Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

22 112

Nieuwe Commissievoorstellen en initiatieven
van de lidstaten van de Europese Unie

Nr. 3181

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 27 augustus 2021
Overeenkomstig de bestaande afspraken ontvangt u hierbij 4 fiches die
werden opgesteld door de werkgroep Beoordeling Nieuwe Commissie
voorstellen (BNC).
Fiche: Mededeling Eerste lessen Covid-19 pandemie
Fiche: Aanbeveling opbouw Joint Cyber Unit (Kamerstuk 22 112, nr. 3182)
Fiche: Mededeling «Europees Strategisch Kader voor gezondheid en
veiligheid op het werk 2021–2027» (Kamerstuk 22 112, nr. 3183)
Fiche: Verordening voor Europese groene obligaties (Kamerstuk 22 112,
nr. 3184)
De Minister van Buitenlandse Zaken,
S.A.M. Kaag

kst-22112-3181
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2021

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 22 112, nr. 3181

1

Fiche: Mededeling Eerste lessen Covid-19 pandemie
1. Algemene gegevens
a) Titel voorstel
Mededeling van de Europese Commissie aan het Europees parlement,
de Raad, het Europees Economisch en Sociaal Comité en het Comité
van de Regio’s – Eerste lessen uit de Covid-19 pandemie
b) Datum ontvangst Commissiedocument
15 juni 2021
c) Nr. Commissiedocument
COM(2021) 380
d) EUR-Lex
https://eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/
?uri=CELEX%3A52021DC0380&qid=1624960826779
e) Nr. impact assessment Commissie en Opinie
Niet opgesteld
f) Behandelingstraject Raad
Raad Algemene Zaken
g) Eerstverantwoordelijk ministerie
Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
2. Essentie voorstel
De mededeling presenteert de eerste lessen die de Commissie heeft
getrokken uit de Covid-19 pandemie op gezondheidsgebied en crisisrespons voor de Unie en haar lidstaten. De Commissie constateert dat het
optreden van de EU om het risico van een grote economische recessie
terug te dringen werd gekenmerkt door snelheid, ambitie en coherentie.
De Commissie ziet tevens drie lessen voor toekomstige reacties op
gezondheidsgebied: een beslissende rol voor EU-coördinatie, een
veerkrachtig systeem voor beleidscoördinatie en een stevige rol van de
EU op het wereldtoneel bij reacties op crises. De evaluatie stelt daarbij
maatregelen voor die deels al in gang zijn gezet en kondigt tevens nieuwe
voorstellen aan.
Pogingen in de eerste maanden om de verspreiding van het virus in te
dammen door het sluiten van de binnengrenzen en grenscontroles waren
ongecoördineerd en hadden een beperkt of contraproductief effect,
doordat het de leveringszekerheid van medische producten ondermijnde.
In het vervolg bewees de EU in staat te zijn over de hele linie meer
doeltreffend te reageren. Dit blijkt onder andere uit de gemeenschappelijke aankoop van vaccins, de Green Lanes en het Digitale Covid Certificaat
(DCC). Een essentieel element dat om evaluatie vraagt, is de EU vaccinstrategie die in juni 2020 werd aangevangen. De Commissie constateert
dat hierdoor de EU, op een historisch gezien unieke manier, toegang heeft
gekregen tot een grote hoeveelheid vaccins en dat hierdoor de vaccinatiegraad snel kon toenemen in de gehele EU. Tegelijkertijd bracht de EU
vaccinstrategie de noodzaak tot een lange termijn oplossing ten aanzien
van de afhankelijkheid van mondiale toeleveringsketens meer aan het
licht.
De Commissie presenteert tien lessen met daaraan gekoppelde acties. De
eerste les is dat snellere opsporing en respons afhankelijk zijn van een
sterker wereldwijd toezicht en meer vergelijkbare en volledige gegevens.
Ten tweede blijkt dat duidelijk en gecoördineerd wetenschappelijk advies
besluitvorming en communicatie met het publiek vergemakkelijkt. De
Commissie stelt voor om daartoe de functie European Chief Epidemiologist te creëren. Ten derde blijkt dat voor betere paraatheid continue
investeringen, toezicht en evaluaties nodig zijn. Ten vierde moeten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 22 112, nr. 3181

2

noodinstrumenten eerder kunnen worden ingezet en sneller en gemakkelijker te activeren zijn. Een vijfde les is de noodzaak van een gecoördineerde Europese crisesrespons in plaats van unilaterale besluitvorming.
Een zesde les is dat sterkere publiek-private partnerschappen en toeleveringsketens nodig zijn om de levering van essentiële uitrusting en
geneesmiddelen te waarborgen. Als zevende benoemt de Commissie de
behoefte aan grotere en beter gecoördineerde klinische proeven. De
achtste les is dat de gezondheidsstelsels in Europa veerkrachtiger moeten
worden en dat de gezondheidsdiensten en inspanningen op het gebied
van preventie en paraatheid beter moeten worden geïntegreerd. De
Commissie benoemt de mogelijkheid om dit te monitoren onder het
Europees Semester. De negende les luidt dat voorbereiding op pandemieën en de reactie daarop een mondiale prioriteit zijn voor Europa. De
tiende les wijst op het belang om desinformatie gecoördineerd aan te
pakken.
3. Nederlandse positie ten aanzien van het voorstel
a) Essentie Nederlands beleid op dit terrein
Bij het uitbreken van de COVID-19-pandemie heeft het kabinet alle
mogelijke acties ondernomen om de ziekte zo effectief mogelijk te
bestrijden. Het kabinet heeft naast de nationale inzet die wordt ondersteund door de expertise van het RIVM en de adviezen van het Outbreak
Management Team waar nodig en mogelijk ingezet op Europese,
regionale en internationale samenwerking. In Europees verband heeft het
kabinet onder andere ingezet op vrij verkeer, onder meer van essentiële
medische goederen, gecoördineerde reismaatregelen en vaccininkoop.
Ook zet het kabinet zich al langer in Europees verband in om afhankelijkheden in de mondiale toeleveringsketens van medische producten in kaart
te brengen en ongewenste afhankelijkheden te verminderen. Vanwege
economische verwevenheid was het tevens van belang dat alle lidstaten
in Europees verband beschikking hadden over voldoende financiële en
budgettaire mogelijkheden om de negatieve effecten van de pandemie op
de economie op te vangen.
Een pandemie moet wereldwijd worden aangepakt. Het kabinet draagt bij
aan de versterking van de WHO en andere multilaterale partners om de
mondiale bestrijding van het virus effectiever te laten verlopen. In dit
kader steunt het kabinet de ontwikkeling van een pandemic treaty
waarmee wereldwijde afspraken kunnen worden gemaakt over pandemische paraatheid en respons1. Tot slot zet het kabinet zowel nationaal als
Europees in op het tegengaan van misbruik van de Covid-19 pandemie
voor frauduleuze en andersoortige criminele doeleinden, waaronder
(online-)fraude met (medische) namaakgoederen en economische
steunprogramma’s.
b) Beoordeling + inzet ten aanzien van dit voorstel
Het kabinet is van mening dat de Europese Covid-19-respons grondig
dient te worden geëvalueerd. Deze mededeling betreft eerste lessen en
bevat slechts een summiere analyse door de Commissie. Het kabinet
betreurt dat de inbreng van lidstaten niet is gevraagd. Het kabinet
constateert dat sommige geleerde lessen reeds worden aangepakt in de
voorstellen omtrent de Europese Gezondheidsunie, het noodinstrument
voor de interne markt om het vrij verkeer tijdens crises te waarborgen,
zoals aangekondigd in de Mededeling actualisatie industriestrategie2, en
1
2

Kamerstukken 35 570 XVI en 25 295, nr. 192
Kamerstuk 22 112, nr. 3134

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 22 112, nr. 3181

3

voorstellen binnen de Schengen Strategie. Het kabinet vindt het van
belang dat er een uitgebreide evaluatie volgt, waarin een goede
probleemanalyse wordt gemaakt met integraal aandacht voor het
aankopen en verdelen van vaccins, de gezamenlijke aankoop van
geneesmiddelen en medische hulpmiddelen, de interne en externe
grensmaatregelen, het functioneren van de interne markt en met name
het vrij verkeer van goederen, personen en diensten en de Europese
crisisrespons in een mondiale crisis. Bij deze evaluatie dienen de lidstaten
te worden betrokken.
Het kabinet onderschrijft de genoemde lessen op hoofdlijnen. Voor iedere
getrokken les wordt hieronder een separate appreciatie gegeven.
Het kabinet kan zich vinden in de conclusie van de Commissie dat
wereldwijde surveillance van belang is in het opsporen van toekomstige
infectieziekten. Het kabinet is van mening dat een groot deel van de
voorstellen in belangrijke mate reeds zijn voorgesteld in de EU Gezondheidsunie verordeningen. Het kabinet kan zich vinden in de analyse van
de Commissie dat tegenstrijdige advisering in verschillende lidstaten
leidde tot een gebrek aan eenduidig Europees beleid.
Het voorstel van de Commissie om een European Chief Epidemiologist
aan te stellen lijkt het kabinet niet de oplossing voor het geconstateerde
probleem. Eén van de doelstellingen van de EU Gezondheidsunie is om
de wetenschappelijke advisering door het ECDC als «trusted advisor» te
versterken, en wat het kabinet betreft zou epidemiologische advisering
daar integraal deel van moeten uitmaken.
Het kabinet onderschrijft de behoefte aan een meer systematische
benadering van voorbereiding op grensoverschrijdende gezondheidsbedreigingen en wijst erop dat dit de onderliggende doelstelling is van het
EU Gezondheidsuniepakket.
Het kabinet kan zich vinden in de analyse van de Commissie dat Europese
bestuurlijke responsmogelijkheden ten tijde van grensoverschrijdende
crises beter dienen te worden vastgelegd en voorbereid om paraat te zijn.
Voorts acht het kabinet het positief dat de Commissie in de vorm van een
noodinstrument voor de interne markt, het verankeren van de Green
Lanes en een kader voor EU-coördinatie van interne en externe grenscontrolemaatregelen met meer concrete voorstellen komt om de
weerbaarheid van de interne markt in tijden van crisis te versterken en het
vrij verkeer voor personen, goederen en diensten te waarborgen. Deels
zijn deze opgenomen in de bestaande plannen voor de EU Gezondheidsunie3.
Het kabinet deelt de visie dat het een routine zou moeten zijn dat lidstaten
bij grens- en sectoroverschrijdende bedreigingen gecoördineerd
samenwerken. De Commissie oordeelt tevens dat er sprake was van te
veel verkokering van informatie en expertise binnen de EU-instellingen en
dat het noodzakelijk is om besluitvorming te vergemakkelijken. Het
kabinet onderschrijft deze analyse en heeft opgeroepen tot een grote en
meer coördinerende rol voor de Raad, onder meer door de Integrated
Political Crisis Response(IPCR) om te zetten in een permanent mechanisme.
Het kabinet kan zich vinden in de analyse van de Commissie dat publiekprivate partnerschappen noodzakelijk zijn om de leveringszekerheid van
essentiële uitrusting en geneesmiddelen te vergroten en staat open voor
het verkennen van samenwerking in de vorm van een IPCEI Health4
(«belangrijke projecten van gemeenschappelijk Europees belang»). De
Nederlandse special envoy vaccins heeft in dit kader aanbevelingen
3
4

Kamerstuk 22 112, nr. 3018
Engelse term: Important Projects of Common European Interest (IPCEI)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 22 112, nr. 3181

4

gedaan over hoe Nederland in de huidige omstandigheden de productie
van coronavaccins nog verder kan versnellen5. De Commissie geeft aan
dat de HERA (Health Emergency Preparedness and Response Authority –
HERA)6 hierin van betekenis kan zijn. Het kabinet kijkt uit naar het
Commissievoorstel voor de HERA en zal de plannen na ontvangst daarvan
beoordelen.
Het kabinet kan het belang van het uitvoeren van pan-Europese klinische
studies naar veiligheid en effectiviteit van vaccins en therapeutica
onderschrijven. Ook is het kabinet positief over de bijdrage die het
Europese Kaderprogramma voor onderzoek en innovatie hieraan nu al
levert, zoals via het VACCELERATE-consortium, een EU-breed netwerk
voor vaccinexperimenten, klinische proeven en therapeutische behandelingen. Met het EU Meerjarig Financieel Kader en het Herstelinstrument
(Next Generation EU) zijn al forse investeringen voorzien om het herstel
van de Unie en de lidstaten te ondersteunen en tegelijkertijd de veerkracht
van de economieën van de lidstaten in het geval van toekomstige crises te
vergroten. Het kabinet vindt het van belang dat de bestaande middelen nu
eerst effectief en doelmatig worden besteed en dat lidstaten de hervormingen uit de herstelplannen uitvoeren voordat er wordt gesproken over
aanvullende «voortdurende en verhoogde investeringen in de gezondheidsstelsels van lidstaten».
Het kabinet vindt het van belang dat de focus van het Europees Semester
als coördinatie-instrument voor economisch en arbeidsmarktbeleid
behouden blijft.
Het kabinet waardeert de Europese samenwerking onder Team Europe.
Een wereldwijde aanpak is niet alleen van humanitair belang, maar is ook
in het belang van de gezondheid en het welzijn van de Nederlandse en
Europese burgers. Nederland heeft reeds internationale vaccinbijdragen
toegezegd en geleverd. Het kabinet vindt het bovendien van belang dat in
de WHO hervormingen en versterking gaan plaatsvinden.
Het kabinet erkent dat het export-autorisatie-mechanisme belangrijke
transparantie heeft verschaft ten aanzien van de export van vaccins.
Tegelijkertijd is meer analyse vereist om de doelmatigheid en doeltreffendheid van de maatregelen vast te stellen gezien de geopolitieke impact
voor de EU aanzienlijk was omdat het mechanisme door sommige derde
landen werd gezien als onbereidheid van de EU om vaccins te exporteren.
Dit illustreert de complexiteit aan EU interne en externe belangen die in
het kader van de respons op de pandemie afgewogen moesten worden.
Tijdens de Covid-19 pandemie heeft de Commissie sociale media
platforms aangespoord tot het nemen van verantwoordelijkheid in het
tegengaan van desinformatie7. Volgens de Commissie toont de snelheid
waarmee onjuiste en misleidende informatie zich aan het begin van de
pandemie hebben verspreid aan, dat er behoefte is aan een standbycapaciteit waarmee gerichte actie kan worden ondernomen om deze
risico’s te bestrijden. Voor het kabinet is het niet inzichtelijk wat er met
deze stand-bycapaciteit bedoeld wordt en het kabinet wijst erop dat er al
acties worden voorgesteld en verwelkomd door het kabinet op het
tegengaan van desinformatie in het Europees Democratie Actieplan. Het
kabinet zal blijvend aandacht vragen voor de noodzaak om grondrechten,
zoals de vrijheid van meningsuiting, te beschermen. Tot slot pleit de
Commissie voor versterking en coördinatie van de Europese crisiscommunicatie. Het kabinet is van mening dat een gedegen Europese crisiscom-

5

vaccins-van-productie-tot-preparedness (1).pdf (Bijlage bij Kamerstuk 22 112, nr. 3018)
HERA non-paper; Bijlage bij Kamerstuk 21 501-31, nr. 611
7
Kamerstuk 22 112, nr. 2896
6

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 22 112, nr. 3181

5

municatie, zoals het in de crisis toegepaste EU Rapid Alert Systeem, van
toegevoegde waarde is.
c) Eerste inschatting van krachtenveld
De positie van de lidstaten verschilt per onderdeel. De Europese Raad
heeft op basis van de mededeling van de Commissie op 24 juni gesproken
over de eerste lessen die uit de pandemie kunnen worden getrokken. De
Raad verzocht het aantredende voorzitterschap de werkzaamheden in de
Raad voort te zetten om de collectieve paraatheid, het reactievermogen en
veerkracht bij toekomstige crises te vergroten en de werking van de
interne markt te beschermen.
De positie van het Europees parlement is nog niet bekend.
4. Grondhouding ten aanzien van bevoegdheid, subsidiariteit,
proportionaliteit, financiële gevolgen en gevolgen voor regeldruk,
concurrentiekracht en geopolitieke aspecten
a) Bevoegdheid
De grondhouding ten opzichte van de bevoegdheid van de EU is positief.
De mededeling heeft betrekking op meerdere beleidsterreinen, met name
op de bescherming en verbetering van de menselijke gezondheid en
gemeenschappelijke veiligheidsvraagstukken op het gebied van volksgezondheid. Het kabinet heeft daarbij steeds oog voor de bevoegdheidsverdeling tussen de Unie en de lidstaten, waarbij volksgezondheid grotendeels een nationale competentie is en gemeenschappelijke
veiligheidsvraagstukken op het gebied van volksgezondheid een gedeelde
bevoegdheid betreft in lijn met artikel 4 lid 2 onder k VWEU. Artikel 6
onder a VWEU bepaalt dat de Unie bevoegd is om het optreden van de
lidstaten te ondersteunen, te coördineren en aan te vullen voor wat betreft
de bescherming en verbetering van de menselijke gezondheid.
b) Subsidiariteit
De grondhouding ten aanzien van de subsidiariteit is positief. De
mededeling heeft tot doel te evalueren waar de aanpak van de Covid-19
pandemie beter kon en hier lessen voor de toekomst uit te trekken. Gezien
het grensoverschrijdend karakter van deze crisis kan dit onvoldoende door
de lidstaten op centraal, regionaal of lokaal niveau worden verwezenlijkt,
daarom is op onderdelen een EU-aanpak nodig. Dit rechtvaardigt op
onderdelen optreden op EU-niveau met inbegrip van het trekken van
lessen op deze onderdelen.
c) Proportionaliteit
De grondhouding van het kabinet ten aanzien van de proportionaliteit van
deze mededeling is positief. De mededeling heeft het trekken van eerste
lessen ten aanzien van de Europese Covid-19 respons als doel. Een
dergelijke analyse is gezien de omvang en de impact van de crisis op zijn
plaats en het kabinet is van mening dat de analyses van de Commissie ten
aanzien van de geleerde lessen kloppend zijn. Een verdergaande evaluatie
is noodzakelijk en daarbij wil het kabinet graag dat de lidstaten betrokken
zijn. De aangekondigde acties in de mededeling zijn deels reeds gepresenteerd in andere voorstellen. Bij de voorstellen betreffende de Europese
Gezondheidsunie was de grondhouding positief omdat de focus ligt op
versterkte voorbereidingsplannen voor Unie en lidstaten, de versterking
van wetenschappelijke advisering, de versterking van de crisisbestrijdingsstructuur en de versterking van toezicht op schaarste van zorgcapaciteit, medicijnen en medische hulpmiddelen. Dat is een opbouw die

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 22 112, nr. 3181

6

geschikt is en niet verder gaat dan noodzakelijk om in de lidstaten en de
Unie effectiever gezondheidscrises voor te bereiden en te beheersen.
d) Financiële gevolgen
Het is aannemelijk dat de aangekondigde voorstellen in de mededeling
gepaard gaan met budgettaire gevolgen. Het is echter nog onduidelijk hoe
en in welke mate. Nadere uitwerking van de voorstellen en vorderingen in
de onderhandelingen over de Europese Gezondheidsunie en de inzet voor
HERA zouden meer duidelijkheid moeten verschaffen. Het kabinet is van
mening dat de financiële gevolgen van de aanbevelingen op Europees en
nationaal niveau goed in beeld moeten zijn om tot een weloverwogen
oordeel te komen over de financiële haalbaarheid. Bovendien moet
voorkomen worden dat nu allerlei investeringen worden gedaan die
resulteren in oververzekering.
Eventuele budgettaire gevolgen zullen worden ingepast op de begroting
van de beleidsverantwoordelijke departementen, conform de regels
inzake budgetdiscipline. Het kabinet is van mening dat eventueel
benodigde EU-middelen gevonden dienen te worden binnen de in de
Raad afgesproken financiële kaders van de EU-begroting 2021–2027 en
dat deze moeten passen bij een prudente ontwikkeling van de jaarbegroting.
e) Gevolgen voor regeldruk, concurrentiekracht en geopolitieke aspecten
Omdat de aangekondigde maatregelen vooralsnog moeten worden
uitgewerkt, is het op dit moment lastig te beoordelen welk effect deze
zullen hebben op de regeldruk. Bij de uitwerking van de voorgestelde
maatregelen zal het kabinet zich in ieder geval inzetten om de gevolgen
voor de regeldruk en administratieve lasten zo minimaal mogelijk te
houden. Daarbij zal ook worden gekeken naar de regeldruk en administratieve lasten voor medeoverheden en uitvoeringsorganisaties.
De voorstellen in de mededeling kunnen (positieve) geopolitieke
consequenties hebben. De voorstellen om in te zetten op mondiale
pandemische paraatheid en beschikbaarheid van essentiële medische
producten bieden de mogelijkheid om de samenwerking met landen
buiten de EU te intensiveren ten behoeve van volksgezondheid, maar
brengt ook andere voordelen met zich mee (innovatie binnen Europa,
werkgelegenheid waar vaccinproductie binnen Europa plaatsvindt,
politieke goodwill etc.) indien versterking voor pandemische paraatheid
door uitbreiding van productiecapaciteit binnen de EU gemeenschappelijk
wordt opgepakt bijvoorbeeld via een IPCEI.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 22 112, nr. 3181

7