Tweede resultatenoverzicht – aanvullend
op overzicht uit september 20201

Ministerie van LNV, april 2021

1

Kamerstuk 35 300-XIV, nr. 77. Zie blz.19-20 voor de samenvattende tabel uit het eerste overzicht.

Inleidend
Het realisatieplan van de LNV-visie (juni 2019, Kamerstuk 35 000-XIV, nr. 76) bevatte ruim
honderd voorgenomen beleidsinspanningen. In september 2020 verscheen het eerste
resultatenoverzicht van die beleidsinzet. Daaruit bleek dat een flink aantal beleidsinspanningen tot
resultaten heeft geleid, in de zin dat de beleidsinspanning ‘geleverd’ is volgens plan. Dit tweede
overzicht gaat verder in op de beleidsinzet die in het eerste overzicht nog niet de beoogde
resultaten had opgeleverd en daarom was gegroepeerd onder het kopje “in uitvoering”. Ook bevat
het op onderdelen aanvullende informatie over bereikte resultaten, zoals van beleidsinzet die in het
plan van juni 2019 nog ontbrak. Denk bijvoorbeeld aan het Omschakelprogramma. Ook het
merendeel van deze beleidsinspanningen is nu afgerond. Een kleine twintigtal kan nog niet als
gerealiseerd worden beschouwd, deels omdat dit continue beleidsinzet betreft.
Zoals ook vastgesteld in het eerste overzicht is het te vroeg om te kunnen bepalen of de
inspanningen daadwerkelijk hebben bijgedragen tot het realiseren van de doelen van de visie. De
opgedane ervaringen geven wel het vertrouwen dat de beleidsinzet bijdraagt aan de gestage
bewegingen die in het eerste overzicht zijn geschetst. We zien dat alle stappen, groot en klein,
ongeveer in dezelfde richting gaan en het beleid hiervoor de voorwaarden telkens verbetert.
In dit overzicht schets ik wat er tot nu toe terecht is gekomen van de inzet die in het eerste
overzicht nog in uitvoering was. Ten behoeve van de overzichtelijkheid presenteer ik de (ruim 40)
nieuwe beleidsresultaten hieronder in een tabel, geordend naar wat ik zie als de hoofdopgaven
waaraan voldaan moet worden om de transitie naar kringlooplandbouw succesvol te kunnen
maken. De inhoud van de resultaten licht ik daarna kort toe per hoofdopgave. Vanwege de veelheid
aan beleidsinspanningen, zijn deze onderverdeeld in negen hoofdopgaven, die sterk geënt zijn op
zowel de visie als het realisatieplan.
Hoofdopgave

Gerealiseerd september 2020 maart 2021

In uitvoering

Versterken
verdienvermogen

 Ondernemerschapsagenda
 Bekendmaking eerste resultaten
agro-nutrimonitor ACM
 Aanpak duurzame agrofinanciering
 Wetsvoorstel oneerlijke
handelspraktijken beschikbaar voor
Tweede Kamer
 Uitvoeringsprogramma Toekomstvisie Gewasbescherming 2030
 Kringlooplandbouwscan
 Verduurzamingsplannen veehouderij
 Subsidieregeling brongerichte
verduurzaming Stal- en
managementmaatregelen
 Uitwerking Nationaal programma
Landbouwbodems
 Nationale eiwitstrategie
 Nationale handelsmissie
 Aanpak top-10 belemmerende regels
voedselverspilling
 Afspraken met supermarkten
 Black box garnalenvisserij
 Verduurzaming mosselsector
 Noordzeeakkoord
 Wet Stikstof en natuurverbetering
 Uitvoeringsprogramma Natuur
 Stimulering landschapselementen en
agroforestry
 Bossenstrategie
 NW-Europese conferentie duurzame
veehouderij

o Wetsvoorstel nieuw pachtbeleid
o Wetsvoorstel Samenwerking

Concretiseren
kringlooplandbouw

Waardering voor
voedsel
vergroten
Toekomst visserij
borgen
Verbeteren
natuur en
biodiversiteit
Internationale
strategie richten

o Nieuw glastuinbouwconvenant
o Actualisatie EU-biotechnologiewetgeving
o Naar nieuw mestbeleid
o Proefneming Kritische prestatieindicatoren
o Kunstmestvervanging uit dierlijke mest
onder categorie kunstmest
o Gebruik reststromen
o Positie van het dier in de
kringlooplandbouw

o Actieplan Toekomstbestendig
Visserijbeheer IJsselmeergebied
o Stimuleren samenwerking rond
biodiversiteit

o IMVO-convenant land- en tuinbouw
o Nationaal strategisch plan nieuw GLB

1

Hoofdopgave

Gerealiseerd september 2020 maart 2021

In uitvoering

Versterken brede
welvaart in de
regio
Kennis en
innovatie richten

 Regio Deals

o Samenwerken in 15 IBP-VP gebieden
o Meer experimenteerruimte voor
kringlooplandbouw

 Publiek-private samenwerkingen
 Stimulansen voor kennis en
innovatie op het boerenerf
 Investeringsregeling
Precisielandbouw
 Informatie voor boeren en tuinders:
Groeien naar Morgen
 Raamwerk monitoring
kringlooplandbouw v1.0

o Missiegedreven onderzoek en innovatie

Algemene
randvoorwaarden op orde

o Aanpak wet- en regelgeving
o Mede-eigenaarschap bedrijven en
maatschappelijke organisaties
o Samenwerken in
experimenteergebieden
o 2de Staat van de Kringlooplandbouw

Verdienvermogen om omschakeling mogelijk te maken
Het bedrijfseconomisch perspectief van boeren, tuinders en vissers stoelt nu nog vooral op de
combinatie van kostprijsverlaging en intensivering. Voor een volhoudbare sector is het zaak dit
perspectief uiteindelijk in te ruilen voor een perspectief dat stoelt op waardevergroting en
behoedzaam gebruik van grondstoffen en andere natuurlijke hulpbronnen. Dit moet hun een goed
inkomen opleveren en het vooruitzicht dat zij hun bedrijf aan volgende generaties kunnen
overdragen.
Gerealiseerd:
 Ondernemerschapsagenda
Op 15 oktober 2020 is de agrarische ondernemerschapsagenda naar gestuurd (Kamerstuk 32 670,
nr. 199). Deze agenda heeft als doel om boeren economisch perspectief te bieden in de transitie
naar kringlooplandbouw. Dit economische perspectief ontstaat primair door ondernemerschap – in
de eerste plaats is het de boer zelf die zijn eigen verdienvermogen versterkt. De boer staat daar
echter niet alleen voor. De agrarische ondernemerschapsagenda gaat in op de rol van de overheid,
naast ketenpartners en consumenten, in het creëren van voldoende ruimte en een gunstig klimaat
voor agrarisch ondernemerschap. De agenda is opgebouwd op de volgende vier pijlers: (i) het
stimuleren van (nieuw) ondernemerschap, (ii) het belonen van publieke diensten, (iii) het
versterken van de marktmacht van agrariërs en (iv) het bevorderen van een gelijker speelveld. Het
is een brede agenda met verschillende initiatieven, acties en resultaten. De inhoud van deze
agenda is mede gebaseerd op het rapport van de Taskforce Verdienvermogen kringlooplandbouw
onder leiding van Hester Maij.
 Bekendmaking eerste resultaten agro-nutrimonitor ACM
In 2019 is de Autoriteit Consument en Markt (ACM) gestart met de monitor prijsvorming in de
voedselketen (agro-nutrimonitor). Voor zes producten laat de monitor voor elke schakel in de
keten zien welke prijs ondernemingen betaalden voor inkoop van een product en wat de
verkoopprijs was. De monitor beschrijft voor deze zes producten ook de verschillen in prijsopbouw
tussen de reguliere en de duurzame variant daarvan. De monitor dient ter ondersteuning van de
dialoog met en tussen ketenpartijen over dit onderwerp, en biedt de overheid aanknopingspunten
om eventueel gericht beleid te voeren. De eerste resultaten van de agro-nutrimonitor zijn in
oktober 2020 door de ACM gepubliceerd. Hierover heb ik de Tweede Kamer geïnformeerd bij brief
van 15 oktober 2020 (Kamerstuk 31 532, nr. 256). Inmiddels is de ACM begonnen met de nadere
invulling van de agro-nutrimonitor 2021, waarvan de resultaten in het najaar worden verwacht.
 Aanpak duurzame agrofinanciering
Op 22 december 2020 is de Kamerbrief over agrofinanciering naar de Kamer gestuurd (Kamerstuk
28 625, nr. 287). Onderdeel van deze brief was het onderzoek dat Wageningen Economic Research
(WEcR) in 2020 in opdracht van LNV heeft uitgevoerd naar het financieringslandschap van de land-

2

en tuinbouw. Uit rondetafelbijeenkomsten die het ministerie in dit kader georganiseerd heeft met
vertegenwoordigers uit de sector alsook met financiers, kwam naar voren dat het een grote opgave
is om de grote groep boeren en tuinders aanzienlijke verduurzamingsstappen te laten zetten. In de
transitie naar duurzame land- en tuinbouw is behoefte aan een consistent langetermijnbeleid en
evenzeer is een goed verdienvermogen daarbij van essentieel belang, waaraan ik ook werk via de
hierboven genoemde agrarische ondernemersagenda. Het stimuleren van duurzame
agrofinanciering maakt daarvan onderdeel uit. Ik blijf me er dan ook in de bredere context van het
versterken van het verdienvermogen voor inzetten dat de omslag naar duurzame landbouw en de
continuïteit van bedrijven financierbaar is en blijft.
 Wetsvoorstel oneerlijke handelspraktijken beschikbaar voor Tweede Kamer
Dit wetsvoorstel, waarmee de Richtlijn (EU) 2019/633 wordt geïmplementeerd, beoogt een
zestiental handelspraktijken te verbieden die een negatieve invloed hebben op innovatie,
investeringen en ontwikkeling van economisch vitale bedrijven. De ACM wordt aangewezen als
verantwoordelijk toezichthouder. Ook wordt de wettelijke mogelijkheid gecreëerd om een
geschillencommissie aan te wijzen waar boeren terecht kunnen voor laagdrempelige en
onafhankelijke geschilbeslechting.
Eind september 2020 is de Raad van State tot een advies gekomen. Dit advies spitste zich toe op
een drietal onderwerpen: 1. Vaststellen omzetgrenzen, 2. Alternatieve geschillenbeslechting, 3.
Boetemaximum. Deze opmerkingen zijn in het ‘nader rapport’ van een inhoudelijke reactie
voorzien, en waar nodig zijn het wetsvoorstel en de memorie van toelichting erop aangepast.
Vervolgens is het wetsvoorstel medio november 2020 ingediend bij de Tweede Kamer. Eind
december 2020 is het ‘verslag’ uitgebracht, met daarin de schriftelijke vragen van de verschillende
Kamerfracties. In een nota zijn deze vragen beantwoord; deze heb ik eind januari 2021 naar de
Kamer gestuurd (Kamerstuk 35 642, nr. 6). De Wet is inmiddels door de Eerste en Tweede Kamer
aangenomen en zal binnenkort worden gepubliceerd in het Staatsblad.
In uitvoering:
o Wetsvoorstel nieuw pachtbeleid
Een nieuw pachtbeleid moet ertoe bijdragen dat pachtende boeren kunnen investeren in het bedrijf
en de bodem, en dat (jonge) boeren meer mogelijkheden krijgen om via pacht een gezond bedrijf
op te bouwen. Dit door een langjarige relatie tussen pachter en verpachter te bevorderen, en zo
duurzaam bodembeheer te stimuleren en (jonge) boeren te helpen lang lopende toegang tot grond
te krijgen. De Kamer heeft het wetsvoorstel dat dit beleid moet vormgeven vanwege de
demissionaire status van het kabinet controversieel verklaard en kan daarom niet in consultatie
worden gebracht.
Het Rijksvastgoedbedrijf (RVB) zal bij de openbare inschrijving voor de geliberaliseerde pacht meer
grond gaan verpachten aan agrarische ondernemers die zich gaan aansluiten of aangesloten zijn bij
duurzaamheidscertificaten, zoals SKAL, dat toeziet op biologische productie. Bovendien zal het RVB
de komende periode een proefproject inrichten, waarbij pachters er op vrijwillige basis voor kunnen
kiezen om het gebruik van bepaalde gewasbeschermingsmiddelen te verminderen of te stoppen.
In het kader van de regio deal Natuurinclusieve landbouw is een verkenning gaande naar hoe we
kunnen anticiperen op een eventuele herziening van de pachtwetgeving. Voor de kortlopende pacht
op percelen van de medeoverheden is dit relatief simpel, maar voor langlopende pacht is dit
juridisch uitdagender. Dit experiment zal zorgen voor snellere verduurzaming in Noord-Nederland
en kan tevens lessen opleveren voor de herziening van de pachtwetgeving.
Aanvullend aan de beleidsinzet rond pacht: zoals ook genoemd in de aanbiedingsbrief van de NOVI
aan uw Kamer is het kabinet voorstander van een actievere Rijksrol rond grondmobiliteit. Onder
voortouw van het ministerie van Binnenlandse Zaken zullen in een verkenning de risico’s en
financiële randvoorwaarden die aan de orde zijn bij een actief grondbeleid worden onderzocht,
inclusief de mogelijke totstandkoming van een Rijksontwikkelbedrijf (ROB). Na het debat over de
Wet Stikstof en Natuur op 10 december 2020 heeft de Tweede Kamer enkele moties aangenomen
die betrekking hebben op grondvraagstukken (Kamerstuk 35 600, nrs. 38, 44 en 47). Over de
uitvoering van deze moties zal ik de Tweede Kamer in het kader van het stikstofbeleid nader
informeren.

3

o Samenwerking: voorstel tot wijziging van de Mededingingswet
Het kabinet stelt een wijziging van de Mededingingswet voor om de bijzondere positie van de
landbouw- en visserijsector te verduidelijken en te expliciteren. Het Voorstel van ‘wet tot wijziging
van de Mededingingswet in verband met het expliciteren van de uitsluiting van het kartelverbod
van gedragingen’ is op 30 november 2020 aan de Afdeling advisering van de Raad van State
aangeboden. Op 17 februari heeft de Raad van State een blanco positief advies uitgebracht op het
wetsvoorstel dat de Mededingingswet wijzigt. Op 16 maart jl. is het wetsvoorstel ingediend bij de
Tweede Kamer. Tijdens de procedurevergadering van 11 mei zal worden besloten of het
wetsvoorstel controversieel wordt verklaard.
Naast deze wetswijziging wordt er gewerkt aan een inventarisatie van concrete kansen en
belemmeringen voor samenwerking binnen de agrarische sector. Hiertoe heb ik per 1 mei 2021 de
heer Ferd Crone aangesteld als kwartiermaker om een functieomschrijving en profielschets op te
stellen van een later aan te stellen Samenwerkingsambassadeur, in lijn met de motie hierover van
het lid Geurts2.

Concretiseren kringlooplandbouw
Het realiseren van kringlooplandbouw is een omvangrijke opgave en vergt een omschakeling in het
gehele agrocomplex. Deze omschakeling is nodig voor een toekomstbestendige landbouw in
Nederland en om de volgende generaties te laten delen in een duurzame toekomst. De urgentie
hiervan wordt bevestigd door actuele ontwikkelingen met forse consequenties, zoals de afspraken
in het klimaatakkoord en de stikstofproblematiek. Het perspectief van kringlooplandbouw, waarin
emissies brongericht worden aangepakt en waarin de kringlopen worden gesloten, is daarom van
des te groter belang. Maar er is nog veel ontwikkelwerk en andere concretisering nodig om
kringlooplandbouw voldoende hanteerbaar te maken.
Gerealiseerd:
 Uitvoeringsprogramma Toekomstvisie Gewasbescherming 2030
Het Uitvoeringsprogramma Toekomstvisie gewasbescherming 2030 is op 28 september 2020 naar
de Tweede Kamer gestuurd (Kamerstuk 27 858, nr. 518). Dit programma bevat verschillende
acties om de doelen – naar weerbare planten en teeltsystemen, verbinden land- en tuinbouw met
natuur, nagenoeg geen emissies naar het milieu en nagenoeg geen residuen op producten voor
voedselconsumptie – te realiseren. De betrokken partijen stellen gezamenlijk een jaarprogramma
2021 op waarin de prioriteiten voor dat jaar zullen worden opgenomen. Dit jaarprogramma zal
naar de Tweede Kamer worden gestuurd.
 Kringlooplandbouwscan: Groeien naar morgen
Veel ondernemers gaven aan dat ze wel willen investeren in duurzame landbouw, maar dat ze het
lastig vinden om daarbij de goede keuzes te maken. Vooral over investeringen in
kringlooplandbouw, zo bleek, bestond veel onduidelijkheid, specifiek over de vraag welke
investeringen het best bij het bedrijf zouden passen en of die investeringen terugverdiend zouden
kunnen worden. Om ondernemers te helpen de juiste keuzes te maken heb ik opdracht gegeven
voor de ontwikkeling van de Kringlooplandbouwscan. De scan resulteert in een advies over de
regelingen bij de Rijksdienst voor Ondernemend Nederland (RVO) die relevant zijn voor het bedrijf
van de betreffende ondernemer, attendeert de ondernemer op artikelen op Groen Kennisnet die
aansluiten bij het bedrijf, en verwijst naar verhalen op het Platform Kringlooplandbouw van
collega-agrariërs die al bezig zijn met kringlooplandbouw. De kringlooplandbouwscan maakt
onderdeel uit van de website Groeien naar morgen.
 Verduurzamingsplannen veehouderij
Op 22 oktober 2020 is de Kamer geïnformeerd over de voortgang van het programma duurzame
veehouderij (Kamerstuk 28973, nr. 239). De verschillende dierlijke sectoren (melkvee, varkens,
pluimvee, geiten) zijn aan de slag gegaan met de uitvoering van hun integrale
duurzaamheidsplannen. Enkele voorbeelden van concrete vooruitgang zijn de ontwikkeling van
benchmarks om dierenwelzijn en diergezondheid te verbeteren en de ontwikkeling van de
Biodiversiteitsmonitor. Ook de insectensector heeft inmiddels een integraal plan opgesteld.
2

Kamerstuk 35000-XIV, nr. 81.

4

Daarnaast heeft onder andere de inspiratiedag 'De veehouderij van de toekomst: duurzaam en
marktgericht' plaatsgevonden en hebben partijen uit de verschillende afzetkanalen plannen
gemaakt om de vraag naar duurzame producten uit de markt te vergroten.
 Subsidieregeling brongerichte verduurzaming stal- en managementmaatregelen
In mijn brief van 5 februari 2021 heb ik de Tweede Kamer geïnformeerd over de uitkomsten van de
eerste openstelling van de innovatie- en investeringsmodule van de Subsidiemodules brongerichte
verduurzaming stal- en managementmaatregelen (Sbv). Met brongerichte verduurzaming van
stallen worden emissies van ammoniak, broeikasgassen, fijnstof en geur integraal verminderd. Het
aantal aanvragen was boven verwachting. Op de website van RVO staat een samenvatting van de
goedgekeurde projecten. Op 24 februari 2020 is de innovatiemodule voor de tweede keer
opengesteld. Op korte termijn zal naar verwachting ook de investeringsmodule weer worden
opengesteld.
 Uitwerking Nationaal programma Landbouwbodems
Het doel van het Nationaal Programma Landbouwbodems is om publieke en private partijen te
committeren aan het streefdoel: alle Nederlandse landbouwbodems duurzaam beheerd in 2030
door gezamenlijke (publieke en private) inspanningen. Op 11 november 2020 is er een online
bodemtop gehouden. In januari en februari 2021 wordt deze gevolgd door inhoudelijke sessies
waarin op verschillende thema’s zal worden ingegaan en de discussie kan worden gevoerd.
Onder leiding van Jan Jacob van Dijk is in 2020 met ketenpartijen een zestal afspraken gemaakt
over het invullen van duurzaam bodembeheer. Deze afspraken gaan onder andere over eenduidig
meten van bodemkwaliteit, belonen van duurzaam beheer, delen van kennis, databeheer en
innovatieopgaven.
Op bijna 1.200 landbouwpercelen verdeeld over het land is de bodemkwaliteit gemeten op zowel
chemische, fysische als biologische indicatoren. Deze nulmeting van de kwaliteit van de
Nederlandse landbouwbodems is eind 2020 afgerond. Begin 2021 wordt er een sessie met
deskundigen uit het hele land georganiseerd voor duiding van deze nulmeting.
Het Deltaplan Agrarisch Waterbeheer heeft in 2020 een meerjarige subsidie gekregen om vorm te
geven aan kennisverspreiding over duurzaam bodembeheer. In samenwerking met het NAJK wordt
kennis verspreid onder mbo-studenten. Ook worden er brede bodemadviseurs opgeleid. Op
regionaal niveau worden via het Interbestuurlijk Programma Vitaal Platteland en Regio Deals
diverse pilots en initiatieven ondersteund. Zo maakt duurzaam beheer van landbouwbodems deel
uit van een aantal van deze nieuwe deals, waaronder de Regio Deal Zuidoost Friesland en ZuidHollandse Delta.
Er is veel onderzoek uitgevoerd in 2020, en dit zal in 2021 worden voortgezet. In de PubliekPrivate Samenwerking Beter Bodembeheer wordt onderzoek verricht binnen verschillende thema’s,
zoals grondbewerking, bodembiologie en organische stofbeheer. Er wordt niet alleen naar
maatregelen gekeken, maar ook naar de kosten en baten en naar instrumenten om de
bodemkwaliteit te beoordelen en te volgen in de tijd. In het LNV-onderzoeksprogramma Slim
Landgebruik wordt gewerkt aan de onderbouwing van maatregelen die bij kunnen dragen aan het
vastleggen van koolstof in de bodem. Er worden metingen verricht in langetermijnexperimenten, er
is praktijkonderzoek waarbij akkerbouwers en veehouders zijn betrokken en er wordt gekeken naar
verdienmodellen.
 Nationale eiwitstrategie
De Nationale Eiwitstrategie is op 22 december 2020 aan de Tweede Kamer gestuurd (Kamerstuk
35 570-XIV, nr.70). In deze strategie zijn meer dan 25 maatregelen benoemd voor de komende
jaren. Een groot aantal onderdelen van deze Nederlandse strategie worden reeds uitgevoerd, zoals
het faciliteren van de Werkgroep Insecten en de meerjarige investering in het vierjarige
kennisbasisprogramma van de WUR Proteins for Life.
Komend jaar zullen de nieuwe maatregelen in deze strategie verder worden opgepakt, zoals de call
voor praktijkgericht onderzoek naar microbiële eiwitbronnen in veevoer en pps-onderzoek naar
veilig gebruik van keukenafval in Ecofeed. De Green Deal Vlinderbloemigen zal in 2021 vorm gaan
krijgen in samenwerking met stakeholders uit de gehele keten en wetenschappers op het gebied
van veredeling en duurzame teeltoptimalisatie.
Een aantal beleidsmaatregelen kan in de komende jaren worden aangescherpt naar aanleiding van
uitkomsten van reeds lopend onderzoek, zoals het pps-programma Echte en eerlijke Prijs van
Voedsel. Ten slotte zullen onderdelen van de strategie pas verder opgepakt worden als de

5

Europese wetgeving dit toelaat. Bijvoorbeeld het veilig gebruik van diermelen in veevoeder voor
varkens en kippen. In samenwerking met het ministerie van VWS en stakeholders uit de gehele
eiwitketen, zal de komende jaren deze strategie tot uitvoering komen om de missiedoelen te
bereiken.
In uitvoering:
o Nieuw glastuinbouwconvenant
Het streven was om in het najaar van 2020 afspraken vast te leggen in een nieuw
glastuinbouwconvenant voor de periode 2020-2030. De glastuinbouwsector heeft de ambitie om in
de komende tien jaar de CO2-emissie te halveren. Het beschikbare bedrag voor de glastuinbouw
vanuit de klimaatopgave is 250 miljoen euro voor de periode tot en met 2030. Het opstellen van
het convenant heeft door de coronacrisis en de lastenstijging vanuit de ODE en de beschikbaarheid
van externe CO2 evenwel vertraging opgelopen. Eind 2020 is, met de start van het transitiecollege
Kas als Energiebron, begonnen met de voorbereidingen voor het nieuwe convenant. Het is de
verwachting dat het convenant in de tweede helft van 2021 afgerond kan worden.
o Actualisatie EU-biotechnologiewetgeving
In 2020 is de Europese Commissie gestart met onderzoek naar de toepassing van nieuwe
veredelingstechnieken, waarbij tevens wordt bekeken of de regelgeving nog afdoende is toegepast
op nieuwe ontwikkelingen. Het onderzoek loopt en resultaten worden in de eerste helft van 2021
verwacht. De uitkomsten van dit onderzoek zullen leiden tot conclusies van de Europese Commissie
en indien gepast een voorstel voor wijziging van regelgeving. Dit is een belangrijke stap voor
verruiming van de toepassing van nieuwe veredelingstechnieken, zoals CRISPR-Cas, mits daarbij
geen soortengrenzen worden overschreden.
o Naar een nieuw mestbeleid
Op 8 september 2020 heb ik de Kamer per brief geïnformeerd over de contouren voor een
toekomstig mestbeleid (Kamerstuk 33 037, nr. 374). In het daaropvolgende algemeen overleg
Mestbeleid op 4 november heb ik u toegezegd te komen met een routekaart over de verdere
uitwerking. Deze heb ik de Kamer op 13 april 2021 aangeboden. De routekaart is erop gericht om
te zorgen dat voor een volgend kabinet de nodige voorbereidingen zijn getroffen voor de verdere
invulling van het toekomstige mestbeleid. De brief schetst ook enkele mogelijke hoofdlijnen van de
verkenning naar een Afrekenbare Stoffen Balans.
o Proefneming kritische prestatie-indicatoren
Transparantie over de duurzaamheidsprestaties die een agrarisch ondernemer levert, is
onontbeerlijk om tot passende betalingen te kunnen komen. Kritische prestatie-indicatoren (kpi’s)
geven die gevraagde duidelijkheid over een aantal concrete beleidsdoelen en bieden
handelingsperspectief voor de ondernemer. Drempel- en streefwaarden, onderbouwd en door
deskundigen en getoetst in de praktijk, geven richting en houvast. Daardoor wordt inzicht
verkregen in hoe prestaties bijdragen aan het realiseren van de maatschappelijke opgaven wat
betreft klimaat, biodiversiteit, waterkwaliteit en -kwantiteit, bodemkwaliteit, luchtkwaliteit, natuur,
landschap en dierenwelzijn. Uiteindelijk maakt dit beloning van de geleverde prestaties mogelijk.
De afgelopen jaren zijn in enkele sectoren en gebieden reeds eerste ervaringen opgedaan met het
ontwikkelen en toepassen van kpi’s. Het Louis Bolk Instituut en het adviesbureau voor
kringlooplandbouw Boerenverstand hebben in opdracht van het ministerie van LNV een advies
opgesteld waarin is geïnventariseerd welke initiatieven reeds zijn ontwikkeld en hoe op basis
hiervan tot een integrale set van kpi’s kan worden gekomen. Op basis van dit advies is besloten
samen met kennisinstellingen, ketenpartijen en gebieden pilots uit te voeren om te onderzoeken
welke kpi’s het beste kunnen worden gekozen en hoe in de praktijk ervaring kan worden opgedaan
met het werken met kpi’s. De vijf experimenteergebieden voor kringlooplandbouw waarmee LNV
samenwerkt spelen hierin een prominente rol, maar ook ervaringen in andere regio’s en die van
ketenpartijen worden meegenomen. Het opzetten van de pilots en het ontwikkelen van een
integrale set kpi’s ondersteun ik vanuit (hoofdzakelijk) het kennis- en innovatie-instrumentarium.
Het streven is eind 2021 een voorstel voor een gedragen ‘basisset’ van kpi’s gereed te hebben
 Kunstmestvervanging uit dierlijke mest onder categorie kunstmest
Op het gebied van kunstmestvervangers zijn de afgelopen periode verschillende pilots uitgevoerd.
Het dossier van de kunstmestvervanging ligt momenteel in Brussel. Het onderzoeksrapport is klaar.

6

Daaruit blijkt dat het technisch mogelijk is om kunstmest te vervangen door producten uit dierlijke
mest. Het is nu aan de Europese Commissie om dit advies van de onderzoekers om te zetten in
beleid. Op het moment van schrijven beziet de Commissie welk beleidsinstrument daartoe het
meest geschikt is. De Nederlandse inzet is om snel gebruik te kunnen maken van deze
mogelijkheid, bij voorkeur generiek.
 Gebruik reststromen
Er zijn op diverse vlakken gesprekken met het bedrijfsleven gaande over het opnieuw voor voeding
of diervoerder gebruiken van alle niet door de mens geconsumeerde restproducten uit de
voedselproductie en voedselconsumptie. Het gebruik van reststromen uit de voedselproductie in
diervoeders is ook onderdeel van de Nieuwe eiwitstrategie (zie boven), waarbij het bedrijfsleven is
gevraagd naar belemmeringen die bedrijven ervaren bij de benutting. Een deel van de door het
bedrijfsleven gewenste veranderingen vergt wijziging van Europese regelgeving. Daarvoor moet in
ieder geval eerst - op basis van nader wetenschappelijk onderzoek - komen vast te staan dat die
toepassingen geen onaanvaardbare risico’s opleveren voor mens, dier en milieu.
Om het gebruik van reststromen in de toekomst een extra impuls te geven heb ik in 2020
Wageningen Universiteit en Research Center opdracht gegeven een overzicht te creëren van
circulaire benutting van reststromen in Nederland, om hiermee verbeterkansen te kunnen
identificeren door middel van een afwegingskader. De resultaten van dit onderzoek worden eind
2021 verwacht. Verder verkent LNV, in samenwerking met de sector, de mogelijkheden voor de
benutting van bruikbare, minder omvangrijke reststromen bij lokale voedingsmiddelenproducenten
en van een geschikt certificeringssysteem voor het aanleveren van deze reststromen bij
diervoederproducenten, om het aandeel aan voormalige voedingsmiddelen in diervoeder verder te
vergroten.
 Positie van het dier in de kringlooplandbouw
LNV werkt aan de borging van de positie van het dier in de omslag naar kringlooplandbouw, zowel
wat betreft dierenwelzijn als diergezondheid. Het uitgangspunt hierbij is dat houderijsystemen zich
aanpassen aan de (natuurlijke) behoeftes van het dier in plaats van andersom. Om inzichtelijk te
krijgen dat de positie van het dier daadwerkelijk verbetert, is het noodzakelijk concrete
randvoorwaarden vast te stellen die het mogelijk maken om het niveau van dierenwelzijn en
diergezondheid te kunnen meten. Als eerste stap heb ik daarom de Raad voor
Dieraangelegenheden (RDA) om een zienswijze gevraagd, om duidelijk te maken wat de
randvoorwaarden zijn voor een veehouderij waarin het dier een positieve staat van welzijn ervaart.
Ik heb hiermee tevens invulling gegeven aan de motie-Ouwehand over het opstellen van concrete
randvoorwaarden ten aanzien van dierenwelzijn (Kamerstuk 35 300-XIV, nr. 57). Deze zienswijze
verwacht ik aan het einde van het eerste kwartaal van dit jaar te ontvangen. Vervolgstap is om
samen met stakeholders de uitkomsten en aanbevelingen uit deze zienswijze te bespreken en
onderdeel te maken van de omslag naar een circulaire en dierwaardige veehouderij.

Waardering voor voedsel vergroten
De omslag naar kringlooplandbouw vraagt om meer waardering van consumenten voor de
inspanningen van boeren, tuinders en vissers. Voedselverspilling is daarom een prioriteit voor het
kabinet, omdat voedselverspilling geen recht doet aan de waarde van voedsel en aan de mensen
die het voedsel hebben gemaakt. Bewustzijn over de herkomst van ons voedsel draagt eraan bij
dat consumenten minder voedsel verspillen en andere keuzes maken in hun aankoopgedrag.
Gerealiseerd:
 Nationale handelsmissie
Op 5 oktober 2020 heeft de Nationale Handelsmissie Korte Keten plaats gevonden. Deze
bijeenkomst was vanwege de coronamaatregelenvolledig online en bestond uit vier elementen: een
videoserie over pioniers in de korte keten, een webcast met ondernemers, gedeputeerden en de
TaskForce Korte Keten, een catering deal (Eten uit de Korte Keten) en een intentieverklaring
tussen de Taskforce Korte Keten, provincies en het ministerie van LNV om korte ketens te blijven
stimuleren.
Onder de vlag van de Nationale Handelsmissie volgt in het voorjaar van 2021 een bijeenkomst over
certificering van landbouwproducten. De aandacht voor korte ketens, de relatie van boeren met
7

hun directe omgeving en een goed verdienmodel vragen om blijvende aandacht van het ministerie.
Het thema ‘Dichtbij boert beter’ van de Nationale Handelsmissie past perfect hierbij.
 Aanpak top-10 belemmerende regels voedselverspilling
Op 31 augustus 2020 (Kamerstuk 31 532, nr. 254) is de top 10 gepubliceerd van de meest
kansrijke mogelijkheden om spelregels te veranderen. Er is samen met bedrijven,
maatschappelijke organisaties en experts een inventarisatie gemaakt van de (wettelijke)
belemmeringen bij het tegengaan van voedselverspilling. Daarbij is gekeken naar de impact en de
haalbaarheid. Per punt wordt bezien hoe dit het beste opgepakt kan worden, met welke partijen en
in welke gremia. Er volgt een implementatiestrategie voor de periode 2021 – 2024. De volgende
punten zijn inmiddels opgepakt:
 Petfeed-normen ontkoppelen van normen voor food/livestock feed, zodat voedselresten wel
gebruikt kunnen worden in diervoer (onder de voorwaarde van gezondheid van het dier),
 Inzetten op aanpassing van Europese wetgeving over diervoeding (o.a. Feedban) om zo het
gebruik van rest- en zijstromen met mogelijke (sporen van) dierlijke (bij-) producten vanuit
keten voor diervoeder mogelijk te maken.
 Verduidelijken van de houdbaarheidsdata (THT/TGT) bij consumenten en bedrijven.
Jaarlijks zal een aantal punten geselecteerd worden voor verdere verdieping en per punt worden de
resultaten en bevindingen gepubliceerd.
 Afspraken met supermarkten over bijdrage aan kringlooplandbouw
In september 2020 heb ik de Kamer geïnformeerd over de afspraken die gemaakt zijn met
supermarkten (Kamerstuk 31 532, nr. 255) ter verbetering van het bedrijfseconomisch perspectief
voor boeren die bovenwettelijke duurzaamheidsprestaties leveren. Een breder aanbod van
duurzame producten, betere monitoring en verdere vermindering van voedselverspilling zijn
onderdelen van de afspraken.
Een van de afspraken gaat over ketensamenwerking voor verdere verduurzaming. Supermarkten
hebben aangegeven continu in gesprek te zijn met hun ketenpartijen over verduurzaming van
ketens. Strategische ketensamenwerking binnen gesloten ketens, waarbij alle ondernemers in de
keten bekend zijn en partijen bovenwettelijke eisen voor verduurzaming kunnen stellen, speelt
hierbij een belangrijke rol. De afgelopen maanden heeft de supermarktbranche samen met diverse
ketenpartijen en het ministerie van LNV verder gewerkt aan het formaliseren van het
marktprogramma verduurzaming dierlijke producten. Doel van dit netwerk is het vergroten van het
bestaande marktaandeel duurzamere dierlijke producten met bovenwettelijke duurzamere
prestaties in alle afzetkanalen.
Ook het vergroten van het aanbod van regio- en streekproducten is een van de afspraken. Het
ministerie van LNV heeft hierin verder geïnvesteerd met de online Nationale Handelsmissie in
oktober 2020, die in het voorjaar van 2021 een vervolg zal krijgen (zie ook hierboven). Ook heb ik
eind 2020 een online conferentie belegd met Noordwest-Europese lidstaten, bedrijven en ngo’s uit
Noordwest-Europa om de markt voor duurzame dierlijke producten te versterken (zie voor meer
informatie hieronder bij ‘Internationale strategie richten’). De supermarktbranche geeft met diverse
initiatieven en campagnes veel aandacht aan streek- en regionale producten in het schap.
Een andere afspraak betreft het stimuleren van samenwerking binnen de wet Ruimte voor
duurzaamheidsinitiatieven. De nota naar aanleiding van een overleg over het wetsvoorstel is op 30
september 2020 naar de Kamer gestuurd (Kamerstuk 35 247, nr. 7). Sindsdien ligt dit wetsvoorstel
in de Kamer voor parlementaire behandeling. In januari 2020 heeft de Kamer het wetsvoorstel
controversieel verklaard, met als gevolg dat hierop geen voortgang is geboekt. Brancheorganisatie
CBL heeft overleg met de ACM over mogelijke ruimte om ook los van dit wetsvoorstel
verduurzaming te bewerkstelligen.
De mogelijkheden voor het verbeteren van transparantie via een duurzaamheidsrapportage en
datadelen worden momenteel, samen met de brancheorganisaties FNLI, CBL en Veneca, verkend.
Conform de motie-Sneller/De Groot (Kamerstuk 31 532 nr. 246) onderzoeken we wat de juiste
methode hiervoor is. Daarom is ook de WUR aangesloten bij de werkgroep. Het doel is toe te
werken naar een haalbare aanpak. De eerste vervolgstap is een analyse van wat er nu al wordt
gerapporteerd in verslagen, wat daarin ontbreekt en hoe The Sustainability Consortium of een
andere methode hieraan kan bijdragen. De supermarktbranche werkt onder andere via deelname
in Fresh Upstream aan transparantie. Doel hiervan is met andere ketenpartners te komen tot een
uniforme, digitale informatiestandaarden in de internationale versketen. Supermarkten participeren
ook in het publiek-private onderzoeksproject Transparant, gezond & duurzaam – in 2019 gestart
8

om te komen tot manieren om consumenten beter te ondersteunen bij het maken van gezonde en
duurzame keuzes.
Over de gezamenlijke inzet op een lagere voedselverspilling heb ik de Kamer in augustus 2020
bericht (Kamerstuk 31 532, nr. 254). Een belangrijk resultaat is dat de cijfers over verspilling op
retailniveau nu op orde zijn. Uit de meest recente rapportage van de grootste groep retailers blijkt
dat gemiddeld 1,7% van het voedsel in de schappen niet wordt verkocht. Daarmee draagt de retail
voor 10% bij aan de totale voedselverspilling in Nederland. Met deze ‘nulmeting’ heeft de retail zelf
inzicht in de reststromen én kan het de resultaten van acties beter monitoren om verspilling van
voedsel verder terug te dringen. Dit helpt de bredere beweging om grondstoffen effectiever te
benutten in de keten. Het streven van onder andere de supermarkten is om deze monitor periodiek
te herhalen om zo inzicht te houden in de vooruitgang.
In genoemde Kamerbrief over de afspraken met supermarkten heb ik aangekondigd een
verkenning uit te willen voeren naar een reële vleesprijs, waarbij de opbrengsten gebruikt zullen
worden voor het verduurzamen van de vleesproductie. Ik heb Wageningen Economic Research
(WecR) opdracht gegeven deze verkenning uit te voeren. Aan WecR is specifiek gevraagd om te
kijken naar de verschillende mogelijkheden van uitvoering van een reële vleesprijs, waarvan de
meerprijs ten goede kan komen aan duurzame veehouders en waar belanghebbenden zich aan
willen verbinden.

Toekomst visserij borgen
Ook voor de visserij is er een opgave om te verduurzamen en verspilling te voorkomen. Van belang
is dat er goede perspectieven zijn voor een veerkrachtige sector in een omgeving waarin steeds
meer functies gecombineerd worden.
Gerealiseerd:
 Black box garnalenvisserij
Om het toezicht op de garnalenvisserij in beschermde gebieden doelmatiger en doeltreffender te
maken, worden de black boxen die garnalenvissers nu aan boord hebben verbeterd. Na het
doorlopen van een zogenaamd NEN-normalisatie/certificatietraject en aanpassing van de huidige
black boxen zullen alle vissersvaartuigen medio 2021 worden uitgerust met een vernieuwde black
box voor plaatsbepaling en visactiviteit. Parallel wordt een normalisatietraject gestart voor een
black box die het toegestane motorvermogen van het vissersvaartuig registreert.
 Verduurzaming mosselsector
Via het mosselconvenant zijn afspraken gemaakt over een stapsgewijze afbouw van de
mosselzaadvisserij in het sublitoraal van de Waddenzee. Met de realisatie van het optimalisatieplan
mosselpercelen Waddenzee en Oosterschelde wordt naar verwachting in het eerste kwartaal van
2021 de derde sluitingsstap in de mosseltransitie afgerond. Daarmee zal 35,7% van de Waddenzee
gesloten zijn voor de mosselzaadvisserij.
Onlangs hebben de convenantpartners nieuwe afspraken gemaakt voor de periode ná 2020, met
als doel om de bodemmosselzaadvisserij in de Waddenzee geheel beëindigd te hebben in 2029, op
voorwaarde dat het daarbij lukt om het economisch perspectief van de mosselsector te behouden.
Deze afspraken zijn vastgelegd in een addendum bij het mosselconvenant.
 Noordzeeakkoord3
Het advies van de heer Joustra en mijn appreciatie bij dit advies zijn op respectievelijk 14
september 2020 (Kamerstuk 33 450, nr. 77) en 27 november (Kamerstuk 33 450, nr. 79) aan de
Tweede Kamer gezonden, tezamen met de appreciatie van de minister van Infrastructuur en
Waterstaat bij het advies over de governance van het Noordzeeakkoord. Na de behandeling van
het Noordzeeakkoord in de Tweede Kamer op 27 januari 2021 kan de uitvoering van start. Het
Noordzeeoverleg voert hierover op consensus gericht overleg onder leiding van de nieuwe
voorzitter, mevrouw Sybilla Dekker. De visserijsector heeft besloten het definitieve
Noordzeeakkoord niet te ondertekenen en vooralsnog niet deel te nemen aan het Noordzeeoverleg.
Alle deelnemers aan het Noordzeeoverleg hopen dat de visserijsector spoedig weer zal aansluiten.

3

Aanvullend op gerealiseerde beleidsinzet in Resultatenoverzicht van september 2020.

9

In uitvoering:
o Actieplan Toekomstbestendig Visserijbeheer IJsselmeergebied
Om te komen tot een duurzame visserij op het IJsselmeer wordt met betrokken partijen
voortvarend gewerkt aan de uitvoering van het Actieplan. De Regio Deal Noordelijk Flevoland (juli
2019), specifiek de pijler verduurzaming IJsselmeervisserij, is een belangrijke bouwsteen voor de
uitvoering van dit actieplan. In 2020 is de koers op hoofdlijnen voor verduurzaming van de
schubvisvisserij in het IJsselmeergebied bepaald (Kamerstuk 31 710, nr. 78). Het jaar 2021 staat
in het teken van de nadere uitwerking van die hoofdlijnen. Deels betreft het activiteiten die het
hele jaar (en verder in 2022) doorlopen, deels activiteiten die in 2021 worden afgerond
(bijvoorbeeld beleidsregels voor ongebruikte rechten en ontheffing/ vrijstelling cultuurhistorische
visserij). Vanuit LNV is er incidenteel 2,1 miljoen euro beschikbaar en uit de Regio Deal 5 miljoen
euro.

Verbeteren natuur en biodiversiteit
De kringloopbenadering is cruciaal voor de natuur en biodiversiteit doordat kringlooplandbouw leidt
tot geen of minimale emissies van schadelijke stoffen naar de omgeving. En andersom is
biodiversiteit van cruciaal belang voor het welslagen van een natuurinclusieve kringlooplandbouw.
Gerealiseerd:
 Wet stikstofreductie en natuurverbetering
We kampen in Nederland met een stikstofprobleem met grote negatieve gevolgen voor onze natuur
en ruimte voor (nieuwe) economische en maatschappelijke activiteiten. Makkelijke en snelle
oplossingen zijn er niet, maar duidelijk is dat de uitstoot van stikstof omlaag moet. Dat vraagt een
structurele inzet van overheden, maatschappij en de verschillende betrokken sectoren. In april
2020 heeft het kabinet de structurele aanpak stikstof gepresenteerd met als hoofddoel het
realiseren van een gunstige of, waar dat nog niet mogelijk is, verbeterde staat van instandhouding
(Kamerstuk 35 334, nr. 82). Het credo is dat de natuur moet herstellen op basis van een
geloofwaardig en effectief pakket maatregelen. Dat is ook noodzakelijk om weer meer ruimte te
realiseren voor toestemmingverlening. Onderdeel van de aanpak is een omvangrijk programma
met maatregelen op het vlak van natuurherstel, natuurinclusieve ruimtelijke inrichting,
stikstofreductie en monitoring en bijsturing om zeker te stellen dat de doelen worden gehaald.
Belangrijke onderdelen van de structurele aanpak zijn vastgelegd in de Wet stikstofreductie en
natuurverbetering (Kamerstuk 35 600), die inmiddels zowel door de Eerste en Tweede kamer is
aangenomen. Met de wetwijziging worden onder andere de drie stikstofreductiedoelstellingen
vastgelegd, zo moet in 2025 40 procent van de stikstofgevoelige habitats in Natura 2000-gebieden
onder de kritische depositiewaarde zijn, in 2030 50 procent en in 2035 74 procent. Dat komt neer
op ongeveer 50 procent reductie van de stikstofemissies in 2035. In het wettelijke programma
stikstofreductie en natuurverbetering zullen de stikstof- en natuurmaatregelen opgenomen en
gemonitord worden.
Het streven is om het programma met maatregelen in de eerste helft van 2021 vast te stellen. In
totaal is er voor circa 3 miljard euro voor diverse maatregelen gereserveerd. Een aantal van de
individuele maatregelen om stikstofdepositie te reduceren, zijn op dit moment al in uitvoering,
zoals de regeling voor gerichte opkoop van piekbelasters, de subsidieregeling voor brongerichte
verduurzaming in het kader van de stalmaatregelen of de subsidieregeling voor retrofit
binnenvaart. Daarnaast maakt de wetswijziging een vrijstelling voor de beoordeling van
stikstofemissies van tijdelijke bouwactiviteiten mogelijk en regelt het dat er een programma wordt
opgesteld om de PAS-meldingen te legaliseren.
Het stikstofvraagstuk onderstreept de noodzaak om een omslag naar toekomstbestendige
landbouw met zo min mogelijk emissies te maken. Er komen onder andere middelen voor
investeringen in duurzame stallen, minder eiwit in veevoer en betere mestaanwending. Er komt
een Omschakelprogramma van 175 miljoen euro om boeren te helpen deze stappen te zetten. Voor
boeren die vrijwillig willen stoppen is ook geld beschikbaar. Hiermee bieden de maatregelen
perspectief voor zowel stoppers en blijvers en vormt de stikstofaanpak een belangrijk
aangrijpingspunt om een nadere invulling te geven aan de omslag naar een meer natuurinclusieve
kringlooplandbouw.
10

 Uitvoeringsprogramma Natuur
Voor wat betreft het Natuurherstelpakket dat onderdeel is van het wettelijk programma en
waarvoor bijna 3 miljard euro is gereserveerd, heb ik begin juli 2020 op hoofdlijnen afspraken
gemaakt met de provincies. Deze zijn nader geconcretiseerd in het uitvoeringsprogramma Natuur
dat eind vorig jaar is vastgesteld (Kamerstuk 33 576, nr. 216) en een Agenda Natuurinclusief
welke in de loop van dit jaar zal worden opgeleverd. Op basis van het uitvoeringsprogramma zal ik
per provincie middelen toekennen om maatregelen uit te voeren die bijdragen aan de opgave. Op
deze manier kunnen de eerste maatregelen van het natuurpakket van het programma in 2021 van
start gaan. De plannen omvatten onder meer het versterken en verbeteren van natuurgebieden,
hogere vergoedingen voor natuurbeheer en het stimuleren van natuurinclusieve landbouw in
gebieden rondom natuurgebieden. Deze maatregelen worden zo veel mogelijk in samenhang met
de bronmaatregelen uitgevoerd. Hiermee wordt de natuur versterkt, zodat stikstofgevoelige
soorten en habitats zich herstellen. Het uitvoeringsprogramma draagt er op deze manier aan bij
dat de Nederlandse natuur in de toekomst in een blijvend goede staat verkeert.
In aanvulling op het nationale programma zullen de provincies gebiedsplannen voor stikstofreductie
en natuurverbetering opstellen, waarbij goed moet worden gekeken naar de samenhang met de
andere opgaven in de gebieden zoals klimaat(adaptatie).
 Stimulering landschapselementen en agroforestry
De investeringsregeling voor de stimulering van landschapselementen en agroforestry wordt
gefinancierd vanuit klimaatgelden en overhevelingsgelden vanuit het GLB. De regeling is ingesteld
om zowel de biodiversiteit als de CO2-vastlegging in agrarisch gebied te vergroten en daarmee bij
te dragen aan kringlooplandbouw, herstel van biodiversiteit en de klimaatopgave. Vanaf januari
2021 is 15 miljoen euro aan overhevelingsgelden vanuit het GLB beschikbaar. Openstelling van de
regeling in 2020 is niet haalbaar gebleken omdat de transitieverordening van de Europese
Commissie als grondslag voor de regeling nog niet gereed was en er nog tijd nodig is om de ICTsystemen voor de beoordeling van de aanvragen te ontwikkelen. De verwachting is dat in de
komende weken meer bekend wordt over de verdere uitvoering.
 Bossenstrategie gereed
De Bossenstrategie van Rijk en provincies is op 18 november 2020 met de Kamer gedeeld
(Kamerstuk 33 576, nr. 202). In februari 2020 (Kamerstuk 33 576, nr. 186) had ik het eerste deel
met de ambities en de hoofdlijnen van de strategie al met de Kamer gedeeld. In het tweede deel
zijn de ambities nader uitgewerkt en zijn acties omschreven die in 2030 moeten leiden tot de
eerder omschreven doelen. Gezamenlijk verbinden Rijk en provincies zich aan een toename van
ruim 18.000 hectare bos. Daarnaast gaan we de mogelijkheden verkennen of, en hoe, we dit
kunnen aanvullen met 19.000 hectare extra bos buiten het Natuurnetwerk Nederland.
Uitgangspunt bij de acties is om zo veel mogelijk te koppelen met andere opgaven in het landelijk
gebied. Een voorbeeld hiervan is het klimaatadaptief maken van beken en rivieren. Ook kunnen we
de woningbouwopgave koppelen aan een groene, bosrijke omgeving of kunnen we natuurinclusieve
landbouw versterken met agroforestry en landschapselementen. Zodoende maken we optimaal
gebruik van beperkte ruimte en middelen. Ook wordt er gewerkt aan de revitalisering van
bestaande bossen en het compenseren van alle kap in het kader van de PAS met het Programma
Natuur. Daarnaast wordt ingezet op het herstellen van heggen en bomensingels in de agrarische
gebieden via het gemeenschappelijk landbouwbeleid van de EU. Dit jaar zullen partijen beginnen
aan de uitvoering van de strategie.
In uitvoering:
o Stimuleren samenwerking rond biodiversiteit
Op 16 oktober 2020 is de Kamer geïnformeerd over de voortgang van het interdepartementale
Programma Versterken Biodiversiteit (Kamerstuk 26 407, nr. 136). In deze brief rapporteer ik
mede namens de ministers van BZK, EZK, IenW en BHOS over de lopende kabinetsinspanningen
gericht op herstel en versterking van de biodiversiteit. In deze brief worden onder meer initiatieven
aangekondigd gericht op het versterken van het bewustzijn over het belang van biodiversiteit in de
samenleving, zoals de publiekscampagne ‘Maak grijs groener’ die in het Deltaplan Biodiversiteitsherstel tot stand is gebracht. Ook kondigt het kabinet in deze brief een aantal onderzoeken aan,
door het PBL en door de WUR, naar de implicaties van het kabinetsstreven om de Nederlandse
ecologische voetafdruk substantieel te verkleinen en naar handelingsopties voor het kabinet. De

11

komende tijd wordt de interdepartementale samenwerking gericht op biodiversiteitsherstel verder
vormgegeven. Daarbij wordt ook nauw samengewerkt met lagere overheden en maatschappelijke
partijen verenigd in de Agenda Natuurinclusief, een samenwerking in het kader van ‘spoor 2’ van
het eerder genoemde Uitvoeringsprogramma Natuur.

Internationale strategie richten
Voor het realiseren van beleidsdoelstellingen zoals rond kringlooplandbouw, goede verdienmodellen
voor boeren en tuinders en een veerkrachtige natuur is inzet in internationale context van belang.
Gerealiseerd:
 Noordwest-Europese conferentie duurzame veehouderij
Op 2 december vond de online conferentie ‘Advancing Sustainable Animal Products’ plaats vanuit
de Fokker Terminal in Den Haag. Het doel van deze conferentie was om afspraken te maken met
lidstaten, bedrijven en ngo’s uit Noordwest-Europa om de markt voor duurzame dierlijke producten
te versterken. Deze doelstelling valt onder de bredere marktstrategie van het programma
Duurzame Veehouderij. In aanloop naar de conferentie hebben meerdere workshops
plaatsgevonden om de effectiviteit van de conferentie te vergroten. De conferentie is goed bezocht,
met ongeveer 75 deelnemers continu online, en met een breed deelnemersveld: zowel
verschillende landen en verschillende soorten organisaties waren goed vertegenwoordigd. De
sprekers van de conferentie bestonden uit de Nederlandse en Duitse ministers van Landbouw, de
Europese Commissie en vertegenwoordigers vanuit de retail (Ahold-Delhaize en Lidl Duitsland), de
verwerkende industrie (Danone), banken (Rabobank), en ngo’s (Eurogroup for Animals). De
conferentie is in zijn geheel terug te zien. In verschillende groepen gaan de werkafspraken die
gemaakt zijn in de conferentie uitgewerkt worden voor drie thema’s: a) harmonisering van
dierenwelzijnslabels, b) harmonisering van duurzaamheidsbenchmarks en c) het uitwisselen van
ervaring, bijvoorbeeld op het gebied van financiering (met nadruk op de rol van banken en
contractafspraken tussen producenten en verwerkers). Mede dankzij de conferentie zijn deze
werkgroepen breed samengesteld: ngo’s, boerenorganisaties, retailers, verwerkers, financiers en
onderzoekers uit Noordwest-Europa.
In uitvoering:
o IMVO-convenant land- en tuinbouw
In het convenant Land- en Tuinbouw over internationaal maatschappelijk verantwoord ondernemen
(IMVO), onderzoeken de agrarische sector, ngo’s, vakbonden en de overheid samen de
mogelijkheden voor structurele verduurzaming van de aanleverketens van de Nederlandse land- en
tuinbouw. Een belangrijk doel is het stimuleren en faciliteren van agrarisch ondernemers tot het
doen van due diligence: het borgen van de juistheid van de informatie over hoe producten tot
stand gekomen zijn. Met de juiste middelen en kennis kunnen boeren zelf risico’s in hun
aanleverketens in kaart brengen om het inzicht in de daadwerkelijke risico’s te vergroten.
De betreffende beleidsinzet is echter nog niet gerealiseerd. De onderhandelingen rond het
convenant bevinden zich nog altijd in een impasse. Ontwikkelingen ten aanzien van het
stikstofdossier, corona en andere zaken hebben ervoor gezorgd dat dit dossier bij de agrarische
sector geen prioriteit heeft gekregen. Ik blijf te allen tijde bereid om de gesprekken over dit
convenant te hervatten. Ondertussen wordt onder leiding van de minister van BHOS verder
gewerkt aan een algemene beleidsherziening ten aanzien van IMVO.
o Nationaal strategisch plan nieuw GLB
De ontwikkeling van het Nationaal Strategisch Plan voor het nieuwe GLB (GLB-NSP) is volop
gaande. Het NSP zal na nationale besluitvorming eind 2021 worden ingediend bij de EC voor
goedkeuring. De ambitie is dat het GLB - via het NSP - toekomstbestendig boeren sterker gaat
belonen. Het nieuwe GLB moet daarmee van inkomensondersteuning naar prestatiegericht belonen
gaan, met een ambitieuze invulling van ecoregelingen. In de brieven van 29 oktober 2020
(Kamerstuk 21 501-32, nr. 1256) en 23 december 2020 (Kamerstuk 21 501-32, nr. 1271) heb ik
de Kamer de laatste stand van zaken gemeld ten aanzien van de Europese besluitvorming, de
publicatie door de EC van specifieke landenaanbevelingen voor het NSP en de totstandkoming van
de bouwstenen voor het GLB-NSP.
12

Via de subsidiemodule voor ‘Pilots toekomstbestendige landbouw nieuw GLB’ kunnen in de
komende jaren informatie en inzichten verkregen worden die helpen om het nieuwe
Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB) beter te richten op het verduurzamen van de landbouw.
Voor de module is 17,3 miljoen euro beschikbaar gekomen. De pilots worden gefinancierd met EUmiddelen en aangevuld met nationale middelen vanuit de LNV-begroting.

Versterken brede welvaart in de regio
De regio is de plek waar economische, ecologische en sociale opgaven samenkomen en waar een
integrale aanpak van deze opgaven nodig is om de brede welvaart voor burgers en bedrijven te
versterken. Zo is de regio een belangrijke plek voor het sluiten van kringlopen van grondstoffen,
hulpbronnen en natuurinclusieve landbouw. In de regio worden reststromen benut en ontstaan
korte ketens van streekgebonden voedselproductie.
Gerealiseerd:
 Regio Deals
In 2021 komen de in totaal 30 Regio Deals verder tot uitvoering. Bij de uitvoering van de Regio
Deals uit de tweede tranche (2019), die belangrijk zijn voor de uitwerking van de LNV-visie, zijn al
veel resultaten zichtbaar. Op 20 januari 2021 heb ik de Kamer hierover nader geïnformeerd
(Kamerstuk 29 697, nr. 90).
Zo krijgt in de regio Achterhoek het programma Kunstmestvrije Achterhoek gestalte door de
uitvoering van het project ‘bodemverbeteraar’. In deze innovatieve pilot wordt varkensmest
afkomstig van regionale agrarische bedrijven in een biogasinstallatie verwerkt tot een groene en
effectieve bodemverbeteraar.
Bij de Regio Deal Natuurinclusieve landbouw Noord-Nederland zijn inmiddels acht verschillende
gebiedsprocessen opgestart om van onderop initiatieven op gang te helpen die richting geven aan
‘anders boeren’. Het gaat om een mix van projecten die bijdragen aan een landbouw die meer dan
nu in balans is met natuur en landschap, zoals experimenten rondom verdienvermogen, het in
kaart brengen van knellende wet- en regelgeving, het aanvoeren van organische mest, strooien
van natuurgras en een betere groen-blauwe dooradering.
Met behulp van de Regio Deal Food Valley geven Rijk en regio samen een impuls aan de transitie
naar een duurzaam en gezond voedselsysteem. Excellent onderzoek en concrete (innovatieve)
toepassingen in de praktijk worden aan elkaar verbonden op het terrein van duurzame en circulaire
landbouw, en voeding en gezondheid. Een versnelde transitie in de landbouw krijgt impuls via het
uitvoeringsprogramma Boer aan het Roer. De selectie van bedrijven en innovaties die op het
boerenerf getest worden, is goed op gang gekomen. Inmiddels zijn er twaalf innovatietechnieken
geselecteerd voor emissiereducerende maatregelen en drie innovaties op het thema bodem.
In het Groene Hart is het Living Lab Boeren bij Hoog Water gestart. Dit project richt zich op de
ontwikkeling van een veenweidenbedrijf met minimale klimaatimpact dat zo bijdraagt aan de
verduurzaming van de landbouw.
Essentieel is dat bij de uitvoering in het kader van de Regio Deals de primaire leiding voor
uitvoering van de projecten bij de regionale partners ligt. Verduurzaming van de landbouw en de
omslag naar kringlooplandbouw krijgt ook aandacht in de recentelijk ondertekende Regio Deals uit
de derde tranche, te weten die van: Zuid-Hollandse Delta (foodlab), Zuidoost-Friesland
(bodemgesteldheid), Noordoost-Brabant (AgroProeftuin de Peel), Noord-Limburg (future farming)
en Zeeuws-Vlaanderen (natuurinclusieve en klimaatadaptieve landbouw). De eerste resultaten van
deze initiatieven zijn in 2021 te verwachten.
In uitvoering:
o Samenwerken in interbestuurlijk programma vitaal platteland
In het interbestuurlijk programma vitaal platteland (IBP-VP) werken Rijk, provincies, gemeenten en
waterschappen samen aan een economisch vitaal, leefbaar en ecologisch duurzaam platteland. Via
een gemeenschappelijke agenda wordt gewerkt aan transitieopgaven in het landelijke gebied. In de
vijftien gebiedsprocessen die hierdoor op gang zijn gekomen wordt op veel verschillende manieren
bijgedragen aan het realiseren van de LNV-visie. Bijvoorbeeld:

13

• In de Zuidwestelijke Delta is de ‘Broedplaats Volhoudbare Landbouw’ gestart die via
verschillende projecten oplossingen genereert voor een volhoudbare, hooginnovatieve en circulaire
agrarische sector en voedselketen in een biodivers landschap. Voorbeelden van projecten zijn: het
ontwikkelen van kpi’s om kringlooplandbouw meetbaar te maken op akkerbouwbedrijven, het
ontwikkelen van agro-ecologische gewasdiverse teeltsystemen (strokenteelt) en het werken aan
een biodivers agrarisch landschap door akkerranden- en bermbeheer.
• In Brabants Bodem, onderdeel van het Van Gogh Nationaal Park (in oprichting), is gestart met
de biodiversiteitsmonitor, waar melkveehouders beloond worden voor hun prestaties op het gebied
van waterkwaliteit, natuur en landschap.
• In het Heuvelland is gestart met de uitvoering van het idee om via verduurzaming van
grondgebruik en ontwikkeling van een robuuster watersysteem te komen tot herstel van Europees
beschermde natuur en tot minder wateroverlast in het Heuvelland van Zuid-Limburg.
• In het Westerkwartier (Groningen) is een project gestart waarin samen met boeren gekeken
wordt naar mogelijkheden om hun bedrijfskringlopen te verbeteren.
• In veenweidegebied Aldeboarn / De Deelen (Friesland) draagt het IBP-VP bij aan een integraal
gebiedsproces. De focus ligt niet alleen op de vermindering van de bodemdaling en CO2-uitstoot
maar op het versterken van de vitaliteit van het gebied als geheel: economisch en ecologisch, nu
en met het oog op de toekomst.
• Rond de Eems-Dollard worden scenario’s ontwikkeld voor het gebruik van slib (reststof uit
estuarium) om landbouwgrond op te hogen en zo bodemdaling tegen te gaan. Dit kan op grote
schaal gaan bijdragen aan natuurherstel en een duurzaam klimaatadaptief landbouwgebied.
• In Drenthe werken boeren in verschillende projecten aan betere samenwerking tussen
akkerbouw- en melkveebedrijven, aan betere samenwerking tussen landbouwbedrijven en
natuurbeheerders en aan het sluiten van kringlopen op bedrijfs- en gebiedsniveau.
o Meer experimenteerruimte voor kringlooplandbouw
Een team van de WUR heeft op basis van een verkenning in de experimenteergebieden opdracht
gekregen om een zestal pilots op te zetten en te begeleiden, gericht op een versterking van de
samenwerking tussen akkerbouw en veehouderij. Daarbij wordt aangesloten op initiatieven vanuit
de praktijk. Op basis van een vooraf opgesteld experimenteerplan wordt in de samenwerkingspilots
gestreefd naar een forse stap richting kringlooplandbouw. Met een daarop gerichte monitor wordt
onderzocht of de beoogde doelen worden gerealiseerd en ongewenste milieueffecten worden
voorkomen. Op basis van een review aan het eind van ieder jaar kan het plan voor het
daaropvolgende jaar worden bijgesteld. Als de beoogde ontwikkeling wordt belemmerd door weten regelgeving of uitvoeringskwesties, zal bezien worden hoe deze knelpunten kunnen worden
opgelost. De pilots zijn in meerdere opzichten divers van aard, waardoor de opgedane ervaringen
ook van betekenis kunnen zijn voor andere gebieden. Communicatie maakt dan ook nadrukkelijk
onderdeel uit van de opdracht.

Kennis en innovatie richten
Om de omslag naar kringlooplandbouw te kunnen maken en afspraken uit het klimaatakkoord te
realiseren, is toepasbare kennis en innovatie cruciaal in alle schakels van de voedselketen. In
samenwerking met de topsectoren Agri & Food en Tuinbouw & uitgangsmaterialen zijn een groot
aantal publiek-private samenwerkingsprogramma’s (pps) in uitvoering genomen. Deze
programma’s leverden resultaten op die bijdragen aan de omslag naar kringlooplandbouw en aan
de klimaatopgave.
Gerealiseerd:
 Publiek-private samenwerkingen
Het zou te ver voeren om alle resultaten uit de publiek-private samenwerkingsprogramma’s in dit
overzicht op te nemen. Aan de hand van resultaten uit drie pps-en die in uitvoering zijn wordt een
indruk gegeven van de praktische meerwaarde van deze programma’s.
‘Landbouw als vliegwiel voor energietransitie’; deze pps levert concrete handvatten aan agrarische
ondernemers voor duurzame energieproductie en -opslag. Toepassing hiervan op grote schaal zou
in potentie voor miljarden aan toekomstige investeringen in de energie-infrastructuur overbodig
kunnen maken. Ook draagt de pps bij aan het realiseren van de klimaatafspraken van Parijs.
14

Enkele resultaten van deze pps zijn:
 In de gebiedspilot Noordelijke Friese Wouden (NFW) zijn ontwerpsessies met boeren gehouden
om zelfopgewekte energie te gebruiken. Deze hebben veel praktische toepassingen opgeleverd.
Eén daarvan wordt door NFW samen met gemeente, provincie en Alliander in een pilot
uitgewerkt. In deze pilot wordt overtollige zonnestroom in de zomer via een warmtepomp
omgezet in heet water. Dit hete water komt in een waterbuffer bij het dorp. En in de winter
verwarmt dit water het dorp. De pilot is op de schaal van een beperkt aantal woningen. In het
vierde kwartaal van 2020 is een subsidieaanvraag (aardgasloze wijken) gedaan om tot realisatie
over te gaan.
 Eind 2020 zijn de resultaten van het project in de gebiedspilot Hoeksche Waard bekend
geworden: een project met ondernemers rond opslag van energie (door middel van waterstof of
vriescapaciteit) om zo de seizoensonbalans in energieproductie en -gebruik aan te pakken en
onbalans op het net te voorkomen. De geproduceerde waterstof is dan in beeld om diesel te
vervangen in de landbouw. Het gaat hier om een verkenning om electrolysers op het boerenerf
of op een hoger schaalniveau in te zetten.
 Elektrisch beregenen. Om de emissie van CO2 (en NOx) te beperken is – zeker op bedrijven met
een eigen installatie met zonnepanelen - elektrisch beregenen een optie ten opzichte van diesel.
Om een dergelijke overgang te faciliteren is een factsheet opgesteld.
Eind 2020 is bekend geworden dat de pps uitgebreid kan worden met twee pilotgebieden
(Noordoostpolder en Oost-Nederland).
‘PPS Kringloopwijzer en Kringlooptoets’; deze kringloopinstrumenten zijn bestemd voor individuele
melkveebedrijven om de efficiëntie van stikstof, fosfaat en koolstof en de bijbehorende verliezen,
per schakel in het bedrijfssysteem, nauwkeurig in kaart brengt en te vergelijken met norm- en
referentiewaarden.
In 2020 is het validatietraject voor de Kringloopwijzer ingezet voor stikstof en fosfaat. Nog niet
voor methaan en andere broeikasgassen. Wel zijn de berekeningen ten aanzien van methaan
bedrijfsspecifieker gemaakt. Hierbij is extra aandacht besteed aan het in kaart brengen van de
emissies bij gebruik van verschillende voedermiddelen. Het onderzoek rond de Kringloopwijzer is
gebruikt in de inventarisatie om te komen tot een Afrekenbare Stoffen Balans, een aanbeveling van
de Commissie-Remkes. In eerste instantie zal dit worden gedaan voor grondgebonden
melkveehouderijbedrijven, waarbij gekeken wordt naar emissies van stikstof en fosfaat, maar
mogelijk ook ammoniak en broeikasgassen.
In de PPS Kringlooptoets 2.0 wordt kennis ontwikkeld over hoe om te gaan met kringlopen op
verschillende schaalniveaus (bedrijf, regionaal, nationaal of globaal). In dit programma is afgelopen
jaar gekeken naar effecten van een stop op import van niet-Europees veevoer. Het rapport zal
begin 2021 worden opgeleverd.
‘PPS Verwaarden mest’; de Groene Mineralen Centrale in de Achterhoek heeft ook in 2020
grootschalig varkensmest verwerkt tot biogas, stikstof-kaliumconcentraat, fosfaatmeststof,
nutriëntarme organische stof en schoon loosbaar water. De geproduceerde biobased
bemestingsproducten werden grotendeels weer in de regio afgezet binnen het kader van de pilot
Kunstmestvrije Achterhoek (opgewaardeerd stikstof-kaliumconcentraat tot gewasspecifieke Groene
WeideMeststof) en de pilot Groene Effectieve Bodemverbeteraar (nutriëntarme organische stof). De
installatie is in 2020 verder geoptimaliseerd om de businesscase te verbeteren. De kwaliteit van de
producten en de effecten van optimalisatie werden gemeten in het kader van TKI-project
Meerwaarde Mest en Mineralen en het EU H2020 SYSTEMIC project.
 Stimulansen voor kennis en innovatie op het boerenerf
In het vierde kwartaal van 2020 is de Subsidiemodule Agrarische Bedrijfsadvisering en Educatie
(SABE) voor het eerst opengesteld voor boeren, tuinders en agrarische bedrijfsadviseurs. Boeren
en tuinders konden vouchers aanvragen die ze kunnen inwisselen voor advisering door een
onafhankelijke agrarisch adviseur of voor een stikstofcursus bij één van de groene hoger
onderwijsinstellingen. Ook was het voor praktijknetwerken van boeren die samen willen leren en
kennis willen uitwisselen over duurzame landbouw mogelijk om projectsubsidies aan te vragen.
Voor adviseurs waren vouchers voor een opleiding tot stikstofadviseur beschikbaar.
Bij de eerste openstelling waren voor boeren en tuinders 2000 advies- en cursusvouchers
beschikbaar. In totaal zijn al op de eerste dag van de openstelling 2800 vouchers aangevraagd.
Ook voor de projectsubsidies voor praktijknetwerken was veel belangstelling. In totaal zijn bijna 90
aanvragen gedaan en beoordeeld. Dit jaar worden de uitgegeven vouchers verzilverd en zullen de

15

praktijknetwerken die subsidie krijgen met elkaar aan de slag gaan. Daarmee wordt een
belangrijke stap gezet naar bedrijfsaanpassingen die passen bij de omslag naar een duurzame
landbouw. Tot en met 2023 worden jaarlijks nieuwe vouchers beschikbaar gesteld alsmede nieuwe
projectsubsidies voor praktijknetwerken.
In het laatste kwartaal van 2020 is door de Vereniging van Agrarische Bedrijfsadviseurs (VAB)
gewerkt aan de beoordeling en registratie van onafhankelijke bedrijfsadviseurs voor de nationale
aandachtsgebieden in het BedrijfsAdviseringsSysteem (BAS). Dit ter ondersteuning van de SABE.
Op dit moment zijn 135 bedrijfsadviseurs geregistreerd. Dit aantal zal dit jaar nog flink toenemen.
Via het programma Praktijkkennis voor Voedsel en Groen financieren LNV en NWO-SIA
praktijkgericht onderzoek. Per 1 januari van dit jaar is de eerste kringlooplandbouwlector in het
hoger agrarisch onderwijs aangesteld. In het voorjaar zullen nog twee kringlooplandbouwlectoren
volgen. In 2020 zijn zes calls uitgezet voor onder andere precisielandbouw en natuurinclusieve
landbouw. In 2021 worden calls opengesteld voor onder andere klimaatrobuuste landbouw en
alternatieve eiwitten. Ook begint dit voorjaar een pilot groene practoraten voor het mbo.
 Investeringsregeling Precisielandbouw
Uit het Europese Herstelfonds voor een veerkrachtig, duurzaam en economisch herstel van de
landbouw uit de coronacrisis komt in 2021-2022 in totaal ruim 52 miljoen euro beschikbaar, onder
andere voor precisielandbouw en natuurinclusieve landbouw. Via twee landelijke regelingen zullen
boeren hier beroep op kunnen doen.
Aanvullend aan deze regeling zullen dit jaar zeven nieuwe telers deelnemen in het Nationaal
Programma Precisielandbouw (NPPL). Hiermee kan meer ervaring opgedaan worden met de diverse
typen duurzame teeltsystemen in de boerenpraktijk. De zeven telers gaan onder begeleiding van
Wageningse experts van de Boerderij van de Toekomst aan de slag met strokenteelten en andere
diverse teeltwijzen. Van hun ervaringen wordt uitgebreid verslag gedaan via allerlei mediakanalen.
Zo leveren deze praktijkervaringen informatie op voor het actualiseren van onderzoekagenda’s en
gewenste, noodzakelijke innovaties.
In uitvoering:
o Missiegedreven onderzoek en innovatie
In het kader van het missiegedreven topsectoren- en innovatiebeleid heeft het kabinet de ambities
op het gebied van landbouw, water en voedsel in 2019 in missies vastgelegd. In samenspraak met
betrokken departementen, bedrijfsleven, kennisinstellingen, regionale overheden en
waterschappen is hiervoor vervolgens een breed gedragen agenda opgesteld die richting geeft aan
het gezamenlijk innovatiebeleid voor de komende jaren. Door gezamenlijk op te trekken en te
investeren in kennisontwikkeling en innovatie wordt een grote bijdrage geleverd aan
maatschappelijke opgaven, zoals het toewerken naar een voedselproductieketen waarin men
klimaatneutraal werkt, grondstoffen hergebruikt, geen negatieve impact op het milieu heeft en
ruimte biedt aan biodiversiteit.
Voor de programmering van het onderzoek in de in totaal 32 meerjarige missiegedreven
innovatieprogramma’s (MMIP’s) en sleuteltechnologieën onder de Kennis- en Innovatie Agenda
Landbouw, Water, Voedsel zijn in 2020 veertien programmateams ingesteld. Een voorbeeld van
zo’n programma is het MMIP ‘Productie en Gebruik Biogrondstoffen’. Deze heeft als centraal doel:
het stimuleren van innovaties voor een groter aanbod en betere benutting van biogrondstoffen, ter
vervanging van fossiele grondstoffen, voor de ontwikkeling van de biobased circulaire economie en
kringlooplandbouw. Ook reststromen spelen daarbij een belangrijke rol. Een ander voorbeeld is het
MMIP ‘Verminderen fossiele nutriënten en emissies naar bodem, water en lucht’. Deze heeft als
doel het verminderen van het gebruik van ‘fossiele nutriënten’, het verminderen van niethernieuwbare grondstoffen bij de productie van meststoffen en het reduceren van emissies naar
bodem, water en lucht vanwege de impact op mens, dier en milieu. De hierboven beschreven
pps’en Kringloopwijzer en Kringlooptoets en Verwaarden mest zijn hier onderdeel van.
Op basis van een oproep in 2020 door de topsectoren Agri & Food, Tuinbouw & Uitgangsmaterialen
en Water & Maritiem zijn in 107 publiek-private onderzoeksprojecten geselecteerd, die in 2021
starten. Ze omvatten een budget van 134 miljoen euro. Daarvan financiert de overheid 70 miljoen
euro (waarvan ruim 40 miljoen vanuit LNV). De cofinanciering, voornamelijk vanuit het
bedrijfsleven, bedraagt 64 miljoen euro. De gehonoreerde projecten geven antwoorden op kennisen innovatieopgaven die voortvloeien uit de missies.

16

Om nieuwe inzichten uit onderzoek en praktijk te kunnen vertalen naar de praktijk van mkb’ers,
waaronder boeren en tuinders, hebben de Topsectoren A&F en T&U en WUR in 2020 het
programma Kennis op Maat (KoM) ingesteld. Jaarlijks wordt in KoM voor 3 miljoen euro aan
capaciteit van Wageningen Economic Research ingezet voor initiatieven waarin kennisvertaling
en -verspreiding centraal staat.

Algemene randvoorwaarden op orde
Om de kans op transitie naar kringlooplandbouw te vergroten is het van groot belang dat
betrokken partijen verantwoordelijkheid nemen en gezamenlijk concrete doelen en indicatoren
ontwikkelen waarmee over de voortgang en beleidstoezeggingen kan worden gerapporteerd. Ook is
het zaak dat de ontwikkelingen die in de praktijk plaatsvinden zichtbaar worden gemaakt.
Gerealiseerd:
 Praktische informatie over kringlooplandbouw voor boeren en tuinders
Via Groeien naar morgen bericht het ministerie van LNV sinds eind 2020 over de ondersteuningsmogelijkheden die de overheid aanreikt aan agrarisch ondernemers. Ook laat Groeien naar morgen
via video’s en advertenties agrariërs aan het woord over hun uitdagingen bij het maken van de
omslag naar een toekomstbestendige landbouw. De kringlooplandbouwscan (zie blz 4) maakt
onderdeel uit van deze informatiebron.
 Raamwerk monitoring kringlooplandbouw v1.0
In 2020 is een raamwerk voor de monitoring kringlooplandbouw opgesteld. Hierbij is ook de
aansluiting gezocht met de LNV-beleidsdoelen. De volgende stappen zijn om het raamwerk tot
uitvoering te brengen. Hiervoor is het nodig om de dataset op orde te krijgen. De daadwerkelijke
monitoring van de gehele set aan indicatoren zal gefaseerd worden ingevoerd. De eerste stappen
hiertoe worden in 2021 voorzien.
In uitvoering:
o Aanpak wet- en regelgeving
De inrichting van het systeem voor Gecombineerde Data Inwinning (GDI) wordt aangepast om
opgave van percelen met nieuwe bedrijfsvormen zoals strokenteelt, mengteelten en agroforestry
mogelijk te maken, en om regionale samenwerking tussen veehouders en akkerbouwers te
vergemakkelijken (met inachtneming van de eisen van meststoffenwetgeving en GLB). In de
gecombineerde opgave van 2021 is voor strokenteelt en agroforestry (voor zover in opzet
vergelijkbaar met strokenteelt) een voorlopige oplossing beschikbaar voor de digitale invoering.
Aan een definitieve applicatie voor 2022 wordt gewerkt. Nadere uitwerking van de criteria en
voorwaarden voor mengteelten en andere vormen van agroforestry moet nog plaatsvinden. Via
pilots in experimenteergebieden wordt ervaring opgedaan met de samenwerking tussen
veehouders en akkerbouwers, waarbij ook wordt onderzocht hoe de data-inwinning ter zake kan
worden verbeterd.
Van een aantal bodemverbeterende producten die passen bij kringlooplandbouw is het gebruik
(nog) niet toegestaan. Het gaat in het bijzonder om maaisel, compost en bokashi. In opdracht van
LNV - in samenspraak met het ministerie van I&W – heeft de WUR hier een meerjarig
Kennisprogramma voor ontwikkeld. In dat kader worden bij ruim 50 praktijkpilots in verschillende
delen van het land de effecten onderzocht van het toepassen van deze bodemverbeteraars. De
pilots werken met een inmiddels vastgestelde checklist gericht op de borging van de kwaliteit van
zowel het toegepaste product als het verwerkingsproces en houden een dagboek bij. De
verwachting is dat er over ongeveer een halfjaar een beeld is van de eventuele ongewenste
milieueffecten. Dan zal ook duidelijk zijn of er voldoende basis is voor aanpassing van de wet- en
regelgeving, zodat deze producten als bodemverbeteraar kunnen worden toegepast in de lokale
kringloop. Intussen wordt gewerkt aan een voorbeeldvergunning waardoor het in de praktijk voor
pilots eenvoudiger wordt de benodigde vergunningen te verkrijgen om bewerkt maaisel te kunnen
toepassen, mits ze aan de voorwaarden voldoen. Tevens voorkomt dit wildgroei van initiatieven.
Naar verwachting kan de voorbeeldvergunning vanaf begin tweede kwartaal 2021 worden
toegepast.

17

o Mede-eigenaarschap bedrijven en maatschappelijke organisaties
Als minister van LNV blijf ik stakeholders uitnodigen om mede verantwoordelijkheid te nemen bij
de omslag naar kringlooplandbouw. Ik zoek daarbij naar partijen die de urgentie erkennen om te
komen tot een nog duurzamer Nederlands voedselsysteem en die willen samenwerken om de
(economische) voorwaarden daarvoor te creëren. Verduurzaming is immers een gezamenlijke
verantwoordelijkheid van iedereen in het voedselsysteem, van ondernemer tot consument en van
maatschappelijke organisatie tot overheid. Samen scheppen zij de voorwaarden voor duurzame
landbouw en dragen ze bij aan een gezonde natuur, een gezonde economie en uiteindelijk een
gezonde maatschappij. Ik zie dat verschillende partijen die verantwoordelijkheid op de hun
passende manier nemen.
o Samenwerken in experimenteergebieden
Tussen de experimenteergebieden worden met enige regelmaat kennis en ervaringen uitgewisseld.
De betrokkenen beschouwen dit als een gedeelde verantwoordelijkheid. Via een aparte deelsite op
het Platform Kringlooplandbouw en de websites van de experimenteergebieden worden binnenkort
actualiteiten en activiteiten gedeeld. Op korte termijn is ook het ‘spoorboekje’ klaar: een digitale
tool die overzicht en inzicht biedt in de ontwikkeltrajecten waaraan LNV en de experimenteergebieden gezamenlijk vorm en inhoud geven. Deze tool levert visualisaties op waarmee ook voor
alle belangstellenden inzichtelijk kan worden gemaakt waaraan gewerkt wordt en welke voortgang
wordt geboekt.
o Tweede Staat van de Kringlooplandbouw
In 2019 stond het dagsymposium ‘Staat van de kringlooplandbouw’ in het teken van 2030 en van
de ambities om in dat jaar koploper te zijn in kringlooplandbouw. Vanwege de coronamaatregelen
is een tweede fysieke bijeenkomst met grote aantallen mensen nog niet mogelijk geweest in 2020.
Dit kan ook in 2021 nog op zich laten wachten. Het doel van het symposium – ervaringen uit de
praktijk delen en laten zien welke kansen kringlooplandbouw biedt - is wel onderdeel geworden van
de LNV-website Groeien naar morgen. Het was ook het doel van diverse on-line versies van ‘Dag
van de kringlooplandbouw’ van bijvoorbeeld Caring Farmers en het Nederlands Centrum voor de
Ontwikkeling van Kringloopprecisiebemesting.

18

Addendum Balans maart 2021 (aanvullend aan overzicht september 2020)
Hoofdopgave

Gerealiseerd tot maart 2021 (in italics:
gerealiseerd oktober 2020 - maart 2021)

In uitvoering (stand
maart 2021)

Versterken
verdienvermogen

 Rapport Taskforce Verdienvermogen
 Openstelling jongeboerenfonds
 Via fiscale regelingen budget voor initiatieven rond
kringlooplandbouw
 Regeling ter stimulering van innovatie voor
duurzame marktconcepten veehouderij
 Ondernemerschapsagenda
 Bekendmaking 1ste resultaten agronutrimonitor ACM
 Aanpak duurzame agrofinanciering
 Wetsvoorstel oneerlijke handelspraktijken
beschikbaar voor Tweede Kamer
 Team Reststromen
 Pilot gebruik van nitraatapp
 Gestandaardiseerde meetset bodem
 Eerste Bodemtop
 Verduurzamingsplannen veehouderij gereed
 Leidraad gebruik van
reststromen in tuinbouw
 Programma Groene Veredeling
 Saneringsregeling varkenshouderij
 Routekaart nationale biogrondstoffen
 Regiegroep Veenweide
 Veenplan
 Regelingen voor stalinnovaties en andere klimaaten kringloopgerichte innovaties
 Uitvoeringsprogramma Toekomstvisie
Gewasbescherming 2030
 Kringlooplandbouwscan
 Verduurzamingsplannen veehouderij
 Subsidieregeling brongerichte verduurzaming Stalen managementmaatregelen
 Uitwerking Nationaal programma Landbouwbodems
 Nationale eiwitstrategie
 Taskforce Korte ketens
 Lancering #Verspillingsvrij-logo en resultaten Food
Waste Challenge op de Horecava
 Campagne ‘Over de datum?’
 Nationale handelsmissie
 Aanpak top-10 belemmerende regels
voedselverspilling
 Afspraken met supermarkten
 Advies duurzame kottervisserij
 Noordzeeakkoord
 Meervoudig gebruik Noordzee
 Black box garnalenvisserij
 Verduurzaming mosselsector
 Noordzeeakkoord
 Samenwerking Deltaplan Biodiversiteitsherstel
 Onderzoeksbudget voor Deltaplan
Biodiversiteitsherstel
 7de Contract natuurinclusieve landbouw (SBB)
 Pilots landschapsinclusieve landbouw
 Wet Stikstof en natuurverbetering
 Uitvoeringsprogramma Natuur
 Stimulering landschapselementen en agroforestry
 Bossenstrategie

o Wetsvoorstel nieuw
pachtbeleid
o Wetsvoorstel
Samenwerking

Concretiseren
kringlooplandbouw

Waardering
voor voedsel
vergroten

Toekomst
visserij borgen

Verbeteren
natuur en
biodiversiteit

o Nieuw
glastuinbouwconvenant
o Actualisatie EUbiotechnologiewetgeving
o Naar nieuw mestbeleid
o Proefneming Kritische
prestatie-indicatoren
o Kunstmestvervanging uit
dierlijke mest onder
categorie kunstmest
o Gebruik reststromen
o Positie van het dier in de
kringlooplandbouw

o Actieplan
Toekomstbestendig
Visserijbeheer
IJsselmeergebied
o Stimuleren samenwerking
rond biodiversiteit

19

Hoofdopgave

Gerealiseerd tot maart 2021 (in italics:
gerealiseerd oktober 2020 - maart 2021)

In uitvoering (stand
maart 2021)

Internationale
strategie
richten

 Oprichting internationaal onderzoeksnetwerk
Circular Food Systems
 Strategie EU-agenda gedeeld
met Europese Commissie
 Start Netherlands Food Partnership
 Afwegingskader veterinaire en fytosanitaire
markttoegang derde landen
 NW-Europese conferentie duurzame veehouderij
 Regio Deal natuurinclusieve landbouw
 Experimenteerruimte gecreëerd via pilots
 Regio Deals

o IMVO-convenant land- en
tuinbouw
o Nationaal strategisch plan
nieuw GLB

Versterken
brede
welvaart in de
regio
Kennis en
innovatie
richten

Algemene
randvoorwaarden op
orde

 Kennis- en innovatieagenda landbouw, water en
voedsel
 Boerderij van de Toekomst van start
 Publiek-private samenwerkingen
 Stimulansen voor kennis en innovatie op het
boerenerf
 Investeringsregeling Precisielandbouw
 Eerste Staat van de Kringlooplandbouw
 Platform Kringlooplandbouw
 Agroloket ook voor knellende
regels rond kringlooplandbouw
 Informatie voor boeren en tuinders: Groeien naar
Morgen
 Raamwerk monitoring kringlooplandbouw v1.0

o Samenwerken in 15 IBPVP gebieden
o Meer
experimenteerruimte voor
kringlooplandbouw
o Missiegedreven onderzoek
en innovatie

o Aanpak wet- en
regelgeving
o Mede-eigenaarschap
bedrijven en
maatschappelijke
organisaties
o Samenwerken in
experimenteergebieden
o 2de Staat van de
Kringlooplandbouw

20