Afspraken over de overgang van
basis- naar voortgezet onderwijs
Evaluatie Wet Eindtoets PO

Margot Oomens
Maaike Ketelaars
Eelco van Aarsen
Frank Scholten

Inhoudsopgave
1

Inleiding .......................................................................................................................................... 5
1.1 Onderzoeksvragen ....................................................................................................................... 5
1.2 Werkwijze .................................................................................................................................... 6
1.3 Onderzoeksgroep ........................................................................................................................ 7
1.4 Leeswijzer .................................................................................................................................... 8

2

Advisering ..................................................................................................................................... 10
2.1 Soorten adviezen ....................................................................................................................... 10
2.1.1 Enkelvoudig of meervoudig? .......................................................................................... 10
2.1.2 Plaatsingsadviezen ......................................................................................................... 10
2.1.3 Schooladviezen en plaatsingsadviezen in de praktijk..................................................... 11
2.1.4 Heroverweging en bijstelling .......................................................................................... 13
2.1.5 Ervaringen met heroverwegingen en bijstellingen in de praktijk .................................. 13
2.2 Waarop is het advies gebaseerd? .............................................................................................. 15

3

Toelating en plaatsing ................................................................................................................... 18
3.1 Afspraken over toelating ........................................................................................................... 18
3.2 Afspraken over plaatsing ........................................................................................................... 18
3.2.1 Plaatsing in de praktijk ................................................................................................... 19
3.3 Afspraken over moment van toelating en plaatsing ................................................................. 20

4

Onderwijskundig rapport .............................................................................................................. 22
4.1 Moment van overdracht van onderwijskundig rapport ............................................................ 22
4.2 Informatie in het onderwijskundig rapport ............................................................................... 22
4.3 Rol van ouders bij het onderwijskundig rapport ....................................................................... 23
4.4 Gebruik van het onderwijskundig rapport in de praktijk........................................................... 23

5

Overige afspraken ......................................................................................................................... 25
5.1 Overige onderwerpen in plaatsingswijzers ............................................................................... 25
5.2 Draagvlak ................................................................................................................................... 25

Afspraken over de overgang van basis- naar voortgezet onderwijs

1

5

Inleiding

Met ingang van het schooljaar 2014/15 is de Wet Eindtoetsing PO van kracht. Bij de invoering van deze
wet zijn afspraken gemaakt over een meerjarige evaluatie. Deze evaluatie wordt in opdracht van het
Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap (OCW) uitgevoerd door Oberon in samenwerking met
de Universiteit Twente en bestaat uit een procesevaluatie en een effectevaluatie. De procesevaluatie
richt zich op de uitvoering van de nieuwe wet- en regelgeving en de effectevaluatie brengt in beeld wat
de effecten zijn van de vernieuwde wet- en regelgeving. Het ministerie heeft Oberon gevraagd om als
uitbreiding van de lopende evaluatie een onderzoek uit te voeren naar plaatsingswijzers waarin
basisscholen en scholen voor voortgezet onderwijs afspraken maken over de overgang van basis- naar
voortgezet onderwijs. Aanleiding voor het onderzoek zijn Kamervragen over onder meer afspraken over
adviezen (enkelvoudig en/of meervoudig) en over het gebruik van het onderwijskundig rapport.

1.1

Onderzoeksvragen

Het onderzoek richt zich op afspraken die basisscholen en scholen voor voortgezet onderwijs hebben
gemaakt over de overgang van basis- naar voortgezet onderwijs. Deze afspraken kunnen betrekking
hebben op meerdere onderwerpen, zoals advisering, toelating en plaatsing, en gebruik van het
onderwijskundig rapport. In overleg met het ministerie van OCW zijn de onderzoeksvragen voor het
onderzoek vastgesteld. We hebben deze vragen geordend in vier categorieën.1
A.

B.

C.

D.

1
2

Advisering:
1. Welke afspraken staan in de plaatsingswijzers over enkelvoudige en meervoudige adviezen?
2. Welke bronnen/criteria worden gebruikt voor het opstellen van het schooladvies? Zijn er
daarbij afspraken over normen op LVS-toetsen en over welk criterium doorslaggevend is?
3. Waarom zijn afspraken gemaakt over het geven van (bij voorkeur) enkelvoudige adviezen?
4. Waarom wordt naast het schooladvies ook een plaatsingsadvies gegeven en wat is de rol van
dit plaatsingsadvies?
5. Welke afspraken zijn in plaatsingswijzers opgenomen over heroverweging en bijstelling van
het schooladvies?
Toelating en plaatsing:
6. Wat is in de plaatsingswijzers opgenomen over LVS-scores als voorwaarde voor
toelating/plaatsing?
7. Welke afspraken zijn in plaatsingswijzers opgenomen over plaatsing in brugklastypen?
8. Op welk moment vinden toelating en plaatsing plaats?
Onderwijskundig rapport:
9. Wat is in de plaatsingswijzers opgenomen over het moment van overdracht van het
onderwijskundig rapport en wat is de rol van ouders hierbij?
10. Welke informatie is opgenomen in het onderwijskundig rapport?
11. Wat zijn doelen van de overdracht van het onderwijskundig rapport?
Overige:
12. Over welke andere onderwerpen (op hoofdlijnen) is in de plaatsingswijzers informatie
opgenomen? 2

De onderzoeksvragen 3, 4, 11 en 13 zijn uitsluitend aan bod gekomen in het verdiepend onderzoek. Zie voor een verdere
toelichting daarop paragraaf 1.2.
Het gaat hier om onderwerpen die niet aan bod zijn gekomen bij de voorgaande onderzoeksvragen.

6

Oberon

13. Wie is betrokken geweest bij het opstellen de afspraken uit de plaatsingswijzer?

1.2

Werkwijze

Plaatsingswijzers die door scholen, samenwerkingsverbanden of overige betrokken instanties zijn
opgesteld vormden het startpunt voor het onderzoek. De term ‘plaatsingswijzer’ is hierbij ruim opgevat;
het kan bijvoorbeeld gaan om procesbeschrijvingen van aanmelding, toelating en plaatsing en om
documenten die toetsnormen beschrijven op basis waarvan basisscholen hun schooladviezen opstellen
of ondersteunen richting het VO. In de praktijk worden naast de term ‘plaatsingswijzers’ vele andere
termen gebruikt zoals handboek overgang po-vo, kernprocedure po-vo, bovo-procedure en protocol
overgang primair naar voortgezet onderwijs.
Het onderzoek bestond uit twee hoofdonderdelen:
1. Analyse plaatsingswijzers:
a. Verkrijgen plaatsingswijzers: via internet hebben we gezocht naar publiek beschikbare
plaatsingswijzers. Met gemeenten/regio’s waarvan geen plaatsingswijzers openbaar
beschikbaar was, hebben we telefonisch of via e-mail contact opgenomen voor het opvragen
van de plaatsingswijzer.
b. Eerste inhoudelijke analyse plaatsingswijzers: voor de analyse van de plaatsingswijzers hebben
we de onderzoeksvragen omgezet naar gesloten vragen met vaste antwoordmogelijkheden. Op
basis van de informatie in de plaatsingswijzers hebben we per plaatsingswijzer en per vraag
steeds een keuze uit deze antwoordmogelijkheden gemaakt.
c. Aanvullende telefonische bevraging: bij de eerste inhoudelijke analyse werd duidelijk dat de
benodigde informatie lang niet in alle plaatsingswijzers (voldoende concreet) is opgenomen.
Om in dergelijke gevallen ‘de gaten te vullen’, hebben we telefonisch contact opgenomen met
de contactpersonen.
d. Vervolganalyse plaatsingswijzers: de informatie die we verkregen hebben uit de telefonische
bevraging hebben we toegevoegd aan het databestand van de eerste inhoudelijke analyses.
Zodoende hebben we een bestand verkregen waarin per plaatsingswijzers de antwoorden van
alle onderzoeksvragen waren opgenomen. Dit bestand hebben we gebruikt voor de analyses op
het niveau van de plaatsingswijzers.
e. Analyses op schoolniveau: om zicht te krijgen op de reikwijdte van de afspraken uit de
onderzochte plaatsingswijzers hebben we voor elke plaatsingswijzer uitgezocht op welke
scholen de afspraken betrekking hebben. Vervolgens hebben we de informatie uit het
databestand van de plaatsingswijzers gekoppeld aan openbaar beschikbare DUO-bestanden
met daarin alle vo-vestigingen. Dit bestand hebben we gebruikt voor de analyses op
schoolniveau.
2. Verdiepende interviews:
Om zicht te krijgen op achterliggende motieven voor bepaalde afspraken uit de plaatsingswijzers
hebben we in acht gemeenten/regio’s verdiepende interviews gehouden. De selectie hebben we
gemaakt door te kijken naar spreiding van de resultaten uit de analyse van de plaatsingswijzers en naar
spreiding wat betreft grootte van de gemeente (regio). In elke gemeente/regio hebben we een
groepsgesprek gevoerd waarin we gesproken hebben met een bovenschoolse vertegenwoordiger
(bijvoorbeeld een povo-coördinator) en enkele betrokkenen vanuit het basis- en het voortgezet
onderwijs. In de gesprekken zijn we nagegaan we na of de papieren werkelijkheid uit de
plaatsingswijzers strookt met de praktijk en zijn we ingegaan op achterliggende motieven voor bepaalde
afspraken uit de plaatsingswijzers.

Afspraken over de overgang van basis- naar voortgezet onderwijs

1.3

7

Onderzoeksgroep

In overleg met het ministerie van OCW is afgesproken dat het onderzoek zich richt op de G37gemeenten (G4+G33) aangevuld met acht andere regio’s of gemeenten. Twee van de G37-gemeenten
hebben nog geen gemeentelijke of regionale afspraken gemaakt over de overgang van het basis- naar
voortgezet onderwijs. Deze gemeenten geven aan dat dergelijke afspraken er komen met ingang van
volgend schooljaar. Verder hebben wij van zeven van de G37-gemeenten en van één regio geen
plaatsingswijzer kunnen achterhalen en/of hebben we hen niet kunnen spreken voor de aanvullende
bevraging. Het aantal plaatsingswijzers waarop de onderzoeksresultaten betrekking hebben, bedraagt
zodoende 35. Het gaat om de plaatsingswijzers van alle G4, van 24 van de 31 G33-gemeenten met een
plaatsingswijzer en van zeven overige gemeenten/regio’s. Met behulp van deze plaatsingswijzers
kunnen we een representatief beeld geven van de afspraken in de G4- en de G33-gemeenten. Voor de
overige gemeenten is het beeld indicatief. Het aantal is te klein om een representatief beeld te kunnen
geven. Bovendien weten we niet hoeveel van deze gemeenten wel en hoeveel geen afspraken hebben
vastgelegd in plaatsingswijzers.
De 35 plaatsingswijzers hebben betrekking op 775 van de ruim 1.400 VO-scholen (locaties).3 De scholen
waarover afspraken zijn vastgelegd zijn representatief qua schoolgrootte en schooltype (zie tabel 1.1 en
1.2). Gezien de keuze voor de gemeenten waarop het onderzoek zich richt, zien we dat scholen uit de
G4 en G33 zijn oververtegenwoordigd en scholen uit de overige gemeenten ondervertegenwoordigd in
vergelijking met de populatie (zie tabel 1.3).
Tabel 1.1

Onderzoeksgroep scholen naar schoolgrootte
aantal onderzoek

% van onderzoek

aantal populatie

% van populatie

klein

260

33,5

462

32,3

middelgroot

254

32,8

463

32,3

groot

238

30,7

462

32,3

onbekend

23

3,0

45

3,1

totaal

775

100

1.432

100

Tabel 1.2

Onderzoeksgroep scholen naar onderwijstype
aantal onderzoek

% van onderzoek

aantal populatie

% van populatie

praktijkonderwijs

79

10,2

148

10,3

vmbo

265

34,2

499

34,8

havo / vwo

152

19,6

239

16,7

breed

227

29,3

440

30,7

onbekend

52

6,7

106

7,4

totaal

775

100

1.432

100

3

Om een inschatting te maken van het aantal basisscholen waarop de onderzochte plaatsingswijzers betrekking hebben, zijn
we als volgt te werk gegaan. Voor alle gemeenten waarvan een of meerdere vo-scholen vallen onder een onderzochte
plaatsingswijzer hebben we het percentage berekend van de participerende vo-scholen in de betreffende gemeente. Deze
percentages hebben we gebruikt om voor diezelfde gemeenten een schatting te maken van het aantal basisscholen dat
onder de plaatsingswijzers valt. We komen dan tot een schatting van 2.873 van de 3.030 basisscholen (95%) in de
betreffende gemeenten. Vermoedelijk is dit aantal een onderschatting van het daadwerkelijke aantal. Er zijn namelijk
gemeenten zonder vo-scholen, waar wel in totaal 569 basisscholen zijn. Het is aannemelijk dat een deel van deze
basisscholen wel onder een onderzochte regionale plaatsingswijzer valt.

8

Oberon

Tabel 1.3

Onderzoeksgroep scholen naar gemeentegrootte
aantal onderzoek

% van onderzoek

aantal populatie

% van populatie

G4

207

26,7

207

14,5

G33

290

37,4

421

29,4

overig

278

35,9

804

56,1

totaal

775

100

1.432

100

Zoals reeds beschreven zijn de gegevens verzameld op het niveau van de plaatsingswijzers. Vervolgens
hebben alle scholen waarop een plaatsingswijzer betrekking heeft, dezelfde scores gekregen. Bij elke
plaatsingswijzer zijn scholen van verschillende schoolgroottes en met verschillende onderwijstypen
betrokken. Aan welke plaatsingswijzer een school deelneemt, wordt in de praktijk vrijwel altijd bepaald
door de geografische ligging. Scholen kunnen meestal niet kiezen voor een andere plaatsingswijzer;
schoolbesturen kunnen hooguit besluiten zich niet te conformeren aan de plaatsingswijzer uit hun
gemeente (regio). In de praktijk lijkt dit laatste slechts sporadisch voor te komen. 4
Indien we bij de resultaten verschillen vinden tussen scholen met verschillende schoolgrootten of
verschillende onderwijstypen zijn deze zeer lastig interpreteerbaar. We kunnen immers niet zeggen dat
de schoolgrootte of het onderwijstype van invloed is op bijvoorbeeld de mate van enkelvoudige
advisering. Er is waarschijnlijk eerder sprake van ‘toeval’, namelijk dat bijvoorbeeld kleine scholen
toevallig vaker dan grote scholen behoren tot een plaatsingswijzer die afspraken heeft over
enkelvoudige advisering. Uit de analyses blijkt dat er niet of nauwelijks verschillen zijn tussen scholen
van verschillende schoolgrootte en naar onderwijstype en de paar kleine verschillen zullen vooral
toevallig zijn. Daarom gaan we hier in de rapportage verder niet op in.
Eventuele verschillen tussen scholen naar gemeentegrootte rapporteren we wel. We hebben eerder
gezien dat de onderzochte plaatsingswijzers grotendeels betrekking hebben op de G4 en de G33 en in
mindere mate op de overige gemeenten. De resultaten zijn daarmee representatief voor de G4 en de
G33, maar niet voor alle overige gemeenten. Indien we geen verschillen vinden tussen scholen naar
gemeentegrootte geven de resultaten van de totale groep scholen dus een goed beeld van de scholen
en de G4 en de G33. Als we wel verschillen zien tussen scholen naar gemeentegrootte mogen we de
resultaten van de totale groep niet zonder meer als representatief voor de G4 en de G33 beschouwen.
We geven daarom in dergelijke gevallen aan wat de verschillen zijn tussen de G4, de G33 en de totale
groep.

1.4

Leeswijzer

Ter beantwoording van de onderzoeksvragen integreren we de bevindingen van de analyse van de
plaatsingswijzers en de verdiepende interviews. In hoofdstuk 2 staan afspraken over de advisering
centraal (onderzoeksvragen 1 tot en met 5). Afspraken rondom toelating en plaatsing bespreken we in
hoofdstuk 3 (onderzoeksvragen 6 tot en met 8). In hoofdstuk 4 komen de afspraken rondom het
onderwijskundig rapport aan bod (onderzoeksvragen 9 tot en met 11). In hoofdstuk 5 sluiten we af met
de overige afspraken (onderzoeksvragen 12 en 13).

4

Om een inschatting te maken van het aantal scholen dat zich niet aansluit bij een plaatsingswijzer zijn we als volgt te werk
gegaan. Van de onderzochte plaatsingswijzers zijn er 26 te karakteriseren als een ‘gemeentelijke’ plaatsingswijzer (alleen
scholen uit één gemeente of in ruime meerderheid scholen uit één gemeente gebruiken de betreffende plaatsingswijzer).
Van de 466 scholen in de 26 gemeenten committeert drie procent zich niet aan hun gemeentelijke plaatsingswijzer.

Afspraken over de overgang van basis- naar voortgezet onderwijs

9

In elk hoofdstuk gebruiken we dezelfde beschrijvingswijze. De bevindingen van de analyse van de
plaatsingswijzers presenteren we in tabellen waarin de aantallen en percentages plaatsingswijzers en
scholen zijn opgenomen waarvoor bepaalde afspraken gelden. We voorzien elke tabel van een korte
toelichting. Vervolgens gaan we op basis van de bevindingen van de verdiepende interviews nader in op
achtergronden van de cijfers uit een tabel en op de werking van afspraken in de praktijk.

10

Oberon

2

Advisering

2.1

Soorten adviezen

2.1.1
Enkelvoudig of meervoudig?
Maken basisscholen en vo-scholen afspraken over het type adviezen die gegeven worden? We hebben
in de eerste plaats gekeken of er afspraken zijn over het geven van enkelvoudige dan wel meervoudige
adviezen. Bij enkelvoudige adviezen gaat het om adviezen voor een onderwijstype in het vo,
bijvoorbeeld een advies havo. Bij meervoudige adviezen gaat het om adviezen waarin twee
onderwijsonderwijstypen gecombineerd worden, bijvoorbeeld een advies havo/vwo. Vrijwel alle
scholen hebben afspraken gemaakt over het type adviezen dat zij geven (zie tabel 2.1). Relatief vaak is
de afspraak om enkelvoudige adviezen voorzien van een meervoudig plaatsingsadvies te geven (45,7%)
of om zowel enkelvoudig als meervoudig te adviseren (37,5%). De afspraak om (bij voorkeur)
enkelvoudig te adviseren komt voor bij 13,1 procent van de scholen: 5,5 procent heeft afgesproken
enkelvoudig te adviseren en 7,6 procent adviseert bij voorkeur enkelvoudig. De afspraken van scholen in
de G4 verschillen van die van de andere scholen: 91 procent van de scholen heeft afgesproken zowel
enkelvoudig als meervoudig te adviseren en 9,2 procent hanteert de afspraak ‘enkelvoudig advies met
een meervoudig plaatsingsadvies’.
Tabel 2.1

Afspraken over type adviezen
plaatsingswijzers

vo-scholen

aantal

percentage

aantal

percentage

4

11,4

43

5,5

bij voorkeur enkelvoudig

5

14,3

59

7,6

enkelvoudig met meervoudig plaatsingsadvies

16

45,7

354

45,7

zowel enkelvoudig als meervoudig

9

25,7

291

37,5

geen afspraken

1

2,9

28

3,6

totaal

35

100

775

100

enkelvoudig

2.1.2
Plaatsingsadviezen
Naast afspraken over het type adviezen dat gegeven wordt, kunnen scholen afspreken om aanvullend
op het schooladvies een plaatsingsadvies te geven. Met een plaatsingsadvies geeft de basisschool aan in
welk type brugklas een leerling het beste geplaatst kan worden. In voorgaande tabel hebben we al
gezien dat scholen die hebben afgesproken enkelvoudig te adviseren, dit enkelvoudige advies vaak
combineren met de afspraak een meervoudig plaatsingsadvies te geven. Het gaat om 45,7 procent van
de scholen die een enkelvoudig schooladvies voorzien van een meervoudig plaatsingsadvies. Daarnaast
heeft nog 15,5 procent van de scholen afgesproken een plaatsingsadvies te geven als aanvulling op het
schooladvies (zie tabel 2.2.). Scholen uit een grotere gemeente hebben minder vaker afgesproken met
een aanvullend plaatsingsadvies te werken (G4 31%, G33 63% en overige gemeenten 81%).

Afspraken over de overgang van basis- naar voortgezet onderwijs

Tabel 2.2

11

Afspraken over plaatsingsadviezen
plaatsingswijzers

vo-scholen

aantal

percentage

aantal

percentage

geen plaatsingsadvies

14

40,0

301

38,8

plaatsingsadvies als aanvulling op schooladvies

21

60,0

474

61,2

totaal

35

100

775

100

2.1.3
Schooladviezen en plaatsingsadviezen in de praktijk
In de verdiepende interviews hebben we gevraagd naar de redenen voor het type adviezen die gegeven
worden. Ook hebben we gesproken over redenen voor het gebruik van plaatsingsadviezen. Voordat we
ingaan op deze redenen, gaan we eerst in op de wijze waarop het advies tot stand komt.
Adviesproces
Ongevraagd benadrukken onze gesprekspartners dat de advisering een zeer zorgvuldig proces is. Bij dit
proces zijn meerdere personen in de school betrokken, waaronder vrijwel altijd de directie, de intern
begeleider, de leerkracht van groep 8 en de leerkracht van groep 7. Soms is ook de leerkracht van groep
6 betrokken. Deze personen kijken naar de ontwikkeling van een leerling gedurende de gehele
basisschoolperiode. Daarbij maken zij gebruik van scores op toetsen uit het leerlingvolgsysteem en vaak
ook van scores op anders toetsen. Daarnaast wordt gekeken naar leerlingkenmerken zoals motivatie,
werkhouding, zelfvertrouwen en thuissituatie. Betrokkenen omschrijven de waarde van deze werkwijze
bij de advisering als volgt: “De basisschool kijkt naar de film in plaats van naar de foto. Als een toets
leidend is, kijk je alleen naar de foto. Dat doet geen recht aan de ontwikkeling van een leerling.”
Redenen voor soorten adviezen: enkelvoudig of meervoudig?
We hebben twee gemeenten/regio’s gesproken waar is afgesproken zowel meervoudige als
enkelvoudige adviezen te geven. De betrokkenen geven aan dat “hiervoor niet alleen gekozen is omdat
OCW dat wil.” In de ene gemeente/regio wordt hieraan toegevoegd: “Voorheen werkten we met
enkelvoudige adviezen omdat dit helderder was, vooral voor vo-scholen die geen dakplanklassen5
hebben. Maar nu zijn we grotendeels tevreden met meervoudige adviezen omdat een meervoudig advies
ideaal is bij twijfel over het niveau of bij groeimogelijkheden.” De andere gemeente/regio omschrijft de
redenen als volgt. “Er bleek vanuit het veld geen eenduidige voorkeur te zijn voor enkelvoudige of
meervoudige adviezen. Verder hebben we gebruik gemaakt van gebuikerservaringen, ook uit
omliggende regio’s. Tot slot bleek de werkwijze met enkelvoudige adviezen en profielen, die we voorheen
gebruikten, niet altijd duidelijk voor scholen.”
De twee hierboven besproken gemeenten/regio’s hebben als het ware geanticipeerd op een voorstel
van de Staatsecretaris dat komend najaar zal verschijnen. “Dit voorstel regelt dat het niet langer is
toegestaan om in plaatsingswijzers op te nemen dat basisscholen uitsluitend enkelvoudige
schooladviezen mogen geven.” 6 De betrokkenen uit de twee gemeenten/regio’s zijn tevreden over het
werken met zowel enkelvoudige als meervoudige adviezen en onderschrijven hiermee als het ware het
voorstel van de Staatssecretaris. Ook een derde geïnterviewde gemeente/regio, waar gewerkt wordt
met bij voorkeur enkelvoudige adviezen, voldoet al aan het voorstel. Hier worden bij voorkeur

5
6

Brugklassen met twee onderwijstypen, bijvoorbeeld een brugklas vmbo-basis/vmbo-kader en een havo/vwo-brugklas.
Zie hiervoor de brief aan de Tweede Kamer Eerste bevindingen onderzoek plaatsingswijzers overgang po-vo d.d 24 juni
2016.

12

Oberon

enkelvoudige adviezen gegeven vanwege het geringe aantal dakpanklassen in de regio. Het staat
scholen echter vrij om ook meervoudige adviezen te geven.
Vier gemeenten/regio’s die we gesproken hebben, werken met enkelvoudige adviezen en meervoudige
plaatsingsadviezen. Hoewel meervoudige adviezen in drie van deze gemeenten/regio’s niet strikt
verboden zijn en in de praktijk dus ook voorkomen, hebben de vier gemeenten/regio’s een sterke
voorkeur voor enkelvoudige schooladviezen in combinatie met meervoudige plaatsingsadviezen. Zij
geven hiervoor meerdere redenen:

“Enkelvoudige adviezen nemen onduidelijkheid weg, zowel voor vo-scholen als voor ouders.”

“De plaatsingsadviezen (profielen) bieden in combinatie met het schooladvies veel meer informatie
dan alleen een schooladvies.”

“Door het werken met enkelvoudige adviezen en meervoudige plaatsingsadviezen kunnen we
optimaal aansluiten bij wat een leerling nodig heeft.”

“Enkelvoudige adviezen sluiten beter aan bij de praktijk op vo-scholen die geen dakpanklassen
hebben.”

“De onderbouwrendementen stonden onder druk. Door gebruik te maken van enkelvoudige
adviezen lopen vo-scholen minder risico. We weten ook dat de berekeningswijze van de inspectie is
veranderd waardoor dit argument niet meer van toepassing is.”
Onder het kopje “Waarom plaatsingsadviezen?” lichten we de redenen van deze gemeenten/regio’s
voor het gebruik van plaatsingsadviezen verder toe.
Tot slot hebben we gesproken met een gemeente/regio waar is afgesproken enkelvoudige
schooladviezen en geen plaatsingsadviezen te geven. Reden voor het gebruik van enkelvoudige adviezen
is dat hierdoor eenduidigheid wordt gecreëerd en dat dit goed aansluit bij de situatie op de vo-scholen,
die vrijwel allemaal aleen homogene brugklassen hebben. In de praktijk in deze gemeente/regio blijkt
dat enkelvoudige adviezen voldoen voor ongeveer 90 procent van de leerlingen. “Voor 10 procent van
de leerlingen geldt dat er twijfel is; voor hen zouden meervoudige adviezen een uitkomst zijn.” Vanwege
deze twijfelgevallen en naar aanleiding van de brieven van OCW gaat deze gemeente/regio vanaf
volgend schooljaar zowel enkelvoudige als meervoudige adviezen gebruiken. Onze gesprekspartners
zeggen daarover: “Ouders kunnen op die manier gerustgesteld worden. We kunnen dan duidelijk maken
dat een leerling misschien meer aan kan dan havo door een havo/vwo advies te geven. Maar ook kunnen
we op die manier de leerling in bescherming nemen. Bij bijstelling van een havo-advies, kunnen we dan
namelijk een havo/vwo-advies geven. We hopen daarmee te voorkomen dat een leerling in de brugklas
op zijn tenen moet lopen. Verder verwachten we dat wellicht meer vo-scholen met dakpanklassen gaan
werken.”
Waarom plaatsingsadviezen?
Vier van de geïnterviewde gemeenten/regio’s werken met plaatsingsadviezen, in sommige
gemeenten/regio’s profielen genoemd. De plaatsingsadviezen kunnen meervoudig zijn. In alle gevallen
is de afspraak dat de vo-scholen het plaatsingsadvies volgen. Volgens betrokkenen van zowel po- als voscholen gebeurt dat ook in de praktijk.
De redenen waarom voor plaatsingsadviezen gekozen wordt, vallen uiteen in twee hoofdgroepen. In de
eerste plaats gaat het om recht doen aan verschillen tussen leerlingen en het bieden van kansen aan
leerlingen.

Afspraken over de overgang van basis- naar voortgezet onderwijs







13

“Naast het schooladvies werken wij met vier profielen: basisprofiel, plusprofiel, bespreekprofiel,
disharmonisch profiel. Deze bevatten gedetailleerde informatie over sterke en zwakke kanten en
zijn daardoor informatiever dan een meervoudig schooladvies.”
“Het plaatsingsadvies geeft aan via welke route de leerlingen volgens de basisschool de meeste
kans hebben om het diploma te behalen. Een leerling heeft bijvoorbeeld een havo-advies. Als dit
een leerling is die veel behoefte heeft aan succeservaringen en niet gedijt bij ‘op de tenen lopen’ is
de kans van slagen voor deze leerling het grootst als hij geplaatst wordt in een tl/havo-brugklas.”
“Eigenlijk geven onze profielen meer rechten aan ouders en leerlingen dan een meervoudig
schooladvies. Een leerling met een vwo-bespreekprofiel mag bij ons niet in havo-brugklas geplaatst
worden. Als deze leerling een meervoudig schooladvies zou krijgen, is dat een havo/vwo-advies en
mag die leerlingen wel in een havo-brugklas geplaatst worden.”

Op basis van voorgaande citaten schatten wij in dat het plaatsingsadvies vaker hoger zal zijn dan het
schooladvies (kansen geven), maar dat het ook lager kan zijn (behoefte aan succeservaring).
De tweede hoofdreden waarom gekozen wordt voor het geven van plaatsingsadviezen is dat de
combinatie van schooladviezen en plaatsingsadviezen volgens betrokkenen duidelijk is voor ouders:

“Door aan het schooladvies een profiel toe te voegen, begrijpen ouders het advies veel beter.”

“Wij beschouwen het schooladvies als diplomaperspectief. Doordat dit enkelvoudig is, geeft het de
door ouders gewenste duidelijkheid.”
2.1.4
Heroverweging en bijstelling
Sinds de invoering van de Wet Eindtoetsing PO krijgen leerlingen hun advies voordat zij een eindtoets
hebben gemaakt. Als na het maken van de eindtoets blijkt dat het toetsadvies hoger uitvalt dan het
gegeven schooladvies moet de basisschool het schooladvies heroverwegen. Op basis van deze
heroverweging kan de basisschool besluiten het advies naar boven bij stellen. Indien het advies niet
wordt bijgesteld moet de basisschool dit motiveren. Scholen kunnen bij de heroverweging de
ouders/leerling betrekken en/of de vo-school waar de leerling is aangemeld. We hebben gekeken welke
afspraken basisscholen en vo-scholen gemaakt hebben over de heroverwegingen en bijstellingen. In
bijna alle gevallen (96,4% van de scholen) is de afspraak dat de basisschool gaat over heroverweging en
bijstelling. Bij de overige scholen is aanvullend afgesproken dat de basisschool tijdens de heroverweging
overlegt met de vo-school over het al dan niet bijstellen van het advies.
2.1.5

Ervaringen met heroverwegingen en bijstellingen in de praktijk

Bijstellen alleen bij twijfelgevallen
Zoals eerder beschreven benadrukken de geïnterviewden dat de advisering een zorgvuldig proces is,
waarbij meerdere personen uit de basisschool betrokken zijn. Bovendien zijn zij van mening dat het
schooladvies meerwaarde heeft boven een eindtoetsscore omdat het schooladvies gebaseerd is op de
ontwikkeling van een kind gedurende de gehele basisschoolperiode. De eindtoets zien zij als een
momentopname. De geïnterviewden zijn daarom van mening dat bijstelling van het schooladvies alleen
plaats zou moeten vinden bij echte twijfelgevallen. “Bijstellen zou alleen moeten gebeuren als er bij het
opstellen van het advies al sprake is van twijfel. De eindtoets kan dan een soort eindoordeel geven.” Of
stelliger, “Je maakt jezelf als school ongeloofwaardig als je heel veel bijstellingen hebt. Je geeft daarmee
als het ware aan dat je geen vertrouwen hebt in je eerder gegeven advies en de totstandkoming
hiervan.”

14

Oberon

Toename van bijstellingen?
Volgens de geïnterviewden waren er in de praktijk het afgelopen schooljaar meer bijstellingen dan vorig
jaar en ze zien daarbij grote verschillen tussen scholen. Zij geven hiervoor meerdere redenen. In de
eerste plaats zijn er scholen die “te snel zwichten voor de druk van ouders.” Dit is volgens de
geïnterviewden onwenselijk omdat het schooladvies zoals gezegd een beter beeld geeft dan een
eindtoetsscore. “Het gaat om de film en niet om de foto.”
Ten tweede zijn er volgens de geïnterviewden ouders die hun kind naar toetstraining sturen. Zij zeggen
hierover:

“Hierdoor geeft de toets geen betrouwbaar beeld van wat een kind echt kan. Het nadeel van de
momentopname in vergelijking tot kijken naar de gehele ontwikkeling wordt hierdoor versterkt.”

“Door toetstraining wordt de kansenongelijkheid juist versterkt. Dat is juist niet wat we willen.”

“Als leerlingen toetstraining volgen lijkt het bij de eindtoets misschien of ze zijn gegroeid, maar
zodra ze dan in het vo komen, vallen ze door de mand.”
Een laatste reden waarom er dit schooljaar meer bijstellingen zijn dan vorig schooljaar heeft volgens de
betrokkenen te maken met een brief van de Staatssecretaris. Daarin geeft hij aan dat leerlingen bij de
afweging tot bijstelling het voordeel van de twijfel zouden moeten krijgen. Hij vraagt daarbij met name
aandacht voor “leerlingen en ouders die zelf minder mondig zijn of de mogelijkheden tot heroverweging
van het advies niet kennen.” 7 Geïnterviewden zeggen over deze brief: “Dat heeft zeker effect gehad.
Scholen hebben hierdoor eerder bijgesteld. Soms hebben ouders deze informatie ook gebruikt bij hun
vraag om bijstelling.” Dit laatste lijkt in tegenspraak met de bedoeling van de brief. Het zijn volgens de
geïnterviewden namelijk niet de ouders waarvoor in de brief aandacht gevraagd wordt, maar “het zijn
hoogopgeleide ouders die een bijstelling van het advies af proberen te dwingen.”
Problemen bij bijstellingen
Het tijdstip waarop de bijstellingen bekend zijn, zorgt volgens de betrokkenen in de praktijk voor
problemen. Zij zijn van mening dat de bijstellingen te laat bekend zijn, waardoor vo-scholen te laat zicht
hebben op het daadwerkelijke aantal brugklasleerlingen. “Bijstellingen hebben tot gevolg dat sommige
leerlingen met een bijgesteld advies zich aanmelden bij een andere vo-school. Er verdwijnen leerlingen
naar een andere school en er komen nieuwe leerlingen bij. Hierdoor kan het voorkomen dat wij de
brugklasindeling na de bijstellingen weer om moeten gooien.” Een andere geïnterviewde zegt over het
late tijdstip: “We hebben te laat zicht op het aantal leerlingen en daardoor ook op de benodigde
formatie.”
Niet alleen voor vo-scholen, maar ook voor leerlingen kan het late tijdstip problemen opleveren. “De
planning van kennismakingsdagen voor leerlingen met hun toekomstige klas komt onder druk te staan.
Het is te laat duidelijk wat de precieze klassensamenstelling is. Hierdoor kan het voorkomen dat
leerlingen in een andere klas of op een andere school komen dan waarmee ze kennis hebben gemaakt.”
In sommige gemeenten/regio’s zijn er vo-scholen waar het aantal aanmeldingen groter is dan het aantal
beschikbare plaatsen. Er wordt geloot om te bepalen welke leerlingen worden toegelaten. Deze loting
vindt plaats vóór de bijstellingen van de adviezen. Dit is nadelig voor leerlingen met een bijgesteld
advies. “Scholen met loting zit vol vóór de bijstellingen. Leerlingen met een bijgesteld advies hebben dus
veel minder keuze voor een vo-school.” Maar ook voor leerlingen zonder bijstelling kan het late tijdstip
7

Zie hiervoor de brief aan de scholen en besturen voor primair onderwijs De overgang van leerlingen van primair naar
voortgezet onderwijs.

Afspraken over de overgang van basis- naar voortgezet onderwijs

15

van de bijstellingen invloed hebben. “Loting vindt plaats voor bijstelling. Er kunnen daardoor leerlingen
worden uitgeloot, waarvoor na bijstellingen wel plek blijkt te zijn. Dit versterkt de onduidelijkheid voor
leerlingen en ouders.” En ook, “Als er na de bijstellingen plekken vrij komen op een school, bellen we
leerlingen op de wachtlijst. Zij kunnen er dan voor kiezen alsnog te komen. Op een andere school komen
er dan weer plekken vrij.”
Bijstelling van advies praktijkonderwijs?
Wettelijk gezien hoeven leerlingen met een IQ lager dan 70 geen eindtoets te maken. 8 Er zijn echter ook
leerlingen met een schooladvies praktijkonderwijs met een IQ hoger dan 70. Deze leerlingen maken wel
een eindtoets. Eindtoetsen geven echter geen advies praktijkonderwijs. Op de website van de Centrale
Eindtoets is hierover te lezen: “De Centrale Eindtoets geeft geen advies af voor het praktijkonderwijs
(pro). Het schooladvies pro bevat meer dan een resultaat van een leerling vorderingstoets. Sociale
vaardigheden en IQ zijn bijvoorbeeld ook van belang bij het advies pro. Die worden niet gemeten met de
Centrale Eindtoets. Een leerling kan dus als resultaat op de Centrale Eindtoets als advies bb krijgen
terwijl de school als advies pro heeft gegeven.” 9 Geïnterviewden ervaren dit in de praktijk als een
probleem.

“Ouders vragen op basis van de eindtoets om bijstelling van het schooladvies naar een vmbo-basisadvies, terwijl dit niet gegrond is.”

“Voor ouders is dit niet logisch. Zij willen op basis van de eindtoets een bijstelling van het
schooladvies zien. Dit leidt tot erg veel druk bij basisscholen. Sommigen zullen het schooladvies,
tegen beter weten in, bijstellen naar een vmbo-basis-advies.”
Verplichte bijstelling onwenselijk
In de Tweede Kamer is een motie10 ingediend met als kern: het schooladvies wordt automatisch naar
boven bijgesteld als de score op de eindtoets past bij een hoger onderwijsniveau dan het
oorspronkelijke schooladvies. We hebben de geïnterviewden gevraagd wat zij vinden van een dergelijke
automatische bijstelling. De geïnterviewden zijn hier unaniem tegenstander van.

“Een verplichte bijstelling van het schooladvies is een motie van wantrouwen over de
professionaliteit van het basisonderwijs.”

“Houd op met bijstellingen. Deze ondermijnen het zorgvuldig opgebouwde schooladvies en zorgen
naast organisatorische problemen ook voor onduidelijkheid bij ouders en leerlingen.”

“Wanneer we hieraan toegeven, kijken we toch weer naar de foto en niet naar de film.”

“Een momentopname zou dan het zorgvuldig samengestelde advies teniet kunnen doen. Een
verplichte bijstelling is daarom geen goed idee.”

“Als dat doorgaat, zijn we bijna weer terug bij de situatie van voor de nieuwe regelgeving. De toets
wordt weer bepalend. Met dat verschil dat de toetsscores toen in elk geval tijdig bekend waren.”

“Dit is geen oplossing voor het probleem. Als er scholen zijn waar te veel discrepantie is tussen de
schooladviezen en de eindtoetsscores, dan moeten zij daarop aangesproken worden. Zij moeten de
kwaliteit van hun adviezen verbeteren.”

2.2

Waarop is het advies gebaseerd?

Zijn er afspraken gemaakt over criteria om te bepalen voor welk onderwijstype een leerling een advies
krijgt? Voor de beantwoording van deze vraag hebben we in de eerste plaats gekeken of er afspraken
8
9
10

Beleidsregel ontheffingsgronden eindtoetsing PO. Gepubliceerd in Staatscourant nr. 26026 d.d. 18 september 2014.
Zie: https://www.centraleeindtoetspo.nl/schoolbesturen-en-directies/veelgestelde-vragen/vraag-ontheffingsgronden/
Zie motie van het lid Ypma d.d. 22 juni 2016.

16

Oberon

zijn over het gebruik van toetsprestaties. Indien dat het geval is, hebben we gekeken of de
toetsprestaties gebruikt worden als richtsnoer of dat er normen zijn voor toetsprestaties als hard
criterium (minimale toetsscores die nodig zijn voor een advies van een bepaald niveau). Ten tweede
hebben we in beeld gebracht of basisscholen en vo-scholen afspraken hebben gemaakt over het gebruik
van ‘kindkenmerken’ bij de advisering. Bij dergelijke kenmerken gaat het bijvoorbeeld om motivatie,
huiswerkgedrag, doorzettingsvermogen en leerstrategie. Tot slot hebben we gekeken of er afspraken
zijn gemaakt hoe te adviseren in het geval toetsprestaties en kindkenmerken niet eenduidig op
hetzelfde advies wijzen.
Tabel 2.3

Afspraken over criteria om het adviesniveau te bepalen
plaatsingswijzers

vo-scholen

aantal

percentage

aantal

percentage

nee

1

2,9

5

0,6

richtsnoer

22

62,9

598

77,2

hard criterium

1

2,9

17

2,2

geen afspraken

11

31,4

155

20,0

totaal

35

100

775

100

gebruik toetsscores

gebruik kindkenmerken
nee

0

0

0

0

ja

21

60,0

594

76,6

geen afspraken

14

40,0

181

23,4

totaal

35

100

775

100

basisschool beslist

9

25,7

363

46,8

overleg basis- en voortgezet onderwijs

3

8,6

56

7,2

geen afspraken

23

65,7

356

45,9

totaal

35

100

775

100

afspraken bij wisselend beeld

Voor een meerderheid van de scholen geldt dat de afspraak is dat toetsscores gebruikt worden als
richtsnoer voor basisscholen bij het opstellen van het advies (77,2%). In de G4 geldt deze afspraak voor
alle scholen, voor scholen uit de G33 voor 50 procent en voor scholen uit de overige gemeenten voor 89
procent.11 Slechts in één plaatsingswijzer is de afspraak opgenomen dat toetsscores niet gebruikt
worden bij het opstellen van het advies. Ook in slechts één plaatsingswijzer worden toetsscores gebruikt
als hard criterium. Het advies wordt hier berekend op basis van toetsscores. Dit berekende advies gaat
gepaard met een plaatsingsadvies waarin onder meer gekeken wordt naar kindkenmerken en dat door
de vo-scholen gebruikt wordt voor toelating en plaatsing. In de overige gevallen (20% van de scholen)
zijn geen afspraken gemaakt over het gebruik van toetsscores bij de advisering.
Eveneens voor een meerderheid van de scholen geldt de afspraak dat kindkenmerken gebruikt worden
bij het opstellen van het advies (76,6%). Ter illustratie van deze afspraken zijn in de bijlagen van
plaatsingswijzers in sommige gevallen leerlingprofielen per onderwijstype opgenomen. In de G4 geldt de
afspraak dat kindkenmerken worden gebruikt voor alle scholen, in de G33 voor 51 procent van de
11

Zoals eerder gezegd is de onderzoeksgroep niet representatief voor scholen uit de overige gemeenten. We weten daarom
niet of dit hoge percentage voor alle overige gemeenten geldt.

Afspraken over de overgang van basis- naar voortgezet onderwijs

17

scholen en in de overige gemeenten voor 86 procent. Bij de rest van de scholen zijn er geen afspraken
over het gebruik van kindkenmerken.
Het is zeer goed denkbaar dat toetsprestaties en kindkenmerken niet eenduidig op hetzelfde advies
wijzen. In deze situatie zijn de groepen scholen waarvoor geldt dat dan de basisschool beslist en dat
daarvoor geen afspraken zijn ongeveer even groot (respectievelijk 46,8% en 45,9%). Bij de overige 7,2%
van de scholen is afgesproken dat in dergelijke gevallen overlegd wordt tussen de basis- en vo-school.

18

Oberon

3

Toelating en plaatsing

3.1

Afspraken over toelating

Welke afspraken maken basis- en vo-scholen over de toelating van leerlingen tot het voortgezet
onderwijs? In het bijzonder is de vraag of er afspraken zijn om LVS-toetsgegevens te gebruiken voor de
toelating van leerlingen. Bij bijna 92 procent van de scholen is de afspraak dat het advies bindend is bij
de toelating van leerlingen. Bijna zeven procent van de vo-scholen heeft afgesproken bij toelating
gebruik te maken van het advies en/of het plaatsingsadvies (0,9% van het totaal aantal scholen gebruikt
advies en plaatsingsadvies en 5,7% alleen het plaatsingsadvies). Eveneens een kleine groep scholen
(1,7%) heeft afgesproken dat toelating gebeurt op basis van het advies en het onderwijskundig rapport.
Er zijn geen scholen die hebben afgesproken LVS-gegevens te gebruiken bij de toelating van al hun
leerlingen. Kanttekening hierbij is dat de 1,7 procent scholen die het onderwijskundig rapport (OKR)
gebruikt, via dit OKR ook gebruik zou kunnen maken van de LVS-gegevens. Verder geeft een deel van de
mensen die wij tijdens onze belronde gesproken hebben ongevraagd aan dat LVS-gegevens wel gebruikt
worden bij de toelating van leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften (in het kader van passend
onderwijs), bijvoorbeeld voor toelating tot het praktijkonderwijs.
Tabel 3.1

Afspraken over toelating
plaatsingswijzers

vo-scholen

aantal

percentage

aantal

percentage

advies bindend

30

85,7

711

91,7

toelating op basis van advies en/of plaatsingsadvies

4

11,4

51

6,6

toelating op basis van advies en onderwijskundig rapport

1

2,9

13

1,7

totaal

35

100

775

100

3.2

Afspraken over plaatsing

Als een leerling is toegelaten tot een vo-school, zorgt deze school voor plaatsing in een brugklastype
passend bij het advies van de leerling. Bijvoorbeeld een leerling met een havo-advies kan geplaatst
worden in een van de drie volgende brugklastypen: een vmbo-tl/havo-klas, een havo-klas of een
havo/vwo-klas. De vraag is welke afspraken basis- en vo-scholen hebben gemaakt over de plaatsing van
leerlingen in brugklastypen. Evenals bij toelating, is de vraag in het bijzonder of er daarbij afspraken zijn
gemaakt over het gebruik van LVS-toetsgegevens.
Voor bijna de helft van de scholen geldt dat er geen afspraken zijn over de plaatsing van leerlingen in
brugklastypen. In deze gevallen zijn het de afzonderlijke vo-scholen die beslissen welke informatie zij
gebruiken om te bepalen in welk brugklastype zij een leerling plaatsen (zie tabel 3.2). In de G4 is het
percentage scholen dat geen afspraken heeft gemaakt over de plaatsing van leerlingen groter dan in de
G33 en overige gemeenten (G4 78%, G33 38% en overige gemeenten 34%).

Afspraken over de overgang van basis- naar voortgezet onderwijs

Tabel 3.2

19

Afspraken over plaatsing in brugklastype
plaatsingswijzers

vo-scholen

aantal

percentage

aantal

percentage

plaatsing op basis van advies en onderwijskundig rapport

9

25,7

170

21,9

plaatsing op basis van advies en plaatsingsadvies

6

17,1

156

20,1

plaatsing op basis van advies, LVS-gegevens gebruikt voor in beeld
brengen ondersteuningsbehoefte

2

5,7

28

3,6

plaatsing op basis van advies

5

14,3

53

6,8

geen afspraken

13

37,1

368

47,5

totaal

35

100

775

100

Bijna 22 procent van de scholen heeft afgesproken bij de plaatsing van leerlingen naast het advies ook
gebruik te maken van het OKR van een leerling. In dit OKR zijn in de meeste gevallen ook de LVSgegevens van leerlingen opgenomen (zie hoofdstuk 4). Via het OKR maken deze scholen bij de plaatsing
van de leerlingen dus gebruik van de LVS-gegevens. Een vijfde deel van de scholen heeft afgesproken
leerlingen te plaatsen op basis van het advies en het plaatsingsadvies. Een kleine groep van 7 procent
van de scholen heeft afgesproken leerlingen te plaatsen conform het advies van de basisschool. Tot slot
is er een kleine groep scholen (3,6%) die aangeeft in het kader van passend onderwijs afspraken te
hebben gemaakt over het gebruik van LVS-gegevens bij de plaatsing van leerlingen en verder het advies
te gebruiken bij plaatsing.
3.2.1

Plaatsing in de praktijk

Relatie adviezen en brugklastypen
We hebben vier gemeenten/regio’s gesproken waar alleen schooladviezen worden gegeven en vier
gemeenten/regio’s die naast schooladviezen ook plaatsingsadviezen geven. Deze laatste vier
gemeenten/regio’s hebben afgesproken dat het plaatsingsadvies gevolgd wordt. Uit de gesprekken blijkt
dat er verschillen zijn tussen vo-scholen, vaak ook binnen een gemeente/regio, in de manier waarop zij
bepalen in welke brugklas een leerling geplaatst wordt. We hebben de volgende varianten gehoord:

“Leerlingen met een meervoudig advies worden over het algemeen geplaatst op het hoogste
niveau. Bijvoorbeeld een leerling met een havo-advies wordt geplaatst in een havo/vwo-brugklas.
Hier wordt alleen van afgeweken als ouders vragen om plaatsing in een tl/havo-klas.”

“Bij plaatsing kijken we naar het advies en naar informatie uit het OKR. Warme overdracht is hierbij
belangrijk. Op basis daarvan weten vo-scholen in welke dakpanklas een leerling met een
enkelvoudig advies het beste geplaatst kan worden en in welke homogene brugklas een leerling
met een meervoudig advies op zijn plek is.”

“Bij plaatsing in een homogene brugklas volgen de vo-scholen het enkelvoudig advies.”

“Bij meervoudige (plaatsings)adviezen heeft het de voorkeur om leerlingen aan de bovenkant van
het (plaatsings)advies te plaatsen .”

“De plaatsingsadviezen zijn meervoudig en veel vo-scholen hebben dakpanklassen. Bij plaatsing
volgen vo-scholen het plaatsingsadvies.”

“Plaatsing gebeurt minimaal op het niveau van het plaatsingsadvies.”
Sommige vo-scholen gebruiken naast het (plaatsings)advies ook informatie uit het OKR om te bepalen in
welk brugklastype een leerling geplaatst wordt. Daarop gaan we in paragraaf 4.4 nader in.

20

Oberon

Hoe de regelgeving te interpreteren?
In twee gemeenten/regio’s blijkt er onduidelijkheid te bestaan over de regelgeving. Het idee is daar dat
een leerling met een meervoudig advies geplaatst moet worden op het hoogste niveau van het advies.
We hebben twee voorbeelden gekregen.

“Een leerling met een havo/vwo-advies mag niet geplaatst worden in een homogene havo-klas.”

“Een leerling met een havo-advies mag je niet plaatsen in een mavo/havo-brugklas.”
De uitleg die gegeven wordt op website ‘Nieuwe regelgeving overgang po-vo’ is voor hen niet
eenduidig.12
Niveau van brugklassen
Hoewel de naamgeving van de brugklassen wellicht anders doet vermoeden, is hiermee lang niet altijd
duidelijk op welk niveau wordt lesgegeven in een brugklas. Alleen kijken naar de naam van een brugklas
geeft daardoor niet alle informatie over het niveau waarop leerlingen geplaatst worden. Zo hebben we
bijvoorbeeld gesproken met twee vo-scholen die allebei onder meer dakpanklassen vmbo-tl/havo
hebben. Op de ene school wordt in deze brugklas les gegeven op het niveau vmbo-tl. Leerlingen die op
dit niveau uitstekend presteren kunnen na de brugklas doorstromen naar een havo-klas. De andere
school geeft in deze brugklas les op havo-niveau. Leerlingen die dit niveau niet aankunnen, stromen na
de brugklas door naar een vmbo-tl-klas. Een ander voorbeeld betreft een school met meerjarige brede
brugklassen vmbo-tl/havo/vwo.13 In alle klassen en bij alle vakken wordt het onderwijs op drie niveaus
aangeboden. Leerling doen elk vak op het niveau dat het beste bij hen pas. Veel leerlingen doen niet alle
vakken op hetzelfde niveau. Op die manier kunnen ze ontdekken wat ze wel en niet aankunnen en op
het juiste niveau doorstromen na de brugklas.

3.3

Afspraken over moment van toelating en plaatsing

Als laatste onderwerp rondom toelating en plaatsing hebben we gekeken naar het moment van
toelating en plaatsing. We hebben daarbij gekeken hoe lang de periode is tussen enerzijds de
aanmelding van een leerling en anderzijds de toelating en plaatsing van een leerling.
Voor bijna de helft van de scholen geldt dat toelating en plaatsing gelijktijdig plaatsvinden binnen zes
weken na aanmelding van een leerling. Toelating en plaatsing gelijktijdig, maar dan binnen acht tot tien
weken na aanmelding, is voor acht procent van de scholen van toepassing. Bij de andere scholen vindt
de toelating eerder plaats dan de plaatsing. In verhouding het meest voorkomend is dan de afspraak dat
toelating direct bij of kort na de aanmelding bekend is en dat plaatsing binnen zes weken na aanmelding
gebeurt (17,8% van de totale groep scholen). In de G4 hebben minder scholen dan in andere gemeenten
afgesproken dat toelating en plaatsing gelijktijdig plaatsvinden binnen zes weken na aanmelding en
hebben zij vaker geen afspraken over plaatsing in een brugklastype.

12
13

Zie: http://www.nieuweregelgevingovergangpo-vo.nl/veelgestelde-vragen/
Zie het artikel ‘Drie jaar in de brugklas is voor iedereen beter’ in de Volksrant d.d. 3 juni 2016.

Afspraken over de overgang van basis- naar voortgezet onderwijs

Tabel 3.3

21

Afspraken over moment van toelating en plaatsing
plaatsingswijzers

vo-scholen

aantal

percentage

aantal

percentage

toelating en plaatsing gelijktijdig, binnen 6 weken (of eerder) na
aanmelding

17

48,6

365

47,1

toelating en plaatsing gelijktijdig, binnen 8-10 weken na
aanmelding

2

5,7

53

6,8

toelating direct bij of kort na aanmelding, plaatsing binnen 6
weken na aanmelding

7

20,0

138

17,8

toelating direct bij of kort na aanmelding, plaatsing binnen 8-10
weken na aanmelding

2

5,7

39

5,0

toelating binnen 6 weken na aanmelding, plaatsing binnen 8-10
weken na aanmelding

4

11,4

74

9,5

toelating binnen 6 weken na aanmelding, plaatsing geen
afspraken

3

8,6

106

13,7

totaal

35

100

775

100

Voorgaande geldt uitsluitend voor leerlingen zonder bijgesteld advies. Het late tijdstip waarop de
bijstelling bekend zijn, heeft tot gevolg dat het tijdpad voor leerlingen met een bijgesteld advies
opschuift in de tijd en (te) krap is. In paragraaf 2.1.5 hebben we daar al uitvoerig aandacht aan besteed.

22

Oberon

4

Onderwijskundig rapport

4.1

Moment van overdracht van onderwijskundig rapport

Welke afspraken hebben basis- en vo-scholen gemaakt over het moment waarop het onderwijskundig
rapport (OKR) door de basisschool wordt overgedragen aan de vo-school? Meer in het bijzonder gaat
het om de vraag of het OKR voor of na de toelating van leerlingen wordt overgedragen. Een zeer ruime
meerderheid van de scholen (90,8%) heeft afgesproken dat het OKR voor toelating wordt overgedragen.
Vier procent van de vo-scholen ontvangt het OKR na toelating. Een groep van eveneens vier procent van
de scholen heeft andere afspraken. Bij de twee plaatsingswijzers behorend tot deze categorie geldt in
het eerste geval dat het onderwijskundig rapport in twee delen wordt overgedragen naar het voortgezet
onderwijs, een deel voor toelating en een deel na toelating. In het tweede geval is de afspraak dat
basisscholen zelf kunnen beslissen wanneer zij het onderwijskundig rapport overdragen. Een deel doet
dit voor toelating en een deel na toelating.
Tabel 4.1

Afspraken over moment van overdracht onderwijskundig rapport
plaatsingswijzers

vo-scholen

aantal

percentage

aantal

percentage

voor toelating (bij of kort na aanmelding)

29

82,9

704

90,8

na toelating

3

8,6

33

4,3

anders

2

5,7

32

4,1

onderwijskundig rapport niet naar vo

1

2,9

6

0,8

totaal

35

100

775

100

4.2

Informatie in het onderwijskundig rapport

Welke informatie is opgenomen in het OKR dat vo-scholen ontvangen van het basisonderwijs?
Tabel 4.2

Afspraken over informatie in het onderwijskundig rapport (per onderwerp aantal en
percentage ja)
plaatsingswijzers

vo-scholen

aantal

percentage

aantal

percentage

leerresultaten op methode-onafhankelijke toetsen

32

91,4

661

85,3

leerresultaten op methodegebonden toetsen

17

48,6

279

36,0

sociaal-emotionele ontwikkeling / gedrags- en/of kindkenmerken

32

91,4

679

87,6

gegeven ondersteuning en begeleiding

31

88,6

735

94,8

plaatsingsadvies

13

37,1

296

38,2

verzuimhistorie

11

31,4

156

20,1

anders

11

31,4

251

32,4

Een ruime meerderheid van de vo-scholen heeft afgesproken dat in het OKR informatie is opgenomen
over de gegeven ondersteuning en begeleiding (94,8%), de sociaal-emotionele ontwikkeling / gedragsen/of kindkenmerken (87,6%) en de leerresultaten op methode-onafhankelijke toetsen (85,3%). In het
OKR dat vo-scholen ontvangen is bij een minderheid van de scholen informatie opgenomen over de

Afspraken over de overgang van basis- naar voortgezet onderwijs

23

overige onderwerpen. In de meeste gevallen waar informatie uit de categorie ‘anders’ is opgenomen
betreft het informatie over gestelde diagnoses en/of over extra onderzoeken die in dit verband zijn
afgenomen.

4.3

Rol van ouders bij het onderwijskundig rapport

Welke afspraken zijn er gemaakt over de rol van ouders bij het OKR? Voor bijna de helft van de voscholen geldt dat het OKR dat zij krijgen door ouders is ingezien of is besproken met ouders en dat het
OKR vervolgens is ondertekend door ouders. Bij bijna een kwart van de vo-scholen hebben ouders het
rapport wel gezien of besproken met de basisschool, maar niet ondertekend. Voor de overige scholen
geldt dat ouders in aanvulling op de inzage of bespreking de mogelijkheid hebben gehad om het OKR
aan te vullen met hun visie (ruim een kwart van de scholen). Bij negen procent hebben de ouders het na
hun eigen aanvulling nog ondertekend. In de G4 en de overige gemeenten hebben ouders vaker dan in
de G33 de mogelijkheid het OKR aan te vullen (respectievelijk 31%, 34% en 19%).
Tabel 4.3

Afspraken over de rol van ouders bij het onderwijskundig rapport
plaatsingswijzers

vo-scholen

aantal

percentage

aantal

percentage

inzien / bespreken

7

20,0

184

23,7

inzien / bespreken en ondertekenen

17

48,6

378

48,8

inzien / bespreken en mogelijkheid tot aanvullen

5

14,3

145

18,7

inzien / bespreken, mogelijkheid tot aanvullen en ondertekenen

6

17,1

68

8,8

totaal

35

100

775

100

4.4

Gebruik van het onderwijskundig rapport in de praktijk

Gebruiksvormen
Alle geïnterviewden geven aan dat de informatie uit het OKR door docenten en mentoren van
brugklasleerlingen gebruikt wordt. Zij gebruiken deze om te kijken “hoe kunnen wij deze leerlingen het
beste onderwijs geven en zo goed mogelijk ondersteunen en begeleiden”.
Wat betreft de overige gebruiksvormen van het OKR zien we verschillen tussen vo-scholen, zowel
binnen een gemeente/regio als tussen gemeenten/regio’s. De geïnterviewden noemen de volgende
gebruiksvormen.

“Wij gebruiken het OKR als startpunt bij de warme overdracht. Doordat de vo-school de informatie
al heeft kunnen lezen, kan het overdrachtsgesprek gerichter plaats vinden.”

“De informatie uit het OKR is onmisbaar om daar waar nodig tijdig afspraken te maken over de
begeleiding van een leerling, bijvoorbeeld met schoolmaatschappelijk werk.”

“De informatie uit het OKR is een hulpmiddel bij de klassenindeling. Als de aantallen leerlingen op
basis van uitsluitend het schooladvies niet goed uitkomen, kijken we op basis van de informatie uit
het OKR welke leerlingen wellicht in een hoger brugklastype kunnen worden geplaatst.”

“Op basis van de informatie uit het OKR kijken we welke mentor het beste bij een leerling past en
welke leerlingen we beter niet bij elkaar in één klas kunnen zetten.”

24

Oberon

OKR en passend onderwijs
Het OKR speelt op vrijwel alle vo-scholen een belangrijke rol in het kader van passend onderwijs; alleen
bij leerlingen met een extra ondersteuningsbehoefte speelt het OKR een rol bij de toelating. De
geïnterviewden benadrukken dat het van belang is om het OKR voor toelating te ontvangen, zodat voscholen aan hun zorgplicht kunnen voldoen. Bij leerlingen met een extra ondersteuningsbehoefte kijkt
de school of deze ondersteuningsbehoefte past binnen de basisondersteuning. In dit geval wordt de
leerling toegelaten. Als de school de benodigde extra ondersteuning niet kan bieden, overlegt zij met de
ouders over een passende plek op een andere school. Om dit traject zorgvuldig te kunnen doorlopen, is
de aanmelding van leerlingen met een extra ondersteuningsbehoefte vaak enkele maanden eerder dan
die van andere leerlingen.
Tijdstip van overdracht
In paragraaf 4.1 hebben we beschreven dat een zeer ruime meerderheid van de gemeenten/regio’s
heeft afgesproken dat het OKR voor toelating wordt overdragen. In de Tweede Kamer is een motie
ingediend die ervoor pleit dat het OKR pas na toelating overgedragen mag worden. 14 Reden voor deze
motie is dat alleen het schooladvies gebruikt mag worden voor toelating en niet het OKR. De
geïnterviewden zijn, zoals hierboven aangegeven, van mening dat het OKR voor toelating overgedragen
moet worden, omdat vo-scholen anders niet aan hun zorgplicht kunnen voldoen.
Ook voor de andere gebruiksvormen zijn de geïnterviewden geen voorstander van een latere overdracht
van het OKR. Met uitzondering van vo-scholen waar loting is, geldt volgens de geïnterviewden: “Als het
advies passend is, is de regel aanmelden is toelaten.” Tussen de aanmelding en het formele moment van
toelating zit vaak een periode van minimaal een aantal weken (zie ook tabel 3.3). “Het is dan zonde om
kostbare tijd verloren te laten gaan die we goed kunnen gebruiken voor onder meer de voorbereiding
van de warme overdracht en de klassenindeling.” Een deel van de geïnterviewden is van mening dat de
in de Tweede Kamer ingediende motie “getuigt van wantrouwen richting vo-scholen.” “Als een school
misbruik maakt van het OKR bij toelating, is het beter de betreffende school daarop aan te spreken dan
alle scholen uit wantrouwen regels op te leggen.”

14

Zie motie van de leden Klaver en Van Meenen d.d. 25 februari 2015.

Afspraken over de overgang van basis- naar voortgezet onderwijs

5

Overige afspraken

5.1

Overige onderwerpen in plaatsingswijzers

25

In het voorgaande hebben we besproken welke afspraken basis- en vo-scholen hebben gemaakt over
advisering, over toelating en plaatsing en over het onderwijskundig rapport. In dit laatste hoofdstuk
kijken over welke andere onderwerpen scholen afspraken hebben gemaakt in plaatsingswijzers.
Tabel 5.1

Afspraken over overige onderwerpen (per onderwerp aantal en percentage ja)
plaatsingswijzers

vo-scholen

aantal

percentage

aantal

percentage

voorlichting en open dagen

10

28,6

240

31,0

tijdpad

19

54,3

448

57,8

zorgplicht (passend onderwijs)

18

51,4

465

60,0

warme overdracht

11

31,4

336

43,4

klachtenregeling

6

17,1

167

21,5

procedure bij overaanmelding

9

25,7

380

49,0

Ongeveer 60 procent van de scholen heeft afspraken gemaakt over de rol van de zorgplicht bij de
overgang van leerlingen met extra ondersteuningsbehoeften naar het vo en over een gedetailleerd
tijdpad bij de overgang. Bijna de helft van de vo-scholen heeft in de plaatsingswijzer afspraken staan
over de procedure die gevolgd wordt bij overaanmelding, zoals loting en matching. Voor 43 procent van
de scholen geldt dat zij met de basisscholen afspraken hebben gemaakt over de zogenaamde warme
overdracht van leerlingen. Bij bijna een derde van de scholen staan er in de plaatsingswijzers afspraken
over de voorlichting aan en open dagen voor leerlingen en hun ouders. Tot slot heeft ruim 21 procent
van de scholen in de plaatsingswijzer informatie over een klachtenregeling opgenomen. In de
plaatsingswijzers van scholen uit de G4 is vaker informatie opgenomen over de zes overige
onderwerpen dan in plaatsingswijzers van scholen uit de andere gemeenten.

5.2

Draagvlak

In de geïnterviewde gemeenten/regio’s zijn de afspraken uit de plaatsingswijzers opgesteld door een
brede vertegenwoordiging van betrokkenen uit het po en vo. Er is groot draagvlak voor de afspraken en
de geïnterviewden zijn tevreden over de afspraken en hoe deze in de praktijk werken. Verder zijn de
geïnterviewden van mening dat het veld tijd moet krijgen om met de nieuwe regelgeving te werken.
“Steeds nieuwe regels vanuit de overheid zijn betuttelend en doen geen recht aan de professionaliteit
van het personeel op de scholen.” “Door steeds dingen aan te passen, bestaat het risico dat we het kind
met het badwater weggooien.” De geïnterviewde gemeenten/regio’s houden overwegend goed zicht op
de overgang van basis- naar voortgezet onderwijs zodat zij daar waar nodig zelf aanpassingen kunnen
doen in hun plaatsingswijzer.

26

Postbus 1423, 3500 BK Utrecht
t 030 230 60 90 | f 030 230 60 80
info@oberon.eu | www.oberon.eu

Utrecht, september 2016
In opdracht van het Ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap

Oberon