Bijlage
Vier kernelementen van het pensioenstelsel
Uit een eerste analyse van de oriëntatiefase blijkt dat de vraagstukken in de
discussie over het pensioenstelsel zijn te groeperen naar vier kernvragen:
1. Hoe gaan we om met keuzevrijheid en maatwerk voor de deelnemer?
2. Hoe gaan we om met solidariteit?
3. Wie doet er mee in het pensioenstelsel en in welk collectief?
4. Wie is verantwoordelijk?
Partijen blijken de verschillende termen niet altijd eenduidig te gebruiken. Hier is
een eerste aanzet gegeven voor een eenduidig begrippenkader. Dit kan bijdragen
aan een vruchtbare en open dialoog, waarin de deelnemers elkaar begrijpen.

1. Keuzevrijheid voor de deelnemer
Mensen kennen verschillende betekenissen toe aan het begrip keuzevrijheid; de
een ziet het als de mogelijkheid om verschillende keuzes te maken, een ander ziet
het als het vrij zijn van inmenging door anderen. In elke fase van de pensioencyclus
zijn er momenten denkbaar waarop de deelnemer een keuze kan worden geboden:

Inlegmo
ment
*

Opbouwf
ase
*Mate
van
zekerheid
*Hoogte
premie
*Uitvoerd
er

Pensioenda
tum
*Keuze

Uitkeringsf
ase
*Vorm van
de
uitkering
*Keuze uitvoerder
*Beleggings
-

Binnen al deze keuzemomenten zijn vele varianten mogelijk. De keuze tussen wel of
niet deelnemen aan het pensioen is het meest veelomvattend. Zou men dit aan de
deelnemer zelf laten, dan vervaagt het onderscheid tussen de tweede en derde
pijler.
Het is niet alleen de vraag óf keuzevrijheid moet worden geboden, maar ook in
welke mate. Naast ge- en verboden hebben overheid en andere organisaties de
mogelijkheid mensen een ‘duwtje in de rug’ te geven en hen aan te zetten tot een
bepaalde keuze. Bijvoorbeeld door het bieden van informatie, campagnes voor
ander gedrag en het veranderen van de standaardoptie.

2. Solidariteit
De term solidariteit roept bij mensen verschillende betekenissen op. Sommigen
verstaan hieronder een gevoel van geven om elkaar en het daarnaar handelen. De
financiële betekenis van solidariteit wijst op het overdragen van risico’s of inkomen

naar een ander. Hier wordt ingegaan op de verschillende facetten en interpretaties
van solidariteit, zoals die in de pensioendialoog worden gebruikt.
Solidariteit kan de vorm aannemen van risicodeling, vergelijkbaar met een
verzekering tegen onverwachte risico’s. Wie financieel voordeel heeft van deze
verzekering en wie niet blijkt pas achteraf, ex post, als de risico’s zich hebben
gemanifesteerd. Een andere vorm van solidariteit is ex ante herverdeling. Op
voorhand is al duidelijk wie financieel voordeel kan verwachten van de solidariteit
en wie niet. Beide vormen van solidariteit kunnen in beginsel zowel binnen
generaties als tussen generaties worden georganiseerd. Hieronder staan de
verschillende vormen van solidariteit in het stelsel benoemd en uitgewerkt.
Solidariteit

Risicodeling

Herverdeling

Binnen een
generatie

Tussen
generaties

Binnen een
generatie

Tussen
generaties

*Individueel
langlevenrisico

*Collectief
langlevenrisico
*Beleggingsrisico
*Inflatierisico
*Renterisico

*Als bewuste
keuze (m/v)
*Door heterogeniteit bestand

*Als bewuste
keuze (doorsneesystematiek)
*Wanneer intergenerationele
risico’s zich

Risicodeling binnen een generatie
Deze vorm van risicodeling lijkt het meest op een gewone verzekering, en speelt bij
het individueel langlevenrisico. We weten niet op voorhand hoe lang we zullen
leven en dus ook niet hoeveel we moeten sparen voor ons pensioen om er zeker
van te zijn dat we ons hele leven voldoende inkomen hebben. Bij individuele
pensioenopbouw lopen we het risico bij vroeg overlijden vermogen over te hebben
of bij laat overlijden dat ons vermogen op enig moment op is. Door dit risico te
delen met anderen kunnen we dit voorkomen.
Risicodeling tussen generaties
Hiervan is sprake als generaties die leven in goede tijden bijdragen aan generaties
die leven in slechte tijden. Pas achteraf is duidelijk welke generatie hiervan netto
profijt heeft gehad. Zo kan het risico worden gedeeld dat de levensverwachting
harder stijgt dan verwacht (collectief langlevenrisico), maar ook inflatie-, rente en
beleggingsrisico’s. Het bijzondere van risicodeling tussen generaties is dat het bij
het ontwerp van het stelsel weliswaar om een verzekering achteraf kan gaan, maar
dat het na verloop van tijd als herverdeling wordt ervaren. Als nieuwe generaties
toetreden tot het stelsel is voor hen immers wél vooraf duidelijk of risico’s zich
hebben voorgedaan, bijvoorbeeld in de vorm van lage dekkingsgraden. Voor

nieuwe toetreders is het dan wel ex ante duidelijk of zij van deze vorm van
risicodeling profiteren of niet.
Herverdeling binnen een generatie
Dit is een vorm van ex-antesolidariteit. Vooraf is duidelijk dat sommigen meer en
anderen minder pensioen krijgen dan op basis van hun premie-inleg actuarieel fair
zou zijn. Dit kan een bewuste keuze zijn. Zo zouden vrouwen, vanwege hun hogere
levensverwachting, actuarieel gezien een hogere pensioenpremie moeten betalen
dan mannen. Maar Europeesrechtelijk is geregeld dat mannen en vrouwen per
definitie dezelfde verhouding tussen premie en uitkering moeten krijgen. Dit wordt
bij pensioenfondsen gerealiseerd door middel van de doorsneesystematiek. Die
systematiek leidt overigens ook tot herverdeling van lagere naar hogere inkomens,
omdat de laatste gemiddeld langer leven. Ook tussen werkgevers binnen een
collectief pensioenfonds vindt er altijd een beetje herverdeling plaats, door
verschillen in het personeelsbestand.
Herverdeling tussen generaties
Ook dit is een vorm van solidariteit vooraf; elke vorm van herverdeling binnen
generaties kan ook tussen generaties plaatsvinden. De doorsneesystematiek is
hiervoor een belangrijk instrument: iedereen betaalt een gelijke premie en bouwt
daarmee evenveel pensioen op. Dit is in het voordeel van oudere werknemers en
in het nadeel van jongeren; voor dezelfde euro premie zou een jongere meer pensioen kunnen opbouwen dan een oudere, omdat die euro langer kan renderen.
Jongere werknemers betalen dus mee aan de aanvullende pensioenen van oudere
werknemers.
Bij de inrichting van het pensioenstelsel in de jaren vijftig van de vorige eeuw
zorgde de doorsneesystematiek ervoor dat ook ouderen direct een redelijk
pensioen konden opbouwen. Het relatieve nadeel voor jongeren werd niet als
problematisch gezien, omdat zij met het ouder worden zelf van de systematiek
zouden profiteren. Nu de verhouding tussen ouderen en jongeren verandert en
mensen vaker tussentijds uit een pensioenfonds stappen om bijvoorbeeld als
zelfstandige te gaan werken, wordt anders naar deze vorm van solidariteit gekeken.
Iemand die uit een pensioenfonds treedt na zijn of haar 45ste heeft als jongere wel
meebetaald aan het pensioen van ouderen, maar ontvangt als oudere dat voordeel
niet terug.

3. Collectiviteit
Waar we binnen het pensioenstelsel risico’s met elkaar delen of herverdelen, is het
van belang in welk collectief we dat doen. Wie zijn solidair met elkaar? In
Nederland zijn vele pensioenfondsen ingericht langs de lijnen van de bedrijfstakken.
Maar er zijn ook landen met maar één of enkele fondsen, of fondsen ingericht naar
de functies van medewerkers (‘blue vs. white collar-workers’). Ook is denkbaar dat
er geen collectiviteiten zijn, maar alleen individuele pensioenopbouw. Deelname
aan een collectief kan verplicht worden gesteld of vrijwillig zijn. Het kan een
individuele keuze zijn, of in de CAO worden geregeld. Ook is belangrijk wie in de
collectieven deelnemen. Gaat het alleen om werknemers, of om alle werkenden?
In dat laatste geval worden zelfstandigen ook meegenomen, hetgeen in het huidige
stelsel niet het geval is.

4. Verantwoordelijkheid
Als de vraagstukken rond keuzevrijheid, maatwerk en collectiviteit zijn verkend,
komt vervolgens aan de orde wie er binnen het stelsel de verantwoordelijkheid, de
zeggenschap heeft. Dit kan de overheid zijn, sociale partners, het individu zelf of
een marktpartij als een verzekeraar. Welke partij verantwoordelijk zou moeten zijn
hangt in belangrijke mate samen met de invulling van de andere kernelementen.
Als wordt gekozen voor veel keuzevrijheid ligt automatisch veel
verantwoordelijkheid bij de deelnemer. Als gekozen wordt voor één collectief voor
alle werkenden, ligt een grotere verantwoordelijkheid voor de overheid voor de
hand.
Het kan bij de vraag wie verantwoordelijk is gaan om zeggenschap over de invulling
van de pensioenregeling, de omvang van de collectiviteit, de financiële spelregels,
de uitvoering of de governance. De verantwoordelijkheid kan ook worden gedeeld
tussen verschillende partijen. Zo kunnen sociale partners de inhoud van een
pensioenregeling bepalen, waarbij de overheid de financiële kaders aangeeft. Of
kan de overheid kaders schetsen waarbinnen sociale partners of individuele
deelnemers keuzes maken ten aanzien van een beleggingsmix en kan een individu
toch eigendomsrechten hebben.