Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

28 286

Dierenwelzijn

nr. 1210

BRIEF VAN DE MINISTER VAN LANDBOUW, NATUUR EN
VOEDSELKWALITEIT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 27 juli 2021
Hittestress bij dieren is een toenemend aandachtspunt. De KNMI’14klimaatscenario’s voorspellen dat de temperatuur verder stijgt en dat
Nederland steeds meer te maken krijgt met hete zomers1. Dit heeft niet
alleen gevolgen voor mensen, maar ook voor dieren.
De afgelopen jaren zijn verschillende stappen gezet om hittestress bij
dieren in de veehouderij te voorkomen, dan wel te beperken en maatregelen te treffen als het nodig is. Vanuit de overheid zijn maatregelen
getroffen zoals strengere regels voor diertransporten en aangepaste
keurings- en slachttijden. In het kader van het Nationaal plan voor
veetransport bij extreme temperaturen zijn er afspraken gemaakt over
aanpassing van beladingsgraad gedurende transport en aanvullende
maatregelen bij de aanvoer van nationaal transport naar slachthuizen.
Deze zijn doorgevoerd in de protocollen van alle betrokken sectoren. De
sectoren werken ook actief aan bewustwording, educatie en praktische
handvatten. En dierenwelzijnsorganisaties voeren campagnes om de
knelpunten zichtbaar te maken en het ambitieniveau van sector en
overheid te verhogen. Er zit duidelijk veel energie op en dat heeft tot
verbeteringen geleid. We zijn er echter nog niet; met de steeds warmer
wordende zomers ligt er ook nog een opgave.
Plan van aanpak
Door het veelvoud van initiatieven, wensen en ambities voor korte en
lange termijn, is er behoefte aan overzicht en een check of hiermee de
uiteenlopende problematieken ten aanzien van hittestress bij landbouwhuisdieren afdoende en effectieve aandacht krijgt. Vanuit mijn ministerie
wordt daarom gewerkt aan een plan van aanpak. Hiermee geef ik invulling
aan de aangenomen motie van het lid Graus (Kamerstuk 28 286, nr. 1158).

1

kst-28286-1210
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

https://knmiprojects.archiefweb.eu/?subsite=klimaatscenarios#archive

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 28 286, nr. 1210

1

De eerste stap hiertoe is het leggen van een basis voor dit plan van
aanpak: het in kaart brengen van enerzijds bestaande initiatieven en
maatregelen en anderzijds mogelijke risico’s in de gehele keten (primair
bedrijf, transport en slachterijen). Hiertoe zijn bijeenkomsten georganiseerd met betrokken partijen vanuit de overheid, de sector, dierenwelzijnsorganisaties en dierenartsen. De betrokken partijen hebben vanuit hun
expertise en praktijkervaring aangegeven welke ontwikkelingen er zijn
(wat gaat goed) en welke uitdagingen ze zien (wat kan beter). De uitkomst
hiervan is als bijlage toegevoegd aan deze brief. Uiteraard heb ik
kennisgenomen van de huidige campagne van de Dierenbescherming en
Eyes on Animals, die inzetten op wettelijke regels voor lagere belading,
mechanische ventilatie en een maximale wachttijd voor de slachterij van
15 minuten. En van de campagne van Wakker Dier die zich richt op
schaduw in de wei, verkoeling in stallen en een transportverbod boven de
27 graden.
De komende tijd wordt op deze basis het plan van aanpak vormgegeven.
Daarbij wordt nadrukkelijk gekeken naar fasering in de tijd. Verderop in
deze brief ga ik in op de focus die ik deze zomer hanteer. Ik zie deze
werkwijze waarbij ik vóór elke zomer aangeef aan welke hitte-gerelateerde
onderwerpen ik prioriteit geef, nadrukkelijk als onderdeel van mijn
aanpak. Na de zomer ga ik na wat de effecten daarvan zijn en of bepaalde
maatregelen aangepast moeten worden. Op die manier wordt de aanpak
gaandeweg verbeterd en aangescherpt. Ondertussen wordt verder
gewerkt aan de voorbereiding van acties en maatregelen die meer tijd
vragen om in te voeren. Het plan van aanpak zal richting en inzicht geven
voor de inzet op de korte, middellange en lange termijn.
Voor het – indien noodzakelijk en gewenst – doorvoeren van strengere
(wettelijke) normen is, zeker als het gaat om transport en doden, inzet
nodig in Europees verband. We zijn immers gebonden aan de bestaande
verordeningen voor de bescherming van dieren tijdens het transport en
doden. De Europese Commissie heeft in de Farm2Fork-strategie aangekondigd de EU-regelgeving op het gebied van dierenwelzijn te gaan
evalueren en herzien. Daartoe heeft de Europese Commissie de EFSA
gevraagd om onderzoeken uit te voeren en worden stakeholders, inclusief
de EU-lidstaten, geconsulteerd. Naar verwachting zal de Europese
Commissie in het laatste kwartaal van 2023 een voorstel doen voor de
herziening van de transportverordening2. Mijn ministerie volgt dit proces
nauw en levert in de aanloop naar de voorstellen, die eind 2023 verwacht
worden, actief inbreng om de EU-dierenwelzijnsregelgeving te verbeteren.
Dit wordt zoveel mogelijk opgepakt in samenwerking met gelijkgestemde
lidstaten.
Relevante ontwikkelingen in afgelopen jaren
Zoals aangegeven zijn de afgelopen jaren verschillende stappen gezet om
hittestress bij dieren in de veehouderij te voorkomen dan wel te beperken
en maatregelen te treffen als het nodig is. Ik geef hieronder enkele
voorbeelden.
In het najaar van 2019 is LTO Nederland gestart met een project waarbij
voorlichting en handelingsopties voor de veehouder centraal staan. In dat
kader is met Royal GD een website ontwikkeld die een 7-daagse weersvoorspelling geeft (temperatuur en Temperature Humidity Index), met

2

https://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/
LexUriServ.do?uri=CELEX%3A32005R0001%3ANL%3AHTML

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 28 286, nr. 1210

2

daarbij praktisch toepasbare adviezen per specifieke diersoort en
bedrijfstype3.
Een ander sectorinitiatief komt van de Producentenorganisatie Varkenshouderij (POV). Zij hebben een bedrijfsspecifiek hitteprotocol ontwikkeld
als hulpmiddel voor varkenshouders om hun dieren zo goed mogelijk te
kunnen beschermen tegen hittestress op warme dagen4. Daarnaast is het
Nationaal Plan voor veetransport bij extreme temperaturen door de jaren
heen steeds verder doorontwikkeld. Het biedt sinds 2016 een platform
voor de overheid en sectoren om belangrijke ontwikkelingen te bespreken
en afspraken te maken. De onderliggende sectorprotocollen en afspraken
met de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) over mogelijk
aangepaste keuringstijden bij exporten en slachterijen werpen vruchten
af. De NVWA concludeerde uit controles tijdens transport en bij slachthuizen in de zomer van 2020 dat er weinig overtredingen en problemen
werden geconstateerd. Ondanks de hele warme zomer met een uitzonderlijk lange hittegolf in augustus.
Bovenstaande initiatieven nemen niet weg dat normstelling door de
overheid ook van belang is. Voor het houden van dieren, zowel in
gebouwen als buiten in de wei, bestaan in de Wet dieren en onderliggende regelgeving voorschriften om hittestress te voorkomen. Voor een
aantal bepalingen onderzoek ik hoe dit nog verder kan worden geconcretiseerd om de NVWA-inspecteurs te helpen.
Voor vervoer van dieren heb ik vorig jaar door het opstellen van de
Beleidsregel diertransport bij hoge temperaturen5 een harde grens
gesteld: geen vervoer bij een buitentemperatuur van 35 graden Celsius of
hoger, tenzij het vervoer plaatsvindt met een veewagen met een actief
koelingssysteem. Door deze norm vast te leggen is het nu voor de gehele
diertransportsector duidelijk welke norm geldt, ook voor de pluimveesector die niet is aangesloten bij het nationaal plan. Daarnaast is de
norm voor toezichthouders beter te handhaven. Op basis van de recent
aangenomen motie van het lid Vestering (Kamerstuk 35 830 XIV, nr. 10)
wordt er door mijn ministerie verder uitgewerkt hoe er uitvoering kan
worden gegeven aan het verlagen van de maximale temperatuur voor
diertransporten naar 30 graden. Uw Kamer wordt hierover op een later
moment geïnformeerd.
Sinds vorige zomer staat de NVWA ook geen internationale dierexporten
met een transporttijd van meer dan 8 uur toe, als de voorspelde temperatuur onderweg boven de 30 graden is. Veewagens met actieve koeling
zijn wederom uitgezonderd. Deze overheidsmaatregelen hebben tot een
impuls geleid voor ontwikkeling van gekoeld diertransport. Ik heb
daarnaast ook onderzoek laten uitvoeren naar de relatie tussen de
buitentemperatuur en de interne temperatuur in de veewagens (bij de
dieren) voor verschillende type veewagens, en voor verschillende
diersoorten. Dit was een kleinschalig onderzoek en het is nu nog te vroeg
om conclusies te trekken. Met grote waarschijnlijkheid kan dit onderzoek
worden verlengd, zodat er ook deze zomer metingen tijdens diertransporten verricht kunnen worden. Er is veel internationale interesse voor de
uitkomsten, ook in het kader van de aanstaande herziening van de
Europese transportverordening.

3

https://www.gddiergezondheid.nl/hittestress
https://www.pov.nl/actuele-themas/voorkom-hittestress-bij-varkens/4
5
Stcrt. 2020, nr. 35159
4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 28 286, nr. 1210

3

Focus zomer 2021
Bescherming van dieren in de weide
De NVWA heeft de handhavingslijn met betrekking tot bescherming van
dieren in de weide bij extreme hitte aangescherpt. De handhaving zal zich,
net als voorgaande jaren, baseren op meldingen, waarbij specifieke
werkinstructies per diercategorie worden gehanteerd. De werkinstructies
zijn gebaseerd op wetenschappelijke inzichten voor de diersoorten paard,
rund en schaap. Hierdoor kan er beter ingegrepen worden wanneer dat
nodig is. Daarnaast vindt er een aangescherpte triage plaats van de
meldingen, waardoor de beschikbare capaciteit effectiever kan worden
ingezet en hoogrisicomeldingen met voorrang opgepakt kunnen worden.
Deze handhavingsaanpak is breed gecommuniceerd in de sector. Op basis
van de handhavingservaringen van deze zomer beoordeel ik of er
aanscherping van wetgeving/beleidsregels nodig is.
Uit de inventarisatie kwam naar voren dat veehouders tegen problemen
aanlopen in de vergunningverlening door gemeenten bij het plaatsen van
beschutting in de weide. Daarom is er, zoals ook eerder toegezegd
(Aanhangsel Handelingen II 2018/19, nr. 9), overleg geweest met de
Vereniging Nederlandse Gemeenten over een betere beschutting in de
wei en hebben we afgesproken dat ik als volgende stap in overleg ga met
een aantal landelijke gemeenten en andere relevante partijen, om
mogelijke oplossingen te kunnen verkennen voor de problemen die
spelen omtrent beschutting in de wei.
Nood- en alarmsystemen bij kunstmatige ventilatie en melden van
incidenten
In artikel 2.5, vierde, vijfde en zesde lid, van het Besluit houders van
dieren zijn eisen gesteld aan de luchtkwaliteit en ventilatiesystemen in de
stal. Uit de inventarisatie kwam mogelijke uitval van kunstmatige
ventilatiesystemen naar boven als risico, doordat alarmsystemen niet
werken of noodvoorzieningen niet aanwezig zijn of niet tijdig aanslaan. Dit
kan grote consequenties voor de dieren hebben die geen enkele
veehouder wil, niet alleen tijdens perioden van extreme hitte, maar ook
voor de rest van het jaar. Tijdens reguliere controles van de NVWA op
bestaande wet- en regelgeving op primaire bedrijven wordt er dan ook
aandacht besteed aan de controle op nood- en alarmsystemen bij
kunstmatige ventilatie. Om meer duidelijkheid te geven over hoe vaak
dergelijke systemen gecontroleerd moeten worden en hoe de systemen er
uit moeten zien – zodat uitval zoveel mogelijk voorkomen kan worden –
werk ik aan de concretisering van deze open normen in de regelgeving.
Het streven is om deze concretisering voor volgende zomer afgerond te
hebben.
Op basis van artikel 18 van de Europese Diergezondheidsverordening6
moet een veehouder abnormale sterftegevallen en andere symptomen
van ernstige ziekte of van een sterk verlaagde productie bij dieren met
onbekende oorzaak melden, zodat verder onderzoek kan worden verricht,
waaronder bemonstering voor laboratoriumonderzoek indien de situatie
dat vereist. Ik roep de veehouders op het ook te melden als men duidelijke
aanwijzingen heeft dat het gaat om verstikking of uitval van systemen.
Niet om meteen bestraft te worden, maar om inzicht te krijgen in de
(mogelijke) oorzaak en inzicht te krijgen in hoe vaak het voorkomt. De
6

Verordening (EU) 2016/429 van het Europees Parlement en de Raad van 9 maart 2016 betreffende overdraagbare dierziekten en tot wijziging en intrekking van bepaalde handelingen op
het gebied van diergezondheid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 28 286, nr. 1210

4

NVWA is met Rendac in gesprek over de mogelijkheden voor een
gegevensleveringsovereenkomst, onder andere over het gebruik van
kadavercijfers voor het monitoren van sterfte. Als deze overeenkomst
haalbaar blijkt en tot stand komt, dan zou de NVWA beter zicht kunnen
krijgen op bedrijven met een opvallend hoge uitval, ook tijdens
hitteperiodes.
Diertransport
Net als voorgaande jaren voert de NVWA tijdens warme periodes
proactieve inspecties en handhaving uit op diertransporten. Er worden
extra inspecteurs ingezet vanaf een verwachte temperatuur van 27 graden
Celsius.
Daarnaast is er specifiek aandacht voor de 30 graden Celsius-grens voor
internationale lange transporten (>8 uur) en de controle op de Beleidsregel diertransport bij hoge temperaturen (35 graden regel).
Het is uiteraard aan de ketenpartijen in de sector om rekening te houden
met de weersomstandigheden en om files zoveel mogelijk te vermijden.
Als veewagens een langere periode in de volle zon stilstaan, zoals
bijvoorbeeld in een file, loopt de temperatuur bij de dieren erg snel op. Dit
kan ernstig lijden en zelfs sterfte tot gevolg hebben. Mijn ministerie gaat
met de sector, de NVWA, Rijkswaterstaat en de politie in gesprek om tot
betere afstemming en afspraken te komen voor gevallen waarbij
diertransporten onderweg in de problemen komen en het dierenwelzijn
mogelijk in het geding is.
Slachterijen
Vorig jaar heeft de NVWA de meeste aanvragen voor aangepaste
slachttijden volledig kunnen honoreren en ook dit jaar biedt de NVWA de
mogelijkheid slachttijden aan te passen. Met Nederlandse slachterijen is
afgesproken dat vanaf een verwachte buitentemperatuur van 33 graden
de mogelijkheid door de NVWA wordt geboden om eerder te slachten.
Voor pluimveeslachthuizen geldt 2 uur eerder ten opzichte van hun
oorspronkelijke tijd met als vroegste tijdstip vanaf 2:00 uur. Voor
hoefdierslachthuizen kan de PM keuring worden vervroegd van 6.00 uur
naar 4:00 uur, in dat geval zijn de diensten maximaal 7 uur. Indien nodig
kan er ook op zaterdag worden geslacht. Daarnaast wordt bezien of er
«vooruit gewerkt» kan worden; oftewel, bij verwachte hoge temperaturen
de dagen ervoor langere slachtdagen toestaan. De NVWA zet zich hiermee
maximaal in binnen de huidige CAO-afspraken. Ik wil daarom ook
benadrukken dat de oplossing niet uitsluitend gezocht moet worden in
aanpassingen van de aanvangstijden voor de toezichthouder, maar dat er
ook structurele aanpassingen nodig zijn van de sector, met name de
pluimveesector, om zich te bezinnen op oplossingen die welzijnsproblemen in de zomer voorkomen. Dit vergt met name oplossingen
waardoor het totaal aantal dieren dat, gedurende (mogelijk) hete periodes
bij het slachthuis aangeboden wordt, moet worden beperkt. Waardoor
transport en aanvoer op slachthuizen op hete dagen of dagdelen
vermeden kan worden. Verder werkt mijn ministerie op basis van de
recent aangenomen motie van het lid Vestering (Kamerstuk 35 830 XIV,
nr. 11) uit hoe er uitvoering kan worden gegeven aan het wettelijk
vastleggen van een maximale wachttijd van vijftien minuten bij het
slachthuis. Uw Kamer wordt hierover geïnformeerd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 28 286, nr. 1210

5

Inzet in EU-verband
In het kader van de herziening van de dierenwelzijnsregelgeving wordt bij
de Nederlandse inzet gekeken naar de bescherming van dieren tegen
extreme temperaturen. Voor transport zijn we daar al volop mee bezig en
hiervoor trek ik zoveel mogelijk op met gelijkgestemde lidstaten. Ik zet me
in voor duidelijke temperatuurgrenzen voor vervoer van specifieke
diersoorten/-categorieën, gebaseerd op wetenschappelijke kennis. Bureau
Risicobeoordeling en Onderzoek (Buro) heeft dit vorig jaar al in kaart
gebracht in een advies over vervoer van vleeskuikens en vleesvarkens bij
(extreem) hoge temperaturen7. Ik pleit in EU-verband voor duidelijke
risico-mitigerende maatregelen voor diervervoer bij extreem warme
omstandigheden, zoals bijvoorbeeld verplichte geforceerde ventilatie of
gekoeld diertransport. Niet alleen voor lange transporten maar ook voor
korte transporten. Ook is Nederland trekker van de national contact point
werkgroep voor het opstellen van een «network document» voor het
beschrijven van goede praktijken en het afstemmen van officiële controles
ten aanzien van internationaal diertransport bij extreme temperaturen.
Ten slotte heeft mijn ministerie het European Reference Centre for Animal
Welfare (EURCAW) gevraagd om kennis (wetenschappelijk en best
practices) over klimaatsveranderingen in relatie tot dierenwelzijn op het
primaire bedrijf en transport en de handhaving daarvan toegankelijk te
maken voor de lidstaten.
Tot slot
Dieren moeten beschermd worden tegen de (toenemende) hitte. De
overheid stelt de randvoorwaarden, zorgt voor toezicht en faciliteert
onderzoek. Ik ben blij dat er met bijgevoegde bijlage een basis ligt van
waaruit verder gewerkt kan worden aan een plan van aanpak voor de
(langere) termijn8. Een plan dat ook jaarlijks op basis van opgedane
ervaringen geactualiseerd kan worden. Dit plan ontvangt uw Kamer voor
het einde van dit jaar.
De Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit,
C.J. Schouten

7

https://www.nvwa.nl/over-de-nvwa/documenten/dier/vervoer/vervoer/risicobeoordelingen/
advies-van-buro-over-het-transport-van-vleesvarkens-en-vleeskuikens-bij-extreem-hogetemperaturen
8
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 28 286, nr. 1210

6