Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2021–2022

31 497

Passend onderwijs

Nr. 438

BRIEF VAN DE MINISTER VAN ONDERWIJS, CULTUUR EN
WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 24 juni 2022
1 Gelijke kansen voor studenten met een extra ondersteuningsbehoefte
Alle studenten in het middelbaar beroepsonderwijs (mbo) moeten
optimale kansen krijgen om hun vaardigheden en potentie ten volle te
kunnen ontplooien, ook jongeren met een extra ondersteuningsbehoefte.
Het uitgangspunt is dat het onderwijs in de basis inclusief moet zijn,
waardoor iedereen mee kan doen. En dat studenten met en zonder
ondersteuningsvraag samen in de klas zitten, stage lopen en werken. Het
onderwijs is dan zo ingericht dat het onderwijs zich aanpast aan de
student in plaats van andersom. De opgave van inclusief, passend
onderwijs raakt aan het hele onderwijsproces, van de oriëntatie op het
mbo tot aan de overstap naar werk. Aandacht, begeleiding en maatwerk
zijn daarbij en bij van gelijke kansen voor jongeren met een ondersteuningsbehoefte essentieel.
Volgens de evaluatie van het passend onderwijs uit 20201 zijn
mbo-studenten met een extra ondersteuningsbehoefte meestal tevreden
over de ondersteuning die zij van hun school krijgen. Uit die tevredenheid
kan worden afgeleid dat het op zich goed gaat met het passend onderwijs
op het mbo. Dat is een groot compliment aan alle professionals die
betrokken zijn bij het mbo. In gesprekken met mbo-instellingen merk ik
dat docenten, begeleiders en teamleiders zich enorm inspannen om
kansen te bieden aan alle studenten met een ondersteuningsbehoefte,
waarbij zij steeds beter in weten te spelen op wat de student nodig heeft.
Ik heb bewondering voor de bekwaamheid en gedrevenheid waarmee zij
dit doen.

1

kst-31497-438
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2022

Kamerstuk 31 497, nr. 364.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 497, nr. 438

1

Ondanks deze positieve ontwikkelingen en forse inzet, zijn we er nog niet.
Uit de genoemde evaluatie van het passend onderwijs blijkt namelijk ook
dat er verschillende opgaven liggen om het onderwijs nog passender te
maken. Om te zorgen dat op deze punten stappen worden gezet, is in 2020
de Verbeteragenda passend onderwijs mbo ingesteld2, waarover ik uw
Kamer in deze voortgangsbrief informeer over de stand van zaken. Het
beeld is dat we een goed eind op weg zijn met het realiseren van de
verschillende acties in de agenda. De komende jaren is er nog wel
onverminderde inzet nodig om het onderwijs zo passend en inclusief
mogelijk te maken. Ik doe dat samen met het onderwijs, jongeren en
andere partners.
Omdat ik de doorontwikkeling van het passend onderwijs in het mbo erg
belangrijk vind, zal ik deze opnemen in de werkagenda mbo. Die
werkagenda zal ik na Prinsjesdag aan uw Kamer sturen. Nog voor de
zomer ontvangt uw Kamer een brief over de kaders waarbinnen de mbo
werkagenda tot stand komt.
In de werkagenda neem ik ook stappen om te investeren in een belangrijke randvoorwaarde voor het kunnen bieden van een goede ondersteuning aan jongeren die dit nodig hebben: voldoende ruimte voor
persoonlijke begeleiding en maatwerk in kleine klassen.
Hierna leest u per verbeterlijn van de verbeteragenda de belangrijkste
voortgang. In de verbeterlijnen werkt mijn ministerie in verschillende
werkgroepen intensief samen met partners, zoals de Jongerenorganisatie
Beroepsonderwijs (JOB), MBO Raad, Samenwerkingsorganisatie
Beroepsonderwijs en Bedrijfsleven (SBB), Ingrado, Expertisecentrum
Inclusief Onderwijs (ECIO), Ouders en Onderwijs, Nederlands Jeugdinstituut (Nji), Iederin en JongPIT. Ik ga per verbeterlijn in op relevante
moties van en toezeggingen aan uw Kamer. Ik sluit de brief af met een
beschrijving van mijn voornemen om de ontwikkeling van het passend
onderwijs te monitoren, zodat we scherp blijven op de mogelijkheden
voor verdere verbetering.
2 Stand van zaken per verbeterlijn
2.1 Verbetering van de intake van aspirant-studenten en betrokkenheid
van hun ouders
Passend onderwijs begint bij een goede intake. Doorlopende begeleiding
vanuit het voortgezet (speciaal) onderwijs naar het mbo en tijdens het
onderwijs is essentieel voor het studiesucces van studenten met een extra
ondersteuningsbehoefte.
Resultaten
Goede begeleiding start bij goede voorlichting. Het uitgangspunt is dat
alle informatie over voorzieningen en regelingen voor mbo-studenten met
een functiebeperking of ondersteuningsvraag vindbaar is op één centrale
plek: mbotoegankelijk.nl. Afgelopen jaar is door het Expertisecentrum
Inclusief Onderwijs (ECIO) gewerkt aan verbetering van de informatievoorziening en de vindbaarheid op deze site. Om studenten goed te informeren, heeft OCW ook bijgedragen aan de ontwikkeling en verspreiding
2

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 31 497, nr. 389, 5 oktober 2020. De verbeteropgaven
liggen op de volgende terreinen: (1) De intake van aspirant-studenten en betrokkenheid van
hun ouders; (2) De kwaliteit van ondersteuning door onderwijsteams; (3) De samenwerking
tussen mbo, jeugdhulp en volwassenenzorg; (4) De begeleiding bij stage en eerste stappen op
de arbeidsmarkt.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 497, nr. 438

2

van de gids Zorgeloos naar school. Deze gids is gericht op studenten met
een chronische aandoening, hun ouders en docenten en zit boordevol
handvatten en praktische informatie gericht op verschillende sleutelmomenten tijdens de schoolloopbaan. Inmiddels is de gids door bijna
1000 studenten, docenten, begeleiders en ouders besteld en toe aan de
tweede druk. Hij is online te downloaden of te bestellen3.
Om de ouderbetrokkenheid bij het kiezen en volgen van een opleiding te
vergroten, is Ouders en Onderwijs vanaf 2022 ook actief in het mbo. Zij
zijn bezig met het opzetten van een netwerk van ouders en zullen OCW
gevraagd en ongevraagd advies geven.
Opgave komende periode
Momenteel wordt hard gewerkt aan een routekaart waarmee
mbo-instellingen hun intake en begeleiding beter kunnen organiseren en
waarmee ze het perspectief van de jongere die gaat studeren meer
centraal stellen. Het doel is dat de ondersteuningsbehoefte sneller bekend
is, het ondersteuningsproces bij mbo-instellingen beter aansluit op de
behoefte van de student en er meer uniformiteit ontstaat tussen en binnen
mbo-instellingen. In de tweede helft van 2022 wordt de routekaart
gepubliceerd.
Ook wordt de informatievoorziening verder verbeterd. Hierbij richt ECIO
zich ook op het beter aansluiten van het informatieaanbod van
mbo-instellingen op de ondersteuningsbehoefte van de student. Hierbij
wordt gebruik gemaakt van de aanbevelingen van het programma Mens
Centraal4 en intensief samengewerkt met andere partners zoals JOB,
Iederin, JongPIT en de MBO Raad.
Aandacht voor overgang speciaal onderwijs naar mbo
In reactie op de motie van de leden Westerveld en Kwint5 informeer ik u
dat ik bezig ben met betrokken sectorraden en cliëntenorganisaties te
verkennen wat er nodig is om (1) in het vso de voorbereiding op
deelname aan vervolgonderwijs in het mbo te verbeteren en (2) in het
mbo de jongeren die vanuit het vso instromen beter te kunnen
begeleiden. Ik streef ernaar uw Kamer eind dit jaar hierover nader te
informeren.
Onderzoek naar WEB en WHW
Naar aanleiding van de motie van de leden Kuik en Westerveld6 en de
toezegging van mijn voorganger om onderzoek te laten doen7, is in
opdracht van het Nationaal Regieorgaan Onderwijsonderzoek (NRO) en
het Ministerie van OCW een verkennende studie uitgevoerd door KBA
Nijmegen8 die ik bij deze rapportage meestuur aan uw Kamer9.
Uit de juridische analyse in deze studie komt naar voren, dat het de
intentie van de wetgever is om extra faciliteiten en ondersteuning voor
een bredere doelgroep van studenten toegankelijk te maken. Dit zijn niet
3

Stichting Zorgeloos naar school (2022), Gids zorgeloos naar school, https://
zorgeloosnaarschool.nl/gids/gids-voor-maatwerk-mbo.
Mens Centraal (2021), Onderzoeksrapport: Voorbereidingen op «ik ga studeren».
5
Kamerstuk 35 830 VIII, nr. 18.
6
Kamerstuk 31 524, nr. 425.
7
Kamerstuk 31 497, nr. 335.
8
KBA Nijmegen, Aangepaste mogelijkheden voor onderwijsprogramma, examens en ondersteuning in de mbo en hoger onderwijs, Een verkennende studie, april 2022.
9
Zie bijlage.
4

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 497, nr. 438

3

alleen studenten met een handicap of chronische ziekte, maar ook
studenten met bijzondere omstandigheden, zoals studenten met
mantelzorgtaken of die zwanger zijn. Tegelijkertijd is het wettelijk kader
voor studenten met bijzondere omstandigheden niet hetzelfde als voor
studenten met een handicap of chronische ziekte. De onderzoekers pleiten
er niet voor om de rechten van de student op extra faciliteiten en
ondersteuning in wet- en regelgeving beter, uitgebreider of gedetailleerder vast te leggen. Deze mate van detaillering sluit niet goed aan op
de diversiteit die er bestaat in vormen van begeleiding en ondersteuning,
noch op de breedte en diversiteit van de doelgroep waar de ondersteuningsvraag in plaats van de beperking van de student centraal staat.
In de praktijk blijken mbo-instellingen veelal alle jongeren met een extra
ondersteuningsbehoefte te ondersteunen en begeleiden, dus ook
studenten met bijzondere omstandigheden. In het hoger onderwijs is in
het beleid van de instellingen en de uitvoering ervan relatief beperkter
aandacht voor de groep met bijzondere omstandigheden. Het aanbod van
voorzieningen richt zich meer op studenten met een handicap of
chronische ziekte. Wel is in het hoger onderwijs een verbreding zichtbaar
in de doelgroep, met ruimere aandacht voor studentenwelzijn.
Ik vind het belangrijk dat de onderzoekers niet hebben kunnen vaststellen
dat het gebrek aan eenduidigheid in de wetgeving leidt tot ongewenste
situaties als ongelijke behandeling van studenten in vergelijkbare situaties
en tot studie-uitval van studenten die geen of onvoldoende faciliteiten of
ondersteuning krijgen. Gezien de beperkte omvang van dit deel van het
onderzoek wil ik hier beter zicht op krijgen. Dat doe ik via de monitor
passend onderwijs die ik voor het mbo laat inrichten en via de jaarlijkse
monitor beleidsmaatregelen voor het hoger onderwijs. In de afsluitende
paragraaf ga ik verder in op mijn plannen met de monitoring voor het
mbo.
Het verbeteren van de informatievoorziening aan studenten met een extra
ondersteuningsbehoefte is een belangrijk aandachtspunt. Uit onderzoek
blijkt dat deze informatievoorziening meer vanuit het perspectief van de
student ingericht moet worden, het bewustzijn van de student moet
versterken en op een actieve manier moet plaatsvinden (dus niet alleen
via documenten als het Onderwijs- en examenreglement)10. Daarom
wordt dit jaar een onderzoek uitgezet door het Nationaal Regieorgaan
Onderwijsonderzoek (NRO) met als onderwerp hoe beschikbare kennis
beter kan worden gedeeld en gevonden door de instellingen. Resultaten
worden eind 2023 verwacht.
Met dit onderzoek en het onderhavige onderzoek van KBA komt veel
kennis beschikbaar over het werken aan inclusiviteit en het ontsluiten van
informatie daarover. Daarom acht ik het niet nodig om nog aanvullend
onderzoek te laten doen door de Onderwijsraad, zoals verzocht in de
motie van het lid Van Meenen11.
Mijn voorganger heeft reeds toegezegd om de resultaten van het
onderzoek als uitgangspunt te nemen bij de uitvoering van de motie.

10

Mens Centraal (2021) Specifieke voorzieningen studenten, https://
www.programmamenscentraal.nl/documenten/rapporten/2022/02/10/onderzoeksrapportspecifieke-voorzieningen-voor-studenten.
11
Kamerstuk 29 338, nr. 227.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 497, nr. 438

4

2.2. Verbetering van de kwaliteit van ondersteuning door onderwijsteams
In gesprek met studenten merk ik dat scholen steeds meer kijken naar wat
een student nodig heeft, in plaats van naar de beperking van de student.
Studenten geven aan dat maatwerk en goede begeleiding essentieel is,
waarbij deze begeleiding zoveel als mogelijk in de klas georganiseerd
wordt. Dit vergt inzet, flexibiliteit en professionaliteit van het onderwijsteam. Ik heb gemerkt dat mbo-scholen hier met veel inzet mee aan de
slag zijn, waar ik ze in wil blijven ondersteunen.
Resultaten
Om de kwaliteit van de ondersteuning te versterken organiseert ECIO
kennisdeling tussen instellingen en ontwikkelt het praktische handreikingen. Zo faciliteren zij dat instellingen digitaal toegankelijker worden,
bijvoorbeeld door te zorgen dat er kennis is over het gebruik van
ICT-systemen voor mensen met een zintuigelijke of andere beperking. Ook
stimuleren zij dat scholen inclusief toetsen en examineren. Dit houdt in
dat scholen alternatieve toetsvormen aanbieden voor studenten die dit
nodig hebben en waarmee aan dezelfde eisen van de opleiding wordt
voldaan.
Hoe onderwijsteams effectief kunnen differentiëren en inspelen op de
behoefte van elke student, staat centraal in een via NRO uitgezet
praktijkgericht onderwijsonderzoek naar differentiëren in het mbo. In
werkplaatsen gaan onderwijsteams praktisch aan de slag, waarbij samen
met betrokken onderzoekers wordt bekeken wat goed werkt en wat niet.
Deze kennis wordt beschreven en gedeeld met andere scholen en
onderwijsteams. Dit praktijkgerichte onderzoek loopt van september 2022
tot minimaal 2024.
Opgave komende periode
Komende periode wordt bekeken welke stappen gezet kunnen worden om
docenten beter toe te rusten via bijvoorbeeld de docentenopleiding,
coaching op het werk en aanvullende cursussen. Daarbij wordt ook de
afstemming wordt gezocht met het basis- en voortgezet onderwijs.
Daarnaast werkt ECIO aan het versterken van commitment op de
uitvoering van het VN-verdrag handicap. In het hoger onderwijs is hier
een intentieverklaring voor ontwikkeld die reeds door 22 instellingen is
ondertekend. Hiermee werken instellingen samen bij de implementatie
van het VN-verdrag en wisselen hierover kennis met elkaar uit. ECIO werkt
eraan dat ook mbo-instellingen zich hieraan committeren.
Tot slot werk ik op basis van de motie van de leden Jetten en Van der Hul
aan een wijziging van artikel 19a van de Wet Overige OCW-Subsidies om
de onderwijsvoorziening zo aan te passen dat personen ouder dan 30 jaar
gebruik kunnen maken van een onderwijsvoorziening12. Dit zijn voorzieningen die het mogelijk maken dat mensen met een beperking onderwijs
kunnen volgen, bijvoorbeeld door een tolk, aangepaste auto, software of
meubilair. Direct na de zomer verwacht ik dat dit wetsvoorstel in internetconsultatie gaat.

12

Kamerstuk 34 562, nr. 12.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 497, nr. 438

5

2.3. Verbetering van de samenwerking tussen mbo, jeugdhulp en
volwassenenzorg
Het bieden van ondersteuning aan jongeren is een opgave die het mbo
niet alleen kan dragen. De chronische en tijdelijke problemen van
studenten hebben veelal betrekking op meerdere levensgebieden van een
student. Naast de onderwijsondersteuning is dan ook vaak steun nodig
vanuit medische zorg, jeugdhulp of gemeentelijke sociale voorzieningen.
De samenwerking tussen mbo-instellingen, jeugdhulp, zorg en de
volwassenen GGZ kan beter.
Resultaten en opgave komende periode
Om de samenwerking tussen mbo-instellingen, jeugdhulp, zorg en de
volwassenen GGZ te versterken, is het Nji gevraagd om in beeld te
brengen welke voorbeelden van samenwerking er al zijn die mbo-scholen
en partners in het sociaal domein kunnen inspireren tot verbetering van
de onderlinge samenwerking. Hiervoor werkt Nji aan een overzicht van
vraagstukken op het gebied van hulp of volwassenenzorg die er kunnen
leven in de wereld van de student en hoe en met welke partijen en
functionarissen mbo-scholen kunnen samenwerken om de benodigde
hulp of zorg te organiseren. Daarbij wordt ook gekeken naar uitdagingen
die mbo-scholen ervaren in de samenwerking. De uitdagingen gaan over
bijvoorbeeld de overgang van wettelijke kaders (van jeugdzorg naar WMO
en volwassenenzorg) als studenten 18 jaar worden, de continuïteit van
project- of pilotfinanciering van samenwerking, en over hoe mbo-scholen
en gemeenten zich tot elkaar verhouden in de verantwoordelijkheid voor
de zorg voor studenten, gegeven het feit dat de studenten woonachtig zijn
in een zeer groot aantal gemeenten buiten de vestigingsgemeente van de
schoollocatie. Dit inspiratiedocument wordt eind 2022 opgeleverd.
Daarnaast wordt uitvoering gegeven aan de motie van het lid Rog omtrent
aansluiting van het vavo op de samenwerkingsverbanden passend
onderwijs13. Per 1 januari 2019 zijn mbo-scholen (waar het vavo onder
valt) namelijk verplicht om aan te sluiten bij het Op Overeenstemming
Gericht Overleg (OOGO) tussen gemeenten en samenwerkingsverbanden
passend onderwijs voor het voortgezet onderwijs (vo) in de regio van het
samenwerkingsverband waar de scholen één of meer vestigingen hebben.
De samenwerkingsverbanden vo hebben de taak om mbo-scholen uit te
nodigen voor dit overleg. Verder heeft het NJi de handreiking «Sterke
netwerken rond kwetsbare jongeren» ontwikkeld, die bestuurlijke
adviezen geeft en voorbeelden uit de praktijk die laten zien hoe regionale
samenwerking vorm kan krijgen. Deze handreiking heeft als doel dat voor
alle jongeren met een ondersteuningsbehoefte passende begeleiding
geregeld kan worden.
2.4 Verbetering van de begeleiding van studenten met een ondersteuningsbehoefte bij stages en hun eerste stappen op de arbeidsmarkt
Het is van het allergrootste belang dat ook studenten met een extra
ondersteuningsbehoefte plezierig en succesvol praktijkervaring kunnen
doen. De beroepspraktijkvorming14 (BPV) is een belangrijk onderdeel van
de opleiding. Daarom dient ook bij de BPV passende ondersteuning en
begeleiding te worden geboden, zowel bij het vinden van een passende
BPV-plek als tijdens de BPV-periode.

13
14

Kamerstukken (II), vergaderjaar 2017/18, 31 497, nr. 275.
Beroepspraktijkvorming(BPV) wordt ook wel leerbaan of stage genoemd en is een verplicht
onderdeel van iedere mbo-opleiding.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 497, nr. 438

6

Resultaten
Uit navraag bij BPV-begeleiders en mbo-studenten met een extra
ondersteuningsbehoefte bleek dat deze studenten behoefte hebben aan
maatwerk en aan intensievere betrokkenheid van begeleiders.
BPV-begeleiders hebben behoefte aan meer kennis en tijd om maatwerk
te bieden. Leerbedrijven willen goed voorbereid worden op de komst van
een student met een extra ondersteuningsbehoefte, zodat zij direct de
passende begeleiding kunnen bieden.
Samen met Ingrado is daarom gewerkt aan de totstandkoming van het
«BPV-handboek voor de begeleiding van mbo-studenten met extra
ondersteuningsbehoefte»15. Op 30 mei jl. heb ik dit handboek gelanceerd
tijdens een landelijke bijeenkomst16 waaraan ruim 280 begeleiders bij BPV
hebben deelgenomen. Het BPV-handboek bevat overzichten, tips,
handreikingen en informatie voor professionals die zich bezighouden met
de begeleiding van mbo-studenten voor, tijdens en na de BPV.
Opgave komende periode
In het najaar gaan we aan de slag om dit handboek ook op regionaal
niveau onder de aandacht te brengen van begeleiders in de scholen en
leerbedrijven. Vervolgens zullen we onze aandacht gaan richten op een
soepele overgang van opleiding naar werk voor mbo-studenten met een
extra ondersteuningsbehoefte.
Tot slot ga ik in op de toezegging die mijn voorganger heeft gedaan17 aan
het lid Van den Hul over inclusieve leerwerkbedrijven. In de brief van mijn
voorganger van 2 juli 202118 is het advies van SBB over inclusief
leerbedrijf19 samengevat en aangegeven dat OCW met de acties uit dit
advies aan de slag gaat. Ondertussen heeft de SBB gewerkt aan:
– Het vergroten van kennis en bewustzijn onder leerbedrijven, onder
meer door materialen en hulpmiddelen te ontwikkelen voor praktijkbegeleiders over begeleiden op maat en door aanbod van een webinar
en workshops over begeleiden op maat voor praktijkopleiders.
– Het verbeteren van de vindbaarheid van passende stages op stagemarkt.nl en leerbanenmarkt.nl door selectiefilters («Mogelijkheden
voor begeleiding op maat» en «Bereid om te werken aan fysieke
toegankelijkheid») toe te voegen die een zoekopdracht naar een stage
of leerbaan kunnen verfijnen.
Het advies van SBB bevatte ook actiepunten voor scholen, waaronder het
werk maken van warme matching, oftewel relatiebeheer met bedrijven in
de regio, en het ondersteunen van leerbedrijven in passende begeleiding.
Hoe scholen dit kunnen doen is opgenomen in het BPV-handboek. Daarin
is ook ruimschoots aandacht voor de wijze waarop in afstemming met de
student maatwerk geboden kan worden voor en tijdens de BPV.

15

Ingrado (2022) BPV Handboek, https://ingrado.nl/kennisbank/items/bpv-handboek-voor-debegeleiding-van-mbo-studenten-met-extra-ondersteuningsbehoefte.
Ingrado (2022), Samen verschil maken met BPV-handboek, Verslag bijeenkomst 30 mei BPV en
passend onderwijs.
17
Tijdens het Algemeen Overleg over Corona en MBO III op 18 juni 2020, Kamerstukken 31 524
en 25 295, nr. 472.
18
Kamerstuk 31 524, nr. 495.
19
SBB (2020), Advies inclusief leerbedrijf, Advies inclusief leerbedrijf |Bijlage bij Kamerstuk
31 524, nr. 495.
16

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 497, nr. 438

7

3 Monitoring
Het is van belang dat we de komende jaren goed in de gaten houden of de
inzet vanuit de Verbeteragenda passend onderwijs en vanuit de
werkagenda mbo zijn vruchten zal afwerpen. Goede monitoring van het
resultaat is belangrijk om na te gaan of we de gewenste verbeterpunten
realiseren. Vanuit mijn ministerie is daarom een opdracht verstrekt voor
het maken en uitvoeren van een monitor passend onderwijs in het mbo in
2022, 2024 en 2026. In de volgende voorgangsrapportage, die uw Kamer
eind 2023 krijgt, zullen de uitkomsten van de eerste meting worden
meegenomen. Ondertussen blijf ik met alle partners onverminderd
inzetten op een goede uitrol van de Verbeteragenda. Ik waardeer ieders
inzet voor een succesvolle doorontwikkeling van het passend onderwijs
zeer en zie uit naar de verdere samenwerking.
De Minister van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
R.H. Dijkgraaf

Tweede Kamer, vergaderjaar 2021–2022, 31 497, nr. 438

8