Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2014–2015

34 013

Wijziging van de Politiewet 2012 (onderzoek in
lichaam)

Nr. 6

NOTA NAAR AANLEIDING VAN HET VERSLAG
Ontvangen 20 februari 2015
I. Algemeen
1. Inleiding
Met belangstelling heb ik kennisgenomen van de vragen die zijn gesteld
en de opmerkingen die zijn gemaakt door de in het verslag aan het woord
zijnde fracties.
I ALGEMEEN
De leden van de VVD-fractie vragen om wat voor een onderzoek het gaat,
wat de aanleiding kan zijn, hoe vaak het plaatsvindt en wie wordt bedoeld
met de leidinggevende binnen de politieorganisatie die deelneemt aan het
driehoeksoverleg met de burgemeester. Verder vragen zij hoe de
procedure verloopt als er sprake is van een noodsituatie, hetzij ten
aanzien van de gezondheid van de gedetineerde, hetzij ten aanzien van de
veiligheid van andere aanwezigen.
Het kan gaan om inwendig onderzoek van holten en openingen van het
lichaam van de in te sluiten of ingesloten persoon (het uitwendig
schouwen van die holten en openingen valt onder onderzoek aan het
lichaam, zoals voorzien in het toekomstige vijfde lid van artikel 7
Politiewet 2012). Het kan ook gaan om andere vormen van inwendig
onderzoek, zoals het nemen van een röntgenfoto of het inbrengen van een
endoscoop in de slokdarm of endeldarm. Het gaat hier overigens om
arrestanten (doorgaans verdachten), niet om gedetineerden in de zin van
de Penitentiaire beginselenwet («een persoon ten aanzien van wie de
tenuitvoerlegging van een vrijheidsstraf of vrijheidsbenemende maatregel
in een inrichting plaatsvindt», artikel 1, onder e).
Onderzoek in het lichaam kan geboden zijn als concrete omstandigheden
erop wijzen dat de ingeslotene bijvoorbeeld een aansteker, een mes of
onderdelen of munitie van een vuurwapen in een lichaamsholte heeft
verstopt.

kst-34013-6
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2015

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 013, nr. 6

1

Ingeslotenen worden nu niet in hun lichaam onderzocht; de wet staat het
immers niet toe.
Als een noodsituatie betrekking heeft op de gezondheid van de
ingeslotene, dan wordt een arts ingeschakeld (zie artikel 32, eerste lid, van
de Ambtsinstructie voor de politie, de Koninklijke marechaussee en
andere opsporingsambtenaren). Als een arts in dat kader (medische
bijstand) onderzoek in het lichaam noodzakelijk vindt, dan is daarvoor
uiteraard niet de toestemming nodig van de officier van justitie. Die
toestemming is wel nodig als de noodsituatie betrekking heeft op de
veiligheid van andere aanwezigen. Ook in dat geval moet een arts worden
ingeschakeld, aangezien onderzoek in het lichaam alleen mag worden
verricht door een arts of, in diens opdracht, een verpleegkundige.
Tegelijkertijd wordt de officier van justitie ingeschakeld en wordt hem of
haar de situatie voorgelegd. In afwachting van het oordeel van de arts kan
de ingeslotene worden afgezonderd en geobserveerd.
De leden van de PvdA-fractie vragen wat de regering heeft doen besluiten
om deze ingrijpende beslissing bij de officier van justitie te leggen en niet
bij de rechter-commissaris. Verder vragen zij om meer duidelijkheid over
de uitwerking van onderhavig wetsvoorstel en over de Ambtsinstructie.
Wordt rekening gehouden met de wensen van de arrestant als zij door
iemand van hetzelfde geslacht onderzocht willen worden? Hoe vaak wordt
een arrestant in zijn lichaam onderzocht? Is er moderne apparatuur, zoals
wordt gebruikt op vluchthavens, die de politie kan gebruiken om mensen
te scannen zodat onnodig onderzoek in het lichaam kan worden
voorkomen of in geval van een ernstige verdenking dit te kunnen
onderbouwen? Hoe snel zal de arts aanwezig moeten zijn in de politiecel
na het genomen besluit de gedetineerde te onderzoeken in het lichaam?
Hoe realistisch is die termijn? Zijn er voldoende artsen beschikbaar tijdig
te reageren op het verzoek van de officier van justitie onderzoek te doen in
het lichaam van de gedetineerde of om medisch onderzoek te doen als dat
nodig is?
De keuze om deze bevoegdheid bij de officier van justitie te leggen, sluit
aan bij artikel 56, tweede lid, Wetboek van Strafvordering. Op grond van
die bepaling kan de officier van justitie bij het bestaan van ernstige
bezwaren tegen een aangehouden verdachte, in het belang van het
onderzoek bepalen dat deze in zijn lichaam wordt onderzocht. De meeste
arrestanten zijn aangehouden verdachten. Voor het overige zijn de
toekomstige bepalingen over onderzoek aan en in het lichaam van
arrestanten afgeleid van het regime in de Penitentaire Beginselenwet
(Pbw). Het ligt het in de rede om het Pbw-regime ook leidend te laten zijn
voor de nadere regels die zullen worden opgenomen in de Ambtsinstructie. Zo bepaalt de Pbw voor het onderzoek in het lichaam dat
betrokkene in beginsel vooraf moet worden gehoord in een voor hem
begrijpelijke taal en zo nodig met bijstand van een tolk (artikel 57, eerste
lid, onder e, en tweede lid, Pbw). Vooraf horen kan achterwege blijven
indien de vereiste spoed zich daartegen verzet of de gemoedstoestand
van de ingeslotene eraan in de weg staat (artikel 57, derde lid, Pbw). Van
de beslissing om betrokkene in zijn lichaam te onderzoeken, krijgt hij
onverwijld schriftelijk en zo veel mogelijk in een voor hem begrijpelijke
taal een met redenen omklede, gedagtekende en ondertekende
mededeling (artikel 58, eerste lid, Pbw).
Onderzoek aan de kleding van de ingeslotene en onderzoek aan zijn
lichaam worden zo veel mogelijk verricht door iemand van hetzelfde
geslacht als de arrestant (zie de huidige artikelen 20 en 28 Ambtsinstructie
en het toekomstige artikel 7, vijfde lid, tweede volzin, Politiewet 2012
(«Artikel 29, tweede, derde en vierde lid, van de Penitentiaire beginselenwet is van overeenkomstige toepassing»)). Onderzoek in het lichaam
mag volgens de voorgestelde tekst van artikel 7, zesde lid, Politiewet 2012

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 013, nr. 6

2

alleen worden verricht door een arts of, in diens opdracht, een verpleegkundige en alleen als dat onderzoek noodzakelijk is ter afwending van
ernstig gevaar voor de handhaving van de orde of de veiligheid in het
politiebureau of het cellencomplex dan wel voor de gezondheid van de
ingeslotene. Gezien de dringendheid van die situatie zal er doorgaans
geen ruimte zijn om een ándere arts of verpleegkundige in te schakelen
dan degene die op dat moment beschikbaar is. Ook de Pbw stelt voor
deze situatie niet de eis dat de arts of verpleegkundige zo veel mogelijk
van hetzelfde geslacht als de verdachte is.
Ingeslotenen worden nu niet in hun lichaam onderzocht (anders dan in
het kader van medische bijstand, zie boven); de wet staat het immers niet
toe.
Het gebruik van röntgenapparatuur zou een alternatief kunnen zijn voor
manueel inwendig onderzoek, maar politiebureaus en politiecellencomplexen beschikken niet over dergelijke apparatuur. Dat geldt ook voor
scanapparatuur die met radiogolven werkt (security scan, soms ook
bodyscan genoemd), maar daarvoor geldt bovendien dat radiogolven
alleen de buitenkant van het lichaam zichtbaar maken. Ook een dergelijke
scan is dus geen alternatief voor inwendig onderzoek.
Met artsen zijn nu al afspraken gemaakt voor het verlenen van medische
bijstand (artikelen 32–35 Ambtsinstructie). Dergelijke bijstand kan net zo
spoedeisend zijn als het in artikel 7, zesde lid, bedoelde onderzoek in het
lichaam.
De leden van de CDA-fractie vragen hoe de voorgestelde wijziging om de
officier van justitie de beslissing te laten nemen, zich verhoudt tot de
geboden spoed die onderzoek van het lichaam kan vergen. Hoe reëel is de
kans dat uit deze wetswijziging voortvloeit dat het langer duurt dan met
de huidige regeling, waarbij tevens moet worden gewacht op de
aanwezigheid van een arts of verpleegkunde, voordat onderzoek aan het
lichaam van de gedetineerde kan plaatsvinden? Deze leden vragen voorts
inzicht te verschaffen in de hieraan eventueel verbonden risico’s voor de
veiligheid van de politiemensen of voor het kwijtmaken van bewijs. Zij
hebben ook vragen over het voorstel om te schrappen dat iedere
medewerker van het politiebureau of het cellencomplex de beslissing mag
nemen als onverwijlde tenuitvoerlegging geboden is. Moet niet juist in
noodsituaties, waarbij de veiligheid van politiemedewerkers in gevaar is,
direct tot een onderzoek kunnen worden beslist, zonder toestemming af te
wachten van hogerhand? Werd tijdens de behandeling in de Eerste Kamer
gevraagd ook in spoedeisende situaties politiemedewerkers de
bevoegdheid te ontnemen te beslissen tot een onderzoek?
De leden van de PVV-fractie vragen of het niet beter is om voor de
zekerheid in geval van nood nog iemand bevoegd te laten zijn de
beslissing te nemen.
De leden van de CDA-fractie vragen of het wenselijk is om zo spoedig
mogelijk te overleggen met de politie en het openbaar ministerie (OM)
over de praktische vormgeving van het verschuiven van de bevoegdheid
naar de officier van justitie, en hun daarbij de vragen over de spoedeisendheid, zoals deze fractieleden die hebben verwoord, ter consultatie
voor te leggen. De leden van de PVV-fractie vragen of dit overleg
inmiddels heeft plaatsgevonden en zo ja, wat het resultaat daarvan is.
Artikel 7, zesde lid, Politiewet 2012 zoals opgenomen in het nog niet in
werking getreden artikel III Wet verruiming fouilleerbevoegdheden (Stb.
2014, 191) zou een leidinggevende binnen de politieorganisatie (namelijk
het (plv.) hoofd van het territoriale onderdeel van de regionale eenheid
binnen welker grondgebied de gemeente geheel of ten dele valt) bevoegd
maken om te beslissen over het onderzoek in het lichaam van de
arrestant, waarbij die beslissing echter genomen zou mogen worden door
iedere medewerker van het politiebureau of het cellencomplex «als

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 013, nr. 6

3

onverwijlde tenuitvoerlegging geboden is». Dit wetsvoorstel laat die
beslissing in alle gevallen nemen door de officier van justitie. Zowel voor
genoemde leidinggevende politieambtenaar als voor de officier van
justitie geldt dat hij of zij doorgaans niet ter plekke zal zijn als zich een
situatie voordoet die reden is om hem of haar in te schakelen. Daarom
verwacht ik niet dat inschakeling van de officier van justitie langer duurt
dan inschakeling van genoemde leidinggevende. Bovendien moet het
onderzoek zelf hoe dan ook wachten op de komst van een arts of, in diens
opdracht, een verpleegkundige.
Tijdens de behandeling in de Tweede en Eerste Kamer van het
wetsvoorstel verruiming fouilleerbevoegdheden is niet aan de orde
geweest of het nodig is om te regelen dat de beslissing in een noodgeval
mag worden genomen door iedere medewerker van het politiebureau of
het cellencomplex. Bij nadere beschouwing ontbreekt die noodzaak, nu
het onderzoek zelf hoe dan ook moet wachten op de komst van een arts of
een verpleegkundige, waardoor er genoeg tijd is om contact te leggen
met een dienstdoende officier van justitie. Zo nodig kan de ingeslotene in
afwachting van het oordeel van de arts en de beslissing van de officier
van justitie worden afgezonderd en geobserveerd. Ik heb de politie en het
OM, vooruitlopend op het overleg met hen over de wijziging van de
Ambtsinstructie die nodig is vanwege de wijziging van artikel 7 Politiewet
2012, gevraagd of zij de voorgestelde regeling ook geschikt vinden in
noodsituaties. Uit hun antwoord blijkt dat ook zij geen situaties kunnen
bedenken waarin de voorgestelde regeling ontoereikend zou zijn.
De leden van de CDA-fractie vragen verder of het mogelijk is dat een arts
of verpleegkunde weigert een dergelijk onderzoek uit te voeren en welke
gevolgen hieraan worden verbonden.
De eigen verantwoordelijkheid van de arts kan meebrengen dat hij
weigert het onderzoek uit te voeren. Doorgaans zal hij dan van oordeel
zijn dat het onderzoek niet noodzakelijk is. In theorie kan dan een andere
arts worden ingeschakeld, die tot een ander oordeel zou kunnen komen,
maar in de praktijk zullen de betrokken politieambtenaren en de officier
van justitie zich neerleggen bij het oordeel van de eerste arts.
Verder vragen deze leden hoe politie en justitie omgaan met een
onderzoek in het lichaam van een verdachte die is komen te overlijden
(zogenaamde post-mortem-gevallen). Op welke wijze worden zowel
nabestaanden als slachtoffers betrokken in de beslissing die door de
officier van justitie kan worden genomen om het lichaam te onderzoeken?
Wat zijn de criteria op basis waarvan wel of niet besloten wordt tot
eventueel een gerechtelijke sectie?
Het voorgestelde artikel 7, zesde lid, Politiewet 2012 geeft geen
bevoegdheid tot onderzoek in het lichaam van een overleden verdachte.
In een dergelijk geval is het onderzoek immers niet «noodzakelijk ter
afwending van ernstig gevaar voor de handhaving van de orde of de
veiligheid in het politiebureau of het cellencomplex dan wel voor de
gezondheid van de ingeslotene». De Wet op de lijkbezorging regelt
wanneer een lijk aan sectie kan worden onderworpen. Een gerechtelijke
sectie op bevel van de officier van justitie is mogelijk als de dood niet of
wellicht niet is ingetreden ten gevolge van een natuurlijke oorzaak.
Nabestaanden worden in kennis gesteld van de beslissing van de officier
van justitie.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 013, nr. 6

4

II ARTIKELSGEWIJZE TOELICHTING
Artikel I
Onderdeel B (achtste lid)
De leden van de VVD-fractie vragen naar het verschil tussen onderzoek
aan het lichaam en onderzoek in het lichaam. Welk onderzoek valt onder
onderzoek aan het lichaam? Zijn de mensen op de werkvloer zich
voldoende bewust van dit onderscheid, zodat zij weten wie wanneer
toestemming voor onderzoek moet verlenen?
Er is gekozen voor hetzelfde onderscheid als in de Pbw. Zo omvat
onderzoek aan het lichaam het uitwendig schouwen van holten en
openingen van het lichaam. Politieambtenaren zullen tezijnertijd worden
geïnstrueerd over de wijziging van de Politiewet 2012 en de Ambtsinstructie.
Artikel III
De leden van de VVD-fractie vragen wanneer het wetsvoorstel naar
verwachting in werking zal treden.
De voorgestelde wijzigingen kunnen in werking treden als (het
wetsvoorstel wet is geworden en) ook de Ambtsinstructie is aangepast en
de mensen op de werkvloer voldoende zijn geïnstrueerd. Ik ga ervan uit
dat dat in het najaar van 2015 het geval zal zijn.
De Minister van Veiligheid en Justitie,
I.W. Opstelten

Tweede Kamer, vergaderjaar 2014–2015, 34 013, nr. 6

5