Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

28 663

Milieubeleid

Nr. 66

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN INFRASTRUCTUUR EN
MILIEU
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 31 oktober 2016
De afgelopen decennia is met het milieubeleid veel bereikt, maar nieuwe
initiatieven blijven noodzakelijk om de voor ons liggende uitdagingen
verder aan te pakken. Over de initiatieven op het terrein van klimaatverandering en van de circulaire economie heb ik u recent geïnformeerd, en uw
Kamer heeft mij ook de gelegenheid geboden daarover met u het gesprek
aan te gaan. Met deze brief wil ik aangeven welke stappen ik wil zetten
richting een gezonde en veilige leefomgeving, en dan met name met
betrekking tot het omgaan met gevaarlijke stoffen.
Naar een gezond en veilig Nederland
De afgelopen jaren is het leven in Nederland gezonder en veiliger
geworden. Nog niet heel lang geleden werden we regelmatig geconfronteerd met ongezonde woon-, werk- en leefomstandigheden als gevolg van
bijvoorbeeld stortplaatsen, water- en bodemverontreiniging of het gebruik
van gevaarlijke materialen. Met veel inzet zijn de plekken aangepakt waar
deze problemen speelden en er is veel bereikt met het bestrijden van de
vervuiling aan de bron. Het zou echter naïef zijn te denken dat daarmee
het probleem in Nederland zou zijn opgelost. De recente zorgen rond
gezondheidsschade bij risicovolle bedrijven, activiteiten en situaties
onderstrepen dit. De ziektelast die aan omgevingsfactoren kan worden
toegeschreven, bedraagt nog altijd tussen de 6 en 12%.1 Ik wil veiligheidsen gezondheidsproblemen voorkomen, daar waar ze bestaan deze
verkleinen en waar dat nodig is, bepaalde activiteiten verbieden.
Advies Gezondheidsraad
Ik ben verheugd in dit kader ook te kunnen melden dat de Gezondheidsraad recent advies heeft uitgebracht over het meewegen van

1

kst-28663-66
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2016

Zie Gezondheidsraad publicatie 2016/12, par. 4.1.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 28 663, nr. 66

1

gezondheid in het omgevingsbeleid.2 Dit advies sterkt mij in de
overtuiging dat hier winst te boeken valt. Met behulp van dit advies ga ik
graag in gesprek met andere overheden en kennisinstellingen over de
vraag hoe we gezondheid beter kunnen verankeren in het leefomgevingsbeleid. In de eerste helft van het komende jaar kom ik met een reactie op
het rapport van de Gezondheidsraad.
Naar een gifvrije leefomgeving: gezonde en veilige alternatieven voor
zorgwekkende stoffen
Chemische stoffen die gevaarlijk zijn voor mens en milieu horen in een
gezonde en veilige leefomgeving niet thuis. Van je omgeving hoor je niet
ziek te worden. Het realiseren van een gifvrije leefomgeving vereist nog
heel wat stappen. Recente voorbeelden geven aan dat blootstelling aan
gevaarlijke stoffen nog niet tot het verleden behoort.
Mijn streven is dat blootstelling aan schadelijke stoffen voorkomen wordt
in plaats van dat per geval achteraf oplossingen moeten worden
gerealiseerd. In onderstaande zal ik achtereenvolgens ingaan op mijn
inzet om het Europese stoffenbeleid aan te scherpen, op het reduceren
van emissies van gevaarlijke stoffen in Nederland, en op een aantal
specifieke dossiers waar mijn ambitie van een gezond en veilig Nederland
concreet gemaakt wordt.
Aanscherping Europees stoffenbeleid
Met het REACH-systeem3 zijn we in de Europese Unie een eind op de
goede weg. Registratie van stoffen is stap 1, evaluatie van risico’s voor
mens en milieu van die stoffen stap 2, en uiteindelijk (stap 3) wordt op
basis daarvan besloten om stoffen wel of niet, of onder restricties, toe te
staan om te gebruiken. Er zijn inmiddels 14.000 stoffen geregistreerd en in
2018 zullen dat er circa 30.000 zijn. Van al die stoffen is er dan een dossier
met informatie over eventuele risico’s en veilig gebruik. Succesvol dus,
maar toch hapert de voortgang op een aantal belangrijke punten. Omdat
dit deel van het beleid Europees geharmoniseerd is, moet ook op dat
niveau naar versnelling en aanscherping worden gezocht.
Daarom zet ik in op een stevige inbreng, rond de komende jaarwisseling,
als input voor de review van REACH (die in 2017 plaatsvindt), op de
volgende punten:
• In 2020 moeten de voor Europa meest relevante substances of very
high concern, zeer zorgwekkende stoffen volgens de definitie van
REACH, beoordeeld zijn waarbij de uitkomst kan zijn dat deze
vervangen moeten worden door veiliger alternatieven. Het identificeren en op de juiste wijze in REACH opnemen van deze categorie
stoffen acht ik van groot belang. Het is dus zaak de Europese «road
map» die hiervoor is gemaakt uit te voeren, en Nederland zal daar
actief op in blijven zetten.
• Wetenschappelijke criteria moeten helder maken wanneer stoffen op
hormoonverstorende werking getest moeten worden om vervolgens
beheersmaatregelen mogelijk te maken. De Europese Commissie heeft
na zeer lange vertraging dit jaar voorstellen ingediend voor deze
criteria bij gewasbeschermingsmiddelen en biociden. Met uw Kamer is
al gesproken over de belangrijkste tekortkoming ervan: deze criteria
zijn nog onvoldoende operationeel en niet duidelijk is hoe stoffen die
2

3

Zie www.gezondheidsraad.nl/nl/taak-werkwijze/werkterrein/gezonde-leefomgeving/ meewegenvan-gezondheid-in-omgevingsbeleid, en Kamerstuk 28 663, nr. 63.
Verordening (EG) Nr. 1907/2006 van het Europees parlement en de Raad van 18 december 2006
inzake de registratie en beoordeling van en de autorisatie en beperkingen ten aanzien van
chemische stoffen (REACH).

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 28 663, nr. 66

2

•
•

•

mogelijk hormoonverstorend zijn in beeld komen. Dat was voor mij
reden om in de Milieuraad van 17 oktober jl. aan de hand van het
biocidenvoorstel aandacht te vragen voor de noodzaak tot aanvulling
opdat de criteria spoedig in de praktijk kunnen worden toegepast.
Hoe stoffen in nanovorm beoordeeld moeten worden, moet bij de
review duidelijk worden en direct daarna concreet worden vastgelegd.
Blootstelling aan chemicaliën langs meerdere sporen (cumulatie- en
combinatie-effecten) wordt nu ten onrechte buiten beschouwing
gelaten. Daar moet een beoordelingskader voor komen. De Europese
Commissie zou hier vorig jaar al actie op genomen moeten hebben.
Om het proces op weg te helpen, zal het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) rond de jaarwisseling een rapport uitbrengen over combinatie-effecten, dat ik als input in het Europese proces
zal inbrengen.
De Europese stoffenregistratiedossiers moeten door betrokken
bedrijven worden gecompleteerd en actueel worden gehouden. De
informatie over stoffen is immers niet statisch. Dit blijkt nog geen
vanzelfsprekendheid en vereist dus aandacht. Het is een verantwoordelijkheid van bedrijven, maar kan op zowel Europees niveau, waar de
dossiers worden ingediend, als in de nationale context gestimuleerd
worden.

Ik kan en zal deze punten natuurlijk namens Nederland bepleiten, maar
het heeft mijn voorkeur dit met zoveel mogelijk lidstaten gezamenlijk te
doen. Tijdens het Nederlands voorzitterschap heb ik daar de voorbereidingen voor getroffen door een werkconferentie te focussen op het
concreet maken van verbeterpunten en het vergroten van draagvlak voor
die verbeteringen4. Vervolgens heb ik, samen met andere landen uit de
REACH UP-groep, aangedrongen op het bespreken van dit onderwerp op
Raadsniveau, liefst in de vorm van Raadsconclusies in december van dit
jaar. Deze inzet heeft er inmiddels toe geleid dat het Slowaaks voorzitterschap een eerste voorbereidende bespreking heeft geagendeerd.
Daarnaast werken we aan betere testmethoden (te ontwikkelen in de
OESO, te implementeren in de EU) en snellere identificatietechnieken van
nieuwe risicovolle stoffen. Bovendien wil ik uitvoering geven aan het
advies van de Gezondheidsraad5 om de kwetsbare groep van zeer jonge
en ongeboren kinderen de extra benodigde bescherming te geven. Op dit
moment wordt daarom in Nederland bezien of en hoe blootstelling aan de
stof bisfenol A voor die groep verminderd kan worden.6 Een studie (RIVM)
over de gevolgen van blootstelling aan de stof bisfenol A is door
Nederland ingebracht bij de Europese Voedselveiligheidsautoritet (EFSA).
Deze neemt die informatie mee bij de evaluatie in 2017.
Reduceren van emissies van gevaarlijke stoffen in Nederland
De aanpak op Europees niveau is belangrijk, en brengt verbeteringen aan
rechtstreeks in het systeem, maar leidt pas op termijn tot resultaat. Ik wil
mij niet beperken tot het wachten daarop. De bezorgdheid rond emissies
naar de lucht in de Dordtse regio maakt mij duidelijk dat er op dat punt
ook nationaal nog winst te boeken valt.
Ten behoeve van vergunningverleners zijn de stoffen die in Nederland zijn
gekwalificeerd als zeer zorgwekkend in beeld; op grond van het Activiteitenbesluit geldt daar een minimalisatieplicht. Maar er is een categorie
4

Zie verslag van de Milieuraad, Kamerstuk 21 501-08, nr. 642 en www.reachhelpdesk.nl/Nieuws/
REACH_Forward_Conference.
Zie www.gezondheidsraad.nl/nl/taak-werkwijze/werkterrein/gezonde-leefomgeving/risicos-vanprenatale-blootstelling-aan-stoffen, en Kamerstuk 29 323, nr. 91.
6
Kamerstuk 32 793, nr. 208.
5

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 28 663, nr. 66

3

stoffen die die kwalificatie (nog) niet heeft, en waar toch zorgen over
bestaan. Dat kunnen stoffen zijn die uitgestoten worden naar de lucht,
maar niet worden geproduceerd voor de markt en waar dus ook weinig
over bekend is via het REACH-systeem. In zo’n geval kan naar mijn
mening te lang onduidelijk blijven of de stof toch zeer zorgwekkend zal
blijken. Ik wil daarom het RIVM vragen in 2017 een aantal stoffen voor te
dragen waar deze zorg zich voordoet, bijvoorbeeld vanwege analogie met
vergelijkbare stoffen, en waarvan duidelijk is dat die stof voor Nederland
wat volume (emissies) betreft relevant is. Vervolgens kan per stof worden
bezien of er gevaareigenschappen boven komen, die dan voor vergunningverlener en bedrijf aanleiding zijn tot extra beschermingsmaatregelen. Bovendien kan dit versneld in kaart brengen nuttige input
opleveren in het Europese harmonisatiesysteem.
In 2018 worden de eerste resultaten hiervan verwacht.
Naar betere luchtkwaliteit
Een slechte luchtkwaliteit verhoogt het risico op astma en luchtwegaandoeningen. Ik streef dan ook naar een permanente verbetering van de
luchtkwaliteit door toe te werken naar de WHO-advieswaarden. Ik zet in op
Europees bronbeleid vanwege het grensoverschrijdende karakter van dit
onderwerp. Met het Nationaal Samenwerkingsprogramma Luchtkwaliteit
en het Actieplan Luchtkwaliteit zetten we de samenwerking voort om de
lucht schoner te maken en blijf ik de luchtkwaliteit monitoren. Met mijn
beleid streef ik naar het terugdringen van gezondheidsrisico’s; daarom
heb ik de Gezondheidsraad hierover advies gevraagd en is het RIVM
gestart met een onderzoek naar de effecten van ultrafijnstof rondom
Schiphol.
Gezien de omvang en hardnekkigheid van de binnenstedelijke luchtkwaliteitsknelpunten in Amsterdam en Rotterdam heb ik vorig jaar € 16 mln
aan hen beschikbaar gesteld bovenop de extra middelen die zijzelf hebben
vrijgemaakt7. Bovendien werk ik samen met diverse steden in het
programma «Slimme en Gezonde Stad». Afspraken hierover heb ik onder
andere gemaakt in de overeenkomst Living Lab Utrecht «Slimme en
Gezonde Stad» die ik op 6 juni heb ondertekend. Op korte termijn ga ik
met enkele steden in gesprek om te bezien wat het effect van deze
maatregelen is, welke knelpunten nog persisteren en welke extra
maatregelen in dit verband kunnen worden overwogen. Daarbij betrek ik
ook de resultaten van de monitor NSL, die ik uw Kamer zal melden.
Afscheid van asbestvezels in het milieu
Asbest is zonder twijfel de meest bekende gevaarlijke stof waarvan allen
in Nederland overtuigd zijn dat die in onze leefomgeving niet thuishoort.
Met het verbod op het gebruik van asbest in 1994 is deze stof weliswaar
verdwenen in bouwplannen en producten, maar nog niet uit alle
bestaande gebouwen en materialen. Ik wil de laatst overgebleven
substantiële bron van asbestvezels in de buitenlucht wegnemen. Na het
verwijderen van asbesthoudende remvoeringen en het saneren van
asbestwegen is het nu van groot belang vaart te maken met het verwijderen van (verouderende en daardoor eroderende) asbest op daken.
Tegelijk moet het asbest veilig worden verwijderd en verwerkt.
Het voorgenomen verbod per 2024 op asbestdaken vraagt een forse
inspanning van dakenbezitters en de asbestbranche – dat komt niet
«vanzelf» voor elkaar. Daarom heb ik een versnellingsaanpak gelanceerd
die op korte termijn een actieplan oplevert. Met dit plan wil ik in samenwerking met alle betrokken partijen zorgen voor een verhoogd tempo van
7

Kamerstuk 30 175, nr. 223.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 28 663, nr. 66

4

sanering: van de 3 à 4 miljoen vierkante meter asbestdaken per jaar uit het
recente verleden opgeschroefd naar 10 à 15 miljoen per jaar. Dat vereist
samenwerking en uitwisseling van goede praktijken, en dat proces wil ik
faciliteren. De inzet van een stimuleringsbijdrage is succesvol. Niet alleen
heeft dat al in het derde kwartaal geleid tot uitputting van het beschikbare
budget, waardoor ik tot ophoging daarvan besloten heb8, maar ook is nu
al een versnelling van de sanering waarneembaar. Daarbij wil ik bevorderen dat technieken om asbest te verwerken, waarbij de vezelstructuur
vernietigd wordt, sneller van de grond komen.
Duurzamer gebruik van bestrijdingsmiddelen
Voor bestrijdingsmiddelen geldt een voorkeursladder: preventieve
maatregelen staan voorop, daarna gaat de voorkeur uit naar
niet-chemische maatregelen, vervolgens naar laagrisicomiddelen en pas
in de laatste plaats naar overige chemische middelen. Dit beleid pas ik toe
bij de onkruidbestrijding, waar het gebruik door professionals van
chemische middelen op verhardingen sinds kort niet meer is toegestaan.
Voor overige terreinen buiten de landbouw volgt dat verbod op
1 november 2017. Voor niet-professioneel gebruik pas ik de ladder toe in
de vorm van voorlichting en een Green Deal.
Hetzelfde principe van de voorkeursladder pas ik toe in het biocidenbeleid,
bijvoorbeeld bij de bestrijding van ratten. Daar is een plan van aanpak
opgesteld dat gericht is op het verminderen van het gebruik van
chemische middelen. Juist bij preventie en het vermijden van het gebruik
van chemische middelen heeft de samenleving zelf een belangrijke rol en
is bewustwording van alternatieven dus een voorwaarde. Om die reden
stimuleer ik het verstrekken van informatie over duurzamer handelingsperspectieven, zoals alternatieven voor chemische ongediertebestrijdingsmiddelen en voor schadelijke scheepsrompverven9.
Om verdere onaanvaardbare vervuiling van het oppervlaktewater te
voorkomen, introduceer ik een zuiveringsplicht voor de glastuinbouw per
2018.
Het meerjarig onderzoek naar de gevolgen van blootstelling aan gewasbeschermingsmiddelen van omwonenden van bollenvelden, waar ik samen
met de Staatssecretaris van Economische Zaken opdracht toe heb
gegeven,10 biedt ook een concreet voorbeeld van het belang dat ik hecht
aan gezondheid en veiligheid op dit terrein.
Meer veiligheid in de industrie
Vanuit dezelfde visie voor een veilige en gezonde leefomgeving zet ik in
op een duurzame veiligheid voor de chemische industrie. Er is de
afgelopen jaren veel geïnvesteerd, door alle partijen, om de veiligheid te
verbeteren. Zo zijn er gespecialiseerde Brzo-omgevingsdiensten11, wordt
er gewerkt met een handhavingstrategie Brzo en werken
Brzo-toezichthouders samen in BRZO+.
Het bedrijfsleven, verenigd in Veiligheid Voorop, zet in op het verbeteren
van de veiligheidscultuur, het uitwisselen van kennis door het versterken
van de regionale veiligheidsnetwerken en door een concrete doelstelling
te formuleren voor ketenverantwoordelijkheid. Ook sluit ik Safety Deals
met partijen om initiatieven tot verbetering van de veiligheid te ondersteunen. Hiervoor heb ik op 1 oktober jl. een Subsidieregeling versterking
8

Zie Kamerstuk 25 834, nr. 115 van 24 augustus 2016.
Zie www.milieucentraal.nl/in-en-om-het-huis/ongediertebestrijding/, resp.
www.milieucentraal.nl/in-en-om-het-huis/klussen/antifouling-voor-boten/
10
Zie, meest recent, Kamerstuk 27 858, nr. 370 van 12 juli 2016.
11
Brzo: Besluit risico’s zware ongevallen.
9

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 28 663, nr. 66

5

omgevingsveiligheid BRZO-sector12 opengesteld, gericht op initiatieven
die bijdragen aan het versterken van de omgevingsveiligheid ten aanzien
van industriële activiteiten met gevaarlijke stoffen, zoals de versterking
van de veiligheidscultuur.
Samen met het bedrijfsleven geven we met concrete afspraken invulling
aan de ambitie. Zo heeft de brancheorganisatie tankopslagbedrijven,
VOTOB, een beoordelingsinstrument, het Safety Maturity Tool,
ontwikkeld. Ik ondersteun de gezamenlijke aanpak van tankopslagbedrijven en inmiddels ook onderhoudspartners. Binnen die aanpak
investeren nu tientallen bedrijven tijd en middelen, inclusief het nemen
van maatregelen om de veiligheidsprestaties te verbeteren. In mijn
recente brief over het vervoer van gevaarlijke stoffen13 wees ik al op de
recent gesloten Safety Deal over zwaveltrioxide (SO3), die voorkomt dat
deze gevaarlijke stof nog over de weg en het water getransporteerd hoeft
te worden. Ik verken of er meer van dit soort initiatieven met productie op
locatie van de grond kunnen komen.
Over al deze inspanningen rapporteer ik sinds 2014 jaarlijks in de «Staat
van de Veiligheid majeure risicobedrijven». Daarin is een positieve
ontwikkeling te zien, maar er is meer nodig.
Gezamenlijke agenda: vijf roadmaps naar veiligheid
Naast deze inspanningen om de veiligheidsprestaties te verbeteren, vind
ik het belangrijk om voor de lange termijn ambities voor duurzame
veiligheid bij majeure risicobedrijven vast te stellen. Er is winst te halen
als overheid, industrie en wetenschap samenwerken aan een ambitie voor
een veilige en gezonde leefomgeving. Recent heb ik daarom alle
stakeholders in de chemiesector uitgenodigd voor een high level
bijeenkomst waar overheid, bedrijfsleven en wetenschap zijn overeengekomen om samen te werken aan verdere verhoging van veiligheid14. De
horizon voor de samenwerking is 2030, de stip op de horizon is een veilige
industrie waar geen incidenten met schade voor omwonenden of
omgeving plaatsvinden.
De samenwerking heeft vorm gekregen in vijf roadmaps:
• In de roadmap Veilig investeren en desinvesteren staan de bestaande
productiefaciliteiten centraal. Het gaat om de risico’s van ouderdom en
onderhoud, de toepassing van nieuwe technologie op het gebied van
sensoren en data-verwerking («big data»), voor het monitoren van de
toestand van installaties, en ook om de uitdaging van investeringen in
nieuwe technologie in bestaande installaties.
• De roadmap Naar een integrale uitvoering van het beleid voor de
chemie richt zich op de verdere versterking van de samenwerking
tussen de toezichthouders op het gebied van Brzo, waar de afgelopen
jaren al veel in is geïnvesteerd. In deze roadmap wordt o.a. bekeken
waar nog knelpunten bestaan in de samenwerking en hoe die effectief
kunnen worden aangepakt.
• In de roadmap Naar een transparante en beveiligde sector gaat het om
verstandig omgaan met informatie die nodig is om een goed beeld te
krijgen van de veiligheidssituatie bij bedrijven. Zo kunnen bedrijven
ook van elkaar leren, in het bijzonder rond opgetreden incidenten.
Daarbij moet de balans gezocht worden in het spanningsveld tussen

12

Staatscourant 2016, nr. 49302.
Kamerstuk 30 373, nr. 63 van 3 oktober 2016.
14
Zie ook de website van het samenwerkingsverband Veiligheid Voorop,
www.veiligheidvoorop.nu/view/news/detail/71.
13

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 28 663, nr. 66

6

•

•

de gewenste transparantie en beveiliging van de sector tegen
kwaadwillenden.
De roadmap Ruimte voor (petro)chemieclusters richt zich op het
maximaal benutten van de mogelijkheden die ontstaan wanneer
bedrijven op kleine afstand van elkaar gevestigd zijn: efficiënt gebruik
van energie, van grondstoffen, delen van faciliteiten, ook op het gebied
van rampenbestrijding.
Ten slotte wordt in de roadmap Naar een hoogwaardig kennisssysteem voor de chemie de aandacht gericht op kennis en kunde van alle
personen die een rol spelen bij veiligheid in de sector. Het gaat hier om
kennis bij bedrijven, vergunningverleners, toezichthouders en
hulpverleners op alle gebieden van de bedrijfsvoering.

Het komende halfjaar worden de roadmaps omgezet in concrete werkprogramma’s, waarbij alle partijen betrokken zijn. Daarbij wordt verbinding
gemaakt met het onderzoek en de investeringen ten behoeve van
transities van groot maatschappelijk belang waar de chemiesector een
belangrijk aandeel in heeft: energie, duurzaamheid en circulaire
economie.
Tot slot
Een veilige en gezonde leefomgeving is een zeer belangrijk richtpunt voor
het milieubeleid. Op dit vlak zijn de afgelopen decennia weliswaar
belangrijke stappen gezet, maar extra inspanning – zowel op Europees als
nationaal niveau – is nodig. Met deze brief heb ik u geschetst wat mijn
plannen hiervoor zijn.
De Staatssecretaris van Infrastructuur en Milieu,
S.A.M. Dijksma

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 28 663, nr. 66

7