Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2022–2023

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

2767
Vragen van het lid Van Haga (Groep Van Haga) aan de Ministers van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit en van Volksgezondheid, Welzijn en
Sport over de antwoorden op eerder gestelde vragen omtrent de risicos van
insectenconsumptie (2023Z00861) (ingezonden 20 april 2023).
Antwoord van Minister Kuipers (Volksgezondheid, Welzijn en Sport)
(ontvangen 1 juni 2023). Zie ook Aanhangsel Handelingen, vergaderjaar
2022–2023, nr. 2537.
Vraag 1
Waar vindt men de regel dat naast de wetenschappelijke naam ook altijd de
Nederlandse naam op het etiket dient te staan, indien er insecten in een
product zijn verwerkt? Geldt deze regel voor iedere vorm waarin de insecten
in het product zijn verwerkt, bijvoorbeeld gemalen, fijngestampt, bevroren,
gekookt of uitgemolken? Geldt dit ook voor insecten verwerkt in dierenvoer
en voor producten van buiten Europa?
Antwoord 1
Insecten voor humane consumptie zijn novel foods (nieuwe voedingsmiddelen). Voordat een bedrijf een novel food in de Europese Unie (EU) op de
markt mag brengen is een toelating vereist. Alle toegelaten novel foods zijn
te vinden in de Unielijst van novel foods op de website van de Europese
Commissie (EC)1. Hier staan onder andere alle voorwaarden waaronder een
novel food op de markt gebracht mogen worden, zoals de specifieke
etiketteringsverplichtingen voor insecten met betrekking tot de naam en in
welke vorm het insect verwerkt is.
Voor wat betreft insecten die verwerkt worden in diervoeders (ook al komen
ze van buiten Europa) hangt het af van de manier waarop het voer wordt
geleverd, welke etiketteringseisen gelden. Bijvoorbeeld of het voer in
verpakking of bulkgoed geleverd wordt. Op de website van de NVWA staat
een infoblad2 dat aangeeft welke gegevens vereist zijn afhankelijk van de
omstandigheden.

1
2

ah-tk-20222023-2767
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2023

Union list of novel foods (europa.eu)
Infoblad Etikettering van diervoeders | Publicatie | NVWA

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

1

Vraag 2
Deelt u mening dat het een kwalijke zaak is, indien consumenten tegen hun
wil in onbewust insecten consumeren, omdat het label geen (duidelijke)
aanduiding geeft? Heeft u onderzocht of de etiketteringsplicht juist wordt
nageleefd?
Antwoord 2
Wanneer er insecten die zijn toegelaten als novel food in levensmiddelen
verwerkt zijn dient op het etiket de wetenschappelijke naam, Nederlandse
naam en de vorm van verwerking te staan. De Nederlandse Voedsel- en
Warenautoriteit ziet hierop toe. Consumenten die geen insecten willen
consumeren kunnen dus op het etiket checken of er insecten in het betreffende levensmiddel verwerkt zijn.
Vraag 3
Wanneer is precies sprake van dit «nodig achten» en wie beoordeelt dit, met
betrekking tot uw antwoord op vraag 5: «wanneer nodig geacht, worden er in
de toelating van het novel food etiketteringseisen gesteld ten aanzien van
allergeniciteit»?
Antwoord 3
Om een toelating te krijgen om een novel food in de EU op de markt te
brengen moet een bedrijf een veiligheidsdossier indienen bij de EC, welke
wordt beoordeeld door European Food Safety Authority (EFSA). EFSA brengt
over de beoordeling van het veiligheidsdossier een advies uit. Een positieve
beoordeling van EFSA vormt de basis van een marktoelating op de EU-markt
na goedkeuring door de EC en de EU-lidstaten. Wanneer bij de veiligheidsbeoordeling aanwijzingen worden gevonden dat een novel food een allergische
reactie zou kunnen veroorzaken bij consumenten met een bepaalde bekende
allergie, worden er etiketteringseisen gesteld met betrekking tot het desbetreffende allergeen.
Vraag 4
Hoe beoordeelt u het feit dat producten met insecten(-meel) al in de
supermarkt liggen, terwijl Professor Dr Ine van der Fels-Klerx stelt dat de
Wageningen University & Research (WUR) nog volop bezig is met het
onderzoek naar de veiligheid hiervan? Hoe beoordeelt u haar conclusie dat
onder andere in het European Food Safety Authority (EFSA) rapport over de
veiligheid van chitine in meelwormen veel data ontbreken en hierdoor een
discussie onmogelijk is?3, 4
Antwoord 4
Zoals in het door u aangehaalde artikel wordt aangegeven, zijn de insecten
die nu als novel food op de markt in de EU zijn toegelaten veilig voor
humane consumptie. Deze insecten zijn uitgebreid op hun veiligheid
beoordeeld. Er zijn veel meer soorten (ongeveer 2100) insecten die wereldwijd door mensen geconsumeerd worden. Zoals aangegeven in het artikel is
er weinig literatuur beschikbaar over de voedselveiligheid van al die soorten.
Dit betekent niet dat het consumeren van deze soorten onveilig is, maar het
is gewoonweg nog niet onderzocht. Het risico ten aanzien van chitine in de
kleine meelworm is meegenomen in de beoordeling van EFSA. EFSA
concludeert dat rekening houdend met de samenstelling en de voorgestelde
gebruiksvoorwaarden van de kleine meelworm de consumptie ervan vanuit
voedingsoogpunt geen nadelig effect heeft.

3

Enerzijds Anderzijds, 11 april 2023, «Uni Wageningen: Veiligheid insecten voor mensen nog in
onderzoek» (Uni Wageningen: Veiligheid insecten voor mensen nog in onderzoek – EnerzijdsAnderzijds (ezaz.nl))
4
EFSA, 4 juli 2022, «Safety of frozen and freeze–dried formulations of the lesser mealworm
(Alphitobius diaperinus larva) as a Novel food pursuant to Regulation (EU) 2015/2283» (Safety
of frozen and freeze–dried formulations of the lesser mealworm (Alphitobius diaperinus larva)
as a Novel food pursuant to Regulation (EU) 2015/2283 – – 2022 – EFSA Journal – Wiley Online
Library)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

2

Vraag 5
Bent u op de hoogte van de vele discussies die zich al meer dan 10 jaar lang
voordoen, ook in de Tweede Kamer en het Europees parlement, die vraagtekens plaatsen bij de onafhankelijkheid van de EFSA, gezien het feit dat u in
uw eerdere antwoorden meerdere malen naar de EFSA als beoordelend
instituut van de Europese Unie (EU) verwijst? Kent u ook het rapport van de
Corporate Europe Observatory, die heeft geconcludeerd dat meer dan de helft
van de EFSA onderzoekers banden heeft met de industrie? Hoe beoordeelt u
het feit dat de EFSA de toelating van insecten als consumptiemiddel al
gedoogde voordat de veiligheidsonderzoeken waren afgerond?5, 6, 7, 8, 9
Antwoord 5
Ja, ik ben hiervan op hoogte. Het rapport van Corporate Europe is mij ook
bekend. De onafhankelijkheid van EFSA is essentieel voor het waarborgen
van de onpartijdigheid van de risicobeoordeling van levensmiddelen in
Europese verband. Dit onderwerp heeft de nodige aandacht op bestuurlijk
niveau binnen EFSA, wat blijkt uit de meest recente verslagen van de nieuwe
ingestelde Raad van Bestuur van EFSA. De discussies in dit kader zullen in de
komende maanden tot een besluit leiden over het voorkomen van belangenverstrengelingen bij EFSA-medewerkers. Uw veronderstelling/uitspraak dat de
EFSA de toelating van insecten als consumptiemiddel al gedoogde voordat
de veiligheidsonderzoeken waren afgerond is mij niet bekend en ook onjuist.
Vraag 6
Zou u, ondanks uw antwoord op de vraag dat niet bekend is of individuele
insectenkwekers financiële ondersteuning krijgen, dit toch willen onderzoeken
aangezien het hier om miljoenen euro’s gaat die veelal via regionale
investeringsorganen, zoals de Brabantse Ontwikkelings Maatschappij (BOM)
en OostNL uit belastinggeld worden betaald? Kunt u deze gegevens met de
Kamer delen?10, 11
Antwoord 6
Vanuit de ministeries van LNV en VWS worden geen subsidies verstrekt aan
individuele insectenkwekers. In welke mate regionale investeringsorganen dat
wel doen wordt niet centraal bijgehouden en zal veelal vertrouwelijk van aard
zijn. Het valt niet onder de taken van genoemde ministeries deze cijfers te
achterhalen.
Vraag 7
Wat vindt u van het bericht dat insectenkwekerij Protifarm uit Ermelo, na het
ontvangen van miljoenen aan Nederlandse subsidies in 2019, deze week
Nederland heeft verlaten en de werknemers op straat staan?12
Antwoord 7
Het bericht dat Protifarm Nederland grotendeels gaat verlaten is geen leuk
bericht. Ik had liever gezien dat het bedrijf in zijn geheel in Nederland was
gebleven en zich hier verder had ontwikkeld. Protifarm is echter een bedrijf
dat moet concurreren op de bestaande markt. Daarbij gelden bedrijfseconomische regels als onder meer het behalen van voldoende winst en het

5

Foodwatch, De Voedselwaakhond (EFSA: Foodwatch NL)
EenVandaag, 18 december 2013, «Waakhond van de Europese Commissie niet onafhankelijk?»
(Waakhond van de Europese Commissie niet onafhankelijk? – EenVandaag (avrotros.nl))
7
Corporate Europe Observatory, «Conflicts of interest scandals at EFSA: A non-exhaustive
chronology of recent events» (Conflicts of interest scandals at EFSA: A non-exhaustive
chronology of recent events | Corporate Europe Observatory)
8
European Parliament, 14 mei 2020 (Texts adopted – Discharge 2018: European Food Safety
Authority – Thursday, 14 May 2020 (Europa.eu))
9
Voedingscentrum, «Kun je insecten eten?» (Kun je insecten eten? | Voedingscentrum)
10
Oost NL, «Fondsen» (https://oostnl.nl/nl/fondsen)
11
Bulkgids, 128 november 2019, «Protifarm krijgt subsidie voor larvenkweek» (Protifarm krijgt
subsidie voor larvenkweek – Bulkgids)
12
Ermelo van Nu, 14 april 2023, «Insectenkwekerij verlaat Ermelo, medewerkers staan op straat»
(Insectenkwekerij verlaat Ermelo, medewerkers staan op straat – Ermelo van NU! | Het nieuws
dat je pakt!)
6

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

3

beheersen van de kosten. Soms moeten er op grond van die regels indringende besluiten worden genomen. Dat is voor andere bedrijfstakken niet
anders.
Vraag 8
Erkent u dat het concrete doel van het kabinet, om de verhouding tussen
dierlijke en plantaardige eiwitten in het dieet van consumenten in 2030 te
laten verschuiven van een 60/40 procent balans naar een balans van 50/50
procent zoals staat in antwoorden van Minister van der Wal, kan worden
bijgesteld indien uit wetenschappelijk onderzoek naar voren komt dat dierlijke
eiwitten unieke goede eigenschappen bezitten en niet of deels vervangbaar
zijn door plantaardige producten?13
Antwoord 8
Op verzoek van de Minister van LNV en de Staatssecretaris van VWS werkt
de Gezondheidsraad op dit moment aan een advies over de duurzaamheidsen gezondheidsaspecten van de eiwittransitie in het voedingspatroon, waarbij
ook aandacht is voor de verschillende doelgroepen die er in de populatie zijn.
Dit advies richt zich op het huidige 50/50 doel, en een mogelijke verscherping
naar 40/60. In het najaar van 2023 wordt dit advies verwacht, waarna het
betrokken zal worden bij het verder vormgeven van het voedselbeleid,
waaronder het beleid op de eiwittransitie. De doelstelling voor 2030 is niet in
beton gegoten, nieuwe wetenschappelijke inzichten of ontwikkelingen kunnen
tot een heroverweging van de doelstelling leiden.
Vraag 9
Schaart u de door de EFSA toegelaten insecten onder de noemer «dierlijk
eiwit»? Zo ja, wat is het percentage dat wordt nagestreefd voor insecten om
deel uit te maken van de 50 procent dierlijke eiwitten in 2030?
Antwoord 9
Voor nu worden insecten inderdaad gezien als dierlijke eiwitten. Er is veel
verschil tussen verschillende dierlijke eiwitbronnen, wanneer we kijken naar
bijvoorbeeld broeikasgasemissies en landgebruik. Voor insecten zijn deze
lager dan voor bijvoorbeeld de productie van rundvlees.
Bij de ambitie voor de eiwittransitie om in 2030 50% van onze eiwitconsumptie te laten bestaan uit dierlijke eiwitten wordt geen verdere onderverdeling
gemaakt in verschillende voedingsmiddelen (bijvoorbeeld kip, rund of
insecten). De basis voor de ambitie op eiwitconsumptie zijn de adviezen uit
de Schijf van Vijf van het Voedingscentrum, waarbij zowel gezondheid als
duurzaamheid belangrijk zijn.
Vraag 10
Bent u zich ervan bewust dat steeds meer wetenschappelijke onderzoeken
inderdaad uitwijzen dat er geen volwaardige plantaardige vervanging van
dierlijke eiwitten bestaat?14
Antwoord 10
Op dit moment wordt veel onderzoek gedaan naar de gezondheids- en
duurzaamheidsaspecten van een meer plantaardig dieet. De Gezondheidsraad
neemt in haar advies, zie ook het antwoord op vraag 8, de laatste stand van
de wetenschap mee, waarbij er ook aandacht is voor de verschillende
doelgroepen in de maatschappij.
Het belangrijkste uitgangspunt van het huidige voedselbeleid is een
volwaardig voedingspatroon, waarbij gezondheid en duurzaamheid twee
belangrijke pijlers zijn. Dit in lijn met de adviezen uit de Schijf van Vijf van het
Voedingscentrum. Aan de eiwitbehoefte van een volwassene kan met
voeding op verschillende manieren voldaan worden. Op dit moment krijgen
de meeste Nederlanders voldoende eiwitten binnen, waarbij een groot
gedeelte van de bevolking zelfs meer eiwitten consumeert dan nodig is. Een
13
14

Aanhangsel Handelingen II, vergaderjaar 2022–2023, nr. 1006.
Food Navigator Europe, 31 maart 2023, «EAT-Lancet diet: Increased intake of animal source
foods recommended by researchers to fill micronutrient gap (foodnavigator.com)»
(EAT-Lancet diet: Increased intake of animal source foods recommended by researchers to fill
micronutrient gap (foodnavigator.com))

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

4

belangrijke stap met betrekking tot onze eiwitconsumptie, gelet op duurzaamheid en gezondheid, is om gemiddeld in Nederland minder dierlijke eiwitten
te consumeren.
Vraag 11
Is er bij de onderzoeken naar de bereiding van insecten, waarbij vaak sprake
is van een langzame dood door uithongering, extreme hitte of kou, rekening
gehouden met het ervaren van pijn van de beestjes?15
Antwoord 11
In een brief aan uw Kamer (kenmerk DGA/19026749) van 11 maart 2019
(Kamerstuk 33 043, nr. 96) heeft de Minister van Landbouw, Natuur en
Voedselkwaliteit aangegeven aan te sluiten bij de redeneerlijn van de Raad
voor Dierenaangelegenheden dat ook in het geval van wetenschappelijke
onzekerheid of onbekendheid met het voelend vermogen we op basis van
voorzorg ongewervelde dieren behandelen als ware zij voelende wezens en
daarmee dieren van wie we de intrinsieke waarde erkennen. De discussie
rond de intrinsieke waarde is ingewikkeld omdat er verschillende houdingen
ten opzichte van insecten in de samenleving bestaan. Aan de ene kant
worden ze als plaagdieren (op soms vreselijke manieren) bestreden en aan de
andere kant leeft de wens verantwoording af te leggen over de wijze waarop
ze als productiedier worden gehouden en gebruikt. Bij het als productiedier
doden van insecten wordt van het laatste uitgegaan.
Vraag 12
Zou u deze vragen zonder uitstel binnen de gebruikelijke tijd willen beantwoorden in verband met een te organiseren evenement?
Antwoord 12
Dit is helaas niet gelukt. Op 10 mei is er een uitstelbrief verzonden.

15

Inter Press Service, 22 december 2022, «Insecten voelen pijn, dus verdienen ze een wet op
dierenwelzijn (opinie)» (Insecten voelen pijn, dus verdienen ze een wet op dierenwelzijn
(OPINIE) | Inter Press Service (ipsnews.be))

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, Aanhangsel

5