Tiende voortgangsrapportage programma ERTMS
Rapportageperiode 1 juli 2018 – 31 december 2018

Datum
Status

9 april 2019
Definitief

Tiende voortgangsrapportage programma ERTMS

Inhoudsopgave

1
1.1
1.2
1.3

Inleiding
Opdracht
Samenvatting hoofdpunten verslagperiode
Leeswijzer

4
4
5
6

2
2.1
2.2
2.3
2.4
2.5

Ontwikkelingen binnen en rond het programma ERTMS
Ontwikkelingen binnen het programma ERTMS
Betrokkenheid stakeholders en markt
Overige ontwikkelingen buiten het programma (raakvlakken)
Ontwikkelingen in Europa
Correspondentie met de Tweede Kamer

7
7
9
10
13
14

3
3.1
3.2

De scope van het programma
Programmascope
Scopebeheer

16
16
17

4
4.1
4.2
4.3

Planning
Voortgang van het programma (mijlpalen planuitwerkingsfase)
Ontwikkeling in de realisatieplanning van het programma ERTMS
Planning in relatie tot EU-verplichtingen en buurlanden

19
19
19
21

5
5.1
5.2

Risicomanagement en assurance
Risicomanagement
Assurance

24
24
29

6
6.1
6.2
6.3
6.4.

Financiën
Totaaloverzicht programmabudget en kosten
Aangegane verplichtingen
Gerealiseerde uitgaven
Ontvangsten

31
31
32
33
33

Pagina 2 van 34

Tiende voortgangsrapportage programma ERTMS

Pagina 3 van 34

Tiende voortgangsrapportage programma ERTMS

1

Inleiding

1.1 Opdracht
Het bestaande spoorbeveiligingssysteem ATB (Automatische Treinbeïnvloeding) is
toe aan vervanging. Met de aanleg van het Europese beveiligingssysteem ERTMS
wordt het systeem gemoderniseerd, waardoor een robuust en toekomstvast
beveiligingssysteem ontstaat dat hoogfrequent spoor kan faciliteren en bijdraagt
aan het Trans-Europese netwerk voor Transport (TEN-T).
In februari 2012 concludeerde de commissie Kuiken in haar onderzoeksrapport
‘Onderhoud en Innovatie op het spoor’ dat een achterstand bestaat op het gebied
van onderhoud van de beveiliging in Nederland en dat er voldoende
aanknopingspunten waren om het European Rail Traffic Management System
(ERTMS) landelijk in te voeren (Kamerstukken II 2011/2012, 32 707, nr. 9). In
reactie hierop nam de minister van Infrastructuur en Milieu in juni 2012 het
principebesluit tot implementatie van ERTMS (Kamerstukken II 2011/2012, 32 707,
nr. 16). Conform de MIRT-systematiek heeft dit op 11 april 2014 geleid tot de
Voorkeursbeslissing ERTMS (Kamerstukken II 2013/2014, 33 652, nr. 14).
De volgende stap binnen de MIRT-systematiek is de uitwerking van de programmabeslissing. Dit vindt nu plaats, tijdens de zogenoemde planuitwerkingsfase. De
opdracht is in de voorkeursbeslissing geformuleerd als: voer in de periode tot en
met 2028 ERTMS in op basis van beproefde technologie Level 2 op EU-verplichte
lijnen, OV-SAAL en op zoveel mogelijk PHS-lijnen in de grote delen van de brede
Randstad binnen het taakstellend budget.
Het uitwerken van de voorkeursbeslissing gebeurt door het programma ERTMS, een
programmaorganisatie waarin het ministerie van IenW, ProRail en NS samenwerken
op basis van een convenant. Ook andere vervoerders/materieeleigenaren zijn
betrokken. Om in te spelen op toekomstige inzichten en ontwikkelingen en om de
invoering en de bijbehorende risico's beheersbaar te houden, zal de uitrol van
ERTMS stap voor stap plaatsvinden op basis van een programmatische aanpak.
In 2013 heeft de Tweede Kamer de invoering van het ERTMS aangemerkt als Groot
Project, waarmee het programma ERTMS onder de Regeling Grote Projecten valt.
Daarom is tegelijkertijd met de voorkeursbeslissing in 2014 de basisrapportage voor
de planuitwerkingsfase naar de Tweede Kamer verzonden. Hierin staan de
referentiewaarden van het programma voor de voortgangsrapportages vermeld. Elk
halfjaar verzendt de staatssecretaris van IenW een voortgangsrapportage naar de
Tweede Kamer, waarin ontwikkelingen binnen het programma worden weergegeven
ten opzichte van de referentiewaarden uit de basisrapportage. Elk voorjaar wordt
een accountantsrapport van de Auditdienst Rijk (ADR) met de rapportage
meegestuurd.
De rapportageperiode van deze voortgangsrapportage loopt van 1 juli 2018 tot en
met 31 december 2018. Om de Kamer van de meest recente informatie te voorzien,
is waar mogelijk verder dan de standlijn gerapporteerd. Dit staat in dat geval
duidelijk aangegeven.

Pagina 4 van 34

Tiende voortgangsrapportage programma ERTMS

1.2 Samenvatting hoofdpunten verslagperiode
Ontwikkelingen binnen en rond ERTMS
De tweede helft van 2018, deze verslagperiode, stond in het teken van de toets
uitgevoerd door het Bureau ICT-toetsing als laatste toets in de planuitwerkingsfase
en het voorbereiden van de realisatiefase. Tussen juli en oktober heeft het
programma de aanbevelingen uit het BCG-rapport, het CIO-oordeel en de gate
review verder verwerkt in de documenten die ten grondslag liggen aan de
programmabeslissing. Ook is de internetconsultatie van de Railmap 4.0 uitgevoerd.
Gaandeweg kon de focus van het programma ERTMS worden verlegd naar het
voorbereiden van de realisatie teneinde de uitvoeringsplanning van de realisatiefase
te ontlasten en een vliegende start te maken na de programmabeslissing. Parallel
hieraan is, zoals aangekondigd in de negende voortgangsrapportage (Kamerstukken
II, 2017/18, 33 652, nr. 63), de formeel-juridische overgang van de programmaorganisatie naar de juridische entiteit van ProRail in oktober 2018 voltooid. Op deze
manier ligt de verantwoordelijkheid voor de (voorbereidende) werkzaamheden van
de realisatiefase bij de organisaties die hierover gaan. Ook is het contact met de
verschillende vervoerders verder geïntensiveerd.
De scope van het programma ERTMS
Ten opzichte van de negende voortgangsrapportage is de scope van het programma
ERTMS niet gewijzigd. Hetzelfde geldt voor de prognose van de te realiseren baten.
Planning
De BIT-toets is conform de interne mijlpaal gestart. In afwachting van het BITadvies zal het programma ERTMS vasthouden aan de planning om in het voorjaar de
planuitwerkingsfase af te ronden en de programmabeslissing ERTMS aan te bieden
aan de Kamer. De programmabeslissing markeert de overgang van
planuitwerkingsfase naar de realisatiefase. Ten opzichte van de negende
voortgangsrapportage hebben in de verslagperiode geen wijzigingen plaatsgevonden
die invloed hebben op de planning van de realisatiefase.
Risicomanagement en Assurance
Van de vijf toprisico’s voor de planuitwerkingsfase uit de negende
voortgangsrapportage zijn op dit moment nog drie van invloed op het moment dat
de programmabeslissing kan worden aangeboden aan de Kamer. Het gaat dan
bijvoorbeeld om de impact van het BIT-advies op het dossier dat ten grondslag ligt
aan de programmabeslissing of het draagvlak bij vervoerders voor de plannen.
De toprisico’s voor de realisatiefase op het gebied van tijd en geld zijn ongewijzigd
gebleven ten opzichte van de negende voortgangsrapportage. Wel heeft het
programma ERTMS, mede op aangegeven van de ADR, het risicomanagement
verder ontwikkeld. Hierdoor zijn risico’s beter op doelgroepen toe te spitsen en zijn
ook operationele risico’s benoemd die niet een op een ten grondslag liggen aan
doorwerkingen in tijd (bandbreedte planning) en geld (bandbreedte kostenraming).
Financiën
In deze verslagperiode is door prijsbijstelling en bijstelling van de CEF-subsidie het
totaalbudget van het programma ERTMS per saldo verhoogd met € 27,5 mln. In
totaal is het programma ERTMS in de rapportageperiode voor € 69,5 mln aan
verplichtingen aangegaan (nu € 177,4 mln sinds de voorkeursbeslissing) en is

Pagina 5 van 34

Tiende voortgangsrapportage programma ERTMS

€ 27,4 mln aan uitgaven gerealiseerd (nu bruto € 130,5 mln sinds de
voorkeursbeslissing).
1.3 Leeswijzer
Hoofdstuk 2 bevat een toelichting op ontwikkelingen die zich in de
rapportageperiode hebben voorgedaan binnen en rond het programma ERTMS. In
de daaropvolgende hoofdstukken komen de ontwikkelingen in de basisreferenties
scope (3), planning (4), risico’s (5) en financiën (6) van het programma ERTMS aan
bod.

Pagina 6 van 34

Tiende voortgangsrapportage programma ERTMS

2

Ontwikkelingen binnen en rond het programma ERTMS

2.1 Ontwikkelingen binnen het programma ERTMS
Aanpassing governance
Zoals aangekondigd in de negende voortgangsrapportage (Kamerstukken II
2017/18, 33 652, nr. 63) is in deze verslagperiode de formeel-juridische overgang
van de programma-organisatie naar de juridische entiteit van ProRail voltooid. Bij
ProRail zijn twee organisatieveranderingen doorgevoerd. Er is een afdeling
Implementatie ERTMS ProRail opgericht, die tot doel heeft de implementatie van
ERTMS binnen ProRail aan te sturen. Voor de coördinatie en regieopdracht van het
gehele sectorbrede programma ERTMS is een programmadirectie ERTMS ingericht.
De programmadirectie ERTMS binnen ProRail rondt de planuitwerkingsfase verder af
en voert regie op de projecten (ter voorbereiding) van de realisatiefase.
In de verslagperiode is gewerkt aan het opzetten van het interne
programmakwaliteitssysteem voor de realisatiefase (PKS-R). Het PKS-R vormt het
fundament onder de programmasturing en detailleert de verhoudingen tussen de
programmadirectie en implementerende organisaties verder uit. Het opzetten en
werkend krijgen vraagt de nodige tijd en managementaandacht. Het streven is het
PKS-R voltooid te hebben voordat de realisatiefase start. De ADR, ECF en CIO
benadrukken het belang van een goedwerkend kwaliteitssysteem.
Totstandkoming programmabeslissingsdocumenten
In de negende voortgangsrapportage ERTMS stond dat op 13 juli 2018 de
stuurgroep de laatste besluiten heeft genomen waarmee opvolging gegeven kon
worden aan de aanbevelingen van het CIO-oordeel en de gate review. Het
programma heeft in de periode juli – oktober de programmabeslissingsdocumenten
aangepast. Begin oktober kon het bureau ICT-toetsing starten met de BIT-toets. De
voorlopige bevindingen en aanbevelingen heeft het BIT in februari/maart met het
ministerie en het programma gedeeld. Daarop volgt een periode van hoor- en
wederhoor. Het ministerie van IenW ontvangt het definitieve advies eind maart
2019.
Ombouw materieel goederenvervoerders en leasemaatschappijen
Het ministerie van IenW zoekt samen met de goederenvervoerders naar
mogelijkheden de overgang naar ERTMS baseline 3 zo kostenefficiënt vorm te
geven, gegeven de staatssteunkaders. Hiervoor wordt beoogd deels gebruik te
maken van aanvullende Europese CEF-subsidies (Connection Europe Facility).
Conform het bredere maatregelenpakket spoorgoederenvervoer is met de sector
verder gewerkt aan de voorbereidingen van de ombouw van locomotieven waarvoor
eerder CEF-subsidie is toegekend (CEF-I). Daarnaast heeft de Europese Commissie
positief besloten over de aanvullende CEF-subsidie aanvraag voor de ombouw van
nog eens 55 goederenlocomotieven (CEF-II).
Materieeleigenaren geven echter aan moeite te hebben zich nu te verbinden aan de
ombouw van het volledige aantal van 300 locomotieven vanwege een aantal
onzekerheden. Deze onzekerheden betreffen onder meer de risico’s die verbonden
zijn aan toekomstige wijzigingen van de specificaties (in 2022 komt een nieuwe
TSI), het tijdverschil van circa drie jaar dat zit tussen het gereed zijn van de
materieelombouw en de start van de commerciële exploitatie van het eerste
baanvak onder ERTMS alsmede de tot op heden nog onvolledige offertes van de

Pagina 7 van 34

Tiende voortgangsrapportage programma ERTMS

industrie. Daarom is in overleg met de materieeleigenaren besproken het CEF-I
project bij te stellen.
Dit betreft:
1. De mogelijkheid om in de periode 2019-2023 alleen de ‘first in class’
(prototyping) om te bouwen;
2. De mogelijkheid om de serie-upgrade met een rijkssubsidie en indien mogelijk
een nieuw aan te vragen CEF-subsidie te ondersteunen indien deze pas (deels of
helemaal) in de periode 2024-2026 kan worden gerealiseerd;
3. Een bijdrage door Nederland in de bekostiging voor de materieeltoelating op de
Nederlandse ERTMS baanvakken in 2026, verdere verbetering van de ERTMSspecificaties (wordt door het Europese Spooragentschap gecoördineerd) en
mogelijke parameteraanpassingen (GSM-R) voor een betrouwbaar functioneren
van ERTMS;
4. Zo min mogelijk nationale toevoegingen aan de ERTMS specificaties (conform
het maatregelenpakket spoorgoederenvervoer). Hierdoor wordt de kans
vergroot dat leveranciers alsnog tijdig een acceptabele offerte uitbrengen.
Op deze wijze worden de risico’s voor de materieeleigenaren beperkt en blijft het
ombouwproces op gang. De serie-ombouw kan dan qua planning nauwgezetter
worden aangesloten op de indienststelling van ERTMS op de baanvakken.
Het ministerie van IenW is voorts met de Europese Commissie in overleg over
invulling van de subsidievoorwaarden. Vanuit het Junckerfonds is de verplichting
opgelegd een project-specifieke banklening onderdeel te laten zijn van de
financieringsconstructie. Deze verplichting heeft voor de betrokken
materieeleigenaren weinig toegevoegde waarde, omdat zij zelf goede toegang
hebben tot de kapitaalmarkt. Mocht deze voorwaarde niet ingevuld kunnen worden,
dan bestaat de kans op het verlies van Europese subsidie. Dit zal voor de zomer van
2019 duidelijk worden.
Ombouw aannemersmaterieel
In de negende voortgangsrapportage stond opgenomen dat de programmadirectie
ERTMS samen met de aannemers een plan op zou stellen om de samenwerking te
verbeteren. Op basis van meerdere gesprekken tussen een delegatie van de
vervoerende aannemers en het Programma ERTMS is dit deze verslagperiode
gebeurd. De acties worden meegenomen bij de inrichting van het Bureau Materieel
en zullen in de komende periode zover mogelijk worden uitgewerkt.
Ombouw historisch materieel
In de verslagperiode is het overleg geïntensiveerd met de eigenaren en vervoerders
van historisch materieel die t/m 2030 door de uitrol van ERTMS worden geraakt. Het
ministerie van IenW en de programmadirectie ERTMS hebben de actuele stand van
de ontwikkelingen aan de delegatie van materieeleigenaren toegelicht. Hierbij zijn
verschillende zorgpunten geïdentificeerd, waaronder de benodigde ondersteuning
om treinen om te bouwen, waarbij ook vervolgacties en actiehouders zijn benoemd.
Ook zijn acties uitgewerkt inzake verbetering van de vertegenwoordiging van het
historisch materieel in de stuurgroep ERTMS. Begin 2019 vindt vervolgoverleg over
subsidiering van de ombouw van het materieel plaats en worden de overige
vervolgacties verder uitgewerkt en besproken.
Voortgang voorbereiding realisatiefase
Bij de achtste voortgangsrapportage is aangegeven dat 2018 in het teken stond van
het toetsen, het finaliseren van de aanpak en het optimaliseren van een doelmatige
en tijdige uitrol. Op het moment dat de toetsen waren gestart, kwamen de
werkzaamheden van de planuitwerkingsfase in rustiger vaarwater en kon de focus

Pagina 8 van 34

Tiende voortgangsrapportage programma ERTMS

worden verlegd naar het voorbereiden van de realisatie teneinde de
uitvoeringsplanning van de realisatiefase te ontlasten en een vliegende start te
maken na de programmabeslissing. Zoals aangegeven vanaf de vijfde
voortgangsrapportage (Kamerstukken II, 2016/17, 33 652, nr. 47) is dit
zogenaamde ‘parallel werken’ een gangbare praktijk die ook is/wordt gehanteerd bij
andere projecten, zoals bij de 2e Coentunnel, A2 Maastricht en ZuidasDok.
Voor elk van de projecten geldt dat deze plaatsvinden onder voorbehoud van de
programmabeslissing en dat geen onomkeerbare beslissingen worden genomen.
o ProRail bereidt het aanpassen van de logistieke ICT-systemen en de processen
van Verkeersleiding voor, zoals het maken van de specificaties voor de
aanpassing van de systemen. Dit is onderdeel van de eerste migratiestap.
o ProRail heeft de zienswijzen van vervoerders over het Functioneel Integraal
Systeemontwerp (FIS) van het baanvak Kijfhoek-Roosendaal (= de
bouwtekening hoe de ERTMS-installatie eruit ziet op het baanvak) verwerkt. Wel
kunnen nog wijzigingen voortkomen uit lopende onderzoeken naar: vrijgave
rangeren onder ERTMS, rangeren zonder ERTMS en de toepassing van
assentellers.
o ProRail is gestart met het opstellen van een plan van aanpak voor het
proefbaanvak Hanzelijn gecombineerd met emplacement Lelystad.
o ProRail bereidt de aanbesteding van de infrastructuur voor en NS de
aanbesteding van het materieel. Het gaat over opstellen en verzamelen van
informatie over de gebruikersprocessen, programma’s van eisen, specificaties
van de beveiliging en ontwerpvoorschriften ERTMS.
o ProRail is in 2016 gestart met de ontwikkeling van ontwerp- en simulatieinstrumenten voor het ontwerpen en controleren van ERTMS treinbeveiliging in
baanvakken (EOD-tooling). Deze activiteiten zijn stilgelegd in afwachting van
het moment waarop de protocollen voor railverkeerstechniek en
railverkeerstechnische ontwerpen voor ERTMS bekend zijn. Daarna wordt
bepaald welke ondersteunende tooling daarvoor nog nodig is.
o Onderdeel van de aanbesteding- en contracteringstrategie is het samenstellen
van een pool van ingenieursbureaus. De gesprekken om een pool
(kennisalliantie) te maken met erkende ingenieursbureaus zijn gestart onder
voorbehoud van de programmabeslissing. Doel hiervan is dat het programma
minder afhankelijk wordt van de capaciteit bij de systeemleveranciers.
o Zoals aangegeven in de negende voortgangsrapportage heeft het ministerie van
IenW aan ProRail geld ter beschikking gesteld voor het testen van de GSM-R in
relatie tot de capaciteit voor het dataverkeer tussen trein en spoor.
o De eerste inschrijvingen op de STM-ATB EG zijn ingediend. Het programma
ERTMS werkt parallel aan de aanbesteding ook aan de eigen ontwikkeling van
een STM ATB-EG.
o De programmadirectie heeft plannen opgesteld om te komen tot een
uitgewerkte opleidingsstrategie en overkoepelende richtlijnen voor
vakbekwaamheid. Daarnaast is gestart met de voorbereidingen van de
oprichting van het Operationeel Kenniscentrum ERTMS (OKE). Het OKE is
beoogd als het kenniscentrum voor gebruik, opleiding en operationele
ondersteuning van ERTMS voor de gehele spoorsector.
2.2 Betrokkenheid stakeholders en markt
Internetconsultatie
De programmabeslissing staat beschreven in Railmap 4.0. Het ministerie van IenW
heeft tussen 27 november en 31 december 2018 de Railmap 4.0, zoals ook
aangeboden aan het bureau ICT-toetsing, geconsulteerd via
www.internetconsultatie.nl. In totaal reageerden elf participanten, waarvan tien

Pagina 9 van 34

Tiende voortgangsrapportage programma ERTMS

reacties openbaar zijn. Deze participanten zijn: provincie Limburg, SABIC/Chemelot,
Strukton Rail Nederland BV, DB Cargo Nederland NV, twee zeehavens, waaronder
Port of Amsterdam, RailGood, Shunter, consumentenorganisaties in het Locov,
Vereniging Historisch Railvervoer Nederland (HRN) alsmede het adviesbureau
SpoorGloren. Er staat een verslag op hoofdlijnen op de site van
www.internetconsultatie.nl. Het programma ERTMS zal met elke participant contact
opnemen over de vragen die te specifiek zijn om in het hoofdlijnenverslag te
beantwoorden.
Opening ERTMS-verdieping in Railcenter te Amersfoort
Op 5 november 2018 heeft ProRail samen met Arriva en het ministerie van IenW het
ERTMS-testcentrum in het Railcenter geopend. Hierin is een test-/demolab
gevestigd waar materieel en infrastructuurleveranciers het ERTMS-systeem
gezamenlijk kunnen testen voordat het systeem in de infrastructuur wordt
aangelegd. Ook kunnen er bijeenkomsten worden georganiseerd.
2.3 Overige ontwikkelingen buiten het programma (raakvlakken)
Vervangingsopgave ATB
ProRail moet de komende vijftien jaar bijna de helft van de
treinbeveiligingssystemen in Nederland vervangen om daarmee de beschikbaarheid
en betrouwbaarheid van de infrastructuur te kunnen blijven garanderen. Aan de
andere kant staat ProRail aan de vooravond van de introductie van ERTMS. Het
duurt echter nog een aantal jaar voordat dit systeem landelijk implementeerbaar is.
ProRail moet als infrastructuurbeheerder daarom de komende periode een
zorgvuldige afweging maken tussen het minimaliseren van investeringen in oude
technologie en het waarborgen van de beschikbaarheid en betrouwbaarheid van
haar infrastructuur vooruitlopend op de aanleg van ERTMS.
Samen met de programmadirectie ERTMS brengt ProRail de landelijke uitrol na
afloop van het programma in beeld. Het is goed nu al een beeld van de uitrol na
2030 te vormen om prioriteiten goed te kunnen stellen, de uitrol van ERTMS verder
te optimaliseren en duidelijkheid te krijgen over de benodigde BOV-reeksen voor
treinbeveiliging binnen het Infrastructuurfonds. Hierbij wordt een breed
afwegingskader opgesteld op basis van diverse onderwerpen waaronder transities,
concessies, Europese afspraken en vervangingsnoodzaak.
Europese vierde spoorwegpakket
Op 9 oktober 2018 heeft de Tweede Kamer ingestemd met het wetsvoorstel ter
implementatie van het Europese Vierde Spoorwegpakket en op 29 januari 2019 de
Eerste Kamer. Met de technische pijler van dit pakket krijgt het Europees
Spoorwegbureau (de ERA) - als systeemautoriteit ERTMS - een omvangrijker
takenpakket om de geharmoniseerde implementatie van ERTMS in Europa te
waarborgen. Tot dusver bestond de taak van ERA voornamelijk uit het ontwikkelen
van de technische specificaties van ERTMS. Met het Vierde Spoorwegpakket gaat
ERA, voorafgaand aan de publicatie van aanbestedingen met betrekking tot ERTMSbaanuitrusting, een beoordeling uitvoeren om te borgen dat de voorgestelde
technische oplossingen overeenstemmen met de desbetreffende TSI's en derhalve
volledig interoperabel zijn. Het doel hiervan is de compatibiliteit te waarborgen
tussen de ERTMS-apparatuur in de infrastructuur en de ERTMS-apparatuur in het
rollend materieel binnen Europa. Deze nieuwe taak zal ERA uitvoeren vanaf 16 juni
2019.

Pagina 10 van 34

Tiende voortgangsrapportage programma ERTMS

Internationaal spoorvervoer
Goede internationale verbindingen dragen bij aan onze economie en de
connectiviteit van de grensregio’s. Ook kan de internationale trein een belangrijke
bijdrage leveren aan de doelstellingen van het klimaatakkoord. Het ministerie van
Infrastructuur en Waterstaat heeft de ambitie om vanaf 2025 twee miljoen reizigers
per jaar extra in de internationale trein te kunnen vervoeren. Dit wordt bereikt door
de reistijd, frequentie en reiscomfort van de internationale treinreis vanuit
Nederland te verbeteren. Over het belang van goede internationale verbindingen en
de ambities op zowel korte als langere grensoverschrijdende verbindingen is de
Tweede Kamer op 21 juni 2018 en 31 januari 2019 geïnformeerd (Kamerstukken II
2017-18, 29 984, nr. 783 en Kamerstukken II 2018-19, 29 984, nr. 813).
In het kader van ERTMS zijn zeven baanvakken gepresenteerd waar als eerste
ERTMS zal worden geïntroduceerd, de internationale goederencorridors naar België
en Duitsland zijn hiervan onderdeel.
HSL-Zuid
In en na de verslagperiode van deze voortgangsrapportage zijn vragen gesteld over
de HSL-Zuid, die hieronder zullen worden beantwoord. In het Algemeen overleg
Spoorveiligheid/ERTMS heeft de staatssecretaris van IenW aan Kamerlid Laçin
toegezegd in deze voortgangsrapportage specifiek voor Rotterdam aan te geven hoe
en waar ATB tussentijds wordt vervangen. In het AO Spoor van 4 april heeft de
staatssecretaris toegezegd tijdig voor het algemeen overleg Spoorveiligheid/ERTMS
op 20 juni 2019 de Kamer te informeren over de aansluiting van eerdere versies van
ERTMS op nieuwere versies en de consequenties daarvan (eventuele implicaties van
deze aansluitingen voor de prestaties op de HSL tussen 2025 en 2031). In de
voortgangsrapportages ERTMS wordt informatie opgenomen over de raakvlakken
ERTMS-HSL; voor ontwikkelingen over de HSL in het algemeen wordt verwezen naar
de reguliere voortgangsrapportage van de HSL die dit najaar verschijnt.
ERTMS is gespecificeerd als interoperabel systeem: een van de eisen is dat
verschillende versies van het systeem met elkaar moeten communiceren ongeacht
leverancier of baselineversie. Alleen zo kan het tot aan 2050 door heel Europa
worden uitgerold. Deze taak is ondergebracht bij het Europese spooragentschap, die
moet zorgen dat alleen ERTMS systemen worden geïmplementeerd die aan deze
eisen voldoen en die waarborgt dat systemen met elkaar kunnen samenwerken. De
ERTMS-eisen zijn vastgelegd in wetgeving. Dit laat onverlet dat elke overgang (van
ATB naar ERTMS, of tussen verschillende ERTMS versies) specifieke aandacht vraagt
in techniek en operatie.
Het programma ERTMS zal voor 2026 ERTMS baseline 3 in de bestaande treinen
inbouwen en tussen 2026 en 2030 ERTMS baanvakken aansluiten op de HSL-Zuid:
deze aansluiting wordt in het noorden gemaakt bij Hoofddorp en in het zuiden bij
Zevenbergschen-Hoek en Breda. Hiertoe worden verschillende acties ondernomen,
die er toe moeten leiden dat zowel de aansluitingen op de HSL als de treinen goed
(blijven) functioneren. Het ministerie heeft aan de programmadirectie ERTMS
gevraagd regie op de aansluitingen te nemen. De programmadirectie ERTMS zoekt
uit wat gedaan moet worden door ProRail en door Infraspeed en bewaakt de
uitvoering. Eventuele opdrachtverlening aan ProRail en Infraspeed komt in formele
zin rechtstreeks van IenW als opdrachtgever.
Voor de treinen geldt technisch dat een trein die beschikt over een nieuwere versie
van ERTMS (baseline 3) ook kan rijden over infrastructuur voorzien van een oudere
ERTMS-versie (baseline 2). In 2018 is de software van het ERTMS-systeem van de
HSL aangepast zodat naast de huidige treinen met baseline 2, nu ook al treinen met
baseline 3 kunnen rijden op de HSL Zuid, zoals de ICNG. Voor de HSL-Zuid specifiek

Pagina 11 van 34

Tiende voortgangsrapportage programma ERTMS

geldt dat de overgang naar ATB naar ERTMS en de overgang van 1500V naar 25kV
(spanningssluis) fysiek dicht bij elkaar zitten, waardoor meerdere acties in korte tijd
moeten worden uitgevoerd. De acties die worden uitgevoerd verschillen per
materieeltype (niet veroorzaakt door ERTMS). Daarom wordt bij het realiseren van
de overgangen, zoals relevant bij de aansluiting op de HSL, intensiever naar de
gebruikersprocessen (machinist) gekeken en niet alleen naar de techniek.
Gebruikers zijn van meet af aan betrokken bij het programma, vanaf de
ontwerpfase tot en met de indienststelling.
Het programma ERTMS zal gedurende de ontwerpfase de samenhang met het HSLZuidsysteem beoordelen. Het is daarnaast aan de infrastructuurprovider,
Infraspeed, om de prestaties van de huidige HSL infrastructuur te waarborgen zoals
contractueel tot 2031 is afgesproken (zonder vervangingskosten voor de Staat tot
2036). Infraspeed zorgt er dus voor dat met het huidige ERTMS-baseline 2 systeem
een goede uitvoering van de dienstregeling mogelijk blijft. Er zijn geen signalen dat
dit niet volgens de contractuele afspraken gebeurt. Eventuele wijzigingen aan het
ERTMS-systeem op de HSL-Zuid worden door de programmadirectie ERTMS in
samenhang met het toekomstige ERTMS-systeem beschouwd om systeemintegratie
te waarborgen en toekomstige interface-problematiek te voorkomen.
Voor de grote emplacementen, zoals Amsterdam Centraal, Utrecht Centraal en
Rotterdam Centraal is samen met ProRail en mede op advies van BCG besloten te
wachten met de aanleg van ERTMS tot meer ervaring is opgedaan om risico’s te
beperken. Om ervaring op te doen met ERTMS op emplacementen zal het
emplacement Lelystad als onderdeel van het proefbaanvak met ERTMS worden
uitgerust. Gezien deze benadering is Rotterdam Centraal geen onderdeel van de
gekozen uitrolstrategie tot 2030.
ProRail geeft aan dat de ATB-installatie in Rotterdam al enkele keren een
levensduurverlenging heeft ondergaan en in 2024 het einde van de technische
levensduur definitief bereikt. De fabrikant is dan niet meer in staat, en ook niet
meer verplicht, om technische ondersteuning te leveren. Met het oog op de ingroei
naar ERTMS zijn alleen zogenaamde één-op-één vervangingen, waarbij de
functionaliteit van het bestaande systeem niet wordt uitgebreid, toegestaan.
Daarom zal in Rotterdam door ProRail een één-op-één vervanging uitgevoerd
worden. ProRail geeft aan dat bij de technische uitwerking van het detailontwerp
van de vervanging te Rotterdam maximaal zal worden geanticipeerd op een
toekomstige ERTMS-situatie na 2030. Hoe en wanneer precies ATB door ERTMS zal
worden vervangen in Rotterdam na 2030 is onderdeel van een integrale afweging
die ProRail voor alle baanvakken in Nederland vorm gaat geven. Kosteneffectiviteit,
maar ook andere factoren zoals prestaties, capaciteit, aansluiting met buurlanden
en afspraken in Europa zijn daarin belangrijke onderdelen.
Werkbezoek Automatisch rijden
ERTMS is randvoorwaardelijk voor automatisch rijden. In het bijzijn van de minister
van IenW heeft ProRail op 19 december 2018 samen met Rail Feeding Rotterdam en
Alstom een eerste test met automatisch rijden (ATO, Automatisch Train Operation)
op de Betuweroute uitgevoerd. De samenwerking zal in 2019 worden doorgezet.

Pagina 12 van 34

Tiende voortgangsrapportage programma ERTMS

2.4 Ontwikkelingen in Europa
De nationale implementatieplannen (NIP’s) van de lidstaten zijn begin 2018 formeel
aangeboden aan de Europese Commissie. De NIP’s zijn te lezen op de website van
de Europese Commissie. De Europese Commissie heeft een samenvattend
“Synthesis Report on NIP” gepubliceerd1. Daarin wordt geconstateerd dat de NIP’s
goed aansluiten bij de Europese uitrolstrategie, oftewel het European Deployment
Plan (EDP). Landen maken nationaal afwegingen over systeemversies,
uitrolplanningen en momenten waarop de oude class B-systemen zullen worden
verwijderd. Daarom zal het tot na 2030 duren voordat op de gehele hoofdcorridors
in de EU kan worden gereden zonder class B-systemen. Hieronder zijn de
ontwikkelingen in de buurlanden beschreven, alsook de landen waarin grote
ontwikkelingen hebben plaatsgevonden.
Duitsland: Duitsland heeft in 2016 met de Europese Commissie afgesproken voor
2030 ERTMS aan te leggen op zes TEN-T corridors. Duitsland kent twaalf
grensovergangen, waarvan drie grote met Nederland bij Oldenzaal, Venlo en
Arnhem. Duitsland plant ERTMS baseline 3, release 1 uit te rollen. Nederland legt
baseline 3, release 2 aan. Daar de release ondergeschikt is aan de baseline, is dit
compatibel met elkaar.
In Duitsland is het plan voor de landelijke uitrol gepresenteerd. De reden voor een
landelijke uitrol is gelegen in de veroudering van de bestaande beveiliging. Net als
Nederland kiest Duitsland voor ERTMS-only in de infrastructuur. In Duitsland wordt
beoogd in 2040 het hele land voorzien te hebben van ERTMS.
Het ministerie van IenW heeft aan ProRail gevraagd de aanpassingen op Nederlands
grondgebied voor te bereiden die nodig zijn ten gevolge van de voorgenomen
aanleg van ERTMS in Duitsland in 2022 (als overlay (dual signalling) naast PZB90).
Afgesproken is dat elk land de kosten financiert voor de aanpassingen op het
nationale grondgebied. Tevens is afgesproken dat het ERTMS-programma in
Nederland de aansluiting op de dan bestaande ERTMS in Duitsland zal ontwerpen.
Met DB Netz regio west was in 2018 overeenstemming bereikt over de aansluiting in
2022. Vanwege de vele nog onzekere ontwikkelingen in en rondom Venlo, was
overeengekomen dat DB Netz de overgang naar ERTMS zal situeren ten oosten van
het emplacement. In oktober is in de Executive board van corridor Rhine-Alpine
echter aangekondigd dat DB Netz alsnog wil verzoeken om ERTMS vanuit Duitsland
in 2022 door te trekken tot op het emplacement Venlo (want Venlo is het
grensstation). Nader overleg met DB Netz en Bundesministerium loopt.
België: De realisatie van ERTMS op het nationale netwerk is gaande. België
verwacht dat in 2020 de meeste routes zijn voorzien van ERTMS, waaronder het
grensbaanvak Antwerpen-Essen richting Roosendaal. Het bestaande klasse Bsysteem TBL1+ blijft daarbij vooralsnog gehandhaafd.
Samen met Infrabel is sinds 2018 een Platform ERTMS ingericht waar voor het
grensbaanvak Roosendaal-Essen de afstemming in technische systemen en in de
tijd worden besproken. In oktober 2018 is in België een Koninklijk Besluit ‘voor het
gebruik van rijpaden’ vastgesteld, waarin is bepaald dat het vanaf eind december
2025 niet meer is toegestaan om op hoofdlijnen te rijden onder het class B-systeem
TBL1+. Die datum ligt vóór indienststelling van Kijfhoek-Roosendaalgrens, zodat in

1

https://ec.europa.eu/transport/sites/transport/files/rail-nip/20180302-synthesis-report-on-nip.pdf

Pagina 13 van 34

Tiende voortgangsrapportage programma ERTMS

het Nederlandse ERTMS-ontwerp geen rekening meer hoeft te worden gehouden
met een tijdelijke inbouw van TBL1+.
Denemarken: De heroverwegingen in Denemarken hebben geleid tot een nieuw plan
voor de levering van on board units en een aangepast uitrolplan voor de
infrastructuur. ERTMS Baseline 3 is inmiddels geïnstalleerd op een regionale lijn en
een hoofdlijn en functioneert betrouwbaar.
Noorwegen: Gedurende de verslagperiode is tweemaal een bezoek gebracht aan de
programmaorganisatie van BaneNor in Oslo. De systeemspecificaties in Noorwegen
zijn in 2018 nader beschreven en besproken met de gecontracteerde leveranciers.
De tijdige ontwikkeling van een STM is kritisch voor de ontwikkeling en installatie
van de on board units.
Italië: Recent zijn opdrachten verleend voor installatie van ERTMS Level 2 op vier
corridors in Noord-Italië: Novara – Padua, Verona – Brenner, Milaan – Genua,
Vicenza – Triëst.
2.5 Correspondentie met de Tweede Kamer
In de verslagperiode heeft de staatssecretaris van IenW onderstaande brieven over
het programma ERTMS naar de Tweede Kamer verstuurd. Voor de volledigheid is
ook de commissiebrief van 23 januari 2019 opgenomen, waarin de commissie van
IenW de staatssecretaris verzoekt aanvullende vragen te beantwoorden in deze
tiende voortgangsrapportage.
Tabel 2.1: Correspondentie van / met de Tweede Kamer
Datum

Onderwerp

19-102018

33 652, nr. 63. Kamerbrief met negende voortgangsrapportage ERTMS over
eerste helft van 2018.

23-012019

2018Z24069/2018D60415. Commissiebrief over aanvullende vragen inzake Groot
project ERTMS.

De volgende moties en toezeggingen staan open of zijn uitgevoerd.
Tabel 2.2: Moties en toezeggingen tot 31 december 2018
Datum

Onderwerp

Status

28-062018

29 893, nr. 218. Toezegging aan lid
Jetten om bij VGR 9 te rapporteren over
de aanbevelingen van de Boston
Consulting Group (BCG), zoals
genoteerd in de achtste
voortgangsrapportage ERTMS.

Uitgevoerd bij VGR 9 (33 652, nr. 63)

04-092018

29 893, nr. 220. Motie van leden
Amhaouch en Jetten om al het
mogelijke in werk te stellen en stevig
regie te voeren op het project om te
voorkomen dat de indirecte kosten
verder stijgen, verdere vertraging
ontstaat en dat het aantal baanvakken
nog verder daalt.

Deze motie vraagt continue uitvoering.
Als onderdeel van de grootprojectstatus
wordt voortdurend over de uitvoering van
deze motie gerapporteerd. Daarmee
wordt deze motie beschouwd als
afgehandeld.

03-102018

34 914, nr. 13. Motie van lid Kröger om
samen met ProRail en de vervoerders in
kaart te brengen welke nieuwe risico’s
zouden kunnen ontstaan voor de
ERTMS-agenda en deze risico’s te

Motie is in opdracht gegeven bij het
programma ERTMS (ProRail) en vormt
continu onderdeel van het
risicomanagement en de
migratiestrategie. Als onderdeel van de

Pagina 14 van 34

Tiende voortgangsrapportage programma ERTMS

mitigeren.

grootprojectstatus wordt voortdurend
over de uitvoering van deze motie
gerapporteerd. Daarmee wordt deze
motie beschouwd als afgehandeld.

10-122018

29 893, nr. 236. De staatssecretaris
neemt in de volgende (tiende)
voortgangsrapportage ERTMS een
tijdlijn op over het programma.

Uitgevoerd. Onderdeel van H4.2 –
Realisatieplanning in deze VGR 10.

10-122018

29 893, nr. 236. De staatssecretaris
neemt in de volgende (tiende)
voortgangsrapportage ERTMS mee hoe
en waar ATB tussentijds wordt
vervangen.

Uitgevoerd. Onderdeel van H2.3 –
raakvlakken in deze VGR 10.

13-122018

29 893, nr. 228. Motie van de leden
Amhaouch en Ziengs om na ontvangst
van het BIT-advies de Kamer zo spoedig
mogelijk een integrale visie te zenden
op alle onderdelen van genoemd advies.

Uitgevoerd. Bestuurlijke reactie is samen
met deze VGR 10 verstuurd.

13-122018

29 893, nr. 234. Motie van de leden
Kröger en Laçin om in te zetten op het
minimaliseren van de risico’s op
storingen als gevolg van de overgang
tussen beveiligingssystemen bij de
verdere uitrol van ERTMS, en daarbij in
ieder geval de internationale corridors
voor goederen en personenvervoer te
betrekken.

Motie is in opdracht gegeven bij het
programma ERTMS (ProRail) en vormt
continu onderdeel van het
risicomanagement en de
migratiestrategie. Als onderdeel van de
grootprojectstatus wordt voortdurend
over de uitvoering van deze motie
gerapporteerd. Daarmee wordt deze
motie beschouwd als afgehandeld.

20-122018

29 893, nr. 235. Motie van de leden
Kröger en Ziengs om de kosten en de
meerwaarde te onderzoeken van de
eventuele aanleg van ERTMS na 2030
op het gehele traject naar Berlijn, en de
Kamer hierover te informeren.

In uitvoering. De kosten en meerwaarde
van de eventuele aanleg na 2030 op het
gehele traject naar Berlijn in Nederland is
in opdracht gegeven bij ProRail en wordt
meegenomen in het onderzoek naar de
landelijke uitrol na 2030. De Kamer zal
via de voortgangsrapportages over de
ontwikkelingen worden geïnformeerd.

Pagina 15 van 34

Tiende voortgangsrapportage programma ERTMS

3

De scope van het programma

3.1 Programmascope
Bij de voorkeursbeslissing in 2014 is besloten zoveel mogelijk ERTMS te
introduceren binnen het taakstellend budget. Tijdens de planuitwerkingsfase werkt
het programma ERTMS uit wat precies binnen en buiten de scope van het
programma valt; deze scope wordt vastgesteld bij de programmabeslissing. Het
programma ERTMS onderscheidt daarbij drie verschillende scopes: een functionele
scope (gebruikers en processen), een technische scope (systeemontwerp) en een
geografische scope (baanvakken en materieelombouw). Daarmee is de scope van het
programma tijdens de planuitwerkingsfase op een hoog abstractieniveau
geformuleerd: dat wat wijzigt door ERTMS (functiewijziging) en nodig is om een
werkend vervoersysteem te behouden.
Het programma ERTMS gaat vooralsnog uit van de volgende scope voor de
realisatiefase met een programmabudget van € 2,4 mld (inclusief BTW, prijspeil
2018):
•
Systeemontwerp conform de specificaties en passende bij ERTMS level 2 only,
baseline 3, release 2. Waar mogelijk wordt voorbereid op (hybride) level 3;
•
Ruim zestig primaire gebruikersprocessen voor het rijden van treinen (zoals
starten, stoppen, keren) moeten worden aangepast of toegevoegd;
•
Opleiden/instrueren van ten minste 15.000 gebruikers, die in meer of mindere
mate door de invoering van ERTMS worden geraakt. Het gaat bijvoorbeeld om
machinisten of treindienstleiders.
•
Operationeel harmoniseren van het bestaande ERTMS-baanvak AmsterdamUtrecht, opdat machinisten ervaring kunnen opdoen met rijden onder ERTMS,
baseline 3;
•
Zowel Amsterdam-Utrecht als de Hanzelijn geschikt maken voor 160 km/pu;
•
Ombouw van materieel dat in aanmerking komt voor vergoeding op basis van
een aantal criteria. Op grond van de huidige inschatting wordt rekening
gehouden met ruim 1.300 materieeleenheden (treinen en locomotieven),
waaronder het opwaarderen van 300 locomotieven die voor 2030 moeten rijden
over ERTMS baseline 3 lijnen (en nu beschikken over baseline 2);
•
Inrichten van de Hanzelijn en emplacement Lelystad als proefbaanvak;
•
7 baanvakken (345 km) conform tabel 3.1.
Tabel 3.1: Baanvakken binnen de scope van het programma ERTMS
Kijfhoek – Roosendaal – Belgische grens
OV SAAL
Hoofddorp – Duivendrecht
Utrecht – Meteren
Roosendaal – Den Bosch
Meteren – Eindhoven
Eindhoven – Venlo – Duitse grens

Pagina 16 van 34

Tiende voortgangsrapportage programma ERTMS

3.2 Scopebeheer
Er is een basisinvestering nodig om de omslag van een analoog systeem naar een
digitaal systeem te kunnen maken, zoals het opleiden van personeel en het
inbouwen van ERTMS in de treinen en locomotieven, alvorens ERTMS op de
infrastructuur kan worden uitgerold. Het programma ERTMS voorziet hiernaast in de
uitrol van de eerste baanvakken als eerste fase van een landelijke uitrol.
Er zijn geen wijzigingen ten opzichte van de negende voortgangsrapportage.
3.3. Batenmanagement
De geografische scope heeft impact op de baten die kunnen worden bereikt.
Hiernaast zijn ontwerpkeuzes van het ERTMS-systeem, waaronder de
standaardspecificaties van ERTMS level 2, baseline 3, release 2, en de bestaande
infrastructuur per baanvak ook bepalend. Het programma ERTMS heeft sinds de
voorkeursbeslissing een monitoringsinstrument ontwikkeld, waarbij de baten van de
keuzes worden gemeten. Er zijn geen veranderingen opgetreden ten opzichte van
de negende voortgangsrapportage. De ontwikkeling tussen de uitrolstrategie met
twaalf baanvakken zoals in 2016 met u gedeeld en de uitrolstrategie met zeven
baanvakken is als volgt:
•
ERTMS zal een positieve bijdrage leveren aan de beleidsdoelen die gesteld zijn
in de Railmap 3.0;
•
De mate van interoperabiliteit op systeemniveau wordt niet beïnvloed door de
nieuwe inzichten. Ook voor de gebruikers is er op dit aspect geen verandering.
Als gevolg van de uitrol van ERTMS neemt de interoperabiliteit van het
grensoverschrijdende goederenvervoer toe van 65% tot 93%. De
interoperabiliteit van het internationale personenvervoer stijgt van 10% naar
31%. Hier staat tegenover dat het aantal transities tussen ERTMS en ATB op het
nationale spoornet toeneemt, waarmee de nationale interoperabiliteit afneemt.
•
De invloed van ERTMS op de spoorveiligheid is iets groter dan eerder werd
verwacht: er kunnen door inzet van ERTMS meer botsingen worden voorkomen
dan eerder werd verwacht. Echter, de autonome ontwikkeling van de veiligheid
van het spoorsysteem is nu hoger dan in 2015 werd verondersteld. Per saldo
leiden de nieuwe inzichten er daarom toe dat ERTMS in absolute termen minder
bijdraagt aan de spoorveiligheid dan eerder werd voorzien. Zowel het verwachte
aantal doden, als het verwachte aantal zwaargewonden als gevolg van
ongevallen op het spoor en overwegen ligt met ERTMS lager (0,15
respectievelijk 0,64 per jaar);
•
ERTMS leidt tot kortere reistijden voor reizigers. Dagelijks maken 1 miljoen
reizigers gebruik van het Nederlandse spoor. Op jaarbasis besparen alle
reizigers met ERTMS naar verwachting 2,2 mln uur reistijd in 2030. De positieve
invloed van ERTMS op de rijsnelheid van treinen wordt nu licht lager geraamd
dan eerder was voorzien. Ook zal er minder rijtijdwinst zijn als gevolg van de
keuze om minder baanvakken gereed te maken voor 160 km/u dan bij de
voorkeursbeslissing benoemd. Hierdoor daalt de te behalen reistijdwinst voor
reizigers met de invoering van ERTMS.
•
ERTMS heeft een beperkt positieve invloed op de betrouwbaarheid van de
reistijd van de reizigers. In de situatie met ERTMS is het verwachte aantal
reizigersverliesuren in 2030 0,2 mln uur lager dan in de situatie zonder ERTMS.

Pagina 17 van 34

Tiende voortgangsrapportage programma ERTMS

Pagina 18 van 34

Tiende voortgangsrapportage programma ERTMS

4

Planning

4.1 Voortgang van het programma (mijlpalen planuitwerkingsfase)
Conform de MIRT-systematiek werkt het programma ERTMS toe naar de
programmabeslissing. De BIT-toets is conform de interne mijlpaal begin oktober
gestart. Ten opzichte van de negende voortgangsrapportage is de deterministische
datum verschoven naar april. Einde verslagperiode wordt de programmabeslissing
nog steeds voor de zomer van 2019 verwacht. De P85-datum blijft staan, vanwege
de risico’s die na 31 december 2018 (peildatum) nog kunnen optreden (zie
Hoofdstuk 5.1.).
Tabel 4.1: Mijlpaal programmabeslissing
Mijlpaal
Programmabeslissing
genomen

Deterministische
datum2

Met 50%
zekerheid (P50)

Met 85%
zekerheid (P85)

April 2019

Mei 2019

September 2019

4.2 Ontwikkeling in de realisatieplanning van het programma ERTMS
De programmabeslissing is het politieke besluitvormingsmoment dat de overgang
van de planuitwerkingsfase naar de realisatiefase markeert. Tot die tijd zullen geen
besluiten worden genomen die onomkeerbaar zijn.
In het AO Spoorveiligheid/ERTMS van 4 december heeft de staatssecretaris van
IenW toegezegd in deze voortgangsrapportage een tijdlijn op te nemen voor het
programma ERTMS. Onderstaande tijdlijn is in kaart gebracht op basis van de
laatste versie van de planning (conceptversie 6.2). Hierin zijn de aanbevelingen van
het BIT nog niet verwerkt. Aangezien de BIT-aanbevelingen gevolgen kunnen
hebben op de doorlooptijden van de verwerving van het ERTMS-systeem is de kans
aanwezig dat in de genoemde tijdlijn nog verschuivingen plaatsvinden.
De programmabeslissing is het laatste politieke besluitvormingsmoment binnen de
MIRT-systematiek. Daarna gaat het programma over tot het realiseren van de
afgesproken scope, conform vastgestelde planning en budget. De Kamer zal via
voortgangsrapportages over de voortgang worden geïnformeerd en worden
betrokken bij afwegingen in geval van grote wijzigingen op de beslissing via de
voortgangsrapportages en het debat hierover.
Nadat de programmabeslissing is genomen, is een kwartaal nodig om het
aanbestedingsdossier af te ronden. De aanbesteding voor de systeemleverancier
infrastructuur duurt gemiddeld vijftien maanden. Zoals gemeld bij de achtste
voortgangsrapportage, zijn de projecten ter voorbereiding van de aanbesteding voor
de ombouw van de VIRM en SLT gestart. Dit betekent dat met de uitwerking van de
vraagspecificatie (‘request for information’) is begonnen. In december is op
TenderNed aangekondigd dat de verwerving voor de materieelombouw in 2019 zal
starten. Het ‘request for proposal’ zal plaatsvinden nádat de programmabeslissing is
2
Een deterministische planning is een planning waarbij doorlooptijden een enkelvoudige
inschatting hebben. Bijvoorbeeld: de reistijd is 30 minuten. Voor de probabilistische analyse
worden onzekerheden (de reistijd is tussen de 25 en 40 minuten) en risico’s (zoals kans op
storing) toegevoegd aan het model. Hierna vindt via een zogenaamde monte-carlo-run (een
systematische doorrekening om de zekerheid dat de planning wordt gehaald in te schatten)
plaats, hierin zijn beheersmaatregelen meegenomen (p85: 85% zekerheid dat deze datum
wordt gehaald).

Pagina 19 van 34

Tiende voortgangsrapportage programma ERTMS

genomen, omdat vanaf hier besluiten onomkeerbaar worden.
Op basis van de conceptplanning 6.2. betekent dit de volgende tijdlijn in activiteiten
voor de komende periode:
•
2019: Programmabeslissing nemen en starten met de aanbestedingen van de
systeemleverancier infrastructuur en verwerving van materieelombouw.
•
2020: Gunning eerste contracten systeemleverancier en ombouw materieel.
•
2021: Ontwikkeling ERTMS-systemen infrastructuur en engineering van de
materieelombouw.
Met betrekking tot de operationele overgang van ATB naar ERTMS zullen vanaf het
moment dat de programmabeslissing is genomen tien stappen worden gezet. De
mijlpalen die volgen uit deze stappen zijn weergegeven in tabel 4.2. Doel is
stapsgewijs het operationele risicoprofiel voor de laatste migratiestap, rijden met
Level 2-only, zoveel mogelijk te reduceren. Per stap wordt een deel van het ERTMS
systeem in gebruik genomen in de operationele treindienst. De planning van de
migratiestappen is een resultante van de projectenplanning: het programma kan de
stap zetten als alle ‘onderdelen’ van de stap gereed zijn. Hierdoor hoeven de
stappen niet noodzakelijkerwijs sequentieel te worden uitgevoerd.
Alle mijlpalen in de conceptplanning 6.2 geven nadrukkelijk een tussenstand van het
huidige denken weer en staan nog niet formeel vast. Dit vanwege de grote
samenhang tussen onderwerpen in het dossier. Bovendien zijn de aanbevelingen
van de BIT-toets hierin niet verwerkt. Vaststelling van de mijlpalen vindt plaats bij
de programmabeslissing. Vanaf dat moment zullen ook de mijlpalen per baanvak
worden opgenomen in deze voortgangsrapportage (overeenkomstig de
voortgangsrapportage van het Hoogwaterbeschermingsprogramma). De
bandbreedte betreft het verschil tussen de deterministische datum en de p85planning op basis van risico’s.
Ten opzichte van de negende voortgangsrapportage hebben in de verslagperiode
geen wijzigingen plaatsgevonden die invloed hebben op de planning van de
realisatiefase, zoals weergegeven in tabel 4.2.

Pagina 20 van 34

Tiende voortgangsrapportage programma ERTMS

Tabel 4.2: Migratiestappen ERTMS in Nederland
Mijlpalen
Beheerprocessen en systemen
Migratiestap 1: ketenbeheer gereed voor
operatie
Migratiestap 2: logistieke keten gereed voor
operatie
Materieelombouw
Migratiestap 3: Naar ERTMS omgebouwd
reizigersmaterieel start commerciële inzet op
ATB-infrastructuur
Migratiestap 4: Naar ERTMS omgebouwd
goederenmaterieel start commerciële inzet op
ATB-infrastructuur
Migratiestap 7: Start commerciële inzet
opgewaardeerd materieel in de operatie in het
buitenland
Opgeleid personeel doet ervaring op met ERTMS
Migratiestap 5: Ervaringsleren personeel
gestart op geharmoniseerd baanvak Hanzelijn
Migratiestap 6: Ervaringsleren personeel
gestart op geharmoniseerd baanvak
Amsterdam-Utrecht

Criterium voor
migratiestap

Conceptplanning
6.2

Ketenbeheer
operationeel

2021

Logistieke systemen
omgebouwd

2024

First in class eerste
serie toegelaten

2022-2023

First in class eerste
serie toegelaten

2022-2023

First in class eerste
serie toegelaten

2022-2023

Opgeleid personeel
gaat rijden

2022-2023

Opgeleid personeel
gaat rijden

2022-2023

Opgeleid personeel doet ervaring op met ERTMS level 2, baseline 3
Migratiestap 8: Start commerciële operatie op
Reeds opgeleid
proefbaanvak Hanzelijn/Lelystad met ERTMS
personeel gaat
level 2 dual signalling (baseline 3)
rijden
Rijden onder ERTMS level 2 - only
Migratiestap 9: Start commerciële operatie op
Kijfhoek – Roosendaal – Belgische grens met
ERTMS level 2 only
Migratiestap 10: Start commerciële operatie op
OV SAAL met ERTMS level 2 only

Reeds opgeleid
personeel gaat
rijden
Reeds opgeleid
personeel gaat
rijden

Start exploitatie overige baanvakken
Hoofddorp – Schiphol – Duivendrecht
Utrecht – Meteren
Roosendaal – Den Bosch
Meteren – Eindhoven
Eindhoven – Venlo – Duitse grens

2025-2027

2026-2028
2027-2029

2027-2029
2028-2029
2028-2030
2029-2031
2029-2031

4.3 Planning in relatie tot EU-verplichtingen en buurlanden
De TEN-T verordening (EU) nr. 1315/2013 beschrijft op welke internationale
goederencorridors lidstaten verplicht zijn ERTMS aan te leggen als onderdeel van
het Trans-Europese Netwerk voor Transport. In december 2016 stemden lidstaten in
met het bijgestelde Europese implementatieplan van de Europese commissie, het
European Deployment Plan (EDP – commission implementing regulation (EU)
2017/6). Het EDP voorziet in de realisatie van ERTMS op negen kerncorridors

Pagina 21 van 34

Tiende voortgangsrapportage programma ERTMS

uiterlijk in 2030, waarvan drie beginnen/eindigen in Nederland. In 2023 zal de
Commissie de doelen evalueren en kunnen op basis van de voortgang, of op basis
van nieuwe inzichten, de tussendoelen voor 2023 en/of het eindbeeld 2030 worden
aangepast.
Ten opzichte van de negende voortgangsrapportage hebben in de verslagperiode
geen wijzigingen plaatsgevonden die invloed hebben op de planning van de
realisatiefase in relatie tot de aansluiting met buurlanden, zoals weergegeven in
tabel 4.3.
Ten opzichte van de vorige voortgangsrapportage zijn ook de TEN-T corridors
opgenomen voor het reizigersvervoer, zoals genoemd bij de uitrolstrategie
(Kamerstukken II, 2016/17, 33 652, nr. 45). Voor 2050 is er een Europese afspraak
om het uitgebreide netwerk van ERTMS te hebben voorzien; dit komt overeen met
de ambitie van Nederland om in 2050 (vrijwel) landelijk ERTMS uitgerold te hebben.
Tabel 4.3: Overzicht Nederlandse trajecten op TEN-T corridors
Opdrachtgever

Trajecten

Conceptplanning 6.2.

Rhine – Alpine: Amsterdam/Rotterdam naar Genua
Nederland
Rotterdam Maasvlakte – Kijfhoek
Nederland
Rotterdam – Zevenaar – Duitse grens (Betuweroute)
Duitsland
Nederlandse grens – Emmerich – Oberhausen

Gereed
Gereed
2027*

North sea – Mediterranean: Amsterdam/Rotterdam naar Marseille, Cork/Glasgow
Nederland
Rotterdam Maasvlakte – Kijfhoek
Gereed
Nederland
Kijfhoek – Roosendaal – Belgische grens
2026-2028
België
Nederlandse grens – Essen – Antwerpen
2019
North sea – Baltic: Amsterdam/Rotterdam naar Warschau en Tallinn
Nederland
Amsterdam / Rotterdam – Utrecht – Amersfoort - Deventer –
Oldenzaal – Duitse grens
Duitsland
Nederlandse grens – Berlijn

Na 2030
Nog niet
ingepland

Overige Europees verplichte TEN-T Corridors (Kernnetwerk 2030)
Nederland
Amsterdam Westhaven – Centraal – Amsterdam Bijlmer
Nederland
Amsterdam Bijlmer – Utrecht
Nederland
Amsterdam Riekerpolder – Amsterdam Centraal
Nederland
Utrecht Centraal
Nederland
Utrecht – Meteren (aansluiting Betuweroute)
Nederland
Utrecht - Arnhem - Zevenaar
Nederland
Vlissingen – Roosendaal
Nederland
Den Haag - Rotterdam

Na 2030
Gereed
Na 2030
Na 2030
2028-2029
Na 2030
Na 2030
Na 2030

Overige grensovergangen: omleiding Betuweroute
Nederland
Eindhoven – Venlo – Duitse grens
Duitsland
Nederlandse grens – Kaldenkirchen – Keulen

2029-2031
2022

* Afhankelijk van voortgang tracé/MER-procedures in Duitsland.

Pagina 22 van 34

Tiende voortgangsrapportage programma ERTMS

Pagina 23 van 34

Tiende voortgangsrapportage programma ERTMS

5

Risicomanagement en Assurance

De omvang en looptijd van het programma ERTMS betekenen dat altijd sprake zal
zijn van onzekerheden, zoals ontwikkelingen in de technologie of de keuzes die
andere landen maken. Daarbij is een beheerste en stapsgewijze aanpak, gebaseerd
op bewezen technologie, van belang. Dit biedt de kans tijdig bij te kunnen sturen als
voortschrijdend inzicht daar aanleiding voor geeft.
Deze langetermijnveranderopgave voor de sector heeft en krijgt te maken met vele
risico’s en kansen. Door intensieve afstemming en communicatie worden risico’s
gesignaleerd en kunnen adequate maatregelen worden getroffen om risico’s te
vermijden of de gevolgen te beperken. Het is daarbij belangrijk dat interne, maar
vooral ook externe partijen periodiek de peilstok in het programma steken om
permanent risico’s te ontdekken, hierop bij te sturen en te verzekeren dat een
verantwoorde en doelmatige uitrol plaatsvindt.
De grootprojectstatus die de Kamer aan ERTMS heeft toegekend geeft de
mogelijkheid via deze voortgangsrapportage hierover uitgebreid te informeren en
keuzes en afwegingen toe te lichten. In overleg met de Kamer en de ADR worden de
risico’s met gevolgen voor tijd en geld en beheersmaatregelen opgenomen in
hoofdstuk 5.1 en 5.2 van de voortgangsrapportage. In hoofdstuk 5.3 wordt dieper
ingegaan op de uitgevoerde interne en externe toetsen die de afgelopen
verslagperiode zijn uitgevoerd.
Exogene en endogene risico’s
De risico’s in deze voortgangsrapportage zijn endogeen voor het programma
ERTMS; het programma kan hierop beheersmaatregelen treffen en bij het optreden
wordt het gevolg in beginsel uit het programmabudget gefinancierd. Het programma
kent ook exogene risico’s. Dit zijn risico’s die buiten de (te beheersen) scope van
het programma vallen, maar wel gevolgen kunnen hebben voor kostenposten en/of
de planning van het programma. Bijvoorbeeld: wijzigingen in wet- en regelgeving,
beschikbare capaciteit in de markt of meer prijsstijging dan verkregen
prijscompensatie.
5.1 Risicomanagement planuitwerkingsfase
5.1.1 Vijf toprisico’s tijdens de planuitwerkingsfase
Een voortgangrapportage blikt terug. In hoofdstuk 5.1 zijn daarom de toprisico’s
opgenomen die tijdens de afgelopen verslagperiode speelden. Het kan daarom
voorkomen dat risico’s voldoende zijn beheerst dan wel zijn opgetreden.
In tabel 5.1 staan de belangrijkste nu nog resterende risico’s die van invloed zijn op
het, conform de programmaplanning in hoofdstuk 4, kunnen laten nemen van de
programmabeslissing door het kabinet. Als deze risico’s optreden werken ze direct
door op de algehele planning van het programma ERTMS en ook op de
programmakosten. Van de vijf toprisico’s uit de vorige voortgangsrapportage zijn op
dit moment (nog) drie van invloed op de afronding van de planuitwerkingsfase. De
risico’s van de planuitwerkingsfase hebben een kleinere impact wat betreft de
eventuele vertraging in maanden, maar staan in de tijd dichterbij, waardoor de
urgentie hoger is. De verwachtingswaardes komen voort uit een systematische
berekening van kans maal gevolg.

Pagina 24 van 34

Tiende voortgangsrapportage programma ERTMS

Tabel 5.1: Risico’s planuitwerkingsfase
Risicobeschrijving

Waarde

1. De impact van het oordeel/ advies van de BIT-toets is zodanig dat het dossier
op essentiële punten moet worden aangepast.

2 mnd

2. De langetermijnvisie op de ERTMS-implementatie is onvoldoende gedragen
door de goederensector.

1 mnd

3. Als gevolg van nieuwe inzichten – zoals visies van marktpartijen, het politiek
krachtenveld, ontwikkelingen op het gebied van ERTMS in het buitenland moeten er extra werkzaamheden worden uitgevoerd waardoor de
besluitvorming niet (tijdig) plaatsvindt op grond van de huidige stand van de
informatie.

1 mnd

Toelichting 1. De impact van het oordeel/ advies van de BIT-toets is zodanig dat het
dossier voor de programmabeslissing op essentiële punten moet worden aangepast.
Als onderdeel van de externe kwaliteitsborging voert het Bureau ICT-Toetsing een
toets uit op het programmabeslissingsdossier. Ten tijde van het schrijven van deze
voortgangsrapportage wordt de impact van de BIT-aanbevelingen geanalyseerd en
wordt bezien of het dossier op essentiële punten moet worden gewijzigd. Indien dit
het geval is, heeft dat tot gevolg dat de besluitvorming over het programma later
plaatsvindt dan nu gepland.
Toelichting 2. De langetermijnvisie op de ERTMS-implementatie is onvoldoende
gedragen door de goederensector.
Het programma ERTMS realiseert de eerste fase van een landelijke uitrol. Het
eigenaarschap van de introductie ligt bij de sector. Het is van belang dat binnen de
sector een gedragen beeld bestaat over het waarom, het waarom nu en waar het
ministerie en sector elkaar op lange termijn nodig hebben. Over het algemeen
bestaat er draagvlak bij betrokken partijen. Echter, op dit moment waardeert de
goederensector de inspanningen van het programma, maar heeft moeite met de
gehanteerde bekostigingsmethodiek en de subsidievoorwaarden van de ingediende
Europese CEF-call. De aanpak hieromtrent is opgenomen in paragraaf 2.1 van deze
rapportage.
Toelichting 3. Als gevolg van nieuwe inzichten – zoals visies van marktpartijen, het
politiek krachtenveld, ontwikkelingen op het gebied van ERTMS in het buitenland moeten er extra werkzaamheden worden uitgevoerd waardoor de besluitvorming
niet (tijdig) plaatsvindt op grond van de huidige stand van de informatie.
Tijdens de afgelopen periode is vastgesteld dat het van belang is vast te houden aan
de huidige scope en bijbehorende inzichten, zodat het Programma ERTMS zich op dit
moment niet laat uitnodigen tot het doen van nader onderzoek naar aanlokkelijke
maar nu nog onbewezen toekomstperspectieven.
De volgende, in de VGR9 gerapporteerde risico’s, zijn vervallen:
1. Er kan niet tijdig (16-7-2018) worden gestart met het definitief maken van het
programmabeslissingsdossier door ontoereikende besluitvorming (13-7-2018).
Dit risico is effectief beheerst en daardoor is het gelukt om gedurende de zomer
het programmabeslissingsdossier gereed te maken voor de BIT-toets.
2. Er ontstaat verlies van draagvlak bij stakeholders voor de programmabeslissing
doordat de resterende reviewpunten na het besluit te starten met de interne
toetsen (13-4-2018) door het programma niet naar hun verwachting zijn
meegenomen in het definitief maken van het programmabeslissingsdossier. Er
heeft regelmatig afstemming plaatsgevonden met verschillende stakeholders en
de reacties van de stakeholders op de documenten zijn naar hun tevredenheid
verwerkt.

Pagina 25 van 34

Tiende voortgangsrapportage programma ERTMS

3. De ingeplande periode om het programmabeslissingsdossier definitief te maken
(16-7-2018 t/m 24-8-2018) blijkt ontoereikend. Het
programmabeslissingsdossier is tijdig opgeleverd om te starten met de BITtoets.
5.2. Risicomanagement realisatiefase
Het risicomanagement binnen het programma ERTMS dient meerdere doeleinden.
Zo vormen financiële risico’s de onderbouwing voor de post Benoemd Onvoorzien op
zowel project- als programmaniveau. Ook wordt de probabilistische analyse op de
planning gebaseerd op het risicodossier, waarmee het verschil duidelijk wordt
tussen de deterministische datum en de probabilistische P50- en P85-waarden.
Zoals reeds aangegeven in de inleiding van dit hoofdstuk rapporteert het
programma aan de Tweede Kamer over de risico’s met de grootste gevolgen in
termen van tijd en geld.
Risicomanagement wordt binnen het programma ERTMS echter breder ingezet in
het realiseren van de programmadoelstellingen en bovenliggende beleidsdoelen.
Sturing is ook gericht op het ondervangen van risico’s met andersoortige gevolgen
dan tijd en geld. Om inzichtelijk te maken waar dit over gaat zijn er vanuit het
programma specifieke risico’s samengesteld die om aanvullende sturing door de
stuurgroep ERTMS vragen. Bij een groot programma als ERTMS moet daarbij
worden gedacht aan het beheersen van de kwaliteit en functionaliteit van het
vervoerssysteem. Zo leidt klanthinder bij treinreizigers of verladers bijvoorbeeld niet
direct tot vertraging of meerkosten, maar is dit wel bepalend voor het ervaren
succes van het programma.
5.2.1. Vijf toprisico’s in geld voor de realisatiefase
In tabel 5.2 staan de grootste risico’s die naar de meeste actuele inzichten kunnen
leiden tot extra kosten voor het programma tijdens de realisatiefase. Deze risico’s
zijn onderdeel van de post voorzien onvoorzien van de kostenraming (Hoofdstuk 6).
Omdat de feitelijke realisatie nog niet is gestart, hebben zich nauwelijks wijzigingen
in het risicoprofiel voorgedaan. Daarmee treden er in de toprisico’s geen
verschuivingen op ten opzichte van de vorige voortgangsrapportage
Tabel 5.2: Vijf toprisico’s met financiële gevolgen
Nr. Risico

Waarde

1. De complexe omgeving van het spoor met veel verschillende grote projecten,
leidt tot vertraging van het ERTMS-programma.

€ 26 mln

2. Deelsystemen van het materieel moeten opnieuw toegelaten worden.

€ 13 mln

3. De kwaliteit van het testlab blijkt onvoldoende.

€ 13 mln

4. De interfacespecificaties zijn van onvoldoende kwaliteit.

€ 13 mln

5. Programma wordt niet opgeleverd conform planning, waardoor het programma
extra (organisatie)kosten moet maken gedurende de verlengde doorlooptijd.

€ 13 mln

Toelichting 1. De complexe omgeving van het spoor met veel verschillende grote
projecten, leidt tot vertraging van het ERTMS-programma.
ERTMS is onderdeel van een groter geheel aan spoorprojecten/-programma's zoals
PHS, OV-SAAL, Programma Vervanging Treinbeveiliging (ATB), Beter en Meer en
ZuidasDok. De uitdaging is om een goede synergie tussen deze grote
spoorprojecten/-programma’s te bereiken. Op deze manier worden negatieve tijden geldeffecten op zowel ERTMS als de andere spoorprojecten/-programma’s
verkleind. Het programma zet proactief in op raakvlakmanagement, onder meer om
vertraging en meerkosten te voorkomen.

Pagina 26 van 34

Tiende voortgangsrapportage programma ERTMS

Toelichting 2. Deelsystemen van het materieel moeten opnieuw toegelaten worden.
De kans is aanwezig dat gedurende de looptijd van het programma wijzigingen
nodig zijn in de techniek of dat er sprake is van versiewijzigingen aan de kant van
de infrastructuur of materieel. Gevolg daarvan is dat deelsystemen van het
materieel opnieuw moeten worden toegelaten, wat tijd en geld kost.
Toelichting 3. De kwaliteit van het testlab blijkt onvoldoende.
Het testlab is een belangrijk onderdeel van de migratiestrategie: eerst binnen testen
voordat nieuwe zaken buiten worden getest. Eventuele tijdsdruk mag de kwaliteit
van het testlab niet negatief beïnvloeden. De specificaties van het testlab moeten
kwalitatief juist zijn. De testbehoefte en het testprogramma zijn echter nog
onvoldoende in beeld. Aan deze aspecten wordt de komende periode gewerkt.
Omdat de kwaliteit van het testlab gegarandeerd moet zijn, zal onvoldoende
kwaliteit direct leiden tot vertraging en bijbehorende meerkosten.
Toelichting 4. De interfacespecificaties zijn van onvoldoende kwaliteit.
Tussen de deelsystemen van Infrastructuur en van het Materieel bestaan
verschillende interfaces. De specificaties daarvan kunnen onvolledig en/of van
onvoldoende detailniveau zijn en/of niet duidelijk schetsen hoe er getest moet
worden. Om de kans op meerkosten door deze ongewenste situatie te verkleinen,
worden de interfacespecificaties geverifieerd aan de kaderstelling en wordt er
rekening gehouden met “testability”. Daarnaast is er binnen het programma
aandacht voor het feit dat er parallel wordt gewerkt waardoor de kans bestaat dat
de fasering niet goed op elkaar is afgestemd.
Toelichting 5. Programma wordt niet opgeleverd conform planning, waardoor het
programma extra (organisatie)kosten moet maken gedurende de verlengde
doorlooptijd.
Het programma ERTMS is complex en kent een lange looptijd. Ondanks alle
inspanningen van het programma om de opgave voorspelbaar uit te voeren, is de
kans op vertraging reëel. Gevolg van de vertraging is dat de kosten van de
programmaorganisatie toenemen doordat ze langer doorlopen. Een heldere
opdracht, goed wijzigingenbeheer, realistisch plannen en risicogericht werken
verkleinen de kans dat dit risico optreedt en de gevolgen mocht het risico
desondanks optreden. Het betreft een algemeen risico dat niet is meegenomen in
onderliggende detailrisico's; financieel gevolg van vertraging op aspect
programmakosten.

Pagina 27 van 34

Tiende voortgangsrapportage programma ERTMS

5.2.2. Vijf toprisico’s tijd realisatiefase
In tabel 5.3 staan de risico’s met de grootste verwachtingswaarden voor vertraging
in de realisatiefase waarbij er vanuit wordt gegaan dat deze risico’s effectief worden
beheerst. Omdat de feitelijke realisatie nog niet is gestart, hebben zich nauwelijks
wijzigingen in het risicoprofiel voorgedaan. Daarmee treden er in de top van de
risico’s geen verschuivingen op ten opzichte van de vorige voortgangsrapportage.
Tabel 5.3: Vijf toprisico’s met gevolgen voor de planning
Nr. Risico

Waarde

1.

De complexe omgeving van het spoor met veel verschillende grote projecten,
leidt tot vertraging van het ERTMS-programma.

3 mnd

2.

De kwaliteit van het testlab blijkt onvoldoende.

3 mnd

3.

De interfacespecificaties zijn van onvoldoende kwaliteit.

3 mnd

4.

De realisatie van de First in Class (FiC) van een van de treintypen loopt
vertraging op.

3 mnd

5.

Er is geen integrale contractaanpak tijdens de (voorbereiding) realisatiefase.

2 mnd

Toelichting 1. De complexe omgeving van het spoor met veel verschillende grote
projecten, leidt tot vertraging van het ERTMS-programma.
ERTMS is onderdeel van een groter geheel aan spoorprojecten/-programma's zoals
PHS, OV-SAAL, Programma Vervanging Treinbeveiliging (ATB), Beter en Meer en
ZuidasDok. De uitdaging is om een goede synergie tussen deze grote
spoorprojecten/-programma’s te bereiken. Op deze manier worden negatieve tijden geldeffecten op zowel ERTMS als de andere spoorprojecten/-programma’s
verkleind. Het programma zet proactief in op raakvlakmanagement, onder meer om
vertraging en meerkosten te voorkomen.
Toelichting 2. De kwaliteit van het testlab blijkt onvoldoende
Het testlab is een belangrijk onderdeel van de migratiestrategie: eerst binnen testen
voordat nieuwe zaken buiten worden getest. Eventuele tijdsdruk mag de kwaliteit
van het testlab niet negatief beïnvloeden. De specificaties van het testlab moeten
kwalitatief juist zijn. De testbehoefte en het testprogramma zijn echter nog
onvoldoende in beeld. Aan deze aspecten wordt de komende periode gewerkt.
Omdat de kwaliteit van het testlab gegarandeerd moet zijn, zal onvoldoende
kwaliteit direct leiden tot vertraging en bijbehorende meerkosten.
Toelichting 3. De interfacespecificaties zijn van onvoldoende kwaliteit.
Tussen de deelsystemen van Infrastructuur en van het Materieel bestaan
verschillende interfaces. De specificaties daarvan kunnen onvolledig en/of van
onvoldoende detailniveau zijn en/of niet duidelijk schetsen hoe er getest moet
worden. Om de kans op vertraging door deze ongewenste situatie te verkleinen,
worden de interfacespecificaties geverifieerd aan de kaderstelling en wordt er
rekening gehouden met “testability”. Daarnaast is er binnen het programma
aandacht voor het feit dat er parallel wordt gewerkt waardoor de kans bestaat dat
de fasering niet goed op elkaar is afgestemd.
Toelichting 4. De realisatie van de First in Class (FiC) van een van de treintypen
loopt vertraging op.
Met First in Class wordt bedoeld het eerste exemplaar van een treintype dat is
omgebouwd. Als de realisatie hiervan uitloopt, loopt de certificering ervan vertraging
op. Dit kan het gevolg zijn van een te optimistische inschatting van de
maakbaarheid van een generieke applicatie. Ook kan het zo zijn dat het verificatie-

Pagina 28 van 34

Tiende voortgangsrapportage programma ERTMS

en validatietraject (toelating, testen, IPB) meer tijd in beslag neemt dan initieel
voorzien. Het programma van eisen, het ontwerp, de inbouwaanpak worden vooraf
geverifieerd en ook getoetst op haalbaarheid, zodat de kans van optreden of het
gevolg worden verkleind.
Toelichting 5. Het ontbreekt aan een integrale contractaanpak tijdens de
(voorbereiding) realisatiefase
De onderlinge samenhang tussen systeemintegratie, testen, ACS, planning en de
beheersing van contractrisico's moet duidelijk zijn voor alle betrokken partijen. De
uitdaging is om met de gehele sector (leveranciers, aannemers, opdrachtgevers)
dezelfde “attitude” te ontwikkelen. Het gaat hier om een proactieve houding die
nodig is om systeemintegratie in de praktijk te laten werken. Het programma zet
Bureau Materieel in om de integraliteit in relatie tot de contractvorming te vergroten
en het werken vanuit dezelfde attitude te ondersteunen.
5.3

Assurance

5.3.1. Auditdienst Rijk
Het programma is in de tweede helft van 2018 verder gegaan met het invullen van
de aanbevelingen van de ADR naar aanleiding van het accountantsrapport over
2017. Een groot deel van de aanbevelingen ging over de interne kwaliteitsborging
en goed informatiemanagement, via kwaliteitsmanagement (zie pagina 9, 10, 11
van het accountantsrapport), de configuratiemanagementdatabase (CMDB) en het
risicomanagement (pagina 10, 12).
5.3.2. Onafhankelijke toetsing en advies door ECF en CIO3
De Eigenstandige Control Functie (ECF) en de Chief Information Officer (CIO)
ERTMS zien toe op de programmabeheersing, waarbij de CIO zich concentreert op
de ICT-aspecten. De ECF en CIO hebben in deze verslagperiode zich gericht op de
voorbereiding van de realisatiefase alsmede de opvolging van de aanbevelingen
vanuit het CIO-oordeel en Gate Review. Ze geven aan dat het goed is dat parallel
aan de afronding van de planuitwerking de inrichting van de programmabeheersing
ter hand wordt genomen en geven tegelijkertijd aan dat de slagkracht daarop nog
verder versterkt moet worden. Er is de nodige aandacht uitgegaan naar de
ondersteuning van de BIT-toets en de afronding van de planuitwerking. Het is zaak
dat het programma kwaliteitssysteem voltooid gaat worden. De adviezen van de
ECF en CIO zijn besproken met de programmadirectie en stuurgroep ERTMS.

5.3.3. Opvolgen van overige aanbevelingen (zoals BCG, CIO-oordeel en Gate
Review)
Het MT ERTMS stuurt op het sluiten van de PDCA-cirkel. Hiervoor heeft de
programmadirectie het instrument ‘Audit Action Tracker’ (AAT) ontwikkeld. Hierin
worden de aanbevelingen van onder meer het BCG-rapport, het CIO-oordeel en de
Gate Review vastgelegd. Elke eigenaar formuleert in het verlengde van de eerder
afgegeven managementreactie SMART-verbeteracties. De eigenaar ziet toe op de
uitvoering van de verbeteracties. De kwaliteitsmanager van de programmadirectie
toetst periodiek de voortgang van de uitvoering van de verbeteracties en informeert
het managementteam over de voortgang.
Het merendeel van de aanbevelingen heeft geleid tot aanpassing van de
documentatie voor de programmabeslissing of is op een andere manier geborgd in

3

Eigenstandige Control Functie (ECF) en Chief Information Officer (CIO).

Pagina 29 van 34

Tiende voortgangsrapportage programma ERTMS

de voorgenomen aanpak van het programma, bijvoorbeeld door borging in het
kwaliteitssysteem.

Pagina 30 van 34

Tiende voortgangsrapportage programma ERTMS

6 Financiën

6.1 Totaaloverzicht programmabudget en kosten
6.1.1. Programmabudget ERTMS
Het programmabudget bedraagt € 2,4 mld (inclusief BTW, prijspeil 2018). Dit
budget staat grotendeels begroot op artikel 17 van het Infrastructuurfonds. Van de
€ 2,4 mld staat € 18,3 mln op artikel 98 van het begrotingshoofdstuk XII voor
apparaatsuitgaven, zoals inhuur en huisvesting. Tabel 6.1 geeft hiervan een
overzicht, waarbij op artikel 17 van het Infrastructuurfonds een onderscheid is
gemaakt naar planstudiekosten en voorbereidende realisatiekosten.
Tabel 6.1: Programmabudget ERTMS
x € 1 mln, inclusief BTW

2014-2017

2018

2019 ev.

Totaal

Hoofdstuk XII Infrastructuur en Waterstaat
12.98 Apparaatsuitgaven

7,5

5,9

4,9

18,3

60,6

51,5

2.289,1

2.401,2

6,2

33,2

76,3

115,7

17.07.02 Planuitwerkingsfase

54,4

18,3

2.212,8

2.285,5

17.07.02.01 Planstudiekosten

54,4

18,3

17,2

89,9

17.07.02.02 Pilotkosten

0,0

0,0

0,0

0,0

17.07.02.03 Overige planuitwerking OV-SAAL

0,0

0,0

231,8

231,8

17.07.02.04 Overige planuitwerking (excl. OVSAAL)

0,0

0,0

1.963,8

1.963,8

68,1

57,4

2.294,0

2.419,5

7,5

0,0

0,0

7,5

75,6

57,4

2.294,0

2.427,0

Infrastructuurfonds (17.07.01 + 17.07.02)
17.07.01 Realisatie (voorbereiding)

Totaal programmabudget
17.07.02.995 Afrekening voorschotten
Totaal Bruto budgetbegroting

Bron: De bedragen in tabel 6.1 zijn gebaseerd op de Najaarsnota 2018-stand. Kasschuiven die
de jaargrens overschrijden zijn reeds verwerkt in de Najaarsnota 2018-stand.

6.1.2. Programma post onvoorzien
Tot dusver zijn er geen onttrekkingen geweest uit de post onvoorzien. De
kostenraming, inclusief de post ‘onvoorzien’, is in de rapportageperiode op
onderdelen geactualiseerd ter voorbereiding op de programmabeslissing.
6.1.3 Budgetmutaties sinds de voorkeursbeslissing ERTMS (2014)
Tabel 6.2 toont een overzicht van de budgetmutaties ten opzichte van de
basisreferentie bij de voorkeursbeslissing. Ten opzichte van de negende
voortgangsrapportage hebben zich twee wijzigingen voorgedaan: prijsbijstelling en
bijstelling van de CEF-subsidie.
In het kader van de grootprojectstatus worden ook mutaties ten aanzien van de
CEF-subsidie via de voortgangsrapportage aan de Kamer inzichtelijk gemaakt.
Hierbij zullen regelmatig mutaties zichtbaar worden, zoals de ontvangst van € 1 mln
in tabel 6.5 - ontvangsten) of een bijstelling ( € 1,5 mln in tabel 6.2.)

Pagina 31 van 34

Tiende voortgangsrapportage programma ERTMS

De bijstelling van de EU-subsidie van € 1,5 mln is gebaseerd op de Interim Financial
Statement EU voor TEN-T-subsidie 2014-NL-TM-0230-S, waarin wordt gesteld dat
de kosten achterblijven op het verstrekte voorschot. Op basis hiervan is besloten
om het EU subsidiebudget in de ontwerpbegroting 2019 met € 1,5 mln te verlagen.
Ten tijde van de totstandkoming van deze voortgangsrapportage loopt het proces
om te komen tot de definitieve vaststelling van het subsidiebedrag. De uitkomst
hiervan wordt naar verwachting in de ontwerpbegroting 2020 verwerkt. Dit wordt
dan vermeld in de twaalfde voortgangsrapportage.
Tabel 6.2: Mutatieoverzicht budget van het programma ERTMS
X € 1 mln, inclusief BTW
Voorkeursbeslissing

Totaal Bron
Toelichting
bedrag VGR-nr.
2.569,94

-

Basisrapportage (prijspeil 2013)

Prijsbijstelling 2015

9,80

3

Prijsbijstelling voor Infrafonds (0,384%)

Ontvangen EU subsidie

0,85

4

Prijsbijstelling 2016

5,06

6

Overige mutaties

-0,04

6

Ontvangsten 2016

0,99

6

CEF-subsidie bijdrage (maximaal)

28,92

6

Verlaging budget voor Schiphol

-250,00

5

Prijsbijstelling 2017

26,45

7

Prijsbijstelling 2018

29,02

10

EU subsidie

-1,50

10

2.419,49

-

Stand najaarsnota 2018

Voorschot betaling planuitwerking
Prijsbijstelling voor zowel Infrafonds (0,191%) als
Hfst XII.
Saldo-effect jaarsluiting Hoofdstuk XII (Slotwet
2015) en compensatie loonakkoord (VJN2016)
Waarvan 0,96 voorschot EU subsidie tranche 2016.
Resterende gedeelte van de mogelijke CEF
voorschotten.
In begroting 2018 van het Infrastructuurfonds
verwerkt.
Prijsbijstelling voor Infrafonds (1,15%). In begroting
2018 van het Infrastructuurfonds verwerkt.
Prijsbijstelling voor Infrafonds (1,53%). In begroting
2018 van het Infrastructuurfonds verwerkt.
Bijstelling EU-subsidie (CEF) Rijksbegroting.
Totaalbudget, inclusief BTW, prijspeil 2018. In
tabel 6.1 getoonde netto-totaalbedrag

Bron: Najaarsnota 2018

6.2. Aangegane verplichtingen
Tabel 6.3 geeft inzicht in de aangegane verplichtingen voor ERTMS tot en met 31
december 2018. In totaal is voor ERTMS € 177,4 mln aan verplichtingen aangegaan
sinds de voorkeursbeslissing. In de verslagperiode is een bedrag van € 69,5 mln
verplicht; het betreft hier met name aangegane subsidieverplichtingen met ProRail
en NS in het kader van werkzaamheden voor de planstudie en voorbereiding van de
realisatie.

Pagina 32 van 34

Tiende voortgangsrapportage programma ERTMS

Tabel 6.3: Aangegane verplichtingen programma voor ERTMS
X € 1 mln, inclusief BTW

VGR 1 t/m 8
01-04-2014 t/m
31-12-2017

VGR 9
01-01 t/m
30-06-2018

VGR 10
01-07 t/m
31-12-2018

Totaal

HXII Infrastructuur en Waterstaat
-0,2
12.98 Apparaatsuitgaven
12,3
0,5
12,6
Infrastructuurfonds
17.07.01 Realisatiefase
21,3
0,1
60,8
82,2
17.07.02 Planuitwerkingsfase
73,3
0,5
8,9
82,6
17.07.02.01 Planstudiekosten
73,3
0,5
8,9
82,6
Totaal programmaverplichtingen
106,9
1,0
69,5
177,4
Bron: Ministerie van IenW. Som der delen kan afwijken van het totaal door afrondingen.

6.3.
Gerealiseerde uitgaven
Tabel 6.4 geeft inzicht in de gerealiseerde uitgaven voor ERTMS tot en met 31
december 2018. Bruto is in totaal € 130,5 mln uitgegeven sinds de
voorkeursbeslissing. In de verslagperiode is een bedrag van € 27,4 mln uitgegeven;
het betreft hier met name betalingen aan ProRail en NS in het kader van
werkzaamheden voor de planstudie en voorbereiding van de realisatie, op basis van
de aangegane subsidieverplichtingen. De activiteiten die hiermee gefinancierd zijn
betreffen onder meer de inrichting van de programmadirectie en
implementatieorganisatie bij ProRail en de voorbereidende activiteiten voor de
materieelombouw en infrastructuur.
Tabel 6.4: Gerealiseerde uitgaven programma voor ERTMS
X € 1 mln, inclusief BTW

VGR 1 t/m 8

VGR 9

01-04-2014 t/m
31-12-2017

01-01 t/m
30-06-2018

01-07 t/m
31-12-2018

VGR 10 Totaal

8,4

2,5

0,9

11,7

HXII Infrastructuur en Waterstaat
12.98 Apparaatsuitgaven
Infrastructuurfonds
6,2

13,3

19,5

39,1

17.07.02 Planuitwerkingsfase

54,4

10,9

7,0

72,3

17.07.02.01 Planstudiekosten

54,4

10,9

7,0

72,3

Totaal programma-uitgaven

68,9

26,7

27,4

123,0

7,5

0,0

0,0

7,5

17.07.01 Realisatiefase (voorbereiding)

17.07.02.9995 Terug ontvangen voorschotten

Totaal Bruto programma-uitgaven
76,4
26,7
27,4 130,5
Bron: Ministerie van IenW. Som der delen kan afwijken van het totaal door afrondingen.

Van de totale uitgaven op artikelonderdeel 17.07 van het Infrastructuurfonds staan
per 31-12-2018 nog te verrekenen voorschotten open van € 40,2 mln. Deze
voorschotten worden in 2019 of later verrekend met de door de ontvangers
werkelijk gemaakte kosten.

Pagina 33 van 34

Tiende voortgangsrapportage programma ERTMS

6.4. Ontvangsten
Het ministerie van IenW heeft € 17 mln CEF-subsidie beschikt gekregen voor de
ombouw van het materieel van NS. In de verslagperiode is hiervan een voorschot
van € 1 mln ontvangen.
Tabel 6.5: Ontvangsten
X € 1 mln, inclusief BTW

VGR 1 t/m 8

VGR 9

01-04-2014 t/m
31-12-2017

01-01 t/m
30-06-2018

01-07 t/m
31-12-2018

VGR 10 Totaal

0,0

0,0

0,0

0,0

17.07.01 Realisatiefase (voorbereiding)

0,0

0,0

0,0

0,0

17.07.02 Planuitwerkingsfase

1,8

0,0

1,0

2,8

17.07.02.01 Planstudiekosten

1,8

0,0

1,0

2,8

Totaal programmaontvangsten

1,8

0,0

1,0

2,8

17.07.02.9995 Terugontvangen voorschotten

7,5

0,0

0,0

7,54

Totaal Bruto programma-ontvangsten

9,3

0,0

1,0

10,3

HXII Infrastructuur en Waterstaat
12.98 Apparaatsuitgaven
Infrastructuurfonds

Bron: Ministerie van IenW. Som der delen kan afwijken van het totaal door afrondingen.

4

In totaal is € 7,5 miljoen (terug)ontvangen van in 2016 te veel betaalde voorschotten. In het jaarverslag 2017 van
het Infrastructuurfonds zijn deze ontvangsten op grond van artikel 28 van de Comptabiliteitswet (CW) 2001 als
ontvangst opgenomen in het Overzicht van budgettaire gevolgen van uitvoering artikel 17. In deze
voortgangsrapportage is dit in tabel 6.5 separaat weergegeven. Het betreft immers terugbetalingen op eerder
gedane uitgaven.

Pagina 34 van 34