Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2010–2011

30 168

Evaluatie Wet op de dierproeven

Nr. 18

BRIEF VAN DE MINISTER VAN VOLKSGEZONDHEID, WELZIJN EN
SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 28 oktober 2010
Dierproeven zijn nog steeds noodzakelijk voor onder andere medischwetenschappelijk onderzoek, voor de ontwikkeling van nieuwe geneesmiddelen en voor het bepalen van de schadelijkheid van stoffen. Dat is
onderzoek waarvan we allemaal willen dat het gebeurt. Maar niemand is
er gelukkig mee dat daarvoor dierproeven noodzakelijk zijn. Dat geldt ook
zeker voor de onderzoekers zelf. Het is daarom zeer gewenst dat met grote
inzet gezocht wordt naar mogelijkheden om het aantal dierproeven te
verminderen. Het kabinet heeft in het regeerakkoord aangegeven zich
daarvoor te willen inspannen. Ik zal de komende tijd bezien hoe ik het
beleid om dierproeven terug te dringen verder kan vorm geven, voortbouwend op datgene wat mijn voorganger op dit punt heeft neergezet.
Bij deze bied ik u een overzicht aan van de stand van zaken op dit
beleidsterrein.1 Tevens bied ik u middels deze brief het jaarverslag «Zo
doende 2009» van de Voedsel en Waren Autoriteit (VWA) aan over het
door de VWA uitgevoerde toezicht op de Wet op de dierproeven (Wod) in
2009.1 Het jaarverslag is verschenen in september 2010.
Hiermee doe ik de toezeggingen gestand van mijn ambtsvoorganger in
zijn brief van 7 oktober jl. inzake de uitvoering van de motie Ormel (TK
2009–2010, 30 168, nr. 17) respectievelijk het AO Alternatieven voor
dierproeven van 24 september 2009 (TK 2009–2010, 30 168, nr. 15).
Jaarverslag

1
Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt van de Tweede Kamer der StatenGeneraal.

kst-30168-18
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2010

Met dit jaarverslag onderstreept de VWA het belang van een zorgvuldige
voorlichting over dierproeven en proefdieren in Nederland. Het beleid van
de overheid is gericht op het verantwoord en zorgvuldig toepassen van
dierproeven. In 2009 zijn door de VWA 666 inspecties verricht naar de
naleving van de Wet op de dierproeven. Uit deze inspecties blijkt dat in
het algemeen de voorschriften die direct verband houden met het welzijn
van proefdieren goed werden nageleefd.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 168, nr. 18

1

– Vergunningen en erkenningen
Dierproeven mogen in Nederland alleen worden uitgevoerd door
instellingen die daar een speciale vergunning voor hebben.
In 2009 waren dit er 80. Ook voor het fokken van proefdieren is een
speciale vergunning vereist. In 2009 hadden 44 instellingen een
vergunning.
Onderzoeksplannen waarin dierproeven zijn voorzien, moeten eerst
worden voorgelegd aan een erkende Dierexperimentencommissie (DEC).
Deze commissie kijkt onder meer of het onderzoeksplan voldoet aan de
wettelijke eisen en adviseert de vergunninghouder over de voorgenomen
proef. In 2009 waren 23 DEC’s erkend door de minister van VWS.
– Dierproeven in 2009
In 2009 zijn in totaal 592 665 dierproeven geregistreerd, 2,5% meer dan in
2008. Meer dan de helft (52,8%) is verricht voor wetenschappelijk
onderzoek. Het betreft bijvoorbeeld onderzoek naar de oorzaak en
behandeling van ziekten bij de mens, zoals kanker en hart- en vaatziekten.
Onderzoek naar de ontwikkeling, productie of ijking van sera, vaccins,
geneesmiddelen en medische of diergeneeskundige producten vertegenwoordigt eveneens een groot aandeel (35,7%).
Dierproeven zijn ook ingezet om de mogelijke schadelijkheid van stoffen
te onderzoeken (6,7%), voor onderwijs en training (3,4%) en voor
diagnostiek (1,3%).
Tweederde van het aantal dierproeven is verricht op muizen en ratten.
Ongeveer een derde van het aantal muizen was genetisch gemodificeerd.
Deze zijn vooral gebruikt voor wetenschappelijk onderzoek.
– Inspecties en maatregelen
Door de VWA zijn 666 inspecties uitgevoerd, waarvan een deel (34%)
onaangekondigd. Bij de inspecties is gekeken of de huisvesting van de
dieren voldeed aan de wettelijke regeling en of bijvoorbeeld schuilmogelijkheden, nestmateriaal, bedding en ander verrijkingsmateriaal in de
kooien aanwezig waren. Ook is beoordeeld of de dieren zorgvuldig
werden behandeld en verzorgd, en of de onderzoekers en dierverzorgers
de juiste wettelijk voorgeschreven opleidingen hadden. Uit de inspecties
bleek dat in het algemeen de voorschriften, die direct verband houden
met het welzijn van de proefdieren, goed werden nageleefd.
Naar aanleiding van één inspectie werd een schriftelijke waarschuwing
verzonden aan de betrokken vergunninghouder. De geconstateerde
afwijkingen hadden betrekking op het anders verrichten van dierproeven
dan in het onderzoeksplan beschreven was. Dit is een overtreding van de
Wod.
Kabinetsvisie
– Nationaal Kenniscentrum Alternatieven voor Dierproeven (NKCA)
Het NKCA is sinds 1 januari 2010 operationeel. De taken van het NKCA
vindt u in het instellingsbesluit (Stcrt. 2009, nr. 11552 van 31 juli 2009).
Samengevat is de kerntaak het in brede zin bevorderen van kennisontwikkeling en -deling en van uiteindelijk gebruik van ontwikkelde kennis in de
dagelijkse praktijk.
In de eerste helft van 2010 heeft het NKCA in opdracht van ZonMw de
Programmeringsstudie deel I uitgevoerd (zie verder). Daarnaast was de
focus primair gericht op de (voorbereidingen voor de) uitvoering van de
motie Ormel (zie verder) en op de totstandkoming van een samenwerkingsovereenkomst tussen RIVM en de Faculteit Diergeneeskunde van de
Universiteit Utrecht.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 168, nr. 18

2

In deze samenwerking wordt recht gedaan aan de synergie die te bereiken
valt met een verbinding tussen onderzoek, toegepaste kennis en beleid.
Het NKCA speelt hierin een coördinerende, faciliterende rol, die de
komende jaren nader wordt ingevuld in samenspraak met belanghebbenden uit het fundamenteel en toegepast onderzoek, het bedrijfsleven en
maatschappelijke groeperingen zoals dierenbeschermingsorganisaties en
patiëntenorganisaties.
In de tweede helft van 2010 zal het NKCA – eveneens in opdracht van
ZonMw – zich met name richten op de totstandkoming van de Programmeringsstudie deel II. In dit verband zal een expertmeeting plaatsvinden
(zie verder). De beleidsondersteunende activiteiten van het NKCA vinden
in dialoog met de Interdepartementale Werkgroep Alternatieven voor
Dierproeven plaats.
– Maatschappelijk klankbord
Over de stand van zaken rond de instelling van een breed samengestelde
commissie dierproevenbeleid (uitvoering Motie-Ormel c.s. (30 168, nr. 9)
heeft mijn ambtsvoorganger u separaat geïnformeerd in zijn brief d.d.
7 oktober 2010 (TK 2009–2010, 30 168, nr. 17). Kortheidshalve verwijs ik u
hiernaar.
Met het instellen van een regulier overleg op dit beleidsterrein tussen de
overheid en organisaties uit het betrokken bedrijfsleven en het maatschappelijk veld, waaronder de wetenschap, wordt mede voorzien in het
Maatschappelijk Klankbord, waarvan sprake is in de kabinetsvisie.
– Trendanalyses Alternatieven voor Dierproeven
Bij schrijven d.d. 5 maart 2010 (TK 2009–2010, 32 336, nr. 1), heeft mijn
ambtsvoorganger u de Trendanalyses Alternatieven voor dierproeven
aangeboden. Daarbij is u toegezegd u een reactie op de trendanalyses te
doen toekomen na de beoogde afrondende discussie over de pregnante
trends, tegentrends en focuspunten die het Rathenauinstituut zal
organiseren.
De realisatie was al in gang gezet (bekendmaking, inschrijvingsprocedure). Door de val van het kabinet is deze brede discussie uitgesteld tot
het nieuwe kabinet. Het Rathenauinstituut zal tevens de toezegging ( AO
op 24 september) over het verantwoord inzetten van dierproeven
betrekken bij het debat.
– Programmeringsstudie Alternatieven voor Dierproeven
Bijgaand bied ik u aan het rapport «Samen vervangen, verminderen en
verfijnen. Programmeringsstudie Alternatieven voor Dierproeven, deel I».1
In de studie zijn op hoofdlijnen een aantal keuzes gemaakt met betrekking
tot kennisgebieden en andere terreinen, die in de nog op te stellen
onderzoeksagenda en actieplan een plek zouden behoeven. Het NKCA zal
dit najaar een expertmeeting organiseren om met het professionele veld
op basis van de resultaten van deel I een verdiepingsslag te maken en
aldus te komen tot nadere detaillering van een kennisagenda en actieplan
voor 2011 e.v.. Het ligt in de bedoeling u begin 2011 het tweede deel van
de studie aan te bieden.

1
Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt van de Tweede Kamer der StatenGeneraal.

– Verkenningen mogelijk toekomstscenario «meer validatie, acceptatie en
implementatie»
Ik zal dit najaar gesprekken met ZonMw, RIVM, TNO en NKCA entameren
om samen met hen te verkennen of en zo ja, hoe wij kunnen komen tot
een toekomstscenario dat zal kunnen leiden tot meer validatie, acceptatie
en implementatie. Ik houd u hiervan op de hoogte.
In het kader hiervan voert het RIVM een onderzoek uit naar de belemmeringen voor de toepassing van alternatieven voor dierproeven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 168, nr. 18

3

De analyse bevindt zich in een gevorderd stadium. Na afronding zal ik de
analyse betrekken bij de verkenningen van het hiervoor genoemde
toekomstscenario.
In algemene zin, maar zeker ook voor het kunnen realiseren van het
hiervoor genoemde toekomstscenario, is het op het terrein van alternatieven voor dierproeven van groot belang dat er sprake is van een
optimale deling van kennis tussen onderzoekers, een optimale gezamenlijke gedachtevorming van onderzoekers in Nederland over kennis op dit
beleidsterrein èn een goede inzet van Nederlandse deelnemers in diverse
internationale gremia.
In dit verband heeft mijn voorganger aan het NKCA voor 2010 aanvullende financiering beschikbaar gesteld. Het NKCA zal een voorstel maken
hoe het hiervoor gestelde bereikt kan worden. Dit voorstel zal uiterlijk
31 december 2010 aan mij worden toegezonden.
Onderzoek
– Dierproeven Begrensd II (DPBII)
Binnen het programma DPBII van ZonMw, dat liep van 2005 tot en met
2008 zijn 29 projecten op het gebied van alternatieven voor dierproeven
gehonoreerd, gericht op de ontwikkeling van alternatieve 3V-methoden
voor bestaande diertesten. In totaal zijn er 10 projecten afgesloten en van
nog 4 projecten wordt nog dit jaar het eindverslag opgesteld. De
onderwerpen van de projecten zijn divers. Van de ontwikkeling van een
3D-celkweek om longschade bij prematuren te kunnen bestuderen tot de
ontwikkeling van een website over humane eindpunten in biomedisch
onderzoek.
– Dierproeven Begrensd III (DPBIII)
In dit programma ligt de nadruk op het toepasbaar maken, daadwerkelijk
toepassen en verspreiden van alternatieve methoden.
In december 2009 zijn er in het kader van dit programma, dat loopt van
2009 tot en met 2012, negen hoog kwalitatieve relevante projecten gericht
op validatie en/of implementatie gehonoreerd. De onderwerpen variëren
van: validatie en implementatie van genotoxiciteit en carcinogeniteit van
chemicaliën via in vitro systemen tot ontwikkeling van immuunregulerende vaccins in proefdiervrije modellen.
– Meer kennis met minder proefdieren
Onder deze naam worden de activiteiten voortgezet, tot nu toe bekend
onder de naam «Assuring safety without animal testing» (ASAT). Mijn
voorganger heeft per 1 januari jl. dit programma ondergebracht bij
ZonMw en u in zijn brief van 5 november 2009 (TK 2009–2010, 30 168, nr.
16) medegedeeld voor dit traject in 2010 € 1,0 mln. vanuit het ZonMwbudget beschikbaar te stellen. Met deze middelen wordt gewerkt aan:
• Een demonstratieproject Toxicogenomics en Toxicokinetiek, waarvan
het doel is aan te tonen dat humane data uit de velden toxicogenomics
en toxicokinetics gecombineerd kunnen worden.
• Een ontwikkelproject Data Integratie en Data Mining, waarvan het doel
is bestaande data (preferentieel humane data) te ontginnen en te
koppelen middels het ontwikkelen van een (bioinformatica) «instrument» met bijbehorende algoritmen. Hiermee dient de risicobeoordeling van stoffen c.q. geneesmiddelen te worden gefaciliteerd en
dierproeven tot het verleden te (gaan) behoren. De gehanteerde
methode kan gebaseerd zijn op systeembiologie.
Voor de jaren 2011, 2012 en 2013 zijn binnen het ZonMw budget middelen
gereserveerd voor dit programma: in 2011 € 1 miljoen en in 2012 en 2013
€ 2 miljoen per jaar; het bedrag voor 2013 is een totaalbedrag dus
inclusief een eventueel Dierproeven Begrensd IV, waarvan de instelling

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 168, nr. 18

4

nog bezien wordt. De bedragen in 2011 en 2012 zijn exclusief het budget
voor Dierproeven Begrensd III, dat in eerdere jaren een separaat
beschikbaar gesteld budget heeft gekregen, zoals hierboven vermeld. Dit
onderzoeks(deel)traject, gericht op de V van «vervanging», zal geen
separaat traject meer zijn zoals tot nu toe het geval was, maar zal eind
2010 deel uit gaan maken van de totale kennisagenda op dit beleidsterrein.
– Universiteit Twente Reserveringsbrief FES-HTSM
Op 20 mei jl. heeft de minister van Economische Zaken aan de Universiteit
Twente medegedeeld uit het Fonds Economische Structuurversterking
(FES) een overheidsbijdrage van 125 miljoen euro te reserveren voor het
voorstel FES High-Tech Systems & Materials (FES-HTSM) met de titel
«Towards a Sustainable and
Open Innovation EcoSystem» (looptijd 1 januari 2010 tot en met
31 december 2014). In deze brief is een passage over nanotechnologie
opgenomen waarin gewezen wordt op de kabinetsvisie Alternatieven voor
Dierproeven en de uitgangspunten daarvan. Opgemerkt is dat de
ontwikkeling van risicobeoordelingsmethodieken voor nanomaterialen
vanuit die visie dient bij te dragen aan de ontwikkeling van methoden die
leiden tot vermindering, verfijning en bij voorkeur vervanging van
dierproeven. De Universiteit Twente zal de uitvoering van dit punt bij de
jaarlijkse rapportage expliciet maken.
Overige zaken
Het kabinet streeft in zijn communicatie naar maximale transparantie.
Helderheid en uitleg over het moeizame en complexe proces blijven
permanent noodzakelijk om tot optimale ontwikkeling van 3V alternatieven te komen. In het kader van dit streven naar (meer) openheid zijn de
volgende stappen gezet.
– Communicatie over Dierproeven
Gaarne bied ik u bijgaand eveneens het «Belevingsonderzoek
Dierproeven» van Intomart GfK bv aan, dat voortborduurt op het
verkennend kwalitatief onderzoek uitgevoerd naar de houding en kennis
(en misvattingen) over dierproeven, eerder uitgevoerd door een stagiaire
van de Universiteit Utrecht1. Beide onderzoeken geven enkele eerste
inzichten. Op grond van de beschikbare informatie zal bezien worden
welke vervolgstappen opportuun zijn en hoe door het NKCA in samenspraak met de Interdepartementale werkgroep Alternatieven voor
Dierproeven een communicatiestrategie kan worden opgesteld.
– Code Openheid
De Koninklijke Nederlandse Akademie voor Wetenschappen (KNAW), de
Vereniging van Universiteiten (VSNU), en de Nederlandse Federatie van
Universitair Medische Centra (NFU) hebben deze code opgesteld, met het
doel om door zelfregulatie tot een niet vrijblijvende openheid en dialoog
over dierproeven te komen. Zij geven daarmee concreet invulling aan de
breed onderschreven opvatting in de maatschappij dat openheid over
wetenschappelijk onderzoek met dieren wenselijk en noodzakelijk is.

1
Publieke communicatie over dierproeven;
een kwalitatief onderzoek naar de attitudevorming van het algemeen publiek, M.C.
Pijnappel, november 2008.

De opstellers van de code gaan ervan uit dat dierproeven in het fundamenteel en toegepast wetenschappelijk onderzoek op dit moment
onvermijdelijk zijn en dat met betrekking tot de besluitvorming rond
dierproeven en de uitvoering daarvan de grootst mogelijke zorgvuldigheid
moet worden betracht. De maatschappelijke discussie rond het belang
van dierproeven en dierenwelzijn is niet meer uitsluitend een zaak van de
overheid (regels, wetten, toezicht, handhaving) en de uitvoerende
instellingen en bedrijven, maar van alle maatschappelijke belangheb-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 168, nr. 18

5

benden en belangstellenden. Bedrijven doen ook al zelf actief aan
openheid. Ik verwijs u kortheidshalve naar bijvoorbeeld het jaarverslag
van Organon en het publieksverslag van het Erasmus Medisch Centrum.
– Jaarverslagen DEC’s
In zijn brief van 22 oktober 2007 (TK 2007–2008, 30 168 en 27 428, nr.3)
heeft mijn voorganger in het kader van een actieve openbaarmaking van
jaarverslagen aangekondigd dat de DEC’s een uniform format zouden
gaan gebruiken. De Nederlandse Vereniging van Dierexperimentencommissies (NVDEC) heeft dit format dat leidt tot meer openheid in de
jaarverslagen gemaakt. Inmiddels worden de gegevens van de DEC’s
volgens dit format verzameld. Begin 2011 komt het eerste overzicht dat op
basis van dit format is gerealiseerd beschikbaar. Dit overzicht heeft
betrekking op het jaar 2010.
– Wetgeving
Op 22 september 2010 is richtlijn 2010/63/EU van het Europese Parlement
en de Raad betreffende de bescherming van dieren die voor wetenschappelijke doeleinden worden gebruikt gepubliceerd. De lidstaten van de
Europese Unie moeten deze richtlijn inzake dierproeven binnen twee jaar
omzetten in nationale wetgeving; in Nederland wordt een nieuwe wet
opgesteld. In deze richtlijn wordt de bescherming van dieren die in
wetenschappelijke procedures worden gebruikt versterkt en worden
gelijke concurrentievoorwaarden voor het bedrijfsleven hersteld. De
vragen hieromtrent van de Eerste Kamer zullen in een separate brief
beantwoord worden. Ik zal u een afschrift doen toekomen van deze brief.
– CCD-adviezen
Op 9 september 2009 is over de oorzaak van de groei van het aantal in
voorraad gedode dieren advies verzocht bij de Centrale Commissie
Dierproeven (CCD). Dit advies heb ik nog niet ontvangen.
In overeenstemming met zijn toezegging aan u inzake de structurering
lokale initiatieven in eerdergenoemde brief van november 2009 heeft mijn
voorganger het NKCA bij schrijven d.d. 2 maart 2010, kenmerk VGP/VC2990092, het advies van de CCD over de na- en bijscholing van onderzoekers van dierexperimenteel onderzoek (nascholing art. 9) toegestuurd.
Daarin constateerde de CCD dat bij verschillende vergunninghoudende
instellingen in Nederland initiatieven zijn ontplooid om op lokaal niveau
onderzoekers te helpen in het zoeken naar «best practices» in het
dierexperimenteel onderzoek en in het vinden en toepassen van 3V
alternatieven. De CCD zou een structurering van deze initiatieven
voorstaan. Mijn voorganger heeft het NKCA gevraagd te onderzoeken of
structurering hiervan wenselijk en mogelijk is en zo ja, in dit verband
uiterlijk eind 2010 een voorstel aan te reiken.
De minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
E. I. Schippers

Tweede Kamer, vergaderjaar 2010–2011, 30 168, nr. 18

6