Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2016–2017

32 605

Beleid ten aanzien van
ontwikkelingssamenwerking

Nr. 194

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR BUITENLANDSE HANDEL EN
ONTWIKKELINGSSAMENWERKING
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 25 januari 2017
In deze brief informeert het kabinet uw Kamer over de humanitaire
ontwikkelingen en de besteding van humanitaire hulp in 2016. Tevens
wordt u geïnformeerd over de indicatieve planning van het noodhulpbudget en de beleidsaccenten voor 2017.
Terugblik 2016: Humanitaire ontwikkelingen
Begin 2016 schatten de Verenigde Naties (VN) in dat 87.2 miljoen mensen
humanitaire hulp nodig zouden hebben. In de loop van 2016 zijn de noden
verder opgelopen en voor 2017 hebben de VN becijferd dat 96.2 miljoen
mensen in 33 landen humanitaire hulp nodig hebben. Het merendeel van
deze hulpbehoevenden komt uit landen waar ook in 2015 en 2016 grote
humanitaire noden waren. Dit geeft het chronische karakter weer van de
door conflict en instabiliteit veroorzaakte humanitaire crises. De
oplopende noden vertalen zich in een steeds grotere vraag naar humanitaire hulp. In 2016 was de vraag USD 20.1 miljard. De vraag voor 2017 is
USD 22.1 miljard.
In 2016 domineerden de crises in de Syrië-regio en Irak het nieuws. Er
woedden zeer ernstige en langdurige conflicten in Jemen en Zuid-Sudan.
Zonder politieke oplossing voor deze conflicten zullen de humanitaire
noden ook in 2017 aanhouden en verder toenemen. Dit geldt ook voor
andere chronische crises als Nigeria, Afghanistan, Sudan, de Democratische Republiek Congo, de Centraal Afrikaanse Republiek en Somalië.
Ook natuurrampen leidden in 2016 tot grootschalig menselijk leed. Zo
veroorzaakte het El Niño fenomeen wereldwijd droogte en overstromingen, met mislukte oogsten, honger en vee sterfte als gevolg. De
middelen van bestaan van ruim zestig miljoen mensen, waarvan vijftig
miljoen in Oost en Zuidelijk Afrika, werden door El Niño bedreigd en de
effecten zullen ook in 2017 nog merkbaar zijn.

kst-32605-194
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2017

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 605, nr. 194

1

Nederland en andere landen hebben in 2016 bijgedragen aan het lenigen
van humanitaire nood in ramp- en conflictgebieden. Financiering van de
hulp is de afgelopen jaren wereldwijd toegenomen, maar omdat de noden
nog sneller stijgen, blijft het aanbod van hulp steeds verder achter bij de
vraag. Eind december 2016 was USD 12,6 miljard, oftewel slechts 57% van
de benodigde fondsen ontvangen. Humanitaire hulp werd in 2016 niet
alleen verleend in een context van groeiende financiële tekorten, maar
ook in een steeds complexere en gevaarlijke situatie.
In 2016 is voor het eerst de World Humanitarian Summit (WHS) georganiseerd. Tijdens de WHS is op het hoogste politieke niveau gesproken over
de politieke verantwoordelijkheid om het hoofd te bieden aan de grote
humanitaire crises van deze tijd en om grondoorzaken van conflict aan te
pakken. Ook zijn er – mede dankzij een ambitieuze inzet van Nederland –
afspraken gemaakt die moeten leiden tot verbeterde hulpverlening. Zo
hebben veel landen en hulporganisaties toegezegd de administratieve
werklast van hulporganisaties te verminderen, transparantie van
resultaten te vergroten, meisjes en vrouwen beter te beschermen en de
universele toegang tot seksueel en reproductieve gezondheid en rechten
te realiseren. Ook zijn afspraken gemaakt om meer aandacht te geven aan
de specifieke noden van mensen met een handicap en om meer te
investeren in onderwijs in crisisgebieden, in lokale hulpverleners en in
innovatie van humanitaire hulp, bijvoorbeeld door meer te putten uit
relevante kennis en kunde van het bedrijfsleven. Uw Kamer is over de
uitkomsten van deze top op 21 juni 2016 geïnformeerd (Verslag van de
World Humanitarian Summit, Kamerstuk 32 605, nr. 184).
Overzicht Nederlandse bestedingen in 2016:
In 2016 is uitvoering gegeven aan de indicatieve planning voor de
besteding van de humanitaire hulpgelden, zoals aan het begin van 2016
met uw Kamer is gedeeld1. De middelen zijn afkomstig uit het reguliere
noodhulpbudget en uit het Relief Fund.2 In 2016 heeft Nederland
EUR 434 miljoen besteed aan noodhulp. Nederland behoorde daarmee tot
de vijftien landen die de meeste humanitaire hulp geven.
Het beschikbare budget voor 2016 is ingezet als:
• Algemene, ongeoormerkte bijdragen aan wereldwijd in te zetten
humanitaire fondsen van de Verenigde Naties, het Rode Kruis en
Artsen zonder Grenzen;
• Bijdragen voor humanitaire hulp bij langdurige, chronische crises;
• Bijdragen voor thematische prioriteiten;
• Een reservering voor inzet in reactie op acute crises gedurende het
jaar.

1

Referte kamerbrief «Besteding humanitaire hulp 2015 en indicatieve planning 2016» van
26 januari 2016, Kamerstuk 32 605, nr. 176. Het beschikbare budget van EUR 405 miljoen is
gedurende het jaar opgehoogd met de door het kabinet toegewezen EUR 25 miljoen extra
middelen voor de belegerde gebieden in Syrië en de ophoging van de algemene bijdragen aan
UNHCR (EUR 9 miljoen) en UNICEF (EUR 4 miljoen) ter uitvoering van het amendement Ten
Broeke/Servaes (Kamerstuk 34 300 XVII, nr. 8).
2
Naast het regulier budget en Relief Fund is EUR 2 mln bijgedragen uit het budget «Versterkt
maatschappelijk middenveld» art 3.3.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 605, nr. 194

2

Algemene ongeoormerkte bijdragen
Een groot deel (52%) van de bestedingen, EUR 225,7 miljoen, betrof
algemene ongeoormerkte bijdragen.3 Deze bijdragen worden zo vroeg
mogelijk in het jaar betaald. Zo kunnen de uitvoerende organisaties tijdig
beschikken over de middelen. De algemene ongeoormerkte bijdragen
voor noodhulp zijn belangrijk vanwege:
• Meer flexibiliteit voor hulporganisaties om snel te kunnen reageren in
noodsituaties;
• Grotere voorspelbaarheid van de hulp;
• Versterkte responscapaciteit van deze organisaties om bij een acute
crisis direct te starten met de hulpverlening.
Ongeoormerkte bijdragen kunnen bij acute noden direct worden ingezet
om hulp te bieden, waardoor geen tijd wordt verloren tot landenspecifiek
aan de desbetreffende crisis bijdragen. De flexibiliteit en voorspelbaarheid
van fondsen geeft organisaties bijvoorbeeld ook de mogelijkheid vooraf
voedsel in te kopen, in plaats van bij het uitroepen van de hongersnood.
Ongeoormerkte financiering stelt hulporganisaties ook in staat aandacht
te geven aan zogeheten stille rampen waar de humanitaire noden groot
zijn, maar waar door minder aandacht in de media, vaak onvoldoende
financiële steun voor is.
Tijdens de WHS zijn afspraken gemaakt over ongeoormerkte en
meerjarige financiering. Nederland is deze afspraken ook in 2016 ruim
nagekomen en draagt zo bij aan efficiënte en effectieve hulp aan mensen
in nood (zie tabel 1)4.
Geoormerkte bijdragen aan chronische en acute crises
De geoormerkte bijdragen voor humanitaire hulp in 2016 aan acute en
chronische crises bedroegen EUR 195,4 miljoen ofwel 45% van het
budget. Tabel 2 laat de bestedingen per crisis zien.
Tabel 2: Geoormerkte uitgaven per crisis in 2016 (EUR mln)
Crisis

Geoormerkte Nederlandse
bestedingen

Syrië-regio (Syrië, Libanon, Jordanië en Turkije)
Zuid-Sudan
Jemen
Irak
Afghanistan
Centraal Afrikaanse Republiek
El Niño Afrika
Democratische Republiek Congo
Sudan
Nigeria
Oekraïne
Ethiopië
Wereldwijd1
Hoorn van Afrika
Tsjaad meer regio
Somalië
Zimbabwe
Grote Meren
Burundi/Rwanda

67.6
23.0
14.7
14.2
10.3
9.7
8.0
6.0
6.0
5.0
4.8
4.2
4.2
4.1
4.0
3.4
3.3
1.5
1.0

3

De algemene ongeoormerkte bijdrage aan Artsen zonder Grenzen was oorspronkelijk gepland
op EUR 5 miljoen per jaar. Artsen zonder Grenzen heeft in 2016 te kennen gegeven de bijdrage
terug te storten voor zover niet uitgegeven – EUR 4,3 miljoen – in verband met hun positie ten
aanzien van de uitvoering van de EU-Turkije Verklaring. Het resterende bedrag is direct na deze
bekendmaking via het Relief Fund ten goede gekomen aan noodhulp in Falluja, Irak.
4
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 605, nr. 194

3

Crisis

Geoormerkte Nederlandse
bestedingen

Nepal
Vanuatu
Ebola

0.2
0.1
0.1

TOTAAL

EUR 195.4

1

EUR 4,2 miljoen is besteed aan noodhulpactiviteiten en fondsen die wereldwijd worden
ingezet, zoals het START Fund (2,2 miljoen), inzet van Nederlandse in-kind hulp bij rampen en
ondersteuning van het WHO Contingency Fund voor medische rampen als ebola.

Ongeveer 62% (EUR 120,5 miljoen) van de bijdragen aan chronische en
acute crises is besteed via de VN, waarvan voor ongeveer de helft via
pooled funds. Dit zijn fondsen waaraan meerdere donoren bijdragen en
die worden beheerd door de Humanitarian Coordinator van de VN ter
plaatse. De middelen uit dit fonds kunnen op basis van de meest acute
noden gecoördineerd worden ingezet.
Daarnaast is ongeveer 29% (EUR 56,3 miljoen) via de Dutch Relief Alliance
besteed. De Dutch Relief Alliance is een partnerschap tussen veertien
Nederlandse NGO’s om gezamenlijk noodhulp te geven. Bij de oprichting
van het Relief Fund is tot 2.018 EUR 120 miljoen beschikbaar gesteld voor
deze alliantie.
De overige beschikbare middelen, EUR 18,6 miljoen, is via de Rode
Kruisbeweging en andere organisaties besteed, zoals VNG International
en het START fund6.
Specifieke thema’s
Nederland heeft middelen beschikbaar gesteld voor directe hulpverlening,
zoals het uitzenden van zogeheten Urban Search and Rescue Teams. Ook
heeft Nederland het afgelopen jaar geïnvesteerd in veiligheid van
hulpverleners en het vergroten van lokale paraatheid. Bijvoorbeeld door
de inzet van technische assistentie op het gebied van watermanagement
bij water gerelateerde rampen. In 2016 is geïnvesteerd in het Education
Cannot Wait Fund, een fonds dat is opgezet om onderwijs te garanderen
in crisisgebieden wereldwijd en zo te helpen voorkomen dat een nieuwe
generatie opgroeit zonder onderwijs. Daarnaast worden ieder jaar
middelen ingezet om het humanitaire systeem verder te verbeteren, onder
meer door verdergaande innovatie van de hulpverlening.7
Tabel 3 Thematische bestedingen
Onderwerp

Bestedingen 2016

Onderwijs: Education Cannot Wait fonds
Paraatheid
Innovatie
Veiligheid van hulpverleners
Kwaliteitsverbetering van het noodhulpsysteem

7.0
1.7
1.5
1.4
1.3

TOTAAL

12.9

6

Het Start Fund is een fonds van NGO’s dat binnen 72 uur noodhulp biedt aan kleine en minder
in de aandacht staande crises. Donoren zijn DFID, Nederland, Irish Aid en ECHO.
7
Kamerstuk 32 605, nr. 150.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 605, nr. 194

4

Naar aanleiding van het verzoek dat door uw Kamer is gedaan tijdens de
procedurevergadering van de Algemene Commissie voor Buitenlandse
Handel en Ontwikkelingssamenwerking op 22 december 2016 om uw
Kamer per brief te informeren over de wijze waarop de EUR 1,5 miljoen is
besteed inzake het gewijzigd amendement Smaling/Teeven (Kamerstuk
34 300 XVII, nr. 53) deelt het kabinet u mede dat deze uitgave is aangehouden in verband met de lopende beoordeling van een nieuw voorstel
van Wings for Aid.
Vooruitblik 2017
In het onlangs gepubliceerde Global Humanitarian Needs Overview van
de VN geeft de VN aan in 2.017 USD 22.1 miljard nodig te hebben om hulp
te bieden aan 96,2 miljoen mensen in 33 landen. Dit is het grootste
hulpverzoek van de VN tot nu toe. Nederland blijft zich ook in 2017
inzetten om zoveel mogelijk mensenlevens te redden, leed te verzachten
en menselijke waardigheid te beschermen.
Daartoe heeft het kabinet in 2017 een budget van EUR 340,4 miljoen ter
beschikking:
• EUR 219 miljoen noodhulp budget ODA (art. 4.1)
• EUR 1 miljoen noodhulp budget non-ODA (art. 4.1)
• EUR 120 miljoen Relief Fund8 (art. 4.4)
Ook in 2017 zal het merendeel worden ingezet ter financiering van
noodhulp in chronische en acute crises via ongeoormerkte en geografisch
geoormerkte bijdragen, in lijn met voorgaande jaren. Ook blijft Nederland
werken aan hervorming van de internationale noodhulpverlening. Hierbij
wordt voortgebouwd op het beleid van de afgelopen jaren.
Meer samenwerken; minder concurrentie
Om aan alle noden tegemoet te kunnen komen, is samenwerking
essentieel. Nederland beschouwt de VN onverminderd als belangrijkste
coördinator van de humanitaire hulverlening en pleit voor verdere
samenwerking en coördinatie, mede door implementatie van de Grand
Bargain afspraken voor gezamenlijke planning. Dit zal in eigen land onder
andere plaatsvinden door verdere versterking van de Dutch Relief
Alliance. Ook blijft Nederland samenwerking tussen humanitaire
organisaties en het bedrijfsleven stimuleren.
Innovatie
Nederland is één van de koplopers op innovatie van het humanitaire
systeem en blijft zich hier ook in 2017 voor inzetten. Zo zal OCHA dit jaar
met Nederlandse steun het Centre for Humanitarian Data in Den Haag
openen. Bij humanitaire crises is het door een tekort of juist overvloed aan
informatie vaak een enorme uitdaging om snel de meest effectieve
operationele beslissing te maken. OCHA’s centre zal het effectief gebruik
en de impact van data binnen de humanitaire sector vergroten.
Lokaal paraat
Voorkomen blijft beter dan genezen; een geïnvesteerde euro voor
rampenpreventie bespaart uiteindelijk op noodhulp. Nederland investeert
in de weerbaarheid en paraatheid van lokale autoriteiten, organisaties en
gemeenschappen, zodat zij bij een ramp de humanitaire gevolgen zoveel
8

Dit betreft het resterende budget van het oorspronkelijke Relief Fundbudget van
EUR 570 miljoen, aangevuld met de EUR 48 miljoen zoals gemeld in de najaarsnota (Kamerstuk
34 620, nr. 1), waarvan EUR 45 miljoen is bestemd voor de Dutch Relief Alliance.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 605, nr. 194

5

mogelijk kunnen beperken en opvangen. In het bijzonder wordt ingezet op
het versterken van deze lokale capaciteit, met specifieke aandacht voor
vrouwen en meisjes, mede door middel van financiering van noodhulpactiviteiten van lokale organisaties, via onder andere de VN pooled funds en
de Dutch Relief Alliance. Nederland steunt al een programma gericht op
het versterken van de capaciteit van vijf nationale Rode Kruisverenigingen, dat ook in 2017 doorloopt.
Nederlandse kennis en kunde
Ook het afgelopen jaar is gebleken dat Nederlandse expertise op het
gebied van onder andere water, bouwkunde en gezondheid een belangrijk
verschil kan maken bij rampen. Het beschikbaar stellen van Nederlandse
experts vanuit de private sector, kennisinstellingen en de overheid om
humanitaire organisaties en overheden te adviseren na een ramp, is zowel
voor de hulpverlening als voor Nederland van toegevoegde waarde en zal
ook in 2017 waar relevant worden ingezet.
Inzet 2017
Het budget voor 2017 wordt als volgt verdeeld:
− EUR 227 miljoen via algemene ongeoormerkte bijdragen
− EUR 70 miljoen aan nieuwe bijdragen voor noodhulp in chronische
crises
− EUR 25 miljoen om in te kunnen spelen op acute rampen en
ontwikkelingen
− EUR 17,4 aan lopende activiteiten op het gebied van noodhulp,
innovatie, paraatheid, veiligheid van hulpverleners en kwaliteitsverbetering van het humanitair systeem)
− EUR 1 miljoen aan noodhulp non-ODA; dit betreft bestedingen aan
landen die niet in aanmerking komen voor ontwikkelingssamenwerking.9
Het kabinet blijft zoveel mogelijk werken via ongeoormerkte en meerjarige
steun aan noodhulporganisaties. In 2017 wordt EUR 227 miljoen via
ongeoormerkte bijdragen besteed (zie tabel 4)10. De uitgaven zullen in lijn
zijn met voorgaande jaren.
Naast ongeoormerkte bijdragen en lopende activiteiten resteert in 2017
een budget van EUR 95 miljoen voor noodhulp aan chronische en acute
crises. Zoals uw Kamer is geïnformeerd per Najaarsnota 2016, is
EUR 45 miljoen gereserveerd voor noodhulp via de Dutch Relief Alliance.
EUR 25 miljoen wordt gereserveerd om gedurende het jaar snel te kunnen
reageren op acute rampen en toegenomen noden. De resterende
EUR 25 miljoen wordt via deze indicatieve planning toegewezen aan de
grootste humanitaire crises van dit moment. Uitgangspunten voor
toewijzing van middelen aan crises zijn:
• Het humanitair imperatief: aantal mensen in nood en hulp bieden waar
de nood het hoogst is;
• Het risico en de kwetsbaarheid van mensen om slachtoffer te worden
van een ramp, (blootstelling aan) gevaar (natuurramp, geweld, etc.);
• Gebrek aan weerbaarheid;
• Financieringsbehoefte op basis van de dekking van de noodhulpverzoeken van de VN en het Rode Kruis;
9

OECD-DAC hanteert een lijst van landen die in aanmerking komen voor ODA gelden. Deze lijst
bevat alle lage en middeninkomenslanden, gebaseerd op het BNI per hoofd van de bevolking
zoals gepubliceerd door de Wereldbank. Zie OECD-DAC: http://www.oecd.org/dac/stats/
daclist.htm. Landen die niet op deze lijst komen, komen in aanmerking voor non-ODA.
10
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 605, nr. 194

6

•

Context van de crisis en mate van mogelijkheden om hulp te kunnen
bieden.

Op basis van deze uitgangspunten zal het voor specifieke crises
beschikbare budget als volgt worden besteed (inclusief DRA-allocaties):
Bestemming

NL bijdrage (waarvan 45 mln EUR via DRA)

Syrië-crisis
Irak
Jemen
Zuid-Sudan
Somalië
Centraal Afrikaanse Republiek
Nigeria
Oekraïne
Reservering voor acute rampen

EUR 18,5 miljoen (8,5 via DRA)
EUR 10,9 miljoen (5,9 via DRA)
EUR 10,4 miljoen (4,4 via DRA)
EUR 5,6 (geheel via DRA)
EUR 4 miljoen
EUR 3,1 miljoen (geheel via DRA)
EUR 2,3 miljoen (geheel via DRA)
EUR 1,7 miljoen (geheel via DRA)
EUR 38,5 miljoen (13,5 via DRA)

TOTAAL

EUR 95 miljoen

De Minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking,
E.M.J. Ploumen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2016–2017, 32 605, nr. 194

7