290 De Raad werkt met een Leidraad. Hierin zijn de
standpunten neergelegd over wat de Raad wel of niet vindt passen bij de maatschappelijke

283

Zie ook HR 4 april 2000, NJ 2000/633 en HR 6 november 2001, NJ 2002/186.
Vergelijk art. 21 lid 2 Europese richtlijn 2012/29/EU. Zie hierna paragraaf 3.6.
285
Zie de persrichtlijn 2013 van de Raad voor de Rechtspraak.
286
Idem.
287
Idem.
288
Idem.
289
De Raad voor de Journalistiek is ingesteld door de Stichting Raad voor de Journalistiek. De organisaties die
deelnemen in de Stichting dragen financieel bij aan de instandhouding van de Raad. De volgende organisaties
participeren in de Stichting: de Nederlandse Vereniging van Journalisten (NVJ), het Nederlands Genootschap
van Hoofdredacteuren (NGvH), NDP Nieuwsmedia (NDP/NUV), de Tijdschriftengroep van het Nederlands
Uitgeversverbond (GPT/NUV), de Nederlandse Publieke Omroep (NPO), de organisatie van lokale
nieuwsmedia (NNP), de Stichting Regionale Omroep Overleg en Samenwerking (ROOS), RTL Nederland en
SBS Broadcasting.
290
Zie http://www.rvdj.nl/startpagina.
284

92

verantwoordelijkheid van de journalist. In paragraaf 4 wordt nader ingegaan op de rol van
Raad en het gebruik van de Leidraad.
Een slachtoffer van een misdrijf kan ter zitting in verschillende hoedanigheden optreden.
Namelijk als benadeelde partij, als spreker en als een getuige. Daarbij kan hij worden
bijgestaan door een vertrouwenspersoon (bijvoorbeeld een medewerker van Slachtofferhulp
Nederland). Slachtoffers van seksuele en (andersoortige) geweldsmisdrijven kunnen via de
Wet op de rechtsbijstand (Wrb) een beroep doen op een advocaat (art. 1 lid 1 onder f Wrb).
Als benadeelde partij kan een slachtoffer zich al voorafgaande aan de zitting voegen en is niet
verplicht op ter zitting te verschijnen. Het kan zijn dat de rechter de benadeelde partij vragen
wil stellen en kan dan bevelen dat het slachtoffer in persoon ter zitting verschijnt (art. 332
Sv). De vordering van de benadeelde partij mag geen onevenredige belasting van de
strafzitting opleveren en in het verlengde daarvan mag een benadeelde partij geen getuigen of
deskundigen aanbrengen (art. 334 lid 1 Sv).
Verder kunnen slachtoffers of hun nabestaande(n)291 als spreker op de terechtzitting een
verklaring afleggen over de gevolgen die het ten laste gelegde feit heeft teweeggebracht (art.
51e Sv).292 Een slachtoffer of nabestaande die ter zitting verschijnt moet door de rechter
worden gehoord (art. 303 lid 1 Sv). Aan de spreekgerechtigde mogen vragen worden gesteld
over diens verklaring. Indien de verdachte of de officier van justitie daarvan gebruik wil
maken zal dat doorgaans via tussenkomst van de voorzitter gebeuren. De spreekgerechtigde
hoeft de vragen overigens niet te beantwoorden en wordt ook niet beëdigd. Indien wordt
getwijfeld over het waarheidsgehalte van de slachtofferverklaring dan is het mogelijk om het
slachtoffer als getuige onder ede te horen.293 De aanwezige pers kan eventueel verslag doen
van de verklaring die het slachtoffer of de nabestaande ter zitting heeft geven.
Op basis van art. 260 lid 1 Sv heeft de officier van justitie de bevoegdheid om getuigen
schriftelijk te doen oproepen. Deze getuigen zullen in de regel door de zittingsrechter worden
gehoord. Ook de verdachte kan getuigen doen oproepen of ter zitting meebrengen (art. 260
lid 4 jo art 263 Sv). Hierin komt het beginsel van de equality of arms tot uiting.294 Een opgave
van de verdachte verplicht de officier van justitie niet automatisch om die getuige ook
(onverwijld) op te roepen. Hij heeft een aantal weigeringsgronden. De officier van justitie
mag weigeren indien hij van oordeel is dat de gezondheid of het welzijn van de getuige door
het afleggen van een verklaring ter terechtzitting in gevaar wordt gebracht, en het voorkomen
van dit gevaar zwaarder weegt dan het belang om de getuige of deskundige ter terechtzitting
te kunnen ondervragen (art. 264 lid 1 sub b Sv). Op basis hiervan kan de afweging worden
gemaakt dat de bescherming van de privacy van een slachtoffer (vergelijk art. 8 lid 1 EVRM)
zwaarder weegt dan de directe ondervraging ter zitting door of namens de verdachte (art. 6
291

Het betreft dan bloedverwanten in de rechte lijn en in de zijlijn tot de vierde graad: ouders, grootouders,
kinderen, kleinkinderen, broers, zusters, nichten, neven, ooms en tantes (tot een maximum van 3 personen).
292
Wet van 21 juli 2004, Stb. 382, in werking getreden op 1 januari 2005. Bij de Wet van 12 juli 2012 tot wijziging
van het Wetboek van Strafvordering ter uitbreiding van het spreekrecht van slachtoffers en nabestaanden in het
strafproces (Stb. 2012, 345) is de kring van spreekgerechtigden verruimd (inwerkingtreding op 1 september
2012).
293
Op 13 november 2014 een wetsvoorstel ingediend door de staatsecretaris van Veiligheid en Justitie om de
omvang van het spreekrecht te verruimen.
294
Zie art. 6 lid 3 sub d EVRM.

93

EVRM via het tweede lid van art. 8 EVRM)295 Ook mag de officier van justitie weigeren op
basis van art. 264 lid 2 sub a Sv, als er sprake is van een bedreigde getuige (art. 136c Sv) of van
een anonieme getuige (art. 136d Sv), of als is toegezegd dat de getuige als bedreigde of als
anonieme getuige zal worden gehoord (art. 264 lid 2 sub b Sv). Uiteindelijk beslist de rechter
of een dergelijke getuige ter zitting zal worden gehoord of niet.
5. Verstrekking aan en gebruik van persoonsgegevens door derden
Het strafrechtssysteem is het geheel van instellingen dat is belast met de handhaving van het
strafrecht in Nederland.296 Dit systeem beslaat de fasen van opsporing, vervolging, berechting
en tenuitvoerlegging van opgelegde straffen en maatregelen. Organen die hierbij een centrale
rol spelen zijn de politie, het openbaar ministerie en de rechter. De competentieverdeling
tussen deze organen is dat politie- en opsporingsambtenaren en leden van het openbaar
ministerie zich bezig houden met de opsporing en de laatsten zijn tevens belast met de
vervolging en buitengerechtelijke afdoening. De rechter gaat over de berechting en heeft soms
ook een (toezichthoudende) rol in het opsporingsonderzoek. Naast deze centrale organen
bestaan er andere instanties die een wettelijk vastgelegde rol hebben in de handhaving van
het strafrecht. De reclassering is daar een voorbeeld van.297
Met de term derden wordt hier bedoeld al die organisaties en personen die in of na aanleiding
van het strafproces actief zijn, maar niet belast zijn met de handhaving van het strafrecht in
Nederland en in dat kader ook geen wettelijk vastgelegde taken en bevoegdheden hebben.
Een voorbeeld hiervan is de Stichting Slachtofferhulp Nederland. Ook verzekeraars en de
media die in of na aanleiding van het strafproces optreden behoren tot deze groep van derden.
In deze paragraaf wordt ingegaan op de verstrekking van persoonsgegevens van slachtoffers
en/of nabestaanden door de organen van het strafproces aan een bepaald aantal derden,
namelijk instanties die hulp aan slachtoffers verlenen, verzekeraars en de media. Daarnaast
wordt gekeken met welke doeleinden deze derden persoonsgegevens gebruiken en
verwerken.
5.1 Instanties die hulp aan slachtoffers verlenen
Door de Stichting Slachtofferhulp Nederland wordt praktische hulp, juridisch advies en
emotionele steun aan slachtoffers (waartoe ook nabestaanden, getuigen en betrokkenen
worden gerekend) van misdrijven, verkeersongelukken en calamiteiten gegeven. Hierbij is het
doel het slachtoffer te ondersteunen bij het verwerken van de gebeurtenis en waar mogelijk
295

Vergelijk EHRM 26 maart 1996, Doorson tegen Nederland, r.o. 70.
Zie J.B.J. van der Leij (2014). ‘Het Nederlandse strafrechtssysteem’. In S.N. Kalidien, N.E. de Heer-de Lange
(red.). Criminaliteit en rechtshandhaving 2013 - Ontwikkelingen en samenhangen. Raad voor de Rechtspraak/CBS/WODC,
p. 21.
297
Er zijn drie reclasseringsorganisaties aangewezen door de minister van Veiligheid en Justitie: Reclassering
Nederland, de Stichting Verslavingsreclassering van de Geestelijke Gezondheidszorg Nederland en de afdeling
Jeugdzorg en Reclassering van het Leger des Heils. De werkzaamheden van de reclassering zijn wettelijk
geregeld in de Reclasseringsregeling 1995, Stb. 1994, 875. Zie J.B.J. van der Leij (2014). ‘Het Nederlandse
strafrechtssysteem’. In S.N. Kalidien, N.E. de Heer-de Lange (red.). Criminaliteit en rechtshandhaving 2013 Ontwikkelingen en samenhangen. Raad voor de Rechtspraak/CBS/WODC, p. 53.
296

94

herstellen of verlichten van de materiële of immateriële schade. Daarnaast spant
Slachtofferhulp zich in voor de verbetering van de positie van slachtoffers in het algemeen en
stimuleert zij de kennisontwikkeling op dit gebied.298 Naast de Stichting Slachtofferhulp
Nederland zijn er nog andere instanties die hulp bieden aan slachtoffers. Dat zijn bijvoorbeeld
de Stichting Slachtoffer in Beeld en de Stichting Comensha. De eerste richt zich met name op
het tot stand brengen en begeleiden van bemiddeling tussen slachtoffers en verdachten of
veroordeelden.299 De tweede organisatie houdt zich bezig met de opvang van slachtoffers van
mensenhandel en de registratie van gegevens van mensenhandel.300 Deze organisaties
gezamenlijk worden hier verder aangeduid als Slachtofferhulp.
5.1.1

Verstrekking gegevens aan Slachtofferhulp

Om slachtoffers praktische hulp, juridisch advies of emotionele steun te kunnen geven, moet
Slachtofferhulp in contact komen met slachtoffers en daarvoor zijn persoonsgegevens nodig.
Verstrekking van politiegegevens aan een derde kan evenwel alleen plaatsvinden voor zover
dit in het belang van de politietaak is. De verstrekkingsbevoegdheid aan Slachtofferhulp is
primair gebaseerd op art. 18 lid 1 Wpg (structurele verstrekking) waarin wordt gesteld dat bij
of krachtens algemene maatregel van bestuur personen en instanties kunnen worden
aangewezen aan wie of waaraan, met het oog op een zwaarwegend algemeen belang,
politiegegevens worden of kunnen worden verstrekt ter uitvoering van de bij of krachtens die
algemene maatregel van bestuur aan te geven taak. De verstrekking van gegevens aan
Slachtofferhulp doet de politie op basis van die algemene maatregel van bestuur, namelijk art.
4.2 lid 1 onder b Besluit Politiegegevens (Bpg). In die bepaling wordt aangegeven dat
politiegegevens die worden verwerkt overeenkomstig art. 8 en 13 lid 1 Wpg kunnen, voor
zover zij deze behoeven voor een goede uitvoering van hun taak, worden verstrekt aan
1.

de stichting slachtofferhulp Nederland, ten behoeve van het behartigen van belangen van
slachtoffers van strafbare feiten of verkeersongevallen;
2. de stichting slachtoffer in beeld, voor wat betreft gegevens over slachtoffers van strafbare
feiten en verkeersongevallen en, in bijzondere ernstige gevallen, gegevens uit het procesverbaal, ten behoeve van de bemiddeling tussen die slachtoffers en verdachten of
veroordeelden, en;
3. de stichting Comensha, voor wat betreft gegevens over slachtoffers van mensenhandel en de
aanmeldende autoriteit, ten behoeve van de coördinatie van de opvang en verzorging van
slachtoffers van mensenhandel en de registratie van gegevens over mensenhandel.

De vraag is of de politie de vrijheid heeft om een afweging te maken tussen het belang van de
persoonlijke levenssfeer van degene op wie de politiegegevens betrekking hebben en het

298

Zie het privacyreglement van de stichting Slachtofferhulp Nederland.
Slachtoffer in Beeld is een organisatie die is gespecialiseerd in herstelbemiddeling tussen slachtoffers en
daders van misdrijven en verkeersongevallen. Zie nader https://www.slachtofferinbeeld.nl/.
300
CoMensha registreert aanmeldingen van (mogelijke) slachtoffers van mensenhandel. Verder coördineert
CoMensha de eerste opvang, zorg en hulpverlening van (mogelijke) slachtoffers van mensenhandel. Zie nader
http://mensenhandel.nl/pagina/wat-doen-wij-bdv.
299

95

zwaarwegend algemeen belang dat gediend wordt met de verstrekking van de gegevens (het
noodzakelijkheidsvereiste):301
‘Bij deze belangenafweging moeten ook de beginselen van proportionaliteit en subsidiariteit
worden betrokken. Daar waar bij of krachtens algemene maatregel van bestuur
ontvangstgerechtigden worden aangewezen vindt deze afweging plaats op landelijk niveau
door Onze Ministers. Daar waar (...) op regionaal niveau besloten wordt tot gegevens
verstrekking, vindt deze afweging op dat niveau plaats. De beginselen van proportionaliteit en
subsidiariteit houden in dat gegevens die minder ingrijpend zijn voor de persoonlijke
levenssfeer, eerder mogen worden verstrekt, dan gegevens die meer ingrijpend zijn voor de
persoonlijke levenssfeer. Het is daarom niet nodig – anders dan het CBP adviseert –
verschillende criteria te hanteren voor verschillende categorieën van gegevens.’ 302

Welke gegevens de politie kan verstrekken aan Slachtofferhulp wordt in art. 4.2 lid 1 onder b
Bpg verder niet omschreven.303 Gedacht kan worden aan bijvoorbeeld identiteitsgegevens, de
aanduiding van het misdrijf of het verkeersongeval, de datum waarop en de omstandigheden
waaronder het misdrijf is gepleegd of het verkeersongeval heeft plaatsgevonden, de ernst van
het opgelopen letsel en de hoogte van de schade.304 Het ter beschikking stellen van
politiegegevens kan door de politie worden geweigerd, bijvoorbeeld als het slachtoffer
bezwaar heeft tegen verstrekking van zijn gegevens aan Slachtofferhulp.
Daarnaast kunnen, voor zover aan formele voorwaarden in de Wpg wordt voldaan, ingevolge
art. 19 Wpg (incidentele verstrekking) en art. 20 Wpg (structurele verstrekking voor
samenwerkingsverbanden) politiegegevens worden verstrekt aan personen of instanties voor
onder andere het verlenen van hulp aan hen die deze behoeven. Het verstrekken van deze
politiegegevens moet worden gezien als een zogeheten doelafwijkende verwerking. 305 Dit
betekent dat verstrekking alleen mogelijk is als de weigeringsgronden uit art. 2:13 Bpg zich
niet voordoen en is voldaan aan een vereisten van noodzakelijkheid, proportionaliteit en
subsidiariteit.306
Ook het College van procureurs-generaal kan, voor zover dit noodzakelijk is met het oog op
een zwaarwegend algemeen belang, onverminderd art. 39e Wjsg, aan personen of instanties
voor het verlenen van hulp aan slachtoffers en anderen die bij een strafbaar feit betrokken

301

Het criterium van het zwaarwegend algemeen belang is ontleend aan art. 8 lid 4 van de Europese Richtlijn
95/46/EG (PbEG van 24 oktober 1995, L 281). Ter implementatie van die richtlijn is dit criterium tevens
neergelegd in art. 23 lid 1 onder e Wbp. Gelet op artikel 8, tweede lid, van het Europees Verdrag tot bescherming
van de rechten van de mens (EVRM) dient onder het begrip zwaarwegend algemeen belang te worden verstaan
het belang van de nationale veiligheid, de openbare veiligheid of het economisch welzijn van het land, het
voorkomen van wanordelijkheden en strafbare feiten, de bescherming van de gezondheid of de goede zeden of de
bescherming van de rechten en vrijheden van anderen. Zie Kamerstukken II 2005/06, 30 327, nr. 3 (MvT), p. 73-74.
302
Kamerstukken II 2005/06, 30 327, nr. 3 (MvT), p. 74.
303
Uit onderzoek blijkt dat het in de dagelijkse praktijk voor politiemedewerkers vaak onduidelijk is of en zo ja
wat ze mogen verstrekken in het kader van de Wpg en het Bpg. Zie J. Smits, A. Sibma, J. Roodnat, N. Struiksma
& R. Schel (2013). Glazen privacy - Knelpuntenonderzoek uitvoering Wet politiegegevens (Wpg). Arena Consulting en Pro
Facto, p. 94. Of dit ook specifiek geldt voor verstrekking van gegevens door de politie aan SHN is niet bekend.
304
Zie de Nota van Toelichting op Besluit van 14 december 2007, houdende bepalingen ter uitvoering van de
Wet politiegegevens (Besluit politiegegevens), Stb. 2007, 550, p. 58.
305
Zie de Aanwijzing Wet politiegegevens, 2012A013.
306
Idem, par. 8.1.2.

96

zijn, strafvorderlijke gegevens verstrekken (art. 39f lid 1 onder f Wjsg).307 Indien
noodzakelijk voor het verlenen van hulp aan slachtoffers en anderen die bij een strafbaar feit
betrokken zijn, kunnen daarvoor namelijk de benodigde strafvorderlijke gegevens worden
verstrekt aan:308
I.
II.
III.
IV.
V.
VI.
VII.
VIII.
IX.

Slachtoffers en anderen die bij een strafbaar feit betrokken zijn;
Slachtofferhulp Nederland;
Ambtenaren als bedoeld in de artikelen 141 en 142 Sv;
Bureau maatschappelijk werk;
Raad voor de Kinderbescherming;
Vertrouwensartsen;
Gezondheidsdiensten en –instellingen;
Buro’s voor Jeugdzorg;
Slachtoffer in Beeld.

De Wjsg kent geen verplichting om aan derden strafvorderlijke gegevens te verstrekken,
enkel een bevoegdheid.309 Het verstrekken van strafvorderlijke gegevens voor buiten de
strafrechtspleging gelegen doeleinden is volgens de Aanwijzing Wet justitiële en
strafvorderlijke gegevens alleen mogelijk als dat past binnen de taakuitoefening van het
openbaar ministerie en voor zover dat noodzakelijk is wegens een zwaarwegend algemeen
belang, hetgeen volgens deze Aanwijzing inhoudt dat strafvorderlijke gegevens niet mogen
worden verstrekt op grond van het enkele belang dat een derde daarbij heeft.310
Voordat tot verstrekking kan worden overgegaan moet steeds een afweging worden gemaakt
tussen het belang van de ontvanger bij het verkrijgen van de informatie en het belang van
opsporing en vervolging en het belang van de bescherming van de persoonlijke levenssfeer
van het slachtoffer. Ook bij deze belangenafweging dienen de beginselen van
noodzakelijkheid, subsidiariteit en proportionaliteit toegepast te worden.311
Tot slot nog het volgende. Op basis van de Wpg en de Wjsg hoeft geen toestemming aan het
slachtoffer te worden gevraagd om gegevens aan derden te verstrekken. Voor verdere
verwerking van de gegevens door Slachtofferhulp is het regime van de Wbp van toepassing.
Deze wet vereist een ondubbelzinnige toestemming van de betrokkene voor verwerking van
persoonsgegevens (art. 8 onder a Wbp).

307

Onder het begrip ‘zwaarwegend algemeen belang’ dient volgens de MvT te worden verstaan het belang van
de nationale veiligheid, de openbare veiligheid of het economisch welzijn van het land, het voorkomen van
wanordelijkheden en strafbare feiten, de bescherming van de gezondheid of de goede zeden of de bescherming
van de rechten en vrijheden van anderen (vergelijk art. 8 lid 2 EVRM). Zie Kamerstukken II 2002/03, 28 886, nr. 3.
308
Zie de Aanwijzing Wet justitiële en strafvorderlijke gegevens (2013A014), inwerking getreden op 1 september
2013, Stcrt. 2013, 24126. Wat onder benodigde gegevens moet worden verstaan is niet geconcretiseerd.
309
Idem.
310
Bij alle vormen van verstrekken van gegevens moet het openbaar ministerie een grondslag hebben om te
verstrekken en de ontvanger een grondslag hebben om de gegevens te ontvangen. De beantwoording van de
vraag of er een grond is om te ontvangen is aan het openbaar ministerie (art. 39f lid 2 aanhef en sub a Wjsg).
311
Zie nader de Aanwijzing Wet justitiële en strafvorderlijke gegevens (2013A014).

97

5.1.2

Verwerking gegevens door de Stichting Slachtofferhulp Nederland

De door de politie verstrekte gegevens mogen uitsluitend worden gebruikt ten behoeve van
hulpverlening aan slachtoffers van misdrijven of verkeersongevallen, of voor het doen van een
aanbod tot een dergelijke hulpverlening.312 Hierbij wordt inbreuk gemaakt op de
bescherming van de persoonsgegevens van slachtoffers. Het openbaar gezag mag dat onder
bepaalde omstandigheden en in specifieke gevallen doen.313 Voor derden is dat in beginsel ook
mogelijk indien zij daartoe zijn gemachtigd door de overheid. Daarbij gelden overigens ook de
vereisten van art. 8 lid 2 EVRM.314 Het creëren van die mogelijkheid in het nationale recht
wordt reeds als een inbreuk op art. 8 eerste lid EVRM beschouwd. In deze sub-paragraaf
wordt ingegaan op de verwerking van persoonsgegevens door een specifieke derde, de
Stichting Slachtofferhulp Nederland.
Op de verwerking van persoonsgegevens door Slachtofferhulp Nederland is het regime van de
Wbp van toepassing. De Wbp reguleert en normeert de gebieden, waar wel
persoonsgegevens worden verwerkt, maar waar geen sectorale regeling, zoals de Wpg en de
Wjsg, voor is afgekondigd. Voor de verwerking van persoonsgegevens heeft Slachtofferhulp
Nederland een Privacyreglement opgesteld dat is gebaseerd op de Wbp.315 Zoals in paragraaf
5.1.1 is aangegeven heeft Slachtofferhulp Nederland de ondubbelzinnige toestemming van de
betrokkene nodig om persoonsgegevens te verwerken (art. 8 onder a Wbp).316
Slachtofferhulp Nederland verzamelt en verwerkt persoonsgegevens van de volgende
personen (art. 4 Privacyreglement):
a.
b.
c.
d.
e.

slachtoffers van delicten en verkeersongelukken;
veroorzakers van verkeersongelukken, tenzij er sprake is van een verkeersmisdrijf;
getuigen van delicten en verkeersongelukken;
niet-direct betrokkenen zoals nabestaanden, familie en bekenden;
medewerkers van Slachtofferhulp Nederland, die bij het hulpverleningstraject
betrokken zijn;
f. contactpersonen van derden, met wie Slachtofferhulp Nederland samenwerkt;
g. contactpersonen van bewerkers, met wie Slachtofferhulp Nederland samenwerkt.

In art. 5 Privacyreglement wordt aangegeven welke persoonsgegevens Slachtofferhulp
Nederland verwerkt ten behoeve de volgende doelen: (a) de hulpverlening en dienstverlening
door Slachtofferhulp Nederland; (b) het afleggen van verantwoording over de kwaliteit van
de werkzaamheden van Slachtofferhulp Nederland; (c) het verrichten van de noodzakelijke
(bedrijfs)activiteiten van Slachtofferhulp Nederland waaronder het formuleren en toetsen
van beleid en beheer en (d) het verbeteren van de positie van het slachtoffer in het algemeen
en stimulering van kennisontwikkeling op het gebied van slachtofferhulp (art. 3 lid 1

312

Zie de Nota van Toelichting op Besluit van 14 december 2007, houdende bepalingen ter uitvoering van de
Wet politiegegevens (Besluit politiegegevens), Stb. 2007, 550, p. 58.
313
Zie hoofdstuk 3 paragraaf 3.3 betreffende art. 8 lid 2 EVRM.
314
Idem.
315
Dit reglement is op 15 juni 2009 in werking getreden. Zie www.slachtofferhulp.nl.
316
Zie ook art. 5 Wbp.

98

Privacyreglement).317 Wat opvalt is dat de doelen in art. 3 lid 1 Privacyreglement vrij ruim
geformuleerd zijn. Dit maakt het mogelijk om veel verschillende soorten persoonsgegevens te
verzamelen en te verwerken. Dat blijkt tevens uit art. 5 Privacyreglement.
Daarnaast verwerkt Slachtofferhulp Nederland, als hulpverlenende en maatschappelijk
dienstverlenende instelling, ook bijzondere persoonsgegevens over de gezondheid van
slachtoffers en andere betrokkenen, voor zover noodzakelijk met het oog op een goede
behandeling van de betrokkene (art. 6 Privacyreglement). De verwerking van dergelijke
bijzondere persoonsgegevens is niet toegestaan (art. 16 Wbp). Dit verbod is voor
Slachtofferhulp Nederland evenwel niet van toepassing, omdat de verwerking geschiedt door
hulpverleners met het oog op een goede behandeling (of verzorging) van de betrokkene (art.
21 lid 1 onder a Wbp). Ook het verbod om strafrechtelijke persoonsgegevens te verwerken
(art. 16 Wbp) is hier in beginsel niet van toepassing, omdat Slachtofferhulp Nederland deze
gegevens heeft verkregen krachtens de Wpg of de Wjsg (art. 22 lid 1 Wbp).
5.2 Verzekeraars
Een verzekeraar die de door een strafbaar feit toegebrachte schade aan een slachtoffer betaalt,
wordt in het recht op schadevergoeding dat het slachtoffer jegens de dader heeft,
gesubrogeerd (art. 284 WvK). De verzekeraar heeft bij een strafvervolging een zeker belang,
omdat zijn bewijspositie door een veroordeling wordt versterkt (art. 161 Rv).
Verzekeraars kunnen zich voor de verstrekking van gegevens wenden tot het slachtoffer of de
nabestaanden zelf. Voor slachtoffers staat hiertoe de weg van art. 4.2 lid 1 onderdeel n Bpg
open, teneinde zelf informatie op te vragen en vervolgens aan de verkeringsmaatschappij te
verstrekken. Bij deze mogelijkheid tot gegevensverstrekking aan het slachtoffer, om
bijvoorbeeld een civiele procedure te kunnen starten, kan worden gedacht aan mutaties of
processen-verbaal, die door de politie of de Koninklijke marechaussee zijn opgemaakt naar
aanleiding van een strafbaar feit of schendingen van de openbare orde. Als benadeelde kan
worden aangemerkt degene die schade heeft geleden als gevolg van een strafbaar feit of een
schending van de openbare orde.318
Daarnaast kan een verzekeraar gebruik maken van de regeling van art. 4.2 lid 1 onder c Bpg ,
voor de verstrekking van gegevens. Ook kan een verzekeraar van direct betrokkenen voor
zover de regeling van de Wjsg mogelijkheden biedt gebruikmaken van strafvorderlijke
gegevens.319

317

Volgens art. 3 lid 3 Privacyreglement is de verdere verwerking van de persoonsgegevens door Slachtofferhulp
Nederland ten behoeve van wetenschappelijke, historische en statistische doeleinden niet onverenigbaar met de
doeleinden waarvoor de persoonsgegevens zijn verzameld.
318
Uit de beginselen van proportionaliteit en subsidiariteit vloeit overigens wel voort dat de informatie moet
worden geselecteerd, zodat niet meer wordt verstrekt dan nodig voor het doel van de verstrekking (doelbinding).
Ter voorkoming van een onevenredige inbreuk op de bescherming van de persoonlijke levenssfeer van
betrokkenen kunnen bovendien personalia worden geanonimiseerd of delen van het proces-verbaal worden
weggelaten, enkel een samenvatting worden gegeven of slechts mededeling worden gedaan van de relevante
informatie.
319
Zie de Aanwijzing Wet justitiële en strafvorderlijke gegevens, 2013A014.

99

5.3 De media
Verstrekking van justitiële of strafvorderlijke gegevens aan journalisten en de media vindt
niet plaats op grond van de Wjsg, maar op basis van de Wet openbaarheid van bestuur
(WOB). Openbaarmaking van gegevens is geen doel van de Wjsg. 320 De Raad voor de
Journalistiek beoordeelt de werkwijze van journalisten en andere media, voor zover de media
en journalisten zijn aangesloten bij de Raad.321 Zoals hierboven is aangegeven betreft het hier
een onafhankelijk instantie van zelfregulering. Belanghebbenden kunnen bij de Raad een
klacht indienen over journalistieke activiteiten, die naar hun oordeel niet juist zijn verlopen.
De Raad beoordeelt of een journalist zijn werk zorgvuldig heeft gedaan en of met een
publicatie niet de grenzen van journalistieke ethiek zijn overschreden.322 Hierbij werkt de
Raad met een Leidraad, waarin de standpunten zijn neergelegd betreffende wat wel en niet
passend is bij de maatschappelijke verantwoordelijkheid van de journalist. Inzake de
bescherming van de privacy van betrokkenen is het uitgangspunt beschreven in bepaling 2.4.1
De journalist zal de privacy van personen niet verder aantasten dan in het kader van zijn
berichtgeving redelijkerwijs noodzakelijk is. Een inbreuk op de privacy overschrijdt de
grenzen van zorgvuldige journalistiek wanneer deze niet in redelijke verhouding staat tot het
maatschappelijk belang van de publicatie.

De inbreuk op de privacy moet noodzakelijk zijn. Of daar sprake van is wordt gewogen via
een proportionaliteitseis. Met betrekking tot verslaggeving van strafzaken geeft de Leidraad
twee standpunten. Ten eerste moet een journalist voorkomen dat hij gegevens in woord en
beeld publiceert waardoor verdachten en veroordeelden buiten de kring van personen bij wie ze
al bekend zijn, eenvoudig kunnen worden geïdentificeerd en getraceerd. Voor de bescherming
van de privacy van slachtoffers is dit echter niet expliciet verwoord. Volgens de Raad mogen
dergelijke gegevens wel worden gepubliceerd indien de naam een wezenlijk bestanddeel van
de berichtgeving is, het niet vermelden van de naam wegens de algemene bekendheid van de
betrokkene geen doel dient, door het niet vermelden van de naam verwarring kan ontstaan
met anderen die hierdoor voorzienbaar kunnen worden geschaad, het vermelden van de naam
gebeurt in het kader van opsporingsberichtgeving of de betrokkene zelf de openbaarheid
zoekt.323 Ten tweede dienen in publicaties over (strafzaken betreffende) ernstige misdrijven
details van het misdrijf te worden weggelaten, indien voorzienbaar is dat zij extra leed

320

Zie tevens I. Helsloot, A. Schmidt, B. Tholen, D. de Vries, C. Grütters & M. de Vries (2013). Evaluatie Wet
justitiële en strafvorderlijke gegevens. Boom Lemma Uitgevers, p. 43.
321
Zie http://www.rvdj.nl/startpagina.
322
Idem.
323
Zie bepaling 2.4.6 van de Leidraad. In een klacht over de documentaire ‘De Sekspolitie’, die in januari 2013
werd uitgezonden, werd de zedenpolitie Haaglanden gevolgd. Voorafgaand aan de uitzending waren een korte
en een lange trailer van de documentaire getoond. Kern van klagers bezwaar was dat hij, ondanks het intrekken
van zijn toestemming, herkenbaar in beeld was gebracht als verdachte. Verweerders hadden aangevoerd dat de
klager daarvoor toestemming had gegeven en die toestemming pas na uitzending van de trailer heeft
ingetrokken. Door wat klager heeft aangevoerd en door de door hem overgelegde stukken is echter aannemelijk
geworden dat hij al in het voorjaar van 2012 aan een medewerkster van verweerder heeft meegedeeld dat hij zijn
toestemming voor het uitzenden van de opnamen had ingetrokken. De RvdJ meende daarom dat de privacy van
klager ongerechtvaardigd was aangetast en dat verweerders daarmee journalistiek onzorgvuldig hadden
gehandeld. Zie http://www.rvdj.nl/2013/54.

100

toevoegen aan het slachtoffer of diens naaste familieleden en de details niet noodzakelijk zijn
om de aard en de ernst van het misdrijf, dan wel de gevolgen ervan, weer te geven.324
Verder is volgens de Leidraad het gebruik van verborgen opnameapparatuur, het overvallen
van personen met draaiende camera en openstaande microfoon en het zich toegang
verschaffen tot niet-openbare ruimten, zonder dat de journalist zich als zodanig bekend
maakt, niet toelaatbaar.325 Hiervan kan de journalist volgens de Leidraad alleen afwijken als
de journalist geen andere weg open staat om een ernstige misstand aan het licht te brengen of
een zaak van maatschappelijk belang scherper te belichten, mits de werkwijze geen
onevenredige inbreuk maakt op de privacy en de veiligheid van betrokkenen. Voordat een
redactie besluit tot publicatie of uitzending van de gesprekken en beelden die volgens de
voornoemde werkwijzen zijn vergaard, dient zij het belang dat met de openbaarmaking
wordt gediend, af te wegen tegen de inbreuk die de publicatie of uitzending maakt op rechten
en rechtmatige belangen van betrokkenen. Wel staat het een journalist vrij een
telefoongesprek op te nemen wanneer dit nodig is om een onbetwistbare en zo adequaat
mogelijke weergave van het besprokene te kunnen publiceren. Wanneer hij evenwel de
geluidsopname zelf, of delen daarvan, openbaar wil maken, dient hij vooraf toestemming van
de geïnterviewde te verkrijgen.326
De Raad kan een journalist of een medium niet verplichten om verkeerde berichtgeving via
een rectificatie te corrigeren. Ook kan de Raad geen sancties opleggen of schadevergoedingen
toekennen. Daarvoor zal een klager een gerechtelijke procedure moeten opstarten. De rechter
past hierbij wel eigen criteria toe. Bij een botsing tussen enerzijds het recht op vrijheid van
meningsuiting en anderzijds het recht op eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer, moet
het antwoord op de vraag welk van deze beide rechten in het concrete geval zwaarder weegt,
worden gevonden door een afweging van alle te zake dienende omstandigheden van het geval.
Daarnaast komen de vaste uitgangspunten die het Europese Hof hanteert aangaande art. 10
EVRM ook naar voren.327 Hierbij kunnen de uitgangspunten van de Leidraad van de Raad
overigens wel een rol spelen.328
6. Afsluiting
Vanuit het huisrecht en het briefgeheim heeft de bescherming van de persoonlijke levenssfeer
zich binnen de Nederlandse rechtscultuur verder ontwikkeld. Thans bevat de Nederlandse
324

Zie bepaling 2.4.8 van de Leidraad. In het algemeen bestaat geen bezwaar tegen vermelding van de namen van
de betrokken partijen in verslagen van een openbare terechtzitting in een civielrechtelijke of bestuursrechtelijke
procedure. Toch kan het belang van een partij om zoveel mogelijk onherkenbaar te blijven zo zwaar wegen dat
van het vermelden van de (volledige) naam moet worden afgezien. Dit laatste kan onder meer het geval zijn
wanneer een burger gedaagde is in een bestuursrechtelijke procedure (bepaling 2.4.10).
325
Zie bepaling 2.1.6 van de Leidraad. Bovendien publiceert een journalist geen foto’s en zendt geen beelden uit
die zijn gemaakt van personen in niet-algemeen toegankelijke ruimten zonder hun toestemming. Ook gebruikt
een journalist geen brieven en persoonlijke aantekeningen zonder toestemming van betrokkenen (bepaling 2.4.3
van de Leidraad). Vergelijk de persrichtlijn 2013 van de Raad voor de Rechtspraak.
326
Zie bepaling 2.1.7 van de Leidraad.
327
Zie bijvoorbeeld HR 4 oktober 2013, ECLI:NL:HR:2013:851 en HR 5 oktober 2012,
ECLI:NL:HR:2012:BW9230. Vergelijk EHRM 29 maart 2005, Ukrainian Media Group tegen Oekraïne, r.o. 38, EHRM
28 juni 2005, Karakas en Yesilımak tegen Turkije, r.o. 50 en EHRM 14 september 2010, Sanoma uitgevers b.v. tegen
Nederland, r.o. 50.
328
Zie HR 5 oktober 2012, ECLI:NL:HR:2012:BW9230.

101

Grondwet, naast de algemene bepaling dat een ieder, behoudens bij of krachtens de wet te
stellen beperkingen, recht heeft op eerbiediging van de persoonlijke levenssfeer, specifieke
artikelen over de onaantastbaarheid van het lichaam, het huisrecht, het brief-, telegraaf- en
telefoongeheim en een aantal instructienomen met betrekking tot het gebruik van
persoonsgegevens. In art. 10 lid 2 en 3 GW ligt de eis besloten voor het opstellen van een
wettelijke regeling betreffende de registratie en verstrekking van persoonsgegevens. Ter
uitvoering daarvan en van de richtlijn 95/46/EG is de Wet bescherming persoonsgegevens
(Wbp) tot stand gekomen. Op grond van de Wbp mogen politiegegevens en justitiële en
strafvorderlijke gegevens worden verwerkt wanneer de Wet Politiegegevens (Wpg) of de
Wet justitiële en strafvorderlijke gegevens (Wjsg) van toepassing is. De Wjsg en Wpg
hebben dan als lex specialis voorrang boven het regime van de lex generalis, de Wbp.
Het praktische belang van de Grondwet zelf voor de bescherming van de privacy van
slachtoffers is echter gering. Dit komt vanwege het verbod op de toetsing van formele wetten
aan de Grondwet en de rechtstreekse toepasselijkheid van verdragen en besluiten van
volkenrechtelijke organisaties op de Nederlands rechtsorde, is de normering en invulling van
de bescherming van de privacy van slachtoffers met name gebaseerd op de uitleg van de
bepalingen in het EVRM.
Het slachtoffer heeft binnen het strafproces recht op een correcte bejegening. Hieronder valt
in ieder geval de verplichting tot informatieverschaffing aan het slachtoffer, in het geval dat
het slachtoffer daadwerkelijk informatie wil ontvangen. Ook heeft een slachtoffer de
mogelijkheid een vordering tot schadevergoeding in te stellen en om gebruik te maken van
een spreekrecht. Door ter zitting gebruik te maken van het spreekrecht stapt het slachtoffer
uit de betrekkelijke anonimiteit en maakt het mogelijk dat de aanwezige pers verslag kan
doen van diens verklaring.
Door verslag te doen van de terechtzitting geeft de pers invulling aan de externe
openbaarheid. De openbare zittingen zijn altijd toegankelijk voor journalisten. De pers mag
echter geen beeld- en geluidsopnames maken van slachtoffers, getuigen, deskundigen en het
publiek. Wel mogen journalisten slachtoffers verzoeken om toestemming voor het maken van
beeld- en geluidsopnames. In uitzonderlijke omstandigheden kan de rechter het maken van
die beeld- en geluidsopnames niettemin verbieden. In het geval van een behandeling achter
gesloten deuren, kan aan journalisten onder bepaalde omstandigheden toegang worden
verleend tot de zitting. Een bevel tot gehele of gedeeltelijke behandeling met gesloten deuren
kan onder meer worden gegeven in het belang van de eerbiediging van de persoonlijke
levenssfeer van het slachtoffer, waarmee het slachtoffer met name van de pers en de
buitenwereld wordt afgeschermd.
Daarnaast kan ter bescherming van de privacy van het slachtoffer ten opzichte van de
verdachte, binnen het strafproces gebruik worden gemaakt van beschermingsmaatregelen als
domiciliekeuze, aangifte onder nummer, de regelingen van de (beperkt) anonieme getuige en
de bedreigde getuige en de meldlijn ‘Meld Misdaad Anoniem’. Dit zijn tevens de maatregelen
die de regering voorstaat om tegemoet te komen aan de belangen van het slachtoffer in het
kader van de implementatie van richtlijn 2012/29/EU. In die richtlijn wordt aangegeven dat
de bescherming van het privéleven van het slachtoffer van groot belang kan zijn om
secundaire en herhaalde victimisatie, intimidatie en vergelding te voorkomen. Verder kan de
privacy van slachtoffers ook worden beschermd door het recht van de verdachte op

102

kennisneming van processtukken te beperken. Van belang is wel dat er een inhoudelijke toets
wordt uitgevoerd door de rechter. Deze beperking op kennisneming van processtukken door
de verdachte is mogelijk tijdens het voorbereidend onderzoek, maar vanaf de aanvang van het
rechtsgeding moeten in beginsel alle beperkingen zijn opgeheven, behalve wanneer sprake is
van toepassing van art. 149b Sv.
Tenslotte is er de bescherming van de privacy ten opzichte van de overheid. Gesteld kan
worden dat die voor verbetering vatbaar is. Zo moeten er reeds bij de (elektronische) aangifte
persoonsgegevens worden gedeeld met opsporings- en vervolgingsauthoriteiten, die niet per
se noodzakelijk zijn om contact te onderhouden met de aangever. Verder wordt zonder dat
het slachtoffer daar zeggenschap over heeft persoonlijke informatie en informatie over
strafbare feiten door de politie aan instanties met een publieke taak (zoals Slachtofferhulp
Nederland) verstrekt. In de richtlijn 2012/29/EU wordt bovendien voorgeschreven dat er een
individuele beoordeling van slachtoffers dient plaats te vinden om specifieke
beschermingsbehoeften te onderkennen en om te bepalen of en in welke mate het slachtoffer
tijdens de strafprocedure van bijzondere maatregelen gebruik moet kunnen maken, zonder
dat het slachtoffer hier zelf in wordt gekend. Deze individuele beoordeling betreft onder
andere persoonlijke kenmerken en kan tevens aspecten van de (psychische) gezondheid van
het slachtoffer betreffen. De regering lijkt voornemens deze verkregen slachtoffergegevens in
een apart (digitaal) slachtofferdossier te willen gaan bewaren. Niet duidelijk is wat er, nadat
een beoordeling over specifieke beschermingsbehoeften is uitgevoerd, met al die
slachtoffergegevens zal gebeuren. Een noodzaak om dergelijke gegevens te (blijven) bewaren
lijkt dan niet meer te bestaan. In dit verband kan gewezen worden op hetgeen het Europese
Hof heeft overwogen in S. en Marper tegen het tegen het Verenigd Koninkrijk.329 Tenslotte kan
gewezen worden op de reactie van de regering op de hierboven genoemde
beschermingsmaatregelen in het kader van richtlijn 2012/29/EU. Daarin valt op dat de rol van
de overheid zelf als instantie die een inbreuk maakt op de privacy van het slachtoffer niet als
zodanig wordt herkend.

329

Zie EHRM 4 december 2008, S. en Marper tegen het Verenigd Koninkrijk, met name r.o. 102 (besproken in
hoofdstuk 3 paragraaf 3.3.3.).

103

104

Hoofdstuk 5

Privacybescherming van slachtoffers in
België
1. Inleiding
In dit hoofdstuk staat de bescherming van de privacy van slachtoffers van strafbare feiten in
België centraal. In vergelijkbare zin als in hoofdstuk 4 over de Nederlandse regelingen,
worden in het onderhavige hoofdstuk relevante Belgische wet- en regelgeving besproken.
Hieronder wordt allereerst ingegaan op de privacybepalingen in de Grondwet van België.
Daarna komen in paragraaf 3 de rechten van het slachtoffer in het Belgische strafproces aan
bod, gevolgd door een bespreking van de wijze waarop in het strafprocesrecht verder al dan
niet rekening wordt gehouden met de privacy van het slachtoffer in paragraaf 4. In paragraaf
5 wordt het hoofdstuk afgesloten.
2. Privacybepalingen in de Belgische Grondwet
De eerste Belgische Grondwet (GW) stamt uit 1831 en was geheel in het Frans opgesteld. De
eerste officiële Nederlandstalige versie dateert van 1967.330 De laatste ingrijpende wijziging
van de Grondwet is in 1993 geweest.331 Een belangrijke wijziging was de invoering van het
Grondwettelijk Hof (voorheen het Arbitragehof).332 Dit is een rechtscollege dat er op toe ziet
dat de Grondwet door de verschillende wetgevende instanties in België wordt nageleefd.333

330

Tot 1967 had de Nederlandse versie de status van vertaling. In 1991 is ook een Duitstalige versie officieel
aangenomen.
331
Op 29 maart 2012 werd de Belgische Grondwet voor het laatst gewijzigd, namelijk art. 195 GW waaraan een
overgangsbepaling werd toegevoegd.
332
Bij de grondwetsherziening van 7 mei 2007 werd de benaming ‘Arbitragehof’ gewijzigd in die van
‘Grondwettelijk Hof’.
333
In 1970 is de unitaire Belgische Staat hervormd. Die hervorming resulteerde onder andere in de
totstandkoming van een federale Staat waarin de wetgevende macht is verdeeld tussen de federatie en de
deelgebieden. Elke wetgever beschikt hierbij over exclusieve bevoegdheden. De wetten van de federatie en de
decreten en ordonnanties van de deelgebieden hebben dezelfde rechtskracht. De verdeling van de wetgevende
bevoegdheid tussen de verschillende wetgevers brengt het risico van bevoegdheidsconflicten met zich mee. Dit
heeft ertoe geleid dat de Belgische Grondwetgever in 1980 besloot een nieuw rechtscollege op te richten: het
Arbitragehof, later Grondwettelijk Hof genaamd (zie vorige noot). De taak van dit Hof is onder andere de
grenzen van de bevoegdheden van de wetgevers af te bakenen. Daartoe kan het Hof wetten, decreten en
ordonnanties toetsen aan de bevoegdheidsregels die door of krachtens de Grondwet zijn vastgelegd. Zie nader
http://www.const-court.be/.

105

2.1 Het Grondwettelijk Hof
Het Grondwettelijk Hof kan wetten, decreten en ordonnanties vernietigen, ongrondwettig
verklaren en schorsen wegens schending van Titel II van de Grondwet.334 Zo kan vermeden
worden dat er wetten in strijd met deze fundamentele rechten toegepast zouden worden. Bij
de interpretatie van de rechten uit Titel II van de Grondwet maakt het Grondwettelijk Hof
ook gebruik van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM), om te waken
voor rechtseenheid in de toepassing van de beginselen in de Belgische Grondwet. 335 Want
wanneer een verdragsbepaling, die België bindt, een draagwijdte heeft die analoog is met die
van één of meer van de voormelde grondwetsbepalingen, vormen de waarborgen vervat in die
verdragsbepaling een onlosmakelijk geheel met de waarborgen die in de betrokken
grondwetsbepalingen zijn opgenomen.336 De mensenrechten die voortvloeien uit het EVRM
hebben een directe werking op de Belgische rechtsorde en hebben bovendien voorrang op
normen van Belgisch intern recht. Dat volgt onder andere uit het arrest Le Ski van 27 mei 1971,
waarin wordt aangegeven
‘dat wanneer het conflict bestaat tussen een landsrechtelijke norm en een
internationaalrechtelijke norm die rechtstreekse gevolgen heeft in de interne rechtsorde, de
door het verdrag bepaalde regel moet voorgaan; dat deze voorrang volgt uit de aard zelfs van
het bij verdrag bepaald internationaal recht.’337

Wanneer een schending wordt aangevoerd van een bepaling van Titel II (of van de artikelen
170, 172 of 191 GW), houdt het Hof, bij zijn onderzoek, rekening met internationaalrechtelijke
bepalingen, zoals het EVRM, die analoge rechten of vrijheden waarborgen. Hieronder wordt
nader ingegaan op die grondrechten die zien op (aspecten) van de bescherming van de
privacy.
2.2 Eerbiediging van het privéleven
In art. 22 GW wordt de bescherming van de privacy gewaarborgd. Deze bepaling luidt:
Ieder heeft recht op eerbiediging van zijn privé-leven en zijn gezinsleven, behoudens in de
gevallen en onder de voorwaarden door de wet bepaald.
De wet, het decreet of de in artikel 134 bedoelde regel waarborgen de bescherming van dat
recht.

Het voorstel dat is voorafgegaan aan de aanneming van art. 22 GW beklemtoonde hierbij de
bescherming van de persoon, de erkenning van zijn identiteit en het belang van zijn

334

Zie http://www.const-court.be/. In Nederland is de grondwettelijke toets van formele wetgeving verboden.
De Nederlandse rechter treedt niet in de beoordeling van de grondwettigheid van wetten en verdragen (art. 120
GW).
335
Zie http://www.const-court.be/.
336
Vergelijk art. 34 van de Belgische Grondwet, dat luidt: ‘De uitoefening van bepaalde machten kan door een
verdrag of door een wet worden opgedragen aan volkenrechtelijke instellingen.’
337
Zie HvC 27 mei 1971, Arr.Cass. 1971, 959; S.E.W. 1972, 42 (Smeerkaasarrest).

106

ontplooiing en die van zijn gezin.338 Uit de parlementaire geschiedenis van art. 22 GW blijkt
dat de Grondwetgever ‘een zo groot mogelijke concordantie [heeft willen nastreven] met
artikel 8 van het Europees Verdrag tot Bescherming van de rechten van de mens en de
fundamentele vrijheden (EVRM), teneinde betwistingen over de inhoud van dit
Grondwetsartikel respectievelijk artikel 8 van het EVRM te vermijden.’339
De rechten die bij art. 22 GW worden gewaarborgd, zijn evenwel niet absoluut.340 Hoewel de
bepaling aan eenieder het recht op eerbiediging van zijn privéleven en zijn gezinsleven
toekent, voegt die bepaling daaraan onmiddellijk toe ‘behoudens in de gevallen en onder de
voorwaarden door de wet bepaald.’ De bepaling vereist, evenals art. 8 EVRM, dat elke
overheidsinmenging in het recht op eerbiediging van het privéleven en het gezinsleven wordt
voorgeschreven door een voldoende precieze wettelijke bepaling en dat zij beantwoordt aan
een dwingende maatschappelijke behoefte. Dat laatste wil zeggen dat sprake is van
evenredigheid met de nagestreefde wettige doelstelling.341 De bepaling houdt bovendien de
positieve verplichting in voor de overheid om maatregelen te nemen die een daadwerkelijke
eerbiediging van het privéleven en het gezinsleven verzekeren, zelfs in de sfeer van de
onderlinge (horizontale) verhoudingen van individuen.342
De wetgever beschikt over een appreciatiemarge om bij de uitwerking van een wettelijke
regeling die een overheidsinmenging in het privéleven inhoudt, rekening te houden met een
billijk evenwicht tussen de tegenstrijdige belangen van het individu en de samenleving in
haar geheel.343 Die appreciatiemarge van de wetgever is evenwel niet onbegrensd. Om te
beoordelen of een wettelijke regeling verenigbaar is met het recht op eerbiediging van het
privéleven, moet worden nagegaan of de wetgever een billijk evenwicht heeft gevonden
tussen alle rechten en belangen die in het geding zijn. Zulks vereist dat de wetgever niet
alleen een afweging maakt tussen de belangen van het individu tegenover de samenleving in
haar geheel, maar tevens tussen de tegenstrijdige belangen van de betrokken personen, op het
gevaar af anders een maatregel te nemen die niet evenredig is met de nagestreefde wettige
doelstellingen.344
In het tweede lid van art. 8 EVRM wordt met het woord ‘wet’, niet vereist dat in de
inmenging die het toestaat, wordt voorzien door een wet in formele zin, maar wijst hetzelfde
woord ‘wet’, gebruikt in art. 22 GW wel op een wettelijke bepaling. 345 Art. 22, eerste lid GW
behoudt aan de bevoegde wetgever de bevoegdheid voor om vast te stellen in welke gevallen
en onder welke voorwaarden afbreuk kan worden gedaan aan het recht op eerbiediging van
het privéleven en het gezinsleven, het waarborgt aan elke burger dat geen enkele inmenging
338

Zie Parl. St., Senaat, 1991-1992, nr. 100-4/2°, p. 3.
Zie Parl. St., Kamer, 1992-1993, nr. 997/5, p. 2.
340
In dit kader kan gewezen worden op art. 22bis GW (tweede wijziging), dat o.a. het volgende bepaalt: ‘Elk kind
heeft recht op eerbiediging van zijn morele, lichamelijke, geestelijke en seksuele integriteit.’ Een vergelijkbare
bepaling voor volwassenen bestaat er in de Belgische Grondwet niet. Anders gezegd, de Belgische tegenhanger
van art. 11 van de Nederlandse Grondwet is er niet.
341
Zie GwH 19 september 2007, Arrest nr. 118/2007, r.o. B.5.3.
342
Zie GwH 9 juli 2013, Arrest nr. 96/2013, r.o. B.7. Vergelijk EHRM 27 oktober 1994, Kroon e.a. tegen Nederland, r.o.
31.
343
Zie GwH 9 juli 2013, Arrest nr. 96/2013, r.o. B.8. Vergelijk EHRM 26 mei 1994, Keegan tegen Ierland, r.o. 49,
EHRM 27 oktober 1994, Kroon e.a. tegen Nederland, r.o. 31; EHRM 2 juni 2005, Znamenskaya tegen Rusland, r.o. 28;
EHRM 24 november 2005, Shofman tegen Rusland, r.o. 34.
344
Zie GwH 9 juli 2013, Arrest nr. 96/2013, r.o. B.8. Vergelijk EHRM 6 juli 2010, Backlund tegen Finland, r.o. 46.
345
Zie GwH 21 december 2004, Arrest nr. 202/2004, r.o. B.5.4.
339

107

in dat recht kan plaatsvinden dan krachtens regels die zijn aangenomen door een
democratisch verkozen beraadslagende vergadering.346
Met art. 22 GW heeft de Belgische grondwetgever bedoeld volledig aan te sluiten bij art. 8
EVRM. In art. 8 lid 1 EVRM worden naast het recht op respect voor het privéleven en
familie- en gezinsleven, echter ook het respect voor de woning en de correspondentie
genoemd. Deze laatste twee rechten worden in art. 22 GW niet genoemd. Deze rechten
worden elders in de Grondwet beschreven. De onschendbaarheid van de woning is in de
Belgische Grondwet geregeld in art. 15 en de bescherming van de correspondentie in art. 29
GW. Deze bepalingen komen hieronder aan de orde.
2.3 De onschendbaarheid van de woning
Het huisrecht wordt in art. 15 GW geregeld, dat luidt:
De woning is onschendbaar; geen huiszoeking kan plaatshebben dan in de gevallen die de wet
bepaalt en in de vorm die zij voorschrijft.

Onder het begrip ‘woning’ moet worden verstaan de plaats die een persoon bewoont om er
zijn werkelijke verblijfplaats te vestigen en waar hij vanuit die hoedanigheid recht heeft op
eerbiediging van zijn persoonlijke levenssfeer, zijn rust en meer in het algemeen zijn
privéleven.347 De woning is gewoonlijk de plaats of de materieel bepaalde ruimte waar het
privé- en gezinsleven zich ontwikkelt.348 In een arrest van 29 juni 2010 geeft het
Grondwettelijk Hof aan dat het begrip ‘woning’ betrekking kan hebben op diverse plaatsen
die een persoon bewoont om er zijn verblijf of zijn werkelijke verblijfplaats te vestigen. 349
Daarbij verwijst het Hof naar rechtspraak van het Europees Hof waarin naar voren komt dat
het gaat om een ‘autonoom begrip dat niet afhangt van een internrechtelijke kwalificatie’, en
dat de vraag of een woonruimte een woning is, afhangt ‘van de feitelijke omstandigheden, met
name van het bestaan van een voldoende en aanhoudende band met een bepaalde plaats.’350
Overigens kunnen plaatsen die geen woningen zijn in de zin van artikel 15 GW (en art. 8
EVRM), volgens het Grondwettelijk Hof toch via de bescherming van het privéleven
gewaarborgd in art. 22 GW en art. 8 EVRM, bescherming genieten.351
De interpretatie van art. 15 GW geeft het Grondwettelijk Hof vanuit het kader van art. 8
EVRM, zoals het Hof dat bij art. 22 GW ook doet. Daarnaast heeft het recht op de
eerbiediging van de woning volgens het Hof een burgerrechtelijk karakter in de zin van art. 6
lid 1 EVRM, aangezien de uitoefening van het recht van toegang tot bewoonde lokalen een
inmenging in dat recht vormt, moeten de daarmee verband houdende betwistingen worden
behandeld met naleving van de in die bepaling vervatte waarborgen. Deze EVRM-bepalingen

346

Idem, r.o. B.6.3.
Zie F. Deruyck (2014). Overzicht van het Belgisch strafprocesrecht. Die Keure, p. 117.
348
Zie EHRM 12 januari 2010, Chelu tegen Roemenië.
349
GwH 2 juni 2010 Arrest nr. 91/2010, r.o. B.5.3.
350
Zie EHRM 18 november 2004, Prokopovitch tegen Rusland.
351
Zie GwH 19 juli 2007, Arrest nr. 105/2007, r.o. B.6.4.
347

108

vormen daarmee samen het referentiekader voor de uitleg van de grondwettelijke bepaling van
de onschendbaarheid van de woning.

Een voertuig op de openbare weg is in de ogen van het Hof van Cassatie evenwel geen
woning, hetgeen inhoudt dat het doorzoeken ervan geen huiszoeking oplevert.352 Hetzelfde
geldt voor het fouilleren van een persoon.353 Beide handelingen kunnen daarom verricht
worden door politiediensten zonder een bevel van de onderzoeksrechter indien er
aanwijzingen zijn van een misdrijf (art. 29 WPA).354
De onschendbaarheid van de woning is geen absoluut recht. De Grondwet en het EVRM
geven mogelijkheden voor de autoriteiten om onder voorwaarden inbreuk te maken op dit
recht. Ook het Hof van Cassatie oordeelde dat het recht op eerbieding van het privéleven en
het huis, zoals omschreven in artikel 8 lid 1 EVRM, geen absoluut recht is.355
2.4 Het briefgeheim
Het briefgeheim wordt zowel door artikel 29 GW als door art. 8 lid 1 EVRM beschermd.356
De Grondwetgever heeft de bescherming van het briefgeheim als volgt geformuleerd:
Het briefgeheim is onschendbaar. De wet bepaalt welke agenten verantwoordelijk zijn voor
de schending van het geheim der aan de post toevertrouwde brieven.

Daarnaast is het ook strafrechtelijk verboden om een aan de post toevertrouwde brief weg te
maken, te openen en het bestaan en de inhoud ervan bekend te maken. 357 De bescherming van
het briefgeheim is evenwel niet absoluut. In de Grondwet en het EVRM worden
uitzonderingen toelaten waarin wel een inbreuk mag worden gemaakt op dit fundamentele
recht.
2.5 Conclusie
Doordat het Grondwettelijk Hof wetten, decreten en ordonnanties kan vernietigen,
ongrondwettig verklaren en schorsen wegens schending van onder andere Titel II van de
Grondwet, interfereren de grondwettelijke normen in België veel sterker met het
strafprocesrecht dan dat in Nederland zo is.
De Belgische grondwetgever heeft in de bescherming van de persoonlijke levenssfeer met
name aansluiting gezocht bij art. 8 EVRM. Dit betekent dat bij de uitleg van de
352

Zie HvC 11 januari 1971, Arr.Cass. 1971, 447.
Zie HvC 27 september 1971, Arr.Cass. 1972, 95.
354
WPA staat voor Wet op het politieambt.
355
Zie o.a. HvC 19 februari 1985, Arr.Cass. 1984-85, 840.
356
In bepaald opzicht is de Grondwettelijke tegenhanger van het briefgeheim de vrijheid van drukpers (zie
hoofdstuk 4 paragraaf 2.4). In de Belgische Grondwet is het laatst genoemde recht geregeld in art. 25 GW, dat
luidt: ‘De drukpers is vrij; de censuur kan nooit worden ingevoerd; geen borgstelling kan worden geëist van de
schrijvers, uitgevers of drukkers. Wanneer de schrijver bekend is en zijn woonplaats in België heeft, kan de
uitgever, de drukker of de verspreider niet worden vervolgd.’
357
Zie art. 151, 460 en 460bis Sw. en art. 2, 28 en 29 van de Wet van 26 december 1956 op de Postdienst, Belgisch
Staatsblad 30 december 1956.
353

109

privacybepalingen in de Grondwet, de interpretatie die het Europese Hof geeft aan de
verschillende aspecten van art. 8 EVRM, een belangrijke leidraad is voor het Belgische
Grondwettelijk Hof. Materieel gezien houdt dit in dat de grondwettelijke
privacybescherming in België in sterke mate lijkt op de Europese normering van de privacy.358
Op een punt is de Belgische grondwet strenger dan de Europeesrechtelijke norm van art. 8
EVRM. Artikel 22 GW stipuleert – evenals de Nederlandse grondwet – dat een formeelwettelijke basis vereist is telkens wanneer bevoegdheden in het leven worden geroepen die
een mogelijke schending van het recht op privacy inhouden.359
3. Richtlijn 95/46/EG en de Privacywet
Evenals de andere Europese lidstaten heeft ook de Belgische wetgever de beginselen van
richtlijn 95/46/EG moeten omzetten in nationaal recht. Dit heeft geleid tot wijziging van de
Wet tot bescherming van de persoonlijke levenssfeer ten opzichte van de verwerking van
persoonsgegevens, kortweg de Privacywet genoemd.360 Anders dan in Nederland is in België
niet gekozen voor sectorale benadering van gegevensbeschermingsrecht voor deelgebieden,
zoals de medische sector, financiële sector en politiële en justitiële sector, maar voor een
regeling in de Privacywet (Pw).
Onder persoonsgegevens verstaat de Privacywet iedere informatie betreffende een
geïdentificeerd of identificeerbaar natuurlijk persoon (art. 1 par 1 Pw).361 Onder dit begrip
vallen ook gegevens die betrekking hebben op het professionele of openbare leven van een
persoon.362 De Privacywet is niet van toepassing op de verwerking van persoonsgegevens die
door een natuurlijk persoon in activiteiten met uitsluitend persoonlijke of huishoudelijke
doeleinden wordt verricht (art. 3 par 2 Pw). In een aantal andere gevallen is alleen voorzien in
een gedeeltelijke toepassing van de wet, zoals bij verwerkingen van persoonsgegevens voor
uitsluitend journalistieke, artistieke of literaire doeleinden (art. 3 par 3 Pw).
Er mogen enkel gegevens worden verzameld die relevant en noodzakelijk zijn rekening
houdend met de aangekondigde doelstelling. De verwerking van persoonsgegevens inzake
geschillen voorgelegd aan de rechter inzake verdenkingen, vervolgingen of veroordelingen
met betrekking tot misdrijven, of inzake administratieve sancties of veiligheidsmaatregelen is
verboden (art. 8 par 1 Pw). Op dit uitgangspunt zijn een aantal uitzonderingen gemaakt,
358

Zie voor de Europese normering van de privacy, hoofdstuk 3.
Zie GwH 21 december 2004, Arrest nr. 202/2004, r.o. B.5.4. Zie ook E. Brems (1995). ‘De nieuwe grondrechten
in de Belgische grondwet en hun verhouding tot het Internationale, inzonderheid het Europese Recht’. TBP, p.
625-626 en verder M. Devreese (2014). Een evaluatie van 10 jaar BOM-Wet. Faculteit Rechtsgeleerdheid Universiteit
Gent, p. 18.
360
Wet van 8 december 1992, Belgisch Staatsblad 18 maart 1993. Zie de wet van 11 december 1998, Belgisch Staatsblad
3 februari 2001, waarin de omzetting is geregeld. De Privacywet is daarna nog verder gewijzigd door onder
andere de wet van 26 februari 2003, Belgisch Staatsblad van 26 juni 2003. Zie verder de wijzigingen van 11 februari
2001 in het Koninklijk besluit ter uitvoering van de wet van 8 december 1992 tot bescherming van de
persoonlijke
levenssfeer
ten
opzichte
van
de
verwerking
van
persoonsgegevens
(http://www.privacycommission.be/sites/privacycommission/files/documents/CONS_kb_uitvoering_privacywet
_13_02_2001.pdf).
361
Als identificeerbaar wordt beschouwd een persoon die direct of indirect kan worden geïdentificeerd, met
name aan de hand van een identificatienummer of van één of meer specifieke elementen die kenmerkend zijn
voor zijn of haar fysieke, fysiologische, psychische, economische, culturele of sociale identiteit. Zie art. 1 par 1
Pw.
362
Vergelijk de rechtspraak van het Europese Hof met betrekking tot art 8 lid 1 EVRM.
359

110

bijvoorbeeld indien de verwerking noodzakelijk is voor de uitoefening van taken betreffende
het Gerechtelijk Wetboek of voor de verwezenlijking van doeleinden die door of krachtens
een wet een decreet of een ordonnantie zijn vastgesteld (art. 8 par 2 Pw).363
Destijds is met de invoering van de Privacywet in 1992 ook een onafhankelijk controleorgaan
opgericht, de Commissie voor de bescherming van de persoonlijke levenssfeer (de
Privacycommissie). Deze Privacycommissie kan worden vergeleken met het Nederlandse
College Bescherming Persoonsgegevens. De Privacycommissie houdt toezicht op de wijze
waarop een organisatie of een individu persoonsgegevens aanwendt.
4. De rechten van het slachtoffer
In het Wetboek van Strafvordering is geen definitie te vinden van het begrip slachtoffer. Een
veel gehanteerde omschrijving is dat met de term slachtoffer wordt bedoeld iedere persoon,
en zijn na(ast)bestaanden, die materiële, lichamelijke en/of morele schade hebben geleden
door een handeling die strafbaar is gesteld door de strafwetgeving.364 De ‘benadeelde partij’ is
de procesrechtelijke benaming van degene die beweert het slachtoffer te zijn geworden van
een misdrijf. De benadeelde kan in twee hoedanigheden optreden in het Belgische strafproces.
Dat is allereerst door de verklaring van benadeelde persoon af te leggen. Deze verklaring is
echter onvoldoende om partij te worden in het strafproces. Daarvoor moet het slachtoffer
zich burgerlijke partij stellen (de tweede hoedanigheid). Het kan echter ook zo zijn dat het
slachtoffer (nog) geen enkele actie heeft ondernomen.
In het Wetboek van Strafvordering werden oorspronkelijk geen specifieke rechten toegekend
aan slachtoffers van misdrijven die zich niet burgerlijke partij hadden gesteld.365 Een van de
doelstellingen van de Wet van 12 maart 1998 was om de zorg voor het slachtoffer
uitdrukkelijk tot uiting te brengen.366 Daaraan is een verder vervolg gegeven in de Wet van 17
mei 2006. In art. 3bis V.T. Sv komt dat naar voren in het bepaalde dat slachtoffers van
misdrijven en hun verwanten zorgvuldig en correct dienen te worden bejegend, door de
politionele en gerechtelijke overheden. Het niet voldoen aan deze verplichting wordt evenwel
niet gesanctioneerd. De waarde van het bepaalde is vooral bedoeld om de autoriteiten
(symbolisch) op hun verantwoordelijkheid te wijzen.367
4.1 Het slachtoffer dat (nog) geen actie heeft ondernomen
Thans houdt het strafprocesrecht op meerdere plaatsen rekening met het slachtoffer dat
(nog) geen aanstalten heeft gemaakt om een verklaring van benadeelde persoon af te leggen of
om zich burgerlijke partij te stellen. Zo behoort het slachtoffer informatie te ontvangen over
363

De personen die krachtens art. 8 par 2 Pw gemachtigd zijn om de in art. 8 par 1 Pw bedoelde
persoonsgegevens te verwerken, zijn tot geheimhouding verplicht (art. 8 par 3 Pw).
364
Zie Samenwerkingsakkoord van 7 april 1998 tussen de Belgische staat en de Vlaamse Gemeenschap inzake
slachtofferzorg (Belgisch Staatsblad 13 juli 1999).
365
Zie R. Verstraeten (2007). Handboek Strafvordering, Maklu, p. 170.
366
Wet tot verbetering van de strafrechtspleging in het stadium van het opsporingsonderzoek en het
gerechtelijk onderzoek van 12 maart 1998, in werking getreden op 2 april 1998 (Belgisch Staatsblad 2 april 1998).
Zie tevens R. Verstraeten (2007). Handboek Strafvordering. Maklu, p. 170 e.v.
367
Zie tevens R. Verstraeten (2007). Handboek Strafvordering. Maklu, p. 177.

111

de regels voor de burgerlijk partijstelling en de verklaring van benadeelde partij (art. 3bis lid 2
V.T. Sv). Verder zorgt de procureur des Konings ervoor dat het slachtoffer ‘met alle passende
middelen’ op de hoogte wordt gebracht van plaats, dag en uur van de strafzitting (art. 182 lid
2 Sv en art. 216quater par 1 lid 5 Sv) en het verloop van de strafprocedure en de manier waarop
bijstand van een advocaat kan worden verkregen. Ook moeten magistraten en medewerkers
van parketten en rechtbanken zorgen dat slachtoffers worden verwezen naar gespecialiseerde
diensten, zoals de diensten van slachtofferzorg, indien slachtoffers dat wensen.368
Magistraten worden bij deze taken bijgestaan door zogeheten ‘justitieassistenten’. Deze
justitieassistenten kunnen met toestemming van een magistraat zorgen dat een slachtoffer
gedurende de hele gerechtelijke procedure de nodige aandacht krijgt en over informatie
beschikt om zijn rechten te doen gelden.369 Mocht het slachtoffer nog steeds geen actie
hebben ondernomen, dan kan de zittingsrechter bij wie de strafzaak is aangebracht
(ambtshalve) de burgerlijke belangen van het slachtoffer aanhouden (art. 4 lid 2 V.T. Sv). 370
Het ambtshalve aanhouden van de burgerlijke belangen is overigens geen automatisme, het
vereist een antwoord op de vraag of de zaak aangaande de burgerlijke belangen al dan niet in
staat van wijzen is.371
4.2 Verklaring van de benadeelde partij
Degene die verklaart vanwege een misdrijf schade te hebben geleden verkrijgt in het Belgische
strafprocesrecht de status van benadeelde partij door een verklaring af te leggen in persoon of
door diens advocaat (art. 5bis par 1 en 2 lid 1 V.T. Sv). Deze verklaring kan worden afgelegd bij
het openbaar ministerie of op het politiebureau of bij de politie die het proces-verbaal van de
aangifte opneemt. Indien de verklaring bij de politie wordt afgelegd, moet de verklaring
(onverwijld) naar het openbaar ministerie worden gestuurd (art. 5bis par 2 lid 3 en 4 V.T. Sv).
Door het afleggen van deze verklaring krijgt het slachtoffer de volgende rechten toebedeeld
(art. 5bis par 3 V.T. Sv):


Het recht bijgestaan of vertegenwoordigd te worden door een advocaat372;

368

Een slachtoffer heeft ook recht op psychosociale hulp. De diensten van Slachtofferhulp kunnen hierbij
adviseren en kunnen het slachtoffer op psychosociaal en juridisch vlak ook begeleiden.
369
Zo kan een justitie-assistent het slachtoffer gedurende de gehele gerechtelijke procedure specifieke
informatie geven over het dossier en onderzoeksdaden, de behandeling van de zaak door de rechtbank of de
genomen beslissingen toelichten. Vergelijk het (geclausuleerde) recht op inzage van stukken in Nederland
(behandeld in hoofdstuk 4 paragraaf 4). Verder kan een justitie-assistent onder andere optreden als
tussenpersoon en vragen van het slachtoffer aan de magistraat overbrengen of bijstand bieden op verschillende
momenten tijdens de gerechtelijke procedure, zoals bijvoorbeeld tijdens de inzage van het dossier, tijdens de
zitting van de rechtbank of bij de teruggave van overtuigingsstukken. Daarnaast behoort de justitie-assistent de
problemen waarmee slachtoffers in hun contacten met de gerechtelijke overheid worden geconfronteerd te
signaleren en zorgt dat magistraten en medewerkers van de parketten en rechtbanken bewust worden van
specifieke
noden
en
rechten
van
slachtoffers.
Zie
http://justitie.belgium.be/nl/binaries/BROCHURE_SLACHTOFFER_NL_BD_tcm265-138449.pdf.
370
Idem, p. 64 e.v. De strafrechter kan bijvoorbeeld indien geen benadeelde zich als burgerlijke partij heeft
gesteld, uit het dossier opmaken dat het misdrijf schade aan derden heeft toegebracht.
371
Bij een vrijspraak kunnen de burgerlijke belangen van het slachtoffer niet ambtshalve worden aangehouden.
372
Rechtsbijstand voor het slachtoffer kan bestaan uit juridische eerstelijnsbijstand (een eerste gratis juridisch
advies) en juridische tweedelijnsbijstand (een volledige tot een gedeeltelijke kosteloze bijstand van een advocaat
afhankelijk van het inkomen). Naast de kosten van een advocaat zijn er ook nog de procedurekosten

112






Het recht om ieder document dat het slachtoffer nuttig acht te doen toevoegen aan het
dossier;
Het recht om op de hoogte te worden gebracht van de seponering en de redenen daarvan, van
het instellen van een gerechtelijk onderzoek of van de bepaling van de rechtsdag voor het
onderzoeks- en vonnisgerecht;
Het recht een verzoekschrift in te dienen tot het bekomen van inzage en afschrift (van delen)
van het dossier. Een verzoek daartoe kan de onderzoeksrechter onder andere afwijzen
wanneer hij van oordeel is dat inzage een ernstige schendig van het privéleven van de
verdachte zou inhouden. Bovendien is misbruik van de verkregen informatie door het
slachtoffer strafbaar gesteld (art. 460ter Sw).373

Zolang het slachtoffer alleen de verklaring van benadeelde persoon heeft afgelegd, is hij geen
partij in het strafproces. Dat gebeurt pas wanneer een slachtoffer zich burgerlijke partij
stelt.374
4.3 Burgerlijke partijstelling
Voor het slachtoffer om zich burgerlijke partij te stellen moet hij aannemelijk maken dat hij
door het misdrijf is benadeeld, blijkgeven van een belang, schade hebben geleden in zijn
individuele belangen en bekwaam zijn om in rechte te kunnen optreden.375 De eerste drie
vereisten liggen vaak in elkaars verlengde. Benadeling door een misdrijf houdt immers veelal
in dat er schade is geleden in een of meer individuele belangen, hetgeen weer een belang
aangeeft om zich als burgerlijke partij te stellen.376 Een individueel belang is niet de enkele
bestraffing van een misdrijf, hetgeen namelijk een algemeen belang is (een actio popularis is niet
toegestaan) Hiervoor stelt het openbaar ministerie een vervolging in.377 De burgerlijke
partijstelling kan in elke stand van het geding, dus zowel bij de onderzoeksrechter, de
onderzoeksgerechten en de vonnisgerechten, maar in ieder geval voor het sluiten van de
debatten in eerste aanleg (art. 67 Sv). Het slachtoffer zal zich in persoon of via een advocaat
burgerlijke partij stellen. Dit zal ook gelden bij partijstelling voor de onderzoeksrechter.378

(bijvoorbeeld de kosten voor een dagvaarding of een deskundige). Via het systeem van de rechtsbijstand kan een
slachtoffer in een aantal gevallen geheel of gedeeltelijk hiervan worden vrijgesteld (wederom afhankelijk van het
inkomen).
373
Zie F. Deruyck (2014). Overzicht van het Belgisch strafprocesrecht. Die Keure, p. 65 en E. Lutters (2012). Het instituut
van de klacht met burgerlijke partijstelling. Universiteit van Gent, p. 57.
374
F. Deruyck (2014). Overzicht van het Belgisch strafprocesrecht. Die Keure, p, 30.
375
Indien het slachtoffer niet bekwaam is om in rechte op te treden, moeten zijn wettelijke vertegenwoordigers
optreden, bijvoorbeeld bij minderjarigheid.
376
Een geval waarbij een slachtoffer wel schade heeft, maar geen belang om daarvoor in rechte op te komen, is de
burgerlijke partijstelling wegens het misdrijf van familieverlating. Schade wordt hier geleden door de
onderhoudsgerechtigde, maar zal niet ontvankelijk zijn in de burgerlijke partijstelling, omdat de
onderhoudsgerechtigde al over een uitvoerbare titel beschikt (namelijk het vonnis van de burgerlijke rechter dat
de onderhoudsgelden heeft toegekend). Zie F. Deruyck (2014). Overzicht van het Belgisch strafprocesrecht. Die Keure,
p. 69.
377
Op de regel dat alleen degene die schade lijdt in zijn persoonlijke belangen zich op ontvankelijke wijze
burgerlijke partij kan stellen bestaan wel enkele wettelijke uitzonderingen. Die zijn voor deze studie echter niet
van belang.
378
Zie R. Verstraeten (2007). Handboek Strafvordering. Maklu, p. 177.

113

De burgerlijke vordering kan voor de strafrechter uitgeoefend worden tegen de verdachte van
het misdrijf. Daarnaast kan het slachtoffer de vordering ook instellen tegen de voor de
verdachte burgerrechtelijk aansprakelijke persoon (bijvoorbeeld de werkgever op basis van
art. 1384 BW).379 De burgerrechtelijke aansprakelijke partij kan enkel betrokken worden op
initiatief van het openbaar ministerie of na dagvaarding door de burgerlijke partij. Daarnaast
kan deze vordering worden ingesteld tegen de tussenkomende partij, zoals de verzekeraar
van de schade die door de verdachte als verzekerde werd veroorzaakt. 380 Ook andere
verzekeraars kunnen door de benadeelde of door de verzekerde in de zaak worden betrokken.
Wanneer de verzekeraar vrijwillig is tussengekomen in het strafproces, kan de benadeelde
zijn burgerlijke vordering uitbreiden tegen de verzekeraar en deze laatste kan ook
veroordeeld worden tot schadevergoeding.381
Naast de strafrechter kan ook de burgerlijke rechter de burgerlijke vordering uitoefenen. Het
slachtoffer hoeft daarin geen definitieve keuze te maken. Hij kan zowel bij de strafrechter als
bij de burgerlijke rechter zijn vordering instellen. Vanzelfsprekend kan hij maar eenmaal zijn
schade vergoed krijgen.
Naast deze procesrechten zijn de politie en justitie verplicht om het slachtoffer bescherming
te bieden in het geval van bedreigingen en represailles, bijvoorbeeld door de verdachte of
dader. Deze bescherming moet verleend worden gedurende het gehele strafrechtelijke
onderzoek. Het slachtoffer heeft eveneens het recht op bescherming van zijn privéleven.382
5. Strafvordering
Ten gevolge van de toegenomen aandacht voor het slachtoffer, houdt het strafprocesrecht of
de strafvordering op meerdere plaatsen rekening met het slachtoffer. Onder strafvordering
wordt in België verstaan de vordering tot toepassing van de straffen of maatregelen
(beveiligingsmaatregelen of herstelmaatregelen) die door de wet op bepaalde gedragingen of
onthoudingen zij gesteld (art. 1 V.T. Sv).383 Deze strafvordering moet niet worden verward
met de burgerlijke vordering van het slachtoffer voor de strafrechter of de burgerlijke rechter.
Die laatste vordering beoogt namelijk het schadeherstel voor het slachtoffer.
Het Belgisch strafprocesrecht kan worden omschreven als een gemengd stelsel.384 Het
vooronderzoek had van oorsprong een schriftelijk, besloten en niet contradictoir karakter
(inquisitoir); het onderzoek ter terechtzitting daarentegen een mondeling, contradictoir en
openbaar karakter (accusatoir of adversarial). Binnen de literatuur bestaat geen consensus over
379

Zie F. Deruyck (2014). Overzicht van het Belgisch strafprocesrecht. Die Keure, p. 71.
Idem, p. 70-71.
381
Zie bijvoorbeeld HvC 5 februari 1986, Arr.Cas. 1985-86, nr. 360. Zie ook R. Verstraeten (2007). Handboek
Strafvordering. Maklu, p. 201.
382
Dit recht op bescherming en respect voor het privéleven van het slachtoffer wordt expliciet genoemd in de
folder van het Nationaal Forum voor Slachtofferbeleid, ‘Uw rechten als slachtoffer van een misdrijf’, p. 9. Het
Nationaal Forum voor slachtofferbeleid werd in 1994 door de Belgische minister van Justitie opgericht. Het
Forum bestaat uit vertegenwoordigers van de federale en de gemeenschapsinstanties en van andere
welzijnsorganisaties die bij het slachtofferbeleid betrokken zijn. Het Nationaal Forum voor Slachtofferbeleid
wil de rechten van slachtoffers bevorderen en ze concreet vertalen naar wetgeving en de dagelijkse praktijk. Zie
nader www.slachtofferrechten.just.fgov.be.
383
V.T. Sv. betekent Voorafgaande titel van het wetboek van strafvordering.
384
Zie F. Deruyck (2014). Overzicht van het Belgisch strafprocesrecht. Die Keure, p. 1-2.
380

114

de inhoud van de term adversarial.385 In deze studie wordt het begrip adversarial aldus
uitgelegd dat de (zittings)rechter zelf geen onderzoek doet naar de (feitelijke) toedracht van
het vermeend strafrechtelijk gebeuren. Complementair aan die beschrijving wordt onder de
term inquisitoir verstaan dat de feitenrechter wel zelf actief naar de materiële waarheid
zoekt.386 Sinds 1998 verlopen bepaalde onderdelen van het vooronderzoek op tegenspraak en
heeft het grotendeels het besloten karakter verloren.387 Hierdoor heeft ook het vooronderzoek
accusatoire kenmerken gekregen, terwijl bij het onderzoek ter zitting de rechter een actieve
rol speelt in de waarheidsvinding, hetgeen weer wijst op inquisitoire trekken.
Het Belgische strafprocesrecht bestaat uit een geheel van geschreven en ongeschreven
rechtsregels die in vier procesfasen kunnen worden verdeeld.388 Dit is ten eerste het
vooronderzoek, bestaande uit het opsporingsonderzoek en (soms gevolgd door) het
gerechtelijk onderzoek. Vervolgens moet besloten worden of de verdachte of de
inverdenkinggestelde voor de rechter moet worden gebracht of dat bijvoorbeeld een sepot
moet volgen, die beslissing wordt genomen in de tweede fase van de vervolging. De derde fase
betreft de berechting, waarin de feitenrechter over de strafzaak besluit. De vierde en laatste
fase beslaat de tenuitvoerlegging van de opgelegde straf. In de volgende sub-paragrafen wordt
ingegaan op het opsporingsonderzoek, het gerechtelijk onderzoek en de strafzitting.
5.1 Opsporingsonderzoek
Voor een slachtoffer van een misdrijf zal de politie dikwijls de eerste justitiële instantie zijn
waarmee het in contact zal komen door het doen van een aangifte. Elke politieambtenaar
heeft de taak om slachtoffers adequaat op te vangen, een eerste bijstand te geven en te
informeren.389 De politiediensten moeten hierbij steeds de nodige discretie aan de dag leggen
tegenover derden en de pers.390 Behalve aangifte doen bij de politie (art. 48 Sv) kan ook
rechtstreeks schriftelijk aangifte worden gedaan bij het openbaar ministerie (art. 31 Sv),
bijvoorbeeld indien een slachtoffer niet naar het politiebureau wil gaan.
Onderscheid kan worden gemaakt tussen een aangifte door een openbare overheid (officiële
aangifte, art. 29 Sv) of door een particulier (private aangifte, art. 30 Sv). In art. 30 Sv wordt
bepaald dat een ieder die getuige is geweest van een aanslag tegen de openbare veiligheid of

385

Zie bijvoorbeeld J.R. Spencer (2002). ‘The English system’. In M. Delmas-Marty & J.R. Spencer (eds.),
European criminal procedures. Cambridge University Press, p. 5-27 en F.W. Bleichrodt, P.A.M. Mevis, & B.W.A.
Volker (2011). Vergroting van de slagvaardigheid van het strafrecht, een rechtsvergelijkend perspectief. Erasmus Universiteit
Rotterdam, p. 14-48.
386
Vergelijk G. Odinot, D. de Jong, J.B.J. van der Leij, C.J. de Poot & E.K. van Straalen (2012). Het gebruik van de
telefoon- en internettap in de opsporing. Boom/Lemma Uitgevers, p. 182.
387
Wet tot verbetering van de strafrechtspleging in het stadium van het opsporingsonderzoek en het
gerechtelijk onderzoek van 12 maart 1998, in werking getreden op 2 april 1998 (BS 2 april 1998). Zie ook hierna
paragraaf 2.2.
388
Zie F. Deruyck (2014). Overzicht van het Belgisch strafprocesrecht. Die Keure, p. 1.
389
In bepaalde gevallen, zoals zeer ernstig slachtofferschap of emotionele crisissituatie, kan de politieambtenaar
een beroep doen op de dienst politionele slachtofferbejegening. De politieambtenaar en de dienst politionele
slachtofferbejegening kunnen weer doorverwijzen naar gespecialiseerde diensten, bijvoorbeeld de diensten
Slachtofferhulp.
390
Zie de folder van het Nationaal Forum voor Slachtofferbeleid, ‘Uw rechten als slachtoffer van een misdrijf’, p.
13.

115

tegen iemands leven of eigendom, verplicht is daarvan bericht te geven aan de procureur des
Konings. Het niet voldoen aan deze verplichting kan evenwel niet worden gesanctioneerd.
Een private aangifte kan in België anoniem worden gedaan. Dit wil zeggen dat de politie die
het proces-verbaal van de aangifte heeft opgesteld mag weigeren de naam van de aangever
bekend te maken.391 Volgens het Hof van Cassatie verbiedt de wet het verhoor door de politie
van iemand die anoniem wenst te blijven niet. Een daaruit volgende verklaring heeft evenwel
dan (nog) geen bewijswaarde, maar kan wel dienen om een onderzoek te openen of te
oriënteren en om de politiediensten aan te sporen om op autonome wijze bewijzen te
vergaren. Maar zij kunnen tevens dienen om de samenhang van het onderzoek en van de
verzamelde bewijzen te beoordelen.392
Vóór 1998 was het opsporingsonderzoek wettelijk niet geregeld. Er werd vanuit gegaan dat
elk vooronderzoek een gerechtelijk onderzoek zou zijn en zo is het opsporingsonderzoek in
de praktijk ontstaan.393 Sinds 1998 is in het Wetboek van strafvordering een aparte afdeling
gewijd aan het opsporingsonderzoek (art. 28bis – 28octies Sv).394
5.1.1

Handelingen en bevoegdheden

Het opsporingsonderzoek is het geheel van handelingen die ertoe strekken de misdrijven, hun
daders en de bewijzen ervan op te sporen en de gegevens te verzamelen die dienstig zijn voor
de uitoefening van de strafvordering (art. 28bis par 1 lid 1 Sv) en wordt uitgevoerd door de
politiediensten onder de verantwoordelijkheid van de procureur des Konings (art. 28bis par 1
lid 3 Sv).395 Het opsporingsonderzoek had een besloten (inquisitoriaal) karakter en bood de
verdachte en het slachtoffer (de benadeelde) daardoor weinig ruimte voor inbreng. Daarin is een
eerste verandering gekomen bij de wetswijziging van 1998, maar met name door de wijziging
van 2012.396 Vanwege de uitspraak van het Europese Hof inzake Salduz tegen Turkije397, heeft de
wetgever in 2012 een wetswijziging doorgevoerd, waarbij de ‘rechtstreeks belanghebbende’
het recht op inzage in het strafdossier heeft gekregen met daaraan gekoppeld een
391

Zie bijvoorbeeld HvC 26 februari 1986, Arr.Cass. 1985-86, 410 en HvC 10 januari 1978, Arr.Cass. 1978, 546.
Zie HvC 23 maart 2005, P.04.1528.F.
393
Zie F. Deruyck (2014). Overzicht van het Belgisch strafprocesrecht. Die Keure, p. 77.
394
Wet tot verbetering van de strafrechtspleging in het stadium van het opsporingsonderzoek en het
gerechtelijk onderzoek van 12 maart 1998, in werking getreden op 2 april 1998 (Belgisch Staatsblad 2 april 1998).
395
Onderdeel van het opsporingsonderzoek is het zogeheten proactieve onderzoek (art. 28bis par 2 Sv).
Hieronder wordt het opsporen, verzamelen, registreren en verwerken van gegevens en inlichtingen op grond van
een redelijk vermoeden van te plegen of reeds gepleegde maar nog niet aan het licht gebrachte strafbare feiten, en
die worden gepleegd door een criminele organisatie (art. 324bis en art. 324ter Sw), of misdaden of wanbedrijven
als bedoeld in art. 90ter par 2-4 Sv (dit zijn misdrijven waarvoor een telefoontap mogelijk is). Het instellen van
een proactief onderzoek vereist voorafgaande schriftelijke toestemming van een bevoegde parketmagistraat
(procureur des Konings, arbeidsauditeur of een federale procureur). Wanneer de informatie over de nog te
plegen of reeds gepleegde, maar nog niet aan het licht gebrachte feiten dusdanig concreet is dat die feiten een in
tijd en ruimte bepaalbaar misdrijf vormen, wordt een (gewoon) reactief onderzoek opgestart. Van een proactief
onderzoek, in de zijn van een verkennende dader- en fenomeengerichte informatievergaring is dan geen sprake
meer. Vergelijk HvC 22 oktober 2013, P.13.0656.N. Zie F. Deruyck (2014). Overzicht van het Belgisch
strafprocesrecht. Die Keure, p. 77.
396
Zie Belgisch Staatsblad 2 april 1998 (waar o.a. is bepaald dat de ondervraagde persoon kosteloos een kopie van
het proces-verbaal van verhoor mee kan krijgen) en Belgisch Staatsblad 31 januari 2013.
397
Zie EHRM 27 november 2008, Salduz tegen Turkije.
392

116

mogelijkheid om ook een afschrift (van delen) van het strafdossier te ontvangen (art. 21bis
Sv).398 Onder de rechtstreeks belanghebbende moet volgens art. 21bis lid 2 Sv worden
verstaan:









De inverdenkinggestelde (in het kader van een gerechtelijk onderzoek);
Degene tegen wie de strafvordering is ingesteld in het kader van het gerechtelijk onderzoek
(hierbij gaat het om degene die met name wordt vermeld in de vordering tot het instellen van
een gerechtelijk onderzoek of in de klacht met burgerlijke partijstelling in handen van de
onderzoeksrechter);
De verdachte (in het kader van het opsporingsonderzoek);
De burgerrechtelijk aansprakelijke partij;
De burgerlijke partij;
Degene die een verklaring van benadeelde persoon heeft afgelegd;
Diegenen die in de rechten van de voornoemde belanghebbenden zijn getreden of die hen als
lasthebber vertegenwoordigen.

Deze opsomming betreft de verschillende strafprocessuele hoedanigheden van de verdachte
en het slachtoffer, of degene die deze belanghebbenden vertegenwoordigen binnen het
Belgische strafproces. Om inzage te verkrijgen moet de rechtstreeks belanghebbende, in het
kader van een opsporingsonderzoek, een verzoek indienen bij de procureur. Tegen zijn
beslissing staat geen rechtsmiddel op. Indien het verzoek wordt gedaan binnen het
gerechtelijk onderzoek beslist de onderzoeksrechter op het verzoek, hiertegen is wel hoger
beroep mogelijk. Op deze verschillende hoedanigheden, waarin het slachtoffer kan optreden
binnen het Belgisch strafproces is hierboven ingegaan.399
In beginsel mogen de handelingen uitgevoerd tijdens het opsporingsonderzoek geen enkel
dwangmiddel of schending van individuele rechten en vrijheden betreffen (art. 28bis par 3 lid
1 Sv). Dit betekent ook dat bijvoorbeeld tijdens een opsporingsonderzoek de procureur des
Konings of de politie in bepaalde openbare ruimten en in verlaten onroerende goederen
onderzoek mag doen zonder toestemming van de onderzoeksrechter (art. 26 lid 1 WPA en
art. 46quinquies par 2 Sv).400 Er bestaan twee uitzonderingen op de regel dat tijdens het
opsporingsonderzoek geen dwangmiddel mag worden toegepast of individuele rechten en
vrijheden mogen worden geschonden. De eerste is wanneer de wet de inbreuk toelaat en dat

398

Verwezen kan worden naar F. Goossens, H. Berkmoes, A. Duchatelet & F. Hutsebaut (2012). De Salduzregeling – Theorie en praktijk, vandaag en morgen. Politeia/ASP.
399
Zie paragrafen 4.2.1, 4.2.2 en 4.2.3.
400
Illustratief is de volgende zaak: een man is voor de politierechtbank vervolgd voor het begaan van
verkeersovertredingen die werden vastgesteld door politiebeambten aan boord van een anoniem voertuig hen ter
beschikking gesteld door de Belgische televisiezender VTM in het kader van een televisieprogramma. Zowel de
politierechtbank als de correctionele rechtbank hebben de man vrijgesproken omwille van het feit dat zijn recht
op privacy is geschonden. Tegen deze vrijspraak is het openbaar ministerie in cassatie gekomen. Het hof
oordeelt in zijn arrest evenwel dat een vaststelling van een verkeersovertreding op de openbare weg door
bevoegde overheidspersonen een door art. 8 lid 2 EVRM toegestane inmenging in de uitoefening van het recht
op privacy is. Toch vindt het Hof van Cassatie dat dit recht wordt miskend wanneer de vaststelling van de
verkeersovertreding is gebeurd in een auto die is uitgerust met drie camera’s en in aanwezigheid van onbevoegde
derden, die tot een televisiezender behoren en die vanaf het begin elke beweging live hebben kunnen volgen. Het
prerogatief van de politie wordt zo doelbewust gedeeld met derden die vanaf het begin op een actieve wijze bij
de initiële opsporingsfase werden betrokken. Zie HvC 8 november 2005, P.05.1106.N.

117

is bij twee vormen van beslag.401 De tweede uitzondering is bij ontdekking op heterdaad. Dan
krijgt de procureur des Konings bijzondere onderzoeksbevoegdheden die in beginsel alleen
aan de onderzoeksrechter in het gerechtelijk onderzoek toekomen. Zolang de heterdaad
voortduurt of totdat de onderzoeksrechter op de plaats delict is gekomen, blijft de procureur
deze bevoegdheden houden. Vereist is wel dat er een misdaad of een wanbedrijf is
vastgesteld.402
In januari 2003 wordt de wet betreffende de bijzondere opsporingsmethoden en enige andere
onderzoeksmethoden (BOM-Wet) ingevoerd.403 De BOM-Wet verleent een kader aan de
bijzondere opsporings- en onderzoeksmethoden in verband met het onderscheppen, het in
beslag nemen en het openen van de post, de mogelijkheid voor de procureur des Konings om
inlichtingen in te winnen over bankrekeningen en bankverrichtingen, de observatie, de
infiltratie en de informantenwerking. De bepalingen stellen de wettelijke voorwaarden vast
voor de aanwending van observatie, infiltratie en informantenwerking. Door de Ligue des
droits de l’homme, de Liga voor Mensenrechten en de Syndicat des avocats pour la
démocratie wordt in 2004 een beroep tot vernietiging van de BOM-Wet bij het
Grondwettelijk Hof ingesteld.404
De klagers bekritiseren onder meer het gebrek aan controle, door de onderzoeksrechter en de
onderzoeksgerechten, op de wettigheid van de aangewende methoden en leiden daaruit een
schending af van het recht op een eerlijk proces en van de rechten van de verdediging,
gewaarborgd in art. 6 EVRM in samenhang gelezen met art. 10 en 11 GW. De kritiek wordt
door het Grondwettelijke Hof gegrond bevonden in zoverre die betrekking heeft op de
ontoereikendheid van de controle op de aanwending van de methoden van observatie en
infiltratie. De onderzoeksgerechten hadden namelijk geen toegang tot het zogeheten
vertrouwelijk dossier405, wat het moeilijk maakt om de betreffende opsporing te controleren.
401

Namelijk de inbeslagneming van zaken en het beslag op een equivalent van het bedrag van de vermoedelijke
opbrengst van het misdrijf, indien dat bedrag niet meer in het vermogen van de verdachte kan worden
aangetroffen (art. 28bis par 3 lid 1 Sv). Deze aspecten blijven verder buiten het bestek van deze studie.
402
Zie HvC 22 september 1988, Arr.Cass. 1987-88, nr. 539. Vergelijk art. 12 van de Belgische Grondwet.
403
Wet van 6 januari 2003 betreffende de bijzondere opsporingsmethoden en enige andere
onderzoeksmethoden, Belgisch Staatsblad, 12 mei 2003.
404
Zie GwH 21 december 2004, Arrest nr. 202/2004.
405
In dit zogeheten vertrouwelijke dossier worden de machtigingen bewaard (en de eventuele aanvullende
beslissingen) die worden verleend door de procureur des Konings of de onderzoeksrechter met betrekking tot
de bijzondere opsporingsmethoden. Daarnaast komen ook de vertrouwelijke verslagen die de officier van de
gerechtelijke politie (die de leiding heeft over de uitvoering van de bijzondere opsporingsmethode) in het
vertrouwelijk dossier terecht. Het vertrouwelijk dossier wordt bijgehouden door de procureur des Konings en,
in tegenstelling tot het strafdossier, kan het niet worden ingezien door de rechtelijke macht (behoudens een
beperkt inzagerecht van de onderzoeksrechter op grond van artikel 56bis lid 5 Sv) of de advocatuur. Ook de
verdediging heeft dus geen inzage in het vertrouwelijk dossier. Het mag bovendien ook nooit ten laste worden
gebruikt. Het openbaar ministerie kan in de strafprocedure dus geen gebruik maken van stukken uit het
vertrouwelijk dossier. Alleen de kamer van inbeschuldigingstelling heeft een inzagerecht, teneinde haar
wettigheidscontrole, zoals ingevoerd door de BOM-reparatiewet, op basis van artikel 235ter Sv te kunnen
uitoefenen. De reden voor het bestaan van dit vertrouwelijk dossier is gelegen in het feit dat de machtiging tot
aanwenden van een bijzondere opsporingsmethode vermeldingen kan bevatten die, ingeval zij bekend raken,
repercussies kunnen hebben voor de veiligheid en de anonimiteit van bijvoorbeeld de informant, de
politieambtenaren of andere bij de operatie betrokken personen (zoals mogelijk slachtoffers). Een aanvullende
reden is dat een criminele organisatie, mits zij beslag kan leggen op dergelijke informatie, inzicht zou kunnen
verkrijgen in de door de gerechtelijke autoriteiten gehanteerde technische middelen. Zie M. Devreese (2014). Een
evaluatie van 10 jaar BOM-Wet. Faculteit Rechtsgeleerdheid Universiteit Gent, p. 27.

118

De beginselen van de equality of arms en de contradictoire procesvoering zijn volgens het Hof
fundamentele elementen van het recht op een eerlijk proces. Het recht op een strafproces op
tegenspraak houdt in dat zowel de aanklager als de verdediging de mogelijkheid moeten
hebben kennis te nemen van en te antwoorden op de opmerkingen en bewijselementen van de
andere partij. Hieruit vloeit volgens het Hof voor de aanklager de verplichting voort om in
beginsel alle bewijselementen aan de verdediging mede te delen. Het recht om kennis te
nemen van alle bewijselementen van de vervolgende partij is evenwel niet absoluut. In
sommige strafrechtelijke procedures kunnen er tegenstrijdige belangen aanwezig zijn volgens
het Hof, zoals de nationale veiligheid, de noodzaak om getuigen te beschermen of
onderzoeksmethoden geheim te houden, die dienen te worden afgewogen tegen de rechten
van de beklaagde.406 In sommige gevallen kan het daarom noodzakelijk zijn om bepaalde
bewijselementen geheim te houden voor de beklaagde teneinde de fundamentele rechten van
andere personen of een algemeen belang te vrijwaren. Hierbij kan dan gedacht worden aan het
recht op respect voor de privacy van bijvoorbeeld slachtoffers (art. 8 EVRM).
De inmenging in de rechten van de verdediging kan in de optiek van het Hof echter enkel
worden verantwoord indien zij strikt evenredig is met het belang van de te bereiken
doelstellingen en indien zij wordt gecompenseerd door een procedure die een onafhankelijke
en onpartijdige rechter in staat stelt de wettigheid van de procedure te onderzoeken. 407 De
intentie van de wetgever, hoewel in overeenstemming met de vereisten die voortvloeien uit
art. 6 EVRM inzake een eerlijk proces en de rechten van de verdediging, komt volgens het Hof
niet volledig tot uiting in de Belgische wetgeving van dat moment.408

De bestrijding van bepaalde vormen van criminaliteit, in het bijzonder zware misdaden of
misdaden die worden gepleegd door criminele organisaties die over aanzienlijke middelen
beschikken, kan de overheden die belast zijn met het opsporen van de misdrijven en de
vervolging van de daders ervan, ertoe nopen opsporingsmethoden aan te wenden die ten
aanzien van de personen tegen wie die onderzoeken worden ingesteld, noodzakelijkerwijze
een inmenging in het privéleven en een inbreuk op de onschendbaarheid van de woning tot
gevolg hebben. Het is aan de wetgever om, onder toezicht van het Grondwettelijk Hof, de
bepalingen waarbij de aanwending van die opsporingsmethoden wordt toegestaan, op een
manier te formuleren dat de erin vervatte inbreuk op de grondrechten wordt beperkt tot
hetgeen noodzakelijk is om de beschreven doelstelling te bereiken.409
5.1.2

Het getuigenverhoor

Sinds de Wet van 12 maart 1998 is het verloop van het verhoor nader geregeld (art. 47bis Sv).
In de Belgische regeling van het verhoor bij de politie zit een bepaalde gelaagdheid, waarbij in
406

Vergelijk EHRM 26 maart 1996, Doorson tegen Nederland, r.o. 70 en 72.
Volgens het Grondwettelijk Hof (r.o. B.27.7) is de doelstelling om de bescherming te verzekeren van de
fysieke integriteit van personen die deelnemen aan de bijzondere opsporingsmethoden legitiem en dermate
belangrijk dat zij verantwoordt dat hun anonimiteit ten aanzien van de procespartijen en het publiek volkomen
wordt gewaarborgd. De noodzaak om de doeltreffendheid van de toegepaste methoden te waarborgen voor de
toekomst door bepaalde technieken te verhullen, kan eveneens verantwoorden dat zij een vertrouwelijk
karakter hebben. Zie ook EHRM 22 juli 2003, Edwards tegen het Verenigd Koninkrijk en EHRM 27 oktober 2004,
Lewis tegen het Verenigd Koninkrijk.
408
Zie GwH 21 december 2004, Arrest nr. 202/2004, r.o. B.27.9.
409
Idem, r.o. B.5.5.
407

119

de basis rechten zijn gegeven aan een ieder die wordt gehoord (art. 47bis par 1 Sv). Dit kan
dus een verdachte, een slachtoffer of een getuige zijn.410 Tijdens het verhoor heeft de
ondervraagde een aantal rechten. Zo kan hij verzoeken dat alle vragen en antwoorden in
gebruikte bewoordingen worden genoteerd. Ook kan hij vragen om een bepaalde
opsporingshandeling uit te laten voeren of een bepaalde persoon te verhoren. De
ondervraagde mag verder gebruik maken van documenten die hij in zijn bezit heeft en eisen
dat deze documenten bij het proces-verbaal van verhoor worden gevoegd (art. 47bis par 1, 2
Sv).411 De politie zal de verklaring opnemen in een proces-verbaal.412 Het verhoor van
slachtoffers vindt, indien mogelijk, plaats in een aangepaste ruimte dat enige discretie aan het
slachtoffer biedt.413 Aan het einde van het verhoor heeft de ondervraagde het recht het procesverbaal van verhoor te lezen of kan hij vragen of het wordt voorgelezen. De ondervraagde is
niet verplicht om zijn verklaring te ondertekenen.414 Op een later tijdstip kan de
ondervraagde nog aanvullingen maken op het proces-verbaal van het verhoor.
5.1.3

Einde van het opsporingsonderzoek

Aan het einde van het opsporingsonderzoek heeft de procureur des Konings verschillende
mogelijkheden. Hij kan de zaak seponeren (at. 28quater Sv) of een minnelijke schikking
voorstellen (art. 216bis Sv) waarmee de zaak buitengerechtelijk wordt afgedaan en de
strafvordering vervalt. De minnelijke schikking doet geen afbreuk aan de vordering(en) van
het slachtoffer tegen de verdachte (art. 216bis par 2 lid 8 Sv). Ook kan de procureur een
voorstel tot strafbemiddeling doen (art. 216ter Sv), waarbij het slachtoffer kan worden
opgeroepen en de procureur bemiddelt over de schadevergoeding en de regeling ervan. De
strafvordering vervalt indien de verdachte voldoet aan alle door hem aanvaarde voorwaarden.
De rechten van de slachtoffers die niet betrokken werden in de procedure van
strafbemiddeling blijven gevrijwaard (art. 216ter par 4 lid 2 Sv). Indien de procureur van
oordeel is dat de verdachte dient te worden vervolgd dan dagvaardt hij hem voor de bevoegde
rechtbank (politierechtbank of correctionele rechtbank).415
Indien tijdens het opsporingsonderzoek de bijzondere opsporingsmethoden van observatie en
infiltratie zijn toegepast dient de kamer van inbeschuldigingstelling op vordering van de
410

Vervolgens bestaan er nog twee soorten verhoren, het verhoor van de verdachte (art. 47bis par 2 Sv) en het
verhoor van degene die zijn vrijheid is ontnomen (art. 47bis par 3 Sv).
411
De ondervraagde heeft het recht om kosteloos een kopie van de tekst van het verhoor te krijgen.
412
Voor bepaalde misdrijven kan de politie, afhankelijk van de omstandigheden van het geval, de verklaring
opnemen in een zogeheten vereenvoudigd proces-verbaal, dat dan op het politiebureau blijft tot er eventueel
nieuwe ontwikkelingen in de zaak zijn, zodat er verder onderzoek kan worden gedaan.
413
De procureur des Konings, en ook de onderzoeksrechter, kan de audiovisuele of auditieve opname van het
verhoor bevelen (art. 112ter par 1 Sv). Een audiovisuele opname is de regel bij het verhoor van minderjarigen die
het slachtoffer zijn of getuige zijn van een zedendelict (art. 92 par 1 Sv). De minderjarige ouder dan 12 jaar, moet
voor deze opnames zijn toestemming geven. De minderjarige jonger dan 12 jaar moet enkel worden ingelicht
over de opname van het verhoor.
414
Na het verhoor ontvangt het slachtoffer een ‘attest van klachtneerlegging’. Dit is een schriftelijk bewijs van
het verhoor dat onder andere praktische informatie bevat over het nummer en de datum van het proces-verbaal,
het notitienummer (nummer dat door het parket aan een dossier wordt gegeven), de identiteit van de
politiebeambte en de contactgegevens van de betrokken politiedienst.
415
Zie F. Deruyck (2014). Overzicht van het Belgisch strafprocesrecht. Die Keure, p. 96-103.

120

procureur des Konings, de rechtmatigheid van deze opsporingsmethoden bij het afsluiten van
het opsporingsonderzoek te onderzoeken, voordat de procureur kan overgaan tot
rechtstreekse dagvaarding (art. 235ter par 1 lid 2 Sv).416

Als de procureur echter van oordeel is dat er meer uitgebreide onderzoekshandelingen nodig
zijn in het kader van de materiële waarheidsvinding, waarbij grondwettelijk gewaarborgde
rechten en vrijheden moeten worden geschonden, vordert hij een gerechtelijk onderzoek. 417
5.2 Het gerechtelijk onderzoek
Het gerechtelijk onderzoek is het geheel van handelingen die ertoe strekken om de dader van
een misdrijf op te sporen, bewijsmateriaal te verzamelen en de maatregelen te nemen die de
zittingsrechter in staat moet stellen geïnformeerd een uitspraak te doen in de strafzaak. 418
Het gerechtelijk onderzoek wordt geleid door de onderzoeksrechter, maar net zoals het
opsporingsonderzoek uitgevoerd door de politiediensten. Al de onderzoekshandelingen
worden schriftelijk geregistreerd in een proces-verbaal, zodat later het onderzoeksgerecht of
het vonnisgerecht de resultaten kunnen beoordelen en in het strafdossier geplaatst.419 Het
strafdossier gebruikt de zittingsrechter om de strafzaak voor te bereiden.
Toezicht op het gerechtelijk onderzoek wordt gedaan door de Kamer van
Inbeschuldigingstelling (art. 136 en 136bis Sv).420 Overeenkomstig deze bepalingen houdt
deze kamer ambtshalve toezicht op het verloop van de gerechtelijke onderzoeken. Zodoende
kan de Kamer van Inbeschuldigingstelling verslag vragen over de stand van zaken, de
procureur-generaal vragen een hangend gerechtelijk dossier aan de kamer voor te leggen en
kennis nemen van de dossiers. De burgerlijke partij kan de Kamer van Inbeschuldigingstelling
verzoeken om dit toezicht uit te oefenen (art. 136 lid 2 Sv).
5.2.1

Karakteristieken

Het gerechtelijk onderzoek is in beginsel geheim (art. 57 par 1 Sv). De reden die Deruyck
hiervoor geeft, is dat daarmee de kans op een succesvol onderzoek wordt vergroot en dat
verdachten niet voortijdig in opspraak worden gebracht.421 Dat laatste is dus een vorm van
privacybescherming voor de verdachte. Afhankelijk van hun hoedanigheid kunnen de
procespartijen op bepaalde momenten van het onderzoek inzage krijgen in het strafdossier.
De procureur des Konings kan altijd kennis nemen van het dossier (art. 61 Sv). De burgerlijke
416

Idem, p. 103.
Idem.
418
Idem, p. 105.
419
In het opsporingsonderzoek is dit niet anders. Dan worden de resultaten alleen door het vonnisgerecht
beoordeeld.
420
Ingevolge de reparatie BOM-Wet van 27 december 2005, oefent de Kamer van Inbeschuldigingstelling een
bijzonder toezicht uit op de toepassing van de bijzondere opsporingsmethoden observatie en infiltratie (art.
235ter par 1 lid 1 Sv), zie ook noot 74. Het ontbreken van een afdoende controle door een onafhankelijke en
onpartijdige rechterlijke instantie in de BOM-Wet van 6 januari 2003 was reden voor het Grondwettelijk Hof
(GwH 21 december 2004, Arrest nr. 202/2004) om grote delen van de laatst genoemde wet te vernietigen, zie
paragraaf 3.3.1.1.
421
Zie F. Deruyck (2014). Overzicht van het Belgisch strafprocesrecht. Die Keure, p. 105.
417

121

partij (het slachtoffer) en de inverdenkinggestelde (de verdachte) kunnen ook om inzage van
het strafdossier verzoeken.
Door de procureur des Konings en soms ook door de verdediging worden persverklaringen
gegeven. Daarvoor is een wettelijke regeling opgenomen. De procureur des Konings kan met
instemming van de onderzoeksrechter (indien het openbaar belang dat vereist) gegevens aan
de pers verstrekken. Daarbij waakt de procureur over de belangen en de rechten van de
inverdenkinggestelde (bijvoorbeeld het vermoeden van onschuld), het slachtoffer en derden.
Hieronder vallen ook het privéleven en de waardigheid van onder andere het slachtoffer.422
Voor zover dat mogelijk is wordt de identiteit van de in het dossier betrokken personen niet
vrijgegeven (art. 57 par 3 Sv). Indien het belang van de verdachte dat vereist kan zijn advocaat
gegevens aan de pers verstrekken. Ook hij waakt over de hierboven genoemde belangen en
rechten van de betrokkenen en over de inachtneming van de regels van het beroep (art. 57 par
4 Sv).
Het gerechtelijk onderzoek is in de oorsprong niet contradictoir, maar heeft dit kenmerk ten
aanzien van de inverdenkinggestelde en de burgerlijke partij (grotendeels) verloren. 423 Deze
beide partijen kunnen de onderzoeksrechter namelijk verzoeken bepaalde
onderzoekshandelingen te verrichten en kunnen tegen de weigering van de
onderzoeksrechter een rechtsmiddel instellen (art. 61quinquies Sv). De procureur des Konings
kan altijd vorderen dat de onderzoeksrechter bepaalde onderzoekshandelingen uitvoert.424
5.2.2

Het getuigenverhoor

Meestal worden getuigen alleen door de politie gehoord. Soms, als de onderzoeksrechter dat
van belang acht, hoort hij persoonlijk de getuige(n). Aan de getuige komen rechten toe die
aan een ieder toekomen die worden gehoord.425 Een getuige die wordt gehoord door de
onderzoeksrechter heeft vier verplichtingen: verschijnen, de eed afleggen, antwoord geven op
gestelde vragen426 en naar waarheid verklaren. Het verhoor wordt normaal gesproken
afgenomen buiten de aanwezigheid van de inverdenkinggestelde (art. 73 Sv), maar zulks is
niet op straffe van nietigheid voorgeschreven. Het kan zijn dat er een confrontatie tussen de
getuige en de inverdenkinggestelde wordt georganiseerd.
Van het verhoor wordt een proces-verbaal opgemaakt. Dit wordt ondertekend door de
onderzoeksrechter en voorgelezen aan de getuige. Daarna wordt het proces-verbaal
ondertekend door de getuige, tenzij die dat weigert. In dat geval wordt er vermeld dat hij niet
kan of wil ondertekenen (art. 76 Sv). De regeling van het verhoor tijdens het
422

Idem, p. 106.
Idem.
424
Zo vergt de opsporing van reeds gevoerde telefoongesprekken de tussenkomst van de onderzoeksrechter. Dit
kan volgens het Hof van Cassatie niet worden overgelaten aan de procureur des Konings, aangezien de
onderzoekshandelingen afbreuk kunnen doen aan de individuele rechten en vrijheden. Daarom mag alleen de
onderzoeksrechter beslissen over de noodzaak tot het doen van handelingen die een dergelijke aantasting
inhouden. De opsporing van iemands telefoonverkeer, ook als dit bevolen wordt voor een tijdvak dat afgesloten
is op het ogenblik dat zij wordt gelast, houdt volgens het Hof van Cassatie een aantasting in de uitoefening van
het recht op eerbiediging van het privéleven in. Zie HvC 19 januari 2005, P.04.1383.F.
425
Zie paragraaf 3.3.1.2.
426
Op de verplichting antwoord te geven op gestelde vragen bestaan twee uitzonderingen. Personen met een
beroepsgeheim hebben een verschoningrecht en een getuige behoeft geen antwoord te geven indien hij daardoor
zichzelf blootstelt aan een strafrechtelijke vervolging.
423

122

opsporingsonderzoek is van toepassing op het verhoor bij de onderzoeksrechter (art. 70bis
Sv).
Met het oog op de bescherming van de getuige, heeft de onderzoeksrechter sinds 2002 de
bevoegdheid om getuigen deels of volledig anoniem te horen.427 Als er een redelijk vermoeden
bestaat dat de getuige of een persoon uit diens naaste omgeving ernstig nadeel zou kunnen
ondervinden ten gevolge van het bekendmaken van bepaalde gegevens (art. 75bis Sv), kan de
onderzoeksrechter de getuige gedeeltelijke anonimiteit verlenen. Voor gewone getuigen (niet
zijnde politiemensen of deskundigen) kan de onderzoeksrechter beslissen dat in het procesverbaal van verhoor geen melding wordt gemaakt van bepaalde identiteitsgegevens, zoals
naam, voornaam, leeftijd, staat, beroep, woonplaats, verwantschap met partijen of
dienstverband met partijen (vergelijk art. 75 Sv). De onderzoeksrechter kan dit ambtshalve
beslissen of op verzoek van de getuige, of de partijen in het onderzoek (inverdenkinggestelde
of de burgerlijke partij).428 Tegen deze beslissing staat geen rechtsmiddel open.
Als gedeeltelijke anonimiteit niet afdoende is, kan de onderzoeksrechter bepalen dat de
identiteit van de getuige volledig verborgen blijft. Hij kan dit ambtshalve beslissen of op
verzoek van de getuige, of de partijen in het onderzoek. Ook tegen deze beslissing staat geen
rechtsmiddel open. Voordat de onderzoeksrechter beslist tot volledige anonimiteit dient hij
kennis te nemen van de volledige identiteit van de getuige en moet hij diens betrouwbaarheid
onderzoeken (art. 86bis par 3 Sv).429 Een voorwaarde voor volledige anonimiteit voor een
gewone getuige is dat aannemelijk moet zijn dat de getuige of een persoon in zijn naaste
omgeving zich redelijkerwijze door het afleggen van de verklaring ernstig in zijn integriteit
bedreigd voelt en dat de getuige te kennen heeft gegeven wegens deze bedreiging geen
verklaring te willen afleggen. Volledige anonimiteit is alleen mogelijk als het onderzoek naar
de feiten dit vereist en als de overige middelen van onderzoek niet (lijken te) volstaan om de
waarheid te achterhalen.430 De procureur des Konings en de andere procespartijen die bij het
onderzoek zijn betrokken (de inverdenkinggestelde en de burgerlijke partij) worden
opgeroepen om het verhoor bij te wonen. Deze oproeping is voorgeschreven op straffe van
nietigheid van de afgelegde getuigenverklaring (art. 86bis par 3 Sv).
Daarnaast kunnen er beschermingsmaatregelen worden getroffen voor een getuige die gevaar
loopt als gevolg van de afgelegde verklaring of van de af te leggen verklaring. Deze getuige kan
de status van bedreigde getuige krijgen als hij bereid is een verklaring ter zitting te geven (art
102 Sv).431 Voor elk misdrijf waarover de getuige een verklaring aflegt (of zal leggen) kunnen
gewone beschermingsmaatregelen worden toegekend aan de getuige en aan zijn gezinsleden
en andere bloedverwanten (art. 104 par 1 Sv). het kan dan bijvoorbeeld gaan om een
alarmprocedure, preventief fouilleren, beschikbaar stellen van een geheim telefoonnummer,
een afgeschermde nummerplaat, fysiek of elektronisch beveiligen van de betrokkene of het
verzorgen van een andere verblijfplaats voor maximaal 45 dagen.432

427

Wet van 8 april 2002, Belgisch Staatsblad 31 mei 2002.
Vergelijk de situatie zoals die in Nederland geldt. Zie hoofdstuk 4.
429
De wetgever heeft bij ‘de volledig anonieme getuigenis’ bewust gekozen de beoordeling of de getuige die
wenst anoniem te blijven inderdaad recht heeft op dit beschermingsstatuut, uitsluitend aan de
onderzoeksrechter toe te vertrouwen. Zie Parl. St., Kamer, 2000-2001, DOC 50-1185/001, p. 27.
430
Verder moeten er precieze en ernstige aanwijzingen bestaan dat de feiten waarover de verklaring zal worden
afgelegd, een misdrijf betreffen als bedoeld in art. 90ter par 2-4 Sv, of enig misdrijf dat werd gepleegd in het
kader van een criminele organisatie in de zin van art. 324bis Sw.
431
De regeling voor de bedreigde getuige is ingevoerd bij wet van 7 juli 2002, Belgisch Staatsblad 10 augustus 2002.
432
Betreft het afleggen van een verklaring een misdrijf als bedoeld in art. 90ter par 2-4 Sv of enig misdrijf dat
werd gepleegd in het kader van een criminele organisatie, dan kunnen er bijzondere beschermingsmaatregelen
worden genomen. Dit kan inhouden dat er een andere verblijfplaats voor meer dan 45 dagen wordt geregeld of
dat de identiteit van de getuige worden veranderd.
428

123

5.2.3

Bevoegdheden van rechtstreeks belanghebbenden en einde van het gerechtelijk onderzoek

De inverdenkinggestelde en de burgerlijke partij (art. 21bis Sv) kunnen als rechtstreeks
belanghebbenden de onderzoeksrechter verzoeken om inzage in het strafdossier en om een
afschrift daarvan te verkrijgen (art. 61ter par 1 Sv). Dit inzagerecht is in 2012 uitgebreid tot
een groot aantal personen. Daarom is nu vereist dat het verzoekschrift tot inzage met redenen
moet zijn omkleed, op straffe van niet-ontvankelijkheid (art. 61ter par 2 lid 1 Sv). De
onderzoeksrechter kan het verzoek tot inzage of tot het krijgen van een afschrift afwijzen of
(gedeeltelijk) toewijzen. Bij een gedeeltelijke toewijzing kan hij het beperken tot bepaalde
stukken (art. 61ter par 3 Sv), indien bijvoorbeeld de inzage een gevaar zou opleveren voor
personen of een ernstige schending van hun privéleven zou inhouden.433 De verzoeker mag de
door de inzage of het afschrift verkregen informatie alleen gebruiken in het belang van zijn
verdediging of procesbelangen, onder de voorwaarde dat hij het vermoeden van onschuld, de
rechten van de verdediging (procesbelangen), de rechten van derden en het privéleven en de
waardigheid van personen in acht neemt (art. 61ter par 4 lid 2 Sv).434
Het gerechtelijk onderzoek kan niet worden beëindigd door een rechtstreekse dagvaarding
door de procureur des Konings bij het vonnisgerecht, maar wordt afgesloten door de
raadkamer. Dit is het onderzoeksgerecht van de rechtbank in eerste aanleg. Het gerechtelijk
onderzoek wordt afgesloten in een aparte procedure bij het onderzoeksgerecht. Eén van de
bevoegdheden van de raadkamer is het verwijzen van de strafzaak naar de Politierechtbank of
naar de Correctionele rechtbank. Voordat de zaak naar een van deze vonnisgerecht kan
worden verwezen, moet de raadkamer het feit eerst kwalificeren.
5.3 De strafzitting
De vonnisgerechten in eerste aanleg zijn de Politierechtbank, de Correctionele Rechtbank en
het Hof van Assisen. Dit hof is bevoegd te oordelen over de zwaarste misdrijven, zoals moord
en doodslag, zware zedendelicten, politieke misdrijven en de meeste drukpersmisdrijven.435
Elke keer als er een zaak aanhangig wordt gemaakt wordt het Hof van Assisen opnieuw
gevormd door middel van een verwijzing door de Kamer van Inbeschuldigingstelling. Een
belangrijk kenmerk van Hof van Assisen is dat het juryrechtspraak kent. De (extra)
publiciteit die assisenzittingen vaak genereren, kan een nadelig effect hebben op het
slachtoffer. De privacy van de verdachte en het slachtoffer wordt vaak geschonden, doordat
de media de neiging heeft allerlei ‘saillante details over de zaak bekend te maken die in het
geheel niet relevant zijn voor de zaak zelf, maar waarmee wel de privacy van de verdachte en
het slachtoffer onnodig wordt geschonden’.436 De politierechtbank is bevoegd om te oordelen
433

Zie F. Deruyck (2014). Overzicht van het Belgisch strafprocesrecht. Die Keure, p. 133.
Misbruik van de door de inzage of het afschrift verkregen informatie kan worden bestraft (art. 460ter Sw).
435
In elke Belgische provincie en in het arrondissement Brussel-Hoofdstad, is een Hof van Assisen gevestigd.
436
De kritiek heeft geleid tot het instellen van de Commissie Hervorming van het Assisenhof. Zie Eindverslag
van de Commissie tot hervorming van het Hof van Assisen, 23 december 2005, p. 8-13. In overweging 7 van de
argumenten voor het behoud van het Hof van Assisen wordt gesteld: ‘De assisenprocedure is de enige die een
wezenlijke plaats aan het slachtoffer geeft. In de correctionele procedure heeft het slachtoffer te vaak de bittere
indruk dat zijn zaak hem ontnomen wordt en te snel wordt afgehandeld, dat het de debatten niet begrijpt en er
nauwelijks deel van uitmaakt (en dan nog vooral door tussenkomst van haar advocaat). Daarentegen drukken
voor het hof van assisen het gewicht van de zaak, de reconstructie van de feiten en de tijd uitgetrokken voor de
berechting, het belang uit dat de samenleving hecht aan de behandeling van de misdaad. Wanneer de zaak in
434

124

over overtredingen, bepaalde wanbedrijven en misdrijven opgesomd in art. 138 Sv. De
bevoegdheid van de correctionele rechtbank strekt zich uit over bijna alle wanbedrijven (art.
179 Sv). In deze paragraaf wordt verder uitgegaan van de strafzitting bij de correctionele
rechtbank.
De partijen (beklaagde, burgerlijke partij, burgerrechtelijk aansprakelijke partij) verschijnen
in persoon of vertegenwoordigd door een advocaat (art. 185 par 1 Sv). De rechtbank kan in
elke stand van het geding de persoonlijke verschijning van een partij bevelen. Formeel zou de
zitting moeten verlopen volgens de procedure van art. 190 Sv. In de praktijk verloopt de
zitting echter zoals bij de politierechtbank.437
In principe is de zitting openbaar (art. 153 en 190 Sv). De burgerlijke partij kan de rechter
echter vragen om de zitting achter gesloten deuren te houden. Voor slachtoffers van bepaalde
zedendelicten, zoals verkrachting of aanranding van de eerbaarheid, is dit uitdrukkelijk in de
wet voorzien met het oog op de bescherming van hun persoonlijke levenssfeer (art. 190 lid 2
Sv). De zittingsrechter kan dit ook bevelen in het belang van een minderjarige, of wanneer de
bescherming van het privéleven van de partijen dit vereist.
Het onderzoek ter zitting vangt aan met een korte samenvatting van de zaak en de
ondervraging van de beklaagde, waarna getuigen en deskundigen worden gehoord. De
noodzaak of wenselijkheid om getuigen (en deskundigen) op de zitting te horen wordt
beoordeeld door de zittingsrechter. Artikel 6 EVRM kent aan de partijen geen absoluut recht
toe om getuigen ter zitting te horen.438 In de meeste gevallen worden getuigen in België niet
ter zitting gehoord, maar in het vooronderzoek, en steunt de rechtbank voor het bewijs op de
stukken uit het strafdossier.439
Indien een getuige wel ter zitting wordt gehoord, vangt het verhoor aan met het vragen naar
de naam, voornaam, leeftijd, beroep, woonplaats, bloed- of aanverwantschap met de
beklaagde. Daarna moet de getuige de eed afleggen (art. 155 Sv). De correctionele rechtbank
kan (net zoals de politierechtbank) getuigen ter zitting met gedeeltelijke anonimiteit horen
goede omstandigheden verloopt, kan tevens het rouwproces en de verwerking door het slachtoffer
vergemakkelijkt worden.’ Overweging 6 van de argumenten tegen het behoud van het Hof van Assisen stelt:
‘Slachtoffers in assisenzaken ondergaan soms een pijnlijke dubbele victimisering, doordat – veel meer dan in
correctionele zaken – het “proces van het slachtoffer wordt gemaakt”. Bovendien ondervinden ook de
slachtoffers in correctionele zaken de last van een assisenprocedure, ingevolge de vertraging en het uitstel in de
behandeling van hun zaak’. Zie nader N.J.M. Kwakman (2013). ‘Hoofdstuk 5 - België’. In B.F. Keulen, A.A. van
Dijk, E. Gritter, N.J.M. Kwakman & K. Lindenberg. Naar een tweefasenproces? Over voor- en nadelen van een strafproces
in twee fasen, in relatie tot de posities van slachtoffer en verdachte. Rijkuniversiteit Groningen - Faculteit der
Rechtsgeleerdheid, p. 225-226.
437
Zie F. Deruyck (2014). Overzicht van het Belgisch strafprocesrecht. Die Keure, p. 211.
438
In EHRM 15 december 2011, Al-Khawaja en Tahery tegen het Verenigd Koninkrijk wordt de betekenis van het
ondervragingsrecht ex art. 6 lid 3 sub d EVRM door het Europese Hof als volgt beschreven (r.o. 118): ‘The Court
notes that the guarantees in paragraph 3 (d) of Article 6 are specific aspects of the right to a fair hearing set forth
in paragraph 1 of this provision which must be taken into account in any assessment of the fairness of
proceedings. In addition, the Court’s primary concern under Article 6 § 1 is to evaluate the overall fairness of the
criminal proceedings (...). In making this assessment the Court will look at the proceedings as a whole having
regard to the rights of the defence but also to the interests of the public and the victims that crime is properly
prosecuted (...), where necessary, to the rights of witnesses (see, among many authorities, Doorson, (...), § 70). It
is also observed in this context that the admissibility of evidence is a matter for regulation by national law and
the national courts and that the Court’s only concern is to examine whether the proceedings have been
conducted fairly (...). Article 6 § 3 (d) enshrines the principle that, before an accused can be convicted, all
evidence against him must normally be produced in his presence at a public hearing with a view to adversarial
argument. Exceptions to this principle are possible but must not infringe the rights of the defence, which, as a
rule, require that the accused should be given an adequate and proper opportunity to challenge and question a
witness against him, either when that witness makes his statement or at a later stage of proceedings (...). A
similar and long-established principle exists in the common law of England and Wales.’
Zie ook HvC. 25 september 2012, P.11.2087.N.
439
Zie F. Deruyck (2014). Overzicht van het Belgisch strafprocesrecht. Die Keure, p. 133.

125

(art. 155bis en 155ter Sv). Daarnaast kan de correctionele rechtbank ook getuigen met
volledige anonimiteit horen. Daarvoor zijn twee mogelijkheden in de wet voorzien (art. 189bis
Sv). De eerste mogelijkheid is dat de volledig anonieme getuige instemt met een verhoor ter
zitting. Dan neemt de rechtbank de nodige maatregelen om zijn anonimiteit te waarborgen.
De tweede mogelijkheid is dat de rechtbank de onderzoeksrechter gelast om de getuige
opnieuw te horen of een volledig nieuwe getuige te verhoren onder de regeling van de
volledige anonimiteit (art. 86bis en 86ter Sv).440
Na het horen van de getuige krijgt de burgerlijke partij, mogelijk bijgestaan of
vertegenwoordigd door een advocaat, het woord om de feiten uiteen te zetten en om de eis
toe te lichten. Daarna volgt de vordering van de procureur des Konings (art. 153 Sv) gevolgd
door de mogelijkheid voor de beklaagde om het laatste woord te hebben. De sluiting van de
debatten is het moment dat de zaak in beraad wordt genomen.
6. Afsluiting
In België kan het slachtoffer het strafproces zelfs initiëren, maar enkel om daarmee zijn
schade op de veroordeelde te kunnen verhalen. Het optreden van het slachtoffer ter zitting
staat ook geheel in dat teken. De burgerlijke partij kan de rechter vragen om de zitting achter
gesloten deuren te houden. Voor slachtoffers van bepaalde zedendelicten, zoals verkrachting
of aanranding van de eerbaarheid, is dit uitdrukkelijk in de wet voorzien met het oog op de
bescherming van hun persoonlijke levenssfeer. Een zitting van het Hof van Assisen genereert
vaak (extra) publiciteit, waarbij regelmatig een inbreuk wordt gemaakt op de privacy van het
slachtoffer, doordat de media de neiging lijkt te hebben allerlei markante details over de zaak
bekend te maken.
De aandacht en ondersteuning waar het slachtoffer recht op heeft in de vorm van correcte
bejegening, herstelbemiddeling en hulp bij dadingsovereenkomsten lijkt voornamelijk gericht
op activiteiten buiten het strafproces. Zo moeten magistraten en medewerkers van parketten
en rechtbanken er voor zorgen dat slachtoffers worden doorverwezen naar gespecialiseerde
diensten, waaronder slachtofferzorg, indien slachtoffers dat wensen. Elke politieambtenaar
heeft de taak om slachtoffers adequaat op te vangen, eerste bijstand te geven en te informeren.
De politiediensten moeten hierbij steeds de nodige discretie aan de dag leggen tegenover
derden en de pers.
Behalve aangifte doen bij de politie kan het slachtoffer ook rechtstreeks schriftelijk aangifte
doen bij het openbaar ministerie. Het slachtoffer kan in België anoniem aangifte doen. Dit wil
zeggen dat de politie die het proces-verbaal van de aangifte heeft opgesteld mag weigeren de
naam van de aangever bekend te maken.
In het vooronderzoek kunnen door de aanklager persverklaringen worden afgegeven.
Daarvoor is een wettelijke regeling opgenomen. De aanklager kan, met instemming van de
onderzoeksrechter, gegevens aan de pers verstrekken. Daarbij waakt de aanklager over de
belangen en de rechten van bijvoorbeeld slachtoffers, zoals bescherming van het privéleven en
de waardigheid van de betrokkenen. Voor zover dat mogelijk is, wordt de identiteit van de in
het dossier betrokken personen niet vrijgegeven.

440

Idem.

126

127

Hoofdstuk 6

Privacybescherming van slachtoffers in
Engeland en Wales
1. Inleiding
Naast de Nederlandse en Belgische regelingen, worden in deze studie ook de Engelse
regelingen aangaande de bescherming van de privacy van slachtoffers van delicten besproken.
Daarvoor is het onderhavige hoofdstuk. Hoewel het Britse recht sterk afwijkt van het
continentale recht, is bij de bespreking van de regelingen zoveel mogelijk hetzelfde stramien
aangehouden als in de vorige twee hoofdstukken. In de volgende paragraaf wordt ingegaan op
hoe het recht op privacy als een mensenrecht recht is vormgegeven in de common law. Daarna
komt in paragraaf 3 de vertaling van de Europese regelgeving aangaande privacy in het Engels
recht aan de orde, gevolgd door paragraaf 4 waarin de rechten van slachtoffers in het
strafproces aan bod komen. In paragraaf 5 wordt de regelgeving omtrent de participatie van
slachtoffers in het Engelse strafproces besproken. De verstrekking aan en gebruik van
persoonsgegevens door de Britse pers is onderwerp van paragraaf 6. Het hoofdstuk wordt
afgesloten in paragraaf 7.
2. Mensenrechten en de common law
Een van de meest onderscheidende kenmerken van het rechtssysteem van het Verenigd
Koninkrijk is het vertrouwen in de creatie en de evolutie van regels door rechters. 441
Eeuwenlang zijn het niet enkel de Britse parlementen die regels uitvaardigden aangaande
betrekkingen tussen individuen en het bieden van bescherming, maar ook rechters die regels
baseerden op gewoonte en dienovereenkomstig oordeelden over allerlei zaken die zij voor
zich kregen. Dit flexibel geheel van regels bevestigd door rechters, staat bekend als de
‘common law’, en de ontwikkeling ervan, met inbegrip van de manier waarop het historisch
fundamentele rechten heeft beschermd, is van kracht tot op de dag van vandaag. Deze
ontwikkeling staat los van, maar wordt recentelijk beïnvloed door de manier waarop rechten
worden beschermd via instrumenten als het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens
(EVRM) en de Human Rights Act 1998 (HRA).442
Veel van de fundamentele rechten en vrijheden in het Verenigd Koninkrijk stammen uit de
common law. Zowel voor als na de inwerkingtreding van de HRA heeft de rechter deze
rechten erkend binnen de werkingssfeer van de common law. Zo is het eigendomsrecht sterk
geworteld in de common law. Met name de bescherming van de eigendom tegen inmenging
441
442

Zie Commission on a Bill of Rights (2012). A UK Bill of Rights? The Choice Before Us. Volume 1, p. 103.
Idem.

128

van de staat vormt hierbij een belangrijk aspect. In het verlengde daarvan ligt het
fundamentele recht op de onschendbaarheid van de woning (privacy of the home).443 In die
context kan ook gewezen worden op het oordeel van de House of Lords met betrekking tot
het recht op vrije meningsuiting dat luidt dat er geen verschil bestaat tussen het principe dat
in de common law wordt gebezigd en art. 10 EVRM.444
Ondanks de historische ontwikkelingen op het gebied van bescherming van fundamentele
rechten binnen de common law, bestaan er een aantal significante beperkingen in de
mogelijkheden de rechten van burgers te beschermen.445 Ten eerste is dat de wijze waarop de
bescherming van deze rechten in de common law in het Verenigd Koninkrijk wordt
benaderd. Dit is niet vanuit een positief individueel recht, maar meer vanuit een negatief
concept van de bescherming van bepaalde vrijheden van burgers (liberty) binnen bepaalde
grenzen die worden gezet binnen de common law of door een statuut. Publieke autoriteiten
mogen alleen inbreuk maken op deze ruimte van vrijheden, voor zover dat in een specifieke
wet is voorzien. Een tweede beperking van de bescherming van mensenrechten door de
common law is dat het parlement uiteindelijk altijd de mogelijkheid heeft om wijzigingen aan
te brengen in de bescherming. Ten slotte geeft de common law weinig ruimte om nieuwe
ontwikkelingen op het gebied van de mensenrechten te beschermen.
Deze beperkingen van de common law, samen met het groeiende aantal instrumenten op
internationaal niveau die zorgen voor de bescherming van mensenrechten, hebben ertoe
geleid dat de HRA uiteindelijk is ingevoerd.446 Hierop wordt in de volgende paragraaf nader
ingegaan.
3. Regelgeving over privacy
Anders dan Nederland en België, heeft het Verenigd Koninkrijk geen (geschreven) grondwet.
In plaats daarvan heeft het Verenigd Koninkrijk in de afgelopen eeuwen een voornamelijk
ongeschreven constitutie ontwikkeld.447 Twee fundamentele principes liggen ten grondslag
aan de Britse constitutie.448 Ten eerste is dat de soevereiniteit van het parlement als hoogste
wetgevende autoriteit en ten tweede de rule of law zoals geïnterpreteerd en toegepast door de
rechterlijke macht.449 De rule of law vereist dat het Verenigd Koninkrijk zich houdt aan
verplichtingen van nationaal recht, maar ook de verplichtingen van internationaal recht
nakomt. Dit betekent onder andere dat het Britse parlement als wetgever is beperkt door
internationale verdragen die het heeft geratificeerd. Aan de andere kant heeft de rechterlijke
443

Zie ook hoofdstuk 2.
Zie Derbyshire County tegen Times Newspapers Ltd. (1993) 2 WLR 449.
445
Zie Commission on a Bill of Rights (2012). A UK Bill of Rights? The Choice Before Us. Volume 1, p. 105-106.
446
Idem, p. 106.
447
Veel aspecten van het constitutionele systeem van het Verenigd Koninkrijk en de betreffende principes zijn
wel gecodificeerd, maar niet bijeengebracht in een wet die van een hogere status is dan een formele wet. Zie
Commission on a Bill of Rights (2012). A UK Bill of Rights? The Choice Before Us. Volume 1, p. 45 e.v.
448
Zie Commission on a Bill of Rights (2012). A UK Bill of Rights? The Choice Before Us. Volume 1, p. 45.
449
De Engelse uitdrukking 'rule of law' kan worden gelijkgesteld met de Nederlandse notie van de rechtsstaat.
Corstens zegt hier onder andere over: ‘Beide begrippen zijn niet vastomlijnd en omvatten diverse gedachten die
soms iets anders worden geformuleerd. Zo kan men het uitgangspunt dat een ieder, ook de overheid zelf, zich
aan
de
wet
moet
houden,
ook
besloten
achten
in
het
gelijkheidsbeginsel.’
Zie
https://www.rechtspraak.nl/Organisatie/Hoge-Raad/OverDeHogeRaad/publicaties/Pages/Ruleoflaw.aspx.
444

129

macht in het Verenigd Koninkrijk niet de jurisdictie om internationale regelgeving en
verdragen te interpreteren en toe te passen die niet zijn geïncorporeerd in het nationale recht
via de eigen wetgeving.450 Dit kan echter leiden tot beperkingen in de (internationale)
toepassing van de rule of law. Daarom paste de Britse rechter een presumptie toe die inhoudt
dat het parlement niet tot regelgeving zal komen die ingaat tegen de verdragsrechtelijke
verplichtingen van het Verenigd Koninkrijk. Dit heeft met zich gebracht dat de rechter de
mensenrechten, zoals geformuleerd in het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens
(EVRM), waaronder het recht op respect voor ieders privacy, heeft erkend. 451 Burgers die
meenden dat hun rechten zoals beschermd door het EVRM waren geschonden, konden
hierop echter bij de rechter in het Verenigd Koninkrijk geen beroep doen, maar moesten zich
rechtstreeks wenden tot de rechter in Straatsburg. Aan die situatie is een einde gekomen met
de inwerkingtreding van de HRA. Hieronder wordt op die regeling ingegaan, onder andere
door te beschrijven wat de implicaties zijn (geweest) voor de rechtspraak in Engeland en
Wales.
Het Verenigd Koninkrijk heeft als eerste op 8 mei 1951 het Europees Verdrag voor de Rechten
van de Mens geratificeerd. Met deze ratificatie heeft het EVRM voor het Verenigd
Koninkrijk, vanaf het moment dat het verdrag in 1953 in werking trad, verdragsrechtelijke
verplichtingen met zich meegebracht.452 Toch duurde het bijna zestig jaar voordat het EVRM
geïncorporeerd werd in het Britse recht. Dat gebeurde met de inwerkingtreding van de
Human Rights Act 1998 (HRA) in 2000.
3.1 De Human Rights Act 1998
De HRA richt zich niet op individuen, maar op openbare lichamen (public bodies) die verplicht
zijn in overeenstemming met de regels van het EVRM te handelen (section 6 par 1 HRA). 453
Alleen indien een Act of Parliament uitdrukkelijk bepaalt dat een dergelijke instantie niet in
overeenstemming met het EVRM hoeft te handelen, mag hiervan worden afgeweken (section
6 par 2 HRA). Toch kunnen burgers via de HRA een direct beroep doen op de rechten
neergelegd in het EVRM bij de Britse rechter, omdat in section 6 par 3 HRA beschreven staat
dat Britse gerechten ook als openbare lichamen moeten worden aangemerkt en dus heeft de
rechter de plicht om te handelen in overeenstemming met het EVRM, zelfs wanneer sprake is
van een rechtsgeding tussen twee burgers. Dit betekent dat de HRA zowel een verticale als
een horizontale werking heeft.
De rechter dient de regelgeving van het parlement te lezen ‘as far as it is possible to do so’ op
een manier die overeenstemt met de rechten beschermd door het EVRM.454 Wanneer de
rechter meent dat bepaalde regelgeving in strijd is met het EVRM, kan hij een verklaring van
450

Zie Commission on a Bill of Rights (2012). A UK Bill of Rights? The Choice Before Us. Volume 1, p. 49.
Idem.
452
Die verplichtingen behelzen onder andere ‘to secure Convention rights to everyone within its jurisdiction
(art. 1), the requirement to provide effective remedies for the violation of Convention rights and freedoms (art.
13) the requirement to abide by final judgment of the European Court of Human Rights in UK cases (art. 46).
453
Onder openbaar lichaam moet worden verstaan ‘any person certain of whose functions are functions of a
public nature’ (section 6 par 3b HRA).
454
Zie section 3 par 1 HRA: ‘So far as it is possible to do so, primary legislation and subordinate legislation must
be read and given effect in a way which is compatible with the Convention rights.’
451

130

onverenigbaarheid (declaration of incompatibility) afgeven op grond van section 4 HRA. Een
verklaring van onverenigbaarheid wordt evenwel vaak gezien als een laatste redmiddel en de
rechter zal proberen om de betreffende regelgeving toch zoveel mogelijk te interpreteren als
verenigbaar met het EVRM, conform section 3 HRA. Indien de rechter toch een dergelijke
verklaring van onverenigbaarheid uitgeeft, blijft de wet niettemin in stand totdat het
parlement die onverenigbaarheid oplost. Dit betekent dat de rechter de onverenigbare
regelgeving zal moeten (blijven) toepassen. Een concrete rechtszaak mag niet worden
beïnvloed door de verklaring. De verklaring heeft op zich dus geen (directe)
rechtsgevolgen.455
De rechten van het EVRM die de HRA incorporeert in het Engelse recht worden genoemd in
section 1 HRA.
The Convention Rights.
1) In this Act “the Convention rights” means the rights and fundamental freedoms set
out in— .
a. Articles 2 to 12 and 14 of the Convention.
b. Articles 1 to 3 of the First Protocol, and
c. Article 1 of the Thirteenth Protocol.
as read with Articles 16 to 18 of the Convention.
2) Those Articles are to have effect for the purposes of this Act subject to any designated
derogation or reservation (as to which see sections 14 and 15).
3) The Articles are set out in Schedule 1.
4) The Secretary of State may by order make such amendments to this Act as he
considers appropriate to reflect the effect, in relation to the United Kingdom, of a
protocol.
5) In subsection (4) “protocol” means a protocol to the Convention— .
a. which the United Kingdom has ratified; or
b. which the United Kingdom has signed with a view to ratification.
6) No amendment may be made by an order under subsection (4) so as to come into
force before the protocol concerned is in force in relation to the United Kingdom.

Bij de interpretatie van deze rechten kan de Britse rechter de rechtspraak van het Europese
Hof in aanmerking nemen (section 2 HRA). Niet alle rechten beschreven in het EVRM en in
de aanvullende protocollen zijn opgenomen in de HRA. Zo komen art. 1 EVRM (obligation to
secure the Convention rights) en art. 13 EVRM (the obligation to provide effective domestic
remedies) niet terug in de HRA. Dit werd niet nodig gevonden omdat de HRA hier zelf
uitvoering aan geeft. Zo stelde Lord Hoffmann in de House of Lords
‘Coming into force of the Human Rights Act 1998 weakens the argument for saying that a
general tort of invasion of privacy is needed to fill gaps in the existing remedies. Sections 6
and 7 of the Act are themselves substantial gap fillers; if it is indeed the case that a person’s

455

In England en Wales kunnen de High Court, Court of Appeal, Supreme Court, Judicial Committee of the
Privy Council en Court Martial Appeal Court verklaringen van onverenigbaarheid afgeven. Deze gerechten
hebben onder de werking van de HRA wel de mogelijkheid om secondairy legislation, die in strijd is met het
EVRM, buitenwerking te plaatsen of regelingen van publieke organen onrechtmatig te verklaren.

131

rights under article 8 [van het EVRM] have been infringed by a public authority, he will have
a statutory remedy.’456

De inwerkingtreding van de HRA resulteerde echter niet in een automatische erkenning van
een algemene onrechtmatige daad wegens schending van het recht op respect voor privacy.457
Naast de HRA zijn in dezelfde periode twee andere wetten in werking getreden die zien op
de bescherming van de privacy van een individu. Ten eerste is dat de Protection from
Harassment Act 1997 (PHA), die een individu bescherming kan bieden tegen vormen van
intimidatie. De PHA beschermt zowel tegen de publicatie van (persoonlijke) informatie als
tegen gedrag, van bijvoorbeeld de pers, bij het verkrijgen van informatie. Ten tweede is er de
Data Protection Act 1998 (DPA), die voorziet in een uitgebreide regeling voor de verwerking
van persoonsgegevens. Ook daarin zijn bepalingen opgenomen die bescherming bieden tegen
publicatie en verwerking van gegevens. In de volgende paragraaf wordt de DPA op enkele
hoofdlijnen geschetst.
3.2 Richtlijn 95/46/EG en de Data Protection Act 1998
De Richtlijn 95/46/EG vereist dat elke lidstaat een toezichthoudende autoriteit moet
oprichten. Deze autoriteit moet fungeren als een onafhankelijk orgaan dat het niveau van
gegevensbescherming in de betrokken lidstaat zal controleren, daarnaast advies geven aan de
regering over administratieve maatregelen en regelgeving en mogelijk juridische procedures
opstarten wanneer gegevensbeschermingsregelgeving wordt geschonden (art. 28). In het
Verenigd Koninkrijk is de Information Commissioner (ICO) deze toezichthoudende
autoriteit.
Met de Data Protection Act 1998 (DPA) is getracht om aan de bepalingen van de Richtlijn
Gegevensbescherming uitvoering te geven, door het creëren van een systeem van controles op
zowel handmatige data als computergegevens. In de bespreking van de DPA-regeling in het
Britse parlement werd door Lord Williams van Mostyn opgemerkt dat
‘The Bill will improve the position of citizens of his country by enabling them to rely on a wide
range of civil and political rights contained in the European Convention on Human Rights. Those
rights include the right to respect for private and family life. The Data Protection Bill also
concerns privacy, albeit a specific form of privacy; personal information privacy.’458

Bepaalde soorten persoonsgegevens in de DPA worden gedefinieerd als ‘gevoelige’
persoonlijke data (section 2 DPA). Dit betreft informatie aangaande (a) de raciale of etnische
afkomst van de betrokkene, (b) de politieke opvattingen, (c) religieuze overtuigingen of
andere overtuigingen van soortgelijke aard, (d) het lidmaatschap van een vakbond, (e)

456

Zie Wainwright tegen Home Office (2003) UKHL 53, par 34. Zie tevens R. Wacks (2013). Privacy and Media
Freedom. Oxford University Press, p. 60-61.
457
Wainwright tegen Home Office (2004) 2 AC 4, par. 35. In paragraaf 6 wordt nader ingegaan op remedies voor
slachtoffers.
458
HL Hansard, 5th series, vol 585, col 436. Zie ook Lord Justice Leveson (2012). An inquiry into the culture, practices
and ethics of the press: report. No 0780 2012–13, p. 1905.

132

lichamelijke of geestelijke gezondheid of conditie459, (f) seksuele leven, en (g) het
(vermeende) plegen van een strafbaar feit en de strafvordering of het afzien daarvan die
daaruit voortvloeit.460
In de DPA worden acht beginselen genoemd die de methode bepalen waarop alle
persoonsgegevens moeten worden verwerkt. Binnen de context van deze studie is met name
het eerste gegevensbeschermingsprincipe van belang. Dit beginsel verplicht de data
controller461 onder andere om eerlijk en rechtmatig te handelen. Indien sprake is van
‘gevoelige’ persoonlijke data gelden bijzondere voorwaarden. Dan is een van de vereisten dat
de persoonsgegevens enkel mogen worden verwerkt met de uitdrukkelijke toestemming van
de betrokkene.462
De DPA kent de betrokkene een aantal rechten toe. Deze rechten omvatten onder andere het
recht om een copy te krijgen van de eigen papieren en digitale persoonsgegevens uit handen
van een data controller (subject access request).463 De data controllers moet een beschrijving
geven van de persoonsgegevens, waar de informatie vandaan komt, de doeleinden waarvoor
zij worden verwerkt en met wie de gegevens worden gedeeld. Bovendien moet dit alles in een
begrijpelijke vorm gecommuniceerd worden.464
De nadere invulling van de regelingen is overgelaten aan de rechter. Belangrijk hierin is de
uitspraak van de House of Lords in de zaak van Campbell tegen MGN Ltd, waarin de rechter een
nieuwe ‘cause of action’ erkent, zijnde ‘misbruik van privé-informatie’, dat moet worden
onderscheiden van ‘schending van vertrouwen’. De kern hierbij is of de persoon in kwestie
een redelijke privacyverwachting had met betrekking tot de informatie en of een inbreuk op
die verwachting gerechtvaardigd is.
In de verdere ontwikkeling van het Engelse privacyrecht zijn drie aspecten van belang. Ten
eerste zijn de rechten zoals omschreven in art. 8 EVRM die zijn geïncorporeerd in het
nationale recht. Individuen hebben het recht om tegen een schending van deze rechten een
vordering bij de Engelse rechter in te dienen. Ten tweede is de staat verplicht om personen te
beschermen tegen onrechtmatige inbreuken op hun privéleven door derden (positieve
verplichtingen bij derdenwerking van de grondrechten). Ten slotte moet de rechter
voorkomen dat hij in strijd handelt met het EVRM en moet hij bovendien uitvoering geven
aan de rechten die zijn gewaarborgd door het EVRM. Gezien deze aspecten is het niet
verrassend dat het recht aangaande respect voor privacy en misbruik van persoonsgegevens
voor een groot deel gevormd is door de rechtspraak van het Europese Hof.
Hieronder wordt ingegaan op de bescherming van de privacy van slachtoffers in het Engelse
strafproces. Dit zal worden gedaan aan de hand van de wijze waarop het Engelse strafproces
is ingedeeld in fasen.
459

Bijvoorbeeld Campbell tegen Mirror Group Newspapers (2002) EWHC 499 (QB), par. 87.
Zie nader Lord Justice Leveson (2012). An inquiry into the culture, practices and ethics of the press: report. No 0780
2012–13, p. 1907.
461
Een data controller is de persoon of de organisatie, waaronder de pers en de media, die beslist over het doel
waarom en de wijze waarop persoonsgegevens worden verwerkt.
462
De uitdrukkelijke toestemming van de betrokkene zal voor de verwerking van justitiële gegevens door de
politie of een ander orgaan binnen de strafrechtspleging waarschijnlijk niet vereist zijn.
463
Een data controller is een organisatie die persoonsgegevens verwerkt.
464
Zie https://ico.org.uk/for-the-public/personal-information/.
460

133

4. De rechten van het slachtoffer
4.1 Algemeen
Onder andere door de hier onder te bespreken Code of Practice for Victims of Crime is de
positie van het slachtoffer in de afgelopen jaren verbeterd. Deze richtlijn betreft het gehele
strafproces. Toch lijkt er een zekere terughoudendheid te bestaan om het slachtoffer meer en
uitgebreidere procedurele rechten te verlenen.465 Een reden daarvan kan zijn gelegen in het
accusatoire (adversaire) procesmodel van het Engelse strafprocesrecht, waarin weinig ruimte
is voor een formele rol van het slachtoffer naast de ‘usual parties’, zijnde de beschuldigde en
de aanklager.466 Daarnaast kan meespelen dat het Engelse processysteem in hoge mate is
gericht op de voorkoming van daadwerkelijke berechting, door bijvoorbeeld het ‘plea
bargaining-system’ waardoor veel zaken eindigen met een guilty plea. Met een dergelijke
uitkomst behoeven slachtoffers niet ter zitting te verschijnen wat voor slachtoffers gunstig
kan zijn. aan de andere kant wordt het slachtoffer wel de mogelijkheid ontnomen om zich ter
zitting tegenover een rechter of jury of de verdachte te uiten.467
4.2 Code of Practice for Victims of Crime
De Code of Practice for Victims of Crime (Code of Practice, CoP) is voor het eerst uitgebracht
in 2005 door de Secretary of State for Justice onder de werking van section 32 van de
Domestic Violence, Crime and Victims Act 2004. De Code of Practice verplicht nader
aangegeven instanties zekere diensten te verlenen aan een ieder die bij de politie verklaart dat
hij het ‘directe’ slachtoffer is van strafbaar gedrag in de zin van de National Crime Reporting
Standard (NCRS).468 In de Code of Practice wordt aangegeven dat slachtoffers op een
respectvolle, tactvolle en professionele manier behandeld moeten worden, zonder enige vorm
van discriminatie. Daarnaast moeten slachtoffers passende ondersteuning krijgen om te
herstellen en moeten zij beschermd worden tegen re-victimisatie. Verder geeft de Code of
Practice aan dat het belangrijk is dat slachtoffers weten welke informatie en ondersteuning
beschikbaar is vanaf de aangifte van een delict en bij wie zij om hulp moeten vragen indien zij
dat niet krijgen.469 Al deze aspecten worden in de Code of Practice nader geregeld om
hiermee een belangrijke bijdrage te leveren de strafrechtspleging te transformeren naar een

465

Zie E. Gritter (2013). ‘Hoofdstuk 6 – Engeland en Wales’. In B.F. Keulen, A.A. van Dijk, E. Gritter, N.J.M.
Kwakman & K. Lindenberg. Naar een tweefasenproces? Over voor- en nadelen van een strafproces in twee fasen, in relatie tot
de posities van slachtoffer en verdachte. Rijkuniversiteit Groningen - Faculteit der Rechtsgeleerdheid, p. 244.
466
Idem.
467
Idem. Zie ook M.E.I. Brienen en E.H. Hoegen (2000). Victims of Crime in 22 European Criminal Justice Systems. The
Implementation of Recommendation (85)11 of the Council of Europe on the Position of the Victim in the Framework of Criminal
Law and Procedure. WLP.
468
Zie www.homeoffice.gov.uk/publications/science-research-statistics/research-statistics/crimeresearch/
ncrs?-view=Binary.
469
Zie de Code of Practice, p. 1.

134

systeem waar het slachtoffer op de eerste plaats komt.470 In de gegeven hoedanigheid is de
Code of Practice evenwel juridisch niet afdwingbaar is.471
Zoals reeds in hoofdstuk 4 naar voren is gekomen heeft het Europees Parlement en de Raad
op 25 oktober 2012 de richtlijn 2012/29/EU vastgesteld die tot doel heeft ervoor te zorgen dat
slachtoffers van strafbare feiten passende informatie, ondersteuning en bescherming krijgen
en aan de strafprocedure kunnen deelnemen.472 Deze richtlijn vervangt het kaderbesluit
2001/220/JBZ. Alle lidstaten, waaronder het Verenigd Koningrijk, moeten uiterlijk op 16
november 2015 aan de richtlijn voldoen, door de richtlijn waar nodig in hun regelgeving om te
zetten.
In oktober 2013 heeft De Secretary of State for Justice de Code of Practice in
overeenstemming gebracht met de bepalingen van de richtlijn 2012/29/EU tot vaststelling van
minimumnormen voor de rechten, de ondersteuning en de bescherming van slachtoffers van
strafbare feiten, de richtlijn 2011/92/EU van 13 december 2011 ter bestrijding van seksueel
misbruik en seksuele uitbuiting van kinderen en kinderpornografie, en ter vervanging van het
Kaderbesluit 2004/68/JBZ van de Raad en richtlijn 2011/36/EU van 5 april 2011 inzake de
voorkoming en bestrijding van mensenhandel en de bescherming van slachtoffers daarvan, en
ter vervanging van Kaderbesluit 2002/629/JBZ van de Raad. Of daarmee de aanspraken, die
slachtoffers kunnen doen op de verschillende onderdelen van de strafrechtspleging, zoals in
de Code of Practice is weergegeven, ook juridisch afdwingbaar zullen zijn is de vraag.
5. Strafvordering
Het Engelse strafproces kan worden ingedeeld in drie opeenvolgende fasen. De eerste fase
betreft de voorbereidingsfase (preparatory stage), die start bij de opsporing van strafbare feiten
en eindigt bij de vervolgingsbeslissing, de tussenfase (intermediate stage) loopt van de
vervolgingsbeslissing tot de aanvang van het rechtsgeding en de derde fase tenslotte betreft
de strafzitting (trial stage).473
5.1 Preparatory stage
De opsporing van (vermeende) strafbare feiten is de taak van de politie.474 De opsporing
begint vaak nadat een aangifte van een (vermeend) strafbaar feit is gedaan, bijvoorbeeld door
het slachtoffer. Aangifte doen van een delict kan op verscheidene manieren, waaronder

470

Idem. Zie ook The Information Commissioner’s response to the Ministry of Justice’s Consultation on
Improving the Code of Practice for Victims of Crime, 10/05/13 Version 1.0 Final.
471
Zie bijvoorbeeld D. Lawrence, P. Neyroud & K. Starmer (2015). Recommendations on a victim’s law – Report for the
Labour Party by the Victim’s Taskforce. Labour, p. 7.
472
Zie art. 1 van de Europese Richtlijn 2012/29/EU. Zie ook hoofdstuk 3 paragraaf 3.6.
473
Zie ook G. Odinot, D. de Jong, J.B.J. van der Leij, C.J. de Poot & E.K. van Straalen (2012). Het gebruik van de
telefoon- en internettap in de opsporing. Boom/Lemma, p. 179 e.v.
474
Daarnaast bestaan er bijzondere opsporingsdiensten die zich richten op de opsporing van speciale soorten
delicten, zoals de Britse belastingdienst Her Majesty’s Revenue and Customs (HMRC), die zich richt op de
opsporing van belastingfraude.

135

anoniem.475 Wanneer het slachtoffer aangifte doet bij de politie, moet hij geïnformeerd
worden over hetgeen hij kan verwachten van de strafrechtspleging en over te nemen of
genomen beslissingen door justitiële autoriteiten aangaande de strafzaak. Bij een aangifte
heeft het slachtoffer recht op een assessment van zijn behoeften om er achter te komen welke
ondersteuning nodig is (par 1.1 Chapter 2 CoP). Dit is tevens een vereiste dat is neergelegd in
de Europese richtlijn 2012/29/EU. Een dergelijk assessment zal mogelijk helpen om te kunnen
vaststellen of het slachtoffer in één van de drie categorieën valt die de Code of Practice
hanteert voor slachtoffers die meer ondersteuning nodig hebben. Victim’s services kunnen
eventueel een meer gedetailleerde analyse doen namens de politie. Onder een (gewoon)
slachtoffer verstaat de Code of Practice
‘a person who has suffered harm, including physical, mental or emotional harm or economic
loss which was directly caused by criminal conduct;
a close relatives of a person whose death was directly caused by criminal conduct.’476

Diegenen die volgens de Code of Practice meer ondersteuning kunnen krijgen zijn
slachtoffers van de meest ernstige misdrijven (par 1.8 Chapter 1 CoP), belaagde slachtoffers
(par 1.9 Chapter 1 CoP) of kwetsbare en geïntimideerde slachtoffers (par 1.10 Chapter 1
CoP).477 Ondersteuning kan onder meer worden gegeven door Victim Support UK of door
een andere organisatie of vorm van slachtofferhulp.
Vanwege de mogelijkheid om een assessment te laten uitvoeren, hebben slachtoffers er recht
op dat hun gegevens automatisch door de politie worden doorgestuurd naar de victims’
services binnen twee werkdagen na de aangifte van een delict bij de politie (par 1.2 Chapter 2
CoP). Volgens de Code of Practice moeten de dienstverleners onderling de verkregen
informatie delen in overeenstemming met de Data Protection Act 1998.478 Hoe dat in de
praktijk wordt ingevuld wordt niet nader beschreven. Wel is het zo dat
‘(y)ou are also entitled to request that your details are not sent to victims’ services if you do
not wish them to be. If you are a victim of a sexual offence or domestic violence, or if you are a

475

Als een persoon een misdaad wil melden, maar niet door de politie wil worden geïdentificeerd, kan hij een
organisatie bellen die ‘Crimestoppers’ heet. Zie https://www.police.uk/information-and-advice/reportingcrime/.
476
Onder ‘close relatives’ wordt volgens de Code of Practice verstaan: de echtgenoot, de partner, de
bloedverwanten in rechte lijn, de broers en zussen en de nabestaanden van het slachtoffer. Andere familieleden,
waaronder voogden en verzorgers, kunnen ook als naaste verwanten worden beschouwd, maar dit is
overgelaten aan het oordeel van de dienstverlener. Zie de Code of Practice, p. 68.
477
Om er achter te komen of een slachtoffer geïntimideerd is moet de dienstverlener, volgens par 1.12 Chapter 1
CoP, rekening houden met ‘any behaviour towards the victim on the part of the accused, members of the family
or associates of the accused, and any other person who is likely to be an accused or witness in a potential court
case; the nature and alleged circumstance of the offence to which a potential court case relates. Victims of a
sexual offence or human trafficking will automatically be considered to be intimidated; the victim’s age and, if
relevant, the victim’s social and cultural background, religious beliefs or political opinions, ethnic origin,
domestic and employment circumstances.’
478
Zie de Code of Practice, p. 2. De Commissioner for Victims and Witnesses (‘Victims’ Commissioner’) is niet
genoemd als een dienstverlener in de zin van de Code of Practice. Dat komt omdat de Victims’ Commissioner
een wettelijke toezichthouder op de Code of Practice is. Het is onderdeel van zijn taak om te luisteren naar de
meningen van slachtoffers en om de strafrechtpleging te begrijpen vanuit de optiek van slachtoffers en om
slachtofferhulp te verbeteren.

136

bereaved close relative, the police will seek your explicit consent before sending your details
to victims’ services.’479

In de opsporing opereert de politie grotendeels zelfstandig en wordt zij niet aangestuurd
door de openbaar aanklager, zoals dat formeel in Nederland en België wel het geval is. Ook is
er geen onderzoekrechter die de politie feitelijk of juridisch instrueert.
De politie moet een slachtoffer dat een getuigenverklaring aflegt, informeren dat dit met zich
kan brengen dat hij ter zitting als getuige wordt gehoord (par 1.3 Chapter 2 CoP). Tegelijk
met het afleggen van een getuigenverklaring bij de politie, kan een slachtoffer ook een
zogeheten Victim Personal Statement (VPS) afgeven, die dan op schrift wordt gezet. De
‘Victim Personal Statement Scheme’ is opgezet middels de Home Office Circular 35/2001 en
geeft voorzieningen voor slachtoffers om een schriftelijke, persoonlijke verklaring af te leggen.
Dit gebeurt vaak in aanvulling op een bij de politie afgelegde (getuigen)verklaring. Aan het
begrip victim wordt in de context van de VPS de volgende betekenis gegeven:
‘A victim is defined as “a person who has complained of the commission of an offence against
themselves or their property”. The term includes bereaved relatives or partners (including
same sex partners) in homicide and fatal road traffic cases, as well as parents or carers where
the victim is a child or a vulnerable adult. It also includes small businesses. Large retailers or
corporations do not come within the definition of victim. Road traffic offences where death or
serious injury has occurred are also included in the scheme.’480

In de Code of Practice komt naar voren dat een VPS een slachtoffer de mogelijkheid geeft om
in eigen woorden aan te geven ‘how a crime has affected you, whether physically, emotionally,
financially or in any other way. This is different from a witness statement about what
happened at the time, such as what you saw or heard. The VPS gives you a voice in the
criminal justice process. However you may not express your opinion on the sentence or
punishment the suspect should receive as this is for the court to decide.’ 481 Slachtoffers
hoeven niet een VPS te geven (par 1.14 Chapter 2 CoP). 482 Ook kunnen ze er voor kiezen om
de VPS niet zelf voor te lezen of in het geheel niet voor te lezen. 483 Alvorens te beslissen
behoort een slachtoffer door de politie geadviseerd te worden over de mogelijke gevolgen van
een VPS, bijvoorbeeld dat de verdediging de beschikking krijgt over de informatie uit een
479

Zie par 1.2 Chapter 2 CoP. Op de website van Victim Support UK wordt hierover het volgende (expliciet)
aangegeven: ‘When you report a crime the police should also ask you if you are happy for your details to be
passed to Victim Support. If you say yes, this means we'll automatically get your contact information and brief
details about the crime. We'll then contact you – normally by phone and within 48 hours – to see how we can
help. If you say no to the police and change your mind later, don't worry as you can contact us directly at any
time for help and support.’ Zie https://www.victimsupport.org.uk/help-victims/practical-information/howdeal-police#sthash.nZBj5SMr.dpuf. Dit is een insteek die meer recht doet aan het slachtoffer als een autonoom
individu, dan de Nederlandse voorgestelde regeling waar het slachtoffer niet wordt betrokken bij de
persoonsgegevens overdacht naar Slachtofferhulp.
480
Zie de Legal Guidance betreffende Victim Personal Statements, die is opgesteld door de Crown Prosecution
Service <www.cps.gov.uk/legal/v_to_z/victim_personal_statements/>
481
Zie par 1.11 Chapter 2 CoP.
482
Zie ook par 1.15 Chapter 2 CoP.
483
Voor een slachtoffer dat niet valt in van de categorieën genoemd in par 1.1 Chapter 1 CoP, kan de politie naar
eigen inzicht bepalen of er maatregelen moeten worden getroffen voor het slachtoffer om bij de politie een VPS
te af te geven (par 1.16 Chapter 2 CoP).

137

VPS, indien het gebruik zal worden ter zitting (par 1.9 Chapter 3 CoP), of dat over een VPS
kan worden gerapporteerd in de media (par 1.19 Chapter 2 CoP). De VPS zal in het
strafdossier worden gevoegd. Hierdoor kunnen de justitiële autoriteiten en de verdediging er
(al in een vroeg stadium) kennis van nemen. De Circular 35/2001 stelt dat
‘It is the responsibility of the police to link the victim personal statement, whenever made, to
the case papers and to ensure that any appropriate follow-up action is set in train. As part of
the case papers, the victim personal statement will be disclosable to the defence if someone is
charged with the offence, and the victim should be advised of this fact. Other criminal justice
agencies which may find victim personal statements helpful include the Crown Prosecution
Service, the Courts, the Probation Service and the Prison Service.’484

De VPS kan door de CPS worden meegewogen bij de beslissing om de verdachte te
vervolgen.485 In al de gevallen waarin een VPS tot stand komt wordt de verklaring
doorgespeeld aan de CPS die het eventueel als bewijsmateriaal kan gebruiken aangaande de
schuldvraag (par 1.13 Chapter 2 CoP). Indien de verklaring elementen bevat die van belang
zijn voor de bewijsvoering, kan de VPS tevens een reden geven om het slachtoffer als getuige
te ondervragen. Zodra de verklaring is ingevuld en ondertekend, kan een VPS (zoals elke
andere formele verklaring) niet langer worden gewijzigd of ingetrokken. Indien een
slachtoffer dan zijn VPS wil wijzigen of aanvullen, zal hij een nieuwe VPS moeten indienen
bij de politie die dan wordt toegevoegd aan de oorspronkelijke VPS (par 1.17 Chapter 2 CoP).
Bij de opsporing van ernstige misdrijven maakt de politie of een bijzondere opsporingsdienst
gebruik van dwangmiddelen, zoals huiszoeking, voorarrest en de telefoontap.486 In 1984 zijn
de opsporingsbevoegdheden van de politie verruimd met de inwerkingtreding van de Police
and Criminal Evidence Act (PACE 1984).487 De bevoegdheden met betrekking de interceptie
van communicatie (telefoon- en internetverkeer) zijn in het Verenigd Koninkrijk geregeld in
hoofdstuk 23 van de Regulation of Investigatory Powers Act 2000 (RIPA 2000). Daarnaast
geeft de Home Office in een Code of Practice betreffende Interception of Communications
nadere procedures en regels die moeten worden gevolgd voordat een interceptie van
communicatie kan worden uitgevoerd (Section 1.1 van genoemde Code of Practice).488
Wanneer de opsporing haar einde nadert, moet worden beslist over de vervolgstap.
Afhankelijk van de mate van succes van de opsporing kan dat betekenen dat de zaak wordt
overgedragen aan de Crown Prosecution Service (CPS), die sinds 2002 beslist over de
484

Home Office Circular 35/2001, punt 13.
Zie www.cps.gov.uk/legal/v_to_z/victim_personal_statements/ waarin wordt aangegeven dat ‘(t)he VPS
should be contained within the file received from the police and where obtained pre charge, should be
considered by the reviewing prosecutor. Where a VPS is not contained within the file, prosecutors should check
with the Police whether the victim has made a VPS, or has been asked if s/he wishes to make a VPS.’
486
Over het gebruik van de telefoon- en internettap is in 2012 een rechtsvergelijkende studie gedaan met
betrekking tot Nederland, Zweden, Duitsland en Engeland & Wales, zie G. Odinot, D. de Jong, J.B.J. van der
Leij, C.J. de Poot & E.K. van Straalen (2012). Het gebruik van de telefoon- en internettap in de opsporing. Boom/Lemma, p.
179 e.v. Zie ook J.B.J. van der Leij (2012). Opsporingsbevoegdheden en privacy; een internationale vergelijking,
Justitiële Verkenningen, 40-49.
487
Zie Vergelijk G. Odinot, D. de Jong, J.B.J. van der Leij, C.J. de Poot & E.K. van Straalen (2012). Het gebruik van
de telefoon- en internettap in de opsporing. Boom/Lemma, p. 179 e.v.
488
Zie ook G. Odinot, D. de Jong, J.B.J. van der Leij, C.J. de Poot & E.K. van Straalen (2012). Het gebruik van de
telefoon- en internettap in de opsporing. Boom/Lemma, p. 179 e.v.
485

138

vervolgingsvraag en de eventuele strafeis.489 Een tweede mogelijkheid is dat de zaak wordt
geseponeerd middels een take no further action (NFO) door de politie of een bijzondere
opsporingsdienst. De politie beschikt niet over de mogelijkheid om voorwaardelijk te
seponeren, dat wil zeggen, een afspraak met de verdachte te maken over bijvoorbeeld het
betalen van een geldboete waardoor de zaak niet verder wordt vervolgd.490 Wel kan de politie
de verdachte een formele waarschuwing (Caution) geven of, in het geval van lichtere
verkeersdelicten, een zogeheten fixed penalty notice.
5.2 Intermediate stage
Zoals hierboven aangegeven loopt de tussenfase van de vervolgingsbeslissing tot de aanvang
van het rechtsgeding. Als voor (verdere) vervolging wordt gekozen, eindigt formeel
gesproken de opsporing. Bovendien verandert de status van de verdachte van suspect naar
defendant. De justitiële autoriteiten zijn dan in beginsel niet langer gerechtigd om de verdachte
te ondervragen.491
Volgens de Prosecution of Offenders Act 1985 (POA) is een ieder bevoegd om een
strafrechtelijke vervolging te initiëren. Section 6 POA bepaald dat de Director of Public
Prosecutions (DPP) het recht toekomt een door een burger ingestelde vervolging over te
nemen of te stoppen.492 De wijze waarop dit moet gebeuren is vastgelegd in beleidsregels van
de DPP.493 Indien de CPS de strafzaak heeft overgenomen (van de politie of een burger) en
een beslissing neemt over het al dan niet vervolgen van de verdachte, worden de richtlijnen
van de Code for Crown Prosecutors (CfCP) gevolgd.494 In deze richtlijnen zijn een aantal
algemene beginselen opgenomen, waarin bijvoorbeeld wordt aangegeven dat

489

Tot 1985 vervulde de politie zowel de rol van opsporings- als vervolgingsinstantie. Met de inwerkingtreding
van de Prosecution of Offences Act 1985 (POA) zijn de taken gescheiden. De politie bleef in eerste instantie nog
wel de vervolgingsbeslissing nemen, maar droeg de zaak over aan de CPS, indien de politie besloot dat tot
vervolging moest worden overgegaan. De CPS besliste vervolgens of die vervolging zou worden doorgezet of
niet. Vanaf 2002 is de positie van de CPS versterkt, maar zelfstandige bevoegdheden in de voorbereidingsfase
(preparatory phase) van het strafproces, zoals het opleggen van boetes of het op een andere wijze rechtstreeks
aanspreken van de verdachte heeft de CPS niet. Er moet altijd via de politie of een gerecht gehandeld worden.
Ook in specifieke strafzaken kan de CPS de politie niet aansturen in het doen van onderzoek. Wel kan de CPS
de politie verzoeken meer onderzoek te verrichten indien de CPS het aangeleverde bewijs in een bepaalde zaak
(nog) onvoldoende vindt. Daar staat wel tegenover dat de CPS richtlijnen opstelt en publiceert met betrekking
tot hoe bewijs ter zitting moet worden gepresenteerd. Zie de Code for Crown Prosecutors 2013. Zie ook C.
Lewis (2006). ‘The prosecution service function within the English criminal justice system’. In: J-M. Jehle & M.
Wade (red.), Coping with overloaded criminal justice systems: The rise of prosecutorial power across Europe. Springer, p. 154
e.v.
490
Een aantal bijzondere opsporingsdiensten, zoals de HMRC, heeft deze mogelijkheid tot voorwaardelijk
seponeren echter wel.
491
Zie J.R. Spencer (2002). ‘The English system’. In M. Delmas-Marty & J.R. Spencer (red.), European criminal
procedures. Cambridge University Press, p. 175.
492
De DPP is het hoofd van de Crown Prosection Service (CPS), de instantie die onder meer is belast met de
overname van vervolgingen die door de politie zijn gestart.
493
Zie nader A. Hooper & D. Ormerod (2013). Blackstone’s Criminal Practice. Oxford University Press, p. 1309 e.v.
494
The Code for Crown Prosecutors is uitgegeven door de Director of Public Prosecutions (DPP) op basis van
section 10 Prosecution of Offences Act 1985 (POA). De huidige Code for Crown Prosecutors is van januari 2013.

139

‘(t)he decision to prosecute or to recommend an out-of-court disposal is a serious step that
affects suspects, victims, witnesses and the public at large and must be undertaken with the
utmost care.’495

De CPS moet daarbij rekening houden met de mogelijke negatieve effecten die een vervolging
kan hebben op de fysieke en mentale gezondheid van het slachtoffer: ‘If there is evidence that
prosecution is likely to have an adverse impact on the victim’s health it may make a
prosecution less likely, taking into account the victim’s views. However, the CPS does not act
for victims or their families in the same way as solicitors act for their clients, and prosecutors
must form an overall view of the public interest.’496
In dit geheel speelt het EVRM steeds een rol, want het CPS moet in overeenstemming met de
HRA de principes van het EVRM toepassen in elk fase van het strafproces.497 Wanneer wordt
besloten de vervolging niet voort te zetten, wordt doorgaans een notice of discontinuance
gestuurd naar het gerecht waar de zaak anders zou hebben gediend. 498 De verdachte heeft
overigens het recht om voortzetting van de vervolging te verlangen (Section 23.7 POA). De
CPS heeft ook nog andere mogelijkheden om een vervolging te stoppen, zoals het niet
produceren van bewijsmateriaal ter zitting of de rechter vragen uit te spreken dat de
vervolging moet worden gestaakt.499
Indien tot vervolging wordt overgegaan wordt de mode of trial belangrijk, waarbij wordt
gekozen voor welk gerecht de strafzaak moet worden aangebracht. Het Engelse recht
verdeelt hierbij delicten in lichtere strafbare feiten (Summary Offences) die worden aangebracht
bij de Magistrates’ Court, zwaardere strafbare feiten (Indictable Offences) die worden berecht
door de Crown Court en Either-way Offences, die door de Magistrates’ Court of de Crown
Court worden berecht.500 Ook worden in deze fase door de rechter beslissingen genomen
over voorarrest of borgtocht (bail) voor de verdachte.
Oorspronkelijk ging het Engelse recht ervan uit dat geen van de procespartijen (de
vervolgende instantie en de verdediging) de bewijsmiddelen voor aanvang van de trial phase
hoefden prijs te geven. Hierdoor kon de tegenpartij ter zitting worden overvallen met
(bepaalde) bewijsstukken. In de jaren tachtig van de vorige eeuw is aan die wijze van
procesvoering een einde gekomen.501 Mede door de rechtspraak van het Europese Hof met
betrekking tot art. 6 EVRM moet de vervolgende autoriteit (CPS) nu wel al het verzamelde
bewijsmateriaal waar de vervolging op gefundeerd is, onthullen aan de verdediging (disclosure
of evidence). Ook materiaal dat niet voor het bewijs is gebruikt en dat ontlastend is voor de
verdachte moet aan de verdediging worden bekend gemaakt (exculpatory material).502
Doorgaans is de intermediate phase het beste moment voor een disclosure of evidence. De

495

General Principle 2.1 CfCP.
Code for Crown Prosecutors, p. 9.
497
General Principle 2.6 CfCP.
498
Zie section 23 POA.
499
Zie J.R. Spencer (2002). ‘The English system’. In M. Delmas-Marty & J.R. Spencer (red.), European criminal
procedures. Cambridge University Press, p. 170-171.
500
Idem, p. 171.
501
Idem, p. 175-177.
502
Zie de Criminal Procedure and Investigations Act 1996 (CPIA).
496

140

disclosure is echter geen absoluut recht, want the House of Lords heeft bepaald dat
exculpatory material
‘can be withheld by virtue of Public Interest Immunity (PII) if there is an important
countervailing public interest, nondisclosure is strictly necessary to protect this interest, and
any difficulty caused to the defence can be sufficiently counterbalanced to ensure a fair
trial.’503

Hierbij kan gedacht worden dat de CPS in bepaalde gevallen persoonsgegevens van
slachtoffers en getuigen (nog) niet wil prijsgeven. Van alle beslissingen die de CPS neemt in
deze fase moet het slachtoffer op de hoogte worden gebracht.504
5.3 Trial stage
Uiteindelijk kan een strafzaak worden aangebracht bij de Crown Court of bij de Magistrates’
Court. Tussen de beide gerechten bestaat een aantal verschillen in de behandeling van een
strafzaak. In het geval van een not guilty plea wordt de zaak in een Crown Court behandeld ten
overstaan van een jury. De Magistrates’ Court bestaat in de meeste gevallen uit lekenrechters,
zowel bij een guilty plea procedure als bij een not guilty plea procedure.505 Bij een guilty plea
voor een bepaald feit wordt het proces van waarheidsvinding voor dat feit overgeslagen en
kan de rechter overgaan tot strafoplegging, of indien meer informatie over de verdachte
gewenst is, kan de zaak worden aangehouden totdat er rapportages over de verdachte
beschikbaar zijn.506 Heeft de verdachte gekozen voor een ‘not guilty’ plea, dan zal het proces
van waarheidsvinding en het produceren van bewijsmateriaal ter zitting een aanvang nemen.
Een belangrijk onderdeel van het produceren van bewijsmateriaal is het horen van getuigen.
Slachtoffers hebben ter zitting geen speciale status, zij kunnen enkel in de hoedanigheid van
getuige op de zitting participeren.507 Zo is het voor het toekennen van een schadevergoeding
niet vereist dat het slachtoffer voor het gerecht verschijnt en om schadevergoeding
verzoekt.508 Het slachtoffer heeft in een eerder instantie, middels de VPS, de mogelijkheid om

503

Zie RvH: RvC (2004) 2 AC 134, (2004) HRLR20. De formulering van het citaat is afkomstig van de Privy
Council Review of Intercept as Evidence 2008, p. 42-43.
504
Zie par 2.9 e.v. Chapter 2 CoP.
505
De zitting bij een Magistrates’ Court is minder formeel dan bij de Crown Court en er zijn minder momenten
in de procedure ingebouwd voor de beide procespartijen om hun zaak te bepleiten dan bij de Crown Court. Zie
J.R. Spencer (2002). ‘The English system’. In M. Delmas-Marty & J.R. Spencer (red.), European criminal procedures.
Cambridge University Press, p. 178.
506
Zie bijvoorbeeld J. Sprack (2008). A practical approach to criminal procedure. Oxford University Press, p. 271.
507
Slachtoffers zullen daarvoor naar het gerechtsgebouw moeten komen. Bij aankomst hebben zij recht op
toegang door een aparte ingang die separaat is van de ingang die door de verdachte en zijn familie wordt
gebruikt. Ook kan een slachtoffer vragen om in een wachtruimte te wachten waar niet de verdachte en zijn
familie wacht op het begin van de zaak (par 3.1 Chapter 2 CoP). Slachtoffers die niet als getuige ter zitting
worden gehoord kunnen de strafzaak enkel volgen vanaf de publieke tribune (par 3.4 Chapter 2 CoP).
508
Zie E. Gritter (2013). ‘Hoofdstuk 6 – Engeland en Wales’. In B.F. Keulen, A.A. van Dijk, E. Gritter, N.J.M.
Kwakman & K. Lindenberg. Naar een tweefasenproces? Over voor- en nadelen van een strafproces in twee fasen, in relatie tot
de posities van slachtoffer en verdachte. Rijkuniversiteit Groningen - Faculteit der Rechtsgeleerdheid, p. 251.

141

zijn wens om schadevergoeding kenbaar te maken. In de praktijk werkt de CPS met
formulieren waarin schadeclaims nader kunnen worden gespecificeerd.509
Het uitgangspunt is dat getuigen mondeling ter zitting een verklaring afleggen, ten overstaan
van de jury die zich zo over de getuige en diens verklaring een oordeel kan vormen en de
tegenpartij die de getuige kan ondervragen (cross-examination).510 De aanklager heeft ter zitting
een verantwoordelijkheid dat slachtoffers en getuigen met respect worden behandeld. Als de
verdediging te agressief is in de ondervraging van een slachtoffer of getuige, of deze niet
voldoende tijd geeft om een vraag te beantwoorden, zal de aanklager de rechter vragen om in
te grijpen. De aanklager zal de verdediging er ook op aanspreken (challenge) als deze
impertinente opmerkingen maakt over de persoon van het slachtoffer.511
In bijzondere gevallen laat de wet het toe dat de aanklager de verklaring van het slachtoffer
ter zitting gebruikt, zonder hem op te roepen om ter zitting als getuige op te treden. 512 Deze
omstandigheid kan zich bijvoorbeeld voordoen wanneer een slachtoffer weigert op de zitting
te verschijnen, bijvoorbeeld als hij bang is voor represailles van de kant van de verdachte. 513
De zittingsrechter beslist uiteindelijk of de aanklager van deze mogelijkheid gebruik kan
maken.
Voor aanvang van de zitting kunnen slachtoffers gebruik maken van een aparte wachtruimte
en ter zitting een plek krijgen zover mogelijk verwijderd van de familie van de verdachte. 514
Op de zitting kunnen verder special measures worden genomen voor kwetsbare of
geïntimideerde getuigen als uit de needs assessment blijkt dat een slachtoffer dat nodig heeft
(par 1.13 Ch1 CoP). Deze slachtoffers kunnen een beroep doen op de politie of de Witness
Care Unit om de special measures uit te voeren. Dit kunnen zijn schermen of gordijnen die de
getuige afschermen van de verdachte of van de publieke tribune, ondervraging via een video
link met een andere kamer waar het slachtoffer zich dan bevindt, ondervraging achter
gesloten deuren. Dit laatste kan bevolen worden in geval van zedendelicten, mensenhandel of
wanneer de rechter meent dat iemand anders dan de verdachte het slachtoffer probeert te
intimideren.
Tijdens de zitting mogen er van getuigen (en slachtoffers) geen foto’s of afbeeldingen worden
gemaakt (section 41 van de Criminal Justice Act 1925). Ook het gebruik van audio
apparatuur, zonder toestemming van de rechter, is in de zittingszaal niet toegestaan (section
9 Contempt of Court Act 1981). In voorkomende gevallen zal de aanklager de rechter
verzoeken om de publicatie van details die het slachtoffer of de getuige kunnen identificeren
te voorkomen. Er bestaan nog andere wettelijke beperkingen op het door de pers rapporteren

509

De tot schadevergoeding veroordeelde dient het bedrag te betalen aan de Magistrates’ Court, die het zal
doorstorten naar het slachtoffer. Zie E. Gritter (2013). ‘Hoofdstuk 6 – Engeland en Wales’. In B.F. Keulen, A.A.
van Dijk, E. Gritter, N.J.M. Kwakman & K. Lindenberg. Naar een tweefasenproces? Over voor- en nadelen van een
strafproces in twee fasen, in relatie tot de posities van slachtoffer en verdachte. Rijkuniversiteit Groningen - Faculteit der
Rechtsgeleerdheid, p. 251.
510
Zie J. Sprack (2008). A practical approach to criminal procedure. Oxford University Press, p. 324 e.v.
511
Vergelijk de Bar’s Code of Conduct par 5.10(h).
512
Idem.
513
De aanklager zal met de Witness Care Unit samenwerken om maatregelen te nemen om slachtoffers te helpen
hun mogelijke angsten te overwinnen om zodoende toch ter zitting te verschijnen.
514
Zie https://www.cps.gov.uk/victims_witnesses/going_to_court_/giving_evidence.html.

142

over de strafzaak ter zitting.515 Een voorbeeld hiervan is de Children and Young Persons Act
1933, waarin het verbod is opgenomen op publicatie in een krant, radio- of televisieuitzending van de naam, het adres of de school van de minderjarige (sections 39 en 49).
Identificatie via andere middelen, bijvoorbeeld social media valt hier echter niet onder. 516
Verder verbiedt par 5 Sexual Offences (Amendment) Act 1992 de publicatie van details van een
anoniem gehoord slachtoffer van verkrachting of andere ernstige seksueel misdrijf waardoor
het slachtoffer kan worden geïdentificeerd.
Na de zitting zal de Witness Care Officer de betekenis en het effect van de opgelegde straf
aan het slachtoffer uitleggen. Als de Witness Care Officer niet in staat is om vragen van het
slachtoffer te beantwoorden, wordt het slachtoffer verwezen naar de CPS-aanklager.
6. Verstrekking aan en gebruik van persoonsgegevens door de Britse pers
In het afgelopen decennium is de Britse pers verscheidene malen in opspraak gekomen in
verband met (vermeende) schendingen van de privacy van individuele burgers, waaronder
slachtoffers en nabestaanden van ernstige strafbare feiten.517 Zo werd in juli 2011 bekend dat
News of the World verslaggevers de voicemail van de vermoorde Milly Dowler hadden
gehackt.518
Amanda Jane (Milly) Dowler was een 13-jarige meisje dat werd ontvoerd op weg van school naar
huis en vervolgens vermoord door haar ontvoerder. Haar lichaam werd ontdekt op 18 september
2002 en op 23 juni 2011 werd de dader veroordeeld tot een levenslange gevangenisstraf. In 2011
werd onthuld dat News of the World verslaggevers berichten die op haar voicemail waren
achtergelaten hadden onderschept (gehackt), vanaf de periode dat ze als vermist was opgegeven.
In 2013 concludeert de Independent Police Complaints Commission (IPCC) dat ‘(t)here is no
doubt, from our investigation and the evidence gathered by Operation Baronet [een intern politie
onderzoek], that Surrey Police knew in 2002 of the allegation that Milly Dowler’s phone had been
hacked by the News of the World. It is apparent from the evidence that there was knowledge of
this at all levels within the investigation team. There is equally no doubt that Surrey Police did
nothing to investigate it; nobody was arrested or charged in relation to the alleged interception of
those messages either in 2002 or subsequently, until the Operation Weeting arrests in 2011.’

Voor de Britse regering was het telefoon hacking schandaal door News of the World
aanleiding om in 2011 een tweedelig openbaar onderzoek aan te kondigen naar de rol die de
pers en de politie in deze affaire hebben gespeeld. Het onderzoek is genoemd naar de
voorzitter van de onderzoekscommissie, Lord Justice Leveson.

515

Als een dergelijke beperkingen niet worden nageleefd is dat niet een contempt of court, maar een zelfstandig
strafbaar feit (quasi contempt).
516
Dit is bevestigd door Tugenhadt in MXB tegen East Sussex Hospitals NHS Trust (2012) EWHC 3279.
517
In minder dan 70 jaar heeft de Britse regering zeven maal opdracht gegeven tot het doen van onderzoek naar
het doen en laten van de pers. Er waren de Royal Commissions in 1947, 1962 en 1973, de Younger Commission
over Privacy en twee Calcutt Reviews en tenslotte de Leveson Inquiry in 2012. Zie nader Lord Justice Leveson
(2012). An inquiry into the culture, practices and ethics of the press: report. No 0780 2012–13.
518
Zie Commissioner’s report (2013). IPCC independent investigation into Surrey Police’s knowledge of the alleged illegal
accessing of Amanda (Milly) Dowler’s mobile phone in 2002, p. 5.

143

6.1 De Leveson Inquiry
In het eerste deel van het onderzoek is gekeken naar de cultuur, de praktijken en de ethiek
van de pers, in het bijzonder de relatie van de pers met het publiek, de politie en politici.
Leveson publiceerde zijn rapport over het eerste deel van het onderzoek op 29 november
2012.519 Het tweede deel van het onderzoek kan pas worden gestart nadat de
politieonderzoeken en eventuele daaruit voortvloeiende strafrechtelijke procedures zijn
afgerond.520 Dat in het onderzoek is gekeken naar de relatie tussen de pers en de politie is
vanwege de publieke bezorgdheid dat de politie mogelijk te nauwe banden onderhield met de
pers, met name met News International, met als gevolg dat het onderzoek naar het telefoon
hacken niet met voldoende zorg zou zijn uitgevoerd.521 De focus op de relatie tussen de pers
en politici volgde onder andere uit de politieke consensus van de regering en de
oppositiepartijen dat politici zich teveel hebben ingelaten met de pers. 522 Uit het rapport
komt onder andere naar voren dat er vele jaren lang klachten zijn geweest over bepaalde
delen van de pers die met weinig scrupules omgingen met de privacybelangen van individuen,
zonder dat daarbij enig gerechtvaardigd openbaar belang werd gediend.523 Pogingen om
dergelijk gedrag te corrigeren zijn volgens Leveson niet succesvol gebleken. Zijn onderzoek
heeft tot doel om aanbevelingen te geven, indien van toepassing, voor de toekomst, met name
ten aanzien van regelgeving voor de pers, het bestuur en voor andere systemen van
toezicht.524 In deel E van zijn onderzoek wordt ingegaan op een aantal
opsporingsonderzoeken, waaronder ‘Operatie Motorman’, die de handel in persoonsgegevens
aan het licht brengt. Daarop wordt hieronder kort ingegaan. Vervolgens wordt een
aanbeveling van de Commissie Leveson besproken.
6.2 Operatie Motorman
Uit informatie die voortvloeiende uit eerder justitieel onderzoek, stelt de Information
Commissioner (ICO)525 een onderzoek in naar de activiteiten van een particuliere
recherchebureau. In 2003 wordt bij dat recherchebureau een huiszoeking verricht en een
aanzienlijke hoeveelheid documentatie over een uitgebreide handel in persoonsgegevens in
beslag genomen. Dit omvatte rapporten, werkboeken, grootboeken, facturen en vier
notebooks met de administratie van de handel in persoonsgegevens. Vanuit dit particuliere
recherchebureau werd persoonlijke informatie van anderen verkocht aan een hoeveelheid van
klanten. Leveson geeft in dit verband in zijn rapport aan dat

519

Lord Justice Leveson (2012). An inquiry into the culture, practices and ethics of the press: report. No 0780 2012–13.
Zie http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20140122145147/http:/www.levesoninquiry.org.uk/.
521
De belangrijkste deelnemers aan het onderzoek die door Leveson zijn aangewezen zijn: News International,
the Metropolitan Police, slachtoffers, Northern en Shell Network Ltd, Guardian News en Media Ltd, Associated
Newspapers Ltd, Trinity Mirror, Telegraph Media Group en de National Union of Journalists. In 2012 is aan de
deelnemerslijst toegevoegd de Surrey Police.
522
Zie Lord Justice Leveson (2012). An inquiry into the culture, practices and ethics of the press: report. No 0780 2012–13,
executive summary, p. 3.
523
Idem.
524
Zie http://webarchive.nationalarchives.gov.uk/20140122145147/http:/www.levesoninquiry.org.uk/.
525
Zie nader paragraaf 4.
520

144

‘(i)t is important to acknowledge that the buyers or customers of the information were not, by
any means, exclusively journalists. They included the media, insurance companies, lenders
and creditors, parties involved in family disputes, criminals with what are likely to have been
criminal or malicious intentions, including witness and juror intimidation, and estranged
couples seeking details of their partner’s whereabouts. However, the number of journalists
requesting personal information from Mr [het particuliere recherchebureau] (for whatever
reason, whether justifiable or not) indicates that it was not an isolated incident, or a handful
of individuals engaging in the practice. The Parliamentary Report, What Price Privacy Now?,
identified 333 journalists as having been named in the Motorman documents, as set out in the
table below. Mr [T.] witness statement identifies some 305 journalists as having been named
in the Motorman material, and whilst, again, I note the discrepancy between the figures,
nothing turns on this difference.’526

De ontdekking van deze handel in persoonsgegevens heeft er toe geleid dat de ICO twee
rapportages met een overzicht van het verkregen bewijs aan het Britse parlement heeft
aangeboden.527 In die rapporten wordt onder andere gepleit voor strengere straffen voor
degenen die zich bezighouden met illegale activiteiten, met name van overtreding van section
55 van de Data Protection Act 1998 (DPA). Deze bepaling stelt strafbaar het verkrijgen,
verschaffen of openbaar maken van vertrouwelijke persoonlijke gegevens, zonder
toestemming van de organisatie die de data beheert.
6.3 Een aanbeveling van de Leveson Inquiry Commission
De Leveson Inquiry Commission heeft aanbevelingen gedaan met betrekking tot de Data
Protection Act 1998, de bevoegdheden en verplichtingen van de Information Commissioner,
en over het gedrag van de pers met betrekking tot de politie en politici. Een daarvan wordt er
hier uitgelicht. De Levenson Inquiry Commission adviseerde dat de Information
Commissioner’s Office ‘prepare and issue guidance to the public on their individual rights in
relation to the obtaining and use by the press of their personal data, and how to exercise
those rights. In particular, it should take immediate steps to publish advice aimed at
individuals who are concerned that their data have or may have been processed by the press
unlawfully or otherwise than in accordance with good practice. In its Annual Report to
Parliament under s 52(1) it should include regular updates on the effectiveness of these
measures, and on the culture, practices, and ethics of the press in relation to the processing of
personal data.’528 In reactie hierop onderschrijft de ICO het belang van een dergelijke
guidance en geeft aan dit te zullen gaan ontwikkelen samen met een Code of Practice.529

526

Zie Lord Justice Leveson (2012). An inquiry into the culture, practices and ethics of the press: report. No 0780 2012–13,
p. 260.
527
Zie What Price Privacy? http://www.levesoninquiry.org.uk/wp-content/uploads/2011/12/RJT-Exhibit-12.pdf en
What Price Privacy Now? http://www.levesoninquiry.org.uk/wp-content/uploads/2011/12/Exhibit-2.pdf.
528
Zie Lord Justice Leveson (2012). An inquiry into the culture, practices and ethics of the press: report. No 0780 2012–13,
Part H, chapter 5, par 2.64 en 2.72.
529
The Information Commissioner’s Response to the Leveson Report on the Culture, Practices and Ethics of the
Press, 7 januari 2013, p. 5. Zie https://ico.org.uk/media/about-the-ico/documents/1042562/ico-response-toleveson-report-012013.pdf.

145

7. Afsluiting
Een belangrijke bevinding ten aanzien van de bescherming van de privacy van slachtoffers is
dat in Engeland en Wales er ten aanzien van het toekennen van procedurele rechten aan het
slachtoffer een zekere terughoudendheid lijkt te bestaan. Een mogelijke reden daarvoor is het
accusatoire procesmodel, waarin weinig ruimte is voor een formele rol van het slachtoffer
naast de verdachte en de aanklager. Niettemin bestaan er initiatieven om de positie van het
slachtoffer ook wettelijk te versterken.530 In het huidig model kunnen slachtoffers enkel in de
hoedanigheid van getuige ter zitting worden gehoord, waarbij overigens wel
beschermingsmaatregelen voor de privacy of de veiligheid van slachtoffers mogelijk zijn. Dit
kunnen zijn schermen of gordijnen die de getuige afschermen van de verdachte of van de
publieke tribune, ondervraging via een video link met een andere kamer waar het slachtoffer
zich dan bevindt, ondervraging achter gesloten deuren. Verder heeft de aanklager ter zitting
een verantwoordelijkheid dat slachtoffers en getuigen met respect worden behandeld. Het
uitgangspunt is dat getuigen mondeling ter zitting een verklaring afleggen, ten overstaan van
de jury die zich zo over de getuige en diens verklaring een oordeel kan vormen en de
tegenpartij die de getuige kan ondervragen (cross-examination). Tijdens de zitting mogen er
van getuigen (en slachtoffers) geen foto’s of afbeeldingen worden gemaakt. Ook het gebruik
van audio apparatuur, zonder toestemming van de rechter, is in de zittingszaal niet
toegestaan.
Aangifte doen van een delict kan op verscheidene manieren, waaronder anoniem. Wanneer
het slachtoffer aangifte doet bij de politie, moet hij geïnformeerd worden over hetgeen hij kan
verwachten van de strafrechtspleging en over te nemen of genomen beslissingen door
justitiële autoriteiten aangaande de strafzaak. Verder moet de politie een slachtoffer dat een
getuigenverklaring aflegt, informeren dat dit met zich mee kan brengen dat hij ter zitting als
getuige wordt gehoord. Tegelijk met het afleggen van een getuigenverklaring bij de politie,
kan een slachtoffer ook een Victim Personal Statement (VPS) afgeven, die dan op schrift
wordt gezet.

530

Zie D. Lawrence, P. Neyroud & K. Starmer (2015). Recommendations on a victim’s law – Report for the Labour Party
by the Victim’s Taskforce. Labour.

146

147

Hoofdstuk 7

Conclusies
1. Inleiding
In hoofdstuk 1 komt naar voren dat de bescherming van de privacy van slachtoffers nadere
uitwerking in en rondom het strafproces vraagt. Daarbij gaat het om de bescherming van de
persoonlijke levenssfeer van het slachtoffer richting de verdachte, het bredere publiek via
pers en media en ten opzichte van de overheid. In deze studie staan de grondslagen en
juridische kaders, die van belang zijn bij de bescherming van de privacy van slachtoffers van
strafbare feiten, centraal. De centrale vraagstelling luidt:
Wat zijn de juridische kaders met betrekking tot de bescherming van de privacy en de identiteit binnen het
strafproces en het gebruik van persoonsgegevens van slachtoffers en hun naasten in en rondom het strafproces?

Hieruit zijn zes onderzoeksvragen afgeleid, die de kern van de onderhavige studie vormen. In
de volgende paragraaf worden deze onderzoekvragen beantwoord. Dit hoofdstuk, en daarmee
deze studie, wordt in paragraaf 3 afgesloten met een ‘blik vooruit’.
2. Onderzoeksvragen
Via een clustering van de bovengenoemde onderzoeksvragen wordt in deze paragraaf de
beantwoording vormgegeven.
2.1 Vormen van privacy
De eerste onderzoeksvraag luidt:
1.

Worden de verschillende vormen van privacy van elkaar afgebakend, en zo ja hoe en door
wie?

In de Nederlandse literatuur is een verdeling van lichamelijke, ruimtelijke, relationele en
informationele privacy gangbaar. Daarmee wordt de grondwettelijke indeling gevolgd. De
eerste drie genoemde vormen van privacy worden doorgaans aangeduid als de klassieke
elementen van de privacy. Met lichamelijke privacy wordt bedoeld de bescherming en
integriteit van het eigen lichaam, de ruimtelijke privacy ziet met name op de bescherming van
het huiselijke leven (het huisrecht) en relationele privacy op de bescherming van bepaalde
vormen van communicatie (het brief-, telegraaf- en telefoongeheim). Een internationaal
aanvaarde omschrijving van de informationele privacy is ‘regie over de eigen

148

persoonsgegevens’ en ziet op het recht om zelf te beschikken over de eigen persoonsgegevens
en dus om zelf te kunnen bepalen wanneer, hoe en in welke mate die gegevens aan anderen
beschikbaar worden gesteld.
Hoewel deze typologie op het eerste gezicht helder lijkt, blijkt onder meer uit de
rechtsspraak dat er steeds andere vormen van privacy zijn die moeilijk in deze indeling te
plaatsen zijn. Zo stelt het Europese Hof steeds weer dat het begrip privéleven een te breed
concept is voor een uitputtende definitie. Dit begrip privéleven wordt door het Hof
bovendien ruim uitgelegd. Het omvat de fysieke, psychische en morele integriteit. Ook valt
vertrouwelijke communicatie via brief, telefoon, email of anderszins onder het privéleven.
Naast de ‘klassieke’ bescherming van de persoonlijke levenssfeer wordt ook de bescherming
van de persoonsgegevens onder het begrip privéleven geschaard. Dit heeft geleid tot een
behoorlijke verruiming van het privacybegrip. Door de bescherming van de persoonsgegevens
te koppelen aan het recht op privacy, is het laatste daardoor van toepassing op alle mogelijke
onderdelen van het leven van een individu.
Over de grondslagen van privacy bestaat meer eenduidigheid. Via de Self-determination
theorie van Deci en Ryan kan worden verdedigd dat competentie, sociale verbondenheid en
autonomie de drie basisbehoeften van mensen zijn. Uit de literatuur en de rechtspraak van
het Europese Hof komt naar voren dat met name autonomie een belangrijke grondslag is voor
privacy.
2.2 De inhoud van het begrip privacy op Europees en nationaal niveau
De tweede en derde onderzoeksvraag luiden:
2. Wat wordt er op nationaal en Europees niveau verstaan onder het begrip privacyrecht?
3. Kan bescherming van de identiteit hier ook onder vallen?

Het recht op de bescherming van de privacy wordt op Europees niveau gewaarborgd in het
Europees Grondrechtenhandvest en het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens
(EVRM). In het Europees Grondrechtenhandvest (GHV) is een splitsing gemaakt tussen de
bescherming van de ‘klassieke’ persoonlijke levenssfeer (art. 7 GHV) en de bescherming van
de persoonsgegevens (art. 8 GHV). In het EVRM is die splitsing niet gemaakt.
Maatgevend in de reikwijdte en invulling van het privacyrecht is de uitleg en invulling van
met name art. 8 EVRM door het Europese Hof. Artikel 8 EVRM richt zich tot een ieder, dus
ook tot het slachtoffer. In het eerste lid van art. 8 EVRM wordt tot uitdrukking gebracht dat
het gaat om het recht op respect voor het privé-, familie- en gezinsleven, de woning en
correspondentie. Het betreft hier overigens niet vier strikt van elkaar gescheiden rechten.
Eerder lijkt het dat het Europese Hof uitgaat van een meer algemeen begrip, zijnde het
respect voor het privéleven, met daarnaast drie meer specifieke onderdelen. Alle vier rechten
worden door het Hof ruim uitgelegd. Zowel de bescherming van de ‘klassieke’ persoonlijke
levenssfeer, waaronder ook de identiteit en psychologische integriteit van een persoon valt,
als ook de bescherming van persoonsgegevens vallen onder het bereik van privéleven. Die
ruime uitleg maakt het voor het Hof mogelijk veel overheidsoptreden te normeren. Dat doet
het Hof aan de hand van de vereisten in art. 8 tweede lid EVRM. Daarbij beoordeelt het Hof
of sprake is van een inbreuk op het recht genoemd in het eerste lid van art. 8 EVRM.

149

Vervolgens toetst het Hof of de inmenging gerechtvaardigd is op grond van art. 8 lid 2 EVRM.
Blijkt dat niet het geval te zijn dan is sprake van een schending van art. 8 EVRM.
Met betrekking tot de rechtspraak van het Europese Hof aangaande de invulling van het
begrip privéleven kan de volgende rubricering worden gemaakt. In de eerste rubriek ligt de
focus op de wijze waarop gegevens worden verkregen. Het plaatsen en gebruiken van
heimelijke afluisterapparatuur in iemands woning, het doorzoeken van een woning, het
afnemen van vingerafdrukken en van lichaamsmateriaal, zijn opsporingsmethoden die
inbreuk maken op het respect voor het privéleven van een persoon. Hierbij maakt het Hof ook
gebruik van het criterium van de redelijke privacyverwachting. Indien het gebruik van de
gegevens door de overheid de normale verwachting van een persoon te buiten gaat is er in
beginsel sprake van een inbreuk op het respect voor het privéleven van een burger. De tweede
rubriek betreft het privacygevoelige karakter van de gegevens in kwestie, zoals medische
gegevens. Reeds de enkele omstandigheid dat de overheid in bezit is van dergelijke sensitieve
gegevens van een individu brengt met zich dat art. 8 van toepassing is. In hoeverre het bezit
van dergelijke sensitieve gegevens ook een schending van de privacy van bijvoorbeeld een
(zeden)slachtoffer oplevert, hangt af of de overheid in kwestie heeft voldaan aan de eisen
gesteld in het tweede lid van art. 8 EVRM. De derde rubriek betref de vervolghandelingen van
de overheid die kunnen bestaan uit het permanent of systematisch opslaan van verkregen
(persoons)gegevens. In gevallen dat het Hof art. 8 EVRM hierop van toepassing verklaarde,
ging het steeds om de systematische opslag van beeld- of geluidsmateriaal of om
persoonsdossiers. Voor andere vervolghandelingen van de overheid speelt het criterium van
de redelijke privacyverwachting ook een rol.
Bij het openbaar maken van persoonsgegevens, van bijvoorbeeld het slachtoffer (of diens
nabestaanden), spelen enerzijds de bescherming van het respect voor het privéleven en
anderzijds het recht op vrijheid van meningsuiting een rol. Bij een botsing tussen beide
rechten is het criterium van de redelijke privacyverwachting van belang en spelen daarnaast
horizontale verhoudingen een rol. De gelijkwaardigheid van deze twee fundamentele rechten
brengt met zich dat toetsing in één keer dient te geschieden, waarbij het oordeel dat een van
beide rechten, gelet op alle ter zake dienende omstandigheden, in casu zwaarder weegt dan
het andere, meebrengt dat daarmee de inbreuk op het andere recht voldoet aan de
noodzakelijkheidstoets van het tweede lid van art. 8 of art. 10 EVRM.
Het openbaar maken van gegevens over (lopende) strafzaken kan gebeuren door justitiële
autoriteiten zelf, maar ook bijvoorbeeld door de pers. Voor de toepassing van art. 8 EVRM
maakt dit wel verschil, want de primaire doelstelling van dit fundamentele recht is de
bescherming van het individu tegen het misbruik van recht en willekeurige inmengingen door
de overheid in de persoonlijke levenssfeer. Dit betekent echter niet dat een burger geen
beroep kan doen op de bescherming van zijn privacy tegen inbreuken door derden,
bijvoorbeeld de pers. Voor slachtoffers die hun gegevens niet in de publiciteit willen hebben,
is dit onderscheid van belang.
Op de hoofdregel in het eerste lid van art. 8 EVRM mag in beginsel geen inbreuk worden
gemaakt, tenzij is voldaan aan de vereisten genoemd in het tweede lid. Deze uitzonderingen
moeten restrictief worden uitgelegd zodat de hoofdregel van het eerste lid ook daadwerkelijk
voorop blijft staan. Het is het openbaar gezag dat onder bepaalde omstandigheden en in
specifieke gevallen inbreuk mag maken op het recht op privacy van burgers. Voor derden

150

(bijvoorbeeld Slachtofferhulp Nederland) gelden, indien zij daartoe gemachtigd zijn door de
overheid, tevens de uitzonderingen van het tweede lid. Elke inbreuk op de uitoefening van
het privacyrecht moet een wettelijke basis hebben.
De eerste voorwaarde van een gelegitimeerde inbreuk op de privacy van de burger is dat deze
bij wet moet zijn voorzien. Met andere woorden, de inbreuk moet zijn gebaseerd op nationaal
recht. Dit vereiste houdt niet alleen in dat het recht voor de burger toegankelijk moet zijn en
voor hem voorzienbaar, ook valt hieronder dat het recht procedures aanwijst waarlangs
controle op de gebezigde bevoegdheid mogelijk is. Hiermee komen de processuele
waarborgen van art. 6 EVRM binnen het toepassingsgebied van art. 8 EVRM. De
uitzonderingen op art. 8 eerste lid EVRM moeten volgens dit vereiste tevens
procesrechtelijke controlemogelijkheden bieden. De vereisten van art. 6 en art. 8 EVRM
kunnen elkaar op die manier (ook) complementeren. Ook kan het privacyrecht van het
slachtoffer in strijd komen met het recht op een eerlijk proces van de verdachte. Veelal zal
dan op basis van de uitzonderingen van art. 8 lid 2 EVRM moeten worden onderzocht of aan
een van de eisen van art. 6 EVRM voorrang moet worden gegeven of niet. Zo zijn er
(uitzonderlijke) situaties denkbaar waarin bepaalde delen van het strafdossier, bijvoorbeeld
vanwege het vertrouwelijke karakter ervan, aan de tegenspraak in de rechterlijke procedure
kunnen worden onttrokken. Het recht op een eerlijk proces wordt echter wel geschonden
wanneer documenten die essentieel zijn voor de oplossing van het geschil niet worden
meegedeeld aan één van de procespartijen. Hoewel dus het recht op een eerlijk proces wordt
geschonden wanneer documenten die essentieel zijn voor de oplossing van het geschil, niet
worden meegedeeld aan één van de partijen in het geding, moet dat principe wijken wanneer
de strikte toepassing daarvan een kennelijke schending zou teweegbrengen van het recht op
de eerbiediging van het privéleven van sommige personen, door hen een bijzonder ernstig en
zeer moeilijk te herstellen risico te laten lopen. In die gevallen kunnen elementen die
beslissend zijn voor de oplossing van het geschil, worden onttrokken aan de tegenspraak van
de partijen voor zover de ernstige handicap die daaruit voor sommigen onder hen voortvloeit,
door de procedure zoveel mogelijk wordt gecompenseerd. Daarom moeten de partijen ervan
op de hoogte worden gebracht dat er vertrouwelijke stukken bestaan en, indien mogelijk, in
staat zijn een niet-vertrouwelijke versie van die stukken te raadplegen. Een onafhankelijke en
onpartijdige rechter moet het aangevoerde vertrouwelijke karakter van die stukken wel
kunnen controleren. De uiterste consequentie kan zijn dat een verdachte wordt
vrijgesproken wegen gebrek aan voldoende bewijs(stukken).
De tweede eis die in art. 8 tweede lid EVRM wordt genoemd is dat de inbreuk van het
openbaar gezag in het belang moet zijn van een aantal gerechtvaardigde doelen. Ook kunnen
de rechten en vrijheden van anderen een belang zijn waardoor de overheid inbreuk mag
maken op de privacy van een burger. De bescherming van de rechten van het slachtoffer
kunnen een dergelijk belang zijn. Hoe die rechten moeten worden beschermd, laat het Hof in
eerste instantie aan de lidstaten zelf om te bepalen.
Het derde en tevens laatste vereiste is dat de inbreuk noodzakelijk moet zijn in een
democratische samenleving. Dat is volgens het Hof het geval indien daartoe een dringende
sociale behoefte bestaat en de inbreuk proportioneel is gelet op het nagestreefde doel.
Bovendien moet de rechtvaardiging van de inbreuk door de nationale autoriteiten relevant en
toereikend zijn. Hierbij wordt aan de lidstaten een ruime beoordelingsmarge toegestaan om

151

tot een eigen afweging te komen tussen de privacyrechten uit het eerste lid en de noodzaak
van de betreffende doeleinden genoemd in het tweede lid. Deze marge is overigens niet steeds
dezelfde. Een en ander is afhankelijk van verschillende factoren, waaronder het soort
privacyrecht dat in het geding is en het betrokken doel uit het tweede lid. De marge zal
smaller zijn wanneer het betreffende recht cruciaal is voor de effectieve uitoefening van
‘intimate or key rights’ van het individu. Staat er een belangrijk facet van het bestaan of de
identiteit van een individu op het spel dan zal deze marge worden beperkt.
2.3 Het gebruik van de persoonsgegevens van slachtoffers
De vierde onderzoeksvraag luidt:
4. Welke Europese/nationale rechten kunnen slachtoffers en hun naasten doen gelden met
betrekking tot het gebruik van hun persoonsgegevens in en rondom het strafproces?

Het Europees Parlement en de Raad hebben de richtlijn betreffende de bescherming van
personen in verband met de verwerking van persoonsgegevens en betreffende het vrije
verkeer van die gegevens (de Richtlijn 95/46/EG) aangenomen. De doelstelling van deze
richtlijn is om de fundamentele rechten en vrijheden van natuurlijke personen te beschermen,
in het bijzonder hun recht op privacy met betrekking tot de verwerking van
persoonsgegevens. Daarnaast is de richtlijn bedoeld om de wetgeving inzake
gegevensbescherming binnen de Europese Unie te harmoniseren, door te eisen dat de
lidstaten de voorwaarden waaronder de verwerking van persoonsgegevens rechtmatig is in
overeenstemming te brengen met de criteria en beginselen van de richtlijn (art. 5).
In Nederland is deze richtlijn omgezet in de Wet bescherming persoonsgegevens (Wbp). Op
grond van de Wbp mogen politiegegevens en justitiële en strafvorderlijke gegevens worden
verwerkt wanneer de Wet Politiegegevens (Wpg) of de Wet justitiële en strafvorderlijke
gegevens (Wjsg) van toepassing is. De Wjsg en Wpg hebben dan als lex specialis voorrang
boven het regime van de lex generalis de Wbp. Ten behoeve van informatievoorziening over
slachtoffers van strafbare feiten aan een instantie met een publieke taak (zoals
Slachtofferhulp Nederland) kan de politie de daarvoor dienstige politiegegevens verstrekken,
zoals identiteitsgegevens alsmede de aanduiding van het misdrijf of het verkeersongeval, de
datum waarop en de omstandigheden waaronder het misdrijf is gepleegd of het
verkeersongeval heeft plaatsgevonden, de ernst van het opgelopen letsel en de hoogte van de
geleden schade. Op basis van de Wpg en de Wjsg hoeft aan het slachtoffer geen toestemming
te worden gevraagd om gegevens aan derden te verstrekken. Voor een verdere verwerking van
de gegevens door Slachtofferhulp is het regime van de Wbp van toepassing. Deze wet vereist
wel een ondubbelzinnige toestemming van de betrokkene (het slachtoffer bijvoorbeeld) voor
verwerking van persoonsgegevens (art. 8 onder a Wbp). Verder kan het ter beschikking
stellen van politiegegevens alleen worden geweigerd of aan beperkende voorwaarden worden
onderworpen in een aantal specifieke gevallen, bijvoorbeeld als gevaar voor leven of
gezondheid van de betrokkene of derden is te duchten.

152

2.4 De bescherming van slachtoffers in Nederland, België en Engeland en Wales
De vijfde en zesde onderzoeksvraag luidt:
5. Welke Europese/nationale rechten kunnen slachtoffers en hun naasten doen gelden met
betrekking tot de bescherming van hun privacy en identiteit binnen het strafproces (inclusief
bescherming ten opzichte van de verdachte en de media) met betrekking tot Nederland,
Engeland & Wales en België?
6. Bestaan hierin verschillen tussen de genoemde landen? Zo ja, wat ligt daaraan ten grondslag?

Nederland
Sinds 2011 heeft het slachtoffer in Nederland een zelfstandige positie gekregen binnen het
strafproces, naast de rol van aangever, getuige of klachtgerechtigde. Ook heeft het slachtoffer
binnen het strafproces recht op een correcte bejegening. Hieronder valt in ieder geval de
verplichting tot informatieverschaffing aan het slachtoffer, in het geval dat het slachtoffer
daadwerkelijk informatie wil ontvangen. Verder heeft een slachtoffer de mogelijkheid een
vordering tot schadevergoeding in te stellen en om gebruik te maken van een spreekrecht.
Door ter zitting gebruik te maken van het spreekrecht stapt het slachtoffer uit de
betrekkelijke anonimiteit. Bescherming van de privacy of de veiligheid van slachtoffers die ter
zitting een verklaring afleggen (als getuige) kan worden gegeven door gebruik te maken van
de mogelijk van een behandeling achter gesloten deuren en de regelingen van de (beperkt)
anonieme getuige en de bedreigde getuige.
Journalisten kunnen tijdens strafzittingen in beginsel beeld- en geluids- opnames maken van
de opkomst van de rechtbank, de opening van de zitting door de voorzitter, de voordracht
van de tenlastelegging, de behandeling van de feiten, requisitoir, pleidooi, repliek en dupliek
en van de uitspraak. Er mogen echter geen beeld- en geluidsopnames worden gemaakt van
slachtoffers, getuigen, deskundigen en het publiek.
Aangifte van een strafbaar feit kan mondeling of schriftelijk worden gedaan. Een schriftelijke
aangifte kan tevens elektronisch worden gedaan. Het Besluit elektronische aangifte geeft
hiervoor nadere vereisten, waaruit blijkt dat een (elektronische) aangifte niet enkel op naam
kan worden gedaan, maar dat het veel meer persoonsgegevens moet bevatten. Aangifte kan
tevens onder nummer worden gedaan. Overigens hoeft een slachtoffer dat naar zijn woon- of
verblijfplaats wordt gevraagd niet altijd zijn feitelijke adres op te geven. In plaats daarvan kan
hij ook het adres van zijn raadsman opgeven of de plaats waar hij de verklaring aflegt
(domiciliekeuze). In uitzonderlijke gevallen is het ook mogelijk om, in overleg met het openbaar
ministerie, de aangifte anoniem op te nemen
Indien een slachtoffer represailles vreest van de kant van de verdachte, kan de rechtercommissaris besluiten vragen naar de personalia achterwege te laten als een gegrond
vermoeden bestaat dat de getuigen met het beantwoorden van die vragen overlast zal
ondervinden. Dat kan ook inhouden dat de rechter-commissaris in het belang van het
onderzoek de raadsman niet toelaat tot het verhoor. Een andere mogelijkheid is om de getuige
te horen als een (beperkt) bedreigde getuige. Is de getuige eenmaal aangemerkt als bedreigde
getuige dan zal hij als zodanig moeten worden verhoord door de rechter-commissaris. In het
verhoor moet de identiteit van de getuige verborgen blijven, maar tegelijkertijd moet het recht
van de verdediging om de betrouwbaarheid van de getuige en diens verklaring te kunnen
toetsen (ex art. 6 EVRM) gegarandeerd zijn.

153

België
In België kan het slachtoffer het strafproces zelfs initiëren, maar enkel om daarmee zijn
schade op de veroordeelde te kunnen verhalen. Het optreden van het slachtoffer ter zitting
staat ook geheel in dat teken. Niettemin kan de burgerlijke partij de rechter vragen om de
zitting achter gesloten deuren te houden. Voor slachtoffers van bepaalde zedendelicten, zoals
verkrachting of aanranding van de eerbaarheid, is dit uitdrukkelijk in de wet voorzien met
het oog op de bescherming van hun persoonlijke levenssfeer. Een zitting van het Hof van
Assisen genereert vaak (extra) publiciteit, waarbij de privacy van het slachtoffer kennelijk
regelmatig wordt geschonden, doordat de media de neiging heeft allerlei ‘saillante details’
over de zaak bekend te maken.
De aandacht en ondersteuning waar het slachtoffer recht op heeft in de vorm van correcte
bejegening, herstelbemiddeling en hulp bij dadingsovereenkomsten lijkt voornamelijk gericht
op activiteiten buiten het strafproces. Zo moeten magistraten en medewerkers van parketten
en rechtbanken er voor zorgen dat slachtoffers worden doorverwezen naar gespecialiseerde
diensten, waaronder slachtofferzorg, indien slachtoffers dat wensen. Elke politieambtenaar
heeft de taak om slachtoffers adequaat op te vangen, eerste bijstand te geven en te informeren.
De politiediensten moeten hierbij steeds de nodige discretie aan de dag leggen tegenover
derden en de pers.
Behalve aangifte doen bij de politie kan het slachtoffer ook rechtstreeks schriftelijk aangifte
doen bij het openbaar ministerie. Het slachtoffer kan in België anoniem aangifte doen. Dit wil
zeggen dat de politie die het proces-verbaal van de aangifte heeft opgesteld mag weigeren de
naam van de aangever bekend te maken.
In het vooronderzoek kunnen door de aanklager persverklaringen worden afgegeven.
Daarvoor is een wettelijk regeling opgenomen. De aanklager kan met instemming van de
onderzoeksrechter gegevens aan de pers verstrekken. Daarbij waakt de aanklager over de
belangen en de rechten van bijvoorbeeld slachtoffers, zoals bescherming van het privéleven en
de waardigheid van de betrokkenen. Voor zover dat mogelijk is wordt de identiteit van de in
het dossier betrokken personen niet vrijgegeven.
Engeland en Wales
In Engeland en Wales bestaat er met betrekking tot het toekennen van procedurele rechten
aan het slachtoffer een bepaalde terughoudendheid te bestaan. Een reden daarvoor is het
accusatoire procesmodel, waarin weinig ruimte is voor een formele rol van het slachtoffer
naast de verdachte en de aanklager. Zo kunnen slachtoffers enkel in de hoedanigheid van
getuige ter zitting worden gehoord, waarbij overigens wel beschermingsmaatregelen voor de
privacy of de veiligheid van slachtoffers mogelijk zijn. Dit kunnen zijn schermen of gordijnen
die de getuige afschermen van de verdachte of van de publieke tribune, ondervraging via een
video link met een andere kamer waar het slachtoffer zich dan bevindt, ondervraging achter
gesloten deuren. Verder heeft de aanklager ter zitting een verantwoordelijkheid dat
slachtoffers en getuigen met respect worden behandeld. Het uitgangspunt is dat getuigen
mondeling ter zitting een verklaring afleggen, ten overstaan van de jury die zich zo over de
getuige en diens verklaring een oordeel kan vormen en de tegenpartij die de getuige kan
ondervragen (cross-examination). Tijdens de zitting mogen er van getuigen (en slachtoffers)

154

geen foto’s of afbeeldingen worden gemaakt. Ook het gebruik van audio apparatuur, zonder
toestemming van de rechter, is in de zittingszaal niet toegestaan.
Aangifte doen van een delict kan op verscheidene manieren, waaronder anoniem. Wanneer
het slachtoffer aangifte doet bij de politie, moet hij geïnformeerd worden over hetgeen hij kan
verwachten van de strafrechtspleging en over te nemen of genomen beslissingen door
justitiële autoriteiten aangaande de strafzaak. Verder moet de politie een slachtoffer dat een
getuigenverklaring aflegt, informeren dat dit met zich mee kan brengen dat hij ter zitting als
getuige wordt gehoord. Tegelijk met het afleggen van een getuigenverklaring bij de politie,
kan een slachtoffer ook een Victim Personal Statement (VPS) afgeven, die dan op schrift
wordt gezet.
Implementatie van de richtlijn 2012/29/EU
Het Europees Parlement en de Raad hebben op 25 oktober 2012 de richtlijn 2012/29/EU
vastgesteld die tot doel heeft ervoor te zorgen dat slachtoffers van strafbare feiten passende
informatie, ondersteuning en bescherming krijgen en aan de strafprocedure kunnen
deelnemen. Alle lidstaten moeten uiterlijk op 16 november 2015 aan de richtlijn voldoen, door
de richtlijn waar nodig in hun regelgeving om te zetten. Maatregelen ter bescherming van de
persoonlijke levenssfeer en van beelden van slachtoffers en hun familieleden moeten volgens
de richtlijn altijd in overeenstemming zijn met het recht op een eerlijk proces (art. 6 EVRM)
en de vrijheid van meningsuiting (art. 10 EVRM).
In het kader van de implementatie van de richtlijn heeft Nederland een wetsvoorstel
geschreven. In de Nederlandse reactie wordt art. 18 betrokken bij 21 dat gaat over de
bescherming van de privacy van slachtoffers. De maatregelen die Nederland in dit kader
neemt zien primair op de bescherming van gegevens over de persoon van het slachtoffer. Het
gaat dan om de regeling betreffende behandeling achter gesloten deuren, de domiciliekeuze,
aangifte onder nummer, de regelingen van de (beperkt) anonieme getuige en de bedreigde
getuige en de mogelijkheid om gebruik te maken van de meldlijn ‘Meld Misdaad Anoniem’.
In Engeland en Wales is in 2013 door de Secretary of State for Justice de Code of Practice for
Victims of Crime in overeenstemming gebracht met de bepalingen van de richtlijn
2012/29/EU. De Code of Practice verplicht nader aangegeven instanties zekere diensten te
verlenen aan een ieder die bij de politie verklaart dat hij het ‘directe’ slachtoffer is van
strafbaar gedrag in de zin van de National Crime Reporting Standard (NCRS). In de huidige
hoedanigheid is de Code of Practice juridisch niet afdwingbaar.
Verder van belang is de individuele beoordeling van slachtoffers genoemd in art. 22 van de
richtlijn, waarbij de lidstaten ervoor moeten zorgen dat het slachtoffer, volgens de nationale
procedures, aan een tijdige en individuele beoordeling wordt onderworpen om specifieke
beschermingsbehoeften te onderkennen en om te bepalen of en in welke mate het slachtoffer
tijdens de strafprocedure van bijzondere maatregelen gebruik moet kunnen maken, gelet op
zijn bijzondere kwetsbaarheid voor secundaire en herhaalde victimisatie, voor intimidatie en
voor vergelding (lid 1). Deze individuele beoordeling betreft onder andere de persoonlijke
kenmerken van het slachtoffer. Wie deze beoordeling moet doen wordt niet beschreven in de
richtlijn. Ook wordt in de richtlijn aan het slachtoffer niet de mogelijkheid gegeven zich aan
een dergelijke beoordeling te onttrekken.

155

Voor Nederland en België is (nog) niet duidelijk hoe deze individuele beoordeling vorm zal
gaan krijgen. In Engeland & Wales worden slachtoffers via de Code of Practice for Victims of
Crime geattendeerd op de individuele beoordeling en gewezen op de mogelijkheid niet in te
stemmen met het doorsturen van gegevens naar victims’ services. Bij een zedenslachtoffer of
een slachtoffer van huiselijk geweld moet de politie zelf expliciet toestemming vragen aan het
slachtoffer om gegevens door te mogen sturen naar victims’ services. In beginsel zal de politie
in Engeland en Wales de individuele beoordeling gaan uitvoeren.

156

157

Literatuurlijst
F.W. Bleichrodt, P.A.M. Mevis, & B.W.A. Volker (2011). Vergroting van de slagvaardigheid van het
strafrecht, een rechtsvergelijkend perspectief. Erasmus Universiteit Rotterdam.
E. Brems (1995). ‘De nieuwe grondrechten in de Belgische grondwet en hun verhouding tot
het Internationale, inzonderheid het Europese Recht’. TBP, p. 625-626.
M.E.I. Brienen en E.H. Hoegen (2000). Victims of Crime in 22 European Criminal Justice Systems. The
Implementation of Recommendation (85)11 of the Council of Europe on the Position of the Victim in
the Framework of Criminal Law and Procedure. WLP.
R.E. Park & E.W. Burgess (1921). Introduction to the Science of Sociology. University of Chicago
Press.
I. Berlin (1969). Four Essays on Liberty. Oxford University Press.
P.H. Blok (2002). Het recht op privacy. Boom Juridische uitgevers.
D. Broeders, M.K.C. Cuijpers & J.E.J. Prins (2011). De staat van informatie (WRR verkenningen 25).
Amsterdam University Press.
Commissie Koopmans (1974). Interimrapport van de staatscommissie bescherming persoonlijke
levenssfeer in verband met persoonsregistraties. Staatsuitgeverij.
Contourennota modernisering Wetboek van Strafvordering (2015).
G. Corstens/M.J. Borgers (2014). Het Nederlandse strafprocesrecht. Kluwer.
E.L. Deci & R.M. Ryan (2012). ‘Self-Determination Theory.’ In P.A.M. Van Lange, A.W.
Kruglanski & E.T. Higgins (eds.). The Handbook of Theories of Social Psychology. SAGE
Publications Ltd, p. 416-437.
E.L. Deci (1971). ‘Effects of externally mediated rewards on intrinsic motivation.’ Journal of
Personality and Social Psychology 18, p. 105-115.
F. Deruyck (2014). Overzicht van het Belgisch strafprocesrecht. Die Keure.
M. Devreese (2014). Een evaluatie van 10 jaar BOM-Wet. Faculteit Rechtsgeleerdheid Universiteit
Gent.
E.J. Dommering (1998). ‘De Grondwet in de informatiemaatschappij. Bestaan er techniek
onafhankelijke grondrechten?’. In Burkens e.a. (red.). Gelet op de Grondwet. Kluwer.
R.M.S. Doppegieter (1993). ‘Regelgeving aangaande informationele en ruimtelijke privacy’.
Nederlands Tijdschrift voor Geneeskunde, p. 509-514.
W. Dreissen, O. Nauta & J. Terpstra (2012). Anonimiteit in het strafproces - De praktijk van de
regeling beperkt anonieme getuige en de regeling bedreigd anonieme getuige in het strafproces. DSPgroep.
M. Gagné & E.L. Deci (2005). Self-determination theory and work motivation. Journal of
Organizational Behavior, p. 331-362.
F. Goossens, H. Berkmoes, A. Duchatelet & F. Hutsebaut (2012). De Salduz-regeling –
Theorie en praktijk, vandaag en morgen. Politeia/ASP.
F. de Graaf (1977). Rechtsbescherming van persoonlijkheid, privé-leven en persoonsgegevens. Tjeenk
Willink.

158

E. Gritter (2013). ‘Hoofdstuk 6 – Engeland en Wales’. In B.F. Keulen, A.A. van Dijk, E. Gritter,
N.J.M. Kwakman & K. Lindenberg. Naar een tweefasenproces? Over voor- en nadelen van een
strafproces in twee fasen, in relatie tot de posities van slachtoffer en verdachte. Rijkuniversiteit
Groningen - Faculteit der Rechtsgeleerdheid, p. 233-252.
E. Goffman (1959). The Presentation of Self in Everyday Life. Anchor Books.
I. Helsloot, A. Schmidt, B. Tholen, D. de Vries, C. Grütters & M. de Vries (2013). Evaluatie Wet
justitiële en strafvorderlijke gegevens. Boom Lemma Uitgevers.
P. de Hert (1997). ‘Mensenrechten en de bescherming van persoonsgegevens: overzicht en
synthese van de Europese rechtspraak 1955-1997’. In: K. Rimanque e.a. (red.),
Mensenrechten Jaarboek 1996/97 van het Interuniversitair centrum mensenrechten. Maklu, p. 4396.
A. Hooper & D. Ormerod (2013). Blackstone’s Criminal Practice. Oxford University Press.
P.T.C. van Kampen & D. Hein (2013). Strijd om stukken: de Wet procestukken, NJB afl. 02, p
57-78.
A.T. Kenyon & M. Richardson (2006). ‘New dimensions in privacy: Communications
technologies, media practices and law’. In: A.T. Kenyon & M. Richardson (eds.). New
Dimensions in Privacy Law: International and Comparative Perspectives. Cambridge University
Press
H.H. Kielman (2010). Politiële gegevensverwerking en privacy: naar een effectieve waarborging. Leiden:
E.M. Meijers Institute for Legal Research, Faculty of Law, Leiden University Press.
T. Kooijmans (2011). Dat is mijn zaak! Oratie Universiteit Tilburg.
H.G.M. Krabbe (2004). ‘Artikel 8 De eerbiediging van het privé-leven’. In: A.E. Harteveld, J.
Hielkema, B.F. Keulen & H.G.M. Krabbe (red.), Het EVRM en het Nederlands
strafprocesrecht. Kluwer, p. 137-184.
H.R. Kranenburg (2007). Toegang tot documenten en bescherming van persoonsgegevens in de Europese
Unie : over de openbaarheid van persoonsgegevens. Kluwer.
N.J.M. Kwakman (2013). ‘Hoofdstuk 5 - België’. In B.F. Keulen, A.A. van Dijk, E. Gritter,
N.J.M. Kwakman & K. Lindenberg. Naar een tweefasenproces? Over voor- en nadelen van een
strafproces in twee fasen, in relatie tot de posities van slachtoffer en verdachte. Rijkuniversiteit
Groningen - Faculteit der Rechtsgeleerdheid, p. 195-232.
D. Lawrence, P. Neyroud & K. Starmer (2015). Recommendations on a victim’s law – Report for the
Labour Party by the Victim’s Taskforce. Labour.
J.B.J. van der Leij & M. Malsch (2015). Bescherming van de privacy van het slachtoffer van strafbare
feiten - Een synthese van theorie en praktijk. WODC/NSCR.
J.B.J. van der Leij (2014). De staat van onze informationele privacy binnen het domein van
opsporing, vervolging en berechting van strafbare feiten, Strafblad, p. 271-277.
J.B.J. van der Leij (2014). ‘Het Nederlandse strafrechtssysteem’. In S.N. Kalidien, N.E. de
Heer-de Lange (red.). Criminaliteit en rechtshandhaving 2013 - Ontwikkelingen en samenhangen.
Raad voor de Rechtspraak/CBS/WODC, p. 21-58.
J.B.J. van der Leij (2014). Commentaar op artikel 12 e.v. van het Wetboek van Strafvordering.
In: Melai/Groenhuijsen e.a., Wetboek van Strafvordering/IISS.

159

J.B.J. van der Leij (2012). Opsporingsbevoegdheden en privacy; een internationale
vergelijking, Justitiële Verkenningen, p. 40-49.
J.B.J. van der Leij (2009). Het slachtoffer in de beklagprocedure van artikel 12 Sv. Strafblad, p.
464-468.
J.B.J. van der Leij (2002). Bejegening op maat - de behandeling van getuigen door de strafrechter. Kluwer.
S.B.L. Leferink & M. Sessink (2009). Publiek bezit tegen wil en dank? Een onderzoek naar berichtgeving
over slachtoffers in de media. Slachtofferhulp Nederland.
Lord Justice Leveson (2012). An inquiry into the culture, practices and ethics of the press: report. No
0780 2012–13.
K. Lewin (1948). Resolving Social Conflicts. Harper and Row Publishers.
C. Lewis (2006). ‘The prosecution service function within the English criminal justice
system’. In: J-M. Jehle & M. Wade (red.), Coping with overloaded criminal justice systems:
The rise of prosecutorial power across Europe. Springer.
E. Lutters (2012). Het instituut van de klacht met burgerlijke partijstelling. Universiteit van Gent.
A. Maercker & A. Mehr (2006). ‘What if victims read a newspaper report about their
victimization?’ European Psychology. Vol. 11(2), p. 137 – 142.
M. Malsch, N. Dijkman & A. Akkermans (2015). Het zichtbare slachtoffer: privacy van slachtoffers
binnen het strafproces. NSCR/VU/WODC.
Th. Nagel (2002). Concealment and exposure. Oxford University Press.
H. Nieuwenhuis (2007). ‘The Core Business of Privacy Law: Protecting Autonomy’. In K.S.
Ziegler (ed). Human Rights and Private Law – Privacy as Autonomy. Hart Publishing, p. 1520.
G. Odinot, D. de Jong, J.B.J. van der Leij, C.J. de Poot & E.K. van Straalen (2012). Het gebruik
van de telefoon- en internettap in de opsporing. Boom/Lemma.
R.M. Ryan & E.L. Deci (2000). ‘The Darker and Brighter Sides of Human Existence: Basic
Psychological Needs as a Unifying Concept’. Psychological Inquiry (Vol. 11, No. 4), p.
319–338.
R.M. Ryan, K.M. Sheldon, T. Kasser & E.L. Deci (1996). ‘All goals were not created equal: an
organismic perspective on the nature of goals and their regulation’. In P.M. Gollwitzer
& J.A. Bargh (eds.). The psychology of action: Linking cognition and motivation to behavior.
Guiltford, p. 7-26.
A.H. Sas (2014). Privacybescherming van het (letselschade)slachtoffer in het strafproces. VR
2014, 134-138.
E. Schreuders (2001). Data mining, de toetsing van beslisregels & privacy – Een juridische Odyssee naar
een procedure om het toepassen van beslisregels te kunnen toetsen. Tilburg (ejure).
J. Smits, A. Sibma, J. Roodnat, N. Struiksma & R. Schel (2013). Glazen privacy Knelpuntenonderzoek uitvoering Wet politiegegevens (Wpg). Arena Consulting en Pro Facto.
D.J. Solove (2011). Nothing to Hide – The False Tradeoff between Privacy and Security. Yale
University Press.
D.J. Solove (2008). Understanding privacy. Harvard University Press.
J.R. Spencer (2002). ‘The English system’. In M. Delmas-Marty & J.R. Spencer (eds.),
European criminal procedures. Cambridge University Press, p. 5-27.

160

J. Sprack (2008). A practical approach to criminal procedure. Oxford University Press.
R. Verstraeten (2007). Handboek Strafvordering. Maklu.
VVD – PvdA (2012). Bruggen slaan. Regeerakkoord VVD – PvdA.
R. Wacks (2013). Privacy and Media Freedom. Oxford University Press.
S.D. Warren & L.D. Brandeis (1890). ‘The Right to Privacy’. Harvard Law Review 193.
A.F. Westin (1967). Privacy and Freedom. Atheneum.
J.Q. Whitman (2004). ‘The Two Western Cultures of Privacy: Dignity v Liberty’. Yale Law
Journal 1151.
P.J.J. Zoontjes (1982). ‘Het huisrecht’. In A.K. Koekkoek, W. Konijnenbelt & F.C.L.M. Crijns
(red.) Grondrechten. Commentaar op hoofdstuk 1 van de herziene grondwet. Ars Aequi, p. 264278.

161

Rechtspraak
Hof van Justitie
HvJ 13 juli 2006, Mobistar tegen Commissie.
HvJ 22 oktober 2002, Roquette Frères S.A.
HvJ 6 april 1995, BPB Industries en British Gypsum tegen Commissie.
HvJ 21 september 1989, Hoechst tegen Commissie
HvJ 24 juni 1986, Akzo Chemie tegen Commissie.
HvJ 11 december 1985, Hillegom tegen Hillenius.

Europees Hof voor de Rechten van de Mens
EHRM 4 juni 2013, Peruzzo en Martens tegen Duitsland.
EHRM 18 april 2013, MK tegen Frankrijk.
EHRM 15 mei 2012, Colon tegen Nederland.
EHRM 7 februari 2012, Axel Springer AG tegen Duitsland.
EHRM 15 december 2011, Al-Khawaja en Tahery tegen het Verenigd Koninkrijk.
EHRM 11 januari 2011, McKeown tegen het Verenigd Koninkrijk.
EHRM 6 oktober 2010, MM tegen het Verenigd Koninkrijk.
EHRM 14 september 2010, Sanoma uitgevers b.v. tegen Nederland.
EHRM 2 september 2010, Uzun tegen Duitsland.
EHRM 6 juli 2010, Backlund tegen Finland.
EHRM 10 juni 2010, Jehova-getuigen tegen Rusland.
EHRM 12 januari 2010, Chelu tegen Roemenië.
EHRM 17 december 2009, BB/Gardel tegen Frankrijk.
EHRM 9 april 2009, A. tegen Noorwegen.
EHRM 4 december 2008, S en Marper tegen het Verenigd Koninkrijk.
EHRM 25 november 2008, Armonienė tegen Lithouwen.
EHRM 16 oktober 2007, Wieser en Bicos Beteiligungen GmbH tegen Oostenrijk.
EHRM 4 oktober 2007, Sanchez Cardenas tegen Noorwegen.
EHRM, 21 juni 2007, Antunes en Pires tegen Portugal.
EHRM 3 april 2007, Copland tegen het Verenigd Koninkrijk.
EHRM 3 april 2007, Von Hannover tegen Duitsland.
EHRM 4 januari 2007, Smith tegen het Verenigd Koninkrijk.
EHRM 10 oktober 2006, LL tegen Frankrijk.
EHRM 19 september 2006, White tegen Zweden.
EHRM 10 november 2005, Bocos-Cuesta tegen Nederland.
EHRM 27 september 2005, Sallinen e.a. tegen Finland.

162

EHRM 24 november 2005, Shofman tegen Rusland.
EHRM 28 juni 2005, Karakas en Yesilımak tegen Turkije.
EHRM 2 juni 2005, Znamenskaya tegen Rusland.
EHRM 29 maart 2005, Ukrainian Media Group tegen Oekraïne.
EHRM 18 november 2004, Prokopovitch tegen Rusland.
EHRM 17 juli 2003, Perry tegen het Verenigd Koninkrijk.
EHRM 4 april 2003, Hachette Filipacchi Associés (ICI PARIS) tegen Frankrijk.
EHRM 11 juli 2002, Goodwin tegen Verenigd Koninkrijk.
EHRM 29 april 2002, Pretty tegen het Verenigd Koninkrijk.
EHRM, 16 april 2002, Société Colas Est e.a. tegen Frankrijk.
EHRM 7 februari 2002, Mikulić tegen Croatia.
EHRM 20 december 2001, P.S. tegen Duitsland.
EHRM 25 september 2001, PG en JH tegen het Verenigd Koninkrijk.
EHRM 25 september 2001, Malone tegen het Verenigd Koninkrijk.
EHRM 28 januari 2001, Peck tegen het Verenigd Koninkrijk.
EHRM 12 mei 2000, Khan tegen het Verenigd Koninkrijk.
EHRM 4 mei 2000, Rotaru tegen Roemenië.
EHRM 16 februari 2000, Amann tegen Zwitserland.
EHRM 30 juli 1998, Valenzuela Contreras tegen Spanje.
EHRM 25 juni 1997, Halford tegen het Verenigd Koninkrijk.
EHRM 25 februari 1997, Z tegen Finland (Reports of Judgments and Decisions 1997‑I).
EHRM 25 januari 1995, McMichael tegen Verenigd Koninkrijk.
EHRM 26 mei 1994, Keegan tegen Ierland.
EHRM 16 december 1992, Niemietz tegen de Bondsrepubliek Duitsland.
EHRM 15 juni 1992, Lüdi tegen Zwitserland.
EHRM 24 april 1990, Kruslin/Huvig tegen Frankrijk.
EHRM 20 november 1989, Markt Intern Verlag GmbH en Klauss Beermann tegen Duitsland.
EHRM 26 maart 1987, Leander tegen Zweden.
EHRM 2 augustus 1984, Malone tegen het Verenigd Koninkrijk.
EHRM 18 maart 1981, McVeigh e.a. tegen het Verenigd Koninkrijk (Commission’s report).
EHRM 26 april 1979, The Sunday Times tegen het Verenigd Koninkrijk.
EHRM 6 september 1978, Klass tegen Duitsland.

Nederland
Hoge Raad
HR 4 oktober 2013, ECLI:NL:HR:2013:851.
HR 5 oktober 2012, ECLI:NL:HR:2012:BW9230.
HR 2 oktober 2012, ECLI:NL:HR:2012:BX5001, NJ 2012/575.
HR 7 juli 2009, ECLI:NL:HR:2009:BH8889.

163

HR 20 januari 2009, ECLI:NL:HR:2009:BF5603, NJ 2009/225.
HR 12 februari 2002, NJ 2002/301.
HR 6 november 2001, NJ 2002/186.
HR 4 april 2000, NJ 2000/633.
HR 8 februari 1994, NJ 1994/295.
HR 25 juni 1985, NJ 1986/109.
HR 20 december 1926, NJ 1927/85.
Gerechtshoven en rechtbanken
Gerechtshof Arnhem-Leeuwarden, 22 april 2015 (niet gepubliceerd).
Gerechtshof Arnhem 4 september 2012, ECLI:NL:GHARN:2012:BY0227.
Gerechtshof Arnhem 24 januari 2012, ECLI:NL:GHARN:2012:BV3076.
Rechtbank Noord-Holland 29 mei 2013, ECLI:NL:RBNHO:2013:CA1405.
Rechtbank Rotterdam 16 april 2013, ECLI:NL:RBROT:2013:BZ7966.
Rechtbank Amsterdam 21 januari 2009, ECLI:NL:RBAMS:2009:BH7464
Rechtbank Den Haag 13 augustus 2008, ECLI:NL:RBSGR:2008:BE0018.

België
Grondwettelijk Hof
GwH 9 juli 2013, Arrest nr. 96/2013.
GwH 2 juni 2010 Arrest nr. 91/2010.
GwH 19 september 2007, Arrest nr. 118/2007.
GwH 19 juli 2007, Arrest nr. 105/2007.
GwH 21 december 2004, Arrest nr. 202/2004.
Hof van Cassatie
HvC 22 oktober 2013, P.13.0656.N.
HvC. 25 september 2012, P.11.2087.N.
HvC 8 november 2005, P.05.1106.N.
HvC 23 maart 2005, P.04.1528.F.
HvC 19 januari 2005, P.04.1383.F.
HvC 22 september 1988, Arr.Cass. 1987-88, nr. 539.
HvC 5 februari 1986, Arr.Cas. 1985-86, nr. 360.
HvC 26 februari 1986, Arr.Cass. 1985-86, 410.
HvC 19 februari 1985, Arr.Cass. 1984-85, 840.
HvC 10 januari 1978, Arr.Cass. 1978, 546.
HvC 27 mei 1971, Arr.Cass. 1971, 959; S.E.W. 1972, 42.
HvC 27 september 1971, Arr.Cass. 1972, 95.
HvC 11 januari 1971, Arr.Cass. 1971, 447.

164

Verenigd Koninkrijk & Wales
House of Lords
MXB tegen East Sussex Hospitals NHS Trust (2012) EWHC 3279.
Wainwright tegen Home Office (2003) UKHL 53.
Campbell tegen Mirror Group Newspapers (2002) EWHC 499.
Derbyshire County tegen Times Newspapers Ltd. (1993) 2 WLR 449.

165

Gesproken deskundigen
Mr. A.P.T.M. Duffhues
S. de Vries-Teerink

Ministerie van Veiligheid & Justitie
Ministerie van Veiligheid & Justitie

J. Allen
J. Grace, LL.M.
Dr. R. Hyde
Prof. dr. J.M. Shapland

Victim Support UK
Sheffield Hallam University
University of Nottingham
University of Sheffield

166

.Samenstelling begeleidingscommissie

Voorzitter
Prof. mr. dr. T. Kooijmans

Universiteit van Tilburg

Leden
Mr. drs. E.P.M. Schreijen
Mr. drs. P.H.M. van der Valk-van Ginneken
Mr. M.H. Vos
Mr. dr. E. Schreuders
Drs. A. ten Boom

Ministerie van Veiligheid & Justitie
Nationale Politie
Openbaar Ministerie / Parket-Generaal
Net2legal Consultants
Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum

167

168