Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2009–2010

26 485

Maatschappelijk verantwoord ondernemen

Nr. 88

VERSLAG VAN EEN ALGEMEEN OVERLEG
Vastgesteld 9 maart 2010

1

Samenstelling:
Leden: Van der Vlies (SGP), Schreijer-Pierik
(CDA), Vendrik (GroenLinks), Ten Hoopen
(CDA), Spies (CDA), Van der Ham (D66), Van
Velzen (SP), Aptroot (VVD), Smeets (PvdA),
Samsom (PvdA), Timmer (PvdA), voorzitter,
Irrgang (SP), Jansen (SP), Biskop (CDA),
ondervoorzitter, Ortega-Martijn (ChristenUnie),
Blanksma-van den Heuvel (CDA), Van der Burg
(VVD), Graus (PVV), Zijlstra (VVD), Besselink
(PvdA), Gesthuizen (SP), Ouwehand (PvdD),
Vos (PvdA), De Rouwe (CDA) en Elias (VVD).
Plv. leden: Van der Staaij (SGP), Jan Jacob van
Dijk (CDA), Sap (GroenLinks), Van
Vroonhoven-Kok (CDA), Aasted-Madsen-van
Stiphout (CDA), Koşer Kaya (D66), Ulenbelt
(SP), Blok (VVD), Boelhouwer (PvdA), Kalma
(PvdA), Kraneveldt-van der Veen (PvdA), Karabulut (SP), Luijben (SP), De Nerée tot Babberich (CDA), Wiegman-van Meppelen Scheppink (ChristenUnie), Atsma (CDA), Dezentjé
Hamming-Bluemink (VVD), Bosma (PVV),
Meeuwis (VVD), Van Dam (PvdA), Gerkens
(SP), Thieme (PvdD), Heerts (PvdA), Algra
(CDA) en Weekers (VVD).
2
Samenstelling:
Leden: Van Bommel (SP), Van der Staaij (SGP),
Waalkens (PvdA), C
q örüz (CDA), Ormel (CDA),
voorzitter, Ferrier (CDA), Van Velzen (SP),
Nicolaï (VVD), De Nerée tot Babberich (CDA),

KST141418
0910tkkst26485-88
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2010

De vaste commissie voor Economische Zaken1 en de vaste commissie
voor Buitenlandse Zaken2 hebben op 11 februari 2010 overleg gevoerd
met staatssecretaris Heemskerk van Economische Zaken en minister
Verhagen van Buitenlandse Zaken over:
– de brief van de staatssecretaris van Economische Zaken d.d.
23 november 2009 over de Amerikaanse risicolijst van
producten die mogelijk met kinderof gedwongen arbeid zijn
vervaardigd (32 123-XIII, nr. 43);
– de brief van de minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 25 november 2009 over de uitvoering van de
motie-Gerkens over de etiketteringsplicht voor bont (30 826,
nr. 19) (30 826, nr. 27);
– de brief van de staatssecretaris van Economische Zaken d.d.
21 december 2009 inzake de aanbieding van het onderzoek
aansprakelijkheid mvo (26 485, nr. 81);
– de brief van de staatssecretaris van Economische Zaken d.d.
28 januari 2010 inzake de mvo-voortgangsrapportage (26 485,
nr. 85);
– de brief van de minister van Buitenlandse Zaken d.d.
25 januari 2010 inzake de aanbieding van het mvo-paspoort
(26 485, nr. 84);

Haverkamp (CDA), Blom (PvdA), Eijsink
(PvdA), Van Dam (PvdA), Dezentjé HammingBluemink (VVD), Irrgang (SP), Knops (CDA),
De Roon (PVV), Voordewind (ChristenUnie),
Pechtold (D66), ondervoorzitter, Ten Broeke
(VVD), Van Raak (SP), Gill’ard (PvdA), Thieme
(PvdD), Peters (GroenLinks) en Schippers
(VVD).
Plv. leden: De Wit (SP), Van der Vlies (SGP),
Vermeij (PvdA), Omtzigt (CDA), Van Haersma

Buma (CDA), Aasted-Madsen-van Stiphout
(CDA), Jasper van Dijk (SP), Van Miltenburg
(VVD), Ten Hoopen (CDA), Jonker (CDA), Boelhouwer (PvdA), Leerdam (PvdA), Arib (PvdA),
Neppérus (VVD), Lempens (SP), Schermers
(CDA), Wilders (PVV), Wiegman-van Meppelen
Scheppink (ChristenUnie), Koşer Kaya (D66),
Van Beek (VVD), Gesthuizen (SP), Samsom
(PvdA), Ouwehand (PvdD), Halsema (GroenLinks) en Griffith (VVD).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 26 485, nr. 88

1

–

de brief van de staatssecretaris van Economische Zaken d.d.
2 februari 2010 over de stand van de maatschappelijke jaarverslaggeving in Nederland (26 485, nr. 86);
– de brief van de minister van Buitenlandse Zaken d.d.
28 januari 2010 bevattende de reactie op het verzoek van de
commissie voor Buitenlandse Zaken inzake het rapport van
Amnesty International over Nigeria, juni 2009. (29 453, nr. 87);
– de brief van de Sociaal-Economische Raad (SER) te Den Haag
d.d. 4 februari 2010 inzake de aanbieding van het werkplan
over maatschappelijk verantwoord ondernemen van de SER
(2010Z02336).
Van dit overleg brengen de commissies bijgaand stenografisch verslag
uit.
De voorzitter van de vaste commissie voor Economische Zaken,
Timmer
De voorzitter van de vaste commissie voor Buitenlandse Zaken,
Ormel
De griffier van de vaste commissie voor Economische Zaken,
Franke

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 26 485, nr. 88

2

Voorzitter: Timmer
Griffier: Van der Velden
Aanwezig zijn zes leden der Kamer, te weten: Gesthuizen, Jan Jacob van
Dijk, Kalma, Elias, Voordewind en Timmer
en staatssecretaris Heemskerk van Economische Zaken en minister
Verhagen van Buitenlandse Zaken, die vergezeld zijn van enkele ambtenaren van hun ministerie.
De voorzitter: Ik open de vergadering van de vaste commissie voor
Economische Zaken. We spreken over maatschappelijk verantwoord
ondernemen. Ik verwelkom de staatssecretaris van Economische Zaken,
de minister van Buitenlandse Zaken en de mensen op de publieke tribune.
Het woord is allereerst aan mevrouw Gesthuizen van de SP-fractie. De
leden hebben vier minuten spreektijd. Wij moeten op tijd klaar zijn.
Mevrouw Gesthuizen (SP): Voorzitter. De agenda voor dit korte algemeen
overleg is inderdaad veel te vol. Ik neem daarom bij voorbaat de vrijheid
om, als er te veel vragen onbeantwoord blijven of onbevredigend of half
beantwoord worden, zo snel mogelijk in te zetten in de commissie op een
vervolg van dit AO.
Ik moet mij beperken en doe dat ook. Ik wil allereerst spreken over de
motie die ik vóór het kerstreces heb aangehouden. Die betreft voorwaarden voor gebruikmaking door bedrijven van het financieel buitenlandinstrumentarium. Dan spreek ik over de casus-Nigeria/Shell. Daarna
spreek ik over het rapport-Castermans/Van der Weide, de
mvo-voortgangsrapportage, het SER-werkplan IMVO (Internationaal Maatschappelijk Verantwoord Ondernemen) en de motie-Gerkens. Ten slotte
maak ik een korte opmerking over het MVO Platform.
Gaat het goed met mvo in Nederland? Ik zie weinig bewijs dat het heel
goed gaat. Ik zie weinig bewijs dat het überhaupt goed gaat. Er zijn echter
ook bedrijven die het heel goed doen. De vraag is alleen: waar is de vooruitgang? We hebben al een hele tijd een aantal koplopers. Bedrijven
wijzen mij daar ook op. Ze zeggen: we worden het een beetje beu dat we
steeds worden neergezet alsof we proberen om zo veel mogelijk de regels
te ontduiken en ons niets aan te trekken van mensenrechten. Dat is niet
zo. Er zijn bedrijven die erg hun best doen – dat wil ik hier benadrukken –
maar waar is de vooruitgang van de enorme groep achterblijvers van het
peloton? Wanneer komt die over de brug? De SP-fractie meent dat de
politiek daarop actie moet ondernemen.
Ik heb daarom vóór het kerstreces een motie ingediend. Ik heb een
gesprek gehad met VNO-NCW. Die geeft aan bezwaar te hebben tegen
voorwaarden voor de vier fundamentele arbeidsrechten. Mijn motie is
flexibel. Die stelt: blijf verre van dwang- en kinderarbeid en steun de vrijheid van vakvereniging en non-discriminatie waar dat kan. Ik vraag de
staatssecretaris nogmaals om te reageren. Hij heeft gezegd dat het niet
kan, maar volgens mij kan het wel als je het flexibel instelt, zeker als de
overheid een groot deel van het werk doet. Als de overheid duidelijk
maakt waar die rechten wel of niet kunnen worden nageleefd, meen ik dat
ik daarmee tegemoet kan komen aan het bedrijfsleven. Ik ben bereid, de
motie aan te passen en alleen te laten gaan over de eerste wezenlijke
toeleverancier.
Over Nigeria en Shell is, na vele maanden wachten, een wat magere
reactie gekomen van het kabinet. Ik hoor graag van de bewindspersonen
of zij van plan zijn om naar de conferentie te gaan die op 25 en 26 februari
in het Congrescentrum te Den Haag gehouden wordt. Zijn er andere acties
die het kabinet extra gaat nemen? Wij gaan in ieder geval zelf ook bij Shell
aankloppen, want er zijn zulke verschillende geluiden over dit thema dat ik
graag met zowel de ngo’s als Shell om de tafel wil zitten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 26 485, nr. 88

3

Ik vond het rapport-Castermans/Van der Weide boeiend. Ik zou graag een
reactie zien van het kabinet. We moeten nu doorpakken. Ik heb echt geen
zin om te wachten tot er weer wat komt uit Europa; we hebben dit rapport
over Nederlandse wetgeving laten uitvoeren. Ik overweeg zeker een motie
op dit punt.
Er is tijdens het rondetafelgesprek een aantal voorstellen gedaan, onder
andere door Milieudefensie. Die wil criteria vaststellen voor de moederdochterrelatie om aansprakelijkheid gemakkelijker te kunnen bewijzen en
een fonds instellen voor slachtoffers in den vreemde om gemakkelijker
toegang te hebben tot het Nederlandse rechtssysteem.
Ik kom te spreken over de mvo-voortgangsrapportage. Ik heb in het VAO
een motie ingediend over een beroep op Richtlijn 400. Die motie is aangenomen. Zij gaat over ngo’s die een beroep kunnen doen op de richtlijn en
daarmee informatie kunnen eisen. De staatssecretaris legt de richtlijn zo
uit dat ngo’s dan aandelen moeten hebben, terwijl volgens mij expliciet in
de richtlijn staat dat stakeholders, en niet shareholders, belanghebbenden
zijn. Het lijkt mij dus dat zij met een expliciet beroep op Richtlijn 400 informatie boven tafel kunnen krijgen. Ik krijg hier graag een reactie op.
Het SER-werkplan IMVO is mooi – mijn complimenten – maar het zijn
wederom plannen. Ik zie nog geen resultaten. Wat zijn concreet de doelstellingen? Waarop kunnen wij hen afrekenen? Waarop wil de staatssecretaris hen afrekenen?
Dan de motie-Gerkens. Ik vind dat er een etiketteringsplicht moet komen.
De uitleg van de motie door minister Verburg is te slap. Ik krijg graag een
reactie van de staatssecretaris.
Ten slotte is tijdens het vorige algemeen overleg door minister Koenders
een toezegging gedaan over de uitbreiding van het Nationaal Contact
Punt (NCP). Hoe zit het daarmee? Is er al een voorstel?
De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): Voorzitter. Ik roep de uitspraak van
voormalig staatssecretaris Van Gennip in herinnering, die volgens mij ook
keer op keer herhaald wordt door de huidige staatssecretaris: maatschappelijk verantwoord ondernemen gaat in belangrijke mate om vrijwilligheid, maar is niet vrijblijvend. Het bedrijfsleven mag van ons een belangrijke rol spelen bij het naleven van internationaal erkende normen, zowel
op het terrein van duurzaamheid als op het terrein van arbeid. Als we het
gedrag van Nederlandse bedrijven in het buitenland bekijken, komen we
keer op keer tot de conclusie dat deze geen regels en normen overtreden.
Op dat terrein is er helemaal niets aan de hand en behoort het Nederlandse bedrijfsleven echt tot de top van de wereld.
Het wordt anders als het gaat om de totale ketenverantwoordelijkheid.
Dan nog vind ik dat het Nederlandse bedrijfsleven verreweg aan de top
staat, ook in vergelijking met andere bedrijven, maar het wordt wat
lastiger bij het vraagstuk hoe inzichtelijk het allemaal is. Ook op het punt
van de Transparancy Benchmarks van het ministerie kunnen nog wel wat
stappen gezet worden. In het blaadje van het pensioenfonds ABP staat
een uitgebreid verhaal over wat het allemaal doet op het gebied van duurzaamheid en waarom het besloten heeft om in sommige bedrijven niet
meer te investeren en in andere bedrijven wel. Ik denk dat dit de juiste
manier is om informatie over te dragen. In dit blaadje, dat bij iedereen die
deelneemt aan het ABP, op de mat valt, wordt duidelijk gemaakt hoe
belangrijk men sommige onderwerpen vindt. Ik roep het bedrijfsleven
ertoe op om dat soort informatie vaker te geven. Die hoeft niet altijd
keurig netjes in een jaarverslag te staan, maar wees open over wat je
precies doet. Maak dat breed bekend, ook aan de mensen voor wie je
dingen doet. Ik zou graag willen dat dit soort elementen meer naar voren
komt.
Tijdens het vorige AO heeft het CDA aangedrongen op meer acties zoals
de Groene Sint. Staatssecretaris, ga nu eens praten met bedrijven
waarvan helder is dat ze het niet goed doen, terwijl andere het wel

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 26 485, nr. 88

4

kunnen. Alleen die oproep al zorgde ervoor dat zeven van de acht
bedrijven die de regels overtreden hadden, in een keer zeiden: we gaan
het doen. Ik zou graag zien dat wij bijna iedere maand een dergelijke actie
hebben, waarbij de staatssecretaris in sectoren waarvan helder is dat
sommige bedrijven het wel goed doen en andere niet, die laatste uitnodigt en laat uitleggen waarom zij dingen niet doen. Daarvoor is geen
wetgeving nodig. Hij kan ze gewoon uitnodigen voor een kopje thee om
dat soort dingen eens goed te bespreken.
Dan de OESO-richtsnoeren (Organisatie voor Economische Samenwerking en Ontwikkeling) of, beter gezegd, het functioneren van het NCP.
De heer Kalma (PvdA): We hebben in het vorige AO gesproken over de
vraag hoe op een gegeven moment in overleg resultaten worden bereikt.
De heer Van Dijk heeft het voorbeeld van de Groene Sint gegeven. Wat
gaat daar echter aan vooraf? Het beeld van het kopje thee is wel erg
harmonisch. Aan de Groene Sint gingen jaren van actievoeren vooraf, met
teleurstellingen en met onvoldoende resultaat. Kan de heer Van Dijk die
kant van de werkelijkheid ook erbij betrekken? Kan hij ook de ervaringen
van de minister van Landbouw erbij betrekken? Die laat in gesprekken
over de kiloknallers weten dat ze teleurgesteld is over de uitkomst.
De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): Als Keulen en Aken op één dag
waren gebouwd, was alles in een keer gerealiseerd. Zo zit de wereld
echter niet in elkaar. Ik heb alleen aangegeven dat je vaak niet eens wetgeving nodig hebt. Je kunt ook op een andere manier druk uitoefenen om
ervoor te zorgen dat er stappen gezet worden. Zoals ik in het vorige AO al
nadrukkelijk heb gezegd, is het verstandig als de Nederlandse overheid
projecten subsidieert om dingen boven tafel te krijgen. Dat zijn belangrijke
instrumenten om dingen mee te realiseren en om druk te kunnen uitoefenen om deze stappen te zetten. Ik denk eerlijk gezegd niet dat je met
wetgeving alles realiseert. Dat is toch een beetje de mening die ik proef bij
andere partijen.
Mevrouw Gesthuizen (SP): Ik stel de heer Van Dijk twee vragen, allereerst over zijn opmerking aan het begin van zijn betoog dat Nederlandse
bedrijven geen regels overtreden. Ik daag hem uit om dat uit te leggen. Ik
ben bijvoorbeeld heel benieuwd naar zijn definitie van de verantwoordelijkheid van Nederlandse bedrijven. Mijn andere vraag betreft de opmerking over de openheid van bedrijven over mvo. Natuurlijk zou ik het
toejuichen als bedrijven meer openheid geven en dat ik als klant, als ik
wat dan ook in een winkel koop of bestel, een lijstje krijg van zus en zo is
het geproduceerd en let hier en hier op. Maar ja, zo is het niet. Ik ben van
mening dat het ook niet voldoende is om dat in dit AO alleen uit te
spreken. Als de heer Van Dijk van mening is dat dit wel voldoende is, weet
ik voortaan tot wie ik mij moet wenden, want dan is het CDA blijkbaar de
club bij wie iedereen moet aankloppen om de zaken te regelen.
De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): Ik begin bij de eerste kanttekening.
Als je kijkt naar wat voor zaken worden aangedragen bij het Nationaal
Contact Punt Multinationale Ondernemingen en naar het gedrag van het
Nederlandse bedrijfsleven en wat je daarover in de internationale pers
leest, zie je dat er werkelijk geen enkele keer een overtreding is geweest
van een Nederlands bedrijf in het buitenland op het terrein van fundamentele arbeidsnormen en duurzaamheid. Er waren anders wel talloze zaken
aanhangig gemaakt bij het NCP. Dat is niet gebeurd. Ik zie ook in de media
dat soort dingen niet naar voren komen. Ik denk dus dat ik het bewijs
genoeg geleverd heb.
Wat uw tweede kanttekening betreft: ik heb aangegeven dat ik eraan hecht
dat er meer openheid komt en dat het bedrijfsleven dat in belangrijke
mate zelf gaat doen. Laten we ons alleen niet blind staren op alleen alles

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 26 485, nr. 88

5

keurig neerleggen in jaarverslagen. Ik wil dat grote delen van de Nederlandse bevolking weten wat het bedrijfsleven doet. Daarom denk ik dat
het initiatief van het ABP om duidelijk te maken in welke bedrijven hij
investeert en waarom hij in sommige bedrijven niet investeert, veel effectiever en veel beter is.
Mevrouw Gesthuizen (SP): Wij hebben vorige keer ook gesproken over
de enige zaak waarin het NCP een duidelijke uitspraak heeft gedaan, zij
het op basis van zeer beperkte informatie omdat het meeste niet boven
tafel kwam. Bij die zaak was Shell betrokken. Als ik de heer Van Dijk goed
beluister, zegt hij eigenlijk: wij hebben heel het rapport-Castermans niet
nodig, want er zijn geen Nederlandse bedrijven die in den vreemde over
de schreef gaan, dus waarom zouden we hier nog moeite doen om te
bekijken hoe we ze dan eventueel kunnen aanklagen.
De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): Ik ben blij dat mevrouw Gesthuizen
mij de gelegenheid geeft om via deze interruptie een groot deel van mijn
inbreng te geven. Ik wilde namelijk nog het een en ander zeggen over het
rapport van de commissie-Castermans. Wij hebben het rapport uitgebreid
bestudeerd. Het bevat veel interessante punten, bijvoorbeeld dat codes
wel effect hebben – wat mevrouw Gesthuizen altijd betwijfelt – en dat
deze meegenomen worden in jurisprudentie. Dat vond ik een belangrijke
constatering.
Er zijn ook twee elementen aangestipt door de commissie-Castermans
waarop ik graag nog een reactie van de staatssecretaris wil. Het eerste
betreft de moeizame onderzoekstocht die gaat plaatsvinden tussen
moeder en dochter. Ik zou graag zien dat de staatssecretaris probeert om
dit onderwerp op de Europese agenda te zetten en daar al duidelijk te
krijgen hoe we dat kunnen versoepelen. Het tweede betreft een soort van
bijstandsfonds voor mensen die hier gebruik willen maken van het recht
op aansprakelijkheid. Ik kan mij voorstellen dat de Nederlandse regering
daarvoor een soortement van fonds in het leven roept. Ik heb begrepen
dat het om marginale bedragen gaat, maar daarmee kun je materieel het
recht dat nu al bestaat, gestand doen.
Ik vervolg mijn betoog. Ik was bij de OESO. De staatssecretaris heeft
aangegeven dat er een herziening gaat plaatsvinden van het OESOrichtsnoer. Wat is inzet van de Nederlandse regering bij de herziening? Wil
zij de huidige tekst overeind houden of wil zij een uitbreiding, zodat het
bijvoorbeeld ook gaat over keteninzichtelijkheid?
In de transparantiebenchmark komt helder naar voren dat de bancaire
sector het heel goed doet, met uitzondering van ABN AMRO. Ik heb daar
nog steeds onvoldoende inzicht in. ABN AMRO is een bank die wij met
elkaar bezitten. Ik zou graag meer discussie willen over ABN AMRO om
duidelijk te maken wat hij nu precies aan het doen is.
De vergelijking die de staatssecretaris in zijn rapport maakt van de transparantie tussen verschillende lidstaten, geeft aan dat er een grote
verscheidenheid is van hoe dingen zijn georganiseerd. In sommige landen
is het wettelijk geregeld, maar minder effectief dan in Nederland. In
andere landen is het weer heel vrijwillig geregeld, maar is het effect weer
veel groter. Misschien is het goed als de staatssecretaris voor de zomer
een uitgebreide notitie schrijft, waarin hij aangeeft welke elementen effectief zijn en passen binnen het Nederlandse systeem, en van welke instrumenten hij het gevoel heeft dat ze in andere landen weinig effectief zijn en
waarom dat zo is.
De heer Elias (VVD): Wat u zei over ABN AMRO, onderschrijf ik inhoudelijk wel, maar ik sluit mij daar alleen bij aan als dat is omdat u dat
verlangen hebt, als samenleving, van een bank en niet omdat het onze
bank is. ABN AMRO is een bank en banken moeten voldoen aan allerlei

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 26 485, nr. 88

6

fatsoensnormen waar je dit onder kunt scharen, maar niet omdat wij daar
toevallig commissarissen en zeggenschap hebben.
De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): Ik ben het volledig met u eens. Het is
alleen opvallend dat op het moment dat ABN AMRO een staatsbank werd,
het imago van de bank op het terrein van duurzaam ondernemen hard
achteruit is gegaan. Dat is de reden waarom ik zeg dat het verstandig is
dat we daar nog enige discussie over voeren.
De heer Kalma (PvdA): Ik stel een vraag over de positie van Nederlandse
bedrijven in het buitenland. De heer Van Dijk constateert geen grove
schendingen van mensenrechten en andere rechten in het buitenland.
Daar kunnen we op zichzelf blij om zijn, maar het gaat om veel meer. Het
gaat om dilemma’s waarin Nederlandse bedrijven in het buitenland
geconfronteerd worden. Ik geef een voorbeeld. Op een conferentie laatst
vertelde een Nederlandse ondernemer die in China werkzaam is, hoe hij
daar een behoorlijk sociaal beleid probeert te voeren. Dat lukt, alleen komt
hij financieel sterk onder druk te staan omdat andere Nederlandse
bedrijven dat niet doen. Dat is toch ook een deel van de problematiek
waarover wij moeten spreken?
De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): Volgens mij is dat inderdaad een
deel van de problematiek waar ieder bedrijf, in welke omstandigheid dan
ook, mee in aanraking komt, niet alleen op dit terrein, maar op alle
terreinen. Natuurlijk zijn er dilemma’s waar we het met elkaar over
moeten hebben, maar het gaat mij om het imago dat hier door sommigen
wel eens wordt neergezet, alsof het Nederlandse bedrijfsleven echt alle
regels overtreedt die Onze-Lieve-Heer heeft vastgesteld. Dat is absoluut
niet het geval. Dat punt wilde ik hier nadrukkelijk maken.
De voorzitter: Ik geef nu het woord aan de heer Kalma, van wie ik heb
begrepen dat hij ook spreekt namens de GroenLinks-fractie.
De heer Kalma (PvdA): Dit vanwege ziekte van de heer Vendrik.
Voorzitter. Ik wil, gelet op de beperkte spreektijd, nadruk leggen op twee
onderwerpen. Ten eerste op de verslaglegging, het belang van transparantie en publieke verantwoording die een onderneming stimuleren om
rekening te houden met milieu en mensenrechten. Ten tweede op de
juridische aansprakelijkheid van bedrijven, in het bijzonder voor wat
VN-rapporteur voor Business and Human Rights, John Ruggie, «remedy»
noemt: toegang tot het recht voor slachtoffers in het geval van verdenking
van ernstige schending van de mensenrechten door maatschappelijk
onverantwoord ondernemen, en hoe deze schendingen te bestrijden.
Ik begin met het laatste. Het kabinet heeft het waardevolle initiatief
genomen om onderzoek te laten verrichten op dit belangrijke en gecompliceerde terrein. De resultaten van dit onderzoek, verricht onder leiding
van professor Castermans, zijn besproken op een hoorzitting van deze
commissie. Naar aanleiding van de daar gevoerde discussie leg ik een
aantal suggesties aan de staatssecretaris voor. Ik wil graag een reactie
daarop in aanloop naar het uitvoerige debat dat we in de loop van dit jaar
over dit onderwerp zullen voeren.
Allereerst, al genoemd, de ondoorzichtigheid van de formele verhouding
tussen moeder- en dochterondernemingen van grote concerns. Die
ondoorzichtigheid blijkt vaak een hindernis te zijn om bedrijven juridisch
ter verantwoording te roepen voor wat elders in de wereld is misgegaan
of misdaan. Is het kabinet bereid om de transparantie van concernstructuren te helpen verduidelijken? In de Verenigde Staten bestaat een
verplichting ter zake voor beursgenoteerde ondernemingen.
Vervolgens, is de staatssecretaris met ons van mening dat het wenselijk is
om de zorgplicht van grote ondernemingen voor hun internationale

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 26 485, nr. 88

7

netwerken te verduidelijken en zo’n verduidelijking eventueel wettelijk te
verankeren? Dit zou niet moeten leiden tot een resultaatverplichting, maar
wel tot een inspanningsverplichting voor milieu- en mensenrechtenbeleid
binnen de gehele vennootschap.
Is de staatssecretaris verder bereid om de mogelijkheden te onderzoeken
van de instelling van wat in het Engels zo mooi een public interest mitigation fund heet? Dit is een fonds waarbij slachtoffers van extraterritoriale
milieu- of mensenrechtenschendingen aanvullende middelen kunnen
aanvragen, bijvoorbeeld via de Raad voor Rechtsbijstand. Dergelijke
rechtszaken zijn vaak extreem gecompliceerd, vereisen veel tijd en vooral
veel geld, waarover buitenlandse slachtoffers vrijwel nooit beschikken.
Verslaglegging is een belangrijk onderdeel van de brief van de staatssecretaris van 2 februari. Tijdens het vorige AO betoogde ik dat de Nederlandse wetgeving ter zake zwakke plekken vertoont. Het probleem zit in de
onduidelijke formulering van artikel 391 van boek 2 BW en de al even
onduidelijke relatie met de Richtlijn 400. Met collega Vendrik kondigde ik
een initiatiefwetsvoorstel aan, in het verlengde van het initiatief-Bos/
Rabbae van twee parlementaire perioden terug. Daarmee beogen we een
verplichting tot rapportage in te voeren voor bedrijven met meer dan 50
werknemers, zoals expliciet aanbevolen door de commissie-Burgmans, en
willen we een eind maken aan de zorgelijke situatie in Nederland, waarbij
een flink aantal bedrijven goed tot uitstekend rapporteert, maar een ruime
meerderheid onvoldoende of in het geheel niet. Met aanvullende wetgeving willen we die kloof dichten, in het belang van mvo, maar ook in het
belang van het bedrijfsleven, dat gebaat is bij een level playing field. Bij
de vormgeving van ons voorstel laten we ons inspireren door Denemarken, dat rapportage over beleid, resultaten en verwachtingen verplicht
stelt, maar dat ook de mogelijkheid biedt om, mits duidelijk geformuleerd,
van rapportage af te zien, bijvoorbeeld als men geen beleid ter zake voert;
report or explain. De staatssecretaris was nog niet overtuigd tijdens het
vorige AO. Hij wilde graag een Europese vergelijking laten uitvoeren en
vroeg: als Nederland veel meer doet dan Denemarken, trekt u dan uw
initiatiefwetsvoorstel in?
Staatssecretaris Heemskerk: Ja!
De heer Kalma (PvdA): Welnu, de vergelijking is ons toegestuurd en
overtuigt ons niet. Op één punt lijkt Nederland het inderdaad beter te
doen, namelijk op het punt van het bereik van de wetgeving: 1100
bedrijven in Denemarken tegenover 3000 in Nederland. Dat zijn echter
absolute getallen. Relatief gezien, afgezet tegen het aantal inwoners,
scoort Denemarken even goed of zelfs iets beter. Beide landen hanteren
dezelfde grens, alleen wonen in Denemarken drie maal minder mensen.
De voorzitter: Mijnheer Kalma, u moet wel gaan afronden.
De heer Kalma (PvdA): Ik had acht minuten. Ik maakte er zes van.
De voorzitter: Zo werkt het niet. U zit nu aan de vijf minuten. U moet
gaan afronden.
De heer Kalma (PvdA): Wat volledig overeind blijft staan, is de kloof
tussen kopgroep en peloton in Nederland, met schade voor beiden en
blijvende onduidelijkheid over Richtlijn 400. Tegen die achtergrond zeggen
we met de rapportage over de systematiek voor maatschappelijk jaarverslaglegging dat Nederland binnen de Europese Unie in de pas loopt –
inderdaad, in de pas, niet voorop. Ons initiatief is erop gericht om die
koppositie op dit punt te veroveren.
Ik stel nog een, noodgedwongen, korte vraag over een belangrijk onderwerp aan de minister van Buitenlandse Zaken, namelijk de mensenrech-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 26 485, nr. 88

8

tensituatie in Nigeria en de brief die het kabinet daarover geschreven
heeft. Het gesprek van deze commissie met een nauw betrokkene heeft in
aanvulling op het rapport van Amnesty International nog eens duidelijk
gemaakt hoe schrijnend de situatie in Nigeria is. Het kabinet geeft daar in
zijn brief uitdrukkelijk uiting aan. Wij zijn daar blij om. We hebben wel
enkele vragen. Welke mogelijkheden ziet het kabinet om projecten te
steunen die de rechtsstaat in Nigeria helpen versterken? Welke concrete
verbinding legt het kabinet met de opvattingen zoals verwoord door John
Ruggie? Kan de minister de stelling in de brief onderbouwen dat Shell in
Nigeria zijn business principles toepast? Hoe weet het kabinet dat?
Ik stel een allerlaatste korte vraag aan de minister over het proces over de
gifdump door Trafigura in Ivoorkust. De slachtoffers van deze ramp
dreigen door een recente uitspraak van de rechter in Ivoorkust hun
compensatie mis te lopen. Een nieuw opgerichte organisatie die ten
onrechte beweert de slachtoffers te vertegenwoordigen, eist het geld op.
Is de minister bereid om deze zaak aan te kaarten bij de regering van
Ivoorkust?
De heer Elias (VVD): Voorzitter. Kortheidshalve verwijs ik naar het meer
algemene standpunt dat de VVD-fractie hierover al heeft ingenomen
tijdens een AO op 4 maart 2009 en tijdens de AO’s op 25 november en
9 december vorig jaar. Maar graag zou ik daarbij herhalen dat de VVD
tegen het wettelijk vastleggen van regelgeving op het gebied van maatschappelijk verantwoord ondernemen is. Het leidt tot meer regels, zoals
allerlei verplichte rapportages, en strookt niet met het streven naar minder
regels, naar meer vertrouwen en naar eigen verantwoordelijkheid. Wij
blijven bij het principe dat maatschappelijk verantwoord ondernemen een
zaak is van het bedrijfsleven zelf. Als een bedrijf zich onmaatschappelijk
gedraagt, zullen en kunnen consumenten met hun voeten stemmen en
zich tot een ander product en/of bedrijf wenden. En ook andersom, als het
bedrijf zich in de ogen van de consument in positieve zin onderscheidt.
Bedrijven en instellingen moeten zich in de markt onderscheiden door
maatschappelijk verantwoord te ondernemen, indien ze dat wensen.
Koplopers op dit front zien dat zij zich met maatschappelijk verantwoord
ondernemen beter in de markt kunnen positioneren en zelfs hun omzet
kunnen vergroten. Interessant is – ik heb die rapporten nog eens nagelezen – dat zowel de commissie van oud-Unilever-topman Burgmans, in
zijn rapport uit 2008 alweer, als het kabinet in de brief van 7 november
2008 waarin het de kern van zijn beleid uiteenzet, dit gegeven van de
koplopers en de markt die in beweging is en steeds meer is, ook onderkennen. Mijn collega van het CDA sprak over het ABP-foldertje. Dat is daar
wat mij betreft ook een uitvloeisel van. Er is anderhalf, twee jaar geleden
publiciteit geweest over besmette investeringen in de wapenexport. Dat
leidt er dus uiteindelijk toe dat het beleid wordt veranderd en dat wij een
briefje krijgen zoals de heer Van Dijk dat zojuist citeerde. Er komt meer
openheid over dat soort dingen. Dat is ook een vorm van maatschappelijk
ondernemen. Die ontwikkeling is er gewoon. En, inderdaad, Keulen en
Aken zijn niet op een dag gebouwd en het zou natuurlijk allemaal veel
sneller en beter kunnen. Dat is allemaal tot je dienst, maar de ontwikkelingen zijn grosso modo positief. Steeds meer roeren direct betrokkenen –
aandeelhouders, consumenten, investeerders – zich rond de maatschappelijke aspecten van een onderneming.
Ik heb in maart 2009 een doorsnee ondernemer geciteerd en ik doe het nu
weer. Deze keer is het een producent van kattenvoer en hondenbrokken,
Jan Zwart, in een boekje naar aanleiding van een conferentie. Hij zegt
letterlijk: «Wanneer je niet kunt garanderen dat jouw producten zonder
kinderarbeid en op een milieuveilige manier worden geproduceerd, ook
qua transport, dan hoef je die gewoon niet meer aan te bieden. En al heb
je 100 keer de laagste prijs, dan mag je niet leveren. De eisen worden
steeds harder en dat is goed.» Ik zie in zo’n citaat – nogmaals, ik zeg niet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 26 485, nr. 88

9

dat alles meteen ideaal is – dat het de goede kant op gaat, dat de markt
zijn werk doet en dat consumenten met hun voeten kunnen stemmen. We
hoeven de Brent Spar maar te noemen als meest extreme voorbeeld
daarvan.
Ik heb er in een eerder AO op gewezen dat de SER in het advies van
20 juni 2008 nogal nadrukkelijk het belang van beleidscoherentie bij maatschappelijk verantwoord ondernemen heeft onderstreept. Die lijkt echter
ver te zoeken. Waarom niet één helder pakket? Wat te denken van de
veelheid aan richtlijnen, zoals ICC (International Chamber of Commerce),
OESO en ISO 26 000 (Internationale Organisatie voor Standaardisatie)? In
hoeverre, vroeg ik toen, is er afstemming tussen deze verschillende
mvo-richtlijnen? Wat gebeurt er als het bedrijfsleven via de SER ICC
hanteert, de overheid OESO propageert en internationaal ISO als standaard wordt verheven? Ondermijnen juist al deze beleidsinitiatieven
elkaars effectiviteit niet? In hoeverre is deze versnipperde overheidsbemoeienis nu eigenlijk wenselijk? Die vraag heeft mijn collega Van der Burg
herhaald op 9 december. Toen heeft de staatssecretaris toegezegd dat hij
de Kamer daaromtrent zou informeren; een overzicht van codes en doelgroepen, inclusief een rangorde van de hiërarchieën en een mogelijk
wettelijke verandering van de GRI-richtlijn. En dan komt 2 februari jongstleden een brief. Ik wil daarover mijn grote teleurstelling uiten, want in
noot 12 op pagina 4 – alleen al dat het zo ver weggestopt is, vind ik niet
echt een toezegging gestand doen – geeft de staatssecretaris geen
antwoord. Daar staat namelijk: «In de toegezegde voortgangsrapportage
mvo en in de brief die ik heb toegezegd over herziening van de OESOrichtlijnen ga ik uitgebreider in op het stelsel van internationale
mvo-normen en -richtlijnen.» Dat kan ik niet echt als een uitwerking van
de toezegging beschouwen.
Mevrouw Gesthuizen (SP): Ik ken uiteraard het standpunt van de VVD.
Dat is in beton gegoten, ten aanzien van het mvo in ieder geval. Maar
waarom maakt de VVD onderscheid tussen regelgeving over zaken in
Nederland en in den vreemde? De VVD is in Nederland toch ook voor
non-discriminatie op de werkvloer?
De heer Elias (VVD): Wij kunnen niet de wereld bestieren. Dat kunt u wel
hopen, maar we kunnen niet vertellen hoe wij in andere landen de wetgeving willen hebben. Dat is een proces dat zich moet ontwikkelen. Daar zijn
tal van opmerkingen over gemaakt die ik onderschrijf. Ik vind het fantastisch dat u dat allemaal wilt en dat u daarin gelooft, maar wij zijn niet in
staat om het heelal af te dwingen. Dat weet ik niet.
Mevrouw Gesthuizen (SP): Dank aan de heer Elias voor de bijna vaderlijke toon waarop hij mij in dezen toespreekt, of ik het allemaal wel goed
heb begrepen. Ik begrijp het heel goed.
De heer Elias (VVD): U hebt recht op uw eigen standpunt. Ik mag het
alleen volstrekt wereldvreemd vinden.
Mevrouw Gesthuizen (SP): U hoeft niet zo opgewonden te doen, mijnheer Elias. Blijft u toch rustig. Ik vraag u of u ook voor non-discriminatie
op de werkvloer bent. Ik vind het vreemd dat u dan zou toestaan dat
bedrijven, als ze zich verplaatsen naar het buitenland, zich wel aan zulke
schendingen schuldig mogen maken. Dat begrijp ik namelijk uit het standpunt van de VVD-fractie.
De heer Elias (VVD): Dan hebt u het standpunt niet goed begrepen. Wij
vinden dat bedrijven hun eigen verantwoordelijkheid moeten nemen en
dat consumenten – in toenemende mate zien we dat ook – daar invloed op

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 26 485, nr. 88

10

uitoefenen. Nogmaals, wij kunnen niet de wetgeving van Nigeria
herschrijven.
De heer Kalma (PvdA): Kunt u iets zeggen over de inzet van de VVD in de
discussie die wij nu al voeren en straks verder voeren over het onderzoek
van professor Castermans, over de vraagstukken rond de zorgplicht van
bedrijven over grenzen heen en de noodzaak, zoals in dat onderzoek
aangeduid, dat je in dat opzicht bepaalde vormen van wetgeving in Nederland zwaarder zou moeten aanzetten.
De heer Elias (VVD): Wij zijn daar geen voorstander van. Dat heb ik uitgelegd. Ik heb het algemene standpunt dat daaronder ligt een paar keer
herhaald. Wij worden het daar niet over eens. U denkt dat je dat moet
afdwingen. Wij denken dat het in de markt zal gebeuren. We kunnen daarover zestien keer hetzelfde tegen elkaar zeggen, maar daarmee komen we
niet tot elkaar.
De heer Kalma (PvdA): Dat blijkt dan een oekaze. Mijn vraag had niet
betrekking op uw standpunt, maar was of u de problematiek die we hier
gaan bespreken, serieus neemt. Die indruk wekt u niet als u zegt: niet
meer wetgeving, punt.
De heer Elias (VVD): Het feit dat wij niet vaststellen dat het bij wetgeving
moet worden opgelegd en liever een maatschappelijke beweging van
onderop zien, wil niet zeggen, en ik laat me dat ook niet zeggen, dat wij
dat probleem niet serieus nemen. We kijken alleen volstrekt anders tegen
de oplossing aan. Ik geef u het volste recht om het vanuit uw verantwoordelijkheid en vanuit uw politieke visie anders te bezien, maar gooi er geen
sausje van morele superioriteit overheen, alstublieft.
De heer Voordewind (ChristenUnie): De heer Elias is wel voor het doorvoeren op vrijwillige wijze van de regels van de OESO en de ILO (International Labour Organization), maar op het moment dat ze geschonden
worden, geeft hij even niet thuis, want dan zou er geen zorgplicht moeten
zijn en in lijn met de commissie-Castermans geen rechtsbijstandfonds
moeten komen et cetera. Het is dus allemaal heel mooie taal, maar als
bedrijven in de fout gaan, geeft hij niet thuis.
De voorzitter: Dat is geen vraag, maar een opmerking.
De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): Als een bedrijf in het buitenland een
fout maakt waarvan mensen slachtoffer worden, vindt de heer Elias dan
dat die mensen ook voor de Nederlandse rechter hun recht moeten
kunnen halen?
De heer Elias (VVD): In principe wel.
De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): Dan zijn we toch een stapje opgeschoten, want dat ontkende u net nog. Vindt u dat dit recht uiteindelijk
materieel zo zou moeten zijn dat het om die reden verstandig zou kunnen
zijn dat de Nederlandse regering een fonds in het leven roept, zodat die
mensen juridisch ondersteund kunnen worden voor dit soort dingen? Dat
gaat om maximaal een bedrag van 0,5 mln. per jaar dat je daarin zou
moeten stoppen.
De heer Elias (VVD): Daar zal ik over nadenken.
De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): Dank u wel.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 26 485, nr. 88

11

De voorzitter: Dan is het woord nu aan de heer Voordewind van de
ChristenUnie-fractie.
De heer Voordewind (ChristenUnie): Dan hebben we toch een hele
opening tijdens het debat gecreëerd richting de VVD. Dat is grote winst.
Voorzitter. Toen ik over dit debat nadacht – we zijn er al jaren mee bezig
via verschillende woordvoerders vanuit onze fractie – moest ik terugdenken aan de bob-campagne. Iedereen kent die wel: geen alcohol achter
het stuur. Dat leek een heel leuke voorlichtingscampagne, maar we wisten
dat we er met alleen voorlichting niet kwamen. Wij weten dat deze
campagne alleen geslaagd is, omdat we een jaar lang gecontroleerd
hebben of mensen inderdaad niet met alcohol achter het stuur zaten.
Mensen moesten blazen, mensen kregen sancties opgelegd en nu is het
een van de meest succesvolle campagnes die we hebben. Die
bob-campagne was succesvol, juist omdat we niet alleen voorlichting en
mooie regels hadden, maar daarachter ook sanctiemiddelen.
Ik heb de stukken nog eens teruggelezen, zelfs tot twaalf jaar geleden. Nu
hebben we de ISO-normen, het NCP, de ILO-normen, de OESO-normen,
de transparantiebenchmark et cetera, maar het blijven allemaal wel richtlijnen, het blijven adviezen, het blijven codes. Het is volgens mij nu tijd
om echt met stappen te komen om mensen in het buitenland rechtsbijstand te geven. Ik ben blij dat er nu een opening komt voor een rechtsbijstandfonds. Het is zaak om tot een echte marktmeester te komen. Het NCP
is een eerste stap, maar kan geen sancties afdwingen. Het gaat er dus echt
om, nu goede stappen te nemen die ook met sancties te maken hebben.
Alleen met voorlichting komen we er niet.
Ik loop een aantal dingen af. Ik begin met aansprakelijkheid. Wat vindt de
staatssecretaris van de optie van Castermans voor het rechtsbijstandfonds? Ik merk dat daar een meerderheid in de Kamer voor is.
Over de marktmeester, het NCP: we hebben verschillende zaken gehad,
ook met Shell op de Filippijnen. Daarbij wordt dan geprobeerd om te
bemiddelen, maar men komt er niet uit en dan stopt het weer. Wat vindt
de staatssecretaris – we hebben daar in dat momentum manifest
aandacht voor gevraagd – ervan om een veel daadkrachtiger marktmeester te maken van het NCP? Kan de staatssecretaris dit idee naar
Europa doortrekken? Kunnen we op Europees niveau tot een marktmeester komen?
De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): U wilt in feite een soort gerechtelijke
instantie. Past uw voorstel binnen de systematiek van de OESOrichtlijnen? Daarvan is het NCP alleen maar de uitvoerder.
De heer Voordewind (ChristenUnie): Ja, maar dan moet het wel een
steviger regime zijn dan nu met het NCP. Dat bemiddelt alleen maar. Als
één partij niet mee wil werken, stopt het alweer.
De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): Daarmee hebt u antwoord gegeven
op de vraag, namelijk dat het niet past binnen de huidige OESOrichtsnoeren en dat dus eerst geprobeerd moet worden om het binnen de
OESO voor elkaar te krijgen en dat Nederland het niet alleen kan doen.
De heer Voordewind (ChristenUnie): Dan gaan wij natuurlijk weer op
Europa wachten. Mijn vraag is tweeledig. Én kunnen we niet het NCP
versterken én kunnen we – ik begrijp dat gekeken wordt naar de OESOnormen – niet op OESO-niveau en op Europees niveau komen tot een
versterking van de marktmeester? Als we geen goede, sterke marktmeester hebben, blijven het alleen aanbevelingen en richtlijnen. Dan
krijgen we de verhalen van de heer Elias, die zegt: leuk die richtlijnen,
maar op het moment dat schendingen plaatsvinden, moeten mensen
maar zien hoe ze het hebben.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 26 485, nr. 88

12

Ik kom te spreken over de mvo-rapportage, het werkplan van de SER en
de transparantiebenchmark. Uit de uitkomsten blijkt dat we inderdaad een
aantal goede koplopers hebben op het gebied van mvo-rapportage, maar
Nederland blijft belabberd achter op de gemiddelde score: een 1,8. Hoe
kunnen we die score, die transparantie verbeteren? Naast de transparantie, die niets zegt over de kwaliteit van het mvo-beleid, moet ook de
kwaliteit verbeteren.
De ChristenUnie vindt dat de mensenrechten geen bedrijfsgeheim mogen
zijn. Moet een minimale mvo-rapportage niet verplicht worden voor
beursgenoteerde bedrijven? De commissie-Burgmans deed eerder het
voorstel om ook bedrijven met 50 werknemers of meer een verplichte
mvo-rapportage op te leggen. Hoe kijkt de staatssecretaris daar tegenaan?
Andere landen kennen al min of meer een verplicht karakter voor de
mvo-rapportage.
In een vorig debat is de motie-Anker ingediend. De staatssecretaris heeft
er nogal terughoudend op gereageerd. We zijn bereid om een splitsing
aan te brengen en mee te denken over de vraag hoe we de bureaucratie
voor het bedrijfsleven terugdringen. De overheidssteun moet niet meteen
gestopt worden zodra een bedrijf tot verbetering wil komen. Er moet
echter wel degelijk een stok achter de deur zijn met het buitenlandinstrumentarium om te komen tot die vier belangrijke ILO-normen. Ook in het
SER-rapport wordt geen onderscheid gemaakt tussen kinderarbeid en
dwang en de andere twee normen. Er is geen hiërarchie. Ik heb gisteren
nog met VNO gesproken. Waarom toch zo’n weerstand tegen de motie? Ik
wil er best met de staatssecretaris nog een keer naar kijken. De motie zou
een stap voorwaarts kunnen betekenen als het gaat om het koppelen van
de ILO-normen en het buitenlandinstrumentarium.
Wij hebben Kamervragen gesteld over de koppeling van verantwoord
ondernemen en beleggen en over het pleidooi in lijn met de handleiding
van de VBDO (Vereniging van Beleggers voor Duurzame Ontwikkeling) om
minstens een derde van de variabele beloning te baseren op duurzame
criteria en dat minstens 60% van de bonus gebaseerd moet zijn op de
realisatie van een termijndoelstelling. Ik krijg daar graag een reactie op
van de staatssecretaris.
De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): Vindt de heer Voordewind dat Philips
nog zaken mag doen met China?
De heer Voordewind (ChristenUnie): Dat heb ik ook teruggehoord in de
media. Onze motie heeft nooit beoogd om landen uit te sluiten voor het
bedrijfsleven. Ze doet een moreel appel op bedrijven om conform de
ILO-normen zo goed als mogelijk te opereren in landen die misschien
beperkte wetgeving hebben. Je hoeft niet alle wetten op orde te hebben
om als bedrijf zelf in contact te treden of een ondernemingsraad op te
zetten om discriminatie binnen je eigen bedrijf tegen te gaan. Waar je
verantwoordelijk bent voor je eigen personeel, kun je discriminatie en
uitsluiting bestrijden. Het is te gemakkelijk om te zeggen: oh, we kunnen
dus nooit meer zaken doen met China of India. Dat beoogt de motie absoluut niet. Ze is volledig gericht op de mogelijkheden van het bedrijfsleven
zelf, om het aan te spreken om binnen het eigen beleid en tegenover de
eerste toeleverancier, en wat ons betreft nog verder, indien mogelijk,
verantwoordelijkheid te nemen.
De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): Ik snap uw bezorgdheid als het gaat
om hiërarchie tussen diverse normen. We hebben de vorige keer samen
gezegd dat we daar geen voorstander van waren. We hebben toen wel
nadrukkelijk gezegd: als het echt iets moet gaan voorstellen op het terrein
van kinder- en dwangarbeid, hebben we een probleem als we daar tegelijkertijd die andere twee ook bij zetten. Niet vanwege een onderscheid in
hiërarchie, maar wel in het effect van het instrumentarium. Zoals u het nu

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 26 485, nr. 88

13

vertelt, is mijn grote angst over uw motie dat er ook op het terrein van de
dwang- en de kinderarbeid te slap mee om wordt gegaan. Kunt u om die
reden niet zeggen: ik ga akkoord met hetgeen op dit moment op tafel is
gelegd, tegen dwang- en kinderarbeid kunnen we veel harder en krachtiger opereren en van die andere twee elementen bekijken wij in de nabije
toekomst hoe we dat kunnen gaan regelen?
De heer Voordewind (ChristenUnie): Nee, want die vier normen van de
ILO worden internationaal niet uit elkaar getrokken. Ook andere landen
houden die gewoon bij elkaar. Waarom zou je nu, op het moment dat je
een mogelijkheid hebt om het te koppelen aan het buitenlandinstrumentarium, daar een knip in leggen? Ik lees ook in het SER-rapport dat dit helemaal niet nodig is en dat er geen hiërarchie in aangebracht hoeft te
worden. Je kunt het ondanks gebrekkige wetgeving in die landen gewoon
vertalen naar je eigen personeelsbeleid en bedrijfsvoering. Er is dus helemaal geen reden om dat nu weer te vertragen en op lange termijn te
schuiven. Dit hoort bij elkaar. Het is een package deal.
Staatssecretaris Heemskerk: Voorzitter. Ik dank de fracties voor de
inbreng en de vele vragen die gesteld zijn. Ik hoop dat ik ze allemaal kan
beantwoorden. Er bestaat altijd de mogelijkheid om een schriftelijke informatieronde te doen over de uitgebreide voortgangsrapportages en de
zeer gedetailleerde brieven over internationale rapportageverplichtingen.
Maar goed, daar moeten de leden toe besluiten. Ik zal altijd antwoorden.
Ik zal zo veel mogelijk ingaan op de vragen, maar sommige punten zijn
behoorlijk complex.
Ik ga eerst in op Richtlijn 400. Doen wij het beter dan de Denen? Ja. Ik zal
ook ingaan op het overheidsinstrumentarium, SER en IMVO, en juridische
aansprakelijkheid. Daarna beantwoord ik een aantal specifieke vragen.
Eerst misschien de belangrijkste vraag: gaat het goed? Het antwoord kan
alleen maar zijn: nee. Het gaat nooit goed genoeg. Het moet altijd beter,
innovatiever, duurzamer en slimmer. We hebben een aantal grote
problemen: een milieucrisis, een klimaatcrisis en een financiële crisis. Het
zijn de bedrijven die cruciaal zijn om die op te lossen. Het gaat dus nooit
goed genoeg. Er zit een ambitieus kabinet met ambitieuze bewindslieden
om maatschappelijk verantwoord ondernemen verder te stimuleren.
Voorop staat echter dat het realistisch en effectief moet zijn. Volgens mij
hebben we nu een raamwerk neergezet – ik heb geprobeerd dat te
schetsen in beide brieven – waarin Nederland vooroploopt met de mogelijkheden die consumenten, beleggers en ngo’s hebben om het de goede
kant op te duwen. Ik ben het op dat punt eens met de heer Elias.
Ik ben het eens met de heer Van Dijk dat het allemaal niet vrijblijvend mag
zijn. Waar echter de vorige staatssecretaris zei dat het vrijwillig is, kiest dit
kabinet een andere weg. Wij zetten de drie instrumenten die wij hebben in
om maatschappelijk verantwoord ondernemen te stimuleren. Daar hoort
wél wetgeving bij. Ik geef een voorbeeld. KPN bood vanuit zijn oude
betrokkenheid als voormalig monopolist teksttelefoon aan aan doven en
slechthorenden om te kunnen bellen. Daar moet je even over nadenken:
doven die bellen. We hebben nu gezegd: ja, dat is vrijwillig, wij gaan dat
verankeren in de universele dienst in de Telecomwet, omdat wij denken
dat het geen houdbaar systeem is. Dus ja, wij zetten wetgeving in. Dat
doen tal van collega’s ook op bijvoorbeeld het terrein van dierenwelzijn en
milieueisen. Het is dus niet alleen vrijwillig. We zetten ook financiële prikkels in. Collega De Jager maakt de bijtelling voor schone auto’s goedkoper. We zetten ook normen en waarden en kopjes koffie, kopjes thee in;
dus al die drie instrumenten.
Wat kan er beter met dat raamwerk? Ik vind dat organisaties uit het
bedrijfsleven er soms wat te defensief in staan. Ik vind dat het debat over
mvo te veel gaat over rapporteren en te weinig over doen. Ik vind dat
ngo’s te weinig samenwerken. Ik geef ook daar een voorbeeld van. We

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 26 485, nr. 88

14

zaten met de cacaosector om de tafel. Er zaten drie ngo’s en een overkoepelende ngo. Een van de grootste koffieproducenten zei: geef mij jullie
definitie, maar wel in coherentie met z’n vieren, van wat nu eerlijke koffie
is. Daar zijn we dus nog niet uit. Ook op dat punt moet beter samengewerkt worden. En ik vind soms dat de discussies over mvo te veel gaan
over sympathieke hobby’s. Het is fantastisch dat een bank tweezijdig
kopieert en dat koffiekopjes hergebruikt worden, maar het moet er natuurlijk over gaan hoe het kredietverleningsproces in het buitenland is en
wanneer het proces eindelijk op orde is, zodat de bank goedkoper en
gemakkelijker krediet verstrekt aan bedrijven die duurzaam zijn. Mvo moet
dus in de kern zitten van de bedrijfsprocessen. Dit als hartenkreet vooraf.
Dan de richtlijnen. Ik heb in de brief uiteengezet dat er een groot wettelijk
kader is op het terrein van mvo-rapportage. De code-Tabaksblat bepaalt
dat de hoofdzaken van mvo vermeld moeten worden in het jaarverslag.
Dat was eerst niet zo. Artikel 391, lid 1, BW, geeft aan dat in het jaarverslag gerapporteerd moet worden over niet-financiële prestatieindicatoren, met inbegrip van milieu- en personeelsaangelegenheden;
lees dat als de maatschappelijke aspecten van het ondernemen. Dat is het
toepassingsbereik van 3000 bedrijven. Dat is dus allemaal wettelijk
geborgd.
Daarbovenop houd ik via de transparantiebenchmark een vinger aan de
pols. Die benchmark hebben we verbreed naar meer ondernemingen,
verdiept naar nieuwe criteria en vernieuwd door hem interactief te maken.
Je kunt je als bedrijf afzetten tegen je peers. De benchmark is geen doel
op zich. Die wordt jaarlijks aangepast. De verbreding is mede op verzoek
van de SER, om ook hem te ondersteunen bij het initiatief voor internationaal maatschappelijk verantwoord ondernemen. Het biedt bedrijven een
mogelijkheid om zich te vergelijken met sectorgenoten. De criteria uit de
benchmark zijn ontleend aan Richtlijn 400, de handreiking voor Maatschappelijke verslaggeving en GRI (Global Reporting Initiative). Richtlijn
400 en GRI liggen in elkaars verlengde; dat is misschien een punt ten
aanzien van Denemarken. Ze gaan uit van dezelfde kwaliteitsprincipes,
maar GRI – daar moeten we ook op letten als we kijken naar wat andere
landen doen – is een mondiale richtlijn, zonder wettelijke status, terwijl
Richtlijn 400 en de handreiking zijn geënt op de Nederlandse situatie. Die
bieden een wettelijk verankerd raamwerk voor het rapporteren over mvo.
Richtlijn 400 en de handreiking bevatten geen gedetailleerde indicatoren,
maar verwijzen wel naar GRI en de GRI-indicatoren.
Ook voor het mkb is het belangrijk om open te zijn over maatschappelijk
verantwoord ondernemen. Op dat punt ben ik het helemaal eens met de
commissie-Burgmans. Dat willen werknemers, dat willen klanten. Je
checkt ook op de toeleveranciers. Deze bedrijven komen ook via de keten
in aanraking met mvo-eisen. Het wordt ze dus ook opgelegd. Vanwege de
diversiteit van deze groep, bestaat er echter niet één instrument om het
op te leggen. Per bedrijf of bedrijfstak worden passende middelen
gevonden om te communiceren over mvo. Soms gebeurt dat met labels,
soms via de bedrijfsorganisatie. Bedrijven zetten het zelf op hun website.
Ze zijn er ook op aanspreekbaar. Kortom, we hebben een heel divers
instrumentarium. Daarmee gaan wij materieel echt een stap verder dan de
Deense wet voor mvo-rapportage. Daarin wordt alleen gevraagd om te
rapporteren over mvo en de implementatie. Dus, inderdaad, minder
bedrijven, maar je kunt ook zeggen: we doen het niet, want. Dan moeten
ze een reden verzinnen, maar als ze die hebben gevonden, hoeven ze het
niet te doen. Er wordt bovendien in de Deense wet nauwelijks inhoudelijk
sturing gegeven, waar we dat in Nederland wel doen. Uit mijn brief blijkt
dus dat wij het in Europees opzicht goed doen.
De Fransen hebben wel een wet, een Franse slag. Uit internationale vergelijkingen blijkt echter dat het Franse bedrijfsleven niet altijd optimaal
scoort. Ik wil de heer Van Dijk best een notitie toezeggen. Ik wil dat
koppelen aan de inzet van Nederland voor de OESO-richtlijnen. Ik neem

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 26 485, nr. 88

15

daar meteen in mee hoe wij de zorgplicht in Europa verder onder de
aandacht gaan brengen en hoe andere landen het doen. Dat is de Europese dimensie van mvo en het level playing field. Ik wil best nog eens
ingaan op hoe andere landen het doen. Ik dien echter wel respect te
hebben voor de Franse wijze van werken. Ik heb geen zin in ruzie met de
Fransen. Ik wil het dus best nog een keer op een rijtje te zetten, ook wat
derden daar zo over zeggen Onze inzet in Europa, ook voor de OESOrichtlijnen, omvat internationale benchmarking, publieke rating als instrumenten om bedrijven doorlopend te stimuleren en soms te dwingen tot
het ontsluiten van meer relevante bedrijfsinformatie en het hanteren van
een dynamisch raamwerk van best practices dat in overleg met het
bedrijfsleven en alle andere stakeholders wordt vastgesteld en voortdurend wordt geactualiseerd. Dat is het Nederlandse raamwerk. Je mag het
een polder noemen, maar dat willen we ook in Europa bereiken.
De heer Kalma (PvdA): Ik ben het zeer eens met de stelling dat maatschappelijk verantwoord ondernemen niet alleen gaat over rapporteren.
Alleen, waar er een probleem is, moet je dat kunnen benoemen. De
commissie-Burgmans heeft gezegd dat ondernemingen met meer dan 50
werknemers moeten rapporteren. Hoe krijgt dat vorm? Op dit moment is
de situatie in Nederland gespleten en in een aantal opzichten echt onbevredigend. Er zijn bedrijven, vooral de grootste, die heel goed rapporteren; drie kwart van de bedrijven, volgens de benchmark van de staatssecretaris uit 2007. Twee derde van de bedrijven scoort maar 40 punten en
scoort onvoldoende of slecht. Daar zit een probleem. Is er in Nederland
een wettelijke verplichting om te rapporteren of om uit te leggen waarom
niet? Ik stel nog een vraag over de raad voor de jaarverslaglegging en de
richtlijn. Ik kom in de brief drie verschillende versies tegen. Er staat ergens
dat bedrijven volgens de richtlijn moeten rapporteren. Een paar regels
verder staat dat het een aanbeveling is. De bladzijde daarop wordt
gesproken over comply or explain. Daar is toch sprake van de nodige
verwarring?
Staatssecretaris Heemskerk: Eerst dan maar de kleinere bedrijven. Ook
die zijn aanspreekbaar op maatschappelijk verantwoord ondernemen. Zij
doen het echter veel meer dan dat zij erover rapporteren. Een bedrijfje
met vier man bespreekt ’s ochtends aan de keukentafel bij de koffie of er
een probleem is: hoe ga je nou om met het afval, weten wij nou eigenlijk
waar die spullen vandaan komen, want je leest ook wel eens wat in de
krant over India. Vervolgens kan een brancheorganisatie of een productschap daar vaak verdere invullingen aan geven. Daar heb ik de SER op
aangesproken en die heeft gezegd dat verder te intensiveren. Ik noemde
zelf het voorbeeld van de ketentransparantie, want daarin is het bedrijfsleven soms wat defensief. Waarom? Ik weet namelijk dat heel veel Nederlandse bedrijven het goed doen in het buitenland. Vertel dat nou wat
meer! Anders zakt het draagvlak voor internationalisering nog verder weg
en worden wij nog protectionistischer en naar binnen gericht dan
sommige partijen al zijn. Dus help mij daar nou in.
In de Richtlijn 400 staat heel duidelijk wat wel en niet moet. Het dikke boek
dat ik heb meegestuurd, waarin alle criteria verder worden uitgewerkt, is
heel helder. Dat is gebaseerd op het Burgerlijk Wetboek en dat heeft dus
wel degelijk een wettelijke grondslag. Ten slotte geldt voor de grote
ondernemingen ook nog eens het «comply or explain»-principe binnen de
code-Tabaksblat.
De voorzitter: De heer Kalma heeft nog een vraag, maar het moet echt
korter.
De heer Kalma (PvdA): Ik zal het kort houden. Ik heb nog geen antwoord
gekregen op één centrale vraag. Ook volgens de transparantiebenchmark

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 26 485, nr. 88

16

rapporteert een aanzienlijk deel, een meerderheid van de Nederlandse
bedrijven die worden onderzocht, onvoldoende tot slecht. Dat is het
uitgangspunt.
Dan kom ik op de Raad voor de Jaarverslaggeving. Is er nou voor
bedrijven, zoals in de brief staat, een verplichting om toe te passen of uit
te leggen of niet? Ik lees in de stukken van de raad dat er is gesproken
over een mogelijke verplichting, maar dat uiteindelijk niet voor een
verplichting is gekozen. Is dat niet veel helderder?
Staatssecretaris Heemskerk: Mijnheer Kalma, ik ben het met u eens. Het
is namelijk een feit dat er laag is gescoord op de vorige transparantiebenchmark. Ik heb ook gezegd dat dit jammer is. Men moet daarover
duidelijker zijn. Ik zie namelijk dat er heel veel goed gaat in het buitenland,
maar deel dat nou breder met het Nederlandse publiek. Daarom hebben
wij een aantal dingen gedaan toen wij constateerden dat dit cijfer laag
was. Wij hebben namelijk de transparantiebenchmark inhoudelijk
vernieuwd, verbreed en gemoderniseerd qua toepassingsbereik. De Richtlijn 400 is aangescherpt en beter ingevuld. Iedereen mocht reageren op de
conceptrichtlijn, maar toen kwam er één reactie. Het MVO Platform heeft
nog iets geschreven en verder bleef de brievenbus van de Raad voor de
Jaarverslaggeving heel erg leeg. Dat vind ik jammer. De richtlijn is echter
wel aangescherpt. Ten slotte hebben wij mede op basis van het lage cijfer
van de transparantiebenchmark in 2007 – ik hoop dat dit de volgende keer
beter is – een gesprek gehad met de SER over de vraag wat die daaraan
zou doen. Het is bekend dat de vakbonden en de werkgevers in de SER
zitten en die zei bijvoorbeeld met MVO Nederland veel nadrukkelijker voor
de wat kleinere bedrijven afspraken te zullen maken met de brancheorganisaties. Die hebben namelijk de massa, de schaal en de kennis om dat
ook internationaal verder af te dwingen. Er gebeurt dus heel veel in die
keten.
De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): Ik heb een vraag over de opmerking
van de staatssecretaris over de OESO-richtsnoeren. Daarover vinden
onderhandelingen plaats. De staatssecretaris zei dat daarbij transparantie,
benchmarking en dergelijke belangrijke elementen moeten zijn. Wat is
precies de inzet van Nederlandse regering bij de OESO-richtsnoeren? Wij
weten dat dit taaie onderhandelingen zijn over woordjes en kleine dingetjes. Wil de staatssecretaris de werkingssfeer van de richtsnoeren
uitbreiden? Het gaat nu alleen nog maar over de investeringen in het
buitenland. Wil hij het verbreden naar keteninformatie? Wat is zijn standpunt op dat terrein?
Staatssecretaris Heemskerk: De Nederlandse inbreng voor de onderhandelingen over de OESO-richtlijnen wordt momenteel opgesteld. Wij horen
daarbij vele verschillende stakeholders, zodat er een breed gedragen
standpunt naar voren kan worden gebracht. Het beschikbare raamwerk
benut ik ook daarbij. Er lijkt in Nederland een breed draagvlak te zijn voor
een update die aansluiting zoekt bij het werk van Ruggie. Ik heb al toegezegd dat ik na de zomer zal ingaan op de herziening van de OESOrichtlijnen. Ik streef naar een verdieping op het terrein van mensenrechten, mogelijkheden in de ketens en verbreding. Wij zijn daarmee dus
volop aan de gang. Zodra het horen van de stakeholders is afgerond, zal ik
de Kamer daarover informeren.
De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): Voordat de onderhandelingen in
Parijs worden gestart?
Staatssecretaris Heemskerk: Ja.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 26 485, nr. 88

17

Mevrouw Gesthuizen (SP): Ik heb een vraag gesteld over de brief van de
staatssecretaris waarin hij ingaat op de Richtlijn 400 en mijn motie waarin
ik bepleit dat stakeholders met een beroep op de Richtlijn 400 informatie
kunnen eisen. Die vraag stelde ik omdat de staatssecretaris in zijn brief
schrijft: «In de algemene vergadering van aandeelhouders kunnen ngo’s,
mits in het bezit van aandelen, vragen naar informatie over de maatschappelijke aspecten van ondernemen teneinde het gevoerde duurzame beleid
te kunnen beoordelen.» Ik dacht dat wij spraken over stakeholders en niet
alleen over shareholders. Hiermee lijkt het toch zo te zijn dat alleen
aandeelhouders iets kunnen eisen van een bedrijf, terwijl ik dacht dat het
de bedoeling was dat andere stakeholders, dus ook ngo’s, informatie
kunnen eisen van bedrijven. Dat heb ik in een motie helder neergezet en
die motie is aangenomen.
Staatssecretaris Heemskerk: Ik kom bij het rapport-Castermans terug op
de rol van de verschillende stakeholders. Er zijn meer middelen dan alleen
het kopen van een aandeel en het stellen van een vraag op de aandeelhoudersvergadering.
Mevrouw Gesthuizen (SP): Dat weet ik. De staatssecretaris zegt namelijk
telkens dat stakeholders een open dialoog kunnen voeren met het
bedrijfsleven. Er zijn bedrijven die daarin heel welwillend zijn, maar er zijn
ook bedrijven die ontzettend hun best doen om te blijven zitten op alles
wat niet boven tafel mag komen en daar niemand bij te laten komen. Dat
is een van redenen dat rechtszaken niet kunnen worden gevoerd, dat het
Nationaal Contact Punt niet tot een goede uitspraak kan komen of dat
rechtszaken maar blijven slepen. Ik wil graag een ingang vinden om dat te
versnellen. De staatssecretaris moet niet weer ermee aankomen dat stakeholders een open dialoog kunnen voeren, want dat werkt dus heel vaak
niet. Ik zoek naar een formeel instrument waarmee zij dat kunnen eisen. Ik
heb daarvoor een Kameruitspraak.
Staatssecretaris Heemskerk: Zo’n open dialoog werkt ook heel vaak wel.
Als mevrouw Gesthuizen voorbeelden heeft van bedrijven die zich daar
werkelijk aan alle kanten van afsluiten en overtredingen begaan, dan moet
zij die beschuldiging hard maken.
Mevrouw Gesthuizen (SP): Er zitten vertegenwoordigers van een aantal
ngo’s in de zaal die mij expliciet hebben gevraagd om, in verband met de
rechtszaak die zij op dit moment voorbereiden of deels al voeren tegen
een grote Nederlandse oliemaatschappij, alsjeblieft ervoor te zorgen dat
zij gemakkelijker informatie boven tafel kunnen krijgen. Dan gaat het
bijvoorbeeld over de aansprakelijkheid van een moederonderneming voor
een dochteronderneming. Daarover komen wij te spreken bij het rapportCastermans. Wanneer is er eigenlijk sprake van een dochteronderneming?
Het gaat ook over andere zaken zoals het plan van aanpak van een bedrijf
voor het opruimen van de rotzooi als er lekkages zijn of als er problemen
met olieleidingen zijn. Bij dezen dan de beschuldiging.
Staatssecretaris Heemskerk: Het is bekend dat die zaak onder de rechter
is. Dat maakt helemaal dat het kabinet daarin terughoudend moet zijn.
Tegelijkertijd heb ik wel met de minister van Buitenlandse Zaken daarover
een brief gestuurd. Het NCP heeft ten aanzien van Shell in een andere
zaak bemiddeld en uitspraken gedaan die heel helder waren. Die konden
niet altijd op sympathie rekenen van het bedrijf in kwestie. De open
dialoog heeft dus wel degelijk nut. Nogmaals, ik zal ingaan op het rapportCastermans dat goed is ontvangen en dat daarvoor ook aanknopingspunten biedt. Daarin wordt ook internationaal beoordeeld hoe moet
worden omgegaan met de moeder-dochterverhouding en eventuele
aansprakelijkheid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 26 485, nr. 88

18

Ik kan het rapport-Castermans ook meteen behandelen. Dan draai ik de
volgorde om.
Het rapport-Castermans bevat de duidelijke conclusie dat ook mensen uit
het buitenland naar de Nederlandse rechter kunnen stappen, als een
Nederlands moederbedrijf betrokken is bij de schending van een
mensenrechten-, arbeids- of milieunorm. Dat is in december door de
Haagse rechtbank bevestigd in een rechtszaak tussen Shell en Milieudefensie. Dit soort rechtszaken zijn in Nederland mogelijk. Laten wij die
conclusie even goed tot ons doordringen. Castermans geeft ook een
duidelijk beeld van hoe het dan vervolgens werkt. De Nederlandse rechter
mag dus oordelen, maar moet dat wel doen op basis van het buitenlandse
recht. Het recht van het land van de mensen die de schade hebben
geleden, wordt door de rechter toegepast. Hij dient ook de bewijsregels
van dat land te gebruiken. Dat hebben wij zo afgesproken in de Europese
verordeningen, mede om benadeelden van een onrechtmatige daad te
beschermen.
Hoe zit het dan met het Nederlandse recht? Dat staat niet alleen in mijn
spreektekst, maar ik kan bijna de gedachten lezen. De Nederlandse rechtszekerheid en onpartijdigheid draagt de Nederlandse rechter met zich mee.
Daarmee hebben wij een groot voordeel ten opzichte van wellicht
sommige rechters in Nigeria of in andere landen. In Nederland zijn de
rechters goed en onafhankelijk. In het uitzonderlijke geval dat de toepassing van het buitenlandse recht een inbreuk maakt op onze fundamentele
rechtswaarden, zal de Nederlandse rechter het eigen Nederlandse recht
toepassen. Dan kom je toe aan de vragen uit het Nederlandse privaatrecht
over de zorgplicht van het moederbedrijf en de werking van codes –
daarmee sluit ik aan bij hetgeen de heer Jan Jacob van Dijk zei – die
helpen bij de vraag wanneer een bedrijf aansprakelijk is. De rechter beoordeelt wat er van een bedrijf in een branche mag worden verwacht. Heeft
het Nederlandse moederbedrijf bijgedragen aan een schending? Heeft het
voldoende toezicht gehouden?
In een uitgebreide kabinetsreactie wordt ingegaan op de verhouding
tussen moeder- en dochterbedrijf, zoals gevraagd door de heer Kalma, de
heer Jan Jacob van Dijk en mevrouw Gesthuizen. De rechter kijkt naar de
ernst van de schending en naar de vraag hoe voorzienbaar die schending
was. Hij zal ook kijken of het bedrijf voorzorgsmaatregelen heeft
genomen. Daarbij verwacht ik dat bedrijven die due diligence plegen,
zoals Ruggie dat aanbeveelt, een krachtig verweer zullen hebben tegen
aansprakelijkheid. Er bestaan in het Nederlandse recht mogelijkheden om
schade die ontstaat door bedrijfsschendingen, te vergoeden. Daartoe
bestaat een zorgplicht die wordt vormgegeven door de maatschappelijke
verwachtingen over de vraag hoe bedrijven moeten omgaan met mens en
milieu. Daarvoor is geen nieuwe wet en geen nieuwe aanscherpende
wetgeving nodig. Ik kom daar nog op terug bij mijn beantwoording van de
vraag van de heer Kalma over de bredere zorgplicht.
Als een moederbedrijf bij een schending betrokken is, of niet heeft ingegrepen terwijl dat wel wordt verwacht, kan het zich niet verschuilen achter
vennootschappelijke muren. De vennootschapsstructuur is dus minder
relevant, zeg ik tegen de heer Kalma. Het moet natuurlijk wel allemaal
door de benadeelden worden bewezen. Dat kan in de praktijk lastig zijn,
maar dat is ook niet ongebruikelijk in een rechtszaak. Om daaraan tegemoet te komen kan de rechter, maar ook de benadeelde, op verschillende
gronden meer informatie opeisen bij de bedrijven. Een voorbeeld daarvan
is de jaarrekeningprocedure bij de ondernemerskamer, zoals mevrouw
Gesthuizen vroeg. De minister van Justitie werkt bovendien aan een
verruiming van de mogelijkheden om feitelijke informatie op te vragen bij
bedrijven.
Bij dat alles benadruk ik nogmaals dat dit overwegingen zijn over het
Nederlandse recht, terwijl de Nederlandse rechter het buitenlandse recht
moet toepassen. Het belangrijkste is dat mensen die in het buitenland

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 26 485, nr. 88

19

schade lijden, waarbij een Nederlands bedrijf betrokken zou kunnen zijn,
wel naar een zeer deskundige en buitengewoon onpartijdige rechter
kunnen stappen. Het onderzoek van Castermans en de uitspraak van de
Haagse rechtbank bevestigen dit. Daarmee hebben wij dus een belangrijk
onderdeel uiteengezet van de «access to remedies» van Ruggie, zoals hij
die in zijn conceptuele raamwerk heeft uiteengezet. Die remedies kunnen
echter niet een goed werkend nationaal rechtssysteem ter plaatse
vervangen of als sanctie werken. Er zijn nou eenmaal landen waar de
kwaliteit van wetgeving nog niet altijd voldoet aan de eisen die wij
daaraan in Nederland stellen. Dat kan een staatssecretaris van Economische Zaken misschien iets makkelijker zeggen dan een minister van
Buitenlandse Zaken.
Minister Verhagen: Het kabinet spreekt met één mond. Pas op.
Staatssecretaris Heemskerk: O ja. Wij zijn het samen erover eens dat de
kwaliteit van wetgeving in andere landen nog niet altijd voldoet aan de
eisen die daaraan in Nederland zijn gesteld. Al deze remedies kunnen dat
probleem in die landen niet oplossen, maar zij kunnen wel als vangnet
dienen. In de rechtsontwikkeling moet dit verder worden vormgegeven.
Wij moeten niet vergeten dat de juridische aansprakelijkheid van
bedrijven slechts een klein onderdeel is van het beleid ten aanzien van
mensenrechten, sociale normen en milieunormen en van maatschappelijk
verantwoord ondernemen.
Het onderzoek van Castermans is niet alleen door de Kamer met veel
interesse ontvangen, maar ook binnen Europa en de Verenigde Naties. De
uitkomsten worden ook betrokken in de conclusies van de onderzoeken
die vanuit de Verenigde Naties zijn opgezet – dat is Ruggie – en die ook
vanuit Europa zullen volgen. Bij al deze onderzoeken is ook Nederland
nauw betrokken. Als die conclusies bekend zijn, zullen wij de Kamer daarover natuurlijk uitgebreid informeren en dan ook ons definitieve standpunt innemen. Wij moeten de aandacht in het beleid ook richten op nietjuridische middelen die soms sneller en efficiënter zijn, zoals de optimale
benutting van het Nationaal Contact Punt. Ik zeg nog maar eens dat het
aantal meldingen laag is. Dat is echter geen indicatie en dat doet geen
recht aan de effectiviteit van deze instellingen, zoals wel eens wordt
gesuggereerd door sommige ngo’s.
Ten slotte de juridische aansprakelijkheid voor de zorgplicht. De heer
Kalma vroeg of er een specifieke zorgplicht moet komen voor Nederlandse bedrijven ten aanzien van fundamentele internationaal erkende
normen. Het is belangrijk dat benadeelden ergens ter wereld naar een
onafhankelijk rechter kunnen stappen. Dat kan dus in Nederland, als het
een in Nederland gevestigd bedrijf betreft. De Nederlandse rechter zal dus
het recht toepassen van het land waar die schade is opgetreden. Dat is het
recht van de benadeelde, zodat ook hij niet nog eens hoeft te procederen
in een voor hem vreemd rechtssysteem. Anders moet hij dat namelijk
twee keer doen. Alleen in uitzonderingssituaties, als het buitenlandse
recht haaks staat op de Nederlandse rechtsorde, kan de Nederlandse
rechter het Nederlandse recht toepassen. Dat is echter heel uitzonderlijk.
Ik wil dat graag illustreren met een fictief voorbeeld van buitenlands recht
waarin bedrijven worden aangemoedigd om bijvoorbeeld werknemers
met stokslagen te bestraffen om ze harder te laten werken. Als die uitzondering geldt, kent het Nederlandse recht een zorgplicht, ook voor
bedrijven. Zij zullen daarop worden aangesproken. De verwachtingen
omtrent maatschappelijk verantwoord ondernemen zullen ook de zorgplicht van het Nederlandse moederbedrijf, ten aanzien van de fictieve zaak
van de stokslagen, inkleuren. Het is dan relevant welke voorzorgsmaatregelen zij hebben getroffen. Hebben zij due diligence-maatregelen
genomen, zoals Ruggie aanbeveelt?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 26 485, nr. 88

20

Een bedrijf kan zich niet willens en wetens verschuilen achter de schotten
van het vennootschappelijk recht. Uit het rapport blijkt dat in al deze zaken
in het Nederlandse recht wordt voorzien, maar dat dit alleen nog niet
eerder is toegepast. Nu kom ik tot de kern: een specificering van de zorgplicht, door het opnemen van een bijzondere bepaling voor bedrijven,
biedt mijns inziens geen meerwaarde. Juist de bestaande algemene zorgplicht is namelijk relatief open gedefinieerd, is relatief ruim en biedt dus
ook de ruimte voor het idee dat alle mensen en dat sociale rechten en
milieurechten van belang zijn. Als bedrijven deze rechten schenden,
kunnen zij daarvoor onder het Nederlandse recht aansprakelijk zijn. Als wij
dat inperken of specificeren, moeten wij kiezen welke rechten wel en niet
onder de zorgplicht vallen.
De bestaande zorgplicht van bedrijven volgt de maatschappelijke ontwikkeling en de rechter kijkt naar de ernst van de schending. Onze maatschappelijke norm in Nederland staat dus niet toe dat bedrijven
opdrachten geven aan paramilitairen om te moorden, zodat bedrijfsactiviteiten doorgang kunnen vinden. Dat doet ook niemand, maar over dat
soort excessen spreken wij: moord, doodslag en verkrachting. Daarvoor is
in Nederland dus geen aanvullende wetgeving nodig. Daarvoor is geen
inperking van de zorgplicht nodig, want die is zo open dat je anders de
mogelijkheden misschien wel beperkt.
De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): Na deze uitgebreide beantwoording
over het rapport-Castermans blijven bij mij twee elementen over. Ten
eerste is voor de rechtsaansprakelijkheid formeel een aantal dingen geregeld. Dat loopt echter materieel op sommige momenten wat lastig en één
van die onderdelen neemt de staatssecretaris bij de kop. Hij vindt namelijk
dat er helderheid moet komen over de vraag hoe het nou precies zit
tussen moederen dochterbedrijf en hij wil dit op Europees niveau regelen.
Het is belangrijk om deze toezegging toch even te noteren.
Ten tweede moet je juridische ondersteuning kunnen hebben, als je een
procedure wilt starten. Wij hebben bijvoorbeeld via de Doharonde geregeld dat de minst ontwikkelde landen, als zij een zaak willen aanbrengen
bij de WTO, een beroep kunnen doen op een fonds dat daarvoor is ingesteld. Nederland was er een groot voorstander van om dat soort dingen
effectief te kunnen doen. Ik heb een pleidooi gehouden of het niet
verstandig zou zijn om ook iets dergelijks in Nederland te doen. Als er dan
slachtoffers zijn die in Nederland een procedure moeten opstarten,
kunnen zij dan een soortement van rechtsbijstand hebben. Dan gaat het
echt om een marginaal bedrag van onder de vijf ton, onder een half
miljoen euro. Is de staatssecretaris genegen om dat te onderzoeken en de
mogelijkheden daarvoor boven tafel te krijgen, of zegt hij dat wij daaraan
maar niet moeten beginnen?
Staatssecretaris Heemskerk: De toegang tot het recht wil ik best
meenemen op basis van de Europese uitkomst van de zorgplicht. Ik kan
mij echter goed voorstellen dat advocaten of ngo’s een pot met geld gereserveerd willen zien, om vervolgens te kunnen procederen en declareren.
Zij kunnen natuurlijk ook uit eigen middelen zaken oplossen en benadeelden bijstaan omdat zij dat hun maatschappelijke plicht vinden. Dat zie
je ook wel eens. Voordat wij dus overgaan tot de instelling van zo’n fonds,
moet je wel kunnen aantonen dat er een heel groot probleem is met de
toegang tot dat recht. Dat is de ene kant. De andere kant is dat je geen
aanzuigende werking wilt hebben en dat iedereen denkt: er is daar een pot
geld en het kost ons niks, dus laten wij eens een zaak beginnen zodat wij
lekker in Nederland declaraties kunnen indienen voor onze gemaakte
uren.
De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): Ik begrijp dat de staatssecretaris er
principieel geen bezwaar tegen heeft, maar dat hij nog wel veel elementen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 26 485, nr. 88

21

ziet waarnaar hij nog eens heel goed wil kijken, zodat er geen aanzuigende werking ontstaat en het niet oneigenlijk gebruikt zal worden. Als ik
het zo mag verstaan, dan zijn wij een stap verder gekomen. Ik vraag de
staatssecretaris om de Kamer te informeren over de voorwaarden
waaraan dat minimaal moet voldoen.
Staatssecretaris Heemskerk: Over het principe van de toegang tot het
rechtssysteem zijn wij het zeer eens, want dat is zo’n belangrijk principe.
Maar ik schets inderdaad de belemmeringen. Aan de ene kant is er de
aanzuigende werking, aan de andere kant zijn er misschien maatschappelijke organisaties of advocaten die dat wel uit eigen maatschappelijke
betrokkenheid willen doen en dan niet allemaal het Moszkowicz-uurtarief
in rekening brengen.
De heer Kalma (PvdA): Ik heb één aanvullende vraag. De staatssecretaris
heeft inhoudelijk gereageerd op de zorgplicht. Hij geeft nu ook een
toelichting op de mogelijkheid voor zo’n fonds. Kan hij ook inhoudelijk
reageren op de suggestie voor een grotere transparantie tussen moederen dochterbedrijven? De staatssecretaris zegt dat dit in Europees verband
moet worden bekeken. Ik noemde als voorbeeld dat de openbaarheid voor
burgers in de Verenigde Staten vanzelfsprekend is. Kan de staatssecretaris
daar inhoudelijk op reageren?
Staatssecretaris Heemskerk: Volgens mij heb ik dat gedaan, namelijk
door uiteen te zetten dat een bedrijf zich niet kan verschuilen achter de
vennootschappelijke structuur. Daar ligt de zorgplicht overheen. De zorgplicht is vrij open ingevuld en biedt daardoor mogelijkheden om bedrijven
aan te spreken op de vraag of zij er alles aan gedaan hebben om zich
ervan te vergewissen dat wat wij maatschappelijk volstrekt onaanvaardbaar vinden, ook niet gebeurt. Voor de helderheid: dan zitten wij echt bij
opdracht geven tot moord. Hebben zij in dat hypothetische geval er alles
aan gedaan om zich ervan te vergewissen dat dat niet gebeurt? Daarbij
kunnen zij zich niet verschuilen achter vennootschappelijke structuren.
De heer Kalma (PvdA): Mijn vraag was een andere, namelijk over transparantie. Die vraag gaat vooraf aan de mogelijkheid voor burgers om te
beoordelen of er in ernstige gevallen een claim moet worden ingediend.
Het gaat over transparantie.
Staatssecretaris Heemskerk: Als je een claim indient ... Ik geloof dat wij
elkaar niet begrijpen.
De voorzitter: U praat langs elkaar heen.
Staatssecretaris Heemskerk: Je weet natuurlijk nooit van tevoren of een
claim succesvol is.
De heer Kalma (PvdA): In tweede termijn kom ik daarop wel terug.
De voorzitter: Ik denk niet dat wij die vandaag nog houden.
De heer Voordewind (ChristenUnie): De staatssecretaris zegt dat hij de
zorgplicht Europees wil regelen en de Europese reactie wil afwachten.
Welke belemmeringen zijn er om dit nu voor Nederland te regelen? Wij
zijn in veel opzichten soms een gidsland. Waarom zouden wij daarin niet
vooroplopen? Ik begrijp wel dat er een level playing field moet zijn, et
cetera, maar op andere gebieden doen wij het ook. De staatssecretaris
zegt zelf dat Nederland koploper is op het gebied van mvo. Waarom op dit
punt niet?

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 26 485, nr. 88

22

Ik begrijp dat het bij een rechtsbijstandfonds om een relatief klein bedrag
gaat. Ik neem niet aan dat dit zo snel een aanzuigende werking heeft of
dat het is zoals bij het asielbeleid. Mensen moeten vaak van heel ver
komen om een zaak aanhangig te maken. Kunnen wij van de staatssecretaris een brief krijgen waarin hij aangeeft welke mogelijkheden hij ziet om
een rechtsbijstandfonds van de grond te krijgen?
Staatssecretaris Heemskerk: Dat rechtsbijstandfonds is er nu niet. Als het
er moet komen, moet er eerst een dekking worden gevonden. Ik weet niet
of het maar een half miljoen hoeft te kosten. Als wordt gezegd dat er hier
een pot geld met een half miljoen is en dat men maar moet komen procederen, zal dat een aanzuigende werking hebben. De stelling dat je zonder
die pot geld niet naar de rechter kunt stappen, is ook nog niet bewezen. Ik
heb gezegd dat ik dit element in het Europese perspectief wil meenemen.
Wat de zorgplicht betreft heb ik geprobeerd aan te geven dat in het
rapport van Castermans staat dat de mogelijkheid bestaat om naar de
onafhankelijke Nederlandse rechter te stappen. Die zal in eerste instantie
het buitenlandse recht toepassen. Bij heel specifieke schendingen wordt
ook gekeken naar het Nederlandse recht. Daarin biedt de zorgplicht, die
nu open is geformuleerd, reeds mogelijkheden om het moederbedrijf
daarop aan te spreken. Dat gebeurt nu ook. Dat wordt geprobeerd bij de
Haagse rechter in de zaak tussen Milieudefensie en Shell.
De voorzitter: Mevrouw Gesthuizen voor een interruptie. Ik stel voor dat
wij daarna geen interrupties meer doen, anders halen wij het niet.
Mevrouw Gesthuizen (SP): Is de staatssecretaris bereid om criteria te
stellen om een moeder-dochterrelatie op eenvoudige wijze te kunnen
vaststellen? Zo ja, is hij dan ook bereid om dat te doen zonder dat Europa
zich daarover heeft uitgesproken?
Staatssecretaris Heemskerk: Voor de moeder-dochterrelatie geldt dat die
wettelijk moet worden gemeld. Op grond van artikel 2:367 van het Burgerlijk Wetboek moet een groepsmaatschappij melden waar zij dochters heeft
en ook waar zij gevestigd zijn. In die zin zijn zij niet onzichtbaar.
Mevrouw Gesthuizen (SP): Dat betekent dat er duidelijkheid is over de
aansprakelijkheid van een moeder voor het optreden van haar dochter in
den vreemde?
Staatssecretaris Heemskerk: Dat is een andere vraag. Het is volstrekt
transparant wie de moeder is en wie de dochter. Bij een bedrijf is dat
soms makkelijker vast te stellen dan bij mensen. De moeder-dochterrelatie
is dus helder inzake het verkeer.
Over de aansprakelijkheid zegt Castermans nu hoe het in het Nederlandse
recht is geregeld met de zorgplicht. Dat is een van de punten die wij in
Europees verband zullen agenderen. Daarop komen wij met een Europese
reactie en vervolgens met een reactie van het kabinet.
De voorzitter: Ik stel voor dat de staatssecretaris de openstaande vragen
beantwoordt, zodat ook de minister nog antwoorden kan geven. Dus geen
interrupties meer.
Staatssecretaris Heemskerk: Dat helpt.
Ik kom bij de mvo-criteria in het overheidsinstrumentarium. De overheid is
eigenlijk in drie rollen actief: als verzekeraar en financier, met de buitenlandinstrumenten, als inkoper en als eigenaar. Ook daarin vervult Nederland een voortrekkersrol in Europa. Bijvoorbeeld met de eisen die worden
gesteld aan het financiële buitenlandinstrumentarium, behoort Nederland
tot de top van Europa. Geen enkel ander Europees land legt de lat voor

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 26 485, nr. 88

23

bedrijven die gebruik willen maken van overheidsondersteuning, zo hoog
als Nederland. Laat ik daarvan voorbeelden geven. Op drie niveaus
vragen wij inspanningen van bedrijven als medefinancier van investeringen in het buitenland. Elk bedrijf dat subsidie ontvangt voor een investering in een opkomende markt of in een ontwikkelingsland, dient de
OESO-richtlijnen na te leven. Een project in een ontwikkelingsland moet
vervolgens volledig conform afgesproken milieueisen uitgevoerd worden,
waarbij alle vier de fundamentele ILO-normen moeten worden gerespecteerd. Daarnaast moet een project transparant worden uitgevoerd. Dat is
politiek correct voor «zonder omkoping». Bovendien eisen wij van het
bedrijf zowel een extra inspanning als het aanvaarden van een verantwoordelijkheid ten opzichte van de eerste wezenlijke toeleveranciers voor
het project. Ook bij de toeleverancier dient het gebruik van dwang- en
kinderarbeid uitgesloten te worden. Mocht dat niet gebeuren, dan zal de
subsidie worden teruggevorderd en zal na de noodzakelijke wijzigingen in
het subsidiekader ook een bestuurlijke boete worden opgelegd. Dit alles
natuurlijk wel binnen de gebruikelijke Nederlandse rechtsgang.
Voorzitter: Jan Jacob van Dijk
Staatssecretaris Heemskerk: Mocht uit betrouwbare informatie blijken
dat de toeleveranciers voor het project andere OESO-richtlijnen overtreden, dan zal de overheid een gesprek aangaan met het Nederlandse
bedrijf en vragen om nog eens kritisch naar de toeleveranciers te kijken.
Dat wordt bedoeld met het ruimhartig aanwenden van invloed om de
OESO-richtlijnen na te leven. Daarnaast kan natuurlijk het Nationaal
Contact Punt ingezet worden. Minister Koenders heeft ook toegezegd, de
investeringsnexus te verruimen. Wij zullen daarop schriftelijk terugkomen.
Ook als verzekeraar van exporttransacties eist Nederland als enige OESOland dat bedrijven bij de aanvraag van een exportkredietverzekering bij
Atradius inzicht geven in de milieueffecten en sociale effecten van de te
verzekeren activiteit. Voor verzekeringen boven 10 mln. mag de activiteit
niet tot onaanvaardbare milieugevolgen of sociale gevolgen leiden. Voorts
wordt van bedrijven die een exportkredietverzekering aanvragen,
verwacht dat zij een inspanningsverplichting aangaan om de OESOrichtlijnen na te leven. Ik zat eens met een bedrijf in de exportkredietcommissie, dat zei: wij hebben het al zo moeilijk, het gaat al zo slecht met de
handel en dan doet de staatssecretaris er nog allemaal mvo-zaken
bovenop. Ik zei: ja, want je hoort je netjes te gedragen in het buitenland.
Vervolgens bezocht ik het bedrijf in een van de landen waarin aan werknemers eisen worden gesteld die wij niet netjes vinden. Toen was het opvallend dat het bedrijf dat in Nederland vroeg of het allemaal moest, zich
daar volstrekt onderscheidde als de beste werkgever, met de beste huisvesting en arbeidsomstandigheden in het land.
In de rol van de overheid als inkoper verwachten wij dat leveranciers naar
vermogen een productieketen inrichten om te verzekeren dat fundamentele mensenrechten en arbeidsnormen worden gerespecteerd. De Kamer
is daarover geïnformeerd bij het hanteren van de sociale criteria bij duurzaam inkopen. Zij spreekt daarover vanmiddag met de ministers Cramer
en Donner.
Dan de overheid als eigenaar. De minister van Financiën heeft besloten
mvo voortaan integraal onderdeel te laten zijn van het aandeelhouderschap in staatsdeelnemingen. Het is een vast onderdeel op de agenda
tijdens de gesprekken met de aandeelhoudersvergaderingen. In de brief
van 24 april 2009 over het deelnemingenbeleid wordt dat concreet
gemaakt via twee speerpunten. De staatsdeelnemingen zullen opgenomen worden in de transparantiebenchmark. Daarnaast dienen bij
staatsdeelnemingen vanaf volgend jaar de GRI-richtlijnen te worden
gebruikt bij het opstellen van de jaarverslagen. Voor beide speerpunten
geldt ook het principe van comply or explain. Met GRI volgt Nederland

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 26 485, nr. 88

24

bijvoorbeeld Zweden. Internationaal gezien, zo zeg ik nog eens tegen de
heer Kalma, wordt Nederland gezien als koploper nu de voortgang van
staatsdeelnemingen via de transparantiebenchmark wordt nageleefd.
Sterker nog: de Zweden komen bij ons kijken hoe wij dat doen. De invulling van deze rollen plaatst ons voorop.
Ik kom vervolgens bij een paar specifieke vragen. De heer Van Dijk vroeg
naar het mvo-beleid van ABN AMRO. Ik heb de minister van Financiën
gevraagd om de Kamer hierover te informeren. De Kamer ontvangt hierover binnen een maand nadere informatie.
Ten slotte kom ik bij de motie-Gerkens over bont. Bontetikettering is
nuttig, belangrijk en sympathiek. Wij gaan dat ook op Europees niveau
aanpakken. In de kabinetsreactie over non-trade concerns hebben wij dat
ook aangegeven. Bij voorkeur is alles wat wij doen, multilateraal. Als het
echt niet lukt, doen wij het in Europees verband.
Voorzitter: Timmer
Staatssecretaris Heemskerk: Specifieke etikettering alleen in Nederland
is om verschillende redenen geen optie. Het is niet effectief, het is lastig te
verenigen met Europese afspraken en met WTO-afspraken en het is ook
administratief vrij complex. Daarom heb ik toegezegd dat ik in Europees
verband ga onderzoeken wat het draagvlak is voor verplichte etikettering.
Overigens bestaat er naast een verplichte etikettering een privaat certificeringssysteem voor bont. In 2004 hebben de Internationale Bonthandel
Federatie en haar lidstaten een labelsysteem geïntroduceerd dat ertoe
verplicht om van bontproducenten tot bontdetaillisten het label te
gebruiken. Dat label vermeldt om welk bont het gaat en om welke diersoort. En als dat alles niet helpt, gaan wij ook nog eens een keer met z’n
allen dat prachtige liedje van Kinderen voor Kinderen zingen.
Minister Verhagen: Voorzitter. Ik dank de leden van de Kamer voor hun
inbreng.
Om te beginnen zullen wij allen het erover eens zijn dat maatschappelijk
verantwoord ondernemen vooral gaat over fatsoenlijk ondernemen, over
gewoon fatsoen betrachten in de productie, de verkoop en de handel. Er is
een rol voor de overheid, voor het bedrijfsleven en ook, zoals de heer
Elias zei, voor consumenten. Ik ga er ook van uit dat consumenten zelf
door het aanschaffen van bepaalde producten niet medeverantwoordelijk
willen zijn voor kinderarbeid, slavenarbeid et cetera. Er zijn dus onderscheiden verantwoordelijkheden en ook onderscheiden mogelijkheden.
Fatsoenlijk ondernemen betekent ten minste naleven van de wet. Er
bestaat veel wetgeving op het gebied van mensenrechten waar bedrijven
zich aan moeten houden. Tegelijkertijd – dit in aanvulling op de woorden
van de staatssecretaris – is het evident dat de wetgeving in veel landen
kan worden aangescherpt en, als die er wel is, beter kan worden gehandhaafd. Daartussen zit ook een discrepantie. Dat moeten wij ons ook realiseren. Daarom ben ik niet de opvatting van de heer Elias toegedaan. Tal
van landen hebben hun wetgeving wel op orde en zijn partij bij mensenrechtenverdragen, ILO-afspraken et cetera. Ik vind dat het wel degelijk ook
ons pakkie-an is om andere landen aan te spreken op het naleven van hun
eigen wetgeving, op het handhaven van hun eigen wetgeving en op het
naleven en handhaven van verdragen waarin zij vrijwillig partij zijn.
Tegelijkertijd kan het voor een bedrijf geen excuus zijn om de wetten maar
aan de laars te lappen, als in een land de wetgeving niet wordt gehandhaafd. Bedrijven hebben ook een eigen verantwoordelijkheid. Dat stelt ook
de Speciale Vertegenwoordiger van de VN op het gebied van mensenrechten en transnationale ondernemingen, Ruggie. De Nederlandse regering ondersteunt ook het werk van Ruggie, die een mandaat heeft
gekregen om de verantwoordelijkheid van bedrijven voor het naleven van
mensenrechten verder vorm te geven. Bedrijven zijn in de eerste plaats

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 26 485, nr. 88

25

zelf verantwoordelijk voor de manier waarop zij ondernemen, of het nu
gaat om duurzaamheid of mensenrechten. Wel willen wij twee dingen
doen. Wij willen bedrijven zo veel mogelijk informatie aanreiken over de
mogelijkheden, bijvoorbeeld over het mvo-paspoort. Wij willen ook een
internationale discussie over dit onderwerp aangaan en met bedrijven in
gesprek gaan, al dan niet bij dat kopje thee van staatssecretaris Heemskerk. Dat heeft wel degelijk effect. Ik ben het niet eens met iemand als
Kalff, die in dezelfde bundel als waaruit de heer Elias citeerde, stelt dat
maatschappelijk verantwoord ondernemen vaak een schaamlap is. Ik ken
ook tal van Nederlandse bedrijven, niet alleen in Nederland, maar ook in
het buitenland, die zich wel degelijk bewust zijn van de verantwoordelijkheid die zij op dit punt hebben en die ook merken dat het effect heeft als
zij fatsoenlijk omgaan met hun eigen werknemers, omdat zij dan bijvoorbeeld sneller en beter hun zaken op orde hebben en werknemers graag bij
hen werken in plaats van bij de buurman. Het is echter duidelijk. Ik ben het
eens met de heer Kalma dat ook tijdens het zakendoen er alles aan
gedaan moet worden om te voorkomen dat rechten geschonden worden.
Ik denk dat het werk van Ruggie daar op een constructieve wijze aan
bijdraagt. Hij legt het gewoon concreet uit. Bij due diligence gaat het
gewoon om zorgvuldigheidseisen. Het gaat om maatregelen die een
bedrijf kan of moet nemen om eventuele negatieve invloed van activiteiten in het buitenland te voorkomen. Dat is op zich een goede start. Op
dit moment wordt gewerkt aan de VN-studie door Ruggie en aan een
studie door de Europese Commissie. De staatssecretaris en ik willen de
uitkomsten daarvan afwachten, voordat wij een standpunt innemen of wij
de Nederlandse wetgeving ter zake moeten aanpassen.
De staatssecretaris heeft al gezegd dat uit het onderzoek van Castermans
niet gebleken is dat Nederland achterloopt in mvo-beleid. Ik ben het dus
niet eens met de stelling van Kalff in de bundel. Als uit andere studies
echter blijkt dat wij van andere landen kunnen leren op het gebied van
mvo-wetgeving, dan staan wij daarvoor open. Wij wijzen het absoluut niet
af. Het debat daarover is gaande. Het is een ontwikkeling waarbij ook het
bedrijfsleven zich ermee wil bemoeien. Dan moet je ook bereid zijn om zo
nodig de wetgeving op dat punt aan te passen. Wij staan er dus niet
onsympathiek tegenover. Wij willen echter niet alleen een level playing
field, maar ook effectief zijn. Ik denk dat in het algemeen veel bedrijven
die verantwoordelijkheid wel degelijk nemen. Zij realiseren zich dat het
essentieel is voor de duurzaamheid van hun eigen activiteiten en ook voor
aantrekkingskracht bij de consumenten. Daarom integreren vele Nederlandse bedrijven maatschappelijk verantwoord ondernemen in hun
bedrijfsvoering en in hun keten.
De heer Kalma vroeg specifiek naar Shell. Shell is de discussie over maatschappelijk verantwoord ondernemen jaren geleden gestart. Niet alleen
naar aanleiding van de Brent Spar, maar met name ook naar aanleiding
van Ken Saro-Wiwa is de gehele discussie binnen Shell juist ontstaan.
Shell was voorloper op dat terrein. Op basis van mijn contacten en kijkend
naar de naleving van de business principles, kan ik eigenlijk alleen maar
bevestigen dat voor iedereen in het bedrijf de business principles bekend
en leidend zijn. Ik ben het ermee eens dat wij daarop moeten blijven
toezien en dat wij Shell daarop moeten kunnen aanspreken, maar wij
hebben geen signalen dat men zich er niet aan houdt. Integendeel, men
lijkt die voortrekkersrol nog steeds te hebben.
In het algemeen zeggen wij dat wij moeten bekijken hoe overheid,
bedrijfsleven en maatschappelijk middenveld samenwerken om te bezien
hoe ieder vanuit zijn eigen verantwoordelijkheid de mensenrechtensituatie in verschillende landen kan verbeteren.
Daarbij is het ook van belang – en ik sluit op dit punt aan bij de woorden
van de heer Van Dijk – dat er een update komt van de OESO-richtlijnen. Ik
ben blij dat ook Ruggie persoonlijk betrokken is bij de update van de
OESO-richtlijnen die dit jaar zal plaatsvinden. Ik vind het belangrijk dat

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 26 485, nr. 88

26

mensenrechten een meer prominente rol krijgen in de OESO-richtlijnen.
Het zijn op zichzelf goede richtlijnen, maar zij zijn verouderd. Er is inmiddels veel veranderd. Ik vind het positief dat juist bij de update van de
OESO-richtlijnen op dit moment specifiek meer aandacht gegeven wordt
aan mensenrechten. Op dit moment koppelen ondernemingen het respecteren van mensenrechten in de OESO-richtlijnen met name aan de werknemers. Daar is op zichzelf niets op tegen, dat is positief. Ik pleit er echter
voor om het bereik breder te maken, opdat alle mensenrechten van alle
mensen worden beschermd en gewaarborgd in deze context. Tegelijkertijd streven wij ook naar een aanscherping van de richtlijnen inzake de
ergste vormen van kinderarbeid om het helderder en beter afdwingbaar te
maken. De Nederlandse inzet van meer aandacht voor mensenrechten in
deze richtlijnen heeft een goede kans van slagen, ook dankzij de persoonlijke betrokkenheid van Ruggie bij de herziening van de OESO-richtlijnen.
In onze contacten met hem zullen wij daarop ook blijven inzetten.
De vraag is wat wij dan in de tussentijd doen. Ik sprak al over het
mvo-paspoort voor ambassades om informatie te verstrekken, om
aandacht te vragen van Nederlandse bedrijven die uit het buitenland
afkomstig zijn. Onze ambassades hebben daar specifiek een taak. Ik heb
daarnaast aan een aantal Nederlandse ambassades, in een pilot in risicolanden, specifiek gevraagd om het beleid voor maatschappelijk verantwoord ondernemen en mensenrechten te intensiveren. Zij zijn daar
enthousiast mee aan de slag gegaan. Indien nodig, krijgen zij steun uit het
Mensenrechtenfonds zodat er financiële middelen beschikbaar zijn. De
mensenrechtenrapportage wordt binnenkort naar de Kamer gestuurd. Wij
zullen daar voortaan de resultaten in vermelden.
Mevrouw Gesthuizen en de heer Voordewind hebben niet alleen aandacht
gevraagd voor kinderarbeid, maar ook meer aandacht gevraagd voor het
bredere kader, voor de vier kernnormen van het ILO. De staatssecretaris is
al ingegaan op de vraag wat wij op het gebied van kinderarbeid zullen
doen en hoe de Kamer geïnformeerd zal worden. Wij delen volledig de
visie dat die vier kernarbeidsnormen met elkaar verbonden zijn en alle
vier in het kader van maatschappelijk verantwoord ondernemen moeten
worden nageleefd. Ook de SER constateert in principe in het internationale mvo-werkplan dat er eigenlijk geen hiërarchie is tussen de
ILO-normen. Laat daarover geen misverstand zijn.
Mevrouw Gesthuizen bracht tegelijkertijd ook een nuance aan. Wij werken
nu aan het nieuwe instrument, dat ook betrekking heeft op bedrijven die
overheidssteun ontvangen. Dat is nog een andere stap. Ik heb afgelopen
weekend op de conferentie van VNO-NCW over duurzaam herstel gezegd
dat het een verschil maakt of je dit in regels gaat vastleggen en afdwingen
of dat de overheid zelf nog mag weten aan wie en onder welke voorwaarden zij geld geeft. De Kamer heeft dat uitgesproken in moties. Dat is
ook één van de redenen dat wij daar nader op zullen ingaan. Dan gaat het
ook over zeker stellen dat geen sprake is geweest van dwangarbeid of
kinderarbeid, als bedrijven in aanmerking willen komen voor subsidie van
de Nederlandse overheid. Dat moet natuurlijk controleerbaar zijn.
Bedrijven moeten weten waar zij aan toe zijn, maar het moet ook voor de
overheid controleerbaar zijn. Het moet uiteraard leiden tot minder uitbuiting van kinderen en het afschaffen van slavenarbeid.
De staatssecretaris is al ingegaan op de vragen van de heren Van Dijk,
Elias en Voordewind over een fonds waaruit rechtsbijstand voor slachtoffers gefinancierd kan worden. Los van de opmerkingen van de staatssecretaris erover, weet ik niet waarop die € 500 000 en die andere elementen
zijn gebaseerd. Juist vanuit het besef dat slachtoffers van mensenrechtenschendingen vaak arm zijn en hun weg naar de rechter niet altijd kunnen
vinden, zetten wij ons in het kader van het Mensenrechtenfonds, maar ook
in het kader van ontwikkelingssamenwerking en het bredere buitenlandse
beleid op vele manieren in voor de ontwikkeling van een rechtsstaat in
landen waar de toegang tot de rechter niet goed geregeld is. In een aantal

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 26 485, nr. 88

27

landen gebruiken mensenrechtenorganisaties de steun vanuit het
Mensenrechtenfonds specifiek ook voor juridische bijstand van slachtoffers van mensenrechtenschendingen. Bijvoorbeeld in Servië, de Filippijnen, Libanon en Zimbabwe wordt het op die manier gedaan en
gebruiken wij het geld van het Mensenrechtenfonds daarvoor. Ook in
andere landen, Honduras, Nigeria en Thailand, gebruiken mensenrechtenorganisaties die ondersteuning om juist de toegang tot de rechter te
verbeteren. Op die wijze geven wij dus wel ondersteuning. Op dat aparte
fonds, waarover de staatssecretaris al heeft gesproken, los van de
heroverwegingen, zal ik nu niet verder ingaan.
De voorzitter: Heel verstandig. Hoe ver is de minister?
Minister Verhagen: Voorzitter, ik ben net vijf of tien minuten aan het
woord. Er zijn heel veel interessante vragen gesteld, onder anderen door
mevrouw Gesthuizen en de heer Kalma. Laat ik, kijkend naar de gestelde
vragen, specifiek ingaan op twee elementen. Er ligt een vraag van de heer
Kalma over de compensatie van mensen in Ivoorkust. Er zijn ook vragen
gesteld over Nigeria en Shell, inclusief de vraag of wij een conferentie
bijwonen.
Wat Trafigura betreft zal er absoluut geen verschil van mening zijn over de
zorgen over de situatie in Ivoorkust als gevolg van het dumpen van giftig
afval. De Nederlandse regering heeft actief bijgedragen aan het onderzoek
van de speciale rapporteur van de Mensenrechtenraad naar toxic waste.
Wij hebben ook financieel bijgedragen aan het United Nations Environmental Programme in Ivoorkust om juist de milieugevolgen te verbeteren.
Bij de compensatie van de slachtoffers als zodanig is de Nederlandse
overheid geen partij. De kwestie ligt op dit moment bij de rechter in Ivoorkust. Nederland treedt daar niet in, ondanks bepaalde opmerkingen van
de staatssecretaris.
Over Nigeria en Shell heeft mevrouw Gesthuizen gevraagd of wij de
conferentie bijwonen. Wij hebben geen uitnodiging ontvangen. Daarvan
kun je zeggen dat het geen probleem is, omdat het een ieder vrijstaat om
daarnaartoe te gaan. Ondanks het feit dat wij geen uitnodiging hebben
ontvangen, hebben wij wel het verzoek gekregen om het financieel mogelijk te maken dat deze conferentie plaatsvindt, althans om een financiële
bijdrage te leveren in de organisatiekosten. Ik geloof echter dat dit wel
vaker voorkomt. Wij hebben de subsidieaanvraag in behandeling. De
Kamer weet als geen ander dat daar vereisten voor zijn. De Kamer is daar
in toenemende mate strenger in, als ik tenminste minister Koenders mag
geloven. Ik kan dus nog niet zeggen of dit medegefinancierd wordt.
Volgens de laatste informatie zal waarschijnlijk, ondanks andere geluiden,
de Nigeriaanse overheid er zelf niet aan meedoen.
Mevrouw Gesthuizen en de heer Kalma hebben specifiek aandacht
gevraagd voor de recente ontwikkelingen in Nigeria. De situatie in de
Nigerdelta is verre van optimaal. Wij zijn zeer bezorgd over de situatie. Wij
hebben actief geprobeerd faciliterend op te treden, maar de ontwikkelingen zijn niet positief. Dit los van dreigementen over aanslagen op olieinstallaties die het zowel voor het milieu als voor de menselijke situatie
nog extra moeilijk maken. De Europese Unie, hoofdvertegenwoordiger
Ashton en de ministers van Buitenlandse Zaken van een aantal lidstaten
hebben in een gezamenlijke verklaring niet alleen hun zorg erover uitgesproken. Ik vind echter de ontwikkelingen, gezien de stabiliteit in de hele
West-Afrikaanse regio, waar ook vijf OS-partnerlanden van Nederland
liggen, buitengewoon zorgwekkend. Het is duidelijk dat de problemen
eigenlijk alleen opgelost kunnen worden in nauwe samenwerking en
dialoog tussen alle betrokken partijen. Dan heb je het over de Nigeriaanse
regering, regionale en lokale autoriteiten, lokale en ook internationale
oliemaatschappijen, maatschappelijke en politieke organisaties, maar ook
de rebellenbeweging. Wij proberen op basis van de rapportage van

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 26 485, nr. 88

28

Amnesty International via verschillende kanalen een bijdrage te leveren
aan de oplossing van de problemen in dit gebied.
Voorzitter. Hiermee heb ik de meeste prangende vragen die aan mij zijn
gesteld, beantwoord.
De voorzitter: Er is nog vraag van de heer Elias niet beantwoord. Ik geef
de staatssecretaris de gelegenheid om die te beantwoorden.
Staatssecretaris Heemskerk: Voorzitter. Excuses dat dit niet in eerste
termijn gebeurde. De vraag ging over het woud aan codes. Er is een
website www.oesorichtlijnen.nl, die een heel handig overzicht van die
codes bevat en ook nog een tool, een navigatieschema, waarmee
bedrijven en hun brancheorganisaties zelf kunnen kijken wat het meest
passend is. Wij krijgen over die tool heel positieve signalen en aanvullende suggesties. De tool wordt ook steeds verder aangescherpt met
normatieve elementen en een handelingsperspectief, zodat bedrijven
steeds meer focus krijgen op alle codes bij de vormgeving van hun
mvo-beleid.
De voorzitter: Een blik op de klok leert dat er nu geen tijd is voor een
tweede termijn. Hebben de collega’s de behoefte om dit algemeen overleg
op een ander moment voort te zetten?
Mevrouw Gesthuizen (SP): Wat mij betreft wel. Naast het feit dat de
commissie nog een vervolg in een kleine zaal ervoor kan vinden, heb ik
sowieso behoefte aan een VAO in de plenaire.
De voorzitter: Dat is niet mijn vraag. Ik wil weten of de leden een tweede
termijn wensen, want dan moeten wij daarover afspraken maken. Wij
kunnen ook afspreken dat wij dit voor de procedurevergadering agenderen. Ik zie dat men agenderen voor de procedurevergadering handiger
vindt.
De heer Jan Jacob van Dijk (CDA): Wij moeten wel de juiste procedures
volgen. Voordat wij een VAO aanvragen, heb ik duidelijkheid nodig waarover precies. Daartoe heb ik in ieder geval een tweede termijn nodig.
Laten wij in de procedurevergadering de zaak hernemen.
De voorzitter: Dat stelde ik voor. De regel is ook dat als er nog een
tweede termijn komt, er tot die tweede termijn nog geen VAO aangevraagd wordt. Dat zou mijn volgende zin zijn geweest. Als wij nu met
elkaar afspreken dat wij in de procedurevergadering een tweede termijn
plannen, wordt er tot dat moment geen VAO aangevraagd. Dat is gebruikelijk. Ik wil wel een antwoord op de vraag of de leden die tweede termijn
willen houden met beide bewindslieden of moeten wij hierover verder
praten in de procedurevergadering?
Mevrouw Gesthuizen (SP): Wat mij betreft wel.
De voorzitter: Dan gaan wij dat doen.
Ik heb drie toezeggingen genoteerd. Ik noem ze even, want dat is voor de
tweede termijn ook handig.
Toezeggingen
–
–

De staatssecretaris heeft toegezegd, de Kamer per brief te informeren
over de internationale vergelijking tussen wetten en codes.
Na de zomer en voor de start van de onderhandelingen in Parijs wordt
de Kamer geïnformeerd over de Nederlandse inzet bij de herziening
van de OESO-richtlijnen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 26 485, nr. 88

29

–

Er komt een uitgebreide kabinetsreactie wanneer er op Europees
niveau meer duidelijkheid bestaat over de zorgplicht en de moederdochterrelatie.

Staatssecretaris Heemskerk: Collega Bos stuurt binnen een maand de
brief over ABN AMRO.
De voorzitter: Dat was al toegezegd.
Ik dank de beide bewindspersonen, degenen die hen ambtelijk hebben
ondersteund en de mensen op de publieke tribune.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 26 485, nr. 88

30