LEI Wageningen UR

LEI Wageningen UR is een onafhankelijk, internationaal toonaangevend,

Postbus 29703

sociaaleconomisch onderzoeksinstituut. De unieke data, modellen en kennis van het

2502 LS Den Haag

LEI bieden opdrachtgevers op vernieuwende wijze inzichten en integrale adviezen bij

E publicatie.lei@wur.nl

beleid en besluitvorming, en dragen uiteindelijk bij aan een duurzamere wereld. Het

www.wageningenUR.nl/lei

LEI maakt deel uit van Wageningen UR (University & Research centre). Daarbinnen

Kansen en belemmeringen voor
omschakeling naar de biologische sector

vormt het samen met het Departement Maatschappijwetenschappen van
Wageningen University en het Wageningen UR Centre for Development Innovation
REPORT

van de Social Sciences Group.

LEI 2015-148
ISBN 978-90-8615-722-8

De missie van Wageningen UR (University & Research centre) is ‘To explore the
potential of nature to improve the quality of life’. Binnen Wageningen UR bundelen
9 gespecialiseerde onderzoeksinstituten van stichting DLO en Wageningen
University hun krachten om bij te dragen aan de oplossing van belangrijke vragen
in het domein van gezonde voeding en leefomgeving. Met ongeveer 30 vestigingen,
6.500 medewerkers en 10.000 studenten behoort Wageningen UR wereldwijd tot de
aansprekende kennisinstellingen binnen haar domein. De integrale benadering van
de vraagstukken en de samenwerking tussen verschillende disciplines vormen het
hart van de unieke Wageningen aanpak.

Marieke J.G. Meeusen

Kansen en belemmeringen voor
omschakeling naar de biologische sector

Marieke J.G. Meeusen

LEI Wageningen UR
Wageningen, november 2015

REPORT
LEI 2015-148
ISBN 978-90-8615-722-8

Meeusen, M.J.G., 2015. Kansen en belemmeringen voor omschakeling naar de biologische sector.
Wageningen, LEI Wageningen UR (University & Research centre), LEI Report 2015-148. 28 blz.; 7 fig.;
1 tab.; 5 ref.

De vraag naar biologische producten groeit harder dan het aanbod van de Nederlandse biologische
sector. De vraag die het ministerie van Economische Zaken stelt is welke factoren de omschakeling
van de gangbare naar de biologische sector belemmeren en hoe deze omschakeling gestimuleerd kan
worden. Daartoe heeft ze het LEI Wageningen UR gevraagd om interviews met marktpartijen te
houden en een enquête uit te zetten om de overwegingen bij biologische boeren te peilen. Belangrijke
uitkomst is dat de sector vooral zelf de regie wil houden op het omschakelproces en voor de overheid
een faciliterende rol ziet.
Trefwoorden: biologische landbouw, omschakeling
Dit rapport is gratis te downloaden in het E-depot http://edepot.wur.nl of op
www.wageningenUR.nl/lei (onder LEI publicaties).
© 2015 LEI Wageningen UR
Postbus 29703, 2502 LS Den Haag, T 070 335 83 30, E informatie.lei@wur.nl,
www.wageningenUR.nl/lei. LEI is onderdeel van Wageningen UR (University & Research centre).

LEI hanteert voor haar rapporten een Creative Commons Naamsvermelding 3.0 Nederland licentie.

© LEI, onderdeel van Stichting Dienst Landbouwkundig Onderzoek, 2015
De gebruiker mag het werk kopiëren, verspreiden en doorgeven en afgeleide werken maken. Materiaal
van derden waarvan in het werk gebruik is gemaakt en waarop intellectuele eigendomsrechten
berusten, mogen niet zonder voorafgaande toestemming van derden gebruikt worden. De gebruiker
dient bij het werk de door de maker of de licentiegever aangegeven naam te vermelden, maar niet
zodanig dat de indruk gewekt wordt dat zij daarmee instemmen met het werk van de gebruiker of het
gebruik van het werk. De gebruiker mag het werk niet voor commerciële doeleinden gebruiken.
Het LEI aanvaardt geen aansprakelijkheid voor eventuele schade voortvloeiend uit het gebruik van de
resultaten van dit onderzoek of de toepassing van de adviezen.
Het LEI is ISO 9001:2008 gecertificeerd.

LEI 2015-148 | Projectcode 2282100129
Foto omslag: Shutterstock

Inhoud

1

Woord vooraf

5

Samenvatting

6

Summary

8

Welke instrumenten stimuleren het omschakelen van de gangbare naar
biologische landbouw?

10

2

De markt vraagt om omschakeling

11

3

Boeren schakelen al om

15

4

Drempels en belemmeringen bij omschakeling

19

5

Facilitering door de overheid is welkom

21

Literatuur en websites

23

Bijlage 1

Lijst van geïnterviewden

24

Bijlage 2

Bedrijfsresultaten biologische en gangbare melkveehouderij

25

Bijlage 3

Structuur van de biologische landbouwsector

27

Woord vooraf

Het ministerie van Economische Zaken heeft het LEI gevraagd een consultatie onder stakeholders in
de biologische sector te houden over de huidige en toekomstige marktontwikkelingen en de vraag
welke instrumenten zouden kunnen bijdragen aan een betere balans tussen (de groeiende) vraag naar
biologische producten en het binnenlandse aanbod daarvoor.
Dr. Renze Brouwer van het Ministerie van EZ (Directie Plantaardige Agroketens en Voedselkwaliteit,
PAV) heeft deze studie begeleid. Wij kijken terug op een plezierige samenwerking en constructieve
feedback op de tussenresultaten.
Wij willen alle geïnterviewden hartelijk danken voor hun medewerking aan dit rapport. Ook willen wij
Anja Ekkelboom van SKAL hartelijk danken voor het beschikbaar stellen van de gegevens die de
enquête onder de biologische boeren mogelijk gemaakt hebben. Ook bedanken wij
Natascha van Zelst, Jeroen Hammerstein, Jakob Jager en Ruud van der Meer (allen werkzaam bij
LEI Wageningen UR) voor hun hulp bij de uitvoering van deze studie.

Prof.dr.ir. J.G.A.J. van der Vorst
Algemeen Directeur LEI Wageningen UR

LEI Report 2015-148

|5

Samenvatting

Hoofdvraag
Het ministerie van Economische Zaken heeft het LEI Wageningen UR gevraagd een consultatie uit te
voeren onder stakeholders in de biologische sector om de huidige en toekomstige
marktontwikkelingen in kaart te brengen en na te gaan welke instrumenten het ministerie van
Economische Zaken kan inzetten om bij te dragen aan een betere balans tussen (de groeiende) vraag
naar biologische producten en het binnenlandse aanbod daarvoor.
Deelvragen
• Hoe is de huidige en toekomstige markt voor biologische producten?
• Welke factoren zijn belemmerend in de omschakeling van de gangbare naar de biologische
landbouw?
• Welke instrumenten kunnen van nut zijn om de omschakeling van de gangbare naar de biologische
sector te vergemakkelijken?
• Welke rol zien marktpartijen daarin voor de overheid?
Conclusies
• Er is spanning in de markt
­ De vraag naar biologische producten stijgt sneller dan het aanbod.
­ Waarbij de vraag naar biologische dierlijke producten harder groeit dan die naar biologische
plantaardige producten.
• De groeiende marktvraag vereist omschakeling van gangbare bedrijven naar biologische productie
omdat
­ de huidige uitbreiding van bestaande biologische landbouwbedrijven niet voldoende is om de
groeiende vraag op te vangen en
­ er ook vanuit het biologische concept grenzen aan intensivering en uitbreiding zijn.
• In diverse landbouwsectoren wordt volop van de gangbare naar de biologische sector
overgeschakeld omdat:
­ men dit ziet als een goede marktkans met hogere inkomens
­ de ideologie aanspreekt.
Een uitzondering vormt de pluimveevleessector, waar de omschakeling stroef verloopt omdat er
goed verdiend wordt in de gangbare sector, de gangbare bedrijven fors groter zijn dan de
biologische en de eventuele inspanningen om te schakelen relatief groot zijn.
• De volgende drempels en belemmeringen bij de overstap worden genoemd:
­ financiering van grond en gebouwen
­ hoge desinvesteringen
­ inkomensdaling in de omschakelingsperiode
­ beperkte kennis over de biologische productiemethode
­ beperkt zicht op de vooruitzichten op de lange termijn in de markt
­ beperkt beschikbaar palet aan toegestane middelen (fruitsector)
­ een tekort aan biologisch voer
­ een teveel aan biologische mest
• Dat er een zekere drempel is, is goed volgens de geïnterviewden. Biologisch boeren is anders en
vraagt om ander vakmanschap, specifieke kennis en een andere aanpak. Omschakeling vraagt
daarom ook een weloverwogen keuze zodat er niet wordt teruggeschakeld bij de eerste de beste
tegenslag. Die drempel maakt ook dat er een zekere bestendigheid is in de groei.

6 | LEI Report 2015-148

• De overheid kan de omschakeling faciliteren. Daarbij noemen de geïnterviewden de volgende
punten:
­ Fiscale regelingen om de financiering van grond en gebouwen te vergemakkelijken kunnen
groenfinanciering en/of andere fiscale regelingen helpen.
­ Garantstelling in de omschakelperiode
­ Facilitering van (agendering van) onderzoek, ontwikkeling van kennis en onderwijs
­ Passende wet- en regelgeving
 voor omschakelproducten,
 rekening houdend met de specifieke kenmerken van de biologische landbouw
 ook inspelend op komende technologische ontwikkelingen.
­ Meer kennis over de biologische sector om de vergunningverlening soepeler te laten verlopen
­ Een meer toegespitst grond- en pachtbeleid
­ Financiële ondersteuning vanwege de hoge certificerings- en controlekosten bij SKAL
­ Zorg voor een level playing field omtrent wet- en regelgeving voor de biologische sector
vergeleken met de ons omringende landen.
• Echter, de biologische sector ziet vooral voor zichzelf een regierol waar het gaat om omschakeling.
Ze ziet zichzelf als een volwassen sector die heel goed voor zichzelf kan zorgen.

LEI Report 2015-148

|7

Summary

Primary question
The Ministry of Economic Affairs asked LEI Wageningen UR to hold a consultation between
stakeholders in the organic sector to track current and future market developments and to ascertain
which tools the ministry can use to help achieve a better balance between the growing demand for
organic products and the domestic supply.
Sub-questions
• What is the current market like for organic products, and what is its prognosis for the future?
• What factors are hindering the transition to organic farming?
• Which tools can help standard farms transition into the organic sector?
• What role do market players envision for the government?
Conclusions
• There is tension in the market:
­ The demand for organic products is outpacing the supply.
­ The demand for organic animal products is growing even faster than the demand for organic
vegetable products.
• This growing market demand requires standard farms to transition to organic production because:
­ The current expansion of existing organic farms is insufficient to meet the growing demand
­ According to organic production concepts, there are limitations to crop intensification and
expansion
• In various agricultural sectors, the transition of standard farms to the organic sector is well under
way because growers:
­ view it as a good market opportunity to earn higher incomes
­ find the ideology appealing
An exception to this is the poultry sector, where the transition has been uneven because of the
profitability in the conventional sector. The standard farms are substantially larger than the organic
farms and the efforts to transition are relatively great.
• The following have been identified as obstacles and barriers to the transition to organic production:
­ funding for land and buildings
­ high divestments
­ falling incomes during the conversion period
­ a limited knowledge of organic production methods
­ a limited view on the long-term prospects in the market
­ limited availability of allowable resources (fruit sector)
­ a shortage of organic feed
­ an excess of organic manure
• According to the interviewees, having a certain barrier to organic farming can be beneficial. Organic
farming is different from conventional crop production. It requires different expertise, specific
knowledge and a different approach. Therefore, to prevent their return to conventional farming with
the first setback, producers must first make a well-considered decision before transitioning to
organic farming. This barrier also leads to a certain stability in the growth.

8 | LEI Report 2015-148

• The government can facilitate the transition. The following points were identified by the interviewees
as being relevant for the transition:
­ fiscal schemes to facilitate the funding of land and buildings, which can also help green financing
and/or other fiscal schemes
­ guarantees during the transition period
­ research facilitation and agenda setting and further development of knowledge and education
­ appropriate legislation and regulations that:
 support transition products

 take into account the specific characteristics of organic farming
 can capitalise on future technological developments
­ deeper knowledge about the organic sector to smooth the process of issuing permits
­ a more tailored land-lease policy
­ financial support to offset the high costs of SKAL certification and checks
­ concern for a level playing field regarding legislation and regulations for the organic sector
compared with those of the countries neighbouring the Netherlands
• The organic sector, however, mainly sees itself occupying a leadership role for the transition from
conventional to organic farming. It sees itself as a mature sector that is very good at taking care of
itself.

LEI Report 2015-148

|9

1

Welke instrumenten stimuleren het
omschakelen van de gangbare naar
biologische landbouw?

Het ministerie van Economische Zaken heeft het LEI Wageningen UR gevraagd een consultatie uit te
voeren onder stakeholders in de biologische sector om de huidige en toekomstige
marktontwikkelingen in kaart te brengen en na te gaan welke instrumenten zij kan inzetten om bij te
dragen aan een betere balans tussen (de groeiende) vraag naar biologische producten en het
binnenlandse aanbod daarvoor.
Deelvragen
• Hoe is de huidige en toekomstige markt voor biologische producten?
• Welke factoren zijn belemmerend in de omschakeling van de gangbare naar de biologische
landbouw?
• Welke instrumenten kunnen van nut zijn om de omschakeling van de gangbare naar de biologische
sector te vergemakkelijken?
• Welke rol zien marktpartijen daarin voor de overheid?
Om de vraag te beantwoorden is een aantal activiteiten uitgevoerd. Er is begonnen met een
literatuuronderzoek naar studies over knelpunten van omschakeling en mogelijke oplossingsrichtingen
alsook evaluaties van biologische landbouwbeleid en haar instrumentarium. Daarnaast is een enquête
onder 191 uittreders in 2013 en 2014 en 154 toetreders in 2013 en 2014 uitgezet waarin gevraagd is
waarom ze toe- of uittreden en welke omgevingsfactoren of instrumenten daarbij kunnen helpen.
Zowel van de uittreders als van de toetreders hebben er 48 geantwoord. Daarmee is de respons onder
de uittreders 25% en die onder de toetreders 31%. Ook is met een groot aantal marktactoren een
semigestructureerd interview gehouden (zie bijlage 1) waarbij aan hen de vraag werd voorgelegd of
en waar sprake is van een aanbodkrapte, of uitbreiding van bestaande bedrijven dan wel
omschakeling een oplossing was en hoe zij deze dachten te kunnen stimuleren. Tot slot is gebruik
gemaakt van diverse gegevens uit het Bedrijveninformatienet (www.agrimatie.nl), onder andere de
mate waarin sprake is van vergrijzing, vergrijzing zonder opvolging en verschillen in financiële
bedrijfsresultaten tussen de gangbare en biologische sector.

10 | LEI Report 2015-148

2

De markt vraagt om omschakeling

Vraag naar biologische producten stijgt sneller dan het aanbod
In alle biologische sectoren groeit de vraag. Niet alleen in Nederland (zie Figuur 2.1), maar ook in de
ons omringende landen, de Verenigde Staten en zelfs wereldwijd. Deze groeiende vraag wordt nog
niet bijgebeend door de groei in het (Nederlandse) aanbod. Bovendien is Nederland als exportland
geïnteresseerd in de kansen op de buitenlandse markten en wil de Nederlandse biologische sector
deze kansen graag benutten. Alle respondenten signaleren dus groeiende kansen in de (wereldwijde)
markt waarop het Nederlandse aanbod niet in gelijke mate in meegroeit.

Omzet, € miljoen

1200
1000
800
600
400
200
0

2011

2012

2013

2014

Jaar

Figuur 2.1

AGF

Brood, banken en ontbijtgranen

Eieren

Houdbare producten/ overig

Koffie en thee

Vis

Vlees(waren) en vleesvervangers

Zuivel

Totaal

De omzet aan biologische producten in Nederland, in miljoen €

Bron: Monitor Duurzame Voedsel, 2014 en 2015.

Illustratief in dit verband is het recente persbericht van BIONEXT:

Groei vraag groter dan groei aanbod
‘Nederland sluit aan bij een mondiale trend van groei van biologisch in de retail’, aldus Van den Idsert. ‘In
Scandinavië explodeerde de groei zelfs: in 2014 is Zweden met 38 procent gegroeid, in Noorwegen was
de groei in de retail 28 procent. In de VS is de groei al enkele jaren boven de 10% en bedraagt de omzet
inmiddels 30 miljard euro.’ In de Nederlandse retail heeft biologisch een marktaandeel van circa 4 procent
in het retailkanaal.
Daarmee groeit de vraag wereldwijd sneller dan het aanbod van biologische producten. Nederland
importeert biologische koeienzuivel en ook bio-geitenzuivel is lastig verkrijgbaar. Ook aan biologisch
varkensvlees dreigt een tekort. Als grote bedrijven besluiten ook biologische producten te gaan
verwerken, zal dat leiden tot tekorten. Een voorbeeld is de tijdelijke introductie van biologische
hamburgers bij McDonald’s in Duitsland. Door de sterk stijgende vraag naar biologisch in zowel binnenals buitenland, is er grote behoefte aan boeren die willen omschakelen naar biologisch. Dit geldt in
Nederland voor zowel rundveebedrijven, als varkensboeren, akkerbouwers, vollegrond groentetelers en
glastuinbouwers. Ook met een groter biologisch aanbod blijven de prijzen voor biologische grondstoffen
naar verwachting goed. Dit is anders dan in de gangbare veehouderij, waar de zuivelprijs enorm gezakt is
door het overaanbod van zuivel sinds het afschaffen van het melkquotum.
Bron: Persbericht BIONEXT, www.bionext.nl

LEI Report 2015-148

| 11

Vraag naar biologische dierlijke producten groeit harder dan de vraag naar biologische plantaardige
producten
De vraag naar dierlijke biologische producten stijgt harder dan die naar plantaardige biologische
producten. Er is sprake van een ‘disbalans’ die tot uiting komt in de voer- en meststromen. De
biologische landbouw wil zo veel mogelijk biologische mest en biologisch voer inzetten. De biologische
mest komt van de biologische dierlijke sectoren en het biologisch voer wordt in biologische
plantaardige sector geproduceerd. Idealiter is vraag en aanbod van deze mest- en voerstromen met
elkaar in balans. Dat kan alleen wanneer de omvang van de dierlijke biologische sector aansluit op die
van de plantaardige biologische productie. Door de verschillende groeisnelheden van beide sectoren is
dit nu een aandachtspunt (zie verder hoofdstuk 4).
Veel biologische handelsbedrijven en verwerkers geven aan zelf geen tekorten te hebben door een
goed georganiseerde aanvoer
Biologische handelsbedrijven en verwerkers signaleren de spanning in de biologische markt. Ze zien
dat ‘het van ver moet komen’ en dat de marktprijzen stijgen. Ze zeggen dat ze zelf de aanvoer en
leverantie nog goed kunnen organiseren, maar het vraagt meer organisatie, tijd, energie en geld. Ze
moeten er meer voor doen: afnamecontracten (varkenssector), omschakelgroepen opzetten en deze
begeleiden, voorfinanciering aanbieden, periodieke marktperspectieven afgeven.
Uitbreiding van bestaande biologische landbouwbedrijven vindt volop plaats
Veel geïnterviewde marktactoren zien al ‘dat bestaande biologische landbouwbedrijven erg hun best
doen’, intensiveren en uitbreiden. Er wordt meer land aangekocht en de productie wordt
geïntensiveerd, zoals ook Figuur 2.2 laat zien. Die uitbreiding is mogelijk omdat er momenteel
voldoende verdiend wordt in de biologische sector (zie ook bijlage 2). Bovendien werken de banken
mee aan eventueel benodigde financiering.

70.000

38
37

60.000

Hectares

35
34

40.000

33
30.000

32
31

20.000

30

10.000
0

Bedrijfsomvang

36

50.000

29
2008

2009

2010

2011

2012

2013

2014

2015

28

Jaar

Totaal areaal (ha)

Figuur 2.2

Bedrijfsomvang (ha/bedrijf)

Aantal biologische landbouwbedrijven en areaal biologische productie in de periode 2008

tot en met 2015
Bron: Jaarverslag SKAL 2013 en 2014.

In de biologische melkveehouderij wordt het (graas)areaal ook uitgebreid door natuurgronden van
bijvoorbeeld Staatsbosbeheer of Natuurmonumenten erbij te huren of te pachten.
De dierlijke biologische sector groeit harder dan de plantaardige biologische sector
De productieomvang van de dierlijke sector stijgt sterker dan die van de plantaardige sector in de
periode 2011-2104. Ook is de productie per bedrijf in die periode sterk gestegen (zie bijlage 3).

12 | LEI Report 2015-148

Groei is mogelijk door de vrijkomende grond van conventionele landbouwbedrijven die stoppen
Ondernemers van hogere leeftijd die geen opvolger hebben, verkopen hun bedrijf en de bijbehorende
grond. Deze grond komt dus vrij en geven andere bedrijven de gelegenheid te groeien. Uiteraard
speelt de ligging van deze vrijkomende grond wel een cruciale rol voor de vraag of bestaande
biologische bedrijven deze grond kunnen benutten. Uit Tabel 2.1 blijkt dat 38% van de conventionele
landbouwbedrijven wordt gerund door een bedrijfshoofd ouder dan 50 jaar zonder zicht op een
opvolger. Deze groep heeft 23% van de grond in handen, zijnde 425.413 ha. De melkveehouderij en
de akkerbouwbedrijven nemen daarbij een groot aandeel in. Van deze groep bedrijven is 31%
melkveehouder en 19% is akkerbouwer. Het aandeel in de vrijkomende grond is aanmerkelijk meer:
de melkveehouderij vertegenwoordigt 46% van de grond en de akkerbouw neemt 28% van de grond
voor haar rekening.

Tabel 2.1
Areaal en aantal bedrijven in de conventionele landbouwsector, de melkveehouderij en akkerbouw en
aantal bedrijven met een bedrijfshoofd ouder dan 50 jaar zonder opvolger, 2012
Totaal Waarvan
Rundveehouderij- Akkerbouw1

2

bedrijven
Areaal

bedrijven

1.841.752

966.924

457.943

425.413

194.932

117.912

Aantal bedrijven

68.810

25.441

12.016

Aantal met een bedrijfshoofd ouder dan 50 jaar zonder

26.200

8.242

5.080

Areaal van bedrijven met een bedrijfshoofd ouder dan 50 jaar
zonder opvolger

opvolger
Bron: Agrimatie, LEI, 2015.

De mate waarin bedrijven gerund worden door bedrijfshoofden die ouder zijn dan 50 jaar zonder
opvolger in de biologische landbouw iets gunstiger dan in de gangbare landbouw (zie Figuur 2.3), al
zijn de biologische melkveehouders iets ouder ten opzichte van hun gangbare collega’s. De
melkveehouders zijn wel de jongste van alle sectoren: zowel in de gangbare als in de biologische
melkveehouderij is er een jongere ondernemer.

1
2

De bedrijven ‘melkveebedrijven’, ‘vleeskalverenbedrijven’ en ‘overige rundveebedrijven’.
De bedrijven ‘graan-, oliezaad- en eiwitgewasbedrijven’, ‘zetmeelaardappelbedrijven’, ‘akkerbouwgroentebedrijven’,
‘akkerbouwbedrijven met vooral voedergewassen’ en ‘overige akkerbouwbedrijven’.

LEI Report 2015-148

| 13

Totaal

Melkveehouderij

Akkerbouw

0

5

10

15

20

25

30

35

40

45

Aandeel

Biologisch

Figuur 2.3

Gangbaar

Aandeel van de groep bedrijven ‘met een bedrijfshoofd ouder dan 50 jaar zonder

opvolging’ in de totale groep bedrijven, in %

Uitbreiding van bestaande biologische landbouwbedrijven kent ook grenzen
De uitbreiding van bestaande biologische bedrijven kent wel grenzen, zoals:
• een beperkte beschikbaarheid van grond (in de buurt van bestaande bedrijven) tegen een
betaalbare prijs. De agrarische grondprijs in Nederland is nog steeds stijgende en eind 2013 €
54.000 per hectare. Daarbij zijn er grote regionale verschillen, met meer dan € 60.000 per hectare
in onder andere Flevoland, Zuidoost-Brabant evenals delen van Westelijk Holland.
(www.agrimatie.nl)
• mogelijkheden tot aanpassing van de bedrijfsvoering. Vergroting van het bedrijf kan meerdere
arbeidskrachten vragen die er niet gemakkelijk zijn of – nog ingrijpender – een andere
bedrijfsvoering vragen die niet goed aansluit bij dat wat de ondernemer kan of wil.
• slechte inpasbaarheid bij de biologische uitgangspunten. Immers, vergroting van bedrijven gaat
vaak gepaard met verdere specialisering en dat past minder bij de biologische productiewijze.
Dit zijn de redenen waarom respondenten zeggen dat de groeiende vraag ook vraagt om meer
omschakeling van gangbare bedrijven naar biologische productie. Uitbreiding van bestaande
biologische bedrijven alleen is niet voldoende om de groeiende vraag op te vangen.

14 | LEI Report 2015-148

3

Boeren schakelen al om

De markt voor omschakeling is er en boeren pakken die kansen
De groeiende vraag naar biologische producten en de bijbehorende hogere prijzen van biologische
producten is een aanmoediging voor boeren om over te stappen van gangbare naar biologische
landbouw. In de plantaardige sector is deze omschakeling volop gaande, evenals in de varkens- en
eiersector. Daarbij wordt de omschakeling in de varkenssector vergemakkelijkt door de
afnamecontracten in de keten omdat juist in die sector de grote investeringen en onmogelijkheid van
terugschakeling belemmerend is. In de eiersector gaat de omschakeling gemakkelijker omdat vooral
de ‘vrije uitloop’-niche dicht bij de biologische productiewijze ligt. In de zuivelsector is het prijsverschil
tussen biologische en gangbare melk op dit moment groot en het wegvallen van de melkquota roept
bij veel boeren de vraag op ‘Hoe verder?’. Boeren kunnen kiezen voor opschaling en uitbreiding dan
wel hogere verwaarding en biologische productie.
Uitzondering is de pluimveevleessector – daar verloopt de omschakeling stroef
Ook de markt van biologisch pluimveevlees groeit. Echter, gangbare pluimveehouders zijn weinig
actief in omschakeling. Daarbij worden drie belemmerende factoren genoemd:
• De inkomens die verdiend worden in de gangbare sector zijn goed, waardoor er weinig reden is om
om te schakelen.
• De gangbare bedrijven zijn relatief (te) groot ten opzichte van de biologische bedrijven. De
gangbare pluimveesector kent – anders dan de varkenssector – niet of nauwelijks kleine bedrijven.
Biologische koppels bestaan uit 5.000-10.000 kippen terwijl de gangbare koppels 30.000 kippen
omvat.
• De aanpassingen zijn groot. Er moet immers uitloop (lees: grond) komen en de gebouwen moeten
aangepast worden.
Andere dan marktoverwegingen helpen ook bij de omschakeling
Niet alleen de markt maakt omschakeling een overweging waard. Ook de roep vanuit burgers en
maatschappij om meer duurzaamheid waar de biologische productiewijze goed in past, zien boeren als
aanmoediging. De groeicijfers van de Monitor Duurzaam Voedsel zijn sprekend (Monitor Duurzaam
Voedsel 2014 en 2015). Daarnaast is er een groep boeren die weer (terug naar het) vakmanschap en
innovatie wil en dat meer bij de biologische sector vindt of verwacht dan in de gangbare sector
ervaart.
Ook uit de enquête onder de toetreders komt het belang van ideologische redenen sterk naar voren
De meeste respondenten van de enquête onder toetreders voeren ideologische redenen aan, gevolgd
door de betere afzet en de hogere bedrijfsresultaten. Ook ‘andere’ redenen zijn aangedragen
(Figuur 3.1).

LEI Report 2015-148

| 15

Om andere redenen

Vanwege het hogere bedrijfsresultaat

Vanwege de betere afzet

Om ideologische redenen

0%

10%

20%

30%

40%

50%

60%

70%

Aandeel respondenten

Figuur 3.1

Percentage van de respondenten (n=37) dat een reden om om te schakelen relevant

acht

De respondenten die ‘andere redenen’ hebben genoemd noemen twee keer motieven die passen bij
‘betere afzet’. Twee respondenten schakelden om om redenen van duurzaamheid en twee andere
hebben een ‘andere’, heel specifieke reden. Degenen die de hogere bedrijfsresultaten noemen voeren
daarbij de hogere opbrengstprijs als oorzaak aan. Zij spreken ook over een (forse) toename van de
bedrijfsresultaten zoals blijkt uit Figuur 3.2.

Aandeel 'subsidie in het inkomen'

Weet niet

Meer dan 20%

Tussen 10 en 20%

Tussen 5 en 10%

Minder dan 5%
0

0,5

1

1,5

2

2,5

3

3,5

Aandeel respondenten

Figuur 3.2

Verwachte hogere bedrijfsresultaat bij ondernemers die aangeven om die reden om te

schakelen, n=9

Een analyse van de bedrijfseconomische resultaten van bedrijven met aardappelen en
vollegrondsgroenten leert dat de bedrijfsresultaten (inderdaad) hoger liggen voor de biologische dan
voor de gangbare sector. Dat komt door de hogere prijzen. Voor de melkveehouderij ligt het anders.
Daar zijn de bedrijfsresultaten tot 2013 van de gangbare sector hoger. Na 2013 - met het wegvallen
van de melkquota - stijgen de biologische melkprijzen en daardoor de bedrijfsresultaten van de
biologische melkveebedrijven. Zie voor een uitgebreidere toelichting bijlage 2.
Psychologische drempels zijn er minder
Op de vraag of de kloof tussen gangbare en biologische landbouw de boeren nog tegenhoudt of
belemmert antwoorden de geïnterviewde marktactoren dat dit veel minder aan de orde is dan jaren

16 | LEI Report 2015-148

geleden. Er ís nog een kloof, maar door een zichtbare verbetering van de financiële situatie binnen de
biologische sector groeit het vertrouwen.
Maar een zekere drempel moet er ook zijn
Tegelijkertijd zegt een aantal geïnterviewde marktpartijen ook dat het goed is dat er een zekere
drempel ís, want biologisch boeren ís anders, vraagt ánder vakmanschap, specifieke kennis en een
andere aanpak. Die drempel maakt ook dat er een zekere bestendigheid is in de groei. Er wordt niet
teruggeschakeld bij de eerste de beste tegenslag. Meerdere geïnterviewden willen daarom dat er een
zekere drempel blijft en dat boeren weloverwogen het besluit nemen om om te schakelen.
Want sommigen schakelen ook weer terug ...
Er zijn verschillende redenen om weer terug te schakelen, zo blijkt uit de antwoorden van de 21
boeren die teruggeschakeld zijn naar de gangbare sector. De categorie ‘andere redenen’ scoort het
hoogst (zie Figuur 3.3). Er worden dan vooral opmerkingen gemaakt over de werkwijze van SKAL.
Ook noemen enkele respondenten de hoge certificerings- en administratiekosten (van SKAL) als
hobbel.

Vanwege minder risico in teelt en productie

Vanwege de makkelijkere en meer garandeerde omzet

Vanwege het hogere bedrijfsresultaat

Om andere redenen dan de hieronder genoemde

0

5

10

15

20

Aandeel respondenten

Figuur 3.3

Percentage van de respondenten (n=21) dat een reden om terug te schakelen naar de

gangbare landbouw relevant acht.

Degenen die het hogere bedrijfsresultaat noemen als reden voor terugschakelen spreken vooral over
de hogere productie en in mindere mate over hogere prijzen in de gangbare sector dan wel lagere
kosten. Ruim de helft van deze respondenten verwacht meer dan 20% hoger bedrijfsresultaat in de
gangbare sector te behalen.
En hadden dat wellicht niet gedaan wanneer …
Veel respondenten antwoorden ‘anders’ op de vraag: ‘Wat had u geholpen om actief te blijven in de
biologische sector?’ Zeven brengen de werkwijze van SKAL naar voren. Ook noemen twee
respondenten de hoge kosten in verhouding tot de omzet, waarbij iemand wijst op de ombuiging naar
een organisatie ‘met vooral een commercieel belang voor zichzelf’. (Onwerkbare) regels is een goede
tweede, waarbij de mestwetgeving naar voren komt. Een enkeling noemt ook ‘grond’ als factor.

LEI Report 2015-148

| 17

(Andere of meer) overheidssubsidies
Minder risico
Minder investeringen
Meer garantie op afzet qua hoeveelheid
Meer garantie op afzet qua prijs
Hogere prijzen
Lagere certificeringskosten
Minder kosten
Andere dan de hieronder genoemde
0

10

20

30

40

50

60

70

Aandeel respondenten

Figuur 3.4

Percentage van de respondenten (n=37) dat factoren noemt die hadden geholpen om

actief te blijven in de biologische sector

Meerdere respondenten koppelen de certificeringskosten aan de omvang van het bedrijf. In de
afsluitende vraag ‘heeft u nog opmerkingen’ komen 6 respondenten met opmerkingen over de relatief
hoge kosten van certificering voor vooral de kleinere bedrijven. Bedrijven moeten SKAL een vast
contributiebedrag betalen, onafhankelijk van de omvang van het bedrijf. Dit weegt uiteraard zwaarder
bij kleinere bedrijven. Daarnaast zijn er de inspectiekosten die afhangen van de tijd die de controle in
beslag neemt. Omdat grotere bedrijven de administratie vaker makkelijker toegankelijk hebben is de
benodigde controletijd (en dus de kosten) daar relatief minder.
Angst voor overproductie is er niet of nauwelijks
Vooral in sectoren waar een verwerker een regiefunctie heeft - zoals in de zuivel, varkens- en
pluimveesector - zijn er afnameafspraken. Ook in de plantaardige hoek wordt gewerkt met afspraken.
Deze betreffen echter geen gegarandeerde hoeveelheid. Deze afspraken hebben meer het karakter
van ‘als ik biologisch verkoop koop ik het in bij jou’ en relaties op de lange termijn in plaats van
afnameafspraken op de lange termijn.
Omschakeling van mensen buiten de landbouw als optie
Verschillende geïnterviewden wijzen op animo voor mensen van buiten de landbouw voor het
biologische vak. Zo start de mbo-opleiding aan de ‘Warmonderhof’ (waar BD centraal staat) in
Dronten met twee extra klassen leerlingen. Deze groep kan geïnteresseerde omschakelaars omvatten.

18 | LEI Report 2015-148

4

Drempels en belemmeringen bij
omschakeling

Moeizame financiering van grond en gebouwen
In nagenoeg iedere sector is investering in grond nodig. Daarnaast hebben de varkenssector en (in
minder mate) de pluimveevleessector te maken met grote investeringen in stallen en gebouwen.
Hoewel de biologische sector inmiddels goed verdient is er vaak financiering van banken nodig en
marktpartijen ervaren een terughoudende opstelling van banken. Banken spreken over ‘nieuwe
bedrijfsactiviteiten’ wanneer bedrijven overstappen van gangbare naar biologische landbouw. Nieuwe
bedrijfsactiviteiten betekenen extra risico’s. De kwaliteit van het onderpand weegt (dus) extra zwaar.
Vooral in de varkenshouderij zit daar een knelpunt. Immers mocht het onverhoopt niet goed gaan in
3

de biologische sector dan is er niet of nauwelijks een alternatieve bestemming voor de nieuwe stal. In
de plantaardige sector is het gebrek aan afnamegaranties een punt van aandacht. Banken zien graag
tenminste garanties voor afname voor producten, terwijl dit vooral in de plantaardige sector niet
standaardpraktijk is.
Hoge desinvesteringen
In enkele situaties is de desinvestering dermate groot dat overstap ernstig bemoeilijk wordt of zelfs
niet mogelijk is. Denk aan varkenshouders met vrij nieuwe stallen en heel gespecialiseerde bedrijven
in de akkerbouw en vollegrondsgroenten in (de kop van) Noord-Holland die zich hebben toegelegd op
de teelt van kool.
Inkomensdaling in de omschakelingsperiode
Er zijn verschillen in inkomensdaling in de omschakelingsperiode tussen de sectoren. De varkenssector
en (in minder mate) de pluimveevleessector hebben te maken met grote investeringen in stallen en
gebouwen. In de akkerbouw en vollegrondsgrondssector is gedurende 5-6 jaar een (fors) minder
inkomen. De melkveehouderij heeft vooral het laatste halfjaar te maken met een terugval in inkomen.
Dan moet ook het voer van biologische herkomst zijn en dat voer is duurder. Echter, er is in die
overgangsperiode nog geen dekking door een hogere melkprijs.
Beperkte kennis over de biologische productiemethode
Biologisch boeren betekent dat je ‘je akker en je dier moet kunnen lezen’. Die kennis is er niet bij alle
boeren. Gangbare boeren zijn ‘anders opgevoed en opgeleid’. Kennis over bodem, dieren en de eigen
kracht om met tegenslag om te gaan is er onvoldoende. Die kennis moet ontwikkeld worden opdat er
overtuiging en vertrouwen in het biologische concept is.
Beperkt zicht op de langetermijnvooruitzichten in de markt
Hoewel de markt op korte termijn (dubbele) groeicijfers laat zien, is er ook twijfel over de duur van de
groeiende vraag. ‘Hoelang beklijft de groeiende vraag naar biologische producten?’ Vooral degenen die
wijzen op het feit dat de grootwinkelbedrijven biologisch positioneren als ‘greenwashing’ of ‘het groene
gordijntje’ zien hierin een marktrisico. Het vooruitzicht op de lange termijn is bepalend voor
omschakeling en het gebrek aan inzicht is in die markt belemmerend, vooral in de varkenssector,
waar terugschakeling geen optie is.
Beperkt beschikbaar palet aan toegestane middelen
In de fruitsector speelt het beperkte palet aan toegestane middelen dat gebruikt mag worden een
belemmerende rol, zo laat een van de geïnterviewden weten en zo blijkt uit de enquête.
3

Ter toelichting: hier is een groot verschil met bijvoorbeeld de eiersector. Daar is terugschakeling veel gemakkelijker
omdat de biologische sector en de zogenaamde ‘uitloop-eieren’ dichter bij elkaar liggen. Mocht de biologische overstap
tegenvallen dan is de markt van de ‘uitloop-eieren’ een goed alternatief. Dat maakt ook de biologische pluimveestal een
aantrekkelijker onderpand voor de banken; immers, er is een goede alternatieve bestemming. Dit is veel minder het geval
in de varkenssector, waar gangbare en biologische houderij verder uit elkaar liggen.

LEI Report 2015-148

| 19

Tekort aan biologisch voer
Er zijn ook zorgen over de beschikbaarheid van biologisch voer. Dit speelt weliswaar niet op korte
4

termijn, maar zeker wel op langere termijn. Hier speelt het begrip ‘regio’ een belangrijke rol.
Biologische dieren moeten worden gevoerd met biologisch voer, waarvan (1) een deel uit de regio
moet komen en (2) de definitie van de regio bepalend is. Op dit moment moet 20% van het biologisch
varkens- en pluimveevoer en 60% van het rundveevoer uit de regio komen waarbij de regio de hele
Europese Unie is. Met deze regels wordt al krapte in de markt ervaren. De groeiende biologische
dierhouderij vraagt meer biologisch voer, wat tot spanning leidt: ‘Het voer komt van verder.’ Echter,
belangrijk op termijn zijn de groeiende druk vanuit andere EU-lidstaten (i) om het aandeel voer uit de
regio te verhogen én (ii) de definitie van het begrip ‘regio’ aan de te scherpen. Met name de nietgrondgebonden bedrijven kunnen bij te strenge regels in de problemen komen. De Nederlandse
plantaardige biologische sector legt het accent op hoger salderende gewassen en produceert vooral
gewassen voor (menselijke) consumptie. Hier ligt dus een groot aandachtspunt voor de langere
termijn.
Teveel aan biologische mest
Biologische veehouders kunnen hun (groeiende) hoeveelheid mest niet goed afzetten in de biologische
sector. De biologische akkerbouwers moeten minimaal 65% van hun mest biologisch invullen en
mogen maximaal 35% reguliere mest gebruiken. Die is voor hen goedkoper; reguliere mest is gratis
of levert hen zelfs geld op. Dat geldt niet voor de biologische mest waar de biologische akkerbouwers
voor moeten betalen. Bovendien: bedrijven met akkerbouw- en vollegrondsgewassen hebben te
maken met algemene wetgeving en biologische wetgeving. Wanneer een biologische akkerbouwer met
biologische mest bemest wordt al snel de fosfaatgrens bereikt zonder dat er voldoende stikstof wordt
toegediend en heeft de biologische akkerbouwer dus tekort aan stikstof.

Reflectie: een vergelijking met de situatie in 2007
In 2007 was er onvoldoende aanbod om aan de (groeiende) vraag te voldoen. Het tekort was vooral
voelbaar voor zuivel, varkensvlees, industriegroenten, verse groenten en fruit en glasgroenten. Het tekort
zou onvoldoende kunnen worden opgevangen door uitbreiding van de bestaande productie en daarom was
het nodig om meer producenten over te halen om biologisch te gaan produceren. Sukkel en Van der Waal
(2007) hebben een aantal belemmerende factoren genoemd, zoals:
• De onbekendheid met en het negatieve beeld van de biologische bedrijfsvoering
• Het onvoldoende vertrouwen in de biologische markt
• De economische drempels, met name
• De hoge investeringen en
• Het lagere inkomen in de omschakelperiode
• Het onvoldoende uitzicht op een economisch voordeel van de biologische productiewijze ten opzichte
van de gangbare manier van landbouw bedrijven en
• De vergrijzing en het gebrek aan ondernemerschap in de agrarische sector.
Dit beeld is nog maar gedeeltelijk terug te vinden.
Allereerst zien de geïnterviewde marktpartijen dat de onbekendheid met en het negatieve beeld van de
biologische bedrijfsvoering gaandeweg vermindert en wordt deze factor niet meer als sterk belemmerende
factor genoemd. Ook het onvoldoende vertrouwen in de biologische markt en het onvoldoende uitzicht op
economisch voordeel komt niet meer terug. Sterker nog: dit vormt voor veel boeren aanleiding om over
te stappen. Al is het uitzicht op langere termijn nog steeds spannend. De economische drempels in de
vorm van de hoge investeringen en het lagere inkomen in de omschakelperiode is een belemmering komt
nog steeds voor. Tot slot, de vergrijzing: dit is op korte termijn een belemmerende factor, maar biedt op
langere termijn kansen voor uitbreiding van bestaande bedrijven wanneer er geen opvolger is.

4

Dit is wellicht de reden is dat dit punt niet prominenter naar voren komt als aandachtspunt in de enquête waar vooral
naar ervaringen nu en in het verleden is gevraagd.

20 | LEI Report 2015-148

5

Facilitering door de overheid is
welkom

Het ministerie van Economische Zaken wil weten welke instrumenten zij kan inzetten om bij te dragen
aan een betere balans tussen (de groeiende) vraag naar biologische producten en het binnenlandse
aanbod daarvoor. Daartoe heeft ze het LEI Wageningen UR gevraagd om interviews met marktpartijen
te houden en een enquête uit te zetten om de overwegingen bij biologische boeren te peilen.
De overheid kan verschillende instrumentaria inzetten om de omschakeling te faciliteren
In de interviews worden de volgende instrumentaria en acties naar voren gebracht.
• Fiscale regelingen
Om de financiering van grond en gebouwen te vergemakkelijken kunnen groenfinanciering en/of
andere fiscale regelingen helpen.
• Garantstelling in de omschakelperiode
De omschakelperiode is het meest cruciaal en spannend omdat de kosten in die periode hoger zijn
en de productie lager terwijl de opbrengstprijzen dit verschil (nog) niet compenseren. Dat betekent
een risico voor de banken. Gaat het biologische bedrijf het redden? Een extra garantie vanuit de
overheid kan helpen. Deze garantstelling moet niet alleen gelden voor de financiering van grond en
opstallen, maar vooral voor het extra benodigde werkkapitaal (extra arbeidskracht,
opbrengstverliezen, duurder voer enzovoort).
• Facilitering van (agendering van) onderzoek, ontwikkeling van kennis en onderwijs
Hier wordt een aantal punten uit de interviews genoemd:
­ Ondersteun de ontwikkeling van een omschakelingsplan met de hulp van bijvoorbeeld DLV of
Wageningen UR en banken en accountants. Daarmee wordt het voor bedrijven duidelijk wat
omschakeling betekent, wat hen te wachten staat en kunnen ze de risico’s beter inschatten.
Wanneer partijen als banken en accountants hierin meedenken ontstaat er ook een betere basis
om de investeringsplannen te doordenken en te beoordelen.
­ Ondersteun met behulp van kennisvouchers of bedrijfsnetwerken die persoonlijke begeleiding en
coaching kunnen bieden.
­ Ondersteun de ontwikkeling van een kennis en ontwikkelagenda gericht op de beschikbaarheid
van biologisch uitgangsmateriaal (voer, rassen) dat van biologische herkomst moet zijn én uit de
regio moet komen.
­ Ontwikkel kennis in het groenonderwijs over natuur, bodem en dieren opdat de kennis over de
natuur groeit onder de (toekomstige) boeren.
­ Ontwikkel marktkennis voor de boeren en voor de sector: markt- en prijsstatistieken, studies naar
omschakelpotentieel.
• Passende wet- en regelgeving
­ Voor omschakelproducten; wanneer zij een zekere biologische status krijgen en dus een hogere
prijs komt er een betere balans in kosten en opbrengsten in de overgangsfase.
­ Voor de biologische landbouw. Wetgeving toegespitst op de gangbare landbouw wordt té
gemakkelijk ook toepasbaar verklaard op de biologische sector, terwijl deze sector op punten
wezenlijk verschilt. Een recent voorbeeld is de wetgeving rondom de fosfaatrechten en de
mestverwerkingsplicht.
­ Voor de komende technologische ontwikkelingen. Hierbij wordt genoemd het onderwerp
‘biologische teelt op water’. In de gangbare sector is deze (milieuvriendelijke) ontwikkeling volop
gaande en de biologische sector pakt dit nog niet op omdat het niet grondgebonden is.
• Meer kennis over de biologische sector ten behoeve van vergunningverlening
Er is behoefte aan meer kennis bij de lokale overheden (provincie en gemeenten) over de
biologische sector opdat de vergunningverlening meer toegespitst is op de biologische sector. De
beperkte kennis over de biologische sector bij de (lokale) vergunningsverleners bemoeilijkt het
verkrijgen van vergunningen. Enkele jaren geleden heeft het project met LTO-Noord laten zien hoe
meer kennis leidt tot een versnelling van het proces om de benodigde vergunningen te verkrijgen.

LEI Report 2015-148

| 21

• Een meer toegespitst grond- en pachtbeleid
Er zijn kortlopende (pacht)contracten die bovendien hoge rendementen moeten opleveren (lees:
hoge pachtprijzen). Deze combinatie van eisen zijn weinig passend bij de biologische
landbouwpraktijk en bemoeilijkt de mogelijkheden voor uitbreiding. Stimuleer het gebruik van
publieke gronden om het areaal en de buffercapaciteit te vergroten.
• Financiële ondersteuning vanwege de hoge certificerings- en controlekosten bij SKAL
Hoewel de subsidie om de certificeringskosten (deels) te compenseren net is afgesloten en het
‘weliswaar niet heel veel hielp’ (zie box) was het tóch een ondersteuning.

Enkele observaties
•
•
•

•

Van de 38 toetreders die de vraag over het wel of niet ontvangen van subsidie hebben beantwoord
heeft slechts één iemand een subsidie ontvangen en de overige 37 niet en toch zijn ze overgestapt.
Het aandeel daarvan in het inkomen liep uiteen van minder dan 5% (7), tot 5-10% (3),
tot 10-20% (3) tot meer dan 20% (3).
Uit de analyse van bedrijfseconomische resultaten van de biologische melkveebedrijven blijkt het
aandeel in het inkomen 0.3% in de periode 2011-2013 tot 3,2% in de periode 2005-2007.
(Bron: LEI – op basis van www.agrimatie.nl)
Uit de analyse van bedrijfseconomische resultaten van de biologische bedrijven met akkerbouw en
vollegrondsgroenten blijkt het aandeel van de subsidie in het inkomen van <1% in de perioden 20082011 en 2011-2013 tot 3,2% in de periode 2005-2007 op te lopen.
(Bron: LEI – op basis van www.agrimatie.nl)

• Level playing field
Alle geïnterviewde marktpartijen wijzen actief ingrijpen in de markt af, maar een aantal van hen
wijst wel op de ongelijkheid met andere landen wanneer daar wel overheidssteun wordt gegeven
voor omschakeling. Zij vragen voor om oog te hebben voor een level playing field.
Er zijn wel grenzen aan wat de overheid kan doen: Het omschakelen moet vooral door de markt zelf
opgepakt moeten worden
De sector is terughoudend over actief overheidsingrijpen in de markt. Dat helpt niet en wordt zelfs
afgewezen met de herinneringen van eind negentiger jaren - begin 21e eeuw in het achterhoofd. Ter
herinnering: toen stimuleerde de overheid de biologische landbouw met hectare-subsidies waardoor
de groei van biologische productie de vraag overtrof en de marktprijs fors daalde. Een enkeling meldt
daarbij ‘met het grootwinkelbedrijf als lachende derde’ en wijst op zelfs de negatieve neveneffecten
van actief overheidsbeleid: ‘Omdat het aanbod stijgt dalen de prijzen en komen boeren weer in de
moeilijkheden.’ Een ander wijst erop dat ‘platte hectarepremies een type boer aantrekt dat niet past
bij de biologische sector en op termijn geen goed doet’. De overstap moet vooral door de markt zelf
opgepakt worden. De biologische sector is inmiddels een volwassen sector die zelf heel goed kan
zorgen voor een goed evenwicht in vraag en aanbod. ‘Er is geen overheidsingrijpen nodig om vraag en
aanbod beter bij elkaar te brengen. Dat kan de sector prima zelf’, aldus één van de geïnterviewden.

22 | LEI Report 2015-148

Literatuur en websites

BioJournaal 28 oktober 2015 ‘Bionext pleit voor gerichte maatregelen om omschakeling te stimuleren
Biologische omzet stijgt naar ruim 1,1 miljard’ http://www.biojournaal.nl/artikel/20574/Biologische-omzet-stijgt-naar-ruim-1,1-miljard
Kersbergen, M.C. en J. Leferink (2004) Evaluatie beleidsnota biologische landbouw 2001-2004,
Ministerie Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit, Expertisecentrum LNV
Ministerie Economische Zaken, (2014) Monitor Duurzaam Voedsel 2013 Consumentenbestedingen aan
duurzaam gelabelde producten
Logatcheva, K. (2015) Monitor Duurzaam Voedsel 2014, LEI, Den Haag 2015-099
Sukkel, W. en B. Van der Waal (2007), Studie Stimuleren van Omschakeling naar Biologische
Landbouw anno 2007 – Knelpunten en oplossingsrichtingen bij omschakeling – bioKennis – PPO
nr. 368, Lelystad
http://www.agrimatie.nl
http://www.bionext.nl/zakelijk/nieuws?page=1

LEI Report 2015-148

| 23

Bijlage 1

Lijst van geïnterviewden

Achim Tijkorte

Product manager Reudink BV

Arend Zeelenberg

marketingadviseur Bureau AZ, voormalig ketenmanager plantaardige
producten TaskForce Marktontwikkeling Biologische Landbouw

Bavo van den Idsert

BIONEXT, http://www.bnr.nl/?service=player&type=column&audioId=2699551

Edwin Crombags

manager marketing en sales Ecomel

ErikJan van den Brink commercieel directeur Udea
Frank Brinkman

inkoper groenten en fruit, Bakker Barendrecht

Gerda Zijlstra

marketeer, Plukon

Harry Luesink

LEI – onderdeel van Wageningen UR, expert mestwetgeving

Henk Gerbers

voorzitter Stichting Merkartikel Bio+

Jan Groen

directeur Greenorganics

Maaike Raaijmakers

projectleider bij BIONEXT mede namens Paulien Veerkamp, uitvoerend

Marian Blom

betrokken bij regelgeving, BIONEXT

Maurits Steverink

TrueFoodsProjects, voormalig ketenmanager dierlijke producten TaskForce

secretaris VBP

Marktontwikkeling Biologische Landbouw
Niels Back

Triodosbank

Peter van Horne

LEI– onderdeel van Wageningen UR, expert pluimveesector

Willem Remijnse

voorzitter Biologische Pluimveehouders Vereniging

24 | LEI Report 2015-148

Bijlage 2

Bedrijfsresultaten biologische en
gangbare melkveehouderij

Tabel B2.1
Vergelijking resultaten tussen biologische en gangbare melkveebedrijven (2005-2013)
2005-2007 2005-2007 2008-2010 2008-2010 2011-2013 2011-2013
biologisch

gangbaar

biologisch

gangbaar

biologisch

Oppervlakte voedergewas

4

8

6

9

4

gangbaar
9

Melkquotum (1.000 kg)

370

554

416

632

418

692

Melkproductie per koe

6.251

7.845

6.342

8.079

6.268

8.040

Melkproductie per ha voedergewas

7.268

12.790

7.440

13.667

7.089

14.146

Totaal aantal aje

1,45

1,58

1,65

1,66

1,62

1,73

Aantal onbetaalde aje

1,2

1,5

1,4

1,5

1,5

1,5

Fabrieksprijs melk per 100 kg melk

37,4

32,1

41,2

32,9

47,5

39,6

Kritieke melkprijs per 100 kg melk

38,5

33,5

47,8

38,0

51,4

40,9

subsidie biologische productiemethoden

1.760

39

559

16

99

5

144

113

64

52

77

74

Inkomen uit bedrijf:
Per ton melk
Per onbetaalde aje (1.000 euro)

43.591

41.796

19.401

22.314

22.855

33.778

In % v. niet betaalde kosten

58

58

31

37

42

65

In % van opbrengsten

26

25

11

12

12

14

Bron: Informatienet
extra hulpvariabelen
Aantal steekproef bedrijven

27

256

33

283

32

294

53.438

61.536

27.348

33.309

33.498

51.448

Bedrijfsovername (%)

0

4

0

6

0

8

Opvolger aanwezig (%)

3

76

8

83

9

86

Inkomen uit bedrijf (x 1.000)

opbrengsten totaal

206.010

241.995

248.690

284.557

269.240

362.699

melkproductie

369.969

542.803

428.266

635.708

436.029

696.076

aantal koeien

59

69

68

79

70

87

4,38

4,39

4,34

4,37

4,29

4,39

vetgehalte
eiwitgehalte

3,48

3,51

3,52

3,52

3,49

3,53

kg krachtvoer/koe

1.278

2.089

1.388

2.117

1.340

2.093

prijs krachtvoer/100 kg

24,2

17,5

32,3

22,5

37,7

28,8

vervangingsperc.

24

26

22

26

21

26

krachtvoer per 100 kg melk

20

27

22

26

21

26

Conclusie:
• De gangbare melkveehouders verdienen meer dan de biologische boeren. Ondanks de hogere melkprijs voor de biologische melk. De hogere
kosten voor het (biologische) krachtvoer, de lagere veebezetting en de lagere melkproductie per koe kunnen de hogere melkprijs onvoldoende
compenseren.
• De subsidie neemt een beperkt aandeel in het inkomen in: van 0,3% in de periode 2011-2013 tot 3,2% in de periode 2005-2007.

LEI Report 2015-148

| 25

Tabel B2.2
Vergelijking resultaten tussen biologische en gangbare akker- en tuinbouwbedrijven (2005-2013)
2005-2007 2005-2007 2008-2010 2008-2010 2011-2013 2011-2013
Biologisch

Gangbaar

Biologisch

Gangbaar

Biologisch

Gangbaar

Cultuurgrond (ha)

47

57

46

59

46

54

Waarvan groenten (ha)

12

3

13

6

16

11

Totaal aantal aje

2,4

1,5

2,3

2,3

3,0

3,0

Aantal onbetaalde aje

1,2

1,3

1,2

1,3

1,4

1,3

Opbrengsten (1.000/ha cultuurgrond)

6,2

4,9

6,5

6,3

7,8

7,6

Betaalde kosten (1.000/ha

4,7

3,7

4,8

5,0

6,4

6,7

65

54

62

58

47

39

102

97

99

99

98

97

2.046

1

553

81

5

89

10

cultuurgrond)
Inkomen (1.000/onbetaalde aje)
Rentabiliteit
Subsidie biologische productiemethoden
Bron: Informatienet
extra hulpvariabelen
aantal bedrijven met cons. Aard
kg cons. Aard per hectare
prijs cons. Aard. Per 100 kg
saldo cons. Aard. Per hectare
aantal bedrijven met poot Aard
kg poot Aard per hectare
prijs poot Aard. Per 100 kg
saldo poot Aard. Per hectare
aantal bedrijven met zaaiuien

12

24

15

34

22.963

47.259

32.622

55.344

36

15

27

14

5.971

5.097

6.637

5.230

5

15

4

25

22.670

38.798

33.453

40.862

51

27

45

28

8.584

7.041

11.096

7.436

7

26

10

36

kg zaaiuien per hectare

28.511

55.106

32.619

59.185

prijs zaaiuien Per 100 kg

40

12

36

13

saldo zaaiuien Per hectare

8.414

4.817

8.200

5.799

aantal bedrijven met tarwe

15

29

16

38

4.894

8.298

5.395

9.418

kg tarwe per hectare
prijs tarwe Per 100 kg
saldo tarwe Per hectare
aantal bedrijven met gerst

30

16

30

17

1.239

1.010

1.337

1.170

5

11

4

16

kg gerst per hectare

4.397

6.073

4.482

7.273

prijs gerst Per 100 kg

22

18

24

18

saldo gerst Per hectare

926

921

950

875

aantal steekproef

20

30

22

47

totaal opbrengsten

292.374

284.158

294.904

372.453

inkomen uit bedrijf

74.507

69.707

74.632

77.784

Inkomen uit bedrijf:
Per oaje (1.000 euro)

64.558

54.137

61.503

58.171

In % v. niet betaalde kosten

107

86

99

102

In % van opbrengsten

25

25

25

21

Conclusie:
• De biologische bedrijven met akkerbouwgewassen en vollegrondsgroenten verdienen meer dan de gangbare boeren. De lagere opbrengsten
per hectare worden ruimschoots goedgemaakt door de hogere productprijzen.
• De subsidie neemt een beperkt aandeel in het inkomen in: van <1% in de perioden 2008-2011 en 2011-2013 tot 3,2% in de periode
2005-2007.

5

Dit betreft de subsidie die bedrijven in omschakeling ontvangen.

26 | LEI Report 2015-148

Bijlage 3

Structuur van de biologische
landbouwsector

Tabel B3.1
Omvang van de biologische bedrijven in 2011, 2013 en 2014
Akkerbouw (ha)

2011

2013

2014

10.257

10.843

10.261

1.870

2.060

2.262

Tuinbouw open grond (ha)
Tuinbouw onder glas (m2))

1.175.781 1.297.356 1.169.091

Grasland en groenvoedergewassen (are)

33.967

35.131

35.321

Graasdieren: rundvee (aantal dieren)

21.875

23.949

23.496

Graasdieren: schapen (aantal dieren)

20.008

18.820

14.478

Graasdieren: geiten (aantal dieren)

25.160

30.737

29.737

Hokdieren: varkens (aantal dieren)

57.487

63.588

68.914

Hokdieren: kippen (aantal dieren)

1.832.940 2.229.598 2.405.015

Bron: www.statline.nl

Tabel B3.2
Aantal van de biologische bedrijven in 2011, 2013 en 2014
2011

2013

2014

1.400

1.440

1.412

Akkerbouw

512

573

554

Tuinbouw open grond

364

400

404

Tuinbouw onder glas

94

103

104

Grasland en groenvoedergewassen

989

1.037

1.036

Jong rundvee

534

554

532

Schapen

180

181

170

Geiten

113

115

113

Varkens

99

120

119

Kippen

180

202

204

Totaal
Waarvan met ...

Bron: www.statline.nl

Tabel B3.3
Omvang per biologisch bedrijf
2011

2013

2014

Akkerbouw (ha/bedrijf)

20

19

18

Tuinbouw open grond (ha/bedrijf)

5

5

6

Tuinbouw onder glas (m2/bedrijf)

12.508

12.595

11.241

34

34

34
44

Grasland en groenvoedergewassen (are/bedrijf)
Jong rundvee (aantal dieren/bedrijf)

41

43

Schapen (aantal dieren/bedrijf)

111

103

85

Geiten (aantal dieren/bedrijf)

222

267

263

Varkens (aantal dieren/bedrijf)

581

529

579

Kippen (aantal dieren/bedrijf)

10.183

11.037

11.789

LEI Report 2015-148

| 27

LEI Wageningen UR

LEI Wageningen UR is een onafhankelijk, internationaal toonaangevend,

Postbus 29703

sociaaleconomisch onderzoeksinstituut. De unieke data, modellen en kennis

2502 LS Den Haag

van het LEI bieden opdrachtgevers op vernieuwende wijze inzichten en

T 070 335 83 30

integrale adviezen bij beleid en besluitvorming, en dragen uiteindelijk bij aan

E publicatie.lei@wur.nl

een duurzamere wereld. Het LEI maakt deel uit van Wageningen UR (University

www.wageningenUR.nl/lei

& Research centre). Daarbinnen vormt het samen met het Departement
Maatschappijwetenschappen van Wageningen University en het Wageningen
UR Centre for Development Innovation de Social Sciences Group.

Report
LEI 2015-148

De missie van Wageningen UR (University & Research centre) is ‘To explore
the potential of nature to improve the quality of life’. Binnen Wageningen UR
bundelen 9 gespecialiseerde onderzoeksinstituten van stichting DLO en
Wageningen University hun krachten om bij te dragen aan de oplossing van
belangrijke vragen in het domein van gezonde voeding en leefomgeving. Met
ongeveer 30 vestigingen, 6.500 medewerkers en 10.000 studenten behoort
Wageningen UR wereldwijd tot de aansprekende kennisinstellingen binnen
haar domein. De integrale benadering van de vraagstukken en de
samenwerking tussen verschillende disciplines vormen het hart van de
unieke Wageningen aanpak.

LEI Wageningen UR

LEI Wageningen UR is een onafhankelijk, internationaal toonaangevend,

Postbus 29703

sociaaleconomisch onderzoeksinstituut. De unieke data, modellen en kennis van het

2502 LS Den Haag

LEI bieden opdrachtgevers op vernieuwende wijze inzichten en integrale adviezen bij

E publicatie.lei@wur.nl

beleid en besluitvorming, en dragen uiteindelijk bij aan een duurzamere wereld. Het

www.wageningenUR.nl/lei

LEI maakt deel uit van Wageningen UR (University & Research centre). Daarbinnen

Kansen en belemmeringen voor
omschakeling naar de biologische sector

vormt het samen met het Departement Maatschappijwetenschappen van
Wageningen University en het Wageningen UR Centre for Development Innovation
REPORT

van de Social Sciences Group.

LEI 2015-148
ISBN 978-90-8615-722-8

De missie van Wageningen UR (University & Research centre) is ‘To explore the
potential of nature to improve the quality of life’. Binnen Wageningen UR bundelen
9 gespecialiseerde onderzoeksinstituten van stichting DLO en Wageningen
University hun krachten om bij te dragen aan de oplossing van belangrijke vragen
in het domein van gezonde voeding en leefomgeving. Met ongeveer 30 vestigingen,
6.500 medewerkers en 10.000 studenten behoort Wageningen UR wereldwijd tot de
aansprekende kennisinstellingen binnen haar domein. De integrale benadering van
de vraagstukken en de samenwerking tussen verschillende disciplines vormen het
hart van de unieke Wageningen aanpak.

Marieke J.G. Meeusen