Position paper VNO-NCW en MKB-Nederland winsten & lonen
T.b.v. rondetafelgesprek Tweede Kamer 24 mei 2023 over winsten en lonen
Samenvatting:
a.
De arbeidsmarkt doet zijn werk na een krachtig herstel van de economie na Corona. De lonen
van werkenden en tarieven voor veel zelfstandig ondernemers maken een stevige inhaalslag.
Werkgevers én de overheid hebben tegelijkertijd veel maatregelen genomen om werkenden
te helpen met de hoge inflatie.
b.
Economisch zit Nederland macro gezien nog steeds in een oververhitte situatie (d.w.z. de
vraag overtreft het aanbod). Tegelijk zijn ondernemers in de meeste bedrijfstakken somber
over het economisch klimaat. Daarvoor is aanleiding, zoals blijkt uit de krimp van de
economie met 0,7% in het eerste kwartaal.1 Deze macro-economische onzekerheden blijken
zich o.a. te vertalen in een looptijdverkorting van cao’s en hogere incidentele vergoedingen.
Die looptijdverkorting van cao’s kan bijdragen aan de wendbaarheid van de economie.
c.
We staan op een kruispunt waarbij we moeten bewaken dat we niet onbedoeld de inflatie
aanjagen. Dit vraagt iets van zowel werkgevers, als werknemers om de balans te bewaren in
cao-onderhandelingen en in de prijzen. Vanzelfsprekend moeten werkenden waar het goed
gaat meedelen, net als dat bedrijven ruimte nodig houden voor investeringen. Met elkaar is
er een collectieve verantwoordelijkheid.
d.
Winsten zijn sterk conjunctureel bepaald. In de conjunctuurenquête met het CBS zien we dat
per saldo meer ondernemers hun winstgevendheid zien verslechteren dan verbeteren in het
eerste kwartaal van 2023.2 Sectoraal en micro is het beeld van de winstgevendheid zeer
divers bij verschillende groepen ondernemingen die ons land rijk is.
e.
De meest bruikbare indicatoren om het loonaandeel van werkenden te beschouwen zijn de
reële loonkosten van bedrijven en de arbeidsproductiviteit. Historisch gezien loopt de
ontwikkeling van de loonkosten van bedrijven sinds begin jaren ’90 in lijn met de ontwikkeling
van de arbeidsproductiviteit, met soms tijdelijke afwijkingen (zie figuur in de bijlage).
f.
De AIQ blijkt een matige indicator om het loonaandeel van werkenden te beoordelen. Uit
bijgevoegde analyse van onderzoeksbureau SEO blijkt dat veranderingen in de AIQ vooral het
gevolg zijn van de toegerekende huurwaarde van woningeigenaren. Veranderingen in de
arbeidsbeloning van werkenden spelen een veel kleinere rol in veranderingen van de AIQ.
Ook blijkt de AIQ achteraf vaak fors te worden bijgesteld, waardoor de geraamde AIQ beperkt
informatief is voor het werkelijke niveau van de AIQ.3
Toelichting:
1. De arbeidsmarkt doet zijn werk na krachtig economisch herstel: lonen maken stevige inhaalslag…
- Lonen zijn een uitkomst van decentrale onderhandelingen tussen werkgevers en werknemers.
Maatgevend voor de mate waarin lonen kunnen stijgen is de situatie in én vooruitzichten van het
bedrijf en de sector. Dit loopt per sector en bedrijf sterk uiteen en is altijd maatwerk.
- Na het krachtig herstel van de economie van Corona zien we dat de lonen een stevige inhaalslag
maken. Sinds afgelopen najaar is de gemiddelde cao-loonstijging fors toegenomen. In de
afgesproken cao’s van april zien we een gemiddelde stijging van 7,5 procent.4 Er zijn ook signalen
dat werkgevers extra de portemonnee trekken om nieuw personeel te werven of zittend
personeel te behouden: met hogere inschalingen, extra periodieken, thuiswerkvoorzieningen,

1 https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2023/20/economie-krimpt-in-eerste-kwartaal-2023-met-0-7-procent
2 https://ondernemersplein.kvk.nl/coen/
3 SEO, 2023, Loonontwikkeling en AIQ in Nederland: analyse van lonen, winst en AIQ.
4 https://www.awvn.nl/cao/nieuws/maandbericht-loonontwikkeling-2023/

1

-

-

-

-

bonussen of arbeidsmarkttoelages.5 Naast het cao-loongebouw voor werknemers zien we grote
stijgingen van tarieven voor veel zelfstandige vakmensen.
Vooral werkenden met een midden- of lager inkomen hebben veel last van de sterk gestegen
inflatie. We zien dat werkgevers hun verantwoordelijkheid nemen uit zorgen over hun
werkenden (naast de maatregelen die de rijksoverheid heeft genomen om de energierekening
betaalbaar te houden):
o “Centen en procenten”: in veel recente cao’s is een nominale loonsverhoging of een
bodembedrag opgenomen (naast een procentuele verhoging). Afgelopen jaar is in 57
cao’s voor 1,5 miljoen werkenden (ook) een nominale loonsverhoging opgenomen: een
vast bedrag in euro’s, een procentuele verhoging met een bodembedrag en/of schaal
specifieke verhogingen.6
o We zien veel extra/eenmalige bijdrages in en buiten cao’s, onder meer vanwege de hoge
energierekening. Ruim tweederde van de werkgevers heeft zijn werknemers iets extra’s
gegeven (bijv. eenmalige uitkering) om mogelijke koopkrachtproblemen te verlichten.7
Dat betreft dan financiële steun bovenop de structurele loonstijgingen en eenmalige
uitkeringen die werkgevers in cao’s en arbeidsvoorwaardenreglementen afspreken.
o Met steun van sociale partners (SER-advies over de arbeidsmarkt) heeft het kabinet per 1
januari het wettelijk minimumloon met 10,15% verhoogd (en per 1 juli met nog eens
3,1% conform de gebruikelijke indexatie). Vanaf 2024 volgt een nieuwe verhoging door de
aanpassing van de definitie van het WML (introductie minimumuurloon).
De belangrijkste reden dat de loonontwikkeling in Nederland met enige vertraging reageert, is
dat cao’s veelal een langere looptijd kennen.8 Toen de economie sterk kromp tijdens de
bankencrisis en, recenter, tijdens het uitbreken van Corona, stegen de cao-lonen eerst nog sterk
door.9 Nu zien we het omgekeerde. Veel lopende cao’s zijn afgesloten vóór de extreme inflatie,
maar worden binnenkort of in 2024 opnieuw gemaakt.
Vanwege de macro-economische onzekerheid is de looptijd van cao’s inmiddels sterk teruggelopen: de meeste cao’s die in 2023 zijn afgesloten, gelden voor een periode van slechts één
jaar. Op deze manier kunnen stakingen worden voorkomen én worden de arbeidsvoorwaarden
meer wendbaar gemaakt voor de Nederlandse economie. Dat laatste lijkt ook verstandig in het
licht van de huidige onzekere marktomstandigheden en geopolitieke risico’s.
Uit een analyse van cao’s blijkt dat voor ongeveer 1 op de 8 werkenden afspraken zijn gemaakt
over resultaatsafhankelijke beloningen (zoals winstdelingsregelingen of resultaatuitkeringen). Dit
type beloningen kan eraan bijdragen dat werkenden sneller de vruchten plukken van verbeterde
bedrijfsprestaties. De overheid zou dit verder kunnen bevorderen.10

2. We staan op het randje van wat verantwoord is
- De belangrijkste opgave voor de sociale partners in de verschillende sectoren van de economie is
om te zorgen dat we niet ‘over de rand gaan’ met de loonontwikkeling. DNB heeft eerder (net
als enkele andere banken) een bandbreedte voor de cao-loonontwikkeling geraamd van 5-7%.
Gemiddeld zitten we daar nu al net boven, met in individuele cao’s flinke uitschieters naar boven.

5 https://www.awvn.nl/arbeidsmarktkrapte/nieuws/arbeidsmarktkrapte-personeel-behouden-aantrekken/
6 https://www.awvn.nl/cao/publicaties/nivellering-via-caos-of-toch-niet/
7 https://www.awvn.nl/belonen/nieuws/werkgevers-ondersteuning-financiele-problemen/
8 Gemiddeld 19 maanden en momenteel 16 maanden (bron: AWVN).
9 Bij de bankencrisis kromp de economie met 3,7% (in 2009), terwijl de cao-lonen in datzelfde jaar nog met zo’n 3%

groeiden. Bij het uitbreken van de Coronapandemie kromp de economie met 3,9% (in 2020), terwijl de cao-lonen met 2,8%
groeiden in datzelfde jaar.
10 Door, bijvoorbeeld, dit type regelingen fiscaal aantrekkelijker te maken. Onlangs heeft de staatssecretaris van Financiën,
in reactie op CNV-voorstellen, aangegeven met sociale partners overleg te voeren over de ervaringen met
werknemersparticipatie. Ook VNO-NCW en MKB-Nederland zijn voorstander van werknemersparticipatie, omdat – gegeven
het systeem van cao’s – werkenden dan sneller de vruchten kunnen plukken van verbeterde bedrijfsprestaties (zie o.a. onze
nieuwe koers: https://www.vno-ncw.nl/sites/default/files/ondernemen_voor_brede_welvaart.pdf).

2

-

Te hoge loonstijgingen zullen ondernemers met lage marges (om op lange termijn gezond te
blijven) weer moeten doorberekenen in de prijzen waarmee een ‘haasje over’ van lonen-prijzen
dreigt en waarbij we -als we niet opletten- de inflatie eigenhandig blijven aanjagen. Langdurig
hoge inflatie is ontwrichtend voor een samenleving en economie weten we uit het verleden.
Zowel werkgevers als vakbonden hebben hier dus een belangrijke rol in het beteugelen van de
inflatie. Bedrijven door waar dat verantwoord mogelijk is hun extra kosten niet volledig door te
berekenen, vakbonden door geen buitensporige hoge looneisen te stellen. Met elkaar moeten we
de balans bewaken.

3. Winsten sterk conjunctureel bepaald, met zeer divers beeld in bredere bedrijfsleven
- Het krachtig herstel van de Coronapandemie zien we gelukkig terug in een verbeterde
winstgevendheid van het bedrijfsleven. Dat is goed nieuws, en vertaalt zich o.a. in extra
opbrengsten voor de overheid (o.a. 43 miljard vennootschapsbelasting).
- Tegelijkertijd zitten we in een situatie waarin de Nederlandse economie oververhit is en waarbij
de vraag het aanbod ruimschoots overtreft. Dit is reden tot de hiervoor geschetste zorg (zie
gevaar hiervoor van een loon/prijs-spiraal).
- Winsten zijn sterk conjunctureel bepaald: de winstgevendheid kan weer snel omslaan. In de
conjunctuurenquête van het CBS blijkt dat ondernemers overwegend negatief zijn over de
winstgevendheid: meer ondernemers hebben hun winstgevendheid zien verslechteren dan
verbeteren in het eerste kwartaal van 2023.11 Tussen en binnen sectoren zijn er grote verschillen.
- Achter een gemiddeld genomen verbeterde winstgevendheid gaat een zeer divers beeld schuil,
met grote verschillen tussen én binnen sectoren. Zo zien we bij sommige grote internationale
bedrijven dat de winsten zijn toegenomen, maar dat de marges in Nederland of Europa (of het
rendement op investeringen) juist dalen. Totaal zijn er 266.000 ondernemers die gebruik hebben
gemaakt van uitstel van betaling van hun belastingen in verband met de Corona-crisis en die nu
moeten gaan terug betalen.12 Ten slotte blijkt uit onze conjunctuurenquête dat 46% van de
ondernemers gestegen kosten voor een klein deel of helemaal niet te kunnen doorrekenen. Meer
dan de helft van de ondernemers ziet prijsstijgingen als de meest zorgelijke ontwikkeling voor
hun bedrijf in het komend jaar.13
- Bedrijven en huishoudens zijn alom verweven. Veel Nederlanders werken bij een bedrijf, en
hebben direct belang bij een florerend bedrijfsleven, en een florerend bedrijfsleven is ook van
belang voor de belastinginkomsten en dus alle publieke (c.q. publiek gefinancierde)
voorzieningen. Verder hebben pensioenfondsen totaal 870 miljard belegd in beursgenoteerde en
niet-beursgenoteerde aandelen en via participaties in beleggingsinstellingen.14 Daarnaast
beleggen ongeveer 1,9 miljoen huishoudens in beursgenoteerde aandelen, participaties in
beleggingsfondsen of obligaties, totaal ging het om 185 miljard. Ook langs die weg is een groot
deel van de maatschappij direct of indirect aandeelhouder in het bedrijfsleven.15

11 https://ondernemersplein.kvk.nl/coen/
12 https://www.rijksoverheid.nl/actueel/nieuws/2023/03/09/kabinet-roept-ondernemers-op-tot-actie-bij-achterstand-

coronabelastingschuld
13 https://www.cbs.nl/item?sc_itemid=0abcb088-d359-4811-90de-b5e7bd260208&sc_lang=nl-nl
14 https://www.dnb.nl/statistieken/data-zoeken/#/details/verkorte-balansen-van-pensioenfondsen-naar-type-kwartaalbreukvrij/dataset/a56853ed-7d54-4bbe-be43-690380ca0015/resource/def598a4-3bfd-43aa-bdbd-96d9c78d4178
15 https://www.afm.nl/nl-nl/consumenten/actueel/2021/december/2-miljoen-mensen-aanbeleggen en https://www.dnb.nl/nieuws-statistiek/statistisch-nieuwsbericht-2022/beleggingen-huishoudens-groeien-naarruim-eur-180-miljard-in2021/#:~:text=Volgens%20de%20AFM%20Consumentenmonitor%20groeide,%2C%20tot%201%2C9%20miljoen.

3

In de bijlagen hierna vindt u grafieken met een toelichting die het voorgaande nader onderbouwen.
Bijgevoegd vindt u ook een nieuw rapport van onderzoeksbureau SEO wij graag uw aandacht op
vestigen, waarin o.a. de AIQ nader ontrafeld is.
Bijlage 1: kerngegevens over lonen
Bijlage 2: kerngegevens over winsten
Bijlage 3: rapport SEO over loonontwikkeling en AIQ in Nederland

4

Bijlage 1: kerngegevens over lonen
Loonvorming op de arbeidsmarkt: cao-afspraken….
Sinds medio 2022 zien we dat in de nieuwe cao’s de afgesproken loonstijging aanzienlijk hoger uitvalt
dan eerder het geval was.
Figuur 1: Gemiddelde cao-loonstijging op 12-maandsbasis, in %, 2007-2023 (bron AWVN)

Deze ontwikkeling zal naar verwachting aanhouden. Als we kijken naar het afsluitmoment, blijkt dat
de meest recente cao-akkoorden een hogere cao-loonstijging kennen van gemiddeld 7,5% en met
individuele uitschieters daarboven.
Figuur 2: Recente cao-loonstijging (bron: AWVN)

5

Loonvorming op de arbeidsmarkt: looptijd van cao-afspraken
De meeste cao’s die in 2023 zijn afgesloten, gelden voor een periode van slechts één jaar en lopen
qua looptijd dus terug (zie figuur 3). Uit AWVN-cijfers blijkt ook dat er 14 cao’s zijn opengebroken in
2023 (ten opzichte van 75 afgesloten cao’s). De meeste opengebroken cao’s bevatten een vorm van
incidentele beloning (vaak een vast bedrag).
Figuur 3: Looptijd van nieuw afgesloten cao's loopt sterk terug (bron: SEO o.b.v. AWVN-gegevens)

Loonvorming op de arbeidsmarkt: sectorale verschillen tussen cao’s
De situatie waarin lonen omhoog kunnen, hangt sterk af van de situatie in het bedrijf en de sector:
wat zijn de vooruitzichten, hoe gaat het met het bedrijf, wat doen (internationale) concurrenten,
hoeveel ruimte is er nodig om te investeren of buffers aan te vullen? Omgekeerd zien we ook dat de
productiviteit tussen (en binnen) sectoren sterk verschilt: gewenst is dat de beloning deze volgt, zodat
werkenden gestimuleerd worden om daar te werken waar hun productiviteit het hoogste is.
Onderstaande figuur laat de contractloonstijging zien per sector over de afgelopen 12 maanden.
Gemiddelde is de stijging 5,15% (o.b.v. 353 akkoorden en 2,3 miljoen werkenden). Uit de figuur wordt
duidelijk dat de loonstijging sterk afhangt van de sector: in de detailhandel en (overige) industrie is
deze het hoogst, in de horeca het laagste.

6

Figuur 4: Recente cao-loonstijging op 12 maandbasis naar sector (bron: AWVN)

Loonvorming op de arbeidsmarkt: andere vormen van beloningen in cao’s
Indien de wens is dat werkenden sneller delen van de vruchten van een herstellende economie, dan
kan dat met andere vormen van beloningen. De meest rechtstreekse manier om dat te doen is met
een winstdelingsregeling. In een recente CNV-analyse wordt geschat dat nu bij minder dan 10% van
de Nederlandse bedrijven medewerkers rechtstreeks meedelen in de winst.
Naast winstdeling zijn ook andere typen beloningen mogelijk. Een resultaatuitkering is een uitkering
die is gerelateerd aan op bedrijfsniveau geformuleerde doelstellingen, zoals het behalen van
klanttevredenheidsscores. Prestatiebeloningen zijn - in tegenstelling tot winstdelingsuitkeringen en
resultaatsbeloningen - verbonden met de prestaties van bepaalde groepen (afdelingen) in de
onderneming en/of de prestatie van de individuele werknemer. Gedacht kan worden aan het behalen
van omzet-doelstellingen van afdelingen.
Uit onderstaande tabel blijkt dat voor ongeveer 1 op de 8 werkenden zo’n resultaatsafhankelijke
regeling is afgesproken in de cao in 2021.

7

Tabel 1: Cao-afspraken over resultaatsafhankelijke beloningsvormen (in % werknemers) in de
periode 2017-2021 (bron: SZW, cao’s 2021)
2017
2019
2021
Resultaatsafhankelijke beloningsvormen
13
18
12
Resultaatuitkeringen
9
8
8
Prestatiebeloning
11
16
11
Winstdelingsregelingen
1
1
1
Opmerking: in sommige cao’s worden meerdere vormen naast elkaar toegepast.

Loonvorming op de arbeidsmarkt: nivellering in recente cao’s
Omdat werkenden die zich aan de onderkant of midden in het salarisgebouw bevinden meer last
hebben van de inflatie, zien we in recente cao’s dat daar rekening mee wordt gehouden: afgelopen
jaar is in 57 cao’s voor 1,5 miljoen werkenden (ook) een nominale loonsverhoging opgenomen: een
vast bedrag in euro’s, een procentuele verhoging met een bodembedrag en/of schaalspecifieke
verhogingen.16 Ten slotte heeft het kabinet het SER-advies over de arbeidsmarkt uitgevoerd, op basis
waarvan het wettelijk minimumloon verhoogd is per 1 januari 2023 met 10,15 procent (en per 1 juli
met nog eens 3,1% conform de gebruikelijke indexatie). Vanaf 2024 volgt een nieuwe verhoging door
de aanpassing van de definitie van het WML (introductie minimumuurloon).
Loonvorming op de arbeidsmarkt: breder dan alleen cao-lonen
De nadruk ligt in het publieke debat over lonen vaak op collectieve loonstijgingen, terwijl de totale
loonkosten voor bedrijven uit veel meer bestaan:
- Ten eerste worden in cao’s ook afspraken gemaakt over eenmalige vergoedingen en uitkeringen:
die namen afgelopen periode toe (in hoogte en aantal).
- Ten tweede worden naast de cao veel eenmalige uitkeringen en vergoedingen gegeven, onder
andere voor gestegen energiekosten. Ruim tweederde van de werkgevers heeft zijn werknemers
iets extra’s gegeven (bijv. eenmalige uitkering in geld) om mogelijke koopkrachtproblemen te
verlichten.17 Dat betreft financiële steun boven op de structurele loonstijgingen en eenmalige
uitkeringen die werkgevers in cao’s en arbeidsvoorwaardenreglementen afspreken.
- Ten derde keren werkgevers ook ‘incidentele loonstijgingen’ uit zoals extra periodieken,
bonussen of resultaatdeling. Ook vanwege de krappe arbeidsmarkt zien we dat werkgevers
financiële instrumenten inzetten om nieuw personeel binnen te halen: 6 van de 10 werkgevers
gebruikt bijvoorbeeld aanbrengpremies. Om personeel binnen te halen, zijn werkgevers ook
bereid om nieuw personeel hoger in een schaal te plaatsen (45%), een arbeidsmarkttoeslag te
geven (21%) of in een hogere schaal te plaatsen (20%).18
- Ten slotte blijven sterk stijgende tarieven van zelfstandig ondernemers (> 1 miljoen mensen) in
de discussie vaak buiten beschouwing. Voor zelfstandig ondernemers zijn hun tarieven bepalend,
hierover is tot dusverre geen goede statistiek beschikbaar. Indicaties zijn er dat juist hier
spectaculaire sprongen worden gemaakt momenteel gegeven de krapte met soms tientallen
procenten. Een voorbeeld daarvan is dat de tarieven in de bouw met 18 à 30 procent zijn
gestegen. Ook in andere (krapte)sectoren zien we vergelijkbare ontwikkelingen vanwege de hoge
vraag naar vakmensen.19
Ontwikkeling van reële loonkosten en arbeidsproductiviteit
Over een langere periode lopen de reële loonkosten en arbeidsproductiviteit vanaf de jaren ’90 in pas
met elkaar. In de jaren ’80 stegen de loonkosten harder dan de productiviteit, waarna in de jaren ’80
een correctie volgde op deze ontwikkeling (Akkoord van Wassenaar). De reële loonkosten zijn
16 https://www.awvn.nl/cao/publicaties/nivellering-via-caos-of-toch-niet/
17 https://www.awvn.nl/belonen/nieuws/werkgevers-ondersteuning-financiele-problemen/
18 https://www.awvn.nl/arbeidsmarktkrapte/nieuws/arbeidsmarktkrapte-personeel-behouden-aantrekken/
19 Zie o.a. https://www.businessinsider.nl/zzp-tarieven-stijgingen-2022/ en https://fd.nl/economie/1465483/platforms-

zien-zzp-tarieven-sterk-uiteenlopen-ole3caJdQRfR

8

overigens de kosten van inzet van personeel, inclusief sociale lasten voor rekening van de werkgever
(in reële termen omgezet met de “prijs toegevoegde waarde”). Dit geeft de beste indicatie van de
totale arbeidskosten voor werkgevers.
Figuur 5 Reële loonkosten en arbeidsproductiviteit (bron: SZW o.b.v. CPB-cijfers)
130
120
110
100
90
80
70
60
Reële loonvoet bedrijven (per uur)
50

Arbeidsproductiviteit bedrijven (per uur)

2022

2020

2018

2016

2014

2012

2010

2008

2006

2004

2002

2000

1998

1996

1994

1992

1990

1988

1986

1984

1982

1980

1978

1976

1974

1972

1970

40

Er zijn wel tijdelijke afwijkingen, waarin de lonen (of loonkosten) de arbeidsproductiviteit met
vertraging volgen. Dat komt vooral door het systeem van loonvorming in Nederland: lonen worden
vooral bepaald (en vastgelegd) in cao’s die tot op heden (zie hiervoor dat looptijd terugloopt
momenteel) een lange doorlooptijd kennen.20
Ontwikkeling van arbeidsproductiviteit
Over een langer periode gezien kent de groei van de arbeidsproductiviteit een sterk dalende trend.
Dit is zorgwekkend. Immers de productiviteit is op lange termijn bepalend voor de beloning van
werkenden. Ook vooruitkijkend, vooral vanwege de demografische ontwikkelingen, is de verwachting
dat de productiviteitsgroei verder afneemt waar voor onze collectieve brede welvaartsontwikkeling
juist groei noodzaak is. Gezamenlijke inspanningen van sociale partners en overheid om de
productiviteitsgroei te verbeteren zijn daarom zeer gewenst. Voorbeelden daarvan zijn de
gezamenlijke inzet om een leven lang leren of het verregaand automatiseren en robotiseren van
werk. Iets wat veel bestaand werk ook aantrekkelijker kan maken.

20 Anthony Stigter & Laurens Harteveld, 2020, Adaptieve loonvorming kan sociale ongelijkheid verminderen, in ESB,

https://esb.nu/adaptieve-loonvorming-kan-huidige-sociale-ongelijkheid-verminderen/

9

-2,0

-4,0

10

2023

2021

2019

2017

2015

2013

2011

2009

2007

2005

2003

2001

1999

1997

1995

1994

1992

1990

1988

1986

1984

1982

1980

1978

1976

1974

1972

1970

Figuur 6: Arbeidsproductiviteit bedrijven (per gewerkt uur), bron: CPB, CEP 2023
10,0

8,0

6,0

4,0

2,0

0,0

Bijlage 2: kerngegevens over winstgevendheid
Economisch herstel en winstgevendheid
Na het uitbreken van de Coronapandemie is de Nederlandse economie sterk gedaald. Sindsdien is de
economie krachtig hersteld. Recenter zien we dat het economisch herstel afvlakt. In het eerste
kwartaal is de economie zelfs licht gekrompen (met 0,7%).21
Figuur 1: Bruto binnenlands product (volume), seizoensgecorrigeerd (bron: CBS)

De gemiddelde winstgevendheid van het bedrijfsleven is recent verbeterd. Uit de figuur blijkt ook dat
de winstgevendheid sterk conjunctureel bepaald wordt: deze bevond zich eerder, vlak voor de
financiële crisis van 2008, op een recordhoogte en maakte daarna een duikvlucht waarbij we de
laatste jaren, ondanks Corona, enig herstel zien.
Uit een nadere analyse van SEO blijkt dat de winstquote meerjarig geen opwaartse of neerwaartse
trend kent: bewegingen in de winstquote zijn conjunctureel bepaald en tekenen zich af na eerdere
conjuncturele dips.22

21 https://www.cbs.nl/nl-nl/nieuws/2023/20/economie-krimpt-in-eerste-kwartaal-2023-met-0-7-procent
22 SEO, 2023, Loonontwikkeling en AIQ in Nederland: analyse van lonen, winst en AIQ.

11

Figuur 2: Bruto-winstquote (% toegevoegde waarde) bron: CBS, Nationale Rekeningen

Winstgevendheid: sectoraal en micro een zeer divers beeld
Achter een gemiddeld genomen verbeterde winstgevendheid gaat een sterk divers beeld schuil in het
bedrijfsleven: de winstgevendheid verschilt sterk per sector én binnen sectoren.
Onderstaande figuur geeft per sector aan welk deel van de ondernemers hun winstgevendheid de
afgelopen drie maanden hebben zien verbeteren of verslechteren. Daarbij moet bedacht worden dat
ook binnen sectoren er grote verschillen kunnen optreden in de winstgevendheid van bedrijven.
Figuur 3: Ondernemers over hun winstgevendheid in de afgelopen drie maanden (bron:
Conjunctuurenquête VNO-NCW/MKB-Nederland, CBS, KvK & EIB)23

23 https://ondernemersplein.kvk.nl/coen/

12

Ten slotte zien we het open karakter van de Nederlandse economie en de aanwezigheid van veel
multinationale ondernemingen terug in dat een substantieel deel van de totale winsten (gemiddeld
20%) afkomstig is van buitenlandse dochters. Dat geldt in het bijzonder voor de internationaal
opererende en beursgenoteerde ondernemingen. Voor een zuivere vergelijking moet dit in
ogenschouw worden genomen. Immers als het bijvoorbeeld in het buitenland goed gaat (wat we nu
bij sommige Nederlandse grote ondernemingen zien gebeuren) en in Nederland de marges veel lager
liggen en zelfs verslechteren dan is voorzichtigheid op zijn plaats ten aanzien van de kosten/loon
ontwikkeling.
Winsten als voorwaarde om te overleven en investeren
Winst is nodig voor de continuïteit, uitbreiding en verduurzaming van de onderneming. Winst is een
belangrijke voorwaarde voor ondernemingen om op langere termijn te overleven. Winsten zijn
cruciaal voor investeringen. Hieronder zien we dat winsten een belangrijke bron zijn van
investeringen, zoals in innovatie of verduurzaming. Daarnaast zijn winsten nodig om bijvoorbeeld het
eigen vermogen te versterken of voor reserves voor slechte tijden (buffers).
Figuur 4: Investeringsquote niet financiële bedrijfsleven (als % toegevoegde waarde); bron: CBS:
Nationale Rekeningen

Over winsten betalen bedrijven belasting aan de overheid. Uit onderstaande figuur zien we dat de
winstgevendheid daarmee ook een belangrijke inkomstenbron is voor de overheid. In de
Voorjaarsnota raamt het kabinet dat de vennootschapsbelasting dit jaar 43 miljard en volgend jaar 49
miljard euro aan inkomsten oplevert: ongeveer een kwart van de totale opbrengsten uit directe
belastingen en premies volksverzekeringen.24
Vanwege het sterk conjunctureel bepaalde karakter van winsten zijn deze inkomsten voor de
overheid per definitie sterk wisselend. Desondanks zien we ook dat de omvang van de opbrengsten
van de vennootschapsbelasting als aandeel in de totale economie trendmatig toeneemt.

24 https://www.rijksoverheid.nl/documenten/begrotingen/2023/04/28/voorjaarsnota-2023

13

Figuur 5: Opbrengsten vennootschapsbelasting als % bbp (berekening VNO-NCW o.b.v. CPB-cijfers)

Vooruitblik
Winsten worden vooral conjunctureel bepaald. Ondernemers zijn overwegend negatief over de
winstgevendheid in de afgelopen drie maanden: meer ondernemers zien hun winstgevendheid
verslechteren dan verbeteren in het afgelopen kwartaal. Per saldo geeft ruim 6 procent aan in het
eerste kwartaal minder winstgevend te zijn geweest dan in het vierde kwartaal van 2022. Dat blijkt uit
de conjunctuurenquête die wij met het CBS elk kwartaal verrichten.25
Figuur 6: Ontwikkeling winstgevendheid in 1e kwartaal volgens ondernemers (bron:
Conjunctuurenquête VNO-NCW/MKB-Nederland i.s.m. CBS, KvK & EIB)

In de Conjunctuurenquête wordt ook gevraagd naar de verwachtingen over het economisch klimaat.
Per saldo zijn veel meer bedrijven daar negatief over dan positief. Met uitzondering van de
bouwnijverheid waren de verwachtingen over het economisch klimaat dit kwartaal in alle
bedrijfstakken iets minder negatief dan in het voorgaande kwartaal. Ondernemers in de
bouwnijverheid zijn net als vorig kwartaal het meest negatief over het economisch klimaat in de
komende drie maanden.

25 https://ondernemersplein.kvk.nl/coen/

14

Figuur 7 Verwachtingen ondernemers over economisch klimaat komende drie maanden (bron:
Conjunctuurenquête VNO-NCW/MKB-Nederland i.s.m. CBS, KvK & EIB)

Nadere informatie:
Anthony Stigter, secretaris economisch beleid & arbeidsmarkt, stigter@vnoncw-mkb.nl

15