10
Studiefinanciering BES
Aan de orde is de behandeling van:
- het wetsvoorstel Aanpassing van onder meer de Wet
studiefinanciering BES met het oog op codificatie van de
ontstane uitvoeringspraktijk van de studiefinanciering BES,
verruiming van het toepassingsbereik van de studiefinanciering BES naar Canada en doorvoering van diverse technische verbeteringen en kleine beleidsmatige wijzigingen
(Aanpassingswet studiefinanciering BES) ( 34331 ).
De voorzitter:
Er hebben zich zes sprekers aangemeld voor deze wetsbehandeling. Wij beginnen met de heer Van Meenen van D66.
De algemene beraadslaging wordt geopend.

De heer Van Meenen (D66):
Voorzitter. Na de tweede nota van wijziging van de minister
op dit wetsvoorstel zitten we nu in de eigenaardige situatie
dat we vooral gaan debatteren over amendementen op de
Wet studiefinanciering, terwijl het wetsvoorstel zelf niets
meer verandert aan de wet. Sowieso wil ik de minister
vragen of zij het met mij eens is dat het niet zo netjes was
om de boeteverhoging op het niet-inleveren van de ovjaarkaart zo te verstoppen in de Wet studiefinanciering op
de BES-eilanden. We hebben hier dus vandaag een debat
dat eigenlijk gaat over het amendement van CDA en VVD.
Zij willen ex-studenten straffen voor het feit dat de overheid
en de NS deze systemen niet op orde hebben. Mijn fractie
vindt dat niet netjes. Deze mensen zijn net afgestudeerd en
hebben het al niet zo breed, en dan ga je ze zo pesten, terwijl we allemaal weten dat hooguit 10% van hen misbruik
maakt van de ov-jaarkaart.
Tegen het CDA zeg ik: ik hoop dat jullie originelere manieren
bedenken om plannen voor de terugkeer van de basisbeurs
te financieren dan dit plan om het over de ruggen van oudstudenten te doen. Tegen de VVD zeg ik dat ik niet begrijp
hoe de VVD eerst voorstander kan zijn van het niet-verhogen
van de boete, en vervolgens wel voorstander wordt van
het verhogen van de boete. Maar goed, dat mag de heer
Duisenberg straks aan ons allemaal gaan uitleggen.
De heer Rog (CDA):
Ik zal me niet laten verleiden tot een discussie over het
leenstelsel dat dankzij D66 geïntroduceerd is. Ik wil de heer
Van Meenen een vraag stellen. Wat is de reden dat de heer
Van Meenen van D66 vindt dat hoogopgeleide studenten
die onterecht een ov-kaart blijven bezitten, niet de daadwerkelijke kosten daarvan zouden moeten dragen? Ik ken D66
als een partij die inzake arbeidsmarktfraude of uitkeringsfraude juist roept: we moeten het uitzoeken! Als hiervan
10% aantoonbaar misbruik maakt, dan is dat toch een reden
om dat aan te pakken?

van hun ov-jaarkaart, gaat het in onze ogen niet aan om
kosten te verhalen op studenten die daar te goeder trouw
in zijn en die, uiteraard ten onrechte, hun ov-jaarkaart nog
niet hebben opgezegd.
De heer Rog (CDA):
Dit is een interessant punt. Nu hebben we twee zaken. De
heer Van Meenen zegt: de overheidscommunicatie moet
beter. Ik ben dat met hem eens en ik kan hem verklappen
dat ik daarover twee moties zal indienen, die ervoor zorgen
dat die communicatie voortaan op orde is. Tegelijkertijd
heeft de heer Van Meenen het over een boete. We zien
echter dat de waarde van de kaart hoger ligt dan die zogenaamde boete waar hij het over heeft.
De voorzitter:
Wat is uw vraag?
De heer Rog (CDA):
Mijn vraag is of de heer Van Meenen het eerlijk vindt ten
opzichte van andere ov-reizigers dat oud-studenten goedkoper dan een trajectkaart hun studentenreisproduct kunnen
blijven gebruiken, terwijl die andere ov-reizigers het volle
pond betalen.
De heer Van Meenen (D66):
Wat D66 onrecht vindt, is dat er boetes uitgedeeld worden
voor iets wat vooral te wijten is aan het falen van de overheid zelf. Blijkbaar heeft het CDA daar geen problemen mee,
maar wij hebben dat wel.
De heer Duisenberg (VVD):
Negen van de tien studenten zetten gewoon uitstekend op
tijd hun kaart stop. In het onderzoek van ResearchNed
zeggen zij dat dat komt doordat zij gewoon weten dat je
hem zelf moet stopzetten. Daar zijn zij namelijk goed over
geïnformeerd. Is de heer Van Meenen dan van mening dat
de overheid heeft gefaald?
De heer Van Meenen (D66):
Ik vind inderdaad dat de overheid faalt. In heel veel gevallen,
namelijk 90%, waarin de kaart niet op tijd wordt stopgezet,
is duidelijk dat dat te wijten is aan communicatiefouten en
niet aan bewust misbruik.

De heer Van Meenen (D66):
Er is ook een boete, maar zolang de overheid zelf faalt in
het geven van voorlichting aan studenten over het eindigen

De heer Duisenberg (VVD):
ResearchNed geeft een opsomming van bijna een bladzijde,
met alle verschillende communicatiemomenten en zegt
eigenlijk dat er uitgebreid wordt gecommuniceerd: via
meerdere kanalen worden de studerenden hierop geattendeerd, studerenden krijgen doorgaans via e-mail een melding dat er een bericht klaarstaat, twee maal ontvangen de
studerenden hierover een melding van DUO en een volgende melding ontvangen ze nog een maand voordat het
product stopgezet moet worden. Ik kan nog heel lang
doorgaan over wat er wordt gedaan, maar nog steeds zegt
de heer Van Meenen dat studenten slecht worden geïnformeerd, terwijl negen van de tien de kaart uitstekend op tijd
stopzetten en zeggen dat gewoon te weten.

Tweede Kamer

15 december 2016
TK 36

Studiefinanciering BES

36-10-1

De heer Van Meenen (D66):
Het feit dat de overheid je meldt dat er een bericht voor je
klaarstaat, is net zoiets als de bank die meldt dat er berichten voor je klaarstaan. Dat is niet direct een uitnodiging om
die berichten ook te gaan openen. Er worden talloze
berichten verstuurd. Waar het om gaat — daar wordt van
verschillende kanten op gewezen — is dat je echt actief en
persoonlijk bericht krijgt en dat gebeurt allemaal niet. Dat
is de ene kant. De voorkeur van D66 heeft echter uitdrukkelijk dat de kaart gewoon automatisch stopgezet wordt. Dat
moet anno 2016/2017 toch mogelijk zijn?
De heer Beertema (PVV):
Moeten we dan concluderen dat het feit dat 90% zich wel
aan die wet houdt stom toeval is, dat dat dat mensen zijn
die het licht zien en die zich toch maar aan de wet houden
en dat ding stopzetten? Of moeten we concluderen dat we
hier gewoon te maken hebben met cultuurrelativisme in
de praktijk? Dat bijna grenst aan racisme, mag ik er even
aan toevoegen. Want zijn die mensen nou echt zo dom dat
ze dit niet zien, mijnheer Van Meenen? Kom nou toch op!
De heer Van Meenen (D66):
Nee, zeker niet. Zo dom zijn ze niet. Wat dit nu te maken
heeft met racisme, ontgaat me helemaal. Blijkbaar moet
dat voor de PVV altijd even in een debat, want anders hebben we voor niets geleefd. Nou ja, hier kan ik geen antwoord op geven.
Ik heb een amendement ingediend om ervoor te zorgen dat
je als je geen gebruikmaakt van je ov-product ook geen
boete betaalt. Dat lijkt me wel zo eerlijk. Het probleem —
het is al eerder aan de orde geweest — zit niet bij de exstudenten. Het probleem zit aan de kant van de overheid
en de NS. Dat het anno 2016, bijna 2017, nog steeds niet
mogelijk is om het product automatisch stop te zetten of
het online stop te zetten, is heel raar. Laten we er gewoon
voor zorgen dat het reisproduct automatisch stopt. Dan
hebben we deze hele discussie over boetes niet meer nodig.
Als dat niet kan, kunnen we toch ten minste gewoon inzien
hoeveel gebruik iemand heeft gemaakt van het product en
hem daarvoor al dan niet laten betalen.
De heer Rog (CDA):
Dit is heel interessant. Ik ben het hiermee wel eens, hoor.
Ik zal ook met een motie komen waarmee ik wil bevorderen
...
De voorzitter:
Mijnheer Rog, aan de interruptiemicrofoon hoeft u niet te
vertellen met welke moties u straks gaat komen. Aan de
interruptiemicrofoon moet u een interruptie plegen.
De heer Rog (CDA):
Ik interrumpeer de heer Van Meenen, dus ik zeg dat ik het
met hem eens ben. Maar nu verbeteren we de communicatie. Ik vind het wonderlijk dat de heer Van Meenen desondanks kennelijk nog steeds het amendement afwijst dat wij
indienen. Daarin staat dat er, nadat de communicatie is
verbeterd, gewoon een faire boete na één maand komt van
ten minste het bedrag van de werkelijke kosten. Kan de

Tweede Kamer

Studiefinanciering BES

heer Van Meenen uitleggen waarom hij dit dan nog steeds
afwijst?
De heer Van Meenen (D66):
Dat zijn de gemaakte reiskosten. Ik dien een amendement
in waarin staat: als er geen kosten zijn gemaakt, dus het
product feitelijk niet is gebruikt, dan volgt er ook geen boete.
Ik suggereer dat als je nog niet zover bent dat het allemaal
online of automatisch kan worden stopgezet, je zou kunnen
kijken naar het feitelijk gebruik. Dan ga je dus geen boete,
maar gewoon het gebruik dat er was in rekening brengen.
Dat lijkt me fair. Dat is echt iets anders dan een boete die
voor iedereen hetzelfde is, dus ongeacht of je hebt gefraudeerd, of volkomen te goeder trouw hebt gehandeld.
De heer Rog (CDA):
Ik ben erg benieuwd naar de reden voor D66 om dit te doen.
De heer Van Meenen legt dus nu een hoop extra administratieve lasten neer bij de partij die gewoon verantwoordelijk
is voor de uitvoering. Studenten en oud-studenten zijn toch
zelf verantwoordelijk? In het gros van de gevallen weten ze
dat goed en nemen ze die verantwoordelijkheid ook. Wat
is er in de heer Van Meenen gevaren waardoor hij die studenten ineens wegzet als een stelletje zielenpieten, als
mensen die het allemaal niet begrijpen?
De heer Van Meenen (D66):
Dat doe ik helemaal niet. Voor mij is dan weer onbegrijpelijk
dat er hier in de Kamer een paar partijen is waar men koste
wat het kost studenten wil beboeten, ook studenten die
geen enkele blaam treft vanwege zeer gebrekkige communicatie van de overheid. Voor die communicatie is de
overheid, dus uiteindelijk wij en ook de partij van de heer
Rog, verantwoordelijk.

De heer Mohandis (PvdA):
Voorzitter. Begin dit jaar hebben we een discussie gevoerd
over het wel of niet verhogen van de boete op het niet
stopzetten van de ov-kaart. Die boete is er en die is fors. In
de media is indertijd gesproken over alternatieven en ook
over het huidige systeem. De heer Van Meenen heeft al
verwoord hoe je dat systeem, ook via mogelijkheden online,
zou kunnen verbeteren. Maar ook de voorlichting liet te
wensen over. Uit het rapport van ResearchNed, maar ook
uit signalen die wij eerder kregen, bleek heel duidelijk dat
een en ander te wensen overlaat en dat het strakker, persoonlijker en gerichter kan.
Op verzoek van mijn fractie hebben we destijds het debat
hierover uitgesteld. We zeiden toen: laten we, voordat we
harde conclusies trekken, eerst even kijken hoe dat onderzoek kan worden gedaan op een ordentelijke manier. Er lag
ook een amendement van ondergetekende en mijn collega
Duisenberg waarin werd voorgesteld om die verhoging niet
toe te staan. Ik trek dit amendement nu officieel in, omdat
er een nota van wijziging ligt waarin niet meer wordt
gesproken over een verhoging van de boete. Het gaat om
amendement 34331, nr. 8. Dit amendement is dus nu
overbodig. Immers, uit de nota van wijziging blijkt dat men
heeft geluisterd naar de motivatie. Het niet op tijd stopzetten
van de ov-kaart heeft namelijk met allerlei zaken te maken.

15 december 2016
TK 36

36-10-2

Slechts bij 10% van de studenten die de kaart niet op tijd
stopzetten, kan worden gezegd dat het daarbij om strategisch gedrag gaat.
Nu wordt bekeken hoe die communicatie kan worden herzien. Ook het ISO en de LSVb zijn daarbij betrokken. Het
systeem moet klantvriendelijker worden. Ik weet als oudstudent dat de ov-kaart vroeger via het postkantoor werd
verstrekt. Dat was allemaal heel overzichtelijk. Maar
tegenwoordig moet je bij het beëindigen van de ov-kaart
naar een station gaan. Er zal maar geen station zijn in je
gemeente. Je moet dus naar een station toe om daar een
handeling te verrichten. Jongens, het is 2016! Ik zie dat de
woordvoerders van die ouderwetse partijen nu zitten te
lachen, maar dit zou toch ook gewoon online moeten kunnen? Dat zouden die woordvoerders toch met mij eens
moeten zijn? Maar zij stellen nu maar even voor om een
boete op te leggen.
Collega's Rog en Duisenberg komen met een amendement
om de boete gewoon voor iedereen te verdubbelen. De
onderbouwing daarvan ontgaat mij, want in het amendement van collega's Rog en Duisenberg staat ook dat iemand
die geen gebruik van de ov-kaart heeft gemaakt, wordt
beboet. Dan denk ik: waarom zou je iemand beboeten die
aantoonbaar geen gebruikmaakt van de ov-kaart? Ik vraag
de minister of wij trouwens kunnen inzien of iemand wel
of niet heeft gereisd. Je gaat je ook bijna afvragen waarom
iemand bij het controleren van de kaartjes geen melding
van de conducteur krijgt als hij of zij afgestudeerd is en nog
een ov-kaart heeft. Kortom: het systeem anno 2016 moet
stukken beter. Als we het systeem veranderen, is de boete
in de toekomst waarschijnlijk helemaal overbodig. Ik ben
voor gerichte communicatie, maar het gaat mij veel te ver
om in de blessuretijd van deze kabinetsperiode alle studenten een trap na te geven door de boete te verdubbelen.
Uit het onderzoek uit juni blijkt ook duidelijk dat dat nergens
voor nodig is. Wij zullen in tweede termijn met twee moties
komen. In de ene motie wordt gevraagd om de boete niet
te verhogen. Dat is dus het tegenovergestelde van het
amendement van collega's Rog en Duisenberg. In de andere
motie vragen we om te bekijken hoe we anno 2016 een
alternatief systeem kunnen invoeren. Jongens, kom op, het
zou toch vreemd zijn als studenten die naar het buitenland
vertrekken, hun ov-kaart niet online kunnen stopzetten,
maar naar een of andere laadpaal moeten gaan? Dat is ooit
zo bedacht door een paar technici, maar die regeren dit
land niet. Daar weiger ik me dus bij neer te leggen.
Tot slot nog een vraag. De minister heeft in de brief van 17
juni aangekondigd om afspraken met de studentenorganisaties te maken over de verbetering van de communicatie
en om te kijken naar maatregelen om juist het kleine deel
van de afgestudeerden aan te pakken dat bewust strategisch
gedrag vertoont bij het niet stopzetten van de ov-kaart. Ik
vraag aan de minister hoe het daarmee staat en waar dat
nu staat. Hebben die gesprekken plaatsgevonden? Wanneer
kan de Kamer iets verwachten? Ik herhaal: wij zullen nooit
en te nimmer instemmen met deze boeteverhoging, die
heel slecht onderbouwd is in het amendement en die ook
geen recht doet aan het onderzoek waarom mede door
collega Duisenberg is gevraagd.

Tweede Kamer

Studiefinanciering BES

De voorzitter:
Heb ik goed begrepen dat u het amendement op stuk nr. 8
intrekt?
De heer Mohandis (PvdA):
Dat is dus het amendement van ...
De voorzitter:
Van de leden Mohandis en Duisenberg.
De heer Mohandis (PvdA):
Ja, dat is het goede amendement, voorzitter.
De voorzitter:
Het amendement-Mohandis/Duisenberg (stuk nr. 8) is
ingetrokken.
De heer Duisenberg (VVD):
Ik vond het een vrij warrig betoog, zelfs zo warrig dat ik de
conclusie van de heer Mohandis niet begrijp. Als hij consistent is, zou hij de boete helemaal moeten afschaffen.
De heer Mohandis (PvdA):
Als we een fantastisch systeem hadden, had dat gekund.
Nu is er een forse boete van bijna €200. Mijn voorstel is:
laten we het systeem veranderen en dan spreken over een
boeteverhoging voor de groep die de ov-kaart heel bewust
niet stopzet. Maar de heer Duisenberg draait het om. Hij
zegt: we gaan de boete aan iedereen geven en als mensen
te goeder trouw hebben gehandeld, dan zal ons dat worst
wezen. Dat is wat ik hoor uit de mond van collega Duisenberg.
De heer Duisenberg (VVD):
De heer Mohanis heeft het onderzoek gekregen waar hij
om heeft gevraagd, maar zijn conclusie leidt tot het voortzetten van een heel inconsistent beleid. In het verleden
pleitte hij nog voor een getrapte verhoging; ik heb hier een
artikel waarin dat staat. Dat was heel consistent. Dat stellen
de heer Rog en ik ook voor. Maar nu laat de heer Mohandis
de boete op €100 staan. Wij stellen voor om de boete in de
eerste maand te verlagen en hem na die maand te verhogen. Dat is de vertrapte verhoging, waar de heer Mohandis
destijds zelf voor heeft gepleit. Nu — ik weet het, 15 maart
nadert — zegt hij: ik wil geen boeteverhoging. Of wees
consistent met het verhaal van vandaag en zeg: ik wil
helemaal geen boete, want ik vind het zo zielig en die studenten kunnen niks. Dat is onzin: in de meeste gevallen zijn
het hoogopgeleide afgestudeerden. Kom dan met een
voorstel om de hele boete in te trekken. Leg dat dan ook
uit aan alle belastingbetalers, want het gaat wel om publieke
middelen. Of blijf bij het voorstel van de getrapte verhoging,
waar de heer Mohandis eerder zelf voor pleitte.
De heer Mohandis (PvdA):
Als we een getrapt systeem zouden kunnen invoeren dat
is gericht op de groep die aantoonbaar misbruik maakt —
dat is heel moeilijk te controleren, helaas — dan zou ik daar

15 december 2016
TK 36

36-10-3

heel erg geïnteresseerd in zijn. Maar u pakt hiermee ook
de groep studenten van wie is gebleken dat zij geen strategisch gedrag vertonen. Ik ben dus consistent. Uw naam
stond onder het amendement, mijnheer Duisenberg, en nu
niet. Ik heb een heel consistente lijn. Ik begrijp niet helemaal
waar u naartoe wilt. Ik probeer juist heel consistent te blijven redeneren. We hebben gevraagd om een onderzoek.
We hebben daarin geen gelijk gekregen. Daaruit blijkt toch
dat er een groep is die aangeeft dat dat systeem anders
moet; dat is in ieder geval de conclusie die ik daaruit haal.
Volgens mij is dat dus de eerste stap die we moeten zetten.
Als we naar een getrapt systeem gaan, dan moet dat gericht
zijn op die groep die bewust misbruik maakt. Het moet niet
zijn "iedereen effe een boeteverhoging", want dat vind ik
een vorm van "15 maart is dichtbij; laten we effe streng zijn
met zijn allen".
De heer Rog (CDA):
Ik heb dat onderzoek dat de minister van de heer Mohandis
heeft moeten laten uitvoeren bij me. Ik lees daarin over een
student die, nadat hij een paar keer met DUO heeft gebeld
om te vragen of de boete die hij moet betalen echt maar
€97 is en of er echt geen bijkomende kosten zijn, de ovkaart, die hij onterecht heeft, houdt om daar per maand
€200 mee te verdienen. Wat is het argument voor de heer
Mohandis om dit te legitimeren? Hoe legt hij dat uit aan
andere openbaarvervoerreizigers?
De heer Mohandis (PvdA):
Die boete is fors: die is afgerond bijna €200. Volgens mij
wordt het niet ontkend dat die ov-kaart soms bewust niet
wordt stopzet, maar het gaat om ongeveer 10%. De vraag
is dus hoe je die groep het effectiefst aanpakt. Wat u voorstelt, is niet effectief. U zegt in uw amendement gewoon
heel vrolijk of heel serieus dat dat voor iedereen geldt, ook
voor degenen die geen gebruik hebben gemaakt van het
systeem. Maar zolang het systeem hier geen inzicht in verschaft, vind ik een boeteverhoging een heel verkeerd begin
om het probleem op te lossen. Laten we het systeem veranderen. Laten we allerlei zaken zoals online of op afstand
uitchecken, mogelijk maken. Als we dat op een zorgvuldige
manier doen en die boete handhaven, dan kunnen we die
groep uiteindelijk gericht aanpakken.
De heer Rog (CDA):
Ik constateer dus dat de Partij van de Arbeid en D66 vinden
dat hoogopgeleide studenten gebruik mogen blijven maken
van hun ov-kaart nadat zij het recht op die kaart hebben
verloren, terwijl andere treinreizigers het volle pond moeten
betalen. Ik vind dat niet uit te leggen.
De voorzitter:
Wat is uw vraag?
De heer Rog (CDA):
Waarom spreekt de heer Mohandis steeds over een "boete"?
Het gaat over de werkelijke kosten van het ov-recht, die
andere ov-reizigers ook moeten betalen.

Tweede Kamer

Studiefinanciering BES

De heer Mohandis (PvdA):
Omdat iedereen over een boete spreekt. Als je daar een
andere benaming aan wilt geven, krijg je weer een heel
semantische discussie. Ik deel de conclusie van de heer
Rog niet. Ik kan dat ook niet concluderen uit wat de heer
Van Meenen heeft gezegd. Het gaat erom dat je serieus kijkt
naar het systeem. Er is een boete, die moet worden betaald
en studenten zijn hoogopgeleid, maar dat kan niet het enige
argument zijn om achterover te leunen en te denken "laten
we de boete dan maar verdubbelen". Wat de indieners
hiermee zouden moeten beogen, namelijk dat die groep
wordt aangepakt, wordt daar niet mee bereikt, want hiermee
pak je juist iedereen. In dat opzicht vind ik het voorstel dat
u doet onrechtvaardig.
Ik kom in mijn tweede termijn met twee moties. Een daarvan
gaat over het niet verhogen van de boete, in tegenstelling
tot wat de collega's Rog en Duisenberg voorstellen.

De heer Duisenberg (VVD):
Voorzitter. Het zal u niet zijn ontgaan: het belangrijkste
discussiepunt bij dit wetsvoorstel heeft betrekking op de
ov-kaart voor studenten. Enerzijds is het duidelijk: je hebt
een recht om gratis met het ov te reizen, dat wordt bekostigd uit publieke middelen, en als dat na vijf jaar ophoudt,
moet je net als ieder ander gewoon betalen voor je ov. Dat
is simpel. Het zou onrechtvaardig zijn als dit niet zo was.
Anderzijds begrijp ik ook wel dat je enorm baalt als je vergeten bent je kaart stop te zetten en je een boete krijgt van
€97. Je wist het, maar toch ben je het vergeten of je hebt
de berichten gemist. Waarom kan de kaart niet automatisch
stoppen, denk je dan. Maar er zijn ook studenten of ex-studenten die bewust hun kaart laten doorlopen, omdat het
goedkoper is om een boete van €97 te betalen dan zelf voor
het ov te betalen. Gecalculeerd misbruik, noem ik dat.
Ik wil nog even stilstaan bij hoe het werkt. Studenten krijgen
een ov-kaart waarmee ze door het hele land kunnen reizen.
Deze ov-kaart heeft een waarde van €340 per maand. Dat
is meer dan €4.000 per jaar. Dus zij krijgen een gratis reisrecht bij vijf jaar ter waarde van €20.000. De totale publieke
middelen voor studenten-ov lopen op van 0,75 tot 1 miljard
euro. Je kunt de kaart heel eenvoudig aanvragen bij DUO.
Daar staat tegenover dat je de kaart weer stopzet als je
reisrecht verloopt. Dit wordt uitgebreid uitgelegd. Daarnaast
wordt de student vervolgens ook nog op allerlei extra
andere manieren geïnformeerd. Negen van de tien studenten zeggen hun reisproduct prima op tijd op. Dus dan werkt
het allemaal prima zoals het bedoeld is. De reden die zij
bijna allemaal opgeven volgens het onderzoek van
ResearchNed is: je weet gewoon dat je het reisproduct zelf
moet opzeggen. Zo simpel is het, mijnheer Mohandis.
Er is ook een groep die de kaart niet op tijd stopzet. Van
deze groep zet de helft binnen een maand de kaart alsnog
stop. Dan is er nog een laatste restgroep die het reisrecht
nog veel langer gratis laat doorlopen. Hier is het motief in
veel gevallen calculerend, strategisch en financieel. Dus
denk ik dan: wat te doen met die boete? Want die werkt niet
voldoende preventief. Het is de verantwoordelijkheid van
de student om het reisproduct stop te zetten. Dat is klip-enklaar. Op de site van DUO staat dat overal. Net zoals de
minister dit verwoordde in de nota naar aanleiding van het
verslag is het principieel dat onterecht bezit van het studen-

15 december 2016
TK 36

36-10-4

tenreisproduct per definitie onwenselijk is. Het meest eenvoudige is hier de oplossing te pakken die de minister in
eerste instantie in haar wetsvoorstel had. Dat is gewoon
een heel eenvoudige maatregel, namelijk de boete vanaf
dag één verhogen naar €150. Want, zo stelde de minister,
gezien de huidige hoogte van dit bedrag is het te vaak
lonend om het reisproduct niet stop te zetten.
De studentenorganisaties vonden deze boete van de
minister disproportioneel. Zij wilden een getrapte boete
van bijvoorbeeld eerst €50 oplopend naar €150. Nu ik de
onderzoeken van ResearchNed heb gezien begrijp ik dat
gevoel wel. Daarom stelt de VVD samen met het CDA nu
ook een getrapte boete voor. Voor de eerste maand hebben
we een zeker begrip. We verlagen de boete van €97 naar
€75. Daarna gaat de boete omhoog naar €150, simpelweg
om misbruik te voorkomen. We verzachten hiermee het
eerdere voorstel van de minister, die de boete vanaf dag
één wilde verhogen. Hiermee doen we recht aan het principe dat onterecht bezit onwenselijk is, maar we doen ook
recht aan het gevoel bij studenten die in eerste instantie de
deadline van het stopzetten even hadden gemist en enorm
balen van die boete. De prikkel tegen gecalculeerd misbruik
moet er echter zo spoedig mogelijk uit.
Tot slot: nog betere informatie is natuurlijk altijd een goed
idee. Het zou ultiem het mooiste zijn als de kaart helemaal
automatisch stopt en te laat stopzetten helemaal tot het
verleden gaat behoren.
De heer Mohandis (PvdA):
Ik kan mij nog een quote herinneren van de heer Duisenberg
eerder dit jaar toen allerlei collega's hierover werden
bevraagd — volgens mij was het in het AD of op Nu.nl —
waarin hij aangaf dat het hem iets te snel ging. Dan heb ik
het over de verhoging van de andere boete. Hij stelde voor
om eerst andere dingen uit te proberen. Dat was ongeveer
wat hij zei. Ik constateer dat hij eigenlijk zegt dat die andere
dingen ook belangrijk zijn, maar dat we eerst even de boete
moeten verdubbelen om daarna die andere dingen te doen.
Dat vind ik een verkeerde volgorde. In het amendement
staat ook het zinnetje "ongeacht of gebruik is gemaakt van
het reisrecht". Vindt hij het gerechtvaardigd om oud-studenten een dubbele boete te geven — dus een verdubbeling
van wat het nu is — terwijl zij geen gebruik hebben gemaakt
van het reisrecht? Is dat gerechtvaardigd, gelet op zijn eerdere uitspraken dit jaar?
De heer Duisenberg (VVD):
Ik heb eerder dit jaar hetzelfde gezegd als wat ik nu zeg. Ik
zal aangeven wat de reden is om dit amendement in te
dienen. Ik heb eerder dit jaar gezegd dat ik niet principieel
tegen een verhoging van de boete ben. Als jij de verantwoordelijkheid hebt om dat ding in te leveren of stop te zetten,
moet je gewoon een boete betalen. Eerder dit jaar vond ik
de redenatie, de manier waarop de minister dat deed, een
schot hagel en niet helemaal doordacht en voldoende
onderbouwd. Zij wilde het namelijk vanaf dag één met €150
verhogen. Daarom was ik ook wel blij met het onderzoek
dat de heer Mohandis heeft aangevraagd en dat nu voor
ons ligt. Daaruit blijkt dat er verschillende redenen voor
zijn. Dat is ook de aanleiding waarom ik nu zeg dat we een
genuanceerder voorstel kunnen doen, waarbij je in eerste
instantie een lagere boete betaalt dan in ons eerdere voorstel. Wij stellen voor dat de boete in de eerste maand wat

Tweede Kamer

Studiefinanciering BES

omlaag gaat. Daar heb ik dan coulance of begrip voor het
feit dat je het vergeten bent. Het uitgangspunt is namelijk
dat het klip en klaar de verantwoordelijkheid van de hoger
opgeleide student is om die kaart stop te zetten. Dat is ook
het antwoord op de vraag van de heer Mohandis. Daarom
is dit een redelijk voorstel. Dit is het getrapte voorstel waar
de studenten in eerste instantie om gevraagd hebben en
waar de heer Mohandis ook voor was.
De heer Mohandis (PvdA):
Volgens mij hebben studenten gevraagd om een getrapt
voorstel. Dat klinkt interessant, maar het is niet gericht op
de groep die daar bewust misbruik van maakt. Dat zou je
bijvoorbeeld kunnen regelen om te bezien wie er wel en
wie geen gebruik maakt van die kaart. Zo ver zijn we niet;
dat geef ik toe. De systemen laten dat anno 2016 niet toe.
De voorzitter:
En uw vraag?
De heer Mohandis (PvdA):
Mijn vraag is of de heer Duisenberg het gerechtvaardigd
vindt dat het voorstel voor iedereen, over de gehele linie,
geldt. De heer Duisenberg noemt het een getrapt voorstel.
Dat vind ik niet fair. Ik vind het onrechtvaardig. Hij kan niet
zeggen dat studenten of studentenorganisaties dat ook
willen, want die wilden echt iets anders.
De heer Duisenberg (VVD):
De studentenorganisaties hebben gezegd dat zij een getrapt
voorstel willen. Zij willen €50 in de eerste maand om daarna
naar €150 te gaan. Dat is wat zij hebben gezegd. Wij komen
nu op €75. Dat was ook voor iedereen. Ik vind het terecht
dat het voor iedereen is, omdat ik hier twee dingen heel
belangrijk vind. In de eerste plaats ligt de verantwoordelijkheid bij de student. Of het nu bewust is of niet bewust, het
is een hoogopgeleide student. Ik heb het zojuist voorgerekend. Je hebt vijf jaar lang een gratis ov-reisrecht gehad,
dus op kosten van ons allemaal, €4.000 per jaar. Heb je dat
ontvangen? Heel fijn. Daar wordt echter één ding tegenover
gezet en dat is de eigen verantwoordelijkheid van de
hoogopgeleide student om dat ding stop te zetten. Iedereen
weet dat apparaat te vinden, dus zo moeilijk is dat niet. Het
tweede dat ik heel belangrijk vind — en dat is cruciaal — is
dat wat mij betreft liefst morgen de boete dermate hoog
wordt gesteld dat het voor al die calculerende studenten
echt niet meer loont.

Mevrouw Siderius (SP):
Voorzitter. Ik beperk mij tot het meest in het oog springende
onderdeel van deze wet. De SP vindt het goed dat de
minister op aandringen van de Kamer en de studentenbonden onderzoek heeft gedaan naar de redenen waarom de
ov-kaart niet door iedereen op tijd wordt stopgezet. We
vinden het nog beter dat zij de boeteverhoging op dit
moment niet wil doorzetten. Natuurlijk, een oud-student
moet zijn verantwoordelijkheid nemen, maar dat doet niet
iedereen. Maar er is eerst nog werk te verrichten door DUO
en de onderwijsinstellingen. Daarna kan een oud-student
pas effectief worden aangesproken.

15 december 2016
TK 36

36-10-5

Uit het rapport blijkt dat een meerderheid van de oud-studenten niet goed wist dat het product stopgezet had moeten
worden. Dat blijkt best begrijpelijk te zijn. Het onderscheid
tussen het stopzetten van studiefinanciering en van het
studentenreisproduct is niet duidelijk, constateerden de
onderzoekers. Volgens hen is er onduidelijkheid over de
feitelijke afstudeerdatum. De officiële einddatum van de
studie is niet altijd duidelijk en wordt soms verward met
de datum van de diploma-uitreiking. Dat geldt zeker als hier
een langere periode tussen zit of als de afstudeerdatum
met terugwerkende kracht wordt bepaald. De onderwijsinstelling geeft de afstudeerdatum wel door aan DUO, maar
niet aan de studerende in kwestie. Ook in het mbo hebben
ze daar last van. Dan zal de oud-student dus tot zijn stomme
verbazing opeens een boete op de mat vinden.
Ook gegevens op het reisproduct kunnen misleidend zijn.
Als een ov-chipkaart is geblokkeerd of verlopen, denkt men
dat het studentenreisproduct automatisch is stopgezet. Ik
ga ervan uit dat de minister het ermee eens is dat de oudstudent recht heeft op goede en vooral eenduidige informatie, maar die ontbreekt nogal eens. Is de minister dat met
de SP-fractie eens? Zo ja, welke maatregelen gaat zij nemen
voor betere informatieverstrekking?
De vraag blijft waarom de ov-studentenkaart niet automatisch kan worden stopgezet wanneer een student afstudeert.
Dan zijn al deze boetes sowieso overbodig. Kan de ov-kaart
na afstuderen niet op een soort zwarte lijst komen of
onbruikbaar worden, zoals de onderzoekers suggereerden?
Dat zou de SP-fractie helemaal een goede oplossing vinden.
Hierover hoor ik graag de mening van de minister. Heeft
zij al contact met hen laten opnemen?

De heer Rog (CDA):
Voorzitter. Ik geef toe dat de minister heeft gekozen voor
een wat roekeloze invoering door meteen vanaf de eerste
maand €150 boete op te leggen. Het is goed dat de heer
Mohandis nog even een onderzoek heeft gevraagd. Er zijn
veel interessante dingen uit dat onderzoek naar voren
gekomen, onder andere dat het leeuwendeel van alle studenten de kaart keurig op tijd inlevert. 90% van de studenten
weet ook dat men zelf de kaart moet stopzetten. 10% van
de studenten levert de kaart bewust niet in, om er voordeel
van te hebben. Uit onderzoek blijkt dat een hogere boete
ook van invloed zou zijn op het aantal studenten dat de ovstudentenkaart tijdig zou stopzetten. Een hogere boete leidt
dus tot eerder stopzetten.
Het is glashelder dat er oud-studenten zijn die calculerend
gedrag vertonen. Dat kun je ze ook niet kwalijk nemen. Er
was een student die navroeg of de boete die thans €97 is,
echt de enige kostenpost is en die daarna zijn ov-kaart niet
stopzette, om er voordelig gebruik van te blijven maken,
maar volstrekt onterecht, omdat hij geen student meer was.
In dat prachtige onderzoek dat de heer Mohandis heeft laten
opleverden, rekende een andere student voor dat hij nu
werkt en een reiskostenvergoeding krijgt, maar dat hij
dankzij het niet stopzetten van de studentenkaart €200 per
maand verdient. Dat is hartstikke mooi voor de betrokken
oud-student.
Er zijn partijen in deze Kamer die dat calculerende misbruik
willen faciliteren. Deze partijen stellen tijdens andere
debatten dat fraude niet mag lonen. Dat doet D66 bijvoor-

Tweede Kamer

Studiefinanciering BES

beeld bij Sociale Zaken. Deze partijen willen de opsporing
daarvan intensiveren. Die partijen zijn nu bevangen door
verkiezingskoorts en proberen nu in het gevlei te komen
bij studenten, die zij daarmee eigenlijk wegzetten als lieden
die kwetsbaar zouden zijn en beschermd moeten worden
omdat zij niet zouden begrijpen dat zij zelf ook een verantwoordelijkheid hebben. Uit het onderzoek blijkt echter dat
zij precies weten wat hun verantwoordelijkheid is. En
gelukkig maar, want het zijn allemaal hoogopgeleide mensen.
Mevrouw Siderius (SP):
Wij weten dat het CDA niet zo van reisproducten voor studenten houdt. Dat is ondertussen wel duidelijk. De heer
Rog maakt zich heel erg druk over de 10% die het studentenreisproduct mogelijk expres houdt. Waarom maakt de
heer Rog zich niet druk over de 90% die wel een boete krijgt
maar er zich door de onduidelijke informatie van DUO niet
van bewust is dat dit product voor een bepaalde tijd moet
zijn ingeleverd? Dan zou hij zich daar toch ook druk over
moeten maken?
De heer Rog (CDA):
Dat doe ik wel degelijk. Voordat mevrouw Siderius mij tot
de orde riep, heb ik volgens mij al in de interruptie aangekondigd dat ik daar samen met de heer Duisenberg in twee
moties aandacht voor zal vragen.
Mevrouw Siderius (SP):
Dan zou het wel netjes zijn als de heer Rog hier ook zegt
wat zij gaan doen voor die 90%. Wat is het precieze voorstel
dan? Gaat de heer Rog ervoor zorgen dat het reisproduct
automatisch voor alle studenten wordt stopgezet? Mij lijkt
dat wij het dan helemaal niet meer over boetes hoeven te
hebben.
De heer Rog (CDA):
Dat is precies wat wordt beoogd met een van de twee
moties die ik zal indienen. Ik heb aanleiding om te vermoeden dat de minister zal zeggen dat dit niet zal werken, want
anders had zij daar zelf al wel voor gezorgd, maar dat is
inderdaad wel de hoofdintentie die wij zouden moeten
hebben. In antwoord op de interruptie van mevrouw Siderius kan ik vast aankondigen dat mijn andere motie verband
houdt met een punt dat studenten naar mijn mening terecht
naar voren hebben gebracht, namelijk dat zij voldoende en
op tijd geïnformeerd willen worden. Met name bij de eerste
boete worden zij thans niet onverwijld geïnformeerd. Ik zou
dat willen aanpassen. Daartoe heb ik dus een motie opgesteld. Volgens ons voorstel worden studenten twee keer
gewaarschuwd. DUO informeert hen dat het reisproduct
stopgezet moet worden. Het amendement van de heer
Duisenberg en mij strekt er overigens toe dat de boete
wordt verlaagd voor de eerste twee periodes van twee
weken. In die periode wordt hun nogmaals meegedeeld
dat de boete er is en dat zij het reisproduct moeten inleveren. Doen zij dat dan niet, dan geldt de eigen verantwoordelijkheid, mevrouw Siderius. Na die twee perioden van
twee weken, dus met ingang van de derde periode, gaat
de boete naar het niveau van de daadwerkelijke kosten. Wij
spreken hier van een boete, maar wij brengen gewoon de
kosten in rekening bij degene die het product onterecht in
bezit heeft.

15 december 2016
TK 36

36-10-6

Mevrouw Siderius (SP):
Stel dat een student onomstotelijk kan bewijzen dat hij of
zij niet heeft gereisd nadat de studie werd afgerond. Je kunt
tegenwoordig gewoon inloggen en dan kun je zien wat je
hebt gedaan. Dat kunnen studenten dus ook. Is het CDA
dan bereid om te zeggen dat die student die boete dan niet
hoeft te betalen? Dat zou immers niet eerlijk zijn.

De heer Rog heeft het vooral over het aanpakken van die
calculerende studenten. Dat is de kern van zijn betoog. In
reactie daarop zeg ik: waarom pakt hij dan ook de studenten
aan die kunnen aangeven dat ze niet hebben gereisd? De
heer Rog zegt namelijk in zijn amendement: ongeacht of er
gebruik is gemaakt van het reisrecht. Hij haalt daarmee zijn
eigen betoog onderuit.

De heer Rog (CDA):
Het is wel leuk dat mevrouw Siderius dit koppelt aan de
uitspraak dat dat niet eerlijk zou zijn, maar ik heb nieuws
voor mevrouw Siderius. Wij zijn in dit huis om regels te
maken. De regel die wij nu maken, is dat studenten een
reisproduct krijgen dat eindigt op het moment waarop de
studie is afgelopen. Wij zorgen ervoor dat DUO dat op tijd
en duidelijk aan de student meldt. Maken zij onverhoopt
een vergissing, dan krijgen zij respijt en betalen zij een zeer
beperkt bedrag, namelijk de helft van de daadwerkelijke
kosten. Dat gebeurt zelfs tot twee keer toe, namelijk twee
keer voor twee weken. Daarna moet hij of zij de daadwerkelijke kosten betalen. Ik weet niet wat daar niet eerlijk aan
is. De regel is: je levert hem in en daarna volgt het in rekening brengen van de daadwerkelijke kosten. Ik zie niet in
wat daar niet eerlijk aan is.

De heer Rog (CDA):
Ik denk niet dat het fijn is als ik ga herhalen wat de reden
is. Ik heb dat in interruptie en in mijn eigen termijn al
gedaan.

Oud-studenten mogen van de Partij van de Arbeid en D66
best onder de daadwerkelijke kosten gebruik blijven maken
van een reisrecht waarover zij eigenlijk niet meer beschikken. Deze partijen zouden eens aan Nederland mogen uitleggen waarom alle andere Nederlanders wél het volle pond
mogen betalen voor openbaar vervoer, maar uitgerekend
hoogopgeleide twintigers uit de wind worden gehouden.
De studentenorganisaties willen deze verworvenheid
natuurlijk niet kwijt. Ik snap dat wel. Uitkeringsgerechtigden
echter die een baan vinden, zouden ook liever hun uitkering
daarnaast behouden.
Tegelijkertijd vind ik dat studentenorganisaties een punt
hebben over de communicatie. Ik heb het net al bij interruptie gezegd, maar zeg het nu ook nog een keer. We lazen dat
DUO — we lazen dit in het onderzoek van mijnheer
Mohandis — soms onduidelijke aanhefregels hanteert en
in de informatie pas laat communiceert dat studenten een
boete hebben gekregen voor het onterecht bezitten van dat
ov-reisproduct. Het CDA ziet het liefst — ik zeg dit tegen
mevrouw Siderius — dat de ov-studentenkaart automatisch
stopt nadat het recht op deze kaart vervalt. Ik zal daartoe
samen met de heer Duisenberg een motie indienen.
Bovendien denken wij dat de communicatie beter kan,
mocht automatische stopzetting onverhoopt niet mogelijk
blijken. Het amendement van CDA en VVD in combinatie
met deze moties levert een evenwichtige benadering op
die gecalculeerd misbruik voorkomt. Dat is ook een taak
van de overheid!
De heer Mohandis (PvdA):
De vergelijking met uitkeringsgerechtigden gaat niet op,
want het waren juist de Partij van de Arbeid en D66 die een
heel constructief voorstel hebben gedaan om te kijken hoe
bijverdienen mogelijk is zonder te beboeten. Het zou mooi
zijn als de CDA dit gaat omarmen, maar dat is een andere
discussie. De vergelijking gaat niet op.

Tweede Kamer

Studiefinanciering BES

De heer Mohandis (PvdA):
Ik zet het even scherp. Uw amendement focust zich op
iedereen. In het amendement zegt u dat het in het bezit
hebben van de kaart, het in de binnenzak hebben, zonder
hem te hebben gebruikt, zonder hem te hebben ingecheckt,
ook beboet moet worden. Is dat rechtvaardig?
De heer Rog (CDA):
Ik zal het nu nog een keer zeggen: wij hebben in Nederland
regels. Studenten krijgen een ov-reisrecht gedurende vijf
jaar; dat is heel erg lang. Op enig moment gaat DUO de
student vertellen dat het reisrecht stopt. 90% van de studenten let dan op, weet het en levert de kaart in. Vervolgens is
er een klein deel dat dat niet doet en daarvan is er weer een
deel dat dit, calculerend, bewust niet doet. De heer Duisenberg en ik willen het deel van die groep dat het niet bewust
doet, tegemoetkomen en verlagen de boete gedurende de
eerste maand. Overigens zal daardoor 50% van de te oudstudenten die de kaart te laat inleveren met ons voorstel
beter af zijn dan met dat voorstel van de linkse partijen die
het allemaal maar willen laten waaien en in het gevlei willen
komen bij studenten. 50% van de "te-laat-inleveraars" zal
dankzij ons amendement beter af zijn. Zij leveren in de
eerste maand alsnog de kaart in en betalen in die eerste
maand een lagere boete dan in het voorstel van de minister.
De heer Mohandis (PvdA):
Als ik naar dat onderzoek kijk, snap ik dat laatste echt niet.
Dit is weer zo'n aanname. Er wordt gekeken naar de eerste
maand, zonder daarbij te zeggen dat in de tweede maand
de boete gewoon wordt verdubbeld. De heer Rog zegt dat
hij zo trots is op dat ov-reisrecht. Ik zal hem er in de
komende jaren aan houden om dat ov-reisrecht voor alle
studenten in Nederland te garanderen. Zij zullen daar zeker
op letten.
De voorzitter:
Wij zijn nu aan het einde gekomen ...
De heer Rog (CDA):
Staat u mij nog een opmerking toe, voorzitter.
De voorzitter:
Ik hoorde geen vraag meer.

15 december 2016
TK 36

36-10-7

De heer Rog (CDA):
Nee, maar de heer Mohandis staat hier een beetje campagne te voeren en dan ken ik er zelf ook nog wel een paar.
Meneer Mohandis, een basisbeurs levert meer op dan een
beperking van het ov-recht.
De voorzitter:
Nu zijn we wel aan het einde gekomen van de eerste termijn
van de Kamer. Ik zie dat de minister direct aan haar eerste
termijn kan beginnen. Het woord is daarom nu aan onze
minister van OCW.

Minister Bussemaker:
Voorzitter. Laten we vaststellen dat de ov-kaart voor studenten een groot goed is en dat de studenten dat zelf ook vinden. Zij hebben in het kader van het studievoorschot hard
gevochten voor het behoud van die ov-kaart. Verder is het
van belang om vast te stellen dat we moeten proberen om
de kosten terug te vorderen op mensen die zo'n kaart
oneigenlijk gebruiken of bewust uit zijn op calculerend
gedrag. Zoiets geldt voor studenten net zo goed als voor
andere burgers, daar wil ik geen misverstand over laten
ontstaan. De suggestie dat wij studenten niet zouden aanpakken maar andere burgers wel, vind ik ook oneigenlijk.
Het is mijn uitgangspunt dat er maatregelen moeten komen
tegen studenten die de ov-kaart oneigenlijk gebruiken. Dat
was ook mijn uitgangspunt bij het oorspronkelijke voorstel.
Aan het begin hadden wij hier een debat over. Ik stelde de
Kamer daarin voor om de boete te verhogen. Via een
amendement op initiatief van de twee coalitiefracties, in
casu van de leden Mohandis en Duisenberg, gaf de Kamer
toen aan dat dat onterecht en te snel zou zijn. Vervolgens
heb ik ResearchNed onderzoek laten doen. Daaruit is
gebleken dat het probleem niet alleen ligt bij studenten die
deze kaart bewust op een verkeerde manier gebruiken, maar
dat er ook nog wat schortte aan de voorlichting. Ik trek mij
dat aan. Ik vind dat de studenten heldere voorlichting
moeten krijgen en dat zij zich ook bewust moeten kunnen
zijn van het feit dat zij iets moeten doen. De meeste studenten doen dat netjes, wat ook terecht werd gememoreerd.
Een groep van 10% doet dat echter niet.
Eerder ging de discussie over hoe we ervoor kunnen zorgen
dat de goeden niet onder de kwaden lijden. Volgens mij is
dat de kern van het debat. Ik heb goed naar de Kamer
geluisterd. Indachtig het amendement-Mohandis/Duisenberg en wat de Kamer hier eerder en verder over heeft
ingebracht, en indachtig de resultaten van het onderzoek
van ResearchNed, heb ik geconcludeerd dat mij het volgende te doen staat: ik moet er samen met DUO voor zorgen
dat de informatievoorziening aan studenten wordt verbeterd, voordat wij de boete gaan verhogen. Dat is wat ik nu
doe; niets meer en niets minder. Ik sta daarom open voor
verdere stappen, als we de goeden beter van de kwaden
zullen kunnen onderscheiden. Naar mijn vaste overtuiging
is hetgeen ik nu doe, volledig in lijn met het amendement
van de heren Mohandis en Duisenberg.
Ik stel vast dat studenten nu ook op verschillende manieren
en op verschillende momenten worden geïnformeerd over
de noodzaak van stopzetting. Hoe worden studenten nu
geïnformeerd? De heer Van Meenen en mevrouw Siderius

Tweede Kamer

Studiefinanciering BES

vroegen daarnaar. Veel Kamerleden, ook de heer Mohandis,
vroegen of het allemaal niet simpeler kan en of we studenten niet nog preciezer kunnen informeren.
De heer Duisenberg (VVD):
Ik wil de minister een heel simpele vraag stellen. Hoe lang
duurt het om die informatievoorziening te verbeteren?
Minister Bussemaker:
Dat gaat nog wel even duren, want dat is knap ingewikkeld.
Dat was eigenlijk de kern van het onderdeel waarover ik nu
wilde vertellen. Hier wordt gevraagd waarom we er niet
gewoon voor kunnen zorgen dat een ov-kaart aan het eind
van de studieperiode automatisch wordt stopgezet. Ik snap
die suggestie heel goed. Ik ben het helemaal met de Kamer
eens dat dit de meest logische optie zou zijn. Dan kan er
nooit meer iets gebeuren. De tweede optie is om de informatie te verbeteren. Daar zijn wij mee bezig, maar ook dat
is helaas niet zo simpel als we misschien denken.
De heer Duisenberg (VVD):
Mag de minister eerst even dat stuk over die informatie ...
Ik wil eerst even horen waarom dat nou niet simpel is.
De voorzitter:
Heel graag. Als u weer gaat zitten, gaat de minister verder.
Ga uw gang.
Minister Bussemaker:
Ik wilde aangeven hoe we studenten nu informeren. Indien
de einddatum van de opleiding bij DUO bekend is, wordt
de studerende in oktober of november van het daaraan
voorafgaande jaar gewezen op de verplichting om het
reisproduct tijdig stop te zetten. Daarnaast krijgen studerenden een maand voordat het reisproduct stopgezet moet
worden hierover nogmaals een bericht. Ook krijgen studerenden die hun studiefinanciering via Mijn DUO stopzetten
direct de melding dat het reisproduct stopgezet moet worden bij een ophaalautomaat. De heer Mohandis had het
daarover. Dit wordt herhaald in de bevestigingsmail van
Mijn DUO die studerenden vervolgens ontvangen. DUO
controleert maandelijks of de student nog staat ingeschreven. Als de student niet staat ingeschreven en het studentenreisproduct niet op tijd heeft stopgezet, krijgt de studerende een bericht van DUO waarin wordt geadviseerd het
reisproduct stop te zetten.
Naast deze persoonlijke berichtgeving wordt op andere
manieren de noodzaak van het tijdig stopzetten van het
reisproduct onder de aandacht van studerenden gebracht.
Zo wordt de wijze waarop het reisproduct kan worden
stopgezet duidelijk uitgelegd op de website van DUO en op
de website www.studentenreisproduct.nl. Verder krijgen
260.000 studenten vier keer per jaar een nieuwsbrief waarin
hier aandacht aan wordt besteed. Ook zendt DUO maandelijks een bericht via Twitter richting de DUO-volgers, met
daarin de oproep het reisproduct tijdig stop te zetten bij
een ophaalautomaat. Ten slotte informeren de studentenorganisaties hun achterban hier regelmatig over en hebben
de openbaarvervoerbedrijven op hun websites en in hun
folders informatie opgenomen over de verplichting om het
reisproduct tijdig stop te zetten.

15 december 2016
TK 36

36-10-8

We doen dus al heel veel. Studenten moeten die informatie
op vele manieren kunnen lezen. Het grote probleem is dat
de meeste van die berichten gestuurd worden naar Mijn
DUO. Ze komen indirect bij studenten aan. Zij horen alleen
dat ze naar Mijn DUO moeten gaan en krijgen niet direct
een boodschap waarin staat dat ze nu moeten handelen.
Dat zou ik het liefste doen. Dat kan echter niet, omdat ik
dan met allerlei regelingen over privacygevoeligheid te
maken heb. Ik mag dat niet zomaar doen. Het is dus niet zo
simpel als we misschien denken.
Om het verhaal compleet te maken ga ik ook in op vorderingen. Als er daadwerkelijk een vordering bestaat, volgt
er een beschikking waarin het ontstaan van de schuld wordt
vermeld, de reden ervan en hoe je een hogere schuld kunt
voorkomen. Als de student nog studiefinanciering ontvangt,
wordt de vordering verrekend. Als er geen betalingen meer
zijn, wordt een betalingsverzoek gestuurd. Bij geen reactie
volgt een herinnering. Wanneer er nogmaals niet wordt
gereageerd, volgt een aanmaning. Bij verhoging van de
schuld begint deze cyclus opnieuw, elke keer weer.
In het kader van de voorlichting vroeg de heer Van Meenen
of het bericht niet iets minder algemeen kan en of de student niet gewoon een bericht kan krijgen via e-mail,
whatsapp, sms of wat dan ook, met daarin: "U moet nu wel
iets doen, want anders krijgt u een boete." Ik zou zeggen:
kon dat nu maar. Ik heb aangegeven in mijn brief van juni
dat ik bezig ben om de communicatie te verbeteren. Aan
die communicatie, zo zeg ik ook tegen de heer Duisenberg,
wordt momenteel gewerkt samen met DUO, de vervoerders
en de studentenorganisaties. Onderdeel daarvan is om te
bezien of een notificatiebericht minder algemeen kan. Thans
verhindert de privacywetgeving dat nog. Wij mogen studenten niet zomaar een mail of sms sturen met de boodschap:
pas op, u krijgt een boete als u nu niets doet. Het is overigens ook niet zo dat een student opeens een vordering
krijgt opgelegd. Voordat het zover is en ook als de vordering
al is opgelegd, krijgt de student herhaaldelijk bericht. We
hebben dus een heleboel manieren om studenten te informeren.
De heer Mohandis vroeg of we bij studenten die de ov-kaart
niet opzeggen — dat gebeurt al dan niet bewust; de een
zegt de ov-kaart niet op omdat de informatievoorziening
niet voldoet, de ander doet het misschien bewust niet —
kunnen zien of zij hebben gereisd met hun ov-kaart. Nee,
DUO kan die gegevens zelf niet inzien. Als dat wel zou
kunnen, zou het ook makkelijker zijn. Dan zou je namelijk
makkelijker kunnen achterhalen of een oud-student echt
calculerend verdrag toont om misbruik te maken van de
ov-kaart. Als DUO die gegevens wel wil inzien, moeten die
individueel opgevraagd worden. Het gaat hier om 100.000
studenten per jaar en DUO zou die studenten dan een heel
jaar lang elke twee weken moeten blijven volgen.
Belangrijker is nog dat wij het ook niet wenselijk zouden
vinden, omdat de overheid dan zeer gedetailleerd het reisgedrag zou gaan volgen van een enorme groep burgers.
Laten we niet vergeten dat de studenten meer dan 30% van
de ov-reizigers zijn. De studenten zijn dus cruciaal voor het
voortbestaan van alle ov-partijen. Het zou, vanwege alle
wetgeving en advisering op het gebied van privacy, niet
lukken om zo'n groot deel van de reizigers onderhevig te
maken aan een zeer vergaande gegevenscheck.

Tweede Kamer

Studiefinanciering BES

Verschillende leden, onder wie de heer Mohandis, de heer
Van Meenen, de heer Rog en mevrouw Siderius, hebben
gevraagd waarom er geen automatische beëindiging kan
plaatsvinden. Dat is een cruciale vraag. Ik zei al dat dat de
absolute voorkeursoptie is. Het zou het simpelst zijn als wij
in staat zouden zijn om met de ov-partijen te zeggen: als u
stopt met uw studie, leidt dat automatisch tot het stopzetten
van de ov-kaart. Dat kan helaas niet om technische redenen.
Kon dat maar! Daar wil ik heel graag met de ov-partijen
over praten. Ook hiervoor geldt dat het om een enorm grote
groep reizigers gaat. De ov-vervoerders schatten namelijk
dat jaarlijks van maar liefst 160.000 studenten het
gebruiksrecht van de ov-kaart verloopt. Dat is een enorm
aantal.
Nu is het zo dat onterecht bezit van het studentenreisrecht
na twaalf maanden eindigt met het stopzetten van de ovkaart. Na die tijd komt de kaart op de zogenaamde black
list van de ov-vervoerders. 10% van de oud-studenten die
hun reisrecht niet bijtijds stopzetten, houdt dit de volle
twaalf maanden in bezit. Zo veel zijn dat er. Het systeem
van de black list is technisch zeer complex. Ov-vervoerders
hanteren dat ook om bijvoorbeeld gestolen kaarten of
kaarten waarmee wordt gefraudeerd uit het ov te weren en
ongeldig te maken. Wordt een op de black list belande kaart
tegen een paaltje aangehouden, dan wordt het abonnement
dat onterecht in bezit is, verwijderd. Zo werkt het nu.
Het systeem is volgens de ov-vervoerders oorspronkelijk
niet bedoeld om het studentenreisrecht te verwijderen van
kaarten van oud-studenten. Dat is jammer. Je zou kunnen
zeggen: als we het toen beter bedacht hadden met elkaar,
waren we nu misschien heel veel stappen verder geweest.
We kunnen heel veel met techniek, maar we kunnen niet
alles. We moeten ontzetten oppassen dat we daarmee
systemen ook niet helemaal gek maken. Ik heb daar als
verantwoordelijk minister voor DUO ervaring mee. Ik weet
hoe ingewikkeld dat is. Ik ben blij dat DUO het heel goed
doet, dat wij tot de beste uitvoerders behoren. En dat wil
ik ook zo houden. Ik wil ook niet het hele openbaar vervoer
in de war schoppen.
Kortom, ik vind dit de principieel meest wenselijke optie.
Ik zou ook heel graag willen dat het kan. We moeten daarnaar streven. Maar wat ik nu niet wil, is dat zolang we dat
nog niet kunnen en zolang we ook die informatievoorziening
nog niet 100% op orde hebben, de goeden onder de kwaden
gaan lijden. We moeten ons, wat dat betreft, niet laten
afleiden. Ik vind ook dat dat we, wat dat betreft, ons niet
moeten laten afleiden van waar het om gaat: een goede
ov-voorziening voor studenten. We moeten studenten erop
blijven wijzen dat als ze afstuderen, ze hun ov-kaart moeten
inleveren. We moeten de informatievoorziening daarover
verbeteren. Als die informatievoorziening verder verbeterd
is, staat wat mij betreft ook de mogelijkheid open om meer
te differentiëren, en dus ook om een hogere boete toe te
passen. Volgens mij is dat ook in lijn met het verzoek dat
de Kamer ruim een halfjaar geleden heeft gedaan. Op dat
moment gaan we dus over tot een verhoging van de boete.
De heer Rog (CDA):
Ik blijf mezelf verwonderen over het feit dat het kennelijk
niet mogelijk is om een ov-studentenreisproduct automatisch stop te zetten, terwijl de minister en de hele Kamer
dat willen. Maar dat is dan de werkelijkheid waarmee ik heb

15 december 2016
TK 36

36-10-9

te leven. We gaan gewoon die motie wel indienen. De
minister zegt dat de informatievoorziening zal worden verbeterd. 90% weet het al, dus dat is al helemaal goed. Toch
zal het nóg beter worden. Wanneer heeft de minister dat
op orde? Zou het dan helpen als wij ons amendement
zodanig wijzigen dat daar een reële datum aan gekoppeld
wordt waarop de minister haar informatievoorziening op
orde moet hebben?
Minister Bussemaker:
Sta mij dan toe om eerst even over te gaan tot de bespreking van de amendementen. Dan heb ik op alles antwoord
gegeven, ook in het kader van de techniek en kunnen we
wellicht tot een overall conclusie komen.
Ik kom te spreken over het amendement op stuk nr. 9 van
de heer Van Meenen. De indiener wil met dit amendement
regelen dat studenten de eerste maand nog geen boete
krijgen. Voorts wordt erin geregeld dat het aantal werkdagen waarin er duidelijkheid moet komen wordt verhoogd
naar twintig. Ik moet dit amendement ontraden. Studenten
zijn zelf verantwoordelijk voor het opzeggen van hun reisproduct. Ze worden daar via verschillende kanalen en op
verschillende manieren op gewezen. Als ze hun studentenreisproduct niet tijdig stopzetten, volgt er een vordering.
Feitelijk kunnen studenten nu al maximaal vijf werkdagen
langer in het bezit blijven van een studentenreisproduct
dan ze er recht op hebben zonder dat zij daarvoor een vordering krijgen. Ik zie er dus niets in om de termijn te verhogen, ook omdat het financiële consequenties zou hebben.
Het leidt ook af van het principiële uitgangspunt dat ik eerder met de Kamer gewisseld heb. Studenten moeten
gewoon hun kaart stopzetten als ze geen student meer zijn.
Daar wil ik mijn energie op richten. Ik wil die richten op de
verbetering van de informatiepositie en ik wil vervolgens,
als we dat kunnen, ook een onderscheid maken tussen
degenen die te goeder trouw zijn en degenen die echt
bewust die kaart misbruiken.
In het amendement op stuk nr. 10 van de heer Van Meenen
wordt geregeld dat studenten geen boete betalen als zij
niet gebruikmaken van het reisproduct nadat het reisrecht
is beëindigd. Dat amendement ontraad ik. Als je recht hebt
op een studentenreisproduct, dan kun je die op je ov-chipkaart laden. Als je er geen recht meer op hebt, moet je het
reisproduct gewoon van je ov-kaart af halen. Zo simpel is
het. En als je dat niet op tijd doet, moet je als student een
vordering betalen. Door nu te gaan kijken of studenten uiteindelijk wel of niet die kaart gebruiken, zijn we alleen maar
verder van het pad en af van het heldere onderscheid dat
onterecht gebruik uiteindelijk bestraft moet worden. Ik ben
dat met de heren Duisenberg en Rog eens.
Volgens mij is het ook de inzet van de heer Mohandis dat
onterecht gebruik uiteindelijk bestraft moet worden. Er zijn
grenzen aan de mate waarin wij studenten daarin tegemoet
kunnen komen. Los daarvan zou het ook heel erg ingewikkeld zijn in de praktijk. Het zou nauwelijks uit te voeren zijn.
DUO moet dan, voordat het een vordering kan opleggen,
een heel jaar lang elke twee weken voor op dit moment
meer dan 100.000 studenten nagaan of een student nog
met het studentenreisproduct reist. Als wij toch al voor zo
veel studenten iets zouden nagaan, zou ik liever de eerdere
optie volgen, namelijk bezien of je ze op die zwarte lijst kunt

Tweede Kamer

Studiefinanciering BES

zetten. Ook daarvan heb ik al gezegd dat dit onuitvoerbaar
is. Dit vind ik echt geen goede optie.
Dan kom ik op het amendement-Rog/Duisenberg op stuk
nr. 13. Dit amendement ontraad ik ook. Wij hebben eerder
met elkaar gediscussieerd, ook op grond van het amendement Mohandis/Duisenberg. Toen is door de Kamer gezegd
dat de informatievoorziening nog niet op orde is, zodat wij
nu nog niet tot verhoging moeten overgaan. De Kamer
heeft toen gezegd dat het onwenselijk is om nu die verhoging in te voeren. Ik heb getracht om daar naar eer en
geweten te luisteren. Ik heb dat onderzoek laten uitvoeren,
waaruit wij de conclusie kunnen trekken dat minder dan
één op de tien studenten strategisch gedrag vertoont. In
de andere gevallen is echt nog betere communicatie en
voorlichting mogelijk. Aan die voorlichting wordt nu
gewerkt. Er zijn gesprekken gevoerd met DUO, vervoerders
en de studentenorganisaties. Ook is vertegenwoordigers
van decanen in het mbo en het hoger onderwijs gevraagd
om voorstellen voor verbetering te doen. Op basis van die
gesprekken worden nu acties uitgewerkt.
Op het moment dat de communicatie daadwerkelijk is verbeterd ben ik bereid om met de studentenorganisaties in
gesprek te treden, met als doel, strategisch gedrag tegen
te gaan. Dan komt het verhogen van de vordering als reële
optie naar voren. Dan ben ik niet principieel tegen een
staffeling, in de trant van: we geven je nog twee weken of
twee keer twee weken om daarover goed te communiceren.
Ik wil daar echter niet op vooruitlopen.
Mij is gevraagd wanneer dit dan gebeurt. Welnu, ik weet
dat wij het nu nog niet voldoende op orde hebben, omdat
het een heel complex proces is. Het zou kunnen dat het
eind 2017 wel kan. Ik zou wel de goede volgorde willen
aanhouden, namelijk dat de Kamer mij in staat stelt om de
voorlichting en communicatie verder te verbeteren, waarmee wij al aan de slag zijn. Dan ben ik graag bereid, op het
moment dat wij dat hebben gedaan, de Kamer een voorstel
te doen om een scherper onderscheid te maken tussen de
groep die te goeder trouw is en de groep die de ov-studentenkaart om verkeerde redenen gebruikt c.q. misbruikt.
Daarin zou heel goed een verhoging van de vergoeding
voor het gebruik van die kaart kunnen passen.
De heer Rog (CDA):
De minister had het in het begin van haar betoog herhaaldelijk over de eigen verantwoordelijkheid van studenten
om die kaart in te leveren en gaat vervolgens helemaal mee
met de zieligheidscultus van de Partij van de Arbeid en D66.
Ik snap dat niet. Wat is de reden waarom de minister
accepteert dat 16.000 oud-studenten op jaarbasis gecalculeerd misbruik kunnen blijven maken van deze kaart?
Minister Bussemaker:
Ik moet zeggen dat ik een beetje verbaasd ben over dit
verwijt. Ik heb dit mede gedaan op grond van het debat dat
ik eerder met de Kamer heb gevoerd. Daarin is heel duidelijk
aangegeven dat het boetebedrag overeind moet blijven en
dat moet worden afgezien van de verhoging van de boete:
zie het amendement-Mohandis/Duisenberg. Wij hebben
toen gezegd: laten wij eerst maar eens kijken hoe het in
elkaar zit. Ik ben in zeker opzicht best geschrokken van het
onderzoek van ResearchNed, omdat dit aangaf dat meer

15 december 2016
TK 36

36-10-10

dan in mijn oorspronkelijke verhaal zat, er bij ons nog wat
schortte aan de voorlichting. Dat erken ik ruiterlijk. Ik vind
dat de overheid haar zaakjes op orde moet hebben voordat
we studenten die te goeder trouw zijn onder de verhoging
van de boete laten vallen. Zodra we het op orde hebben,
ben ik wel bereid om maatregelen te nemen. Zie ook mijn
oorspronkelijke wetsvoorstel. Zo ver liggen we wat dat
betreft ook niet uit elkaar.
De heer Rog (CDA):
Was de minister maar zo zorgvuldig geweest in de communicatie bij de invoering van het leenstelsel, maar dat terzijde.
De minister zegt dat zij denkt dit op 1 januari 2018 rond te
hebben, maar dat zij nu toch nog niet wil spreken over een
wet waarin dat geregeld kan worden. Ze wil dat amendement nog niet met een nieuwe datum vaststellen, zodat de
studenten zich daar vast op kunnen voorbereiden. Ik hecht
eraan dat de minister dat nog een keer toelicht, vooral in
relatie tot die eigen verantwoordelijkheid van studenten.
Minister Bussemaker:
Ik heb onder andere uit het rapport van ResearchNed
geleerd dat de werkelijkheid weerbarstig is en ik hoop dat
we dit eind 2017 op orde hebben, maar ik kan het niet
garanderen. We hebben het hier wel over wetgeving. Ik wil
de dingen wel in de goede volgorde doen. Ik vind dat ik
eerst tegen de Kamer moet zeggen dat het zover is en dat
we het op orde hebben. Dan is het ook helemaal niet zo
ingewikkeld om dat in een wetsvoorstel te regelen. Daar
heb je niet een eigen wet voor nodig.
Overigens hebben we het onderdeel ov-kaart in het wetsvoorstel studiefinanciering BES meegenomen. De heer Van
Meenen zegt dat oneigenlijk te vinden. Dat vind ik niet, want
wij zijn daar heel expliciet en transparant over geweest. Dat
doen wij wel vaker. We nemen ook onderdelen op in de
aanpassing van de WHW. Dat zou hier ook heel goed kunnen. Dat is dus niet iets waarvoor we een heel wetstraject
met jarenlange procedures hoeven te doorlopen. Als wij,
uw Kamer en ik, met elkaar vinden dat het moment er is
dat wij alles op orde hebben en dat de overheid een goed
en scherp onderscheid kan maken tussen degenen die te
goeder en degenen die te kwader trouw zijn, dan kost het
echt niet veel tijd om dat ook in de wet te regelen.
De voorzitter:
Hartelijk dank.

vraag de minister dus nogmaals hoe moeilijk het is om die
informatievoorziening te verbeteren en hier met elkaar af
te spreken dat het voor 1 januari 2018 gewoon klaar is.
Minister Bussemaker:
Ik snap dat het simpel lijkt, maar ik heb te maken met
informatie die ik ook vanuit privacyoverwegingen wel of
niet mag doorgeven en die DUO wel of niet mag doorgeven.
Het is bij dit soort dingen dus niet alleen een kwestie van
iets veranderen in een mailtje van DUO. We moeten ons er
ook heel goed van vergewissen hoe we het doen, zodat we
niet tegen privacyregels aan lopen. Als we het namelijk
onzorgvuldig doen, dan zijn we met zijn allen nog veel
verder van huis. Er hoeft maar één student te zijn die daartegen in beroep gaat en dan mag er helemaal niets meer.
Het is niet anders. We moeten in de wetgeving en in de
voorlichting terdege rekening houden met wat er geoorloofd
is en wat niet.
De heer Duisenberg (VVD):
Als ik de minister zo aanhoor, dan is haar conclusie — wat
mij betreft onterecht, maar ik wil daar graag een toelichting
op — dat je dus de boete moet laten zoals die is. Haar eerdere voorstel van die €150 op dag één was misschien wat
kort door de bocht. Dat was ook de reden waarom ik zelf
heb gezegd: dat moet je niet doen, want dat is te kort door
de bocht en niet goed onderbouwd. Gezien dit rapport
begrijp ik helemaal niet waarom de minister die €100 in
stand houdt. Waarom houdt zij bewust, willens en wetens,
misbruik in stand van die kaart door studenten die hoger
opgeleid zijn en die vijf jaar lang een gratis reisrecht hebben
gehad? Wat is de basis voor die €100? Waarom niet €50,
€25, waarom niet €200? Die €150 had misschien nog wel
een goede reden. Die was misschien nog rationeel, want
dat waren de echte kosten. Die €100 snap ik echter gewoon
niet.
Minister Bussemaker:
Ik vind het echt een beetje flauw wat de heer Duisenberg
nu doet. Ik kan nu heel flauw zijn amendement nog eens
een keer naar voren halen. Het amendement op stuk nr. 8
van de heer Mohandis en Duisenberg zegt dat moet worden
afgezien van een verhoging naar €150 per halve maand.
Waarom was dat?
De heer Duisenberg (VVD):
Ik heb een punt van orde, voorzitter. Een punt van orde.

Minister Bussemaker:
Maar het moet wel in die volgorde.
De voorzitter:
Mijnheer Duisenberg, eigenlijk zou ik willen doorgaan naar
de tweede termijn, of hebt u nog een zeer dringende interruptie?

Minister Bussemaker:
Omdat het onderscheid tussen degenen die te goeder trouw
en die te kwader trouw zijn niet scherp was. Wat we dus
nu aan het doen zijn, is ervoor zorgen dat we dat onderscheid wel scherp kunnen maken.

De heer Duisenberg (VVD):
DUO heeft al vrij gemakkelijk de aanhef gewijzigd van de
mail die je krijgt. Er staat namelijk gewoon in die mail: er
staat een betaalverzoek voor je klaar. Zo simpel is het. Ik

De voorzitter:
Ik laat de minister wel even haar zin afmaken, mijnheer
Duisenberg. Luister even, collega's. Ik zeg even in zijn
algemeenheid dat het vijf voor acht is. Ik weet dat iedereen
moe is en dat we een drukke onderwijsweek hebben gehad.
Ik wil dus eigenlijk zo snel mogelijk doorgaan naar de

Tweede Kamer

15 december 2016
TK 36

Studiefinanciering BES

36-10-11

tweede termijn. Ik geef nu de heer Duisenberg het woord
voor een punt van orde.

laat stopzet dit vanuit strategische (financiële) overwegingen
doet;

De heer Duisenberg (VVD):
Ik wil eigenlijk gewoon even hierop reageren. Het was
gewoon een heel dom voorstel dat de minister deed. Sorry,
ik kan het niet anders stellen. Daarom is het amendement
ingediend. Dan kan de minister allemaal andere redenen
hebben bedacht, maar het was gewoon een dom voorstel.

constaterende dat de regering op basis van het hoge aantal
oud-studenten dat onbewust en zonder intentie het reisproduct niet stopzet, terecht afziet van deze forse verhoging,
die veel oud-studenten onterecht en extra zou raken,
bovenop de al bestaande boete van €97 per halve kalendermaand;

De voorzitter:
Oké. Als we op deze manier met elkaar gaan praten, ga ik
toch ingrijpen. Ik vraag de minister of zij al aan het einde
van haar betoog is gekomen.

van mening dat er eerst moet worden ingezet op het wegnemen van de redenen waardoor oud-studenten hun reisproduct te laat stopzetten, zoals inzet op verbeterde voorlichting en een eenvoudige (online) methode om het reisproduct stop te zetten;

Minister Bussemaker:
Ik kan hier weer op ingaan, maar ik geloof niet dat dat erg
bijdraagt aan de kwaliteit van het debat. Ik vind het ook
weinig inhoudelijk beargumenteerd en onderbouwd, moet
ik zeggen. Ik heb de heer Duisenberg weleens beter gezien.
Doorgaans zijn zijn redeneringen heel goed onderbouwd.
Laten we het, zo zeg ik nog maar een keer, niet groter maken
dan het is. Ik sta heel erg open voor een staffel. Ik sta heel
erg open voor een verhoging van de boete. Als ik helderder
onderscheid kan maken tussen die degenen die nu aangeven dat zij onvoldoende informatie hebben gekregen en
dat als zodanig ervaren — dat is een grote groep, die
eigenlijk gewoon te goeder trouw is — en degenen die
bewust misbruik maken van die kaart, zal ik niet aarzelen,
met de heer Duisenberg, met de heer Rog en ik denk ook
met anderen in de Kamer, om daar een hogere vergoeding
voor te vragen. Nogmaals, studenten zijn niet beter, zijn
niet anders en zijn zeker niet zieliger dan andere burgers.
Zij moeten dus ook gewoon, net zo goed als iedereen, als
het erop aankomt de kosten voor een ov-kaart betalen. Dan
zijn we het toch weer over een heel groot deel van de centrale redenering eens, als ik zo de non-verbale bewegingen
zie in de Kamer.
De voorzitter:
Gelukkig. Hartelijk dank, minister. Dan gaan we door naar
de tweede termijn. Van de zijde van de Kamer geef ik als
eerste het woord aan de heer Mohandis.

De heer Mohandis (PvdA):
Voorzitter. Ik dank de minister voor haar uitvoerige beantwoording. Ik heb twee moties, zoals ik al eerder heb aangekondigd. Gelet op de tijd zal ik ze gelijk voorlezen.

spreekt uit dat er geen verhoging van de boete dient plaats
te vinden en dat er eerst gewerkt moet worden aan oplossingen om studenten bewuster en beter geïnformeerd te
maken en om hierbij ook op vereenvoudiging van beëindiging van het reisproduct in te zetten,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Mohandis, Jasper
van Dijk, Grashoff, Ouwehand, Van Meenen en Krol.
Zij krijgt nr. 14 (34331).
De heer Mohandis (PvdA):
Over het thema van mijn tweede motie is in het debat al
eerder gesproken. Die motie gaat over de mogelijkheid om
de ov-kaart online te beëindigen.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
constaterende dat onderzoek door ResearchNed in opdracht
van de regering aangeeft dat gebrek aan kennis de reden
voor de meeste studenten is om het reisproduct niet of niet
tijdig stop te zetten;
constaterende dat de minister in haar brief van 17 juni jl.
in reactie op het rapport aangeeft af te zien van verhoging
van de boete voor onterecht bezit van het studentenreisproduct en om eerst meer in te zetten op communicatie en
voorlichting;
van mening dat hiermee de goede volgorde gehanteerd
wordt, eerst inzet op voorlichting en communicatie en
daarna bekijken hoe er verder ingezet kan worden op het
tegengaan van "strategisch gedrag" door een kleine groep
van 10% van de oud-studenten;

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,

van mening dat hierbij ook naar alternatieve technische
methoden gekeken dient te worden om het reisproduct
eenvoudiger stop te zetten, bijvoorbeeld via online of
automatische beëindiging van het studentenreisproduct
als het ov-reisrecht vervalt;

constaterende dat onderzoek door ResearchNed in opdracht
van de regering heeft vastgesteld dat slechts 10% van de
oud-studerenden die het studentenreisproduct niet of te

Tweede Kamer

Studiefinanciering BES

15 december 2016
TK 36

36-10-12

verzoekt de regering, hierover in gesprek te gaan met de
betreffende ov-bedrijven en om tot vereenvoudiging van
het stopzetten van het reisproduct te komen, en de Kamer
hierover in het voorjaar van 2017 te informeren,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Mohandis, Jasper
van Dijk, Grashoff, Ouwehand, Van Meenen en Krol.
Zij krijgt nr. 15 (34331).

De heer Duisenberg (VVD):
Voorzitter. Wat zou het fijn zijn als we dit debat niet zouden
hoeven te voeren omdat de kaart vanzelf zou worden
beëindigd en het allemaal automatisch zou gaan in 2016.
Dat zou mooi zijn. Maar ik vind dit wel een redelijk principieel debat, ook omdat het hierbij gewoon gaat over publieke
middelen.
Laten we daarom heel even uitzoomen. De minister zei het
al: studenten zijn niet zielig. Daar zijn we het volgens mij
allemaal over eens. Het gaat hierbij om de hoogst opgeleide
mensen van Nederland. Ze krijgen onderwijs van het allerhoogste niveau. Dat verdedigt de minister elke dag. Volgens
mij kunnen we hier wel stellen dat deze studenten echt wel
heel wat aankunnen. Zij krijgen gratis vijf jaar ov-reisrecht
ter waarde van €4.000 per jaar. Van deze studenten is 90%
op tijd met het stopzetten, maar 10% lukt dat niet. De
minister zei eerder dat dat laatste ook te maken heeft met
laksheid. Dat zei ze niet tijdens dit debat, maar ze heeft dat
eerder in de media wel gezegd. Voor een ander deel heeft
het gewoon met bewust misbruik te maken.
Het eerste voorstel van de minister, van nu bijna een jaar
geleden, heb ik "onverstandig" gevonden; ik zeg het parlementair. Maar het voorstel dat nu voorligt, is mogelijk nóg
onverstandiger. Ik begrijp niet dat de minister, de PvdA,
D66 en de SP het bewuste misbruik gewoon blijven toestaan
met dit voorstel om de boete te handhaven, iets waar
gewoon geen grond voor is.
Ik vind het goed dat er wordt gewerkt aan een verdere verbetering van de informatievoorziening. Ik hoor ook dat we
openstaan voor een staffel en dat daar brede steun voor is.
Tot slot wil ik nog voorstellen, ook aan mijn collega's, om
in ons amendement op te nemen dat dit in werking zal treden op een nader te bepalen datum als de informatievoorziening op orde is, bijvoorbeeld op 1 januari 2018 of zo veel
eerder als mogelijk is. Ik hoop dat we daarmee recht kunnen
doen aan beide kanten van dit verhaal. Ik hoop dat we
daarmee ervoor kunnen zorgen dat het misbruik niet langer
wordt toegestaan door partijen aan de linkerzijde van de
Kamer. Voor dat misbruik moet de belastingbetaler
opdraaien.

De heer Rog (CDA):
Voorzitter. Ik denk dat Nederland er helemaal niets van
begrijpt. Wij spreken hier nu in Den Haag over een zogenaamde "boete", terwijl we eigenlijk studenten de werkelijke
kosten in rekening willen brengen van een ov-reisrecht dat
zij onterecht hebben.
De minister heeft zich uitgeput in de beantwoording,
waarvoor dank, over de wijze waarop DUO thans reeds
communiceert met studenten. De discussie lijkt zich nu toe
te spitsen op iets heel vreemds. De minister maakt ineens
een onderscheid tussen studenten die te goeder trouw de
kaart niet inleveren en studenten die te kwader trouw de
kaart niet inleveren. Er is echter sprake van het terecht
hebben van een studentenreisproduct of het onterecht
hebben van een studentenreisproduct. Als oud-studenten
geen recht meer hebben op het studentenreisproduct, wil
ik dat ze daar gewoon de rekening voor gepresenteerd
krijgen. Ik begrijp niets van de houding van D66 en de Partij
van de Arbeid, maar het zij zo.
Ik heb twee moties, die ik samen met de heer Duisenberg
indien.

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,
overwegende dat een deel van de studenten de ov-studentenkaart niet stopzet omdat zij de communicatie van DUO
over het stoppen van het recht op de ov-kaart onduidelijk
vinden en de berichtgeving over de eerste boete laat ontvangen;
verzoekt de regering, te bevorderen dat DUO op een duidelijke en onderscheidende wijze het naderende einde van
het recht op gebruik van de ov-kaart communiceert, alsmede oud-studenten, wanneer zij een boete krijgen wegens
het onterecht bezitten van een ov-studentenkaart, daarover
onverwijld informeert,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Rog en Duisenberg.
Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende
ondersteund.
Zij krijgt nr. 16 (34331).

Motie
De Kamer,
gehoord de beraadslaging,

De voorzitter:
Hartelijk dank. Het woord is nu aan mevrouw Siderius. Ik
zie dat zij afziet van haar spreektijd in de tweede termijn.
Het woord is aan de heer Rog.

overwegende dat in 2014 60.000 studenten een boete van
ten minste €97 hebben betaald voor het niet tijdig stopzetten
van hun ov-studentenkaart;

Tweede Kamer

15 december 2016
TK 36

Studiefinanciering BES

36-10-13

constaterende dat DUO van elke student op de hoogte is
wanneer het recht op studiefinanciering wordt beëindigd
en dat dit recht is gekoppeld aan het recht op een ov-studentenkaart;
verzoekt de regering, in overleg met betrokken partijen
zoals DUO en de NS, te komen tot automatische stopzetting
van de ov-studentenkaart indien het recht hierop is beëindigd,
en gaat over tot de orde van de dag.
De voorzitter:
Deze motie is voorgesteld door de leden Rog en Duisenberg.
Naar mij blijkt, wordt de indiening ervan voldoende
ondersteund.
Zij krijgt nr. 17 (34331).
De heer Rog (CDA):
Als automatische stopzetting niet lukt, hecht ik zeer aan
aanname van het amendement dat ik samen met de heer
Duisenberg heb ingediend. Anders legitimeren wij als
Kamer oneigenlijk, calculerend gebruik van de ov-kaart door
10% van de oud-studenten. Als ik de minister goed begreep
dat het om een groep van 160.000 oud-studenten gaat,
betreft het dus 16.000 oud-studenten. Ik zou het een gotspe
vinden als dit huis dat misbruik legitimeert.
De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.
De voorzitter:
Ik geef graag het woord aan de minister.

Minister Bussemaker:
Voorzitter. Ik loop de moties langs.
In de motie-Mohandis c.s. op stuk nr. 14 wordt uitgesproken
dat er eerst moet worden gewerkt aan oplossingen om
studenten bewuster te maken en beter te informeren,
waarbij er ook wordt ingezet op vereenvoudiging van de
beëindiging van het reisproduct. Ik laat het oordeel over
deze motie aan de Kamer. Een en ander sluit aan bij wat ik
eerder heb aangegeven, namelijk dat het van groot belang
is dat die communicatie inderdaad verbeterd wordt. De
indieners geven hierin aan dat er geen verhoging van de
boete of, formeel, van het terugvragen van de kosten van
het ov-product mag worden ingezet en dat er eerst gewerkt
moet worden aan die oplossing. Dat is in lijn met wat ik
heb aangegeven. Ik zou dus kunnen zeggen dat dit ondersteuning van het beleid is. Ik laat daarmee het oordeel over
deze motie aan de Kamer. Ik ben zelf echt van mening dat
er ook echt terugvordering moet plaatsvinden op het
moment dat we dat hebben verbeterd, maar ik lees dat met
zoveel woorden ook in de motie.
De heer Rog (CDA):
Even voor de duidelijkheid, zodat ik mijn fractie goed kan
adviseren: wat gaat de minister nu precies veranderen naar
aanleiding van deze uitspraak van de Kamer?

Tweede Kamer

Studiefinanciering BES

Minister Bussemaker:
Zoals ik al zei, is het ondersteuning van het beleid.
De heer Rog (CDA):
Het is dus een overbodige motie?
Minister Bussemaker:
Nou ja, ik vind haar niet helemaal overbodig, omdat de plek
waar we nu staan daarin gemarkeerd wordt. In de motie
wordt ook aangegeven wat de volgorde der dingen is en
die is anders dan in de amendementen wordt aangegeven.
Ik moet toegeven dat het naar mijn idee allemaal niet ver
bij elkaar vandaan ligt, maar er wordt hierin wel net een
ander accent gelegd. Daarom zie ik deze motie als ondersteuning van het beleid en laat ik in dit geval het oordeel
aan de Kamer.
In de motie-Mohandis c.s. op stuk nr. 15 wordt de regering
verzocht om in gesprek te gaan over alternatieven om tot
vereenvoudiging van het stopzetten van het reisproduct te
komen en de Kamer hierover in het voorjaar van 2017 te
informeren. Ik acht deze motie sympathiek, maar ik heb wel
een probleem met "het voorjaar van 2017". Ik heb in een
interruptiedebatje met de heer Rog en de heer Duisenberg
eerder al gezegd dat ik hoop dat we eind 2017 alles op orde
hebben, maar dat helaas niet alles wat we zouden willen
technisch haalbaar is. We werken daar met spoed aan, maar
dat is niet een-twee-drie opgelost. We moeten overleggen
over de vraag hoe je dat kunt doen, niet alleen met DUO,
maar ook met de ov-partijen en dat zijn er weer verschillende. Het voorjaar van 2017 is dus echt niet haalbaar, maar
de zomer van 2017 zou wel haalbaar zijn. Met de kanttekening dat van "het voorjaar van 2017" "de zomer van 2017"
gemaakt kan worden, laat ik het oordeel over deze motie
aan de Kamer.
De voorzitter:
De zomer van 2017.
De heer Mohandis (PvdA):
Ik kan leven met die kanttekening. Het gaat ons om het
resultaat en de zorgvuldigheid. Met deze aanvulling kan ik
en kunnen de overige indieners leven.
De voorzitter:
Dus als ik u goed begrijp, wilt u de motie hier wijzigen en
er "in de zomer van 2017" van maken? Want dan is dat bij
dezen geregeld. Klopt dat? Ik zie dat dit het geval is. Dan
gaan we dat voor u doen.
De voorzitter:
De motie-Mohandis c.s. (34331, nr. 15) is in die zin gewijzigd
dat zij thans luidt:

Motie
De Kamer,

15 december 2016
TK 36

36-10-14

gehoord de beraadslaging,
constaterende dat onderzoek door ResearchNed in opdracht
van de regering aangeeft dat gebrek aan kennis de reden
voor de meeste studenten is om het reisproduct niet of niet
tijdig stop te zetten;
constaterende dat de minister in haar brief van 17 juni jl.
in reactie op het rapport aangeeft af te zien van verhoging
van de boete voor onterecht bezit van het studentenreisproduct en om eerst meer in te zetten op communicatie en
voorlichting;
van mening dat hiermee de goede volgorde gehanteerd
wordt, eerst inzet op voorlichting en communicatie en
daarna bekijken hoe er verder ingezet kan worden op het
tegengaan van "strategisch gedrag" door een kleine groep
van 10% van de oud-studenten;
van mening dat hierbij ook naar alternatieve technische
methoden gekeken dient te worden om het reisproduct
eenvoudiger stop te zetten, bijvoorbeeld via online of
automatische beëindiging van het studentenreisproduct
als het ov-reisrecht vervalt;

gegeven. Dat komt het meeste overeen met de motie op
stuk nr. 14 van de heer Mohandis c.s. Nogmaals, mochten
we het er eind 2017 met elkaar over eens zijn dat het verantwoord is om het dan te doen, dan is het ook niet echt
ingewikkeld, gezien al het voorafgaande, om het bij een
van de wetten die betrekking hebben op studiefinanciering
c.q. hoger onderwijs op vrij korte termijn te regelen. Dat
heeft echt mijn voorkeur boven het nu al wijzigen van de
wet, want daarmee geven we toch verkeerde signalen. Ik
heb in dat kader een meer positieve appreciatie bij de motie
van de heer Mohandis. Nogmaals, ik zie dat de Kamer en
ik uiteindelijk niet heel ver bij elkaar vandaan liggen. Het
zijn accentverschillen.
Voorzitter. Hier laat ik het bij.
De algemene beraadslaging wordt gesloten.
De voorzitter:
De stemmingen over de amendementen, de moties en het
wetsvoorstel zullen aanstaande dinsdag plaatsvinden.

verzoekt de regering, hierover in gesprek te gaan met de
betreffende ov-bedrijven en om tot vereenvoudiging van
het stopzetten van het reisproduct te komen, en de Kamer
hierover in de zomer van 2017 te informeren,
en gaat over tot de orde van de dag.
Zij krijgt nr. 18, was nr. 15 (34331).
Minister Bussemaker:
De motie-Rog/Duisenberg op stuk nr. 16 bevat onderdelen
van de motie-Mohandis c.s. op stuk nr. 14, maar in deze
motie wordt de regering eigenlijk verzocht om te bevorderen dat DUO op een duidelijke en onderscheidende wijze
over het nadere einde van het recht op het gebruik van de
ov-kaart communiceert en studenten ook over het onterecht
bezit ervan informeert. Ik zie deze motie ook als ondersteuning van het beleid, maar ik kan hier echt geen enkel ander
accent meer vinden dan wat er ook al in mijn brief staat.
Om die reden ontraad ik deze motie.
In de motie op stuk nr. 17 wordt de regering verzocht, in
overleg met betrokken partijen te komen tot een automatische stopzetting van de ov-studentenkaart indien het recht
hierop is beëindigd. Over deze motie laat ik het oordeel aan
de Kamer. Ook dit is ondersteuning van beleid, maar er zit
ook nog een extra stimulans in om tot de specifieke oplossing van een automatische stopzetting te komen. Ik zou het
helemaal mooi vinden als de Kamer in staat zou zijn om de
motie op stuk nr. 15 en de motie op stuk nr. 17 in elkaar te
schuiven. Feitelijk liggen die heel dicht bij elkaar. Dan kan
ik de Kamer beloven dat ik haar ook over het automatische
stopzetten in de zomer van 2017 zal informeren.
De heer Duisenberg kondigde aan dat hij misschien bereid
is om het amendement aan te passen. Ik vind het ingewikkeld. Het is een amendement dat vraagt om de wet te wijzigen. Daar kan dan wel een nader te bepalen datum in staan,
maar dat maakt wel dat je er dan niet meer onderuit kan.
Ik wil de dingen in de volgorde doen zoals ik hier heb aan-

Tweede Kamer

Studiefinanciering BES

15 december 2016
TK 36

36-10-15