Jaarverslag 2010

SAMEN WERKEN
Jaarverslag 2010

Samenwerken met de NMa

met de NMa

Nederlandse Mededingingsautoriteit

Kerncijfers NMa 2010

2008

2009

2010

22
11
3
8
6
9,0

24
15
2
7
12
4,5

19 (+1)
11
3 (+1)
5
12
137,1
8

29
1

24
1

17
1

1,9
129

1,2
90

8
2
121
4
3
2

7
6
82
1
4
1
2

1,3
83
1
4
0
83
7
4
1
3

2
2
4
1,7
7
-

4
3
1
3
4

2
5

1

2
1

3

5

3

1

4
-

6
2

1

2,7
8
103
8
16
46
5
1,6

2,9
69
11
21
30
9
0,8

3,1
4
116
3
9
26
1
0,2

73
72
8

18
42
1

12
118
1

61
9
22
2
2

45
8
39
6
9

12
36
55
6
1

378

259

284

44,9
399
51%/49%
37

49,4
438
51%/49%
37

45,9
433
52%/48%
38

Mededinging
Rapporten en boetes
Aantal mededingingsrechtelijke onderzoeken
Aantal onderzoeken afgedaan middels een rapport (vaststelling redelijk vermoeden dat Mededingingswet is overtreden)
Aantal zaken dat is afgedaan middels de inzet van een ander instrument dan een rapport 1
Aantal zaken waarin het onderzoek is stopgezet vanwege onvoldoende bewijs
Aantal zaken waarin boete en/of last is opgelegd
Totaal boetes in miljoenen EUR
Aantal boetes voor feitelijk leidinggevende

Klachten en Informele zienswijze
Afgeronde klachten over overtredingen van de Mededingingswet
Informele zienswijze

Concentraties
Opbrengst meldingen en vergunningen in mln. EUR
Meldingen van fusies, overnames en joint ventures (concentraties)
Concentratiemeldingen die niet gemeld hoefden te worden
Ingetrokken meldingen
Ontheffing van wachtperiode
Besluiten op meldingen concentraties
Vergunning voor concentratie vereist
Vergunningsaanvragen
Ingetrokken Vergunningsaanvragen
Besluiten op vergunningsaanvraag

Vervoer
Spoorwegwet
Aantal onderzoeken vervoerkamer
Aantal onderzoeken dat is afgedaan middels een rapport
Aantal zaken dat is afgedaan middels de inzet van een ander instrument dan een rapport
Aantal zaken waarin geen overtredingen zijn geconstateerd
Aantal zaken waarin boete en/of last is opgelegd
Totaal boetes in vervoerzaken in miljoenen EUR
Afgeronde klachten over de Spoorwegwet
Adviezen ministerie V&W

Wet luchtvaart
Met besluit afgehandelde aanvragen om oordeel over tarieven
Goedkeuringsbesluit toerekeningssysteem

Loodsenwet
Besluiten Loodsenwet

Wp2000
Zaken gemeentelijke vervoerbedrijven afgerond
Aantal zaken afgerond met rechtsoordeel
Adviezen ministerie V&W

Energie
Opbrengst bijdrageregeling energie in mln. EUR
Methode-besluiten
Uitvoeringsbesluiten
Handhavingsbesluiten
Adviezen aan Minister van Economische Zaken
Geschillenbeslechting
Aantal zaken E waarin boete en/of last is opgelegd
Totaal boetes in energiezaken in miljoenen EUR

Bezwaar
Afgeronde zaken bezwaar tegen Mededingingsbesluiten
Afgeronde zaken bezwaar tegen Energiebesluiten 2
Afgeronde zaken bezwaar tegen Vervoersbesluiten

Beroep
Afgeronde zaken beroep tegen Mededingingsbesluiten 3
Afgeronde zaken hoger beroep tegen Mededingingsbesluiten 4
Afgeronde zaken beroep tegen Energiebesluiten
Afgeronde zaken hoger beroep tegen Energiebesluiten
Afgeronde zaken beroep tegen Vervoersbesluiten
Afgeronde zaken hoger beroep tegen Vervoersbesluiten

Outcome
3-jaars voortschrijdend gemiddelde in mln. EUR 5

Budget en personeel
Totaal toegekend budget [mln. Euro]
Aantal medewerkers op 31 december
Verhouding man/vrouw
Gemiddelde leeftijd personeel

1 ( ) = administratief gestart en alternatief afgedaan
2 Waaronder 1 cluster van 39 langlopende zaken
3 Waarvan 6 bouwzaken
4 Waarvan 19 bouwzaken
5 in prijzen 2009

SAMENWERKEN
Jaarverslag 2010

met de NMa

INHOUD
De Raad van Bestuur over 2010				

4

Het functioneren van de NMa 			

8

Verwerkende industrie					

14

Zorg							

18

Financiële en zakelijke dienstverlening			

24

Algemeen						

30

Energie							

34

Vervoer							

40

Samenwerkende toezichthouders			

45

De financiën van de NMa				

61

Personeel						

66

Bedrijfsvoering						

68

Controleverklaringen					

70

Trefwoorden						

72

Appendix doorlooptijden				

74

2010
DE RAAD VAN BESTUUR

Wat is eigenlijk
‘resultaat’?

Het resultaat telt.
Het jaar 2010
‘Het resultaat telt’. Kritische burgers mogen van de overheid resultaten verwachten, die bovendien
ten goede komen aan de samenleving. Wat is eigenlijk ‘resultaat’? Voor een organisatie als de NMa,
die werkt vanuit de missie ‘markten laten werken’, is dat een belangrijke vraag. Het is te beperkt om
alleen te wijzen op cijfers, zoals e 284 miljoen aan economische baten of e 137 miljoen aan boetes
in 2010. Het resultaat dat echt telt, ligt voor de NMa besloten in wezenlijke verbeteringen in de
marktstructuur of in het gedrag van ondernemingen, afnemers en consumenten.
De NMa volgt de bestendige lijn dat optimale naleving belangrijker is dan maximale handhaving.
Door een grondig inzicht in de markt op te bouwen kan de NMa uit een breed palet steeds het
instrument inzetten dat het meest bijdraagt aan het resultaat dat een bepaalde markt nodig heeft.
Het jaar 2010 is een jaar waarin veel verschillende bevoegdheden zijn ingezet. In de energie- en
vervoersectoren hebben geschilbeslechting, methode-, tarief- en handhavingsbesluiten een flinke
impact. Vergunningsvereisten en remedies in het concentratietoezicht zorgen ervoor dat marktpartijen niet te machtig worden. In het mededingingstoezicht werd in 2010 enerzijds de dialoog
gezocht, bijvoorbeeld in de benadering om te komen tot een sectorbrede aanpak in de thuiszorg,
maar anderzijds werd stevig opgetreden met boetes voor ondernemingen en leidinggevenden.
De NMa plukte daarnaast meer dan ooit de vruchten van samenwerking. Niet alleen intern tussen
het algemeen mededingingstoezicht en het sectorspecifieke toezicht, maar ook met collegatoezichthouders op allerlei terreinen, zowel nationaal als internationaal.

De Raad van Bestuur

5

Verantwoording
Mededinging
In 2010 heeft de NMa aan 33 ondernemingen in totaal ruim e 137 miljoen aan boetes opgelegd,
voor overtredingen van de Mededingingswet en de energiewetgeving. Het aantal zaken waarin
boetes werden opgelegd (12) bleef gelijk ten opzichte van 2009, maar het totaalbedrag steeg
aanzienlijk (e 5,3 miljoen in 2009). Het verschil wordt verklaard door de aard van de zaken die
de NMa behandelt. Die verschilt per jaar, net als de omzetten van de betrokken ondernemingen
die bepalend zijn voor de hoogte van de boetes. Het aantal rapporten met een vermoeden van een
overtreding (11) daalde in 2010, evenals het aantal zaken dat werd stopgezet wegens onvoldoende
bewijs (slechts 5). Begin 2011 had de NMa twintig mededingingsrechtelijke onderzoeken in
portefeuille. Een eventuele sanctie wordt in deze zaken niet altijd in hetzelfde jaar opgelegd.
In 2010 werden 83 concentraties gemeld. Daarvan zijn er vier ingetrokken tijdens de fase waarin
de NMa beoordeelt of er voor een fusie een vergunning kan worden verleend. De NMa heeft
in 83 concentraties een besluit genomen en zeven vergunningen voor een concentratie geëist.
Er zijn drie concentraties in de meldingsfase in gewijzigde vorm tot stand gebracht en één
concentratie in de vergunningsfase. Partijen voerden aanpassingen door waarmee de door de
NMa gecon­stateerde concurrentieproblemen werden weggenomen.

Regulering
Op energiegebied nam de NMa in 2010 in totaal 132 besluiten (methode,- uitvoerings, -en hand­
havingsbesluiten) en gaf zij negen adviezen aan de Minister van Economische Zaken, Landbouw
& Innovatie. Tevens werden 26 energiegeschillen beslecht. Momenteel lopen twee onderzoeken
op basis van de Spoorwegwet. De NMa adviseerde de Minister van Verkeer & Waterstaat (nu
Infrastructuur en Milieu) in 2010 zes keer in verschillende dossiers op het terrein van vervoer.
De NMa behandelde in 2010 ook 130 bezwaarzaken op alle terreinen van toezicht. Meer kerncijfers
van de NMa vindt u op pagina 2 van het omslag.

Economische baten
De economische baten (outcome) van dit werk van de NMa voor de Nederlandse samenleving
worden geschat op e 284 miljoen. Dit is het conservatief geschatte eerstejaarseffect van besluiten
in 2008, 2009 en 2010. De baten bedragen daarmee ruim zes keer het budget van de NMa
(e 45,9 miljoen in 2010). De outcome van de NMa wordt bepaald volgens een methode die is
toegelicht in het jaarverslag van 2008. De methode bepaalt op een consistente manier de directe
effecten van het ingrijpen van de NMa in het kader van haar taken op het gebied van het
mededingingstoezicht en de regulering van energie- en vervoermarkten. De berekening ziet op
de toekomstige effecten van de besluiten die de NMa heeft genomen, voor zover die kwantitatief
te schatten zijn. In aansluiting op de evaluatie van de ZBO NMa (zie onder) is een working paper
gepubliceerd over de berekening van de outcome. Deze is te vinden op de website van de NMa.
Daarnaast beziet de NMa op dit moment de mogelijkheden om de uitkomsten extern te laten
valideren.

Evaluatie van de ZBO NMa
In 2010 werd het functioneren van de NMa geëvalueerd. De onderzoekers constateren dat de
NMa een lerende en innoverende organisatie is, die op vrijwel alle onderzochte aspecten van
doelmatigheid en doeltreffendheid positief naar voren komt. De NMa is daardoor werkelijk
in staat gebleken om markten beter te laten werken. Op pagina 12 is meer informatie over deze
evaluatie te vinden.

De NMa in verandering
Na de vorming van één directie Mededinging in 2008 en één directie Regulering Energie en
Vervoer in 2009 werden in 2010 verschillende ondersteunende afdelingen samengevoegd tot
één directie Bedrijfsvoering. Ook in 2011 zal de NMa veranderen door de komst van een nieuwe
voorzitter van de Raad van Bestuur. Tegelijkertijd worden de mogelijkheden verkend voor een
integratie van de Onafhankelijke Post en Telecommunicatieautoriteit (OPTA), de Consumenten­
autoriteit (CA) en de NMa. Meer over dit proces kunt u lezen in het katern over samenwerking
verderop in dit jaarverslag.

Het jaarverslag 2010
Het thema van dit jaarverslag is samenwerking. Korte teksten in de verschillende hoofdstukken
lichten allerlei vormen van operationele samenwerking toe. Het katern dat in dit jaarverslag is
opgenomen, gaat dieper in op het fenomeen samenwerking. Er is aandacht voor nationale en
internationale samenwerking, voor overleg dat de NMa met de markt voert en voor de mogelijke
integratie van OPTA, CA en NMa. Dit geheel wordt vooraf gegaan door een beschouwing van
mevrouw prof. mr. Ottow, hoogleraar Economisch Publiekrecht aan het Europa Instituut van
de Universiteit Utrecht. Zij is tevens geassocieerd collegelid van OPTA.

Vormgeving
De vormgeving is bijzonder. Tekeningen van Peter van Straaten illustreren het fenomeen samenwerking. Zijn humoristische stijl is een bewuste keuze. Niet omdat de NMa toezicht lichtvaardig
opvat, maar omdat organisaties veranderen als ze samenwerken. Het stelt ze in staat om op een
andere manier naar hun werk te kijken: een waardevol effect dat humor in essentie ook bereikt.

Wens
In 2011 spant de NMa zich opnieuw in om de voordelen van samenwerking te benutten en een
lerende en innoverende organisatie te zijn die op alle fronten in staat is markten beter te laten
werken. Dat is een wezenlijke bijdrage aan een sterke Nederlandse economie, nu en in de toekomst.

P. Kalbfleisch
Voorzitter Raad van Bestuur NMa
Den Haag, 19 april 2011

6

NMa Jaarverslag 2010

De Raad van Bestuur

7

HET
FUNCTIONEREN
VAN DE
NMa
De NMa behaalde in 2010 in 90% van de gerechtelijke
		
uitspraken over mededinging een positief resultaat.
Doorlooptijden

De NMa blijft, mede naar aanleiding van de evaluatie van de ZBO NMa, gericht aandacht besteden
aan de doorlooptijden van haar kernprocessen, onder meer door deze onderdeel te maken van
reguliere overleggen tussen de Raad van Bestuur en directeuren. Omwille van de transparantie
publiceert de NMa in haar jaarverslag informatie over interne normen voor enkele kernprocessen
en de realisatie daarvan. Gedetailleerde informatie en toelichtingen zijn te vinden in de appendix
op pagina 74.

Hieronder volgt een toelichting op enkele aspecten van het functioneren van de
NMa die samenhangen met de concrete activiteiten op de diverse terreinen van
toezicht, zoals die in de komende hoofdstukken worden beschreven.

De NMa slaagde er in 2010 beter in om mededingingsrechtelijke onderzoeken danwel tijdig stop
te zetten danwel tot een handhavingsproduct (zoals een rapport) te brengen. In respectievelijk
64% en 78% van de gevallen haalde de NMa haar interne norm voor de doorlooptijd. In het totale
proces dat leidt tot het opleggen van een sanctie haalde de NMa helaas maar in 58% van de gevallen
haar interne norm. De reden hiervoor is dat de NMa in 2010 een aanzienlijk aantal omvangrijke
zaken afrondde. Een aantal zaken kende een internationale component met veel afstemming.
In de thuiszorgzaken werd eerst een alternatief traject verkend alvorens alsnog een sanctie op
te leggen. Ook de interne norm in bezwaarzaken voor mededinging en energie werd niet in alle
gevallen gehaald. Dit werd veelal veroorzaakt door de samenloop met andere procedures binnen
of buiten de NMa en betrokkenheid van niet-Nederlandse partijen (met noodzaak van vertalingen).
Tevens rondde de NMa in 2010 veel oude besluiten af. In concentratiezaken, waarvoor een
wettelijke termijn geldt, heeft de NMa de normtijd gehaald. Ook bij Wob-verzoeken, waarbij ook
een wettelijke termijn geldt, werd de doorlooptijd in 82% van de gevallen wel gehaald. Dat is ruim
boven de interne norm van 75%.

Het functioneren van de NMa

9

Klachten over de NMa
In 2010 ontving de klachtenfunctionaris van de NMa drie inhoudelijke klachten over de wijze van
optreden van de NMa. Een klacht betrof vermeend intimiderend optreden ten opzichte van een
bepaalde bedrijfstak. Na overleg en uitleg trok de klager deze klacht in. De tweede klacht betrof
de wijze van behandeling van een vergunningsaanvraag voor een fusie. De Raad van Bestuur wees
deze klacht af. De laatste klacht ging over het herhaald vragen van reeds verschafte gegevens.
Hier was sprake van een onzorgvuldigheid aan de zijde van de NMa. De klacht was terecht en
klager ontving hiervan bericht.
Kinderopvang Impuls diende een klacht in bij de Nationale Ombudsman over (onder meer) de
manier waarop de NMa in 2006 haar verzoek om informatie – bij de NMa Informatielijn – had
behandeld. Naar het oordeel van de Nationale Ombudsman heeft de NMa daarbij het vereiste
van fair play geschonden. Dit vereiste stelt dat bestuursorganen burgers de mogelijkheid moeten
geven om hun procedurele kansen te benutten.
Impuls nam in 2006 contact op met de NMa Informatielijn omdat zij wilde weten of bepaalde
samenwerkingsverbanden waaraan zij deelnam mededingingsrechtelijk door de beugel konden.
De NMa geeft echter nooit juridisch advies in een concrete zaak, ook niet via de Informatielijn.
De NMa Informatielijn had wel de indruk gewekt dat Impuls’ vraag tot een juridisch advies zou
leiden. De NMa zag in de informatie juist aanleiding om een mededingingsrechtelijk onderzoek
te starten. Dit onderzoek leidde uiteindelijk tot een toezeggingsbesluit.
Deze zaak vormde voor de NMa, nog voordat de Nationale Ombudsman zijn rapport had
uitgebracht, aanleiding om de externe communicatie over haar toezicht- en handhavingstaken
en de functie van de NMa Informatielijn te verduidelijken.

Rechtspraak 2010
Mededinging
De NMa behaalde in 2010 in 90% van de uitspraken bij de rechtbank en het College van Broep
voor het bedrijfsleven (CBb) een positief resultaat (in 2009 was dat nog 74%). Een groot deel
van deze zaken had betrekking op de bouw­fraude (23 van de 35 zaken). Na de rechtbank was het
dit jaar aan het CBb om hierover in hoger beroep te oordelen. Deze eerste tranche zaken ging over
de Grond-, weg en waterbouwsector en de bijzondere versnelde procedure die de NMa in het kader
van de bouwfraude aan ondernemingen heeft aangeboden. Het CBb heeft de keuzemogelijkheid
voor bouwondernemingen tussen deze versnelde procedure en de reguliere procedure volledig
geaccepteerd en heeft de consequenties daarvan ook doorgetrokken naar de fase van rechterlijke
toetsing. Afstand doen van rechten van verdediging in ruil voor een boetevermindering van 15%
oordeelde het CBb in overeenstemming met de fundamentele rechten van artikel 6 EVRM. Ook de
speciaal voor de bouwfraude ontwikkelde boetesystematiek heeft het CBb geheel onderschreven.
Wel stelde het CBb in sommige zaken de boete lager vast wegens de lange duur van de procedure.

10

NMa Jaarverslag 2010

De hoogste mededingingsrechter deed drie richtinggevende uitspraken binnen het reguliere
mededingingsrecht, die van belang zijn voor toekomstige zaken en procedures. In de lang
verwachte einduitspraak in de zaak van de mobiele operators volgt het CBb de uitspraak van het
Hof van Justitie in Luxemburg. Het CBb bevestigde dat er nog steeds een (fundamenteel) verschil
is tussen doel- en effectbeperkingen en dat bij een doelbeperking ook een gedegen context­
onderzoek verplicht is. Ook in zaken over artikel 24 Mw moet dit type onderzoek worden verricht,
zo blijkt uit de zaak CR Delta. In deze uitspraak schetst het CBb het toetsingskader voor misbruik
van machtspositie zaken. Het CBb gaf ten slotte een toetsingskader voor prioriterings­zaken in
de zaak VVR.

Energie & Vervoer
In 2010 werd in 14 energiezaken uitspraak gedaan en in 8 vervoerszaken. In 64% van de energiezaken was het oordeel positief voor de NMa. Dat is een lichte verbetering ten opzicht van 2009
(60%). In de rechtspraak over energie speelden bevoegdheden en procedures een belangrijke rol.
Het CBb dicht de NMa bijvoorbeeld een ruime bevoegdheid toe bij aanpassingen in codetrajecten,
maar wijst wel op de noodzaak om majeure wijzigingen in een methodebesluit voorafgaand aan de
vaststelling te bespreken met de sector. Verder deed het CBb in de zaak Blindstroom en de zaak
GTS transportvoorwaarden twee potentieel verstrekkende uitspraken, waarin het de ontvankelijkheid van representatieve organisaties bij NMa-besluiten bevestigt.
De verloren energiezaken bevatten belangrijke leerpunten voor de NMa. Zo bevinden zich daarbij
de drie uitspraken over de methodebesluiten GTS, TenneT en elektriciteit regionaal. In de GTSuitspraak bleek de Minister onbevoegd om de NMa te binden aan een specifieke beleids­regel.
In de genoemde uitspraken volgde de rechter alle wezenlijke keuzes in de tariefregulering door
de NMa, hoewel de zaken ‘sneuvelden’ op enkele minder belangrijke punten.
In de vervoerssector heeft de NMa tot op heden veelal besluiten genomen op grond van relatief
nieuwe regelgeving, zoals de Loodsenwet, de Spoorwegwet of de Wet Luchtvaart. Deze regelgeving
kent een minder uitgewerkt reguleringsregime dan de energiesector. In 3 van de 8 procedures
(38%) werd de beoordeling van de NMa onderschreven. In uitspraken met betrekking tot de luchtvaartsector onderschreven de rechtbank en het CBb de beoordeling van het bekostigingsysteem
voor Schiphol. In de zaak EasyJet volgt de rechtbank de NMa integraal in haar eerste toetsing
van de tarieven van Schiphol aan de eisen van non-discriminatie, kostenorientatie en redelijkheid.
Van de vijf verloren procedures hadden er drie betrekking op het Loodswezen. De rechtbank en
in hoger beroep het CBb toetsten voor het eerst de toepassing van de Loodsenwet. In de andere
twee verloren zaken (ProRail) maakte de NMa voor het eerst gebruik van haar sanctiebevoegdheid
op grond van de Spoorwegwet.

Het functioneren van de NMa

11

Evaluatie van de ZBO NMa

Track record NMa
100
90

Artikel 39 van de Kaderwet zelfstandige bestuursorganen en artikel 5h van de Mededingingswet
bepalen dat elke vijf jaar een beoordeling van de doelmatigheid en doeltreffendheid van het
functioneren van de Raad van Bestuur van de NMa (de ZBO NMa) plaats moet vinden. Het rapport
‘Evaluatie van de Raad van Bestuur van de Nederlandse Mededingingsautoriteit’, uitgebracht
op 30 augustus 2010, bevat de conclusies en aanbevelingen van een onderzoek dat in opdracht
van het toenmalige ministerie van Economische Zaken is uitgevoerd.

80
70
60
50
40
30

Samengevat concludeert het rapport dat de NMa een lerende en innoverende organisatie is, die
op vrijwel alle onderzochte punten positief naar voren komt. Met betrekking tot de doel­treffendheid
van het functioneren stelt het rapport dat de NMa erin is geslaagd om markten beter te laten
werken. Het beoogde effect van het optreden wordt dus daadwerkelijk gerealiseerd. De NMa
heeft verder in de onderzochte periode belangrijke stappen gezet tot een verbetering van de
doelmatigheid. Ten slotte wordt onderstreept dat de NMa in staat is gebleken de v­ oordelen van
samenwerking met andere (toezichthoudende) organisaties, zowel nationaal als internationaal,
steeds beter te benutten. Het algemene mededingingstoezicht en de sector­specifieke regulering
in de energie- en vervoersmarkten hebben op evenwichtige en elkaar v­ ersterkende wijze aan
deze resultaten bijgedragen.
Het rapport bevat ook enkele aandachtspunten voor verdere verbetering. Zo hebben markt­partijen
behoefte aan nog meer duidelijkheid over wat wel en niet mag onder de Mededingingswet.
De NMa is zich bewust van het belang van transparantie voor bedrijven en brancheverenigingen
en zorgt hiervoor door richtsnoeren, informatiebrochures, visiedocumenten, consultaties en
informele zienswijzen te publiceren. Door een andere balans aan te brengen bij het geven van
duidelijkheid komt het accent in de toekomst nog meer te liggen op sectoren die daar het meest
behoefte aan hebben, zoals sectoren die in transitie zijn naar marktwerking. In 2011 zal de NMa
onder meer een aantal rondetafelbijeenkomsten beleggen, waarbij ook de relatie tot publieke
belangen aan de orde zal komen. Dit naar aanleiding van een andere aanbeveling. Ook de outcomeberekeningen en de doorlooptijden worden genoemd als punten waar de NMa aandacht aan moet
blijven besteden.

20

Mw

10

Energie

2006

2008

2009

2010

Het rapport adviseert om de mogelijkheden voor samenwerking met andere (toezichthoudende)
instanties verder te benutten. Het onderzoek stelt dat het zinvol is om de samenwerking op
strategische onderwerpen
en /opBudget
zaakniveau te intensiveren. Inmiddels
Budgetwordt door het ministerie
Outcome
van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie, in overleg met de NMa, onder meer onder­zocht
of de mogelijkheden
tot informatie-uitwisseling op grond van50de artikelen 90 en 91 van de
500
Mededingingswet verruimd kunnen en moeten worden.

Medewerkers
500

400

400

300

200

100

NMa Algemeen

0
2007

Mededinging

2008

2009

2010

0
2006

2007

2008

2009

2010

2006

500

50

150

150

100

400

400

40

120

120

80

300

300

30

90

90

60

200

200

20

60

60

40

100

100

10

30

30

20

0
2006

12
150

2007

2008

2009

2010

2007

2008

2009

2010

2006

150

2007

2008

2009

2010

Tevredenheid afhandeling
overstap energieleverancier

Fusiemeldingen

Hoogte
boetes 2010
NMa Jaarverslag

0

0
2006

100

0
2006

2007

2008

2009

2010

2008

2009

2010

Tevredenheid afhandeling
overstap energieleverancier

500

0

2007

Regulering

Fusiemeldingen

Hoogte boetes

Budget

40

Ten slotte blijft de internationale betrokkenheid voor de NMa een belangrijke pijler, zowel voor het
algemene mededingingstoezicht
als voor de regulering van de30energie- en vervoermarkten. De NMa
300
schenkt hier veel aandacht aan, onder andere omdat de Europese verdragsverplichtingen er op
gericht zijn om200
convergentie van de uitleg en de toezichtpraktijk
20 van het recht te garanderen. Dit is
noodzakelijk omdat het Europese recht ‘directe werking’ heeft. Op energiegebied is het economische
en strategische100
belang van de internationale participatie voor 10
Nederland bovendien bijzonder groot.

2006

Outcome / Budget

2007

De NMa is een lerende en innoverende organisatie.

0

Medewerkers

Vervoer

0

0
2006

2007

2008

2009

2010

2006

2007

2008

2009

Het functioneren van de NMa

2010

13

VERWERKENDE
INDUSTRIE

De verwerkende industrie is een veelomvattend onderdeel van de economie.
Het belang van de verwerkende industrie is groot, omdat marktafspraken direct
invloed hebben op de prijsvorming van andere consumentenproducten. Diverse
markten in de verwerkende industrie kenmerken zich door een hoge concen­
tratiegraad en homogene producten. Dat zijn twee indicaties voor een verhoogd
risico op mededingingsbeperkende afspraken. In het verleden heeft de NMa
al enkele overtredingen vastgesteld, waaronder kartels in beton­producten en
zwembadchloor. Ook internationaal is er veel aandacht voor de verwerkende
industrie.

Inlichtingen en opsporing
De NMa heeft dit jaar een onderzoek afgerond naar enkele bedrijven in een sector met een spilfunctie
in de Nederlandse economie. De NMa heeft een vermoeden dat het kartelverbod is overtreden.
De betrokken bedrijven hebben inmiddels een rapport ontvangen waarin dit vermoeden uiteen gezet
wordt. De NMa start een fase van hoor- en wederhoor waarin de bedrijven kunnen reageren op de
bevindingen. Daarna beslist de NMa of er inderdaad sprake is van een overtreding en welke sanctie
wordt opgelegd. Deze zaak is mede aan het rollen gebracht door bewijsmateriaal afkomstig uit een
dossier van de inlichtingen- en opsporingsdienst van het voormalige Ministerie van Volkshuisvesting,
Ruimte Ordening en Milieu (thans Infrastructuur en Milieu). De betreffende informatie is overgedragen
door het Openbaar Ministerie.
De NMa zoekt steeds vaker collega-toezichthouders op om elkaar te versterken en om algemene
sector­­kennis uit te wisselen. De NMa neemt met betrekking tot de verwerkende industrie actief deel
aan een overleg waarbij verschillende toezichthouders betrokken zijn, die zich met name concentreren
op industriële sectoren. Deze contacten zijn voor de NMa van groot belang om het concurrentie­
proces in deze sectoren te begrijpen en om mede­dingingsbeperkende gedragingen sneller te kunnen
identificeren.

14

NMa Jaarverslag 2010

Overnemen?

Handhaving
Hoge boete voor meelkartel
Meelproducenten in Nederland, België en Duitsland hebben boetes gekregen van in totaal ruim
e 8o miljoen. De NMa heeft tijdens het onderzoek nauw samengewerkt met andere Europese
mededingingsautoriteiten. Bij de kartelafspraken zijn de volgende Nederlandse bedrijven betrokken:
Meneba (boete: e 9 miljoen), Ranks (boete: e 13,1 miljoen), Krijger (boete: e 71 duizend) en
Koopmans. Die laatste krijgt geen boete omdat sprake is van verjaring. Uit België: Dossche
(boete: e 22,8 miljoen), Ceres (boete: e 12,9 miljoen) en Brabomills (boete: e 4,6 miljoen).
Duitsland: Werhahn (boete: e 3,9 miljoen), Grain Millers (boete: e 2,8 miljoen), Flechtorfer
(boete: e 908 duizend), Gebr. Engelke (boete: e 7,7 miljoen), VK Mühlen (boete: e 2,3 miljoen),
Okermühle, Milser Mühle en Saalemühle (ieder een boete van e 392 duizend). Meneba, Werhahn
en Grain Millers hebben gebruik gemaakt van de clementieregeling. Deze regeling houdt in dat
bedrijven of personen hun deelname aan een kartel vrijwillig opbiechten bij de NMa. Dat kan
leiden tot immuniteit of vermindering van de boete.

		

Een concurrent werd afgekocht op voor waarde

dat hij geen spelbreker zou zijn.
De vijftien bedrijven verdeelden in wisselende samenstelling de markt of maakten afspraken om
de concurrentie te beperken. Deze bedrijven maakten het overgrote deel uit van de Nederlandse
meelmarkt. De meelmarkt groeit al een tijd niet meer, omdat de consument niet meer brood is
gaan eten. Om toch een gegarandeerde afzetmarkt te hebben, verdeelden de beboete bedrijven
tussen 2001 en 2007 de markt. Zo werd bijvoorbeeld besloten om elkaars klanten niet over te
nemen. Dat maakte het voor die klanten moeilijker om te onderhandelen over een betere prijs.
Ook werd een concurrent die niet meedeed aan de kartelafspraken opgekocht en uit de markt
gehaald. Een andere concurrent, die wel aan de afspraken meedeed, werd afgekocht voor verlies
van afzet op voorwaarde dat hij geen spelbreker zou zijn. Een meelfabriek in Bergen op Zoom
werd via een stroman gekocht en ontmanteld om te voorkomen dat zich daar ooit nog een nieuwe
concurrent zou kunnen vestigen. De NMa treedt hard op tegen deze kartelafspraken omdat de
consument het slachtoffer is. Het merendeel van de betrokken bedrijven is in bezwaar gegaan
bij de NMa.

10 tot 12 procent te verhogen. Ter ondersteuning van die afspraak werden minimumprijzen
vastgesteld om tegenwicht te kunnen bieden tegen grote klanten die een prijsverhoging mogelijk
niet zouden accepteren. Partijen beschermden zo ook de prijs tegen onderlinge concurrentie.

Fusies en overnames
Overname kalfsvleesproducenten Alpuro door Van Drie
De NMa heeft goedkeuring gegeven aan de overname van kalfsvleesproducent Alpuro Holding B.V.
door kalfsvleesproducent Van Drie Holding B.V. De NMa concludeert dat het niet aannemelijk is
dat de overname van Alpuro door Van Drie nadelige gevolgen heeft voor de prijs en de kwaliteit
van het kalfsvlees. Deze zaak ligt op dit moment voor bij de rechter, want twee belanghebbende
partijen hebben bezwaar gemaakt tegen de fusie.
Van Drie en Alpuro zijn beide actief op verschillende niveaus in de productieketen van kalfsvlees,
waaronder het inkopen en mesten van nuchtere kalveren, het inkopen van vette kalveren en jonge
runderen ten behoeve van de slacht en het verkopen van kalfsvlees en jong rundvlees. Er is sprake
van een Europese markt voor de productie en verkoop van kalfsvlees. Het overgrote deel van het
in Nederland geslachte kalfsvlees wordt geëxporteerd en Nederlandse afnemers kunnen kalfsvlees
van buiten Nederland betrekken. Op deze Europese markt behalen Van Drie en Alpuro een beperkt
gezamenlijk marktaandeel van 17%. Er zijn behalve Van Drie en Alpuro nog verschillende grote
Belgische, Franse en Italiaanse concurrenten actief. De NMa stelt wel vast dat er een grote partij
op het gebied van het slachten van kalveren in Nederland ontstaat en dat daardoor sprake kan zijn
van een zekere mate van inkoopmacht. De NMa acht het echter niet waarschijnlijk dat hierdoor
de prijs en de kwaliteit van kalfsvlees nadelig worden beïnvloed. Partijen hebben een beperkt
marktaandeel op de Europese verkoopmarkt en buitenlandse slachterijen zijn slechts zeer beperkt
afhankelijk van Nederlandse vette kalveren.

Boete voor producenten isolerend dubbelglas
Vier producenten van isolerend dubbelglas zijn voor kartelvorming beboet voor in totaal bijna
e 18 miljoen. Saint-Gobain Glass Nederland BV (boete: e 8.034.000,-), Scheuten Glas Nederland BV
(boete: e 2.252.000,-), Pilkington Benelux BV (boete: e 7.460.000,-) en ACG Flat Glass Nederland
zijn bij het kartel betrokken. ACG Flat Glass Nederland BV krijgt geen boete, omdat zij door middel
van een clementieverzoek het kartel bij de NMa heeft opgebiecht. Drie van de vier betrokken
bedrijven zijn in bezwaar gegaan bij de NMa.
Tussen 18 mei 2004 en 15 september 2005 maakten de kartellisten verboden prijsafspraken
over de verkoop van isolerend dubbelglas aan afnemers, waaronder aannemers, groothandels
in glasproducten, schilders, glaszetters en fabrikanten van raamkozijnen en gevels. Het kartel
had een marktaandeel van meer dan 50%. Het doel was onder meer het verhogen van het
prijsniveau van het glas. De afspraak was om de prijzen voor isolerend dubbelglas met in totaal

16

NMa Jaarverslag 2010

Verwerkende industrie

17

zorg
De overheid streeft in de zorg naar hogere kwaliteit, meer keuzevrijheid en betere
beheersbaarheid van de kosten. Door hervormingen in delen van de zorg is er in steeds
meer sectoren ruimte voor (gereguleerde) concurrentie. De NMa heeft een speciale
publicatie, de Richtsnoeren Zorg, opgesteld om zoveel mogelijk duidelijkheid te geven
over wat binnen die ruimte wel en niet kan volgens de Mededingingswet.

De NMa heeft daarbij oog voor vraagstukken rondom concurrentie
en kwaliteit, toegankelijkheid en betaal­baarheid van de zorg en onderschrijft het belang van samenwerking. De NMa ziet er wel op toe dat
de mogelijkheden van de consument om voor kwaliteit te kiezen niet
worden ondermijnd door mededingingsbeperkingen.

Gezamenlijke richtsnoeren
De NMa en de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa) krijgen regelmatig signalen dat ondui­de­lijk
is wat mededingingsrechtelijk is toegestaan in de samenwerking tussen zorggroepen en de
daarbij betrokken zorgaanbieders. Het handelen van zorggroepen raakt zowel aan artikel 6
van de Mededingingswet als aan artikel 48 van de Wet marktordening gezondheidszorg.
De NMa ziet toe op de naleving van het kartelverbod, de NZa treedt op als er sprake is
van aanmerkelijke marktmacht. Daarom is besloten om samen met de NZa Richtsnoeren
te publiceren waarin duidelijkheid wordt gegeven. Zorggroepen en de betrokken zorg­
aanbieders kunnen dan in één document lezen aan welke mededingings­regels van beide
toezichthouders zij zich moeten houden.
In december 2009 hebben de NMa en de NZa het consultatiedocument Zorggroepen
­gepubliceerd. Tijdens een bijeenkomst konden partijen vervolgens hun reactie mondeling
toelichten. De gezamenlijk Richtsnoeren voor Zorggroepen zijn in augustus 2010 gepu­bliceerd.
Voor en na de publicatie van de Richtsnoeren zijn de toezichthouders samen opgetrokken
door op congressen en symposia een aantal presentaties te geven. Deze samenwerking
is een succes. Marktpartijen hebben aangegeven dat ze het prettig vinden om in één keer
het verhaal van beide toezichthouders te lezen en te horen.

Zorg

19

Handhaving
Richtsnoeren Zorg geactualiseerd
In 2010 zijn de Richtsnoeren Zorg geactualiseerd na een brede consultatie onder zorgaanbieders,
zorgverzekeraars, brancheverenigingen en andere deskundigen. De herziene richtsnoeren sluiten
daardoor beter aan op de specifieke kenmerken van de zorg, actuele ontwikkelingen en vragen
die in het veld leven. De NMa hoort vaak geluiden uit de zorgsector dat de Mededingingswet
elke vorm van samenwerking verbiedt, maar veel vormen van samenwerking zijn toegestaan als
de concurrentie niet onnodig wordt beperkt door bijvoorbeeld prijsafspraken of gebiedsverdeling.
Om zorgaanbieders en zorgverzekeraars meer helderheid te geven, bevatten de Richtsnoeren
veel nieuwe concrete voorbeelden. De NMa volgt de ontwikkelingen in de zorgsector op de voet.
Waar zinvol past zij de Richtsnoeren hier op aan. Dit past bij de aanbevelingen naar aanleiding
van de evaluatie van de ZBO NMa.

		

Veel vormen van samenwerking zijn toegestaan als

de concurrentie niet onnodig wordt beperkt.
Visiedocument over samenwerking
In een visiedocument over individueel en collectief onderhandelen tussen zorgverzekeraars en
vrijgevestigde individuele zorgaanbieders, zoals huisartsen en fysiotherapeuten, gaat de NMa
dieper in op die onderhandelingen. Het is een goede ontwikkeling dat de genoemde partijen
op landelijk niveau met elkaar en met de zorgverzekeraars overleggen om de kwaliteit van zorg
zichtbaar te maken. Tegelijkertijd moet duidelijk zijn dat collectief onderhandelen over onder meer
prijzen, volumes en marktverdeling uit den boze is. Bij de totstandkoming van dit visiedocument
is nauw samengewerkt met de Nederlandse Zorgautoriteit (NZa).
Een van de belangrijkste belemmerende factoren voor de concurrentie in de zorg is het gebrek
aan helderheid over de door de zorgaanbieders te leveren kwaliteit. Als landelijk collectief overleg
van zorgaanbieders er toe leidt dat die kwaliteit meetbaar wordt dan zijn patiënten beter in staat
de juiste zorgaanbieder te kiezen. De zorgverzekeraars kunnen hierdoor betere keuzes maken bij
het inkopen van zorg voor hun verzekerden.

Thuiszorg
In de NMa-Agenda 2010-2011 sprak de NMa de verwachting uit dat de thuiszorgsector belangrijke
stappen voorwaarts zou maken om te voldoen aan de mededingingsregels. De NMa heeft zich in
2010 ingespannen om te komen tot een sectorbrede aanpak ter afronding van de lopende zaken,
maar de sector heeft deze niet gevolgd. Daarop heeft de NMa de sanctiezaken weer opgepakt.
De NMa constateerde in 2010 dat een aantal organisaties overtredingen heeft begaan. Daarvoor
heeft zij aan vier thuiszorgorganisaties boetes opgelegd. In 2008 legde de NMa al boetes op
aan vijf andere marktpartijen. In besluiten op bezwaar heeft de NMa deze boetes gehandhaafd.
De boetes aan deze totaal negen thuiszorgorganisaties variëren van e 314 duizend tot ruim
e 4 miljoen. In deze zaken was sprake van prijsafspraken en marktverdeling en niet van keten­
samenwerking, zoals partijen stelden. Bezwaar en beroep staan nog open in deze zaken.
Thuiszorgorganisaties geven aan moeite te hebben met het vinden van een balans tussen c­ oncur­­reren en het aangaan van ketensamenwerking. Samenwerking tussen verschillende disci­plines
in de zorgketen, waardoor de coördinatie van de zorg verbetert, is in beginsel toegestaan zonder
de Mededingingswet te overtreden. In dit verband wijst de NMa raden van toezicht van thuiszorgorganisaties op hun verantwoordelijkheid om zich actief op te stellen om op de naleving van de
Mededingingswet toe te zien. De NMa pleit ervoor dat elke thuiszorgorganisatie een complianceregeling invoert. Zo’n regeling helpt voorkomen dat een zorginstelling zich schuldig maakt aan
overtredingen van het mededingingsrecht.

Toezeggingen ziekenhuizen
Ziekenhuizen in de regio Amsterdam hebben de NMa toezeggingen gedaan over hun onderlinge
informatie-uitwisseling. De NMa heeft deze toezeggingen geaccepteerd. Uit onderzoek blijkt dat
ziekenhuizen in de regio Amsterdam systematisch actuele, individuele statistische gegevens over
gerealiseerde zorg hebben uitgewisseld. Deze informatie is volgens de NMa concurrentiegevoelig
van aard. In hun toezeggingen zeggen de ziekenhuizen onder andere toe binnen hun systeem van
informatie-uitwisseling alleen informatie te delen die ouder is dan twaalf maanden. Meer recente
informatie wordt alleen gedeeld in de vorm van een geanonimiseerd marktonderzoek of een
benchmark. Ook zeggen de ziekenhuizen toe andere aanbieders van medisch-specialistische zorg
in de regio de mogelijkheid te geven kennis te nemen van de uitgewisselde informatie. In de
toezegging beloven partijen hun gedrag op de markt zodanig aan te passen dat zij niet handelen
op een wijze die in strijd komt met de Mededingingswet.

Richtsnoeren Zorggroepen
NMa en NZa hebben ook gezamenlijke Richtsnoeren geformuleerd voor zorggroepen. Deze geven
het kader aan waarbinnen zorgaanbieders in een zorggroep samenwerkingsafspraken mogen maken.
Een zorggroep neemt een coördinerende rol op zich bij de behandeling van een of meer chronische
ziekten en bepaalt op welke manier aanbieders in een keten samenwerken. Deze samenwerking
kan de kwaliteit van zorg voor de patiënt verbeteren. Bij ‘verdikking’ van de keten, namelijk wanneer
de samenwerking niet alleen plaatsvindt tussen zorgaanbieders van verschillende disciplines, maar
ook tussen zorgaanbieders binnen eenzelfde discipline, ontstaan er mogelijk wel mededingings­
beperkende problemen.

Naar het oordeel van de NMa zijn de toezeggingen afdoende om de gesignaleerde risico’s voor
de mededinging weg te nemen. Op deze manier kunnen in de sector voor medisch-specialistische
zorg snel en efficiënt mogelijke problemen worden voorkomen. De zorg, en in het bijzonder
de ziekenhuissector, is een prioriteit in de NMa Agenda 2010  –2011. De NMa is met de ziekenhuis­
sector in gesprek over waar de grenzen liggen in geval van samenwerking.

De NMa ziet toe op het kartelverbod, het verbod op misbruik van een economische machts­positie
en controleert de toelaatbaarheid van fusies en overnames, de NZa treedt op als er sprake is van
aanmerkelijke marktmacht. De Richtsnoeren spitsen de algemeen geldende regelingen, de
Mededingingswet en de Wet marktordening gezondheidszorg, toe op ketenzorg door zorggroepen.

20

NMa Jaarverslag 2010

Zorg

21

Fusies en overnames
Overname apotheken
Brocacef mag de keten van Lloyds-apotheken overnemen nadat het bedrijf de overnameplannen
heeft aangepast aan de voorwaarden die de NMa heeft gesteld. De NMa zag in de oorspronkelijke
plannen van Brocacef problemen voor de concurrentie ontstaan. De wijziging houdt in dat Brocacef
haar Escura-apotheken in Roermond en Breda verkoopt. Voor de consument blijft zo ook na de
overname voldoende keus over tussen apotheken. De toekomstige overnames van deze apotheken
moeten worden goedgekeurd door de NMa.

Overname op de markt voor elektrische rolstoelen
Eind december heeft de NMa onder voorwaarden een vergunning verleend voor de overname
van de producent van mobiliteitshulpmiddelen Handicare door Nordic Capital (eigenaar van
­elektrisch rolstoelenproducent Permobil). Op de Nederlandse markt is Handicare een grote speler.
Op het moment dat Nordic Capital Handicare overneemt, komen de twee grootste leveranciers
van elektrische rolstoelen in Nederland in één hand. Dat zou betekenen dat er een te grote speler
op de markt ontstaat waardoor er te weinig concurrentie overblijft. Handicare moet daarom
de productie, distributie en ontwikkeling van een aantal rolstoelmodellen verkopen aan een
onafhankelijke derde. Deze modellen vertegenwoordigen gezamenlijk ongeveer 20 tot 30% van
de Nederlandse markt. Door de voorwaarden die de NMa aan de overname heeft gesteld, blijft
er genoeg concurrentie over op de markt van nieuwe elektrische rolstoelen.

Dreiging verbod fusie Arnhemse zorginstellingen

in de keuzemogelijkheden voor een ziekenhuis in Friesland. Dit geldt ook voor de zorg­verzekeraars
en voor inkopers van zorg. De NZa onderschrijft deze conclusies. De NMa heeft daarom besloten
dat voor de concentratie een vergunning vereist is.

Fusies in de geestelijke gezondheidszorg
Het samengaan van Stichting Geestelijke Gezondheidszorg Delfland (GGZ Delfland) en Stichting
PerspeKtief (PerspeKtief) zou de concurrentie kunnen belemmeren op de markt voor woon­
begeleiding, het beschermd wonen en begeleid zelfstandig wonen voor cliënten met psychiatrische
problemen in de provincie Zuid-Holland. Beide instellingen voor geestelijke gezondheidszorg
zijn daar actief. Na de fusie kunnen cliënten intern doorverwezen worden van GGZ Delftland naar
PerspeKtief, waardoor concurrenten van PerspeKtief niet of moeilijker kunnen toetreden. De NZa
heeft in een zienswijze aan de NMa vergelijkbare zorgpunten geuit. De NMa is een diepgaander
onderzoek gestart nadat partijen een vergunningsaanvraag hadden ingediend.
Een soortgelijke marktsituatie doet zich voor met betrekking tot een voorgenomen fusie tussen
Stichting Geestelijke Gezondheidszorg Oost Brabant en Stichting Reinier van Arkel. Door dit
samengaan kan de concurrentie mogelijk worden belemmerd op de markten voor klinische
en niet-klinische geestelijke gezondheidszorg voor volwassen en ouderen en voor niet-klinische
geestelijke gezondheidszorg voor kinderen en jeugdigen. In elk van twee aan elkaar grenzende
regio’s in Oost-Brabant is één van beide zorginstellingen actief. Op het gebied van de geestelijke
gezondheidszorg aan volwassenen en ouderen valt daarom als gevolg van de fusie de meest voor
de hand liggende alternatieve instelling weg. Of dat een probleem is, wordt nog in de vergunningsfase onderzocht.

Stichting Pleyade en Stichting Catharina hebben hun aanvraag voor een vergunning voor een
fusie ingetrokken. De NMa was van plan de fusie te verbieden. Pleyade en Catharina zijn actief
op de markten voor verzorgingshuiszorg en psychogeriatrische en somatische verpleeghuiszorg
in de regio Arnhem. De voorstellen (remedies) die de instellingen hadden ingediend, konden
de NMa er niet van overtuigen dat de geconstateerde concurrentieproblemen zouden worden
weggenomen. De Nederlandse Zorgautoriteit heeft in deze zaak een zienswijze uitgebracht,
die in lijn is met de beoordeling van de NMa.

Fusies in de vergunningsfase
Vergunning nodig voor fusie Achmea en De Friesland
Voor de fusie tussen verzekeraars Achmea en De Friesland is een vergunning nodig, omdat ­partijen
gezamenlijk een sterke inkooppositie in de provincie Friesland kunnen verkrijgen. Een zorg­
verzekeraar vormt de kern van het zorgstelsel en speelt een belangrijke rol bij een k­ walitatief
goede, toegankelijke en betaalbare zorg. Onder bepaalde voorwaarden hebben consumenten dan
ook belang bij een sterke positie van hun zorgverzekeraar op de inkoop­markt, maar de vraag is
of die positie niet te sterk wordt. Dat zou tot een verslechtering van het zorgaanbod kunnen leiden.
Daarom wil de NMa de gevolgen in een tweede fase diepgaand onderzoeken. De NMa heeft bij haar
onderzoek de NZa geraadpleegd. Die onderschrijft de conclusie van de NMa.

Friese ziekenhuizen
Door de concentratie tussen het ziekenhuis de Tjongerschans (Heerenveen) en Zorggroep
Noorderbreedte (Leeuwarden) kan de situatie ontstaan dat patiënten te veel worden beperkt

22

NMa Jaarverslag 2010

Zorg

23

Financiele
en zakelijke dienstverlening

Relatief
ondoorzichtig!
De markt voor financiële dienstverlening is al jaren een prioriteit van
de NMa. De sector verdient de aandacht vanwege het grote economische belang en een marktstructuur met soms relatief weinig partijen.
Het complexe karakter van sommige producten maakt de sector voor
afnemers relatief ondoorzichtig. De zakelijke dienstverlening omvat
ondernemingen die voor­namelijk diensten leveren aan bedrijven. De
sector speelt qua omvang en dynamiek een sleutel­rol in de Nederlandse
economie. Zakelijke dienst­verlening is van groot belang voor de productiviteits­verbetering van andere bedrijven.

Ogen op de vastgoedsector
Vastgoed is één van de speerpunten van de NMa. Er komen regelmatig tips en signalen
over de vastgoedsector binnen. De NMa houdt daarom structureel toezicht en observeert
ontwikkelingen in de markt. Deze sector is kwetsbaar voor frauduleuze praktijken en wets­
over­tredingen door de omvang, de groeiende complexiteit en het gebrek aan transparantie.
De grootschaligheid en de diversiteit van de overtredingen vragen om een integrale aanpak.
In Nederland ontplooien diverse overheden, toezichthouders en opsporingsinstanties initiatieven om overtredingen in deze sector hard aan te pakken. Zij zijn verenigd in de Nationale
Regiegroep Aanpak Misbruik Vastgoed, waar de NMa sinds begin 2010 ook deel van uitmaakt.
Dit collectief deelt binnen de wettelijke mogelijkheden ervaring, kennis en informatie op het
gebied van vastgoed met elkaar en coördineert initiatieven om vastgoedfraude te bestrijden.
Op deze manier kan fraude efficiënter worden opgespoord en kunnen er effectieve barrières
worden opgeworpen om vastgoedfraude in de toekomst zoveel mogelijk te voorkomen.

24

NMa Jaarverslag 2010

Complex?

Handhaving
Hypotheekmarges in Nederland hoog
De marges van hypotheken in Nederland zijn sinds medio 2009 hoog, vanuit een historisch
perspectief en in vergelijking met de landen om ons heen. De NMa ziet hoge marges voor hypotheken met een variabele rente en voor hypotheken met langere rentevaste periodes. Dit zijn
de conclusies van de Quick Scan Hypotheekrente. Hoge marges kunnen duiden op een gebrek
aan marktwerking. Dat kan onnodig hoge tarieven tot gevolg hebben. Maar mogelijk zijn er ook
andere verklaringen. Mede in het licht van het maatschappelijke belang gaat de NMa een nader
onderzoek doen, dat naar verwachting in het voorjaar van 2011 zal worden afgerond. Het onderzoek
vormt een onderdeel van een bredere sectorstudie naar de marktwerking op de hypotheekmarkt.
In Nederland hebben zo’n 3,5 miljoen huishoudens een hypotheek op een totaal van bijna vier
miljoen eigen woningen. In totaal staat in Nederland voor bijna e 600 miljard aan ­hypotheek­schuld uit. Om hypotheken te verstrekken gebruiken banken verschillende financieringsbronnen
als spaargeld en leningen op de kapitaalmarkt. De NMa houdt rekening met diverse ontwikkelingen
in de kosten van de financiering. Dit geldt bijvoorbeeld voor veranderingen van risicopremies
en het gebruik van duurdere financieringsbronnen als spaargeld.

Beperkte keuze uit banken bij syndicaatlening
Ondernemingen die door een grote, complexe of risicovolle kredietbehoefte zijn aangewezen op
een syndicaatlening moeten momenteel bij meer banken aankloppen dan vóór de kredietcrisis.
Tegelijkertijd kunnen de ondernemingen kiezen uit minder banken; soms hebben ze helemaal
geen keuze. Dit heeft gevolgen voor hun onderhandelingspositie, constateert de NMa na
­bestudering van de markt voor syndicaatleningen en ‘club deals’. Een syndicaatlening of ‘club
deal’ bevat een financieringsovereenkomst tussen één onderneming en twee of meer banken.
Banken vormen hiertoe een consortium en komen overeen gezamenlijk tegen dezelfde lenings­
voorwaarden een krediet aan een onderneming te verstrekken. De banken verstrekken syndicaat­
leningen of ‘club deals’ gezamenlijk, om zo de grootte van het leenbedrag en daarmee de
kredietrisico’s te spreiden.

Volgens het onderzoek verwacht 35% van de MKB-ondernemers dat overstappen met aanzienlijke
overstapdrempels gepaard gaat, terwijl maar 14% van de ondernemers die in de afgelopen twee jaar
van bank zijn gewisseld daadwerkelijk aanzienlijke overstapdrempels heeft ervaren. Een nadeel
van overstapdrempels is dat deze kunnen leiden tot minder overstappen en daardoor hogere
prijzen of een lagere kwaliteit van dienstverlening door banken. Uit het onderzoek blijkt dat
productkoppeling niet de belangrijkste overstapdrempel vormt voor MKB’ers. Administratieve
lasten, zoekkosten en ondoorzichtige tarieven vormen een veel grotere drempel. De NMa spoort
de banken aan om de transparantie van prijzen en voorwaarden van hun producten en diensten
te vergroten, zodat ook de overstapdrempel door ondoorzichtige tarieven lager wordt.

De marges van hypotheken in Nederland
			

zijn sinds medio 2009 hoog.

Concurrentie van belang bij hervormingen financiële sector
In het Visiedocument Toekomst Financiële Landschap waarschuwt de NMa dat overheidssteun
de markt verstoort. De steunmaatregelen aan de financiële instellingen naar aanleiding van de
financiële crisis waren een noodzakelijk kwaad gegeven de economische omstandigheden.
De NMa benadrukt dat steunmaatregelen ­leiden tot een ongelijk speelveld. Deze moeten daarom
zo tijdelijk mogelijk zijn en zo snel ­mogelijk worden afgebouwd. De gesteunde financiële instellingen
moeten zo min mogelijk gestuurd worden door de overheid. Daarom raadt de NMa aan de belangen
van de Nederlandse Staat onder te brengen in een speciale instantie die op grotere afstand van
de politiek staat.
Regulering en toezicht moeten bovendien geen onnodige drempels opwerpen voor toetreding
en uitbreiding op financiële markten. Naast stabiliteit blijft ook gezonde concurrentie in de
financiële sector van cruciaal belang. Dit komt de kwaliteit en de prijs voor de consument
ten goede. Bij hervormingen van de financiële regelgeving moet er ruimte blijven voor nieuwe
initiatieven en toetreders.

Visiedocument Betalingsverkeer
Belangrijke reden voor de afname van het aantal banken is het aantal fusies en overnames in
het Nederlandse bankwezen. Daarnaast hebben buitenlandse banken zich door de kredietcrisis
van deze markt teruggetrokken om zich op hun thuismarkt te richten. De NMa constateerde
tevens dat banken die nog wel actief zijn op deze markt, terughoudender zijn geworden. Uit het
onderzoek van de NMa komt naar voren dat ondernemingen met kennis over syndicaattrajecten
wel een aanzienlijk voordeel kunnen behalen, omdat zij daarmee hun onderhandelingspositie
­verbeteren en beter kunnen inschatten welke leningsvoorwaarden marktconform zijn. De NMa
heeft vooralsnog geen aanwijzingen voor een overtreding van de Mededingingswet op deze markt.

Overstappen van bank eenvoudiger dan gedacht
De meeste MKB-ondernemers die van bank zijn gewisseld, ervaren die overstap niet als complex.
Daarnaast verplichten banken MKB’ers slechts op beperkte schaal om een of meerdere financiële
producten (zoals betalingsverkeer en bedrijfsmatige verzekeringen) af te nemen bij het afsluiten
van een bedrijfskrediet, zoals een rekening-courantkrediet of een zakelijke hypothecaire lening.
Dit zijn de belangrijkste conclusies uit een onderzoek naar productkoppeling en overstapdrempels
bij bancaire dienstverlening aan het MKB door banken dat de NMa heeft laten uitvoeren.

26

NMa Jaarverslag 2010

De NMa pleit in haar Visiedocument Betalingsverkeer voor meer concurrentie in het betalings­
verkeer. Op die manier krijgen consumenten en bedrijven ook op lange termijn een goede prijskwaliteitsverhouding. Een goed functionerend betalingsverkeer, efficiënt en veilig, is van groot
economisch en maatschappelijk belang. De banken willen dat ook waarborgen en werken daarom
samen. Deze samenwerking mag niet verder gaan dan strikt noodzakelijk, zodat de concurrentie
niet wordt verstoord.
Zowel bij pin- als bij internetbetalingen is er ruimte voor meer concurrentie. De meeste pin­passen
gaan gebruik maken van Maestro van Mastercard, als het merk PIN binnen enkele jaren van
de markt verdwijnt. De NMa zou graag zien dat banken behalve met Mastercard ook met andere
betalingssystemen contracten sluiten. Dan is de kans kleiner dat de tarieven op de langere termijn
stijgen. Ook voor internetbetalingen is er meer concurrentie gewenst. Dit mag er echter niet
toe leiden dat de veiligheid in gevaar komt. Partijen die zich in het buitenland hebben bewezen
als een veilige aanbieder zouden ook in Nederland hun diensten moeten kunnen aanbieden.
Mogelijk kunnen er objectieve, transparante en niet-discriminatoire criteria worden vastgesteld
waar dergelijke aanbieders aan moeten voldoen. Een onafhankelijke ­organisatie kan dit controleren.

Financiële en zakelijke dienstverlening

27

Toezegging verzekeringspools
De NMa gaat akkoord met een toezegging van verzekeringsmaatschappijen en verzekerings­
makelaars om pools voor de aansprakelijkheidsverzekeringen voor notarissen, advocaten,
accountants en assurantietussenpersonen en makelaars op te heffen of in overeenstemming
te brengen met de mededingingsregels. In een pool bieden verzekeraars gezamenlijk een product
aan. Dit kan de concurrentie tussen de verzekeraars beperken. De NMa had eerder mogelijke
mededingings­problemen geconstateerd bij de pool voor de aansprakelijkheidsverzekering voor
notarissen. Deze pool verkocht ongeveer 60 procent van alle verzekeringen en lange tijd bood
slechts één andere verzekeraar deze verzekering aan. De toezegging houdt in dat de pool wordt
stopgezet of voortaan een marktaandeel heeft van maximaal 20 procent. Voor de pools voor
de advocaten, accountants en de assurantietussenpersonen en makelaars hebben de verzekerings­
maatschappijen en verzekeringsmakelaars op eigen initiatief een vergelijkbare toezegging gedaan.
Door de toe-zegging komt er meer ruimte voor concurrentie tussen verzekeraars.

Vastgoed
De NMa ontvangt regelmatig tips en signalen over de vastgoedsector. Zij houdt daarom s­ truc­tu­reel
toezicht in deze sector en sluit hiermee aan bij initiatieven vanuit de overheid om overtredingen
in deze sector hard aan te pakken. Sinds begin 2010 neemt de NMa bijvoorbeeld actief deel aan
de Nationale Regiegroep Aanpak Misbruik Vastgoed.

Fusies en overnames
De Britse verzekeraar Amlin en de Staat der Nederlanden hebben een boete gekregen wegens
het niet tijdig melden van een concentratie. Voor Amlin bedraagt de boete e 1.366.000,- en voor
de Staat e 782.000,-. In juli 2009 heeft de Staat zijn aandelen in Fortis Corporate Insurance N.V.
overgedragen aan Amlin. Hierdoor verkrijgt Amlin de zeggenschap over Fortis Corporate Insurance.
Dat is een concentratie. De NMa komt deze concentratie in de zomer van 2009 op het spoor.
Pas ruim na de aankoop, in december 2009, meldt Amlin de concentratie bij de NMa.
In januari 2010 keurt de NMa de concentratie alsnog goed. Op grond van de Mededingingswet
is het verboden een concentratie met een zekere omvang te realiseren voordat het voornemen
daartoe aan de NMa is gemeld en in ieder geval vier weken zijn verstreken. Zo wordt voorkomen
dat de concurrentie op een markt wordt beïnvloed voordat de NMa een overname heeft kunnen
beoordelen. De NMa legt een boete op, omdat het niet tijdig melden van een concentratie een
ernstige ondermijning van het concentratietoezicht vormt.

28

NMa Jaarverslag 2010

algemeen
Evenals in voorgaande jaren heeft de NMa zich in 2010 in het mededingingstoezicht bezig gehouden met een breed spectrum aan markten. De belangrijkste activiteiten in de aandachtsvelden, zoals benoemd in de NMa-Agenda
2010  –2011, zijn hiervoor aan de orde gekomen in afzonderlijke hoofdstukken.
Uiteraard treedt de NMa ook op in sectoren die niet als aandachtsveld zijn
benoemd.

Informatie van het OM
De NMa heeft in een onderzoek naar kartelafspraken van bouwbedrijven in Zuid-Limburg
informatie gekregen van het Openbaar Ministerie (OM). Het OM beschikte over telefoontaps in het kader van een strafrechtelijk onderzoek naar ambtelijke omkoping. Het OM
had vastgesteld dat de afgetapte telefoon­gesprekken mogelijk aanwijzingen bevatten
voor verboden kartelafspraken tussen bouw­bedrijven bij de inschrijving op verschillende
aanbestedingen in Zuid-Limburg. De NMa kreeg de inhoud van de telefoongesprekken
van het OM op basis van de Wet Justitiële en Strafvorderlijke Gegevens. Deze wet maakt
het mogelijk om andere overheidsinstanties – in dit geval de NMa – te voorzien van
informatie uit een strafrechtelijk onderzoek.
De overdracht van de telefoontaps werd door een betrokken bouwbedrijf aangevochten in
een kort geding. De voorzieningenrechter heeft het OM en de NMa in het gelijk gesteld;
het OM mocht de telefoontaps aan de NMa overdragen. De NMa heeft die informatie
vervolgens gebruikt als bewijs in het kartelonderzoek. Mede op basis van de telefoon­taps heeft de NMa boetes opgelegd aan twee bouwbedrijven uit Z
­ uid-Limburg wegens
over­treding van de Mededingingswet. Drie personen die verbonden waren aan deze
bouw­bedrijven kregen eveneens boetes, omdat zij leiding gaven aan die overtreding.

Hieronder volgt een beschrijving van een aantal zaken en
activiteiten in sectoren die in 2010 geen aandachtsveld waren.

Algemeen

31

Handhaving

afspraken bij inkooptrajecten te herkennen en te voorkomen. Voorbeelden van tips zijn het
zorgen voor zoveel mogelijk bieders en bieders niet laten weten wie hun concurrenten zijn.

Informele zienswijze binnenvaart
Het Crisisberaad Binnenvaart heeft een regeling opgesteld waarbij concurrerende binnenvaartschippers afspraken zouden maken over het uit de markt halen van overcapaciteit. De NMa heeft
het Crisisberaad bij een eerste presentatie laten weten twijfels te hebben over de verenigbaarheid
van de regeling met de Mededingingswet. Een dergelijke regeling is alleen toegestaan als die
noodzakelijk is voor een verbetering van de productie waar iedereen van profiteert, dus ook de
consument. Het Crisisberaad heeft de NMa er niet van overtuigd dat een oplegregeling nood­
zakelijk is om de geclaimde voordelen te behalen – de beschikbare scheeps­capaciteit zou volgens
partijen beter worden benut waardoor een vracht meer geld oplevert. Behalve de NMa heeft ook
de Europese Commissie haar zorgen. De Europese Commissie voert een kartel­onderzoek uit
naar een Duitse oplegregeling in de zeevaartsector, de zogenaamde ‘Baltic Max Feeder’-regeling.

De meest voorkomende vormen van verboden samenspanning zijn:
• Biedonderdrukking of terugtrekking. Ondernemingen die normaal gesproken zouden bieden,
spreken af dat zij niet zullen inschrijven op een opdracht of dat zij hun bod zullen intrekken,
zodat een ander van succes verzekerd is.
• Overbieding of schijnbieding. Ondernemingen bieden bewust een hogere prijs dan de onder­
neming die de opdracht ‘mag winnen’. Het kan ook voorkomen dat de voorwaarden van het
bod zo onacceptabel worden gemaakt dat de bieding zeker niet zal winnen.
• Rotatiesystemen of marktverdelingen. De inschrijvers spreken af wie er aan de beurt is om
deze keer de opdracht te winnen. Ook kan het zijn dat inschrijvers de markt onderling hebben
verdeeld, bijvoorbeeld op basis van geografische regio’s.

Boetes voor uitgever van regionale dagbladen en leidinggevenden

Onderzoek naar de schoolboekenmarkt

In juli 2010 krijgt Wegener, uitgever van regionale dagbladen, een boete opgelegd van e 19 miljoen,
omdat het voorschrift niet werd nagekomen dat door de NMa is opgelegd in het kader van de
overname van VNU Dagbladen door Wegener in 2000. Het voorschrift houdt in dat de onafhankelijkheid gewaarborgd moet blijven van de edities in Zeeuws-Vlaanderen van de dagbladen PZC en
BN/De Stem, zodat lezers keuzevrijheid behouden en de dreiging van prijsverhoging en verschraling
van de inhoud van beide edities afneemt. Wegener, die al de eigenaar was van de Provinciale
Zeeuwse Courant (PZC), is door de overname van VNU Dagbladen in 2000 ook eigenaar geworden
van BN/De Stem. De activiteiten van PZC en BN/De Stem overlappen in Zeeuws-Vlaanderen.
Door de overname ontstond een machts­positie in Zeeuws-Vlaanderen, doordat beide bladen niet
meer met elkaar hoeven te concurreren. Het voorschrift dat de NMa aan de overname verbond,
en dat tot op de dag van vandaag geldt, neemt de mogelijke negatieve gevolgen hiervan weg.
Ook vijf leidinggevenden hebben boetes opgelegd gekregen van in totaal e 1,3 miljoen. Zij moesten
ervoor zorg dragen dat het voorschrift zou worden nageleefd. Daarnaast legt de NMa een last onder
dwangsom op, om ervoor te zorgen dat Wegener binnen één jaar voldoet aan het voorschrift en
daarmee alsnog de onafhankelijkheid van de twee edities in Zeeuws-Vlaanderen waarborgt.

De NMa kondigde in oktober 2010 aan een scan te gaan uitvoeren naar de markt voor school­
boeken in het voortgezet onderwijs. De scan is een vervolg op de schoolboekenscan van 2006.
Aanleiding is de veranderde wetgeving op de markt voor schoolboeken. Zo is in 2008 bij wet
geregeld dat schoolboeken gratis worden verstrekt. Deze regeling is mede ingevoerd omdat er
weinig prijsconcurrentie was wegens een gebrek aan prijsprikkels op de markt voor schoolboeken.
De NMa wil in beeld krijgen hoe de markt nu functioneert. In het eerste kwartaal van 2011 zijn
de resultaten van de marktscan bekend gemaakt.

Boetes voor Limburgse bouwbedrijven en leidinggevenden
In oktober 2010 legt de NMa boetes op aan twee wegenbouwbedrijven uit Limburg: e 3 miljoen
voor Janssen de Jong Infra B.V. (Janssen de Jong) en e 0,1 miljoen voor Aannemings- en
Wegenbouwbedrijf ‘Limburg’ B.V. (WBL). Drie personen die werkten bij deze bouwbedrijven
­krijgen boetes variërend van e 10.000,- tot e 250.000,- omdat zij leiding gaven aan een ­overtreding
van de Mededingingswet door hun bedrijf. In elf aanbestedingen hebben Janssen de Jong en
WBL voorafgaand overlegd over informatie die in een aanbesteding als vertrouwelijk moet worden
beschouwd: hun inschrijfcijfer en -gedrag. De bouwbedrijven hebben opdracht­gevers bewust
misleid door middel van ‘cover pricing’. Een bedrijf doet dan een hoge aanbieding met het doel
de kansen van een ander bedrijf op het winnen van de opdracht te vergroten en ­tegelijkertijd zelf
– met het oog op volgende aan­bestedingen – in beeld te blijven bij de opdrachtgever. De NMa
is de overtreding op het spoor ­gekomen na informatie van het Openbaar Ministerie.

Brochure ‘Bidrigging, Samenspanning bij inkooptrajecten’
De NMa heeft voor afnemers en opdrachtgevers die veel te maken hebben met aanbestedings­
trajecten een brochure ontwikkeld met tips en waarschuwingssignalen om verboden kartel­

32

NMa Jaarverslag 2010

Fusies en overnames
Fusie Agrifirm en Cehave-Landbouwbelang
Er zijn geen belemmeringen voor de fusie tussen de landbouwcoöperaties Agrifirm en CehaveLandbouwbelang. Na onderzoek constateert de NMa dat zich geen marktproblemen zullen
voordoen op de markt voor kunstmest. Uit het onderzoek volgt dat klanten van de fuserende
coöperaties prijsgevoelig zijn en eenvoudig kunnen overstappen op andere aanbieders van
kunstmest. Deze aanbieders hebben op hun beurt ook de capaciteit om aan deze klanten
te leveren als dat nodig is. Hogere prijzen, een verslechtering van de dienstverlening of een
verschraling van het aanbod liggen daarom niet voor de hand.

De NMa is de overtreding op het spoor gekomen
na informatie van het Openbaar Ministerie.
Overname Super de Boer-winkels door Schuitema
Schuitema, de eigenaar van de C1000-supermarktformule, mag 79 Super de Boer-winkels over­
nemen, onder de voorwaarde dat zij na de overname vijf winkels in bepaalde plaatsen ­verkoopt aan
een derde partij. Op landelijk niveau is de toevoeging van de Super de Boer-winkels aan het markt­
aandeel van Schuitema gering, maar lokaal zouden door de overname hoge marktaandelen ontstaan
op het gebied van de verkoop van dagelijkse boodschappen via de supermarkt. De ­concurrentie zou
daardoor mogelijk te veel worden beperkt. Schuitema heeft daarom aangeboden in de vijf plaatsen
waar mogelijk een concurrentie-probleem ontstaat een Super de Boer- of C1000-winkel te verkopen.

Algemeen

33

energie
De NMa houdt intensief toezicht op de energiemarkt. Er spelen vele ont­wikkelingen op
verschillende onderdelen van de markt. De kwaliteit van de Nederlandse energienetten is
hoog en dat moet zo blijven. De NMa heeft voor de komende regulerings­periode ruimte
geboden voor investeringen in de transportnetten.

Consumenten weten gelukkig steeds beter te profiteren van prijs-­
verschillen. De NMa blijft zich er in samenwerking met de CA voor
inzetten dat de informatie over energie­tarieven en -aanbiedingen
duidelijker en toegankelijker wordt en de klachtenafhandeling bij de
energie­bedrijven verbetert. Europa staat op de drempel van structurele veranderingen in het toezicht. In het zogenaamde Derde Pakket
van EU-energie­maatregelen wordt voorzien in een samenwerking
van Europese toezichthouders en wordt de zelfstandige positie van
de nationale toezichthouders versterkt.

Onderzoek naar kwaliteit prijsvergelijkers
De NMa en de Consumentenautoriteit (CA) vinden het belangrijk dat consumenten
toegang hebben tot inzichtelijke, volledige en betrouwbare informatie bij het maken van
een keuze voor een product of dienst. Voor energie zijn websites die prijzen vergelijken
een veelgebruikt middel om een keuze voor een energieleverancier te maken. Er komen
steeds meer van dit soort websites op de markt. Daarom deden de NMa en de CA samen
onderzoek naar de kwaliteit van prijsvergelijkers voor energie.
De samenwerking van de NMa en CA bood een aantal voordelen. Door samen te werken
werd de discussie over het grensvlak van de wettelijke bevoegdheden vermeden en kon
alle aandacht dus naar de inhoud. Daarnaast heeft de CA expertise bij het doen van
onderzoek naar de kwaliteit van informatie op websites; webwinkels stonden immers
al in 2007 op de agenda van de CA. In aanvulling daarop biedt de samenwerking de
gelegenheid om te leren van elkaars kennis en ervaring in de aanpak van onderzoek.
Het onderzoek heeft aangetoond dat er kwalitatief goede prijsvergelijkingssites zijn,
maar dat ze met name op het gebied van de informatieverstrekking nog meer duidelijkheid moeten geven. Daarom wordt het onderzoek op dit moment herhaald.

Energie

35

De consumentenmarkt

Redelijke tarieven voor consumenten
De NMa controleert alle leveringstarieven op redelijkheid. In 2010 heeft de NMa meerdere malen
de tarieven van energieleveranciers laten bijstellen. De betrokken energieleveranciers hebben
de tarieven vrijwillig aangepast, waardoor de NMa geen besluit tot tariefvastelling heeft hoeven
nemen.

Sinds de liberalisering van de energiemarkt in 2004 is de helft van de consumenten veranderd
van leverancier of van contract bij zijn huidige leverancier. Overstappen kan lonend zijn. Dit blijkt
uit de grote prijsverschillen die er in 2010 op de energiemarkt bestaan. Over het overstapproces
zijn consumenten inmiddels goed te spreken.

Grote behoefte aan toegankelijke en bruikbare informatie voor energieconsumenten

Een concurrerende groothandel

In de gehele keten van aanbod, contract en de uiteindelijke factuur moet de consument kunnen
beschikken over duidelijke en begrijpelijke informatie. Veel consumenten maken gebruik van
een prijsvergelijker op internet om aanbiedingen van energieleveranciers onderling te kunnen
­vergelijken. De NMa onderzocht samen met de CA de kwaliteit van prijsvergelijkers. Deze blijken
een betrouwbaar instrument, hoewel de informatieverschaffing duidelijker moet. De NMa heeft
met energieleveranciers en prijsvergelijkers afspraken gemaakt om de informatievoorziening
­duidelijker te maken. Inmiddels zijn veel verbeteringen al doorgevoerd.

De NMa bevordert de concurrentie op de groothandelsmarkt door regels in te voeren die de
mogelijkheden voor grensoverschrijdende handel verruimen en zo bijdragen aan de ontwikkeling
van de markt, door belemmeringen voor de werking van de markt in kaart te brengen en waar
mogelijk weg te nemen en door besluiten te nemen die netbeheerders in staat stellen met
investeringen in te spelen op nieuwe ontwikkelingen en behoeften.
Een goede werking van de gas- en elektriciteitsmarkt is voor een belangrijk deel afhankelijk van
het functioneren van de groothandelsmarkt waarop gehandeld wordt in gas en elektriciteit.
Concurrentie op de energiemarkt vereist dat niet alleen consumenten kunnen kiezen tussen
verschillende leveranciers, maar dat die leveranciers ook op hun beurt weer kunnen kiezen
tussen verschillende aanbieders van gas en elektriciteit. Immers, hoe meer voordeel leveranciers
kunnen behalen door concurrentie op de groothandelsmarkt, des te meer voordeel zij aan hun
afnemers kunnen doorgeven.

De NMa zorgde in 2010 ook op andere manieren dat de informatievoorziening toegankelijker en
beter wordt. Met de Richtlijn informatieverstrekking heeft de NMa ervoor gezorgd dat de websites
van energieleveranciers duidelijker zijn geworden. Ook zorgt de NMa voor betere energienota’s
door een stelsel van vrijwillige afspraken met energieleveranciers.

Dienstverlening aan consumenten grotendeels op orde
Sinds de opening van de consumentenmarkt zijn de meeste problemen in de dienstverlening
grotendeels opgelost. Met de introductie van de slimme meter moet het eenvoudiger en minder
foutgevoelig worden om correcte meterstanden te verzamelen. Omdat de introductie van de slimme
meter nog op zich laat wachten, heeft de NMa samen met de energieleveranciers en ­netbeheerders
in 2010 gewerkt aan een procedure die een oplossing biedt voor de meeste p
­ roblemen, zodat
de consumenten zich niet van het ‘kastje naar de muur’ gestuurd voelen.
Uit onderzoek van de NMa blijkt dat de consument de kwaliteit van de klachtenafhandeling over
de gehele linie nog niet voldoende vindt. Vergeleken met voorgaande jaren is er wel een stijgende
lijn zichtbaar. De NMa blijft de kwaliteit van de klachtenafhandeling scherp in de gaten houden.

Er ontstaat een geïntegreerde elektriciteitsmarkt met een
omvang van ongeveer zeventien keer de Nederlandse markt.
Europese marktkoppeling elektriciteit
De NMa verleende goedkeuring aan de regels voor het koppelen van de Nederlandse energiebeurs APX-Endex en de Duitse markt. Deze goedkeuring is een belangrijke stap naar één interne
elektriciteitsmarkt in Europa. De Nederlandse markt is in 2006 al gekoppeld met de Belgische
en Franse markt. In 2011 wordt de Scandinavische markt via de Norned-kabel gekoppeld.
Door de koppeling nemen de mogelijkheden toe om de consument van goedkope en duurzame
energie te voorzien. Bovendien zorgt de koppeling voor meer leveringszekerheid. Als de NoordwestEuropese elektriciteitsmarkt straks in zijn geheel gekoppeld is, ontstaat er een geïntegreerde
elektriciteitsmarkt met een omvang van ongeveer zeventien keer de Nederlandse markt 1.

Eén informatieloket
Voor de NMa is Consuwijzer – een samenwerking tussen de CA, OPTA en de NMa – een belangrijk
middel om consumenten te informeren over hun rechten en plichten op de energiemarkt.
Consumenten waarderen ConsuWijzer, zo blijkt uit onder meer het klanttevredenheidonderzoek
en de prijs die de website Consuwijzer.nl heeft ontvangen als beste overheidswebsite.

Investeringsklimaat energienetten
Aandacht voor structuurproblemen
Netbeheerders moeten alle energiebedrijven dezelfde dienstverlening bieden voor de facturering
aan afnemers. Dit advies komt uit het Visiedocument Facturering dat de NMa eind 2010 heeft
­uitgebracht. Nu kunnen sommige energiebedrijven tegen lagere kosten een combinatiefactuur
(levering- en netwerkkosten) bieden aan hun klanten. Het gaat dan om energiebedrijven die
­voorheen of nu nog steeds tot dezelfde groep behoren als de regionale netbeheerder. De NMa
is van mening dat deze situatie zo snel mogelijk beëindigd moet worden om de concurrentie
en bijbehorende voordelen te stimuleren.

36

NMa Jaarverslag 2010

1 Het jaarlijkse verbruik in Nederland
ligt rond de 105 TWh, met een
markt­koppeling wordt de omvang
ca 1700 TWh.

Investeringen in het landelijke hoogspanningsnetwerk voor elektriciteit van TenneT voorkomen
‘files’ op het netwerk en dragen ertoe bij dat TenneT goed toegerust is voor de ontwikkelingen op
de Europese energiemarkt. In het methodebesluit voor de vijfde reguleringsperiode zijn de regels
voor het investeren zo aangepast dat er beter rekening wordt gehouden met de behoefte aan
toekomstige investeringen. De NMa draagt op deze manier bij aan een stabieler klimaat voor
grootschalige investeringen in de elektriciteitsinfrastructuur. Door de investeringen van TenneT
in het Nederlandse net zullen de tarieven de komende jaren naar verwachting wel gaan stijgen,
maar zowel consumenten als bedrijven profiteren van de investeringen in een beter netwerk.

Energie

37

Gas

Visiedocument: zorgen voor optimale energiedistributienetten

Op de groothandelsmarkt voor gas is ook gewerkt aan regels die de handel vergemakkelijken.
De NMa heeft in november een wijziging van de voorwaarden in concept voorgelegd aan
de Europese Commissie. Dit moet leiden tot een nieuw balanceringsregime in 2011. Om het gastransport veilig en doelmatig te laten plaatsvinden moet het transportnet ‘in balans’ zijn, dat wil
zeggen dat het net op de juiste druk blijft en dat er per saldo niet meer gas aan het net wordt
onttrokken dan er wordt ‘ingevoed’. De nieuwe regels prikkelen marktpartijen het gastransportnet
op de juiste druk te houden en geeft ze daarvoor ook de benodigde middelen en informatie.

Netbeheerders zijn tot dusverre goed in staat geweest om alle investeringen te verrichten die nood­
zakelijk waren. De regulering heeft tot effect gehad dat de netbeheerders efficiënter zijn gaan werken.
Daarbij zijn geen indicaties verkregen dat dit heeft geleid tot uitstel van essentiële investeringen
of tot verslechtering van de kwaliteit van de regionale elektriciteits- en gasnetwerken. De kwaliteit
van de netwerken is nog steeds hoog, ook naar internationale maatstaven. De NMa concludeert
verder dat het verstandig is om de huidige algemene principes van de regulering te handhaven.

Veiligheid van netten
Tevens heeft de NMa een wezenlijke bijdrage geleverd aan de totstandkoming van tweerichtingsverkeer op de pijpleiding tussen Nederland en Groot-Brittannië. Dit maakt het mogelijk om
­administratief gastransport in de tegengestelde richting, namelijk vanuit Groot-Brittannië naar
Nederland, te verrichten. Hiermee wordt er efficiënter gebruik gemaakt van de Nederlandse
grensverbindingen. Deze doelstelling draagt bij aan efficiëntere handel in gas en zorgt voor een
hogere voorzieningszekerheid in Nederland.

De NMa heeft netbeheerder Liander N.V. een bindende aanwijzing gegeven wegens de onvoldoende
veilige situatie van de openbare verlichtingsnetten in Amsterdam. Op een aantal plaatsen in
Amsterdam wordt de netspanning niet, of niet snel genoeg, afgeschakeld als er in het net kort­
sluiting ontstaat, waardoor bijvoorbeeld lantaarnpalen onder spanning kunnen komen te staan.
Liander N.V. moet een plan van aanpak overleggen om de veiligheid op orde te brengen, waarbij
de plaatsen waar het veiligheidsrisico het grootst is binnen een jaar moeten worden aangepakt.

Ten slotte speelt de regulering van de tarieven van de beheerder van het landelijke gastransportnet
een belangrijke rol in de werking van een competitieve gasmarkt. De NMa werkt aan een methode
waarmee het transport van gas op een zo doelmatig mogelijke wijze wordt uitgevoerd, zonder
belangen als een goed werkende markt, leveringszekerheid en de daarvoor noodzakelijke inves­
teringen, uit het oog te verliezen.

Warmte

Distributienetten
Tariefregulering van de netbeheerders

De initiatief-Warmtewet moet consumenten beschermen tegen te hoge prijzen voor de levering
van warmte. De prijs van warmte mag niet hoger zijn dan de gasprijs. De NMa gaat toezicht
houden op de naleving van deze wet. De NMa heeft de effecten van de initiatiefwet onderzocht.
De belangrijkste conclusie is dat het tariefstelsel in de Warmtewet erg complex is. Dat kan leiden
tot onduidelijkheid bij bedrijven en consumenten. Uit het onderzoek blijkt verder dat de warmte­
leveranciers in 2008 geen monopoliewinsten hebben gemaakt. De minister werkt op advies van
de NMa aan een wetswijziging ten behoeve van vereenvoudiging van het tariefstelsel. De vereen­
voudiging voorkomt hoge administratieve lasten voor het bedrijfsleven en complexe berekeningen.
Dat biedt meer helderheid aan de consument en is gunstig voor het investeringsklimaat.

De NMa heeft de wettelijke taak om de beheerders van netwerken te reguleren omdat zij mono­
polisten zijn. Handelaren, leveranciers en afnemers van energie zijn gebonden aan het gebruik van
deze netwerken. In 2010 stelde de NMa de nieuwe methodebesluiten vast voor de reguleringsperiode
2011–2013 voor de beheerders van de gas- en elektriciteitsnetwerken. In deze besluiten reguleert
de NMa voor het eerst de gasaansluitdienst en lost de problematiek omtrent decentrale opwekking
(DCO) op. Ook stelde de NMa in 2010 nieuwe x-factoren, q-factoren en rekenvolumina vast. De NMa
bouwt in deze besluiten voort op de besluiten uit de huidige reguleringsperiode, die in 2011 afloopt.
Voorafgaand aan deze besluiten, heeft de NMa in 2010 in één keer 39 bezwaarschriften afgedaan
tegen de voorgaande x-factorbesluiten en de tariefbesluiten voor de regionale netbeheerders gas. Op
die manier heeft de NMa de derde reguleringsperiode gas (2008  –2010) afgesloten. In de toekomst
zal de NMa vaker bezwaren over de tarieven voor netbeheerders in clusters behandelen. Op die
wijze worden de procedures efficiënter, niet alleen voor de NMa, maar ook voor het bedrijfsleven.

Regionale schaarste
Eén van de kerntaken voor een netbeheerder is het beschikbaar stellen van transportcapaciteit.
In vijf geschilbesluiten heeft de NMa de markt meer duidelijkheid gegeven over de reikwijdte van
deze transportverplichting als de regionale netbeheerder niet meer beschikt over de gevraagde
transportcapaciteit. Als die capaciteit ontbreekt, dient de netbeheerder zich in te spannen om de
gewenste capaciteit alsnog beschikbaar te maken. Een netbeheerder mag slechts tijdelijk weigeren
om transportcapaciteit ter beschikking te stellen, bijvoorbeeld als de betrouwbaarheid en veiligheid
van het net in het geding komt.

38

NMa Jaarverslag 2010

Energie

39

VERVOER
De NMa reguleert en houdt toezicht op de spoorbeheerders ProRail en Keyrail, luchthaven Schiphol, het Nederlands Loodswezen en de gemeentelijke openbaarvervoer­
bedrijven in Amsterdam, Rotterdam, Den Haag en Utrecht. Op deze vervoermarkten
bestaat weinig tot geen concurrentie. Om de belangen van de afnemers te behartigen is
toezicht nodig. Dat toezicht is nog jong en volop in ontwikkeling.

In de spoormarkt draait het om de non-discriminatoire toegang
tot de infrastructuur. In de luchtvaart richt de NMa zich vooral op
de tarieven die Schiphol mag vragen voor het gebruik van de luchthaven. Voor het loodswezen stelt de NMa de tarieven vast die
loodsen voor hun diensten mogen vragen. De stads­vervoerders
moeten aantonen dat het gesubsidieerde deel van het vervoer niet
wordt gebruikt om het commerciële deel te bekostigen, aangezien
het openbaar vervoer in de grote steden nog niet is aanbesteed.

Sporen door Europa
De spoorwegmarkt is met name voor goederenvervoer per spoor een internationale markt,
omdat 80% van deze treinen de grens passeert (bron: CBS). Het slechten van markt­
drempels op Europees niveau is dan ook een belangrijke voorwaarde om deze markt
verder te laten groeien. Dit betekent dat spoorbeheerders en overheden moeten streven
naar harmonisatie van procedures en standaarden. Een belangrijk doel is ook dat in de
toekomst toezichthouders niet alleen samenwerken door het uitwisselen van informatie
en besluit­vormingsbeginselen, zoals nu al gebeurt, maar ook daadwerkelijk samen klachten
en ambtshalve onderzoek oppakken.
Er wordt met toezichthouders uit België, Duitsland, Polen, Zwitserland, het Verenigd
Koninkrijk, Italië en Oostenrijk samengewerkt, onder meer op drie corridors. Dat zijn spoorroutes die vanuit Nederland naar het achterland van Europa leiden. Deze samen­werking
is er enerzijds op gericht om inhoudelijk ervaringen uit te wisselen over de aanpak van
marktdrempels en anderzijds om de harmonisatie van bestaande en nieuwe regel­geving
dichterbij te brengen. Ingegeven door nieuwe regelgeving die toezichthouders meer
bevoegdheden geeft, is in 2010 gewerkt aan een samenwerkingsovereenkomst. De formele
ondertekening van de overeenkomst is voorzien in 2011 in Den Haag.

Vervoer

41

Het spoor
Spoormonitor constateert vooruitgang
In de Vijfde Spoormonitor concludeert de NMa dat er vooruitgang is geboekt op de Nederlandse
markt voor spoorcapaciteit. Wel beveelt de NMa de netbeheerders aan een betere planning
te hanteren als zij delen van het spoor buiten dienst stellen voor onderhoud. Ook pleit de NMa
voor een efficiëntere tariefstelling voor spoorwegondernemingen waarbij de beheerders bijvoorbeeld differentiëren naar de kwaliteit van de baanvakken. Verder moet de gebruiksvergoeding
transparanter worden. Vervoerders blijven nu te vaak in onzekerheid over mogelijke toekomstige
verhogingen van de gebruiksvergoeding.
De uitkomsten van de Spoormonitor staan aan de basis van het toezicht van de NMa op de
spoormarkt. Daarbij is het streven dat alle spoorwegondernemingen efficiënte toegang hebben tot
het spoor en de bijkomende diensten en voorzieningen. Verder zijn efficiënte tarieven belangrijk
en moet belangrijke informatie in gelijke mate en op een gelijk tijdstip beschikbaar zijn voor alle
spoorwegondernemingen.

Concurrerend Europees goederenvervoer
In de monitor geven spoorwegondernemingen aan dat zij nog steeds niet tevreden zijn over
de one-stop-shop, het systeem waarbij goederenvervoerders met één aanvraag over verschillende
internationale treinpaden kunnen rijden. Het aanvraagproces bij spoorbeheerders kost te veel tijd
en dat belemmert de totstandkoming van één interne Europese markt voor spoorvervoer.
Op 11 november 2010 is de Verordening voor concurrerend goederenvervoer in werking getreden.
Doel van deze Europese regelgeving is de kwaliteit van goederenvervoer per spoor te verbeteren
door het opzetten van internationale spoorcorridors. Een voorbeeld daarvan is de goederenroute
Rotterdam-Genua. De NMa en buitenlandse toezichthouders gaan intensiever samenwerken om
toezicht te houden op een eerlijke verdeling van de internationale capaciteit. De nieuwe regelgeving
geeft de NMa bevoegdheden om ook gezamenlijk ambtshalve onderzoek te doen of klachten
te behandelen. De NMa wil in deze internationale samenwerking een voortrekkersrol spelen.

Verzamelen tips en signalen
Naast de spoormonitor heeft de NMa in 2010 een digitaal loket ingesteld op www.vervoerkamer.nl
om belanghebbenden de mogelijkheid te geven tips en signalen door te geven. Het zijn met name
vervoerders die de NMa op deze wijze op de hoogte stellen van problemen in de spoormarkt.

Tankplaten
De capaciteitsproblemen rond de zogeheten tankplaten zijn grotendeels opgelost, blijkt uit
onderzoek van de NMa. Dat onderzoek komt voort uit een analyse van de spoormonitoren
uit 2008 en 2009. Vervoerders klaagden toen over lange wachttijden, beperkte openingstijden,
slechte bereikbaarheid van de pompstations, gebrekkige informatievoorziening en hoge tarieven.
Belangrijkste oorzaak was dat de vraag naar brandstof veel groter was dan de tankcapaciteit.
Inmiddels is die vraag fors afgenomen, mede door de economische crisis. Ook voor de toekomst
lijken de problemen verholpen. Veel vervoerders hebben elektrische treinen aangeschaft, de
tankstations blijven in de toekomst langer open en door een technische innovatie kunnen treinen
­sneller tanken. De NMa onderzoekt op dit moment nog op welke punten de informatie rond
de energievoorziening op het spoor moet worden verbeterd.

42

NMa Jaarverslag 2010

ProRail
ProRail wil bij verstoringen en calamiteiten op het spoor samenwerken met spoorwegonder­
nemingen in het Operationeel Controle Centrum Rail (OCCR). Bovendien proberen zij samen te
voorkomen dat zich verstoringen en calamiteiten voordoen. De NMa is voorstander van maatregelen
die de kwaliteit op het spoor voor reizigers en verladers verhogen. Wel moet voorkomen worden
dat het gelijke speelveld voor spoorwegondernemingen wordt verstoord. Daarom heeft de NMa
vier voorwaarden aan de samenwerking in het OCCR geformuleerd.
Allereerst moet ProRail garanderen dat de spoorcapaciteit onafhankelijk en non-discrimina­toir
wordt verdeeld. Ten tweede dient ProRail vertrouwelijke informatie af te schermen van vervoerders.
Als derde voorwaarde moet ProRail de kosten voor het OCCR, anders dan via de huurdersvereniging,
in rekening brengen aan de vervoerders, indien mogelijk via de gebruiksvergoeding. Als laatste
voorwaarde zal ProRail alle informatie over het OCCR moeten opnemen in de netverklaring.

De luchthaven Schiphol
De NMa heeft het nieuwe toerekeningssysteem voor kosten en opbrengsten van de luchtvaart­
activiteiten van Schiphol voor de periode 1 januari 2011 tot 1 januari 2016 definitief goedgekeurd.
Om te voorkomen dat de luchthaven excessieve tarieven voor luchtvaartactiviteiten in rekening
brengt, houdt de NMa toezicht op de kosten en opbrengsten van Schiphol. Het toerekenings­
systeem zorgt ervoor dat Schiphol alleen de kosten van luchtvaartactiviteiten kan verwerken
in de tarieven die luchtvaartmaatschappijen moeten betalen. Kosten voor andere activiteiten
mag Schiphol niet doorberekenen. Hierdoor kunnen de luchtvaartmaatschappijen op hun beurt
hun eigen klanten zo scherp mogelijke tarieven bieden.
De NMa heeft op verzoek van het ministerie van Verkeer en Waterstaat (nu: Infrastructuur en Milieu)
onderzocht of Schiphol beschikt over een economische machtspositie en of er redenen er zijn
om continuering van de sectorspecifieke regulering te rechtvaardigen. Uitkomst van dit onderzoek
is dat Schiphol een economische machtspositie heeft op de markt voor het ter b
­ eschikking stellen
van de infrastructuur aan luchtvaartmaatschappijen. Ook op de markt voor het verlenen van
toegang voor grondafhandeling heeft Schiphol een machtspositie, maar Schiphol hanteert op dit
moment geen toegangsvergoeding. Continuering van de regulering is gewenst omdat daarmee
de marktuitkomsten en de welvaart blijvend kunnen worden verbeterd. De baten van reguleren
zijn bovendien hoger dan de lasten. Als de regulering geoptimaliseerd wordt, bijvoorbeeld door
deze meer te richten op de verbetering van de doelmatigheid, kunnen de baten nog gunstiger
uitvallen.

Het Nederlands loodswezen
De wet regelt dat de NMa jaarlijks de loodsgeldtarieven vaststelt in een tariefbesluit. Om dat
te doen, heeft de NMa een besluit genomen over de Loodsgeldtarieven voor 2011. De loodsgeldtarieven mogen in 2011 stijgen met 6,6%. De NMa stelt hogere loodsgeldtarieven vast dan de
Nederlandse Loodsencorporatie (NLc) voorstelde. De NLc ging uit van een stijging van 4,3%.
Begin december deed het College van Beroep voor het bedrijfsleven (CBb) uitspraak over de
loodsgeldtarieven van 2009 en 2010. Naar het oordeel van het CBb heeft de NMa de methode

Vervoer

43

van indexering van de arbeidsvergoeding niet goed toegepast. Hierdoor hebben de loodsen
in voorgaande jaren e 5 miljoen te weinig ontvangen, hetgeen is meegenomen in de tarieven
voor 2011.
Het CBb oordeelt verder dat de NMa de kosten van de overhead op onderliggende kostenposten had moet beoordelen en vernietigt het Tariefbesluit 2010 op dit onderdeel. Ten slotte
was er discussie over een opgelegde efficiëntiekorting. Volgens de NMa viel het tariefvoorstel
van de loodsen te hoog uit door een onevenwichtige verhouding tussen de directe loodsuren
en de beschikbaarheiduren. Daarom stelde de NMa het tarief lager vast dan het voorstel van
de loodsen. Het Loodswezen stelde dat de opgelegde korting ten koste zou gaan van de kwaliteit
van dienstverlening. Het CBb onderschrijft de principiële keuze van de NMa, maar vindt dat
de korting onvoldoende is onderbouwd in het besluit.

Het openbaar vervoer
Transdev en Veolia, twee Franse openbaar vervoerbedrijven die via hun dochtermaatschappijen
Connexxion en Veolia Transport Nederland in Nederland actief zijn, willen fuseren. Zij bieden
onder andere bus- en treinvervoer en taxidiensten aan, zoals leerlingenvervoer en regio-taxi’s.
Vanwege de omvang van de fusie hebben de twee ondernemingen hun beoogde samenwerking
vooraf gemeld bij de Europese Commissie. Omdat de fusie grote gevolgen kan hebben voor de
Nederlandse markt, verzocht de NMa de Commissie om zelf de gevolgen voor de Nederlandse
openbaar vervoermarkt te mogen beoordelen. Daarop is het Nederlandse deel van de zaak
doorverwezen naar de NMa. De Franse mededingingsautoriteit kijkt naar de gevolgen op de
Franse markt.

Er is bij het aanbesteden van bus- en treinvervoer genoeg
concurrentie om ervoor te zorgen dat aanbiedingen scherp blijven.
Om de fusie te beoordelen werkte de NMa met een team van mededinging- en reguleringsexperts.
Zo werd alle aanwezige specialistische vervoerkennis ingezet. De NMa constateert dat het
­gefuseerde bedrijf een groot deel van de Nederlandse markt in handen krijgt. Een fusie heeft
mogelijk prijsstijgingen en kwaliteitsvermindering tot gevolg en kan dus nadelig uitpakken voor
de reiziger. De NMa geeft na uitgebreid onderzoek toestemming voor de fusie van Transdev en
Veolia. Het blijkt dat de fusie niet tot significante veranderingen van prijs en kwaliteit zal leiden.
Er is bij het aanbesteden van bus- en treinvervoer genoeg concurrentie om ervoor te zorgen
dat aanbiedingen scherp blijven. Er is onder andere gekeken hoe de vervoerders in het verleden
­hebben geboden bij aanbestedingen en hoe zij daarbij rekening hielden met hun concurrenten.
De NMa concludeert verder dat ook bij het aanbesteden van taxidiensten zoals leerlingenvervoer
en regiotaxi genoeg concurrentie overblijft.

44

NMa Jaarverslag 2010

Samenwerkende
Toezichthouders

Toezicht en
samenwerking

Tast de toezichthouder hiermee de kern van zijn
bestaansrecht aan: het toezien op ondernemingen?

De positie van een toezichthouder ten opzichte van verschillende actoren
binnen zijn werkterrein vormt een complex geheel van relaties en interacties.
De invulling van deze samenwerkingsrelaties hangt af van de door de
toezichthouder gekozen toezichtstijl: een standaardrecept bestaat niet,
maar krijgt kleur door de aan hem gegeven bevoegdheden, instrumenten,
marktomstandigheden en de posities van de deelnemers op deze markt.

Centraal in deze bijdrage staat de vraag op
welke wijze samenwerking bij de invulling
van de toezichttaken een rol speelt. Het staat
niet ter discussie dat samenwerken een
integraal onderdeel van het toezicht vormt,
maar op welke wijze kan de toezichthouder
hier invulling aan geven? Samenwerking komt
in de eerste plaats aan de orde in de relatie
tussen de toezichthouder en de onder toezicht
gestelde onderneming(en): op welke wijze
kan en dient de toezichthouder in deze relatie
samen te werken? Daarnaast is samenwerking
een onmisbaar instrument bij de coördinatie
van het toezicht met andere toezichthouders,
zowel nationaal als internationaal. Ten slotte
vindt samenwerking plaats met de wetgever
in de vorm van betrokken ministeries, de
verantwoordelijke minister(s) en het parlement.

Toezicht houden gericht
op samenwerken
1 Zie R. Baldwin & M. Cave, Understanding
regulation. Theory, Strategy and Practice,
Oxford: Oxford University press, 1999,
p. 35: “The force of law is used to prohibit
certain forms of conduct or to demand some
positive action or to lay down con­ditions
for entry into the sector.”

46

NMa Jaarverslag 2010

Verticaal vs horizontaal toezicht
Er zijn in de theorie globaal twee toezicht­
stijlen te onderscheiden: het verticale en het
horizontale toezicht. Bij verticaal toezicht
worden met name de traditionele toezicht­

instrumenten ingezet, zoals de last onder
dwangsom en de bestuurlijke boete. Er is hier
sprake van het klassieke command-and control
model 1: verticale sturing, waarbij van bovenaf
gedrag wordt gecorrigeerd. Daar staat een
horizontale benadering tegenover, waarbij
samenwerking wordt gezocht met de onder
toezicht gestelde onderneming(en). Vertrouwen
vormt bij deze toezichtvariant het uitgangspunt
in de relatie.
Naast de traditionele bestuursrechtelijke
instrumenten kiest de toezichthouder andere
toezichtvormen, die meer gericht zijn op het
leggen van verantwoordelijkheid bij de onder
toezichtgestelde. Voorbeelden van dit meer
horizontaal gericht toezicht zijn zelfregulering,
co-regulering, eventueel met daaraan gekoppeld
een systeemtoezicht, convenanten en het
stimuleren van compliance (regelnaleving)
programma’s.
Waarom kiezen voor een toezichtstijl die
gericht is op samenwerking? Bezien vanuit
de aan de toezichthouder opgelegde taken
levert het verleggen van verantwoordelijk­
heden naar de betrokken ondernemingen een
spanningsveld op. Voldoet de toezichthouder

hiermee wel aan de hem opgedragen taken?
Of tast de toezichthouder hiermee de kern
van zijn bestaansrecht aan: het toezien op
onder­nemingen?

Prof. Mr. A.T. Ottow

2 A.T. Ottow, ‘De markt meester? De zoek­­
tocht naar nieuwe vormen van toezicht’,
inaugurele rede 18 september 2008, Den
Haag, Boom Juridische Uitgevers, 2009.
3 I. Ayres en J. Braithwaite, Responsive
­regulation: transcending the deregulation
debate, New York: Oxford University Press,
1992.
4 Twee toezichtbegrippen worden hier gehanteerd. De term informatieasymmetrie geeft
aan dat de toezichthouder over minder
informatie beschikt dan de onder toezicht
gestelde ondernemingen en daarmee op
een achterstand staat. De term capture
wordt gebruikt om aan te duiden dat bij
het verkrijgen van informatie bij de onder
toezicht gestelde ondernemingen de toe­zicht­
houder ‘ingekapseld’ kan worden door
deze ondernemingen en niet meer tot
een onafhankelijke en objectieve oordeels­
vorming kan komen.

Verklaringen
Verschillende verklaringen zijn te geven
voor toezicht gericht op meer samenwerking.2
Een combinatie van meerdere factoren
dwingt een toezichthouder tot meer overleg
en samenwerking. In de eerste plaats is het
een antwoord op een steeds complexer
wordende samenleving, een complexiteit
die het in feite onmogelijk maakt om alles
en iedereen verticaal te blijven aansturen.
Tegelijkertijd wordt er kritischer naar de
kosten van deze toezichthouders gekeken en is
er druk om deze kosten aan banden te leggen,
hoewel dit veelal niet gepaard gaat met het
verminderen van het aantal taken. Dit heeft
zijn weerslag op de wijze van toezicht houden
en hand­haven.
De toezichthouder dient zijn weg te vinden en
een balans te zoeken tussen ‘streng waar het
moet’ en uitgaan van samenwerking waar dit
mogelijk is.3 Medewerking van de betrokken
partijen uit de samenleving is noodzakelijk
om doelstellingen van het toezicht te kunnen
bereiken en adequaat in te spelen op nieuwe
ontwikkelingen in de betrokken sectoren.
Goed toezichthouderschap houdt in dat de
toezichthouder weet wat er in de markt speelt,
zich op adequate wijze laat voorlichten –
bijvoorbeeld door consultaties – en rekening
houdt met de belangen van marktpartijen in
het licht van de aan hem opgedragen taken.

Toezichtdilemma
Maar deze samenwerking maakt de toezicht­
houder ook kwetsbaar: voor een effectief
toezicht is hij afhankelijk van de betrokken
ondernemingen, maar tegelijkertijd dient hij
voldoende afstand te houden om onafhankelijk
het toezicht uit te oefenen. Dit is het klassieke
toezichtdilemma: afhankelijkheid vs afstand.4
Transparantie van het optreden en het afleggen
van verantwoording vormen belangrijke
bouwstenen om elke schijn van partijdigheid
of willekeur te voorkomen.
De invloed van de recente financiële crisis op
het denken over toezicht moet in dit verband
niet worden onderschat. De bejegening
jegens de toezichthouders is kritischer en
de verwachtingen over het toezicht zijn hoger
gespannen (‘Waar was de toezichthouder?’).
De maatschappij en de politiek verwachten
strenger ingrijpen en het nemen van ferme
maatregelen. Dat kan aan samenwerking met
ondernemingen in de weg staan. Toezicht­
houders dienen met deze verwachtingen
­rekening te houden en streng op te treden
indien nodig. Tegelijkertijd kunnen zij samen­
werking niet uit het oog verliezen daar waar
het duidelijk kan leiden tot betere resultaten.
Horizontaal toezicht en marktwerking
Critici stellen daarnaast de vraag of horizontaal
toezicht te combineren is met het stimuleren
van marktwerking, als een van de belangrijkste
taken van markttoezichthouders. Is er wel
ruimte voor overleg met en tussen markt­
partijen, daar waar werkzame concurrentie
wordt nagestreefd? Binnen de kaders van
het markttoezicht dienen overlegstructuren –
met een dwingend optreden door de toezicht­

Samenwerkende toezichthouders

47

houder als stok achter de deur – mogelijk
te zijn om de mededinging op effectieve wijze
te waarborgen. Dit hoeft niet uit te monden
in een herleving van het oude, Nederlandse
kartelparadijs, zolang de toezichthouders
duidelijk een vinger aan de pols houden
en toezien op een correcte naleving van de
mededingingsregels.

5 Zie voor enige kritische beschouwingen over
deze horizontale werkwijze: D. Waelbroeck,
“Le développement en droit Européen de la
concurrence des solutions négociées (engagements, clémence, non-contestation des
faits et transactions): que va-t-il rester aux
juges?”, The Global Competition Law
Centre Working Papers Series, GCLC
Working paper 01/08, www.gclc.coleurop.be.

48

NMa Jaarverslag 2010

In het mededingingstoezicht wordt ook steeds
meer gezocht naar horizontale instrumenten
om het toezicht – zoals de bestrijding van
kartels – effectiever te doen zijn. Het toezicht
zelf is meer gericht op samenwerking en
­dia­loog om de overtredingen op te sporen en
te doen beëindigen. Juist ook met het oog op
het verhogen van de effectiviteit van het toezicht
en dus het bereiken van meer concurrentie.5
Dit geldt ook voor sectorspecifieke toezicht­
houders, die vanuit Europa de opdracht hebben
gekregen toe te zien op specifieke markten.
Uitgangspunt vormt de naleving van de regel­
geving: de onderneming in kwestie dient
zich aan de wet te houden. De markt en de
marktpartijen zijn gebaat bij marktwerking.
De toezichthouder dient actief toe te zien op
de naleving, maar dit kan ook juist door dit
bij ondernemingen zelf te stimuleren. Het is
niet vereist dat hij slechts gebruik maakt
van repressieve middelen en vooral op zoek
gaat naar overtredingen die moeten worden
bestraft. Juist het voorkomen van overtredingen,
zou de toezichthouder als een belangrijke taak
dienen te beschouwen. Ook de NMa heeft in
de afgelopen jaren meer oog voor preventief
toezicht, gericht op samenwerking, waarbij niet
alleen het opleggen van sancties voorop staat.
In dit katern is een voorbeeld uit de energie­
sector opgenomen.
Compliance afspraken
Dit preventief toezicht dient tevens het actief
stimuleren van compliance in te houden, door
bijvoorbeeld convenanten of afspraken over
de naleving van regels, zoals compliance

afspraken. Het toezicht- en handhavingsbeleid
dient hier op gericht te zijn. De aanwezigheid
van een compliance programma wordt soms
‘beloond’ door boeteverlaging in het vooruit­
zicht te stellen, indien zich desondanks een
overtreding door de onderneming voordoet.
Is daarentegen sprake van window dressing,
dan kan het niet naleven van de regels of
het compliance programma als verzwarende
of boeteverhogende omstandigheid werken
bij de bepaling van de hoogte van de boete.
Het verdient aanbeveling het opstellen
en gebruik van deze nalevingprogramma’s
in de toezichtpraktijk actief te stimuleren.
Niet alleen door in de boetepraktijk met het
bestaan en de werking van deze programma’s
rekening te houden, maar ook door de onder
toezicht gestelde ondernemingen ertoe aan
te zetten deze programma’s te introduceren.
De NMa dient hier een actieve rol in te spelen.
In 2010 heeft de NMa zich actief ingespannen
om met de thuiszorgsector tot compliance
afspraken te komen (zie het hoofdstuk zorg
op pagina 18).
Toezeggingbesluiten
Sinds kort bevat de Mededingingswet (in
navolging van het Europese mededingingsrecht)
het zogeheten toezegginginstrument, waarbij door
de betrokken onderneming zelf aan­gedragen
toezeggingen door de NMa bindend kunnen
worden verklaard in een toezeggingbesluit.
Een langdurige sanctieprocedure wordt hier­
mee voorkomen en tegelijkertijd wordt snel
een einde aan de gewraakte gedraging gemaakt.
Zowel met betrekking tot verzekeringspools
als ziekenhuizen nam de NMa in 2010 een
toezeggingsbesluit. Het gebruik van dergelijke
besluiten is zeer aan te bevelen. Ook andere
marktmeesters dienen eigenlijk over dit instru­
ment te beschikken. Dit stelt hen in staat op
transparante wijze binnen een sanctietraject
de zaak snel af te doen en verdere schade voor
de toekomst te voorkomen.

Samenwerking tussen
toezichthouders
Toezicht vergt coördinatie tussen toezicht­
houders, voor zover het toezichtterrein van
de verschillende toezichthouders raakvlakken
heeft. De ideale wereld, waar taken en werk­
terreinen precies zijn afgebakend tussen
toezichthouders, bestaat niet. Historische
en politieke redenen hebben tot een veelvoud
aan toezichthouders geleid, hetgeen nadere
afstemming vereist. Dit katern besteedt
­aandacht aan zowel nationale als internationale
samenwerking.
Ook markt- en technologische ontwikkelingen
maken dat de wereld constant verandert.
Deze veranderingen gaan veelal niet (of pas
veel later) gepaard met wetswijzigingen en
institutionele en organisatorische wijzigingen.
Dit maakt het noodzakelijk dat toezichthouders
op deze ontwikkelingen inspelen en hun toe­
zicht afstemmen – voor zover dat binnen hun
wettelijke kaders mogelijk is. Veelal gebeurt
dit in de vorm van samenwerkingsprotocollen,
afstemming van beleid of (informeel) overleg
bij de behandeling van zaken. Het voorkomen
van dubbel toezicht dient daarbij het uitgangs­
punt te zijn. Ook het onderling uitwisselen
van expertise en ervaringen kan bijdragen tot
een verbetering van het toezicht, bijvoorbeeld
op het gebied van handhaving(strategieën).
De bundeling van kennis en de opleiding
van personeel zijn een nuttige vormen van
samenwerking. Op dat terrein zijn nog meer
synergievoordelen te behalen en dienen
­toezichthouders elkaar op te zoeken.
Fusie in het toezicht
Dit leidt direct tot de vraag of samenwerking
dan niet beter kan leiden tot een fusie tussen
toezichthouders. Dit onderwerp is actueel,
nu het samengaan van de NMa met de OPTA
en de CA op de politieke agenda staat.
Een geïntegreerde toezichthouder betekent

even­wel niet automatisch ook geïntegreerd
toezicht. Voor daadwerkelijk geïntegreerd
toezicht dient de institutionele bundeling
gepaard te gaan met een herziening van de
onderliggende materiële wetgeving, waardoor
het sectorspecifieke toezicht en het mede­
dingingstoezicht daadwerkelijk gecoördineerd
kan plaatsvinden. Europese verplichtingen,
die veelal bij sectorspecifiek toezicht een
belangrijke rol spelen, mogen daarbij niet uit
het oog worden verloren. Indien het slechts
om een organisa­torische samenvoeging gaat,
zal ook in die constructie intensieve afstemming
en samenwerking noodzakelijk blijven op
basis van verschillende wetten, zij het dat het
delen van expertise en personeel soepeler kan
verlopen.
Europese samenwerking
Ook op Europees niveau vindt samenwerking
tussen nationale toezichthouders plaats.
Dit gebeurt veelal in de vorm van informele
of formele netwerken (op het gebied van het
mededingingsrecht is dit bijvoorbeeld het
European Competition Network, de ECN).
De netwerken vervullen daarbij – globaal –
drie te onderscheiden functies. Het inbrengen
van expertise in het Europese wetgevingsproces
staat voorop (expertisefunctie). De tweede
functie betreft het afstemmen van de nationale
toepassingspraktijken door het ontwikkelen
van uniforme standaarden met betrekking
tot de toepassing van Europese richtlijnen
(coördinatiefunctie). Daarnaast leveren nationale
toezichthouders binnen het netwerk expertise
en commentaar op elkaars uitvoerings­praktijk
(peer review functie). Deze netwerken vervullen
zo een onmisbare rol bij het harmonisatie­
proces in Europa en vormen een belangrijke
bouwsteen voor het integratieproces van
nationale markten.

Samenwerkende toezichthouders

49

Samenwerking met minister(s)
Ook in relatie tot de betrokken ministers en
ministeries is samenwerking een belangrijk
aspect. De wetgever en de ministeries dienen
bij de totstandkoming van wetgeving en beleids­
regels gebruik te maken van de bij de toezicht­
houder aanwezige expertise en rekening te
houden met adviezen van de toezichthouders
voor de uitvoering van nieuwe wetgeving.
Daartoe dient de toezichthouder voldoende
middelen en instrumenten voor handen te
hebben. Het in het Nederlandse staats- en
bestuursrecht gehanteerde onderscheid tussen
beleid en uitvoering is in de dagelijkse praktijk
een weerbarstig onderwerp, maar mag een
goede samenwerkingsrelatie niet in de weg
staan. Voldoende afstand dient wel te worden
bewaard, zodat de onafhankelijkheid van de
toezichthouder niet in het geding komt. Met
name vanuit het Europese recht worden steeds
strengere eisen aan de onafhankelijkheid van
toezichthouders gesteld.6 De verantwoordelijke
minister dient zich te beperken tot het geven
van algemene beleidsregels of aanwijzingen
en mag zich niet met individuele dossiers
bemoeien. Onlangs sprak het College van
Beroep voor het bedrijfsleven zich nog kritisch
uit over bemoeienis van de Minister van
Economische Zaken bij een besluit van de
Raad van Bestuur van de NMa inzake de
tarieven van Gasunie. 7 Waakzaamheid is dus
geboden: ook hier geldt dat samenwerking zijn
grenzen kent en de toezichthouder in staat
moet zijn op eigen merites een concrete zaak
te beoordelen.

Conclusie
6 Zie bijvoorbeeld: Hof van justitie EU
9 maart 2010, zaak C-518/07, Commissie
vs. Duitsland, m.nt. ATO in Tijdschrift
voor Toezicht 2010 (1) 3, p. 78-86.
7 CBb 29 juni 2010, GTS vs. NMa, LJN:
BM9470.

50

NMa Jaarverslag 2010

Samenwerking maakt een onmisbaar onderdeel
uit van het toezicht. Zonder samenwerking
met de onder toezichtgestelde ondernemingen,
andere toezichthouders en ministeries zou de
toezichthouder zijn kijk op de werkelijkheid

verliezen. Een groot goed vormt daarbij wel
de onafhankelijkheid van de toezichthouder.
Die dient hij onder alle omstandigheden
te bewaken door een juiste balans te vinden
tussen samenwerking aan de ene kant en een
onafhankelijk oordeel aan de andere kant.

Nationale en
internationale
samenwerking

Prof. Mr. A.T. (Annetje) Ottow is hoogleraar Economisch
Publiekrecht, Europa Instituut, Universiteit Utrecht en geassocieerd
lid van het College van OPTA.

Het Markttoezichthouders­
beraad (MTb)
Sinds 2008 neemt de NMa actief deel aan het
MTb. Het beraad is bedoeld als een platform
voor multilaterale samenwerking tussen
de markttoezichthouders NMa, OPTA,
AFM, NZa, DNB en Consumentenautoriteit.
Deze toezichthouders hebben in de praktijk met
vergelijkbare vraagstukken te maken. In het
beraad wisselen zij kennis en best ­practices uit
en maken ze afspraken over een gezamenlijke
aanpak van thema’s.
Risicogericht toezicht
In maart 2010 gaf professor Malcom Sparrow,
hoogleraar bestuurskunde aan Harvard’s
John F. Kennedy School of Government, een
tweedaagse masterclass aan medewerkers
van de toezichthouders die zijn aangesloten
bij het MTb. Professor Sparrow gaf op hoog
niveau een brede visie op recente ontwikke­
lingen op het gebied van handhavingsstrategie
en de uitdagingen van risicobeheersing.
Hij legde vooral de nadruk op de uitdagingen
van het risicogericht werken als alternatief
voor een organisatie-inrichting rondom
­functies en processen. Risicogericht werken
heeft belangrijke implicaties voor de balans
tussen juridische, economische en sector­

specifieke competenties. In workshops werd
aan de hand van praktische voorbeelden
gewerkt met deze aanpak.
Thema’s
Tijdens de bijeenkomsten van het MTb zijn een
aantal thema’s voorgesteld die in aanmerking
komen voor meer onderlinge afstemming
gedurende de komende jaren. Het doel is om
deze thema’s neer te leggen in een gezamen­
lijke werkagenda.
Economische rationaliteit vs. politieke
en maatschappelijke argumentatie
Onder besluiten van markttoezichthouders
ligt soms een argumentatie die economisch
weliswaar juist is, maar maatschappelijk of
politiek op weerstand stuit. Een voorbeeld
hiervan is inkoopmacht, dat op bezwaren
stuit als kleinere (toe)leveranciers problemen
ondervinden, hoewel inkoopmacht voordelig
kan zijn voor consumenten. Het MTb wenst
dit type onderwerpen eerder te identificeren.
Het meten van de effectiviteit van toezicht
Alle toezichthouders hebben te maken met
het feit dat de kosten van hun activiteiten
vaak veel zichtbaarder zijn dan de baten.
Nalevingskosten worden vaak breed uitgedragen.
De baten zijn veel moeilijker te duiden. Als de

Samenwerkende toezichthouders

51

Als de toezichthouder zijn werk goed doet, lijkt het
alsof er geen toezichthouder nodig is.
toezichthouder zijn werk goed doet, vinden
geen misstanden plaats en lijkt het alsof er geen
toezichthouder nodig is. Deze onevenredig
verdeelde aandacht voor kosten en baten leidt
tot een vrijwel permanente roep uit bedrijfs­
leven, politiek en samenleving om minder
toezicht(kosten), afgewisseld door korte periodes
met een roep om meer toezicht als gevolg van
grote misstanden. Het MTb wil inventariseren
wat de mogelijkheden zijn om de baten van
toezicht te meten en beter voor het voetlicht
te krijgen in de maatschappij.

Internationale samenwerking
Deelname aan en kennisdeling binnen inter­
nationale netwerken, intensieve samenwerking
met de Europese Commissie en andere leden
van het European Competition Network en
bilaterale contacten met buitenlandse collegatoezichthouders zijn van groot belang voor
het effectief functioneren van de NMa.
De Europese en internationale context van
het werk van de NMa heeft een vaste plaats
in de dagelijkse praktijk. Internationale kennis
en ervaring wordt intern gedeeld via online
verslagen en interne presentaties en cursussen.
Europa
Samenwerking vindt plaats op allerlei niveaus:
van het adviseren over regelgeving tot opera­
tionele samenwerking in individuele zaken.
Met andere mededingingsautoriteiten worden
tips en strategieën uitgewisseld. Op die manier
heeft de NMa profijt van ervaringen van anderen,
waardoor inefficiënties in het onderzoek worden
vermeden. Dankzij het ECN-net­werk is het
bijvoorbeeld mogelijk om documenten en
experts uit te wisselen voor bedrijfsbezoeken
en onderzoeken bij verdenkingen van over­
tredingen van de Mededingingswet. Een goed
voorbeeld hiervan is het onderzoek naar de
meelsector waarbij naast Nederlandse onder­
nemingen ook Duitse en Belgische onder­

52

NMa Jaarverslag 2010

nemingen betrokken waren bij de verboden
gedragingen. In dit onderzoek zijn met name
belangrijke bewijsstukken uitgewisseld tussen
de betreffende lidstaten. Daarnaast is er
regelmatig contact geweest over de voortgang
en bevindingen van het onderzoek, zowel
in de opsporingsfase als in de sanctiefase.
De NMa levert bijdragen aan Europese
wet­geving, zodat het Nederlandse perspectief
voor zover mogelijk wordt meegenomen in
Europese mededingingsregels. Binnen het
ECN netwerk van de Europese Unie neemt
de NMa daarom actief deel aan adviescomités
over individuele zaken, algemene en sectorale
werkgroepen en expertvergaderingen van de
Europese Commissie. Voorbeelden hiervan zijn
de bijdragen van de NMa aan de herziening
van de Europese wetgeving met betrekking
tot de Groepsvrijstellingsverordeningen
voor de verzekeringssector en horizontale
overeenkomsten tussen ondernemingen.
Deze laatste verordening is door de Europese
Commissie aangenomen in december 2010,
na verscheidene maanden van consultatie­
rondes. De openbare inbreng van de NMa
is te vinden op de website van de Europese
Commissie. Daarnaast schrijft de NMa
inhoudelijke artikelen voor de ECN Brief die
de Europese Commissie tweemaandelijks
uitbrengt. Tevens onderhoudt de NMa diverse
contacten met naburige lidstaten over zowel
procedurele als sectorale ontwikkelingen op
het gebied van mededinging.
Internationale opinies, besluitvorming en
rechterlijke uitspraken werken door in de
manier waarop de NMa haar taken uitvoert.
Dit geldt vooral voor ontwikkelingen in de
Europese mededingingsregels en het ­Europese
mededingingsbeleid. Een voorbeeld van een
verstrekkende rechterlijke uitspraak is de
beslissing van het Europese Gerechtshof in
zaak van Mobiele Operators (Hof EG 4 juni
2009). Het Gerechtshof gaf de Nederlandse

rechter richtlijnen voor de bewijslast om onder­
linge afgestemde feitelijke gedragingen aan
te tonen (CBb 13 augustus 2010). Aan de hand
van de uitspraak van de ­Nederlandse rechter
werken die richtlijnen door in de praktijk.
Internationaal congres
In 2010 heeft de NMa internationaal een
leidende rol op zich genomen, onder meer door
lid te worden van de Steering Group van het
International Competition Network (ICN) dat
meer dan 100 mededingingsautoriteiten wereld­
wijd vertegenwoordigt. De NMa is gevraagd
om in 2011 in Den Haag het ­jubileum­congres
van het ICN te organiseren. Bij het congres
van 17 tot en met 20 mei worden ongeveer
500 deelnemers verwacht. Tijdens het congres
wordt onder meer een langetermijnagenda
voor het ICN vastgesteld. Omdat Nederland
het congres organiseert, kan de NMa een eigen
onderwerp voor de conferentie voorstellen:
‘Competition ­Enforcement and Consumer
Welfare: Setting the Agenda’. Het doel is om
een internationaal referentiekader vast te
stellen voor de manier waarop consumenten­
welvaart bevorderd kan worden in de uitvoering
en handhaving van de mededingingswetgeving.

In het kader van het Outreach programma van
de OESO gaf de NMa steun aan Zuid-Afrika,
waar vooral interesse was voor de ervaring
van de NMa in de bouwfraude van een aantal
jaren geleden. Bilateraal zijn in 2010 experts
uit Turkije en Israel bij de NMa op bezoek
geweest om te leren van onze ervaringen
op het gebied van handhaving. Tevens zijn
ervaringen uitgewisseld ter ondersteuning
van Oekraïne.
Internationale vergelijking
Het blad Global Competition Review heeft in
2010 opnieuw een ranglijst opgesteld over het
functioneren van mededingingsautoriteiten
in de hele wereld. Net als in 2008 werd de
NMa drieëneenhalve ster toegekend (categorie
‘good’). Daarmee neemt de NMa een gedeelde
tiende plaats in op de wereldwijde ranglijst,
samen met landen als Canada, Denemarken
en Japan.

De NMa is gevraagd om in 2011 in Den Haag het
jubileumcongres van het ICN te organiseren.
Kennisuitwisseling
De NMa speelt een rol in internationale
kennis­uitwisseling. De NMa werkt binnen de
OESO actief samen met het ministerie van
Economische Zaken, Landbouw en Innovatie.
De NMa schrijft inhoudelijke papers over
­ontwikkelingen in de Nederlandse praktijk die
voor internationale vergelijkingen belangrijk
zijn. In 2010 heeft de NMa bijvoorbeeld
­bijgedragen aan rondetafeldiscussies over
onder andere ‘Horizontal Agreements in
the Environmental Context’ en ‘Procedural
Fairness’.

Samenwerkende toezichthouders

53

Samenwerking met
de energiesector
Een sanctie opleggen is voor de NMa geen doel op zich. Optimale naleving
van de wet staat voorop. Daarom bekijkt de NMa per zaak op welke wijze
ze het best tot resultaat kan komen: met het opleggen van sancties of met
andere maatregelen. De NMa maakt steeds vaker gebruik van alternatieve
vormen van handhaving, bijvoorbeeld door organisaties een verbeterplan
te laten opstellen en strikt toe te zien op de uitvoering hiervan. In de energiebranche heeft de NMa in 2010 twee keer een alternatief traject afgerond,
met de netbeheerders Intergas en Endinet (Endinet is sinds 2010 onderdeel
van Alliander).

Achtergrond
In juli 2008 werd het Besluit financieel beheer
netbeheerder (hierna: Besluit) van kracht.
Dit Besluit stelt eisen aan het financieel beheer
van netbeheerders om te verzekeren dat een
netbeheerder niet te grote financiële risico’s
loopt en zodoende altijd zijn wettelijke taken
kan uitvoeren. Zo dient een netbeheerder te
voldoen aan een viertal financiële ratio’s of
te beschikken over een verklaring van krediet­
waardigheid. Uit onderzoek van de NMa bleek
dat Endinet en Intergas niet voldeden aan de
eisen in het Besluit.

Een sanctie opleggen is voor de NMa
geen doel op zich.
De NMa wilde dat Endinet en Intergas op
zo kort mogelijke termijn wel aan de eisen
zouden voldoen. Omdat de betrokken partijen
mee wilden werken aan een oplossing, kon
de NMa alternatieve handhaving voorstellen.
De NMa koos voor deze aanpak omdat het
opleggen van een sanctie, zoals een bestuur­
lijke boete, de financiële situatie van de
net­­beheerders eerder zou verslechteren dan
verbeteren. Bovendien waren de net­beheerders
voor het op orde brengen van hun financiën
afhankelijk van hun aandeelhouders. Mocht

54

NMa Jaarverslag 2010

Intergas: verstevigen financiële positie
“Tijdens de onderzoeksfase was het contact met de NMa in het begin wat stroef en formeel.
In de loop van het overleg kregen we over en weer meer begrip voor elkaars positie.
Hierdoor ontstond ook ruimte om gezamenlijk te zoeken naar een geschikte oplossing.
Kijk, de formele opstelling van de NMa heeft natuurlijk geholpen bij mijn contacten met
de aandeelhouders van Intergas, de twintig gemeentes. ‘Geld brengen bij gemeentes is
makkelijker dan geld halen’. De NMa heeft van meet af aan duidelijk gemaakt dat zij alsnog
een handhavings­traject zou starten als er niet op korte termijn een oplossing zou komen.
Toen ik aangaf dat het de toezichthouder echt menens was, heeft dat geholpen om de
benodigde R 40 miljoen op te halen. Zonder uitzondering hebben alle aandeelhouders
hun deel bijgedragen.

R. Van Mourik
De samenwerking met de NMa verliep prima; ook voor Intergas is het goed dat de financiële
positie is verstevigd. In het begin moesten we wel wennen aan de argwaan van de NMa.
Ik vergelijk dat maar even met de ouderwetse belastinginspecteur. Die gelooft ook nooit wat
hij ziet en wil met iets thuiskomen. Uiteraard is het goed dat de NMa een gezonde achterdocht
heeft, maar als wij kunnen aantonen dat we alles in het werk hebben gesteld om aan de
­financiële regelgeving te voldoen, dan zouden we toch ook wel wat krediet willen krijgen.”

de alternatieve handhaving niet leiden tot de
gewenste situatie, dan zou de NMa altijd nog
het middel van een sanctie achter de hand
hebben.
De NMa kijkt tevreden terug op deze aanpak.
De netbeheerders en aandeelhouders hebben
constructief meegewerkt aan het verbeteren
van de financiële situatie. De alternatieve
handhaving heeft er aan b
­ ijgedragen dat in
korte tijd de financiële ­situatie weer op orde
is gebracht. Inmiddels voldoet Endinet na de
overname en herfinanciering door Alliander
weer aan de wettelijke eisen, terwijl ook bij
Intergas na een kapitaalstorting door aandeel­
houders van e 40 miljoen een formele sanctie
achterwege kon blijven.
De betrokken managers, de heer Van Mourik
(directeur Intergas) en de heer Olij (directeur
business development van Alliander) geven
aan hoe zij het alternatieve handhavingstraject
met de NMa hebben ervaren:

Alliander: overname Endinet
De beginsituatie voor Michiel Olij van Alliander was iets anders. “Wij sprongen als Alliander
op een rijdende trein toen we in 2010 het Brabantse Endinet overnamen. Ons viel de enorme
mate van bestuurlijke betrokkenheid op. Het was heel plezierig dat we aan beide kanten van
de tafel zaten met de besluitvormers. Voor de NMa was het urgent en belangrijk genoeg om
hiervoor de agenda van de bestuurders De Keijzer en Plug vrij te maken.

M. Olij

Had het anders gekund, met minder druk? De NMa zat er wel heel dicht bovenop. De NMa had
ook kunnen zeggen: ‘let op, als je Endinet overneemt, moet je voldoen aan de financiële eisen’.
De betrokkenheid van de NMa leverde een hoop hectiek op, dat had in die fase misschien wel
een tandje minder gekund. Het voordeel van de grote betrokkenheid van de NMa bij de over­
name was wel dat wij hierdoor alle goedkeuringen snel kregen, zodat we na afloop niet lang
in onzekerheid zaten.
Al met al vond ik het optreden van de NMa constructief en oplossingsgericht. We waren met
elkaar bezig om de problemen op te lossen. Het instrument van de alternatieve handhaving
heeft voor ons goed uitgepakt. Het is maar de vraag in hoeverre Endinet beter af geweest zou
zijn met een eis tot kapitaalstorting. Het bedrijf is nu in veiliger vaarwater beland, en dat is ook
vanuit maatschappelijk oogpunt goed.
Een aandachtspunt is wel dat de NMa veel mensen van buiten bij het proces had betrokken.
Mijn advies zou zijn om in ieder geval de kern van die kennis in huis te halen en niet in te
huren. Nu zaten we soms aan tafel met te veel buitenstaanders. Zo loopt de NMa het risico
dat ze geen eigen kennis opbouwt.”

Samenwerkende toezichthouders

55

Van samenwerken
naar samenvoegen

Hoe meer taken, hoe meer dilemma’s.
Dat maakt besturen ook juist een
uitdagend vak.

Op 24 november 2010 sprak minister Verhagen in de Tweede Kamer het
voornemen uit om te onderzoeken of de OPTA, de Consumentenautoriteit
en de NMa kunnen worden samengevoegd tot één nieuwe toezichthouder.
Henk Don is namens de Raad van Bestuur van de NMa vanaf het begin
betrokken bij de gesprekken over dit onderwerp.

Om maar meteen met de deur in huis te vallen:
hoe gaat de nieuwe toezichthouder heten?
“Die vraag krijg ik vaker, maar de naam is
geen topprioriteit in zo’n ingewikkeld proces
om meerdere toezichthouders samen te voegen.
De gezamenlijke ambitie van de betrokken
partijen is om er echt een nieuwe toezicht­
houder van te maken en dus geen eenvoudige
optelsom van de huidige organi­saties. Dat vraagt
om een naam die de lading dekt van wat we
doen: algemeen mededingingstoezicht, sector­
specifieke regulering en consumenten­
bescherming. Dat zijn allemaal onderdelen van
het marktmeesterschap. Er zijn ongetwijfeld
creatieve geesten die met een goed idee voor
een naam komen. Omdat we nog geen nieuwe
naam hebben, spreken we onderling over
‘de nieuwe autoriteit’.”
‘‘Geen optelsom’’, zegt u: wat bedoelt u?
“De samenvoeging moet een toegevoegde
waarde hebben, in de vorm van effectiever
toezicht en waar mogelijk besparingen – en wat
mij betreft ook echt in die volgorde. We lopen
er niet voor weg dat de clustering een onder­
deel is van het programma ‘Compacte
­Rijksdienst’, dat invulling moet geven aan een
belangrijk deel van de bezuinigingen uit het
Regeerakkoord. Toch zien de gezamenlijke
toezichthouders ook kansen om het toezicht te
verbeteren. Meerdere vormen van toezicht in
één club maakt het makkelijker om maatwerk
te leveren. Iedere markt is anders, met eigen
problemen en oplossingen. Soms is het nodig
om vooraf door regulering strenge regels te

56

NMa Jaarverslag 2010

stellen aan het handelen van bedrijven – denk
aan de energienetwerken – en er zijn diverse
markten waarop de consument nog beter
beschermd en gestimuleerd kan worden om
als kritische vrager op te kunnen treden.
­Daarnaast moet de nieuwe toezichthouder
natuurlijk alert blijven om op te treden tegen
kartelvorming of misbruik van een machts­
positie in ‘gewone markten’ – denk aan het
meelkartel dat in 2010 een fikse boete kreeg.
In gereguleerde sectoren moeten het
­concurrentietoezicht, de fusie­controle en de
consumentenbescherming goed aansluiten
op de regulering. Binnen één organisatie kun
je sneller schakelen en waarschijnlijk ook
betere oplossingen vinden. De experts denken
dan in oplossingen voor problemen in de
markt, zonder ingekaderd te worden door
de huidige, gescheiden bevoegdheden.”
U loopt niet weg voor bezuinigingen. Hoeveel
moet de nieuwe autoriteit besparen en hoe
gaat dat gebeuren?
“Het exacte percentage is op dit moment nog
niet bekend, maar het zal niet makkelijk zijn
om meer dan e 1,5 miljoen te bezuinigen.
Elke bezuiniging is überhaupt fors als je
bedenkt dat we de afgelopen jaren al het nodige
over ons heen hebben gehad. Enerzijds wil
de regering bezuinigen, maar anderzijds is
er de roep om meer en beter toezicht. Dat is
een riskante combinatie. Bovendien stelt de
rechter ook steeds hogere eisen aan onze
analyses en bewijsvoering. Het wordt dus een
hele toer om de effectiviteit van het toezicht

Henk Don

te waarborgen. De NMa doet al grote delen
van de bedrijfs­voering voor de Consumenten­
autoriteit. Door de bedrijfsvoering van de
OPTA te combineren met die van ons ontstaan
ongetwijfeld besparings­mogelijkheden.
Al moeten die niet te hoog worden ingeschat.
We zien ook kansen in het ‘stroomlijnen’ van
kleine verschillen tussen regels en procedures
in wetten die qua basisprincipes vergelijkbaar
zijn. Maar ook dat zal gaan om een relatief
klein bedrag. De echte besparingen zitten in
meer fundamentele wetswijzigingen. Op alle
terreinen van toezicht – regulering, mededinging
en consumentenbescherming – bestaan regels
waarvan het de vraag is hoe efficiënt ze zijn
en hoeveel ze bijdragen aan effectief toezicht.
Om een voorbeeld te noemen: sectorspecifieke
regulering is soms zo ingericht dat er een
zeer uitgebreide overleg- en voorbereidings­
procedure voor besluiten geldt en daarna
kunnen partijen ook nog jarenlang procederen
tegen de genomen besluiten. De wetgever zou
ook voor een efficiëntere procedure kunnen
kiezen, uiteraard met behoud van rechts­
bescherming. Aan efficiëntieverbeteringen in
het toezicht zit overigens een duidelijke grens,
want veel taken vloeien voort uit Europese
regelgeving.”

Daarin zit de sleutel tot het succes van de
nieuwe autoriteit.
De nieuwe autoriteit biedt nieuwe kansen.
De variëteit aan taken is groter. De mobiliteit
van mensen kan toenemen en het aantal
potentiële carrièrestappen is groter. De schaal­
voordelen van een grotere organisatie zorgen
ervoor dat we meer in eigen huis kunnen
doen, zoals pleiten in zaken in beroep en
hoger beroep. Een nieuwe, grotere toezicht­
houder kan ook het aanbod van opleidingen
van de interne academie verder uitbouwen.
Dat is interessant voor medewerkers, of ze
nou jong zijn of juist heel ervaren. Hopelijk
raken we dan minder snel goede krachten
kwijt aan de markt.”

Besparingen en een andere manier van
werken: ik kan me voorstellen dat medewerkers
helemaal niet zitten te wachten op de samen­
voeging. Hoe is de sfeer?
“Ik kan eigenlijk alleen voor de NMa spreken.
Natuurlijk is er wel wat onrust; mensen
hebben hart voor hun werk. Ze willen er zeker
van zijn dat hun taken in de nieuwe autoriteit
niet onder­gesneeuwd raken of zelfs verdwijnen.
Ze willen hun werk goed doen, maar voelen
dat de druk groeit als gevolg van de bezuini­
gingen. Ik merk diezelfde bevlogenheid
voor hun vak ook bij de mensen van de OPTA
en de Ca. Ik beschouw dat als een goede
gemeenschappelijke basis om op termijn de
verschillende culturen te integreren.

Dus het blijft niet bij een samenvoeging van
OPTA, Consumentenautoriteit en NMa?
“Een verdere uitbreiding is denkbaar, maar een
organisatie moet wel coherentie en consistentie
behouden. Het bestuur moet in staat blijven
om dicht genoeg bij de inhoud te staan om
de gekozen lijn te kunnen toetsen. Anderzijds
hoort een bestuur voldoende afstand te kunnen
houden om een besluit te nemen als zich
dilemma’s voordoen. Hoewel er inhoudelijk
grote onderlinge samenhang bestaat tussen
regulering, mededingingstoezicht en consu­
mentenbescherming, gaan zich ongetwijfeld
moeilijke situaties voordoen binnen de nieuwe
autoriteit. Hoe meer taken, hoe meer dilemma’s.
Dat maakt besturen ook juist een uitdagend vak.”

Vreest u niet voor de bestuurbaarheid van zo’n
grote nieuwe toezichthouder? Hoeveel mensen
werken er straks?
“Bij de nieuwe autoriteit, in de vorm zoals die nu
is voorzien, werken straks zo’n 600 mensen die
zich met een breed spectrum aan taken bezig
houden. De bestuurbaarheid is dus zonder meer
een belangrijk aandachtspunt. We benadrukken
dat ook steeds als er gesproken wordt over de
aansluiting van andere toezichthouders, zoals
bijvoorbeeld de NZa.”

Samenwerkende toezichthouders

57

Kerngegevens

OPTA

Consumentenautoriteit

NMa

Juridische status ZBO (‘groot’)

ambtelijke dienst

ZBO (‘klein’)

Bestuursvorm

Collegevoorzitter Chris
Fonteijn; collegeleden
(non-executive) Annet
Aris en Mark de Jong;
geasso­cieerde collegelid
Annetje Ottow.

Directeur Bernadette van
Buchem

Voorzitter Raad van Bestuur
Pieter Kalbfleisch (tot 1 juli
2011); bestuursleden Henk
Don en Jaap de Keijzer.

Jaarbudget

c 18 miljoen

c 6,6 miljoen

c 45,9 miljoen

Aantal
medewerkers

137

50

433

Taken

Toezicht op grond van de
Telecommunicatiewet, de
Postwet en de Europese
Verordeningen 2887/2000
en 717/2007

Handhaving van onderdelen
a en b van bijlage Wet hand­
having consumenten­
bescherming (ook bij
communautaire inbreuken);
Verbindingsbureau ex artikel 3,
onderdeel d van Europese
Verordening 2006/2004;
informatieloket voor
consumentenrecht.

Toezicht op grond van de
Mede­dingingswet; Europese
Verordeningen 1/2003 en
139/2004, Wet op het
financieel toezicht artikel 5:88;
Elektriciteitswet 1998 en
Verordening 1228/2003;
Gaswet en Verordening
1775/2005; Wet Personen­
vervoer; Spoorwegwet; Wet
Luchtvaart en Loodsenwet.

Hoe ziet u de het bestuur van de nieuwe
autoriteit?
“De invulling is aan het ministerie. De minister
heeft aangegeven dat hij een Raad van Bestuur
van drie personen voor zich ziet. Gedurende
de overgangsperiode naar de nieuwe autoriteit
kan volgens de minister tijdelijk een omvang
van maximaal vijf bestuurders verstandig
zijn. Het is belangrijk dat de herkenbaarheid
van regulering, mededingingstoezicht en
consumentenbescherming naar de buiten­
wereld, waaronder Europa, goed gewaarborgd
blijft binnen een nieuwe Raad van Bestuur.
We hebben vanaf het begin tegen elkaar gezegd
dat we de best practices moeten behouden.
Mijn indruk is dat we alle drie op dit moment
een gewaardeerde positie hebben in Europa,
in de vorm van verschillende aansprekende
voorzitter­schappen. Europese regels en
samenwerkingsverbanden worden steeds
belangrijker voor het toezicht, dus hier zal

58

NMa Jaarverslag 2010

door de nieuwe autoriteit flink in geïnvesteerd
moeten worden.”
De NMa is nu een Zelfstandig Bestuursorgaan
(ZBO). Hecht u erg aan die status?
“Ja, dat deel ik met de collega-toezichthouders.
Vooral omdat Europese regelgeving een hoge
mate van onafhankelijkheid voorschrijft,
maar ook omdat we toezicht houden op gedrag
van bedrijven die (deels) in het bezit zijn van
de overheid. Dan moet je als autoriteit echt
op enige afstand staan. De Consumenten­
autoriteit is nu een ambtelijke dienst van het
ministerie, de NMa is een zogeheten ‘klein
ZBO’ en OPTA is een ‘groot ZBO’.
Het verschil tussen klein en groot ZBO is dat
de medewerkers van de NMa in dienst zijn
bij het ministerie van Economische Zaken,
Landbouw en Innovatie. Alleen de Raad van
Bestuur van de NMa is dus een ZBO en niet
de hele club.

Een ‘klein ZBO’ heeft voordelen, zoals aan-­
sluiting bij verschillende Rijksbrede
initiatieven, maar ook een ‘groot ZBO’ kan
gunstig zijn. Het arbeidsmarktbeleid dat
een ‘groot ZBO’ kan voeren, is voor dit type
organisatie bijvoorbeeld flexibeler dan dat
van een ministerie. De nieuwe autoriteit zit
bijzonder dicht op de praktijk en moet daarom
continu concurreren met de commerciële
sector. In de recente evaluatie van de ZBO
NMa is aangegeven dat het opbouwen van
marktkennis cruciaal is. Dan moet er wel
ruimte zijn om zelf ook goede mensen uit
de markt te halen in plaats van ze steeds weg
te zien gaan. In de huidige arbeidsmarkt
speelt dat probleem misschien wat minder,
maar we moeten aan de toekomst denken.”
Over de toekomst gesproken: wanneer
verwacht u dat de nieuwe autoriteit een feit is?
“De minister heeft 1 januari 2013 als datum
genoemd. Dat is ambitieus, maar niet bij
­voorbaat onhaalbaar. We hebben wel nog een
lange weg te gaan. Een stuurgroep bestaande
uit Chris Fonteijn van OPTA, Bernadette
van Buchem van de Consumentenautoriteit
en ondergetekende namens de NMa, onder
leiding van een onafhankelijk voorzitter,
kijkt op dit moment onder meer naar de
organisatie­structuur van de nieuwe autoriteit,
het bestuursmodel en het financieringsmodel.
Daar gaan we ons tot 1 juni 2011 op richten.
Tegelijkertijd begint er natuurlijk een
wet­gevingstraject te lopen dat voor de samen­
voeging noodzakelijk is. Misschien kunnen
in 2011 en 2012 al enkele stappen worden
gezet door intensievere samenwerking, maar
de volledige samenvoeging gaat echt nog wel
enige tijd duren.”

Samenwerkende toezichthouders

59

DE
FINANCIËN
VAN DE
NMa
Dit deel bevat de verkorte financiële
verantwoordingen over 2010 van het
ambtelijk apparaat van de NMa en
het ZBO NMa.

I NMa (Ambtelijk apparaat)

Verplichtingen

Tabel 4 Specificatie uitgaven (bedragen x 3 1)
Grootboekrekening en omschrijving

Tabel 2 Verplichtingen (bedragen x 3 1)

De NMa ontvangt van het ministerie van Economische zaken,
Landbouw en Innovatie (EL&I) middelen voor personele en
materiële kosten. Deze worden toegewezen door middel van
een budgetbrief (tabel 1). De Vervoerkamer wordt via de EL&I
begroting gefinancierd door het ministerie van Infrastructuur
en Milieu (IenM). De boetes van de Vervoerkamer worden
afgedragen aan het ministerie van IenM. De NMa (en EL&I)
stuurt in haar begrotingsuitputting op verplichtingen.
Kasuitgaven zijn hier een logisch gevolg van. In tabel 4 worden
de kasuitgaven nader gespecificeerd.
Het belangrijkste gegeven is dat de NMa geen overschrijding
kende op verplichtingenniveau; hier is sprake van een uitputting
van 99,4%. Met betrekking tot de kasuitgaven heeft de NMa
een overschrijding van e 3,1 miljoen. De overschrijding is reeds
in een vroeg stadium gecommuniceerd met EL&I.
De overschrijding had e 700.000,- lager kunnen zijn als twee
grote facturen waren doorgeschoven naar 2011. Hiervoor is
in overleg met EL&I niet gekozen.
In 2010 is e 28,8 miljoen aan ontvangsten verantwoord.
Het grootste deel van deze ontvangsten vloeit voort uit opgelegde boetes in 2010 en eerdere jaren. In 2010 zijn boetes en
rentes ontvangen met een totale hoogte van e 24,1 miljoen.

Totaal overzicht 2010
Tabel 1 Realisatie ten opzichte van budgetbrief EL&I
(bedragen x 3 1)
Omschrijving

Verplichtingen

Uitgaven

Ontvangsten

Budgetbrief

45.935.000

46.069.000

31.699.000

Realisatie

45.656.198

49.131.191

28.767.520

Onderuitputting + /
Overschrijding -

278.802

-3.062.191

2.931.480

In procenten

0,61%

-6,65%

9,25%

Waarderingsgrondslagen
Alle bedragen zijn opgenomen tegen nominale waarde.
De vorderingen blijven tot het volledige bedrag opgenomen
tot zij wegens vermoedelijke oninbaarheid buiten invordering
worden gesteld.

62

NMa Jaarverslag 2010

Realisatie
2010

Realisatie
2009

27.400.724

24.726.711

400001 Overwerk

37.167

25.323

400002 Eenmalige extra’s / Aardigheidjes personeel

403.768

658.407

400019 Welzijn

1.540

1.935

410000 Stage- en commissievergoedingen

49.036

40.912

410020 Interim-management

274.042

528.122

410021 Organisatie- en formatie adviezen

103.225

108.522

2.620.085

3.804.533

410039 Dienstverlening tussen overheidsorganisaties

69.837

65.060

415002 Opleiding

837.491

1.125.812

415003 Werving en selectie

40.490

393.411

415004 Overige personeelskosten

40.285

69.986

800

0

107.689

90.912

0

26.775

Omschrijving

Toegekend
budget 2010

Realisatie
2010

Realisatie
2009

Personeel

Personeel

31.795.000

30.577.158

30.956.470

400000 Loonkosten

Materieel

14.140.000

15.079.040

15.942.681

Totaal

45.935.000

45.656.198

46.899.151

De NMa kent evenals in 2009 geen overschrijding van het
verplichtingen budget.

Uitgaven
Tabel 3 Uitgaven (bedragen x 3 1)
Omschrijving

Toegekend
budget 2010

Realisatie
2010

Realisatie
2009

Personeel

31.795.000

31.986.178

31.666.420

Materieel

14.274.000

17.145.013

15.532.830

Totaal

46.069.000

49.131.191

47.199.250

De NMa heeft in 2010 het uitgaven budget overschreden.
Kas is voor een relevant deel een uitvloeisel van eerder aangegane
verplichtingen. EL&I en NMa hanteren sinds enkele jaren de
systematiek dat kas en verplichtingen begroting in een jaar
aan elkaar gelijk zijn. Er wordt geen rekening gehouden met de
stand van uit voorafgaande jaren overlopende verplichtingen.
Tot nu toe is dit geen probleem geweest. De NMa is altijd zowel
binnen het kas- als verplichtingenbudget gebleven.
In het jaar 2010 is dit probleem wel opgetreden. Dit komt door
een grote stijging van het verplichtingenbudget in het jaar 2009.
Dit resulteerde in een openstaande verplichtingen stand
van e 10.155.177,- in combinatie met een scherpe daling van
het kas-budget in 2010 van e 3.838.500,-. Dit leidt bij het
verminderen van openstaande verplichtingen ‘automatisch’
tot een overschrijding van het kasbudget. De NMa heeft
de openstaande verplichtingen in 2010 met een bedrag van
e 3.474.993,- verminderd.

Toegekend
budget 2010

410033 Uitzendkrachten

415006 Overige personeelskosten corporate
416012 Ontslagregelingen
416013 Ontslag- uitvoeringskosten
Totaal personeel

31.795.000

31.986.178

31.666.420

Totaal materieel

14.274.000

17.145.013

15.532.830

Totaal generaal

46.069.000

49.131.191

47.199.250

Met betrekking tot de personele uitgaven valt op te merken dat
de inhuuruitgaven fors zijn gedaald en dat de NMa de norm op
dit gebied heeft gehaald.
De materiële uitgaven zijn vooral gestegen op het gebied van
onderhoud en beheer, door de verdere concentratie van de NMa
in één toren en door de organisatie van het ICN-congres.
De concentratie van de NMa in één toren leidt in de toekomst
tot een verlaging van de huuruitgaven. Het jaarlijks terugkerend
ICN-congres voor alle mededingingsautoriteiten wordt dit jaar
door de NMa georganiseerd.

De financiën van de NMa

63

Ontvangsten

Extracomptabele vorderingen boetes

Tabel 5 Ontvangsten
(bedragen x 3 1)

Tabel 6 Openstaande extracomptabele vorderingen NMa per 31 december
(bedragen x 3 1)

Omschrijving

Toegekend
budget 2010

Realisatie
2010

Realisatie
2009

0

300.679

229.574

NMa algemeen (012)
Energie algemeen

Bedrag 2009

Bouw

9.669.187

19.934.944

1.001

Energie

160.000

800.000

Fietsen

17.011.830

16.517.508

Waarderingsgrondslagen

Mobiele telefonie

32.797.974

31.830.480

Alle bedragen zijn opgenomen tegen nominale waarde.

NH8

12.421.118

19.450.160

Totaal overzicht 2010

833.452

911.340

Thuiszorg

15.186.217

7.616.526

Garnalen

3.101.250

4.571.198

Kranten

20.505.285

Meel

81.633.000

Overige

25.999.900

16.600.000

14.030.198

7.178.771

NMa boetes bouw
(010)

10.500.000

10.048.879

1.637.838

NMa FEES (050)

1.470.000

1.262.216

1.197.000

Energie bijdrage­
regeling (020)

3.129.000

3.125.549

2.853.749

Totaal

31.699.000

28.767.520

13.097.933

*) Totaal High Trust. NMa is hier een onderdeel van.

In het bedrag e 31.699.000,- is een bedrag e 16.600.000,inbegrepen voor totaal High Trust. Totaal High Trust is voor NMa,
CA, OPTA en AT. Deze e 16.600.000,- is bij Najaarsnota 2010
ontstaan, door neerwaartse bijstelling van de oorspronkelijke
high trust begroting 2010 (van e 26.500.000,-) met e 9.900.000,-.
Deze bijstelling bij Najaarsnota is gebaseerd op ontvangsten
prognoses van elk van de vier toezichthouders. De high trust
realisatie van de NMa over 2010 week niet substantieel af van
de afgegeven prognose bij Najaarsnota.
De conclusie kan worden getrokken dat de NMa een belangrijk
deel van het totale bedrag heeft gerealiseerd.
De ontvangsten uit hoofde van Fees NMa zijn bij Najaarsnota
met e 1.315.000,- verlaagd tot e 1.470.000,-. Aanleiding was dat
als gevolg van de economische situatie het aantal concentratiemeldingen en vergunningsbesluiten in 2010 lager was dan
oorspronkelijk geraamd. De uiteindelijke realisatie is uitgekomen
op e 1.262.000,-.

64

NMa Jaarverslag 2010

Aan het ZBO worden door het ministerie van Economische
zaken, Landbouw en Innovatie middelen toegekend voor
­personele kosten. Deze worden toegewezen door middel van
een budgetbrief.

Bedrag 2010

NMa boetes niet
bouw (011) *)

Categorie

II ZBO Raad van Bestuur Nederlandse
Mededingingsautoriteit

Openbaar groen

Gevoegd in Faillissement

227.296

Fees

270.000

Totaal

219.816.509

6.026.194

107.658.349

De vorderingen Mededinging (NMa) betreffen de in 2010
(e 137,3 miljoen) en eerdere jaren aan het bedrijfsleven
opgelegde boetes, vermeerderd met de lopende wettelijke
rente en verminderd met de ontvangsten. In diverse grote
zaken staan nog bezwaar, beroep en hoger beroep open.
Dit schort de betalingsverplichting op. Ook de verlagingen van
boetes en rentes naar aanleiding van gerechtelijke uitspraken
zijn in de vorderingen­stand verwerkt (in 2010 e 2,0 miljoen).
De ontvangen boetes inclusief wettelijk rente bedroegen in 2010
e 24,1 miljoen.
De NMa had op 31 december 2010 nog een bankgarantie in
bezit voor e 2.651.094,-.
In 2010 zijn geen bedragen ontvangen voor boetes van de
Vervoerkamer. Er hebben daarom dus ook geen doorbetalingen
van boetes aan IenM plaats gevonden.

Tabel 1 Realisatie ten opzichte van het budget
(bedragen x 3 1)
Omschrijving

Verplichtingen

Uitgaven

Budgetbrief

564.000

564.000

Realisatie

594.000

594.000

Overschrijding

- 30.000

- 30.000

In procenten

- 5,3%

- 5,3%

De overschrijding vloeit voort uit de arbeidsrechtelijke afspraken
die door het Ministerie van EL&I zijn gemaakt met een oud lid
van de Raad van Bestuur.

Wet openbaarmaking uit publieke middelen gefinancierde
top­inkomens (Wopt).
Op grond van de WOPT (Wet Openbaarmaking uit Publieke
middelen gefinancierde Topinkomens) die op 1 maart 2006
in werking is getreden, worden inkomens bij de overheid en
andere uit publieke middelen gefinancierde sectoren die hoger
zijn dan het belastbaar loon van ministers openbaar gemaakt.
Voor het ZBO betreft dit over 2010 het inkomen van de voorzitter
van de Raad van Bestuur.
In 2010 was de heer Kalbfleisch bezoldigd op basis van een niet
ambtelijke aanstelling als voorzitter van de Raad van Bestuur.
De totale bezoldiging van de heer Kalbfleisch bedroeg in 2010
e 246.551,-.

De financiën van de NMa

65

PERSONEEL
Organisatie
Sinds 1 juli 2010 vormen de stafafdelingen Informatie
Management & Beheer, Financieel Economische Zaken en
Human Resource Management de Directie Bedrijfsvoering.
Op 24 november 2010 heeft de minister van Economische Zaken,
Landbouw en Innovatie de Tweede Kamer laten weten dat hij
de mogelijkheden verkent om te komen tot een integratie van
de toezichthouders NMa, OPTA en Consumentenautoriteit.

Personeelsbeleid
Human Resource Management (HRM) maakt deel uit van
de Directie Bedrijfsvoering. HRM is verantwoordelijk voor
het ontwikkelen van en adviseren over het personeelsbeleid.
Centraal daarbij staat ‘Talentmanagement’; HRM ondersteunt
het management in de selectie van getalenteerde medewerkers
en in het binden van de medewerkers aan de organisatie.
Daarnaast ondersteunt HRM de organisatie in het creëren van
mogelijkheden voor medewerkers om zich te ontwikkelen zodat
zij in staat zijn hun maximale bijdrage te leveren aan het realiseren
van de ambities van de NMa. De Raad van Bestuur vindt het
belangrijk dat de NMa één HRM-beleid voert om de eenheid van
de NMa te benadrukken en de gewenste cultuur te stimuleren.
In dat kader heeft HRM begin 2010 een strategie voorgesteld.
Door de directeuren van de NMa zijn prioriteiten gekozen
om invulling te geven aan dit één HRM-beleid. Naar aanleiding
daarvan zijn concrete plannen gestart op het gebied van loopbaanontwikkeling, mobiliteit, werving&selectie en mentoring.

Instroom
Het aantal medewerkers per 31 december 2010 bedroeg 428
(411,7 fte). De bezettingsgraad op deze datum was 99,5 %.
Deze bezettingsgraad is gebaseerd op de feitelijke contracturen
van de medewerkers. De taakstelling en de veranderde arbeidsmarkt hebben ertoe geleid dat de instroom in 2010 zeer beperkt
is geweest. De instroom is met meer dan de helft afgenomen
ten opzichte van 2009. Ook de uitstroom is ten opzichte van
2009 verder gedaald. Om te kunnen voldoen aan de taakstelling
is in 2010 niet alle uitstroom opgevangen door nieuwe instroom.
Het aantal vervulde vacatures ligt mede daardoor slechts op
één derde van het niveau van 2009. Ook het aantal sollicitanten

66

NMa Jaarverslag 2010

is in 2010 ruim gehalveerd. In 2010 is 91,1 % van de vacatures
vervuld binnen de doorlooptijd van drie maanden waar de NMa
naar streeft.
Voor organisaties als de NMa is het van groot belang de juiste
mensen aan te trekken en te behouden. Ook in tijden van
taakstelling blijft het daarom belangrijk te blijven investeren
in arbeidsmarkt-communicatie, opleiding en ontwikkeling.
De NMa wil zichtbaar blijven en gericht gebruik maken van
wervings­middelen als internet, studentenactiviteiten, inhousedagen (NMasterclass) en het eigen netwerk van medewerkers.
Het gebruik van werving- en selectiebureaus is in 2010 sterk
teruggelopen. In verband met de sterke daling van het aantal
vacatures is er in 2010 slechts één NMasterclass georganiseerd
voor studenten in de laatste fase van hun studie. In 2008 en
2009 waren dit er nog twee.

Tabel 1: De NMa als werkgever
Kritische succesfactor

Monitoringsinstrument

NMa-norm

Realisatie 2010 (fte’s)

Bezettingsscores

Bezettingsgraad

95 %

99,5 %

Instroom

–

7,6%

Uitstroom

–

8,1%

32 %

35,9 %
(52,6 % leidinggevend)

Verhouding man/ vrouw

50 % – 50 %

52,9 / 47,1 %
(51,5 / 48,5 % in personen)

Doorlooptijd vacatures

85 % binnen drie maanden

91,1 %

12 maal per jaar

9

Open dagen bij de NMa

1

1

Aantal sollicitanten

–

656

Aantal vervulde vacatures

–

33

Percentage vrouwen in S14 en
hoger

Resultaten arbeidsmarktcommunicatie

Deelname arbeidsmarktdagen

Het totale werving- en selectieproces (arbeidsmarktcommunicatie,
vacaturestelling, werving, selectie en aanstelling van de kandidaat)
wordt geëvalueerd op basis van nieuwe ontwikkelingen en op
ervaringen van de afgelopen drie jaar. Dit zal in 2011 leiden tot
een nieuwe aanpak van werving&selectie.

Opleiding en ontwikkeling

% loonsom besteed
aan opleiding

3%

2,9 %

Ontwikkeling medewerkers en management

Exitinterviews

% gehouden exitinterviews

75 %

77 %

Verzuim

Ziekteverzuim

Maximaal 3,8 %

4,4 %

Een gericht ontwikkelaanbod is een belangrijk criterium in de
keuze voor een (nieuwe) werkgever. Zowel jonge als ervaren
professionals, huidige en toekomstige medewerkers hechten veel
belang aan ontwikkelmogelijkheden. Door het onderstrepen van
dit belang en het aanbieden van een goed curriculum, toont de
NMa de ambitie om een goed werkgever te zijn. Ook in 2010 is
weer veel aandacht geweest voor de loopbaan en ontwikkeling van
de medewerkers en het management. De NMa-Academie onder­
steunt en adviseert de directies, managers en medewerkers bij
hun vragen over ontwikkelen en opleiden. Na de eerste ervaringen
uit 2009 is het aanbod van de NMa-Academie in 2010 aangepast
en uitgebreid. Van dit aanbod is in 2010 ruimschoots gebruik
gemaakt. Speciaal voor de jonge, startende zaak­behandelaren
is in 2010 het Young Professionals Programma gestart.

Arbeidsomstandigheden en ziekteverzuim
Het gemiddelde ziekteverzuim lag bij de NMa in 2010 op 4,4%.
Het verzuim korter dan zes weken was 1,98%, het verzuim van
zes weken of langer kwam uit op 2,41%. Dit betekent een lichte
daling ten opzichte van 2009 (4,7%) maar ligt nog steeds

boven de gestelde norm van 3,8%. De aandacht binnen de NMa
voor het terugdringen van het ziekteverzuim blijft dan ook
onverminderd hoog.

Medezeggenschap
In 2010 vond vijf keer een overlegvergadering plaats tussen de
Raad van Bestuur (‘de bestuurder’) en de Ondernemingsraad
(OR). Ook heeft er een informeel overleg plaatsgevonden over
de langetermijnstrategie van de NMa. De OR was in 2010 nauw
betrokken bij de oprichting van de Directie Bedrijfsvoering,
de taakstelling, integriteit, beoordeling- en beloningsbeleid en
DMS. Daarnaast heeft de OR zich sterk gemaakt voor de komst
van een koffie-corner in het bedrijfsrestaurant. Deze koffiecorner
is succesvol gebleken en biedt NMa-medewerkers nu onder meer
de mogelijkheid voor informeel overleg met diverse collega’s.

Naast de ontwikkelingen binnen de NMa heeft de OR ook oog
voor de oprichting van het nieuwe ministerie van EL&I en de
plannen om de NMa samen te voegen met de OPTA en de
Consumentenautoriteit. Zeker deze laatste ontwikkeling is een
belangrijk dossier voor 2011. Eén van de OR-leden vertegenwoordigt de NMa in de Departementale Ondernemingsraad
(DOR) van EZ. In april 2011 loopt de termijn van de huidige
OR af.
In de bovenstaande tabel is een aantal HRM-indicatoren
­opgenomen met daarbij de behaalde resultaten in 2010.

Personeel

67

Bedrijfsvoering
Verantwoordelijkheden en toetsingen
De opzet van deze paragraaf sluit aan bij de opzet van het
departementale Jaarverslag van het Ministerie van Economische
Zaken, Landbouw en Innovatie (voormalig EZ). De Raad van
Bestuur van de NMa is integraal verantwoordelijk voor een doel­
matige en effectieve werking van de interne processen zodat de
risico’s van het niet realiseren van doelstellingen optimaal worden
beheerst. Wat betreft de niet-financiële processen kunnen de
interne processen en de daarop van toepassing zijnde beheersmaatregelen echter nimmer absolute zekerheid bieden dat zich
geen onvolkomenheden van belang zullen voordoen.
Om deze verantwoordelijkheid te kunnen dragen, is een geheel
van instrumenten ingezet op het gebied van planning, control en
verantwoording (werkplan, maand-, halfjaar- en jaarrapportage
en trimestergesprekken), personeelsbeleid (functionerings­
gesprekken, verkorte beoordelingen, persoonlijke ontwikkel­
plannen, functiebeschrijvingen, loopbaanbeleid, opleidingen,
integriteitsbeleid en individueel werkplan), procesbeschrijvingen
(en evaluatie daarvan) en (informatie)beveiliging.
Niet in de laatste plaats vindt besluitvorming op voorgeschreven
en gestructureerde wijze plaats in de vergadering van de Raad van
Bestuur. Onderdeel van de voorgeschreven en gestructureerde
wijze is dat indieners van agendapunten voor de vergadering
van de Raad van Bestuur in moeten gaan op de aspecten:
‘eventuele consequenties/risico’s (personele, financiële, maatschappelijk, politiek, bestuurlijk e.d.)’, ‘relatie of afhankelijkheid
andere documenten/processen’, ‘afgestemd met…’ en ‘andere
opinies binnen de NMa’.

Rechtmatigheid van de begrotingsuitvoering
Op grond van het vorenstaande verklaren wij dat de interne
processen op doelmatige en effectieve wijze hebben geleid tot
het realiseren van doelstellingen, tot de totstandkoming van
beleidsinformatie en tot een goed niveau van financieel- en
materieel beheer.
Uit de interne controles, de controles van de Audit Dienst en
het toezicht vanuit de directie Financieel Economische Zaken
van het Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en
Innovatie is niet gebleken dat er sprake is van onrechtmatig­
heden van enig belang met betrekking tot verplichtingen,

68

NMa Jaarverslag 2010

uitgaven, ontvangsten en Saldibalans. De rechtmatigheid van de
ver­plichtingen, uitgaven, ontvangsten en Saldibalans is daardoor
naar onze mening voldoende gewaarborgd. Er zijn daarnaast
in 2010 geen aanwijzingen voor of beschuldigingen van fraude
geweest die conform de ‘Regeling uitvoering integriteitsbeleid
EZ’, intern gemeld hadden moeten worden.

Knelpunten bij het realiseren
van de doelstellingen
In het afgelopen jaar hebben zich bij het bereiken van de doelstellingen wel diverse knelpunten voorgedaan die met behulp
van bovenstaande instrumenten zoveel mogelijk zijn opgelost:
• Het ziekteverzuim bedroeg in 2010 4,3%. Dit is hoger dan
onze eigen norm van 3,8%. Dit heeft ertoe geleid dat er minder
capaciteit beschikbaar was dan gepland. Het percentage is
lager dan 2009 (4,7%).
• Het aannemen en behouden van medewerkers met de noodzakelijke kwaliteit en expertise (vooral op senior niveau)
en persoonlijke vaardigheden is NMa-breed een knelpunt.
Dit vindt zijn oorzaak in de concurrentie die op het gebied
van de arbeidsvoorwaarden bestaat met o.a. het bedrijfsleven
en andere toezichthouders. In 2010 was sprake van een lagere
uitstroom dan in 2009, waarbij de aantekening moet worden
gemaakt dat op de arbeidsmarkt kennis van regulering en
mededingingstoezicht in zijn algemeenheid nog steeds schaars
is. De ervaren medewerkers van de NMa zijn aantrekkelijk.
Dit betekent dat nieuwe medewerkers voor een deel moeten
worden opgeleid.
• In 2010 heeft de Raad van Bestuur besloten de verdere
uit­voering van een Document Management Systeem (DMS)
aan te houden totdat de nieuwe structuur van bedrijfsvoering
is ingevuld. De nodige stappen zijn gezet om de kennis en
ervaring die is opgedaan te borgen.

Evaluatie
De wetgever heeft bij het toekennen van de zbo-status aan de
NMa op 1 juli 2005 besloten dat er na vijf jaar een evaluatie zou
plaatsvinden van het functioneren van de NMa. In 2010 is in
opdracht van de Minister van Economische Zaken deze evaluatie

uitgevoerd door de KWINK groep en de TU Delft. Op 7 oktober
heeft de Minister het rapport aan Tweede Kamer der StatenGeneraal aangeboden. Volgens de onderzoekers heeft de Raad
de positieve ontwikkeling, die de Algemene Rekenkamer in het
rapport ‘Toezicht op mededinging door de NMa’ in 2007 al
constateerde, verder doorgezet. De onderzoekers constateren dat
de NMa een lerende en innoverende organisatie is, die op vrijwel
alle onderzochte punten (doelmatigheid en doeltreffendheid)
positief naar voren komt. Met betrekking tot de doeltreffendheid
van het functioneren wordt in het rapport vastgesteld dat de
NMa, door het leveren van substantiële inspanningen, er in is
geslaagd om markten beter te laten werken. Ook wordt onderstreept, dat de NMa in staat is gebleken de voordelen van
samenwerking met andere (toezichthoudende) organisaties,
zowel nationaal als internationaal, steeds beter te benutten.
Het algemene mededingingstoezicht en de sectorspecifieke
regulering, die aan de NMa zijn opgedragen, hebben op evenwichtige en elkaar versterkende wijze aan deze resultaten
bijgedragen. Geconstateerd wordt dat eventueel verdergaande
taakstellingen, zonder dat tegelijkertijd de wet wordt aangepast,
met name ten koste zullen gaan van niet-wettelijke taken.
Dit zijn taken waar veel maatschappelijke vraag naar is.

aan programma’s waarin vakinhoudelijke verdieping wordt
gezocht. In 2010 is het Young Professional Programma gestart,
in dit programma krijgen nieuwe medewerkers een afgeronde
interne opleiding op het gehele werkterrein van de NMa.
Het ontwikkel­aanbod voor stafmedewerkers en secretaresses
wordt vernieuwd. Tenslotte worden gesprekken gevoerd
met Nijenrode, AFM en DNB voor een opleiding Toezicht­
medewerkers.
• Medewerkers en managers zijn inmiddels geïnformeerd over
de wijzigingen naar aanleiding van de invoering van P-Direkt.
Om tegemoet te kunnen komen aan de werkwijze van P-Direct
is eind 2010 o.a. de mandaatregeling aangepast. In februari
2011 kan gebruik worden gemaakt van P-Direkt.
• Het uiteindelijke doel van volledige gezamenlijke huisvesting
is in 2010 bijna bereikt. Met uitzondering van het archief is de
gehele NMa in 2010 in de Zürichtoren gehuisvest. Dit maakt
een efficiëntere bedrijfsvoering en een eenvoudiger en effectievere communicatie mogelijk. Naar verwachting zal in 2011
ook het archief in de Zürichtoren worden ondergebracht.

Verbetering van de bedrijfsvoering
• De vorming van de directie Bedrijfsvoering heeft geleid tot een
verdere beheersing van de processen en professionalisering
in de vorm van een producten- en dienstencatalogus,
versterking van het projectmanagement, tijdschrijven en
eenduidigheid van aanpak.
• In 2010 is veel aandacht geweest voor strategisch HRM-beleid,
gericht op een betere beheersing van de in-, door- en uitstroom.
Leiderschap is ook onderdeel van dit beleid en cruciaal voor
goed ‘people-management’. Diverse ontwikkelactiviteiten
worden aangeboden om onze leidinggevenden beter toe te
rusten voor deze rol. De voortgang van dit beleid wordt per
kwartaal besproken in het BraVO; het overleg waarin alle
onderwerpen die de bedrijfsvoering raken centraal worden
besproken en waar centraal afwegingen worden gemaakt.
• In 2010 is de NMa academie verder gegroeid. Door de
Academieraad is besloten het aanbod verder uit te breiden
naar meerdere doelgroepen. Extra aandacht wordt besteed

P. Kalbfleisch
Voorzitter Raad van Bestuur NMa
Den Haag, 19 april 2011

Bedrijfsvoering

69

controleverklaringen
Status jaarrekening
De samengevatte jaarrekening van de NMa over 2010 zoals
opgenomen in dit jaarverslag, is gebaseerd op het departementale
jaarverslag 2010 van het Ministerie van Economische Zaken,
Landbouw en Innovatie en de interne jaarrekening van de NMa
over 2010. De Algemene Rekenkamer, die het departementale
jaarverslag jaarlijks onderzoekt, zal op de derde woensdag in
mei haar oordeel hierover in een rapport aan de Staten-Generaal
aanbieden. In dit rapport kunnen opmerkingen worden gemaakt
over het financiële beheer en/of de jaarrekening van de NMa.
De Auditdienst van het Ministerie van Economische Zaken,
Landbouw en Innovatie heeft deze interne jaarrekening in het
kader van de controle, bedoeld in artikel 66 van de
Comptabiliteitswet, gecontroleerd en hierbij een goedkeurende
verklaring verstrekt.

De samengevatte jaarrekening bevat niet alle toelichtingen
die zijn vereist op basis van de Comptabiliteitswet 2001 en de
daaruit voortvloeiende regelgeving. Het kennisnemen van de
samengevatte jaarrekening kan derhalve niet in de plaats treden
van het kennisnemen van het departementale jaarverslag van
het ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie
en de gecontroleerde interne jaar­rekening van de NMa.

Verantwoordelijkheid van het bestuur
Het bestuur is verantwoordelijk voor het opstellen van een
samenvatting van de gecontroleerde jaarrekening in over­een­
stemming met de grondslagen zoals beschreven in de
Comptabiliteitswet 2001.

Verantwoordelijkheid van de accountant

Controleverklaring Van De Onafhankelijke
Accountant

Onze verantwoordelijkheid is het geven van een oordeel over de
samengevatte jaarrekening op basis van onze werkzaamheden,
uitgevoerd in overeenstemming met Nederlands Recht, waar­
onder de Nederlandse Standaard 810, ‘Opdrachten om te
rapporteren betreffende samengevatte financiële overzichten’.

Aan: de voorzitter van de Raad van Bestuur van het ZBO NMa

Oordeel

De in het hoofdstuk Financiën van dit jaarverslag opgenomen
samengevatte jaarrekening, bestaande uit:
• de staten van verplichtingen, uitgaven en ontvangsten met
de financiële toelichtingen daarbij;
• de posten van de saldibalans van de NMa per 31 december
2010 met de toelichting daarbij;
• de in dit Jaarverslag in de bedrijfsvoeringparagraaf opgenomen
passage over de comptabele rechtmatigheid en de getrouwe
weergave van de uitkomsten van de begrotingsuitvoering
over 2010
is ontleend aan het gecontroleerde departementale jaarverslag
2010 van het Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en
Innovatie en de gecontroleerde interne jaarrekening van de NMa
over 2010 per 17 maart 2011. Wij hebben een goedkeurend
oordeel verstrekt bij het departementale jaarverslag en de interne
jaarrekening in onze controleverklaringen van respectievelijk
15 en 17 maart 2011. Desbetreffende jaarrekening en deze samenvatting daarvan, bevatten geen weergave van gebeurtenissen
die hebben plaatsgevonden sinds de datum van onze controleverklaring van 17 maart 2011.

70

NMa Jaarverslag 2010

Naar ons oordeel is de samengevatte jaarrekening in alle
van materieel belang zijnde aspecten consistent met het
gecontroleerde departementale jaarverslag van het ministerie
van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie en de gecon­
troleerde interne jaarrekening van de NMa per 17 maart 2011
en in overeen­stemming met de grondslagen zoals beschreven
in de Comptabiliteitswet 2001.
Den Haag, 19 april 2011
Auditdienst ministerie van Economische Zaken, Landbouw
en Innovatie
was getekend

was getekend

P.H.M. Verschoore RA		

W. Schellekens RA

Status jaarrekening
De samengevatte jaarrekening van het ZBO NMa over 2010
zoals opgenomen in dit jaarverslag, is gebaseerd op het departe­
mentale jaarverslag 2010 van het Ministerie van Economische
Zaken, Landbouw en Innovatie en de interne jaarrekening van
het ZBO NMa over 2010. De Algemene Rekenkamer, die het
departementale jaarverslag jaarlijks onderzoekt, zal op de derde
woensdag in mei haar oordeel hierover in een rapport aan de
Staten-Generaal aanbieden. In dit rapport kunnen opmerkingen
worden gemaakt over het financiële beheer en/of de jaarrekening
van het ZBO NMa. De Auditdienst van het Ministerie van
Economische Zaken, Landbouw en Innovatie heeft deze interne
jaarrekening in het kader van de controle, bedoeld in artikel 66
van de Comptabiliteitswet, gecontroleerd en hierbij een goedkeurende verklaring verstrekt.

De samengevatte jaarrekening bevat niet alle toelichtingen
die zijn vereist op basis van de Comptabiliteitswet 2001 en de
daaruit voortvloeiende regelgeving. Het kennisnemen van de
samengevatte jaarrekening kan derhalve niet in de plaats treden
van het kennisnemen van het departementale jaarverslag van
het ministerie van Economische Zaken, Landbouw en Innovatie
en de gecontroleerde interne jaarrekening van het ZBO NMa.

Verantwoordelijkheid van het bestuur
Het bestuur is verantwoordelijk voor het opstellen van een
samenvatting van de gecontroleerde jaarrekening in overeenstemming met de grondslagen zoals beschreven in de
Comptabiliteitswet 2001.

Verantwoordelijkheid van de accountant

Controleverklaring Van De Onafhankelijke
Accountant

Onze verantwoordelijkheid is het geven van een oordeel over de
samengevatte jaarrekening op basis van onze werkzaamheden,
uitgevoerd in overeenstemming met Nederlands Recht, waaronder
de Nederlandse Standaard 810, ‘Opdrachten om te rapporteren
betreffende samengevatte financiële overzichten’.

Aan: de voorzitter van de Raad van Bestuur van het ZBO NMa

Oordeel

De in het hoofdstuk Financiën van dit jaarverslag opgenomen
samengevatte jaarrekening, bestaande uit:
• de staten van verplichtingen en uitgaven met de financiële
toelichtingen daarbij;
• de in dit Jaarverslag in de bedrijfsvoeringparagraaf opgenomen
passage over de comptabele rechtmatigheid en de getrouwe
weergave van de uitkomsten van de begrotingsuitvoering over
2010
is ontleend aan het gecontroleerde departementale jaarverslag
2010 van het Ministerie van Economische Zaken, Landbouw en
Innovatie en de gecontroleerde interne jaarrekening van het ZBO
NMa over 2010 per 17 maart 2011. Wij hebben een goedkeurend
oordeel verstrekt bij het departementale jaarverslag en de interne
jaarrekening in onze controleverklaringen van respectievelijk
15 en 17 maart 2011. Desbetreffende jaarrekening en deze samenvatting daarvan, bevatten geen weergave van gebeurtenissen
die hebben plaatsgevonden sinds de datum van onze controle­
verklaring van 17 maart 2011.

Naar ons oordeel is de samengevatte jaarrekening in alle van
materieel belang zijnde aspecten consistent met het gecontroleerde departementale jaarverslag van het ministerie van
Economische Zaken, Landbouw en Innovatie en de gecontroleerde
interne jaarrekening van het ZBO NMa per 17 maart 2011 en in
overeenstemming met de grondslagen zoals beschreven in de
Comptabiliteitswet 2001.
Den Haag, 19 april 2011
Auditdienst ministerie van Economische Zaken, Landbouw
en Innovatie
was getekend

was getekend

P.H.M. Verschoore RA		

W. Schellekens RA

Controleverklaringen

71

tREFWOORDEN
A

D

J

Aanbestedingstrajecten 32
Aandachtsvelden 30
Accountants 28
AFM 51, 69
Ambtelijk apparaat 61, 62
Apotheken 22
Arbeidsmarktcommunicatie 66–67
Arbeidsomstandigheden 66

Dagbladen 32
Dienstverlening 24, 26, 33, 36, 44
Doelmatigheid 7, 12, 43, 69
Doeltreffendheid 7, 12, 69
Doorlooptijden 9, 12, 74
Dubbelglas 16

Jaarrekening 70–71

B
Balanceringsregime 38
Baten 5, 6, 43, 51
Bedrijfsvoering 7, 57, 66, 75
Bedrijfsvoeringparagraaf 70–71
Bestuur 57–58
Betalingsverkeer 26–27
Bevoegdheden 5, 11, 35, 41, 46, 56
Bezettingsgraad 66–67
Bezwaarzaken 6, 9
Binnenvaart 32
Boetes 5–6, 10, 16, 31, 62, 64
Boetesystematiek 10
Bouwbedrijven 31–32
Budgetbrief 62–65

C
CBb 10–11, 43–44, 53
Clementieregeling 16
Club deal 26
Collectief 20, 24
Compliance 21, 46, 48
Concentraties 6
Consultatie 12, 20, 47
Consumenten 5, 22, 27, 36, 39, 51, 56
Consumentenautoriteit 7, 51, 56, 66
Consumentenbescherming 56–58
ConsuWijzer 36
Contextonderzoek 11
Controleverklaringen 70
Corridors 41
Crisisberaad 32

72

NMa Jaarverslag 2010

E
ECN 49, 52
Eerstejaarseffect 6
Elektriciteit 11, 37
Energieleveranciers 36–37
Energiemarkt 34, 36
Energienetten 34, 37
Energietarieven 35
Europese Commissie 32, 38, 44, 52
Evaluatie 6–7, 9, 12, 20, 59, 68

K
Kalfsvleesproducenten 17
Ketensamenwerking 21
Klachten 10, 41
Klachtenafhandeling 35–36
Kunstmest 33

L
Landbouwcoöperaties 33
Last 32, 46
Leidinggevenden 5, 32, 69
Leveringszekerheid 37–38
Loodsgeldtarieven 43
Loodswezen 11, 40, 43–44
Luchthaven 41, 43

F

M

Financiën 54, 61, 70
Friesland 22
Functioneren 7, 9, 12, 27, 37, 52

Marktkoppeling 37
Markttoezichthoudersberaad 51
Mededinging 6–7, 9–10, 13, 47, 52, 54
Mededingingsautoriteit 12, 16, 44, 53
Mededingingswet 6, 12, 18, 20, 26, 32, 48
Medezeggenschap 67
Meelproducenten 16
Methodebesluiten 11, 38, 74
Minimumprijzen 17
Minister 6, 11, 39, 50, 56, 58, 66, 69
Mobiliteit 57, 66

G
Gas 38
Gebruiksvergoeding 42
Goederenvervoer 41–42
Grensverbindingen 38
Groothandelsmarkt 37–38

H
Hypotheekmarges 26
Hypotheekrente 26

P
Personeel 49, 66, 68
Prijsvergelijkers 35–36
Productkoppeling 26–27

R
Rechtspraak 10–11
Regeerakkoord 56
Regulering 6, 11, 34, 38, 43, 56
Richtsnoeren 12, 18–20
Risicobeheersing 51
Rolstoelen 22

S
Samenwerkingsrelaties 46
Schoolboeken 33
Spoorbeheerders 40–42
Spoormonitor 42
Stadsvervoerders 41
Structuurproblemen 36
Supermarkt 33
Syndicaatlening 26

U
Uitgaven 62–63, 68, 70–71
Uitstroom 66–68

V
Vastgoedsector 24–28
Veiligheid 27, 38–39
Verpleeghuiszorg 22
Verplichtingen 13, 49, 62, 68, 70
Vertrouwen 46
Vervoer 6–7, 11, 40, 44
Verzekeringspools 28, 48
Verzorgingshuiszorg 22
Verzuim 66–67
Visiedocument 12, 20, 27, 36, 39
Vorderingen 62, 64
Vormgeving 7

W
Waarderingsgrondslagen 62, 65
Warmte 39
WOPT 65

Z
ZBO 6, 9, 12, 20, 58, 65, 68, 70
Ziekenhuizen 21–22, 48
Zorg 19–23, 32, 36–37
Zorgaanbieder 20
Zorggroepen 19–20
Zorgverzekeraars 20–23

T
N
Netbeheerders 36, 42, 54
NZa 19–20, 22–23, 50, 57

I
ICN 53, 63
Informatie-uitwisseling 13, 21
Inkoopmacht 17, 51
Internetbetalingen 27
Investeringsklimaat 37, 39

Openbaar Ministerie 12, 31–33
Opsporingsdienst 14
OPTA 7, 36, 49, 56, 64, 66
Organogram 75
Outcome 6, 12
Overschrijding 62–65
Overstappen 26–27, 33, 36

O
OCCR 43
OESO 53
OM 31
Ombudsman 10
Onafhankelijkheid 32, 50, 58

Tankplaten 42
Telefoontaps 31
Thuiszorg 5
Toerekeningssysteem 43
Toezegging 21, 28
Toezichtdilemma 47
Toezichthouders 5, 42, 46–52
Transparantie 9, 12, 27, 47
Transportnetten 34

73

APPENDIX
Tabel 1 doorlooptijden NMa
Product

Norm (dgn)

Norm

2006
Realisatie

2007
Realisatie

2008
Realisatie

2009
Realisatie

2010
Realisatie

588

90%

31%

0%

25%

86%

58% 3

Onderzoeken met handhavingsproduct *

336 (365)

90%

50%

64%

60%

38%

64%

Onderzoek zonder handhavingsproduct 2

175 (180)

90%

76%

79%

81%

71%

78%

Melding concentratie

28

100%

100%

100%

100%

100%

100%

Verzoek ontheffing wachtperiode (art. 40)

15

100%

100%

100%

100%

Vergunning concentratie

91

100%

100%

100%

100%

100%

100%

Klacht art. 71 Spoorwegwet

61

100%

0%

100%

86%

120 (91)

75% (90%)

71%

66%

72%

63%

73%

252

75%

16%

40%

71%

88%

38% 3

Sanctie electriciteit- en gaswet

91 (84)

75%

100%

67%

100%

100%

100%

Sanctie niet-meewerken/niet-melden

91 (84) 100% (75%)

100%

100%

100%

100%

Mededingingszaken (start onderzoek
1
t/m sanctie)

Geschilbeslechting (elektriciteit- en gaswet)
Sanctie Mededinging (art. 6 en 24) *

Bezwaar Mededinging (zonder bezwaar
advies commissie)

210

90%

67%

49%

64%

93%

60%

Bezwaar Mededinging (met bezwaar advies
commissie)

252

75%

42%

40%

50%

56%

38% 3

Bezwaar Elektriciteit- en gaswet

140

75%

53%

25%

50%

43%

37% 4

Sanctie Vervoerswetten

91

75%

0%

75%

Bezwaar Vervoerswetten

140

75%

100%

100%

100%

Wob-verzoek (algemeen)

56

75%

58%

43%

82%

Een lege cel houdt in dat
er dat jaar geen producten
zijn afgerond of het
instrument niet is ingezet.
De normtijden tussen
haakjes zijn oude interne
normen die zijn gewijzigd.
Het aantal dagen zijn
kalenderdagen.			

74

NMa Jaarverslag 2010

1 De categorie ‘kartel- en misbruikzaken’ is opgenomen
omwille van een internationale vergelijking, maar betreft
geen apart kernproces bij de NMa. De doorlooptijd is
opgebouwd uit de doorlooptijd van een deel van de
onderzoeken met handhavingsproduct (nl. die met een
boete) en de categorie ‘sanctie mededinging’ (zie *)
2 Dit zijn onderzoeken die worden stopgezet. Hieronder
vallen ook klachten die worden ingetrokken of afgewezen.
In de regel gebeurt dat laatste binnen 56 dagen.
3 Daling is met name het gevolg van (bij betrokken
partijen bekende) samenloop van zaken met
andere procedures, binnen en/of buiten de NMa,
en betrokkenheid van niet-Nederlandse partijen

49%

(met noodzaak voor vertalingen). Deze afhankelijkheid
maakte dat doorlooptijden uitkwamen boven de norm,
die gebaseerd is op op zichzelf staande procedures in
het Nederlands.
4 Op basis van haar methodebesluiten (geldig voor
3 jaar) neemt de NMa per netbeheerder een x-factor­
besluit en 3 jaarlijkse tariefbesluiten. Eventuele bezwaren
worden pas behandeld als de rechtsgeldigheid van het
Methodebesluit vaststaat. De doorlooptijden worden
hierdoor langer. In de toekomst hanteert de NMa een
andere werkwijze door bezwaren direct te behandelen
zodat partijen sneller een finaal standpunt van de NMa
ontvangen.

Raad van Bestuur NMa

Economisch
Bureau

Raadadviseur

S&C

DBV

Stafafdeling
Strategie en
Communicatie

Directie
Bedrijfs­voering

DM

JD

DREV

Directie
Mededinging

Juridsche dienst

Directie
Regulering Energie
en Vervoer

Clementie­bureau

75

Colofon
Redactie
NMa, Den Haag
Ontwerp
Total Identity, Den haag
Illustraties
Peter van Straaten
Drukwerk
Ando BV, Den Haag

Contact
Bezoekadres
Zurichtoren
Muzenstraat 81
2511 WB Den Haag
Postadres
Postbus 16326
2500 BH Den Haag
T (070) 330 33 30
F (070) 330 33 70
I www.nma.nl