Tweede Kamer der Staten-Generaal

Vergaderjaar 2023–2024

2

Aanhangsel van de Handelingen

Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de
regering gegeven antwoorden

671
Vragen van het lid Van der Plas (BBB) aan de Minister van Landbouw, Natuur
en Voedselkwaliteit over de mestderogatie (ingezonden 5 december 2023).
Antwoord van Minister Adema (Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit)
(ontvangen 20 december 2023).
Vraag 1
In de derogatiebeschikking is duidelijk opgenomen dat u per 1-1-2024 de
nutriënten verontreinigde (NV)-gebieden moet hebben aangewezen. Erkent u
dat u een serieus risico op Brussels ingrijpen neemt door deze gebieden nog
niet te hebben aangewezen?
Antwoord
Op 5 december jongstleden heb ik uw Kamer geïnformeerd over de aanwijzing van de met nutriënten verontreinigde gebieden (NV-gebieden) (Kamerstuk 33 037, nr. 521). De wijziging van de Uitvoeringsregeling Meststoffenwet,
waarin de aanwijzing is opgenomen, is gepubliceerd op 19 december 2023
(Stcrt. 19 december 2023, nr. 34882).
Vraag 2
Erkent u dat u veehouders hiermee onnodig lang in onzekerheid houdt en
mogelijk opzadelt met onnodig hoge kosten wanneer Brussel zelf de regie
neemt? Zo ja, wat is uw beleid om veehouders vertrouwen te geven?
Antwoord 2
Met de bekendmaking van de regeling is voor landbouwers duidelijk welke
nutriënten verontreinigde gebieden (NV-gebieden) zijn aangewezen. Hiermee
implementeer ik de voorwaarden vanuit de derogatiebeschikking tijdig voor
1 januari 2024.
Het proces om te komen tot de (door mij gewenste gedetailleerde) aanwijzing
van NV-gebieden vergde tijd, mede i.v.m. het noodzakelijke overleg met de
Europese Commissie. Juist ook vanwege de ingrijpendheid van de maatregelen die gelden voor NV-gebieden wilde ik dat we de gebieden zo gedetailleerd
mogelijk konden aanwijzen, zodat de gebieden worden aangewezen waar de
maatregelen door de agrariërs ook echt nodig zijn en effect hebben.
Ik realiseer me dat de maatregelen een grote impact hebben op de agrarische
bedrijfspraktijk. Vanwege die ingrijpendheid zal ik de agrariërs in de
NV-gebieden helpen om er zo snel mogelijk voor te zorgen dat de waterkwali-

ah-tk-20232024-671
ISSN 0921 - 7398
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, Aanhangsel

1

teit in deze gebieden op orde komt. Dit wil ik doen met advies van de
Commissie van Deskundigen Meststoffenwet en het ophalen van best
practices in de praktijk en bij waterschappen. Vervolgens zal ik actief de
boeren in deze gebieden hierover informeren.
Vraag 3
Bent u bereid om de bufferzones rond Natura 2000-gebieden, die u per
1-1-2024 moet toepassen, te baseren op maatwerk waarbij u zich vanuit het
oogpunt van doeltreffendheid enkel focust op habitattypen waarvan de
kritische depositiewaarde (KDW) wordt overschreden en niet op gehele
Natura 2000-gebieden?
Antwoord 3
Met de aanwijzing van de derogatievrije zones rond Natura 2000-gebieden
geef ik uitvoering aan de voorwaarde in de derogatiebeschikking, dat met
ingang van 1 januari 2024 ook geen derogatievergunning meer mag worden
verstrekt voor percelen die binnen een bufferzone liggen rondom de grens
van een Natura 2000-gebied waar de kritische stikstofbelasting voor
stikstofdepositie wordt overschreden. De voorwaarde uit de derogatiebeschikking ziet dus op het hele Natura 2000-gebied waar de kritische depositiewaarde (KDW) wordt overschreden. De derogatiebeschikking biedt geen
ruimte om hiervan af te wijken door enkel te focussen op habitattypen in het
Natura 2000-gebied waar de kritische depositiewaarde (KDW) wordt
overschreden.
Op basis van een advies van Wageningen Environmental Research (WEnR)
heb ik een zone vastgesteld rondom de Natura 2000-gebieden waar de KDW
wordt overschreden. De Natura 2000-gebieden die het betreft zijn opgenomen
in bijlage 5 van mijn Kamerbrief van 5 december over de voortgang
implementatie derogatiebeschikking mest en implementatie van met
nutriënten-verontreinigde gebieden (Kamerstuk 33 037, nr. 521) en in bijlage II
bij de op 19 december gepubliceerde regeling (Stcrt. 2023, 34882).
Vraag 4
Welke maatregelen treft u om de mestexcretie in 2025 zoveel mogelijk in
overeenstemming te laten zijn met het dan geldende excretieplafond? Bent u
bereid om hierbij alles in het werk te stellen om een generieke korting te
voorkomen en om bedrijven die door willen te ontzien?
Antwoord 4
De maatregelen die ik nu reeds genomen heb – voorlopig afzien van het
actualiseren van de excretieforfaits voor melkvee en voorlopig afzien van het
openstellen van de fosfaatbank – richten zich op het voorkomen dat de
mestproductie toe kan nemen. Dit is een eerste stap om de mestproductie in
2025 zoveel mogelijk in overeenstemming te brengen met het dan geldende
nationale mestproductieplafond. Het effect van deze maatregelen en de
resultaten van de Lbv en Lbv-plus op het doelbereik zullen door mij gemonitord worden en zo nodig zullen extra aanvullende maatregelen getroffen
moeten worden. Over deze extra aanvullende maatregelen, zoals de mate van
verhoging van het afromingspercentage bij overdracht van fosfaatrechten, ga
ik het gesprek aan met sectorpartijen. Insteek daarbij is het voorkomen van
een generieke korting op fosfaatrechten om te voldoen aan de mestproductieplafonds uit de derogatiebeschikking. Voorts verwijs is u naar mijn brief van
5 december jl. over dit onderwerp.
Vraag 5
Bent u zich ervan bewust dat de afbouw/verlies van derogatie voor de
veehouderij met bijbehorende gevolgen ertoe leidt dat komend jaar gezinsbedrijven acuut in financiële problemen komen?
Antwoord 5
Ik ben mij ervan bewust dat de derogatiebeschikking een grote impact heeft
op de agrarische sector en op individuele bedrijven (zie ook mijn brief aan de
Tweede Kamer van 28 september 2022 (Kamerstuk 33 037, nr. 480)).
Daarnaast heeft het koude en natte voorjaar geleid tot minder afzetmogelijkheden voor dierlijke mest en een toename van de mestafzetkosten. Ter
uitvoering van de moties van de leden Van Campen c.s. en Boswijk c.s.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, Aanhangsel

2

(Kamerstukken 33 037, nr. 468 en nr. 469) heb ik Wageningen Economic
Research (WEcR) opdracht gegeven de economische effecten van de
maatregelen uit de derogatiebeschikking voor verschillende typen melkveebedrijven in beeld te brengen. Ik streef ernaar dit onderzoek medio januari 2024
naar de Tweede Kamer te sturen.
Vraag 6
Kunt u aangeven wat de additionele kosten zijn voor een doorsnee melkveehouder die het gevolg zijn van de afbouw/verlies van derogatie in combinatie
met het verlies aan grond door het nieuwe Gemeenschappelijke Landbouwbeleid (GLB) (bufferstroken)?
Antwoord 6
De additionele kosten voor mestafzet ten gevolge van de derogatiebeschikking zullen sterk uiteenlopen per melkveebedrijf. Deze zijn onder andere
afhankelijk van de bedrijfsstructuur, het management en de regio waar het
bedrijf zich bevindt. Ik verwijs u naar het onderzoek genoemd in het
antwoord op vraag 5, dat ik naar verwachting medio januari 2024 naar de
Tweede Kamer zal sturen.
Vraag 7
Erkent u dat de huidige financiële situatie van veehouderijbedrijven, mede
veroorzaakt door de afbouw/verlies van derogatie, ertoe leidt dat deze
bedrijven geen financiële slagkracht meer overhouden om de door de
overheid beoogde transitie in te zetten? Zo ja, wat gaat u voor deze bedrijven
doen?
Antwoord 7
Zoals ik eerder heb aangegeven (Kamerstuk 30 252, nr. 77) is het verdienvermogen van agrarische ondernemers een cruciale factor voor het laten slagen
van de transitie naar een duurzame landbouw. Ter uitvoering van ook de
motie van de leden Thijssen en Bromet (Kamerstuk 36 200, nr. 38), heb ik het
in het antwoord op vraag 5 genoemde onderzoek door WEcR uitgezet naar de
economische en milieueffecten van mogelijke maatregelpakketten die
inspelen op de beleidsopgaven voor natuur, klimaat en waterkwaliteit en op
mogelijke transitiepaden. Vervolgens wordt nagegaan welk type ondersteunende instrumenten vanuit markt en overheid potentie hebben om de
landbouwbedrijven in de transitie te ondersteunen. Ik streef ernaar dit
onderzoek medio januari 2024 naar de Tweede Kamer te sturen. Het is ter
overweging aan het volgende Kabinet of, en zo ja, welke maatregelen
getroffen moeten worden.
Vraag 8
Bent u zich er van bewust dat de huidige situatie op de mestmarkt als gevolg
van de afbouw van derogatie in combinatie met overige factoren als
oplopende rentestanden ertoe leidt dat vooral jonge ondernemers financieel
naar de afgrond worden gedrukt en hiermee onze toekomstige voedselmakers en beheerders van het landschap worden verloren? Wat gaat u hieraan
doen?
Antwoord 8
Ik vind het belangrijk dat jonge ondernemers behouden blijven in de
agrarische sector. Ik zet mij in voor jonge boeren, onder andere met de jonge
boerenregeling en ook fiscaal wordt bedrijfsoverdracht gefaciliteerd.
Tegelijkertijd heb ik geen mogelijkheden om bepaalde algemene bedrijfsomstandigheden, zoals verhoging van de mestafzetkosten, te veranderen voor
specifieke doelgroepen, zoals jonge boeren. Ik ben wel voornemens om in
2024 het steuninstrument vestigingssteun jonge landbouwers open te stellen.
Hiervoor wordt vanuit het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid 25.000 euro
per jonge landbouwer gefinancierd. In mijn Kamerbrief van september
(Kamerstuk 30 252, nr. 128) heb ik de Kamer geïnformeerd om 100 miljoen
euro aan het steuninstrument toe te voegen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, Aanhangsel

3

Vraag 9
Deelt u de mening dat de huidige afbouw/verlies van derogatie te snel gaat
ten opzichte van de gehele transitie van de landbouw waardoor er nu
bedrijven op «omvallen» staan?
Antwoord 9
Nederland heeft sinds 2006 een derogatie op de Nitraatrichtlijn verkregen. Bij
het opnieuw verlenen van de derogatie werden daar steeds meer voorwaarden aan verbonden, omdat de waterkwaliteit in Nederland onvoldoende
verbeterde. Hoewel het kabinet zich tot het uiterste heeft ingespannen voor
het verkrijgen van een volledige nieuwe derogatie, heeft de Europese
Commissie in de derogatiebeschikking voor de periode 2022–2025 een
afbouwpad van de derogatie opgenomen en aan deze afbouwende derogatie
strenge voorwaarden verbonden. Ik ben mij bewust van het korte tijdpad
waarmee bedrijven geconfronteerd worden en de impact hiervan op de
bedrijfsvoering.
Vraag 10
Bent u bereid om alles in het werk te stellen om de daling van de gebruiksnorm voor N-dierlijk minder snel te laten dalen zodat er een transitiepad met
perspectief ontstaat voor de agrarische sector?
Antwoord 10
Zowel het afbouwpad voor dierlijke mest als de korting op de totale
stikstofgebruiksnorm in NV-gebieden die in de beschikking zijn opgenomen
zijn bindend, ik zie geen ruimte om daarvan af te wijken.
Vraag 11
Bent u bereid om de subsidiebedragen van de regeling «subsidie behoud
graslandareaal» te herzien in het licht van de explosief gestegen mestafvoertarieven? En bent u bereid om in de berekening van het subsidiebedrag per
tien kilogram stikstof uit te gaan van het actuele wettelijke forfaitaire
stikstofgehalte van rundveedrijfmest in plaats van het oude forfait?
Antwoord 11
Ik ben mij ervan bewust dat de kosten voor het afzetten van dierlijke mest zijn
gestegen vanwege de afname van de mestplaatsingsruimte. De Subsidieregeling behoud grasland is bedoeld als tegemoetkoming in een deel van de extra
kosten die derogatiebedrijven moeten maken als gevolg van de afbouw van
de derogatie en is erop gericht landbouwers te stimuleren derogatie aan te
vragen om daarmee het graslandareaal van deze bedrijven te behouden. In
de regeling wordt uitgegaan van een forfaitaire vergoeding van twintig euro
per tien kg stikstof uit dierlijke mest per hectare terugval in de mestplaatsingsruimte. De berekening van deze vergoeding is gebaseerd op informatie
van WEcR over mestafzetprijzen uit het bedrijveninformatienet (BIN) van
2020. Hierbij is rekening gehouden met het stikstofgehalte in een ton
melkveemest zoals vastgesteld door de Werkgroep Uniformering berekening
Mest en mineralencijfers (WUM). Op dit moment zie ik binnen het beschikbare budget voor de regeling (ca. 130 miljoen euro) en binnen de kaders van
de Europese de-minimissteunvoorwaarden geen ruimte om de subsidiebedragen te verhogen, ondanks de toegenomen kosten voor mestafzet.
Vraag 12
Bent u ermee eens dat de strikte definitie van het «geen aanspraak kunnen
maken op een derogatievergunning» als uitsluitingsgrond binnen de regeling
«subsidie behoud graslandareaal» onevenredig is voor bedrijven waarbij
slechts een klein percentage van het areaal buiten Natura 2000-gebied of een
waterwingebied ligt? Bent u bereid dit te herzien?
Antwoord 12
Ook bedrijven die een klein percentage van het areaal buiten een Natura
2000-gebied, een derogatievrije zone rondom een Natura 2000-gebied of een
grondwaterbeschermingsgebied hebben liggen, kunnen onder voorwaarden
voor de subsidie in aanmerking komen. Om hiervoor in het kalenderjaar 2024
in aanmerking te komen, moeten zij in 2021 of 2022 en ook in 2023 een
derogatievergunning hebben gehad en opnieuw derogatie aanvragen en

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, Aanhangsel

4

verkrijgen. De subsidie die een landbouwer ontvangt is afhankelijk van de
mate van terugval in de mestplaatsingsruimte door afname van de derogatienorm en het aantal hectare dat in feitelijk gebruik is bij het bedrijf. Deze
bedrijven ontvangen daarom voor de percelen in Natura 2000-gebied,
derogatievrije zone rondom een Natura 2000-gebied of een grondwaterbeschermingsgebied een hogere vergoeding.
Vraag 13
Erkent u dat het toekomstperspectief in de melkveehouderij voor een
belangrijk deel afhankelijk is van de investeringen die gedaan kunnen worden
in innovaties en de inzet van extra grond? Zo ja, ziet u mogelijkheden om
extra investeringen mogelijk te maken binnen de komende begrotingsstaat
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV)?
Antwoord 13
Naast investeringen in innovaties, waarvan de werkzaamheid en de milieuimpact kan worden geborgd, zijn langjarige vergoedingen voor ecosysteemdiensten en verlaging van de grondkosten belangrijk voor het toekomstperspectief van melkveebedrijven. Zoals u hebt kunnen lezen werden juist in het
landbouwakkoord hierover afspraken gemaakt. Het is nu aan het volgende
kabinet om te overwegen of er aanvullend op de LNV-begroting maatregelen
moeten worden genomen.
Vraag 14
Bent u het ermee eens dat mede door overheidsingrijpen de melkveehouderijsector de laatste acht jaar veel heeft moeten inleveren, zoals de generieke
korting van 8,3 procent, de afbouw van de derogatie en de introductie van de
bufferstroken en dat mede hierdoor het toekomstperspectief zwaar onder
druk staat?
Antwoord 14
Ik ben mij ervan bewust dat de impact van overheidsingrijpen omwille van
Europese kaders en natuur- en milieudoelen (waaronder waterkwaliteit) groot
is op het boerenerf. Ten aanzien van het toekomstperspectief van melkveebedrijven verwijs ik naar mijn antwoord op voorgaande vragen.
Vraag 15
Bent u bereid om het de hoeveelheid stikstofbemesting per hectare de
komende jaren te verruimen om de sector de gelegenheid te bieden om de
aanpassingen in de bedrijfsvoering over een periode van tien jaar te
realiseren?
Antwoord 15
Zoals u terecht opmerkt in vraag 1 en 2 is er een reëel risico op ingrijpen van
de Europese Commissie wanneer Nederland zich niet aan de voorwaarden uit
de derogatiebeschikking alsmede andere EU-regelgeving houdt. Daar valt ook
de 20% verlaging van de stikstofgebruiksnorm onder, die in de NV-gebieden
zal plaatsvinden. Ook de gebruiksnorm voor stikstof uit dierlijke mest is
gebonden aan Europese kaders (170 kg N/ha/jaar of voor bedrijven met een
derogatievergunning in 2024 en 2025 nog de hogere derogatienorm). Ik zie
daarnaast geen ruimte om de stikstofgebruiksruimte in andere gebieden te
verhogen, omdat de Nitraatrichtlijn ook voorschrijft dat waterverontreiniging
door nitraten uit de landbouw dient te worden verminderd en voorkomen.
Een toename van de stikstofbemesting boven het huidige niveau is daarmee
niet in lijn.
Vraag 16
Als blijkt dat er door verouderde gegevens met betrekking tot de bijdrage van
de landbouw onterecht gebieden zijn aangewezen als nutriëntenverontreinigd, wanneer herziet u dan deze gebieden?
Antwoord 16
De aanwijzing van de NV-gebieden geldt in ieder geval voor de duur van de
derogatiebeschikking, 2024 en 2025. Deze aanwijzing en daarmee de
geldende maatregelen in deze gebieden, staat hiermee vast voor de komende
twee jaar. Voorts verwijs ik u naar de gelijktijdig verzonden brief aan uw

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, Aanhangsel

5

Kamer naar aanleiding van een verzoek van de vaste commissie voor
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) over dit onderwerp.
Vraag 17
Betekent dit dat wanneer blijkt dat de bijdrage van de landbouw in de actuele
cijfers lager blijkt dan 19 procent, de korting van uiteindelijk 20 procent totaal
stikstof wordt teruggedraaid?
Antwoord 17
De aanwijzing van de NV-gebieden geldt in ieder geval voor de duur van de
derogatiebeschikking, 2024 en 2025. Deze aanwijzing en daarmee de
geldende maatregelen in deze gebieden, staat hiermee vast voor de komende
twee jaar. Voorts verwijs ik u naar de gelijktijdig verzonden brief aan uw
Kamer naar aanleiding van een verzoek van de vaste commissie voor LNV
over dit onderwerp.
Vraag 18
Waarom wordt met 19 procent aandeel zonder buitenlandse bronnen
gerekend, terwijl het om het totaal van nutriënten in water gaat? Wat zou het
percentage drempelwaarde-aandeel zijn als de overige bronnen wel worden
meegerekend?
Antwoord 18
Het percentage drempelwaarde-aandeel van de landbouw is in de derogatiebeschikking vastgesteld op 19%, hiervan kan niet worden afgeweken. Om alle
agrariërs in Nederland op dit punt gelijkwaardig te behandelen, is de
buitenlandse belasting – evenals de inlaat vanuit Rijkswateren – bij de
bepaling van de bijdrage van de landbouw in de verontreiniging van het
oppervlaktewater niet meegewogen in de totaalsom. Ik heb hiertoe in
afstemming met de Minister van Infrastructuur en Waterstraat (I&W)
besloten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2023–2024, Aanhangsel

6