EUROPESE COMMISSIE

Brussel, 17.1.2012
COM(2012) 7 definitief

GROENBOEK
Herstructurering en anticipatie op veranderingen: uit de recente ervaring te trekken
lessen
{SEC(2012) 59 definitief}

GROENBOEK
Herstructurering en anticipatie op veranderingen: uit de recente ervaring te trekken
lessen

1.

INLEIDING: PROACTIEVE HERSTRUCTURERING VOOR CONCURRENTIEVERMOGEN
EN GROEI IN DE TOEKOMST

Het centrale onderwerp van dit groenboek is de herstructurering van ondernemingen en de
sociale gevolgen daarvan die terecht een oorzaak zijn van zorg voor veel Europese burgers.
Herstructurering is een cruciale factor voor werkgelegenheid en voor het
concurrentievermogen van de Europese economie.
Dit Groenboek wil succesvolle praktijken en beleidsmaatregelen op het gebied van de
herstructurering en de aanpassing aan veranderingen aangeven ter bevordering van de
werkgelegenheid, de groei en het concurrentievermogen als onderdeel van de Europa 2020strategie1, en met name het vlaggenschipinitiatief inzake industriebeleid van oktober 20102 en
de "Agenda voor nieuwe vaardigheden en banen", die in november 2010 is goedgekeurd3. Het
Groenboek wil ook bijdragen aan de verbetering van de synergie tussen alle relevante actoren
door het aanpakken van de uitdagingen in verband met de herstructurering en de aanpassing
aan veranderingen en houdt rekening met het belangrijke werk dat de laatste jaren door de
Europese Commissie, de sociale partners, de regio's, de lidstaten en veel andere
belanghebbenden is verricht4.
De Commissie wil dit beleidsdebat heroriënteren in het licht van de uit de economische crisis
getrokken lessen, de grondige veranderingen in de economische en de concurrentiesituatie
wereldwijd en de momenteel in de EU uitgevoerde agenda voor structurele hervormingen5.
In dat licht zal de Commissie voortbouwen op de resultaten van deze raadpleging om na te
denken over nieuwe wegen om goede praktijken beter te verspreiden en effectief toe te
passen, ook op EU-niveau, met het oog op de aanpak van de onmiddellijke problemen in
verband met de economische crisis en de doelstellingen voor de verbetering van het
concurrentievermogen op de lange termijn, zoals aangegeven in het vlaggenschipinitiatief

1
2

3

4

5

NL

COM(2010) 2020.
Mededeling van de Commissie van 27 oktober 2010 getiteld "Een geïntegreerd industriebeleid in een
tijd van mondialisering – Concurrentievermogen en duurzaamheid centraal stellen" (COM(2010) 614
definitief).
Mededeling van de Commissie "Een agenda voor nieuwe vaardigheden en banen", COM(2010) 682
definitief.
Waaronder het raadplegingsdocument van de Commissie van januari 2002 over herstructurering, de
resultaten van de werkzaamheden die in aansluiting daarop door de Europese sociale partners zijn
verricht en een aantal andere verslagen en studies die de laatste jaren zijn uitgevoerd, met name in de
herstructureringsfora die door de Commissie sinds 2005 worden georganiseerd. Een nuttige
samenvatting van de door alle belanghebbenden getrokken lessen in verband met herstructureringen
staat vermeld in de "Checklist voor herstructureringsprocessen" die door de Commissie is gepresenteerd
in haar mededeling van 3 juni 2009, getiteld "Een gezamenlijke inzet voor de werkgelegenheid".
COM(2011) 815 — Jaarlijkse groeianalyse 2012, http://ec.europa.eu/europe2020/reaching-thegoals/monitoring-progress/annual-growth-surveys/index_en.htm.

2

NL

inzake industriebeleid. De Commissie zal de resultaten van de raadpleging over dit groenboek
gebruiken voor de gereactiveerde flexizekerheidsagenda, ook met het oog op de aansturing
van een hernieuwd debat op EU-niveau over een mogelijke aanpak van en een kader voor
herstructurering.
In het vlaggenschipinitiatief inzake industriebeleid stelde de Commissie met name dat
"geactualiseerde richtsnoeren voor herstructurering zeer nuttig kunnen zijn voor het
versterken van het vermogen van het bedrijfsleven en de werknemers om zich aan te passen
aan een snel veranderende economische context". Een dergelijke actualisering kan ook "een
accentverschuiving van een puur reactief beleid naar meer anticiperende strategieën
aanmoedigen"6.
Het Groenboek gaat vergezeld van en wordt ondersteund door het werkdocument van de
diensten van de Commissie "Herstructurering in Europa 2011". Dit werkdocument
beschrijft het effect van de economische en financiële crisis op de arbeidsmarkten en de
reacties van de verschillende belanghebbenden; het illustreert de EU-actie op het gebied van
de anticipatie op vaardigheidsbehoeften en de ontwikkeling van competenties; het belicht de
rol van de EU-fondsen bij de ondersteuning van de herstructureringsprocessen, het effect van
de herstructurering in de EU-regio's en de rol van "slimme specialisatie"-strategieën7; het
analyseert de rol van de sociale dialoog, de rechtsinstrumenten en de ondersteunende
maatregelen van de lidstaten op dit gebied; het beschrijft de uitdagingen en de EU-reacties
daarop; en het belicht enkele voorlopige lessen die de laatste jaren zijn getrokken wat de
anticipatie op en het beheer van veranderingen en herstructureringen betreft.
Uit de crisis getrokken lessen
De Europese economie kruipt met moeite uit de diepste recessie van de laatste decennia.
De recessie veroorzaakte een aanzienlijke daling van de economische activiteit in de EU,
waarbij miljoenen banen verloren gingen en die hoge kosten op menselijk vlak veroorzaakte,
en zette de overheidsfinanciën onder zware druk, waardoor de lidstaten met meer stringente
financiële randvoorwaarden werden geconfronteerd.
De vooruitzichten voor de EU-arbeidsmarkt, die tijdens de recessie in 2008-2009 vrij
veerkrachtig bleek te zijn en eind 2010 opnieuw banen begon te scheppen, zijn sterk
verslechterd en blijven aanzienlijke verschillen tussen de landen vertonen. In veel
geavanceerde economieën is het scheppen van banen tot nu toe ontoereikend geweest om de
tijdens de crisis ontslagen werknemers opnieuw in dienst te nemen en de gevolgen van de
recessie baren steeds meer zorgen wat de mogelijkheid van duurzame effecten op de
werkloosheidscijfers betreft.
Naast de uiteenlopende ontwikkelingen in verband met het bbp zijn andere relevante factoren
die de verschillen in de werkloosheidscijfers tussen de lidstaten kunnen verklaren de
6

7

NL

Mededeling van de Commissie "Een agenda voor nieuwe vaardigheden en banen", COM(2010) 682
definitief, punt 1.2.
Slimme specialisatie is een voorwaarde voor goed presterende nationale en regionale onderzoek- en
innovatiesystemen in het kader van het zelfevaluatie-instrument van de Innovatie-Unie en een
sleutelelement van het hervormde cohesiebeleid en wordt voorgesteld als een voorwaarde vooraf voor
het gebruik van het Eyropees Fonds voor Regionale Ontwikkeling in de volgende
programmeringsperiode 2014-2020 van de Structuurfondsen. Een platform voor slimme specialisatie is
in juni 2011 gelanceerd en zal de regio's en de lidstaten bijstaan bij de ontwikkeling van RIS3
strategieën.

3

NL

verschillen in de aanpassing van de arbeidstijden, verschillende behoeften in verband met de
herverdeling van arbeidskrachten over de verschillende sectoren, bv. om het aantal
werknemers in de bouw te verminderen, verschillende onderwijs- en opleidingsstelsels, met
name leerplaatsregelingen, verschillende economische en institutionele uitgangsvoorwaarden
en uiteenlopende beleidsreacties op de recessie.
Ondanks de uiterst ongunstige markt- en financiële situaties hebben de bedrijven en hun
werknemers in heel Europa op creatieve wijze sterk bijgedragen tot de
herstructureringsprocessen die op constructieve, effectieve en instrumentele wijze
hebben geholpen om het banenverlies via innovatieve regelingen te beperken, vaak met steun
van de overheidsinstanties en de Europese Commissie.
De in november 2008 goedgekeurde mededeling van de Europese Commissie "Een Europees
economisch herstelplan" (COM(2008) 800 definitief) bood een kader voor een
gecoördineerde actie op EU-niveau, dat betrekking had op de diverse beleidsmaatregelen en
waarvoor gebruik werd gemaakt van de beschikbare insturmenten voor de ondersteuning van
de Europese economie. In deze context is het cohesiebeleid van bijzonder belang als het
belangrijkste instrument op EU-niveau voor investeringen in concurrentievermogen, groei en
banen8.
Een analyse van de adequaatheid van deze reactie is dringend noodzakelijk in het licht van
de onzekerheid over de richting van het huidige herstel en de nieuwe aan de horizon
opdoemende risico's.
De concurrentie-uitdagingen
In een meer op de middellange termijn gericht perspectief verkorten de technologische
vooruitgang en innovatie de levenscyclus van een product en dwingen zij de bedrijven en de
werknemers voortdurend om zich aan te passen. Bovendien verhogen de veranderingen in de
internationale arbeidsverdeling en het aantreden van sterke ondernemingen uit opkomende
landen, met name die welke in de bovenste segmenten van de markt zijn gespecialiseerd,
verder de concurrentiedruk op de Europese bedrijven. Het concurrentievermogen van de
Europese economie, het behoud van haar activiteiten en banen en de ontwikkeling van nieuwe
producten met bijbehorende arbeidsplaatsen zullen steeds meer afhangen van de capaciteit
van de Europese ondernemingen om hun concurrentiebasis te vergroten via innovatie en
een snelle, maar soepele aanpassing aan veranderingen. In die zin kunnen technologische
veranderingen en innovatie aanpassingsstrategieën voor ondernemingen en arbeidskrachten
noodzakelijk maken, maar er zijn ook aanwijzingen dat innovatie, gecombineerd met
onderzoek en onderwijs, een effectief middel kan vormen om Europa uit de crisis te halen. De
Commissie heeft in 2010 het vlaggenschipinitiatief Innovatie-Unie gelanceerd en in 2011
verslag uitgebracht over de stand van de innovatie. 9
Bedrijven hevelen middelen van industrieën en sectoren die traditionele goederen en diensten
produceren, gewoonlijk met een lage elasticiteit van de vraag ten opzichte van het
wereldinkomen, over naar sectoren en industrieën met een hoger technologie- en

8

9

NL

Cohesiebeleid: Reactie op de economische crisis. Een overzicht van de uitvoering van
cohesiebeleidsmaatregelen die ter ondersteuning van het Europees economisch herstelplan zijn
genomen (SEC(2010) 1291 definitief).
EU 2020 - Vlaggenschipinitiatief Innovatie-Unie, mededeling van de Commissie SEC(2010) 1161 en
verslag over de stand van de IU 2011 (2011) 849.

4

NL

kennisgehalte, gewoonlijk met een hoge elasticiteit van de vraag ten opzichte van het
wereldinkomen. Het concurrentievermogen van de EU hangt af van haar capaciteit om de
randvoorwaarden te bevorderen voor innovatieve, snelgroeiende bedrijven, die belangrijk zijn
voor duurzame groei en het scheppen van banen10. Het zal ook afhangen van haar vermogen
om een productieve basis in Europa in stand te houden en verder te ontwikkelen, wat op zijn
beurt de diensteneconomie zal versterken.
De ondernemingen moeten in staat zijn zich aan de internationalisering van de
wereldproductie aan te passen en op de concurrentie-uitdaging te reageren. Obstakels die een
dergelijke aanpassing in de weg staan, kunnen het concurrentievermogen en de
werkgelegenheid op de lange termijn negatief beïnvloeden. De randvoorwaarden zijn, zoals
benadrukt in het vlaggenschipinitiatief inzake industriebeleid, van cruciaal belang voor een
succesvolle economische aanpassing. Een vroegtijdige betrokkenheid van alle relevante
belanghebbenden is nodig voor het welslagen van de aanpassingsmaatregelen. Passende
toegang tot financiering is bijzonder relevant, aangezien investeringen kunnen worden
uitgesteld of helemaal worden stopgezet wegens gebrek aan krediet en beperkte toegang tot
financiering. Goede praktijken op dit gebied moeten worden geïdentificeerd en verspreid.
De uitdaging van het aanpassingsvermogen van de bedrijven en de inzetbaarheid van de
werknemers – ondernemingen in het middelpunt van het herstructureringsproces
De ontwikkeling van het menselijke potentieel en de verbetering van de vaardigheden zijn in
deze context van het grootste belang. Daarom moet de EU gebruik maken van de recente
ervaring om haar mondiaal concurrentievermogen te vergroten, zodat zij sterker wordt en zich
omvormt tot een slimme, duurzame en inclusieve economie die zorgt voor hoge niveaus van
werkgelegenheid, productiviteit, concurrentievermogen en sociale samenhang.
De positieve uitvoerprestaties van sommige lidstaten laten zien dat succes op de
wereldmarkten niet alleen op prijsconcurrentie maar ook op andere factoren berust, zoals
sectorale productspecialisatie, innovatie en vaardigheidsniveaus. Op deze gebieden zijn de
zwakke punten van vóór de crisis overduidelijk geworden.
De EU heeft de laatste decennia een sterk systeem van werkgelegenheid en sociale
bescherming opgebouwd dat, gecombineerd met een relatief hoog onderwijsniveau, de basis
is geweest voor haar economische en sociale voorspoed tot nu toe. Het verschijnen van
nieuwe actoren in de wereldeconomie en het snel veranderende ondernemingsklimaat vormen
echter een uitdaging voor dit systeem, dat tot nu toe zeer doeltreffend was voor de
totstandbrenging van groei en banen. Het wordt steeds duidelijker dat dit systeem, zonder
veranderingen, niet geschikt is om ervoor te zorgen dat de middelen, met name de menselijke
hulpbronnen, snel en soepel worden herverdeeld van afnemende naar nieuwe opkomende
activiteiten. Het is ook steeds minder in staat om de werknemers een reële kans op
beroepsontwikkeling te bieden wanneer hun banen in gevaar komen, omdat het hun vermogen
om zich aan veranderingen aan te passen niet bevordert.
Door de recente economische en financiële crisis en de daarmee gepaard gaande noodzaak
van structurele hervormingen is het meer dan ooit belangrijk geworden dat dergelijke zwakke
punten worden aangepakt. In lijn met de flexizekerheidsaanpak en de Europa 2020-strategie11
10
11

NL

"Innovation Union Competitiveness report 2011", ec.europa.eu/iuc2011.
Het begrip flexizekerheid staat centraal in een geïntegreerde strategie die door de Commissie en de
lidstaten is ontwikkeld op grond van een brede overeenstemming over het feit dat Europa nieuwe en

5

NL

wil de Commissie de permanente aanpassing van de bedrijven aan de snel veranderende
economische omstandigheden aanmoedigen door het nastreven van een hoog niveau van
werkgelegenheid en sociale bescherming via passende ondersteuningsmaatregelen. Er
bestaat een grote behoefte aan maatregelen ter ondersteuning van de herverdeling van
de middelen tussen bedrijven en beroepen. Deze omvatten veranderingen in de
arbeidsbeschermingswetgeving
en
de
bedrijfspraktijken
in
verband
met
bedrijfsherstructureringen die de reallocatie van middelen naar activiteiten met een hogere
meerwaarde en een snellere groei niet belemmeren, en ook een passend beleid op het gebied
van scholings- en activeringsmaatregelen die tezamen met goed opgezette
werkloosheidsuitkeringssystemen ontslagen werknemers op weg helpen naar andere banen en
beroepen.
Herstructureringen maken deel uit van het dagelijkse leven van ondernemingen, werknemers,
overheidsinstanties en andere belanghebbenden. De laatste jaren heeft de EU zich veel moeite
getroost bij het nastreven van de beleidsdoelstellingen die de aanpassing aan veranderingen en
herstructureringen vergemakkelijken. Ondanks het prijzenswaardige werk van de Europese
sociale partners op dit gebied naar aanleiding van vorige raadplegingen van de Commissie
moet het aanpassingsvermogen van ondernemingen, werknemers en regio's verder worden
versterkt.
De rol van de nationale, regionale en lokale autoriteiten bij de economische en sociale
omschakeling
De crisis heeft hele industriële sectoren en daardoor hele regio's ongeacht de nationale
grenzen getroffen. Deze ontwikkeling kwam nog bovenop de hardnekkige geografische
ongelijkheden, zowel tussen als binnen regio's, die de interne markt ondermijnen.
Proactieve en dynamische herstructureringen zullen worden aangemoedigd wanneer
overheidsinstanties een ondersteunende rol spelen bij de herstructureringswerkzaamheden en processen doordat zij daarop anticiperen door het vergemakkelijken van de coördinatie tussen
de externe belanghebbenden en de ondernemingen.
De rol van de regio's, naast die van de landen, bij de bevordering van een slimme specialisatie
is van het grootste belang en er moet verder worden bestudeerd hoe die rol kan worden
versterkt.
Overheidsdienst, een andere belangrijke werkgever
Hoewel dit Groenboek op de industriële sector is gericht, moet het effect van de crisis op de
overheidssector ook worden bekeken, waarbij de belangrijke rol van de overheidssector als
zowel werkgever en dienstverlener moet worden erkend.
De werkgelegenheid in de overheidsdiensten (waaronder overheidsadministratie, onderwijs,
gezondheidszorg en maatschappelijk werk) is de laatst drie jaar in vergelijking met andere

betere wegen moet vinden om haar arbeidsmarkten flexibeler te maken, waarbij tezelfdertijd voor
nieuwe en betere vormen van zekerheid moet worden gezorgd. Het is een omvattende reactie op de
uitdagingen waarmee de Europese arbeidsmarkten en samenlevingen in de context van globalisering en
technologische en demografische veranderingen wordt geconfronteerd. Het vormt een integraal
onderdeel van de Europa 2020-strategie en het vlaggenschipinitiatief "Nieuwe vaardigheden en nieuwe
banen".

NL

6

NL

sectoren aanzienlijk toegenomen met ongeveer 2 miljoen extra banen. In het najaar 2010 nam
de groei af en werd in de eerste helft van 2011 negatief. Het effect van de vermindering van
de uitgaven in de overheidssector verklaart waarschijnlijk deze verandering12. Het snoeien in
de uitgaven van de overheidssector zal vooral vrouwen treffen in hun rol van zowel
werknemer als hoofdgebruiker van diensten zoals bijvoorbeeld de opvang van kinderen en
ouderen.
De productie van veel overheidsdiensten kan waardevoller zijn voor het
concurrentievermogen van de economie dan uit de kosten en de productiviteit daarvan
afgeleid zou kunnen worden (bv. omdat zij aanleiding geeft tot hogere
consumentenoverschotten of tot verbeteringen van de totale factorproductiviteit in andere
sectoren). Dit zal met name het geval zijn bij dienstensectoren zoals gezondheidszorg,
onderwijs, opvang van kinderen en ouderen of vervoer.
De overheidsinstanties zijn via overheidsbedrijven of de toekenning van concessies direct of
indirect verantwoordelijk voor een groot gedeelte van de werkgelegenheid in de
dienstensectoren. Naast hun algemene verantwoordelijkheid voor de economie moeten zij ook
zorgen voor de voorwaarden voor de soepele overdracht van kennis en het beste gebruik van
de bestaande arbeidskrachten in de sectoren waarmee zij zijn belast. Tezelfdertijd is de
noodzaak om de overheidsfinanciën te blijven consolideren duidelijk van invloed op de
activiteiten en de werkgelegenheid in de overheidssector. Herstructureringen die de efficiëntie
verbeteren, zijn ook in de overheidssector van steeds groter belang. Dit onderstreempt het
belang van herstructureringsstrategieën in de overheidssector die op passende wijze rekening
houden met de specifieke rol van de overheidsdiensten, onder meer door bij te dragen aan de
productiviteit in de privésector.
Men kan zich ook afvragen hoe anticipatieve en strategische benaderingen op de lange termijn
van het beheer van veranderingen en herstrucuteringen op de overheidssector kunnen worden
toegepast in het kader van de huidige consoladatiemaatregelen. Er moet ook rekening worden
gehouden met de noodzaak van de herstructurering van belangrijke overheidsdiensten zoals
de gezondheidszorg en er moet worden gezorgd voor de duurzaamheid daarvan op de lange
termijn bij een groeiende vraag.
2.

UIT DE CRISIS GETROKKEN LESSEN

Het effect van de financiële crisis op de reële economie deed zich volledig voelen vanaf 2009,
toen het bbp aan weerszijden van de Atlantische Oceaan per jaar met ongekende percentages
afnam. De werkgelegenheid bleek in Europa onmiddellijk na de recessie zeer veerkrachtig te
zijn, met name door de sterke aanpassing van de gewerkte uren. Sinds de tweede helft van
2009 gingen echter steeds meer banen verloren en steeg de werkloosheid in de meeste EUlanden, zij het met grote verschillen. Het herstel trok in de eerste helft van 2010 aan maar
stabiliseerde zich in de rest van het jaar, wat ook te wijten was aan de uitwerking van het
effect van tijdelijke factoren zoals de uitzonderlijke stimulerende maatregelen. Ondanks het
herstel van de productie begon de werkgelegenheid pas eind 2010 te groeien en bleef de
werkloosheid stabiel op de in 2009 bereikte hoge niveaus13.

12
13

NL

EU Employment and social situation report quarterly review September 2011" – ESTAT.
Bron: Labour market developments in Europe 2011, European Commission, European Economy
2/2011.

7

NL

De algemene trend van de werkgelegenheid vertoonde uiteenlopende patronen op sectoraal
niveau. Hoewel de toename van de werkloosheid oorspronkelijk vooral industrieën trof die
het meest blootgesteld waren aan de bedrijfscyclus en alleen in beperkte mate gebruik konden
maken van de aanpassing van de arbeidstijd, met name in de bouw, blijkt dat deel van deze
toename zich nu te bestendigen. Ondanks het wijdverbreide gebruik van
arbeidstijdverkortingsregelingen nam de werkgelegenheid ook in de be- en verwerkende
industrie af en bleef zij tijdens het herstel een neerwaartse trend volgen. Deze patronen
kunnen te wijten zijn aan de aanpassing die door de wereldwijde recessie is veroorzaakt als
gevolg van het capaciteitsoverschot in bepaalde sectoren en aan het feit dat de daling van het
bbp tijdens de recessie permanent dreigt te worden.
De noodzaak om werknemers uit sectoren met een lage productiviteit over te hevelen naar
sectoren met een hoge productiviteit kan inderdaad leiden tot langere perioden van
werkloosheid en een hoge structurele werkloosheid, wat op zijn beurt negatieve effecten op
het menselijke kapitaal zal hebben en aldus verder zal bijdragen tot aanhoudende
werkloosheid14.
De snelheid waarmee de werkloosheid zal dalen naar de niveaus van vóór de crisis zal niet
alleen afhangen van de groeivooruitzichten en de verschillende economische en institutionele
uitgangsvoorwaarden, maar ook van de noodzaak van een sectorale herverdeling en de
capaciteit van de bedrijven om de arbeidskosten direct of via een wijziging van de arbeidstijd
aan te passen. Die snelheid zal ook afhangen van de aanwezigheid van ondersteunende
beleidskaders, waaronder werkloosheidsuitkeringssystemen en activeringsmaatregelen die
werklozen stimuleren om weer aan het werk te gaan; loonvormingskaders ter ondersteuning
van de loonaanpassing; belastingsystemen die het scheppen van banen aanmoedigen;
doelgericht actief arbeidsmarkt- en scholingsbeleid ter vergemakkelijking van de overgangen
op de arbeidsmarkt en de herintreding van langdurig werklozen in het arbeidsleven.
Uit de tijdens de economische crisis opgedane ervaring blijkt dat ondanks de uiterst
ongunstige markt- en financiële situaties de bedrijven en hun werknemers in heel Europa in
sterke mate hebben bijgedragen tot de herstructureringsprocessen die op constructieve,
effectieve en instrumentele wijze hebben geholpen om het banenverlies via innovatieve
regelingen te beperken.
Zoals aangegeven in het verslag 2009 van de European Restructuring Monitor (ERM)
"Restructuring in recession" (Herstructurering tijdens recessie)15 hebben veel ondernemingen
in heel Europa in reactie op de crisis initiatieven genomen tot behoud van het aantal banen –
het meest in het oog springend zijn verschillende maatregelen om de arbeidstijd te
verkorten (zie kader). Deze omvatten stilleggingen van de productie, verplichting om
vakantiedagen op te nemen, kortere werkweken of werkdagen, groter gebruik van
arbeidstijdrekeningen, verlofrotatie en sabbatjaren. In sommige bedrijven zijn de lonen naar
beneden aangepast, waarbij tijdelijke loonsverlagingen met 10-20% niet ongewoon waren. De
meeste ondernemingen hebben gebruik gemaakt van verschillende combinaties van deze
maatregelen en intense onderhandelingen hebben geleid tot een groot aantal
overeenkomsten – bijvoorbeeld lagere lonen in ruil voor bedrijfsaandelen.
Ontslagvergoedingen, vaak in combinatie met vervroegde uittreding, zijn ook wijdverbreid.
14

15

NL

De late reactie van de werkgelegenheid op het herstel was ook het gevolg van de arbeidsoppotting
tijdens de recessie en ging hand in hand met een aanzienlijke toename van de arbeidsproductiviteit.
http://www.eurofound.europa.eu/publications/htmlfiles/ef0973.htm. Zie ook jaarverslag ERM 2011:
http://www.eurofound.europa.eu/publications/htmlfiles/ef1165.htm.

8

NL

Meer dan ooit hebben de sociale dialoog en de collectieve onderhandelingen een cruciale
rol gespeeld bij de aanpassing van de productie, de werkorganisatie en de arbeidsvoorwaarden
aan de snel veranderende en veeleisende omstandigheden tijdens de crisis.
Van hun kant hebben de overheidsinstanties de overheidsinstrumenten uitgebreid ter
bevordering van de reïntegratie op de arbeidsmarkt van degenen die tijdens de crisis werkloos
zijn geworden. In een vroege fase van de crisis hebben de lidstaten de capaciteit van de
openbare diensten voor arbeidsvoorziening en hun dienstenaanbod uitgebreid. De lange
duur van de crisis heeft ertoe geleid dat sommige regeringen hun uitgaven hebben verminderd
en de middelen voor de hele overheidsadministratie, waaronder de openbare diensten voor
arbeidsvoorziening (ODA's), hebben teruggeschroefd16. Sommige lidstaten hebben specifieke
outplacementdiensten opgericht of bestaande diensten versterkt. Deze diensten hebben
gewoonlijk veel belanghebbenden, zoals de staat, regionale autoriteiten, de sociale partners en
andere lokale actoren. Hun efficiëntie – een gevolg van specialisatie in
outplacementwerkzaamheden – tezamen met het grote vertrouwen dat zij genieten en dat
inherent is aan het bestuur van een orgaan dat voor verschillende belanghebbenden werkt,
maakt van hen een waardevol instrument om het hoofd te bieden aan de gevolgen van de
crisis.
Kortere werkweken zijn waarschijnlijk de meest innovatieve reactie op de crisis
geweest, vaak met omvangrijke overheidssteun voor deze regelingen. Over het algemeen
zijn de werknemers voor de verloren uren vergoed in landen met overheidsregelingen en in
landen waar arbeidstijdverkorting is geregeld in collectieve overeenkomsten, waarbij de
overheidsinstanties in eerste instantie optreden om de collectief overeengekomen vergoeding
aan te vullen. De mate waarin een opleiding wordt verstrekt tijdens de beschikbaar gekomen
vrije tijd varieert ook aanzienlijk, evenals de hoogte van de sociale premies tijdens de periode
van arbeidstijdverkorting.
Tijdens de recessie in 2008-2009 was de arbeidstijdverkorting de belangrijkste
kostenbesparingsstrategie voor de ondernemingen. Arbeidstijdverkorting als reactie op de
crisis is echter niet altijd mogelijk. Binnen bedrijven is een tijdelijke arbeidstijdverkorting
mogelijk wanneer positieve balansen in arbeidstijdrekeningen beschikbaar zijn. Bovendien
zullen deze arbeidstijdverkortingsregelingen waarschijnlijk hun doeltreffendheid verliezen
wanneer een zwakke vraag naar arbeid blijft bestaan. Een te late intrekking van deze
regelingen kan aanzienlijke kosten met zich brengen door het feit dat arbeidskrachten voor
afnemende activiteiten in dienst worden gehouden, waardoor de noodzakelijke herverdeling
van middelen wordt voorkomen, de toekomstige groeiperspectieven worden beschadigd en de
concurrentie wordt vervalst. Ten slotte hangt de beschikbaarheid van door de overheid
ondersteunde regelingen af van haar financiële situatie, die in verscheidene landen is
verslechterd.
Bij de analyse van deze mechanismen is het van belang dat rekening wordt gehouden met het
feit dat de efficiëntie en het effect daarvan uit zowel economisch als sociaal oogpunt
aanzienlijke verschillen hebben vertoond in diverse nationale en sectorale contexten.
Conclusies over hun geschiktheid en/of overdraagbaarheid op andere contexten moeten
daarom een analyse van de succesfactoren omvatten.

16

NL

In een EG-onderzoek naar de aanpassing van de openbare diensten aan de crisis 2011 hebben 13 van de
21 respondenten verklaard dat hun financiële middelen de komende 12 maanden zouden worden
verlaagd. In 9 van die 13 gevallen bedroeg die verlaging 10 %.

9

NL

Arbeidstijdverkortingsregelingen – enkele feiten
Uit de analyse van de veranderingen op het gebied van de werkgelegenheid en de arbeidstijd
in reactie op de vermindering van de productie blijkt dat de aanpassing van de arbeidsmarkten
van de lidstaten tijdens het dieptepunt van de crisis aanzienlijk verschilde. Terwijl in sommige
landen onmiddellijk banenverlies optrad, verkortten in andere landen de werkgevers, hierin in
sommige
gevallen
gesteund
door
de
overheid
in
de
vorm
van
arbeidstijdverkortingsregelingen, eerst de arbeidstijd van hun werknemers in plaats van hen te
ontslaan.
Uit de onderstaande figuur blijkt dat in het eerste kwartaal 2009 toen de productie in de be- en
verwerkende sector haar conjunctureel dieptepunt bereikte, in de EU op zeer grote schaal
gebruik werd gemaakt van de verkorting van de arbeidstijd. Na het herstel van de productie
namen de gemiddelde arbeidstijden ook toe, wat erop wijst dat de arbeidstijdverkorting werd
ingetrokken en in sommige gevallen de personeelssterkte werd aangepast.
Tabel: Groei per kwartaal van de werkgelegenheid en de gemiddelde arbeidstijd in de
be- en verwerkende sector in de EU (voor seizoensinvloeden gecorrigeerd)
%
3
2
1
0
-1
-2
-3
-4

Werknemers

Gemiddelde uren

20
11
Q
2

20
11
Q
1

20
10
Q
4

20
10
Q
3

20
10
Q
2

20
10
Q
1

20
09
Q
4

20
09
Q
3

20
09
Q
2

20
09
Q
1

20
08
Q
4

20
08
Q
3

-5

Totale arbeidsinput in uren

Bron: Eurostat
Uit de ontwikkelingen in de lidstaten blijkt dat in het eerste kwartaal van 2009 in
verscheidene landen in grote mate gebruik werd gemaakt van arbeidstijdverkorting.
Arbeidstijdverkorting speelde met name een belangrijke rol in Duitsland, België en
Oostenrijk, die erin zijn geslaagd om de werkgelegenheid op ongeveer hetzelfde peil te
houden als het jaar daarvoor.
Tabel: Verandering in het niveau van de werkgelegenheid en het gemiddelde aantal
werkuren in de be- en verwerkende sector in Q12009 in vergelijking met Q12008 (voor
seizoensinvloeden gecorrigeerd)

NL

10

NL

%
5
0
-5
-10
-15
-20

Slovenië

Zweden

Cyprus

Verenigd Koninkrijk

Frankrijk

Spanje

Polen

Ierland

Portugal

Hongarije

Roemenië

Griekenland

Nederland

Estland

Europese Unie 27

Oostenrijk

Euro-zone 17

België

Litauen

Bulgarije

Letland

Slowakije

Tsjechië

Duitsland

Malta

Finland

Luxemburg

-30

Denemarken

-25

Sector

Werknemers

Gemiddelde uren

Bron: Eurostat (de gegevens voor Italië zijn niet beschikbaar)
Een en ander lijkt erop te wijzen dat de arbeidstijdverkortingsregelingen hebben gediend om
het banenverlies en de bijbehorende stijging van de werkloosheid in deze economieën te
beperken. Bovendien zijn dergelijke regelingen gunstig voor de bedrijven, die aldus in staat
worden gesteld om hooggeschoolde of speciaal opgeleide werknemers tijdens een periode van
economische neergang in dienst te houden.
Een analyse van de Commissie17 gaf aan dat deze regelingen doeltreffend waren om het effect
van de economische crisis op het banenverlies te verminderen en benadrukte dat een tijdige
intrekking van dergelijke maatregelen na afloop van de economische crisis noodzakelijk was.
De studie wijst op het risico dat een langdurig gebruik van arbeidstijdverkorting de vraag in
afnemende sectoren ondersteunt, wat de herstructurering daarvan kan vertragen, vooral
wanneer de kosten van de arbeidsherverdeling laag en de prikkels voor herstructurering hoog
zijn. Door het uitstellen van de herverdeling hielden arbeidstijdverkortingsregelingen de
productiviteitsgroei en als gevolg daarvan loonstijgingen tegen. Om zo doeltreffend mogelijk
te zijn, moeten deze regelingen worden gekoppeld aan een efficiënt
werkloosheidsuitkeringssysteem dat de herverdeling van arbeid bevordert. Deze analyse
wordt ondersteund door een recente studie van de OESO18 die erop wijst dat de
arbeidstijdverkortingsregelingen een economisch belangrijk effect op het behoud van de
banen tijdens de economische crisis hebben gehad en dat deze effecten het grootst waren in
Duitsland en Japan voor werknemers met vaste arbeidscontracten. Dergelijke regelingen
hebben met groot succes bijgedragen aan het behoud van de werkgelegenheid in deze
economieën.

17

18

NL

Alfonso Arpaia et al., "Short time working arrangements as response to cyclical fluctuations", Europese
Commissie, European Economy Occasional Paper No 64, juli 2010.
Alexander Hijzen and Danielle Venn, ‘The role of short-time work schemes during the 2008-09
recession’ OECD Working Paper 115, januari 2011.

11

NL

In lijn met de aanbevelingen van het Europees economisch herstelplan hebben de lidstaten
omvattende anticrisismaatregelen genomen om het effect van de financiële crisis op de
totale vraag te beperken en een excessief banenverlies in reactie op een tijdelijke inkrimping
van de productie te voorkomen. Naast de arbeidstijdverkortingsregelingen zijn de dekking en
de hoogte van de werkloosheidsuitkeringen in verscheidene lidstaten verbeterd. Maatregelen
op de korte termijn omvatten ook directe steunverlening aan ondernemingen, zoals leningen
of garanties om de toegang tot financiering te vergemakkelijken; verlaging van
socialezekerheidspremies; regelingen voor het scheppen van banen in de overheidssector;
versterkte actieve-arbeidsmarkt- en opleidingsmaatregelen, vaak gericht op ontslagen
werknemers.
Vanaf 2010 heeft het inzettende herstel, gekoppeld aan meer stringente fiscale
randvoorwaarden, tot een herziening van de beleidsprioriteiten geleid. De hervormingen
zullen aangepast moeten worden aan een context waarin de groei zich geleidelijk herstelt
maar arbeid nog niet volledig bijdraagt aan het groeipotentieel wegens de hoge en
voortdurende werkloosheid. De aandacht moet worden gericht op belasting- en
uitkeringssystemen die ervoor zorgen dat werken loont; een activeringsbeleid dat werklozen
beloont die opnieuw aan het werk gaan; arbeidsbeschermingssystemen die zorgen voor een
goed evenwicht tussen zekerheid en flexibiliteit; loonontwikkelingen die sporen met de
herbalancerings- en aanpassingsbehoeften van de economie. Veel van de urgente
arbeidsmarktmaatregelen die aan het begin van de financiële crisis zijn genomen, zijn
geleidelijk afgelopen. De actieve-arbeidsmarkt- en scholingsmaatregelen zijn versterkt en
sommige landen zijn begonnen met de hervorming van hun arbeidsbeschermingswetgeving
om het scheppen van banen te bevorderen en de segmentatie van de arbeidsmarkt te
bestrijden.
Zijn de hierboven vermelde beleidsmaatregelen en praktijken geschikt voor
herstructureringen, speciaal wat de arbeidstijdverkortingsregelingen tijdens de crisis
betreft? In welke specifieke contexten? Kunnen zij het hoofd bieden aan een blijvend
zwakke vraag? Wat kunnen de lidstaten, de Commissie of de sociale partners ten slotte
doen om de beste praktijken op dit gebied uit te wisselen en te verspreiden en een groter
gebruik daarvan aan te moedigen?
3.

DE

CONCURRENTIE-UITDAGING: HET BELANG
ECONOMISCHE EN INDUSTRIËLE AANPASSINGEN

VAN

DE

BEVORDERING

VAN

Ondernemingen kunnen zich op verschillende manieren aanpassen
Aanpassing maakt deel uit van het concurrentieproces van de ondernemingen. Het is een
middel waarmee de ondernemingen hun productiviteit kunnen verbeteren. De noodzaak van
een constante aanpassing vloeit voort uit technologische veranderingen, innovatie, fellere
concurrentie en opkomst van nieuwe concurrenten, verschuiving in de voorkeur van
consumenten, wijziging van de wetgeving, beschikbaarheid en prijs van middelen en andere
inputs, markttoegang enz.19 De druk om veranderingen door te voeren, die zich ook in
normale tijden kan voordoen, wordt sterker tijdens een langdurige periode van zwakke
19

NL

Zie bijvoorbeeld de studie van DG ENTR "Measuring and Benchmarking the Structural Adjustment
Performance of EU Industry", te vinden op http://ec.europa.eu/enterprise/policies/industrialcompetitiveness/industrial-policy/future-ofmanufacturing/files/key_findings_measuring_and_benchmarking_en.pdf.

12

NL

economische activiteit. Ondernemingen die er niet in slagen zich aan de veranderende
omstandigheden aan te passen, zullen op den duur geen gelijke tred kunnen houden met hun
concurrenten.
Aanpassing kan daarom worden beschouwd in de context van een proces van herverdeling
van middelen, waarbij bestaande productiestructuren ter discussie worden gesteld en
eventueel worden vervangen door nieuwe, meer efficiënte en concurrerende structuren en
bedrijven. Met een steeds meer geschoolde en in toenemende mate kapitaal- en technologieintensieve industriële basis, zal de EU-industrie nog meer geïntegreerd worden in
internationale waardeketens naarmate de inkooptransacties (global sourcing) complexer
worden, en om de mondiale groeimarkten te bedienen.
Sommige aanpassingen kunnen de vorm aannemen van veranderingen in de activiteiten van
de onderneming, bv. een breder of smaller bereik, verandering van haar positie in de
waardeketen, spin-offs en intern ondernemerschap, nieuw gebruik van activa, clearing van de
balansen, verbetering van vaardigheden en opleiding, en/of organisatorische veranderingen in
het beheer van de onderneming. Concreet gezien ontstaan nieuwe bedrijfsmodellen die
productie nauwer aan dienstverlening koppelen. De ontwikkeling van innovatieve oplossingen
zoals meer middelenefficiënte productiemethoden of nieuwe technologieën, zoals
geavanceerde materialen en nanotechnologie, kan gevolgen hebben voor "outsourcing"besluiten enz. Dergelijke activiteiten maken deel uit van de dagelijkse bedrijfsdynamiek om
een gezonde onderneming concurrerend te houden.
Randvoorwaarden voor een efficiënte aanpassing
De ondernemingen en de sectoren zelf kennen normaliter het best hun
herstructureringsbehoeften. Om te zorgen voor een efficiënte aanpassing moeten de bedrijven
functioneren in een omgeving waar passende randvoorwaarden een dergelijke aanpassing
mogelijk maken. Obstakels die een dergelijke aanpassing in de weg staan, zullen het
concurrentievermogen en de werkgelegenheid op de lange termijn negatief beïnvloeden.
De interne markt moet de randvoorwaarden helpen creëren en in heel Europa kansen helpen
bieden. De werking van de arbeidsmarkt en mobiliteit zijn een belangrijk aspect. Andere
belangrijke gebieden, voor de ondernemingen en de maatschappij in haar geheel, omvatten de
werking van de kapitaalmarkten (toegang tot financiering), de concurrentie op de
productmarkten, de efficiëntie van O&O- en innovatiesystemen, het ondernemingsklimaat, de
mechanismen voor kennisoverdracht en invoering van technologie, een doeltreffend
onderwijs- en opleidingssysteem en de bredere maatschappelijke uitdagingen. Dit zijn niet
alleen regelgevende aspecten. Het besluit Interne markt ("Single Market Act") en het
vlaggenschipinitiatief Innovatie-Unie zijn bedoeld om deze obstakels systematisch uit de weg
te ruimen om de ondernemingen in staat te stellen om goede ideeën sneller op de markt te
brengen, zich aan te passen en te groeien. In hoge mate innovatieve mkb's en innovatieclusters
worden een sleutelkanaal van het innovatie- en productieproces. Daardoor ontstaat een
toenemende behoefte aan een clusterbeleid en een slimme specialisatie, een ruimer aanbod
van vaardigheden en een doelgerichte kennis van de toekomstige markten en de relevante
sleuteltechnologieën.
Herstructurering
Herstructurering kan betrekking hebben op één bedrijf, gekoppeld zijn aan zijn lopende
bedrijfsontwikkeling of verband houden met de mislukking van vroegere investeringen. Zij

NL

13

NL

kan een hele sector of sommige segmenten van deze sector betreffen. Bovendien zijn er
duidelijke verschillen tussen de sectoren, waarbij sommige meer dan andere onderhevig zijn
aan de hierboven vermelde druk. Industrietakken zoals uitrustingsgoederen, chemicaliën,
motorvoertuigen of elektrische machines, kunnen worden omschreven als sectoren die zwaar
door de mondiale concurrentie en de technologische ontwikkeling zijn getroffen. Dit heeft
gevolgen voor hun behoefte aan een efficiënte herstructurering.
Een recent voorbeeld van de wijze waarop ondernemingen en sectoren in een veeleisende
economische en sociale omgeving met herstructureringen omgaan, wordt door de autoindustrie gegeven in het tussentijdse verslag van de groep op hoog niveau CARS 21, dat op
2 december 2011 is goedgekeurd (zie begeleidend werkdocument van de diensten van de
Commissie "Herstructurering in Europa 2011"20);
Sommige herstructureringsactiviteiten (bv. sluiten van delen van de leveringsketens, tijdelijk
ontslag van sommige werknemers) zullen negatieve gevolgen voor de omringende economie
hebben. Dat betekent dat hier een rol voor de beleidsmakers is weggelegd, maar een efficiënte
beleidsreactie mag de noodzakelijke efficiëntievergrotende herstructurering niet vertragen of
blokkeren. Zij moet veeleer worden gericht op beleidsmaatregelen die de herverdeling van
middelen in verschillende ondernemingen/sectoren vergemakkelijken.
De toegang tot financiering is met name van vitaal belang voor de economische activiteiten,
aangezien de noodzakelijke aanpassingen die investeringen vergen, kunnen worden vertraagd
of stopgezet door een beperkte toegang tot externe financiële middelen. De toegang tot
financiering wordt niet alleen beïnvloed door de kapitaalmarkten of de financiële steun van de
overheid, maar ook door andere regelgevende factoren, zoals bedrijfsbelastings- of
failissementsvoorschriften. Langdurige en lastige faillissementsprocedures kunnen eerlijke,
failliet gegane ondernemers er daadwerkelijk van weerhouden om opnieuw een zaak te
beginnen en daardoor bestaande banen te redden en nieuwe banen te creëren, ondanks
ervaringen waaruit blijkt dat "tweedekans"-bedrijven sneller groeien en veerkrachtiger zijn
dan traditionele startende bedrijven21.
De mededeling van de Commissie "Denk eerst klein- Een "Small Business Act" voor Europa"
van 200822 en de vervolgmededeling "Evaluatie van de "Small Business Act" voor Europa"
van 201123 verzoeken de lidstaten om twee specifieke acties te ondernemen om deze kwestie
aan te pakken. Met name verzocht de mededeling van 2008 de lidstaten om "ernaar te streven
dat alle juridische procedures voor het liquideren van een bedrijf in geval van een nietfrauduleus faillissement binnen een jaar afgehandeld zijn" en de mededeling van 2011
verzocht de lidstaten om "tweede kansen voor ondernemers te bevorderen door tegen 2013 de
kwijting en schuldvereffening voor een eerlijke ondernemer na een bankroet tot maximaal
drie jaar te beperken".
20

21

22
23

NL

Zie punt 4.3.2 van het werkdocument van de diensten van de Commissie. Voor het verslag zie
http://ec.europa.eu/enterprise/sectors/automotive/competitiveness-cars21/cars21/index_en.htm.
De studie naar de dynamiek van bedrijven (http://ec.europa.eu/enterprise/policies/sme/businessenvironment/files/business_dynamics_final_report_en.pdf) verzamelt dit bewijsmateriaal tezamen met
uitgebreide informatie over de faillissementswetgeving van de lidstaten en een analyse van de effecten
van verschillende faillissementsprocedures op ondernemers en bedrijven. Nadere informatie, waaronder
voorbeelden van "beste praktijken" ter ondersteuning van eerlijke, failliet gegane ondernemers is te
vinden
op
het
"tweedekans"-portaal:
http://ec.europa.eu/enterprise/policies/sme/businessenvironment/failure-new-beginning/index_en.htm
COM(2008) 394 definitief van 25.06.2008.
COM(2011) 78 definitief van 23.2.2011.

14

NL

Staatssteunregels24 spelen een rol bij sommige herstructureringen. Dit soort steun is
toegelaten voor ondernemingen die levensvatbaar worden geacht, maar zich in moeilijkheden
bevinden en zonder overheidssteun failliet zouden gaan, aangezien geen particuliere entiteiten
bereid zijn om hun kapitaal te verstrekken. Daarom wordt deze steun alleen toegekend in
extreme situaties waarin de ondernemingen mogelijk niet tijdig op een veranderende
omgeving hebben gereageerd.
De Commissie zou graag het standpunt van belanghebbenden leren kennen over de
volgende vragen:
- Welke soorten randvoorwaarden zijn het meest geschikt voor een succesvolle
industriële aanpassing?
- Welke bestaande maatregelen betreffende de toegang tot financiering ter begeleiding
van structurele aanpassingen vormen een goede praktijk?
- Welke verdere maatregelen moeten worden genomen om de faillissementsprocedures
te verbeteren?
4.

DE UITDAGING VAN HET AANPASSINGSVERMOGEN VAN DE BEDRIJVEN EN DE
INZETBAARHEID VAN DE WERKNEMERS – ONDERNEMINGEN IN HET MIDDELPUNT
VAN HET HERSTRUCTURERINGSPROCES

De EU is erin geslaagd de productieve basis van haar economie tijdens de ergste jaren van de
economische crisis te vrijwaren. In het licht van de huidige onzekere macro-economische
omstandigheden zal het vermogen van de Europese industrie om concurrerend te blijven en
haar banen te behouden meer en meer afhangen van haar capaciteit om te innoveren en zich
snel en soepel aan veranderingen aan te passen. Deze veranderingen zijn het gevolg van de
technologische vooruitgang, de verschuiving van de handelspatronen, het zich verder
ontwikkelende regelgevende kader, veranderende bedrijfsmodellen en het gedrag van de
consumenten. De EU moet via haar acties op verschillende beleidsterreinen haar bedrijven in
dit verband ondersteunen. De omvang van de economische herstructureringen en sociale
veranderingen die worden veroorzaakt door de grondige aanpassing die is vereist door de
milieu-, markt-, economische, technologische en maatschappelijke uitdagingen en die door de
grote recessie zijn versneld, is immens. Uit werkgelegenheidsoogpunt omvat de aanpassing
zowel het scheppen als het vernietigen van banen en vooral het omvormen van banen (in
termen van nieuwe taken, nieuwe vaardigheidsprofielen en nieuwe werkregelingen). De
beschikking over geschoolde arbeidskrachten wordt beschouwd als een van de belangrijkste
concurrentiefactoren van de Europese industrie; dit gegeven is echter niet vanzelfsprekend
en voor de instandhouding van deze factor is een proactieve aanpak vereist.
Een soepele aanpassing aan veranderingen vereist duidelijk een investering in vaardigheden
en adequaat menselijk kapitaal. Om een slimme, duurzame en inclusieve groei te handhaven,
is het van essentieel belang dat ervoor wordt gezorgd dat de bedrijven beschikken over
passend geschoolde arbeidskrachten om vaardigheidstekorten en niet op de behoeften
afgestemde
vaardigheden
te
vermijden.
De
anticipatie
op
toekomstige

24

NL

Richtsnoeren voor reddings- en herstructureringssteun aan ondernemingen in moeilijkheden: http://eurlex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:C:2004:244:0002:0017:EN:PDF.

15

NL

vaardigheidsvereisten (bijvoorbeeld de behoefte aan groene vaardigheden en vaardigheden op
gebieden zoals gezondheids- en sociale zorg) en de consequente aanpassing van de onderwijsen opleidingsstelsels, curricula en kwalificaties in samenwerking met de sociale partners, de
ontwikkeling van hoogwaardige leerplaatsen en de herscholing in de context van het een
leven lang leren van reeds in de sector werkzame werknemers zijn ook van cruciaal belang
voor de instandhouding van een hoge werkgelegenheid. Wat de vaardigheidstekorten betreft,
moeten de bedrijven bereid zijn om in het buitenland naar talent te zoeken. In dit verband zijn
investeringen in ICT-vaardigheden en in digitale geletterdheid absoluut noodzakelijk. Er
worden banen gegenereerd bij de productie van nieuwe energie-efficiënte halfgeleiders, de
verlening van cloud-computerdiensten, cyberveiligheid en de verstrekking van
virtualisatietoepassingen. Als gevolg daarvan zal een grote vraag bestaan naar mensen met
vaardigheden in deze sectoren en moeten initiatieven op het gebied van e-vaardigheden
worden aangemoedigd.
Door de economische en financiële crisis en de daarmee gepaard gaande versnelling van de
veranderingen met de daaruit voortvloeiende noodzaak van herstructurering in bepaalde
sectoren en sectorale herverdeling van arbeid is het meer dan ooit belangrijk dat Europa de
bestaande zwakke punten in verband met het aanpassingsvermogen van de bedrijven en de
inzetbaarheid van de werknemers aanpakt.
De Commissie wil de permanente aanpassing van de bedrijven aan de snel veranderende
economische omstandigheden aanmoedigen en daarbij een hoog niveau van
werkgelegenheid en sociale bescherming via passende ondersteuningsmaatregelen
nastreven. Er bestaat een grote behoefte aan maatregelen ter ondersteuning van de
herverdeling van middelen tussen bedrijven en sectoren en maatregelen ter benutting
van het potentieel van hooggeschoolde maar in toenemende mate werkloos zijnde
jongeren. Het beter anticiperen op en beheren van herstructureringen zou werknemers en
ondernemingen helpen om zich aan te passen aan overgangen die noodzakelijk worden door
overcapaciteit en door modernisering en structurele aanpassing.
Het management en de werknemersvertegenwoordigers zijn de hoofdrolspelers bij de
discussies over op de toekomst gerichte herstructureringsstrategieën op het niveau van
de ondernemingen. Beleidsmaatregelen ondersteunen dergelijke herstructureringen om
schrijnende sociale toestanden te vermijden en nieuwe vaardigheden en banen te bevorderen
door het vergemakkelijken van de economische omschakeling en de beroepsmobiliteit. Om zo
nodig de reallocatie van factoren te vergemakkelijken, moet het beleid erop zijn gericht te
voorkomen dat rigiditeiten op de arbeidsmarkt en haar vaardighedenstructuur een hinderpaal
worden voor aanpassing en economische groei.
Tezelfdertijd moet aandacht worden besteed aan de sociale en gezondheidseffecten van
arbeidsonzekerheid, aanpassing, baanverlies en langdurige werkloosheid met behulp van
effectieve benaderingen die de werknemers in staat stellen zich aan de veranderingen op de
werkplek aan te passen, snel terug te keren op de arbeidsmarkt en de gezondheidseffecten van
overgangen te verzachten. Er zij gewezen op de opkomst van nieuwe praktijken op het niveau
van de bedrijven en sectoren op dit gebied, zelfs in tijden van crisis.
De versterking van de factoren die verandering aandrijven, heeft een diepgaand effect op de
wijze waarop de sociale partners en de overheidsinstanties met deze kwestie omgaan. In
verscheidene lidstaten heeft de laatste jaren een duidelijke trend plaatsgevonden, waarbij
de aandacht is verschoven van een louter correctieve strategie naar preventieve actie,
d.w.z. een verschuiving naar een meer proactieve strategie die de aan het

NL

16

NL

herstructureringsproces verbonden sociale effecten tot een minimum helpt te beperken.
Preventieve strategieën integreren de risico's die inherent zijn aan herstructurering, zodat zij
kunnen bijdragen aan zowel de bevordering van een positieve beroepsmobiliteit van de
getroffen werknemers als een vergroting van het concurrentievermogen van de
ondernemingen.
De observatie van de herstructureringsprocessen in Europa suggereert echter dat de
praktijken op dit gebied soms eerder reactief dan anticipatief en proactief zijn; het
gebeurt dat deze praktijken te laat in het besluitvormingsproces worden toegepast en
externe entiteiten daarbij niet vroeg genoeg worden betrokken om nog een rol te kunnen
spelen bij de verlichting van de sociale gevolgen van de herstructurering.
Passieve attitudes en verzet tegen verandering veroorzaken zeer hoge economische
kosten en vormen een bedreiging voor de investeringen en de groei van de
werkgelegenheid. Het is daarom belangrijk dat het vertrouwen wordt gekweekt dat alle
segmenten van de maatschappij (ondernemingen, werknemers en hun vertegenwoordigers,
overheidsinstanties enz.) in staat stelt om de toekomst op dynamische wijze tegemoet te zien.
Is de anticipatieve aanpak haalbaar wat het management van veranderingen en
herstructureringen betreft?
Hoe kunnen de bestaande oriëntaties en richtsnoeren inzake herstructureringen worden
verbeterd in het licht van de uit de crisis getrokken lessen en de nieuwe economische en
sociale uitdagingen? Hoe kunnen de lessen uit de crisis worden verspreid en toegepast?
5.

HET CREËREN VAN SYNERGIE IN HET PROCES VAN INDUSTRIËLE VERANDERING

De Commissie zou graag het standpunt van alle belanghebbenden leren kennen over goede
praktijken en de mogelijke synergie op het gebied van: a) anticipatie op
herstructureringsprocessen; b) voorbereiding en beheer van herstructureringsprocessen; c)
evaluatie en verslaglegging; d) de rol van de sociale dialoog; en e) de herziening van de
passieve bescherming, als hieronder uiteengezet.
a)

Anticipatie op herstructureringsprocessen

Strategische planning op de lange termijn
De anticipatie op veranderingen is succesvoller als zij effectief wordt geïntegreerd in de
langetermijnstrategieën van de ondernemingen en regio's om hun duurzaamheid en
concurrentievermogen op de lange termijn veilig te stellen en te versterken, en als een op
innovatie gerichte cultuur wordt bevorderd. Door te anticiperen op veranderingen in hun
strategische planning op de lange termijn kunnen ondernemingen en overheidsinstanties de
zich aandienende nieuwe kansen aangrijpen en groei en werkgelegenheid creëren. Een
positief voorbeeld hiervan is de ontwikkeling van koolstofarme en middelenefficiënte
technologieën, die een bron van duurzame groei en banen in verschillende regio's in de hele
EU is gebleken.
De strategische bedrijfsplanning op de lange termijn omvat doelstellingen op het gebied van
menselijke hulpbronnen, werkgelegenheid en vaardigheden met het oog op de verdere
ontwikkeling van de vaardigheden en competenties van de arbeidskrachten. Dit kan de

NL

17

NL

productiviteit en als gevolg daarvan het concurrentievermogen en de winstgevendheid van de
onderneming verbeteren, alsook haar vermogen om zich aan te passen en innovatief te zijn.
Het kan ook helpen om de inzetbaarheid van de werknemers te vergroten en hun mobiliteit
binnen en buiten de onderneming aan te moedigen.
Lokale en regionale autoriteiten kunnen ook een belangrijke rol spelen bij de verbetering van
het concurrentievermogen van hun regio's op de langere termijn, met name via de
ontwikkeling van slimme-specialisatiestrategieën.
Wat kan worden gedaan om strategische langetermijn- en innovatieve benaderingen van
het beheer van veranderingen, waaronder werkgelegenheids- en vaardigheidskwesties,
aan te moedigen? Hoe kan de synergie tussen ondernemingen, lokale autoriteiten en
andere lokale actoren worden verbeterd?
Hoe moeten de specifieke verantwoordelijkheden en rollen op dit gebied worden
verdeeld tussen de ondernemingen, sociale partners en overheidsinstanties?
Vroege anticipatie op werkgelegenheids- en vaardigheidsbehoeften
Sommige ondernemingen ontwikkelen in samenwerking met werknemersvertegenwoordigers
en/of verstrekkers van beroepsonderwijs en -opleidingen mechanismen voor de
toekomstgerichte planning van werkgelegenheid en vaardigheden. Openbare diensten voor
arbeidsvoorziening en sectorale organisaties spelen ook een belangrijke rol bij de herscholing
van werknemers die van beroep of sector moeten veranderen en zij vergemakkelijken aldus de
herverdeling van arbeid tussen bedrijven en sectoren.
De identificatie van de juiste soort opleidingen en vaardigheden die in de toekomst nodig zijn
en de plaats waar zij kunnen worden gevonden, ook om zich op de demografische
veranderingen voor te bereiden, vereist de volledige samenwerking van alle betrokken
partners. De samenwerking tussen ondernemingen en beroepsscholen blijkt terzake zeer
succesvol te zijn, als zij goed wordt gestructureerd en begeleid. Er kan ook hier een
belangrijke
rol
worden
gespeeld
door
plaatselijke
initiatieven
zoals
vaardigheidspartnerschappen met regionale en lokale autoriteiten in nauwe samenwerking met
externe organen, waaronder universiteiten en andere onderwijs- en opleidingsverstrekkers,
technologie-instituten,
innovatiecentra
en
ontwikkelingsagentschappen,
alsook
gezondheidszorg- en socialezekerheidsverstrekkers. Ondernemingen kunnen ook bijdragen
aan waarnemingsposten voor werkgelegenheid en vaardigheden en deelnemen aan andere
relevante initiatieven in de betrokken regio en/of sector.
Hoe kunnen doeltreffende praktijken voor de anticipatie op werkgelegenheids- en
vaardigheidsbehoeften binnen ondernemingen worden aangemoedigd? Hoe kan
opleiding worden ontwikkeld als een permanent element van het beheer van de
menselijke hulpbronnen?
Hoe kan de synergie tussen de door de ondernemingen ondernomen actie en de
initiatieven van de overheidssector worden bevorderd om een passend
werkgelegenheids- en vaardigheidsbeleid te vergemakkelijken?
b)

Voorbereiding en beheer van herstructureringsprocessen

Vroege voorbereiding

NL

18

NL

De tijd is een belangrijke factor voor het goed beheer van herstructureringen.
Herstructureringsacties moeten, voor zover mogelijk, worden voorafgegaan door een goede
voorbereiding waarbij alle relevante belanghebbenden worden betrokken om nadelige
economische, sociale en regionale gevolgen daarvan te voorkomen of op te vangen. Op
sectoraal niveau zijn goede voorbeelden daarvan de industriewijde acties die in de defensie-,
de auto-onderdelen- en de telecomindustrieën zijn ondernomen.
Deze voorbereiding moet idealiter zo vroeg mogelijk plaatsvinden en starten zodra de
noodzaak van de herstructurering wordt erkend, rekening houdend met de methoden en
procedures waarover eventueel op het niveau van de sector, regio of onderneming is
onderhandeld. Een vroeg begin zal het gemakkelijker maken om maatregelen te nemen om de
economische, sociale en regionale gevolgen van de herstructurering tot een minimum te
beperken.
Hoe kunnen ondernemingen en hun arbeidskrachten worden aangemoedigd om de
herstructureringsprocessen vroeg en adequaat voor te bereiden door het bevorderen van
de acceptatie van veranderingen? Welke beste praktijken bestaan op dit gebied?
Kweken van wederzijds vertrouwen en stellen van gedeelde diagnose
Het is belangrijk dat wederzijds vertrouwen wordt gekweekt en een gedeelde diagnose wordt
gesteld door een continue en hoogwaardige communicatie tussen alle relevante
belanghebbenden. De strategische doelen en vereisten van de ondernemingen op de lange
termijn en hun moeilijkheden op de korte termijn moeten zo veel mogelijk worden toegelicht,
evenals de beoogde maatregelen en andere mogelijke opties in het licht van alle betrokken
belangen.
Een beleid van maatschappelijk verantwoord ondernemen en een transparante aanpak kunnen
alle belanghebbenden, met name de werknemersvertegenwoordigers, aanmoedigen samen te
werken bij het zoeken naar oplossingen die de belangen van beide partijen dienen zonder dat
onnodige vertragingen en onzekerheden worden gecreëerd.
In welke mate kunnen wederzijds vertrouwen en gedeelde diagnose een rol spelen bij het
goed beheer van herstructureringen? Hoe kan dit binnen ondernemingen en in een
bredere context worden bevorderd?
Minimalisering van de sociale gevolgen
Om hun concurrentievermogen en welslagen op de lange termijn te verzekeren, denken
ondernemingen die met de noodzaak van een herstructurering worden geconfronteerd,
gewoonlijk pas aan ontslagen nadat zij alle mogelijke alternatieve opties in beschouwing
hebben genomen. Ondernemingen trachten vaak ook passende ondersteunende maatregelen te
vinden en toe te passen. De vertegenwoordigers van de werknemers moeten open staan voor
onderhandelingen over flexibele oplossingen als alternatief voor ontslagen.
Zoals de economische crisis heeft aangetoond, is flexibiliteit inherent aan het bestaande
systeem. Veel ondernemingen in heel Europa hebben tijdelijke initiatieven genomen tot
behoud van de werkgelegenheid, onder meer door arbeidstijdverkorting, productiestops,
verplichting om vakantiedagen op te nemen, kortere werkweken of werkdagen, groter gebruik
van arbeidstijdrekeningen, verlofrotatie en sabbatjaren.

NL

19

NL

Wanneer ontslagen niet kunnen worden vermeden, of als onderdeel van het pakket
alternatieve opties, kunnen de ondernemingen, lokale autoriteiten en alle relevante
belanghebbenden worden aangemoedigd om samen te werken bij de opstelling van regelingen
om de betrokken werknemers in staat te stellen hun inzetbaarheid te verbeteren en zo spoedig
mogelijk terug te keren op de arbeidsmarkt.
Het is gebleken dat slecht beheerde herstructureringen door de menselijke en psychologische
gevolgen daarvan een significant negatief langetermijneffect op de menselijke hulpbronnen
van ondernemingen kunnen hebben en daardoor dit sleutelmiddel voor het
concurrentievermogen verzwakken. De ondernemingen en sociale partners uit sommige
sectoren die bijzonder sterke veranderingen ondergaan, zijn het daarom eens geworden over
richtsnoeren voor het beheer van geestelijke gezondheidsproblemen op de werkplek en
engageren zich steeds meer in het beheer van deze uitdagingen.
Wat kunnen ondernemingen en werknemers doen om de werkgelegenheids- en sociale
gevolgen van herstructureringen tot een minimum te beperken? Welke rol kan het
overheidsbeleid spelen om deze veranderingen te vergemakkelijken?
Minimalisering van de externe economische, sociale, regionale en milieugevolgen
De noodzaak om aandacht te besteden aan het territoriale effect van herstructureringen is
vermeld tijdens de werkzaamheden van de sociale partners. Wanneer een herstructurering
belangrijke gevolgen voor een regio heeft, trachten de ondernemingen in veel gevallen hun
voorbereidende activiteiten af te stemmen op die van alle andere actoren, met als doel de
herplaatsingskansen van hun werknemers te maximaliseren, de economische en sociale
omschakeling van de getroffen regio aan te moedigen en nieuwe economische activiteiten te
ontwikkelen die banen creëren.
Daarom praten de ondernemingen vaak met de regionale of lokale autoriteiten en andere
relevante belanghebbenden, waaronder gezondheidszorg- en socialezekerheidsverstrekkers,
over de maatregelen die worden voorbereid. Zij nemen soms ook deel en/of dragen bij aan de
werkzaamheden van taakgroepen of netwerken die op regionaal of sectoraal niveau zijn
opgericht om de gevolgen van de herstructurering tot een minimum te beperken.
In sommige gevallen omvatten de hierboven vermelde maatregelen ook de werknemers van
andere ondernemingen, waaronder mkb's, in de regio die is getroffen door de herstructurering
van grotere ondernemingen. Het verstrekken van informatie en het verlenen van bijstand aan
mkb's zal hen waarschijnlijk helpen om hun bedrijven aan te passen en het
herstructureringsproces te beheren.
Wat kunnen ondernemingen, lokale autoriteiten en alle andere belanghebbenden doen
om de regionale gevolgen van een herstructurering tot een minimum te beperken?
Hoe kunnen door de gevolgen van de herstructurering van een andere onderneming
getroffen ondernemingen in hun eigen aanpassingsproces worden gesteund? Hoe
kunnen met name mkb's beter worden geïnformeerd en bijgestaan in het
herstructureringsproces?
c)

NL

Evaluatie en verslaglegging

20

NL

Instrumenten voor de regelmatige evaluatie van en verslaglegging over herstructureringen in
samenwerking met de werknemersvertegenwoordigers en de externe organisaties die bij deze
processen betrokken zijn, kunnen in sommige gevallen nuttig blijken te zijn, met name om
een leerproces te vergemakkelijken.
Welke rol kunnen de evaluatie van en de verslaglegging over afgelopen
herstructureringen spelen bij het vergroten van de kennis en het verbeteren van de
praktijken van belanghebbenden?
d)

De rol van de sociale partners

Aangezien het management en de vertegenwoordigers van de werknemers tot de
hoofdrolspelers behoren bij de discussies over herstructureringsstrategieën, zou het nuttig zijn
als aan de sociale dialoog een prominente rol werd toegekend bij het verspreiden en
aanmoedigen van beste praktijken.
Welke rol kan de sociale dialoog spelen bij het beter verspreiden en aanmoedigen van
beste praktijken voor de anticipatie op en het beheer van herstructureringen?

NL

21

NL

e)

Herziening van passieve bescherming

De verschuiving van een passieve bescherming van de werkgelegenheid naar een actieve
bescherming staat centraal in het flexizekerheidsbegrip. Een mogelijke manier om dit begrip
toe te passen is de vervanging van de bescherming van specifieke banen door de bescherming
van de werknemers tijdens hun hele arbeidsleven. Een andere mogelijkheid is de versterking
van de zogenaamde interne flexibiliteit, die tot doel heeft banen te beschermen via
maatregelen die zorgen voor een flexibele aanpassing aan de veranderende omstandigheden.
In sommige gevallen ging een dergelijke verandering echter niet altijd vergezeld van een
herziening van het bestaande werkgelegenheidsbeschermingssysteem, met name wat lasten en
kosten betreft.
Zoals elke andere functie in ondernemingen kosten de anticipatie op veranderingen en de
proactieve herstructering zeker geld, maar leveren zij voor alle betrokkenen ook een voordeel
op: ondernemingen verbeteren hun vermogen om zich aan te passen, werknemers worden
meer inzetbaar en regio's versterken hun economische dynamiek.
Zich volledig bewust van de zeer grote verschillen die in dit verband tussen de lidstaten
bestaan, zou de Commissie graag het standpunt van belanghebbenden (met name
nationale autoriteiten en organisaties van sociale partners) leren kennen over de vraag
of sommige aspecten van de werkgelegenheidsbeschermingssystemen moeten worden
herzien in het licht van deze beoogde overgang naar anticipatie en proactieve
bescherming van de werkgelegenheid.
6.

DE ROL VAN REGIONALE EN LOKALE AUTORITEITEN

Een proactieve en dynamische herstructurering wordt vaak aangemoedigd wanneer
overheidsinstanties een ondersteunende rol spelen bij de herstructureringswerkzaamheden en processen doordat zij daarop anticiperen door het vergemakkelijken van de coördinatie tussen
de externe belanghebbenden en de ondernemingen. Zij creëren, bevorderen en ondersteunen
ook vaak mechanismen om midden- en kleinbedrijven aan te moedigen om het nodige te doen
om bij dit soort maatregelen betrokken te worden. Ten slotte steunen overheidsinstanties ook
anticipatieprocessen en herstructureringsactiviteiten om de economische, regionale en sociale
gevolgen daarvan te verlichten. Hieronder worden enkele van de beste praktijken in Europa
vermeld.
Enkele beste praktijken in Europa:
•

NL

Overheidsinstanties, waaronder ODA's, spelen een belangrijke rol in door structurele
veranderingen getroffen regio's: zij richten permanente organen, netwerken of
waarnemingsposten op om de veranderingsprocessen te monitoren; zij bevorderen
territoriale werkgelegenheidspacten voor het scheppen en aanpassen van de
werkgelegenheid; zij bevorderen of creëren mechanismen om overgangen op de
arbeidsmarkt te vergemakkelijken; zij organiseren opleidingen voor midden- en
kleinbedrijven en hun werknemers en zij ondersteunen de dialoog en de
samenwerking tussen deze bedrijven en grote bedrijven; zij bevorderen de regionale
werkgelegenheid en de economische en sociale omschakeling.

22

NL

•

NL

In sommige gevallen zetten overheidsinstanties in samenwerking met
ondernemingen snellereactiediensten op en ondersteunen zij regelingen om
werknemers te helpen die met beroepsovergangen of ontslagen worden
geconfronteerd. Onverminderd de verplichtingen van de ondernemingen die
voortvloeien uit de nationale wetgeving en/of praktijken, medefinancieren
overheidsinstanties soms inzetbaarheidsmaatregelen, waaronder de verwerving van
overdraagbare vaardigheden.

23

NL

"Strategieën voor slimme specialisatie" kunnen ook een belangrijk instrument zijn dat de
regio's in hun herstructureringsproces kunnen gebruiken25.
Op EU-niveau verlenen ook het cohesiebeleid, met name het Europees Sociaal Fonds, en het
Europees Fonds voor aanpassing aan de globalisering steun aan zowel anticipatieve acties als
maatregelen om werknemers te helpen wier banen worden bedreigd door bijzondere
herstructureringsactiviteiten, inclusief opkomende arbeidsmarktbehoeften als gevolg van de
overgang naar een koolstofarme en middelenefficiënte economie.
Hoe kan een ondersteunende rol voor overheidsinstanties, met name op regionaal
niveau, worden aangemoedigd in anticipatieprocessen en bij bijzondere
herstructureringsactiviteiten, rekening houdend met de verschillende nationale tradities
wat de betrokkenheid van overheidsinstanties bij processen op het niveau van de
bedrijven betreft?
RAADPLEGING
De Commissie verzoekt alle belangstellende partijen om uiterlijk 30 maart 2012 op de in dit
Groenboek gestelde vragen te antwoorden en eventuele andere opmerkingen in te dienen.
Het groenboek en de template voor de antwoorden zijn te vinden op de Europawebsite:
http://ec.europa.eu/social/main.jsp?catId=333&langId=en
De antwoorden kunnen per e-mail worden toegezonden aan:
EMPL-GREEN-PAPER-RESTRUCTURING@ec.europa.eu
hetzij per post naar:
Europese Commissie
Directoraat-generaal Werkgelegenheid, sociale zaken en inclusie
Groenboek inzake herstructurering
Eenheid C2
Jozef II-straat 27
Kamer 06/044
B-1000 Brussel

25

NL

Zie werkdocument van de diensten van de Commissie 'Herstructurering in Europa 2011", punt 4.1.3.

24

NL