Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2007–2008

31 289

Voortgezet Onderwijs

Nr. 40

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN ONDERWIJS, CULTUUR
EN WETENSCHAP
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 16 juni 2008
Tijdens het Algemeen Overleg Gelijke Kansen van 15 mei jl. (Kamerstuk
31 200 VIII/31 293, nr. 184) heb ik mijn toezegging bevestigd dat ik met de
onderwijswethouders van de G4 en met de VO raad zou overleggen over
de lokale situatie en eventuele verbetermogelijkheden van segregatie in
het voortgezet onderwijs. Ook heb ik toegezegd de aanpak van segregatie
in het voortgezet onderwijs te beschrijven. Met deze brief informeer ik u
hierover en antwoord ik op de brief van de Tweede Kamer (d.d. 21 april
2008 met kenmerk 08-OCW-B-023) over de terugval in de leerlingaantallen
in Utrecht.
Tevens bied ik u het rapport «Opbrengsten van het vmbo in de G4» van de
onderwijsinspectie aan.1 In deze brief ga ik in op de gevolgen die ik aan
één en ander verbind in relatie tot het tegengaan van segregatie in het
voorgezet onderwijs.
1. Huidige aanpak van segregatie in het voortgezet onderwijs

1

Het voortgezet onderwijs heeft een andere aard dan het primair onderwijs, waardoor ook de aanpak van segregatie verschilt. Zo kent het voortgezet onderwijs de indeling in schooltypes (vmbo, havo en vwo), waarbij
taalvaardigheid en IQ leidend zijn, en zijn middelbare scholen minder
wijkgebonden dan basisscholen. Daarom geef ik in relatie tot segregatie in
het voortgezet onderwijs prioriteit aan de aanpak van onderwijsachterstanden en het tegengaan van voortijdig schoolverlaten.
Evenals in het primair onderwijs is kwalitatief goed onderwijs een voorwaarde om de achterstanden van ook allochtone leerlingen te verminderen. Daarom investeer ik in de kwaliteit van het onderwijs. In de
Kwaliteitsagenda voor het VO, die ik begin juli aan de Tweede Kamer zal
toezenden, benadruk ik dan ook dat er een sterke relatie bestaat tussen
segregatie en (zeer) zwakke scholen. Ik zal in de Kwaliteitsagenda VO
bijgevolg een stevige ambitie in de aanpak van aantal (zeer) zwakke
scholen verbinden.

KST119685
0708tkkst31289-40
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2008

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 289, nr. 40

Ter inzage gelegd bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.

1

Mijn huidige aanpak van de bevordering van integratie, de aanpak van
achterstanden en het tegengaan van voortijdig schoolverlaten omvat de
volgende lijnen:
Aanpak achterstanden
Met het Leerplusarrangement VO ontvangen scholen met veel leerlingen
uit achterstandswijken extra geld (53 miljoen euro). Met dit geld kunnen
deze scholen hun kerntaak beter uitvoeren. Namelijk zorgen dat scholen
ook bij deze leerlingen eruit halen wat er in zit. Niet alleen in het vmbo en
praktijkonderwijs, ook in het havo en vwo. Door de extra impuls zijn deze
scholen beter in staat de extra zorg te bieden aan leerlingen die dat – gelet
op hun achtergrondsituatie – nodig hebben. Zo krijgen vooral achterstandsleerlingen meer kansen om het diploma te halen dat bij hen past.
Bij de versterking van basisvaardigheden van leerlingen zijn de extra inzet
op rekenen en taal in de doorlopende leerlijn en het goed meten van
resultaten (examens) onontbeerlijk. De komende 3 jaar investeert OCW
ruim € 115 mln om het reken- en taalniveau van leerlingen in alle sectoren
te verhogen. Vanaf 2011 volgt jaarlijks structureel nog eens ongeveer € 15
mln voor de hele onderwijskolom.
Samen met mijn collega’s Rouvoet en Dijksma ondersteun en stimuleer ik
de verdere ontwikkeling van de zorg- en adviesteams (ZAT’s). Teams die
vanuit de praktijk zijn ontstaan om kinderen passende hulp en zorg te
kunnen bieden (bijvoorbeeld de jeugdzorg, het maatschappelijk werk, de
jeugdgezondheidszorg, de leerplicht, de politie en de zorgcoördinator van
het onderwijs). Op dit moment is er op 90% van de VO-scholen al sprake
van een ZAT. Binnenkort informeren mijn collega Dijksma, minister
Rouvoet en ik u nader over de acties die wij gaan inzetten om 100%
dekking van kwalitatief goede ZAT’s in 2011 te bereiken.
Passende kwalificatie
Er is extra geld voor bestrijding van voortijdig schoolverlaten (VSV),van
€ 22 mln in 2008 tot (indicatief) € 71 mln in 2011, plus een extra € 4 mln
in 2008 tot € 19 mln vanaf 2011 (bestuursakkoord BZK/VNG).
Ik verwijs ook naar mijn brief over de integrale aanpak schoolverzuim die
ik 5 juni jl. naar de Kamer heb gestuurd. Naast de middelen in het
Gemeentefonds komt er nu één specifieke geldstroom voor leerplicht en
de regionale meld- en coördinatiefunctie (RMC-functie), vanaf 2008 jaarlijks € 30 mln.
De afgelopen jaren zijn goede ervaringen opgedaan met de «Campagne
Leersucces». Deze campagne richtte zich op het vergroten van het leersucces van groepen leerlingen die nu nog vaak voortijdig hun schoolloopbaan opgeven. Het ministerie van OCW en het ministerie van WWI
zullen de ervaringen uit de Campagne onder de aandacht brengen bij de
gemeenten (en in het bijzonder de G4) die te maken hebben met voortijdig schoolverlaten.
Doorstroom bevorderen :
Vanuit de overtuiging dat de mogelijkheid van stapeling een belangrijke
bijdrage kan leveren aan het optimaal ontplooien van talent, zal het
kabinet een onderzoek starten naar de belemmeringen die er zijn voor het
stapelen en doorstromen in het onderwijs. De kwantitatieve en kwalitatieve gevolgen van de beleidsopties worden in kaart gebracht. De experimenten «vmbo-mbo2» (het opzetten van een geïntegreerde leerroute
vmbo-basisberoepsgerichte leerweg – mbo 2) starten vanaf schooljaar
2008–2009, ik investeer tot aan 2013 ruim € 30 mln in deze experimenten.
Voor vmbo-leerlingen is mogelijk gemaakt om vanaf schooljaar 2007–2008

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 289, nr. 40

2

vakken op een hoger niveau te kunnen doen, voor havo-leerlingen was
dat al mogelijk. En voor de doorstroming vmbo-gemengde leerweg naar
havo is geen inspectietoestemming meer nodig.
Burgerschapsvorming en maatschappelijke stages
Burgerschapsvorming vind ik in verband met gelijke kansen voor leerlingen eveneens een belangrijk punt waarop ik via de maatschappelijke
stage inspeel. Ik investeer hier vanaf 2011 structureel meer dan € 100
miljoen in.
Daarnaast laat het programmaministerie voor WWI een pilot uitvoeren in
het kader van de maatschappelijke stages waarin integratie centraal staat.
Het uitgangspunt is dat leerlingen die niet met elkaar naar school gaan en
die in verschillende wijken wonen, samen een maatschappelijke stage
gaan uitvoeren. Daarmee worden de mogelijkheden voor de leerlingen
om elkaar te ontmoeten en samen te werken bevorderd en dat zal bij
dragen aan burgerschapsvorming.
Lokale Educatieve Agenda
De LEA biedt mogelijkheden aan scholen en gemeenten bij het tegengaan
van onderwijsachterstanden en segregatie. Burgemeester en wethouders
hebben zelfs de mogelijkheid om de uitkomsten van dit – verplichte –
overleg om te zetten in bindende afspraken over onder andere de te realiseren prestaties en inspanningen voor de aanpak van onderwijsachterstanden en segregatie.
Verbetering beloning in tekortregio’s (extra geld voor leraren)
In het kader van het onderhandelaarsakkoord «Convenant LeerKracht van
Nederland» komen er per 1 januari 2009 extra middelen beschikbaar voor
het realiseren van een functiegebouw van VO leraren (per schoolsoort) in
de Randstadregio’s. Voor de realisatie hiervan is in 2009 een bedrag van
€ 12 miljoen beschikbaar, en vanaf 2010 structureel € 50 miljoen oplopend tot € 58 miljoen in 2020.
2. Bevindingen gesprek G4 en VO raad
Op 9 juni sprak ik met de wethouders van de G4, en op 11 juni met de VO
raad. Uit het gesprek met de G4 en de VO raad bleek dat de situatie per
stad verschilt. De G4 en de VO raad schetsten mij het beeld dat segregatie
in het onderwijs voor een groot deel het gevolg van segregatie in steden
(wijken/buurten) is. De problematiek in de G4 blijft hardnekkig en wordt
gekenmerkt door een opeenstapeling van elkaar versterkende (negatieve)
factoren. Hoewel de omvang van de problematiek in de vier grote steden
verschilt, zijn de factoren die segregatie in het onderwijs beïnvloeden
onderling sterk vergelijkbaar: kwaliteit van het onderwijs, categorialisering, spreiding van scholen over de stad, grote versus kleine scholen,
vmbo – scholen versus avo- scholen, spreiding van zorg- (lwoo-)leerlingen, de rol van de ouders bij het maken van de schoolkeuze en het
(vroege) selectiesysteem. Het gaat om factoren die sterk op elkaar
ingrijpen en daarmee de complexiteit van het vraagstuk nog verder
vergroten, aldus de G4 en de VO raad.
De G4 en de VO raad vragen mijn steun bij een aantal onderdelen:
– Het maken van een nadere analyse van de gevolgen van segregatie
voor leerlingen en de specifieke problematiek in de G4, bijvoorbeeld
met aandacht voor trends in de vraag van ouders en leerlingen in
relatie tot het aanbod;
– Kijken naar mogelijkheden om afspraken te maken met de onderwijsin-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 289, nr. 40

3

–
–
–

spectie over monitoring van (zeer) zwakke scholen en afspraken in
algemene zin over steun voor (zeer) zwakke scholen om uit de negatieve spiraal te komen;
Helderheid te verkrijgen over de verwachtingen die de samenleving
van scholen mag hebben op dit terrein;
Kijken naar mogelijkheden voor scholen om onvoldoende functionerend personeel te kunnen vervangen;
Aanpak van het lerarentekort in de G4.

Ik ben bereid tegemoet te komen aan dit verzoek van de G4. Ik heb aangegeven dat ik de inzet op kwaliteit herken, en ben akkoord gegaan met het
voorstel van de G4 om een verdere analyse te laten uitvoeren door een
gezamenlijke werkgroep. Gelet op de al door mij ingezette lijnen, waarmee ik de kwaliteit van het onderwijs wil verbeteren en segregatie wil
aanpakken, en de vele middelen die daarbij al worden ingezet, heb ik
aangegeven dat de verbetering van de aanpak van segregatie daarom wel
binnen de bestaande financiële kaders moet plaatsvinden. Ook heb ik de
G4 gevraagd om te bezien in hoeverre de mogelijkheden van de LEA in dit
kader nog beter kunnen worden benut. De VO raad zal actief worden
betrokken bij de aanpak ervan.
3. Inspectierapport «Opbrengsten van het vmbo in de G4»
Bij de discussies over het rendement van het voortgezet onderwijs nemen
de vmbo-scholen en -afdelingen in de G4 een aparte plaats in. De aanleiding hiervoor is het feit dat de opbrengsten van deze vmbo-scholen
achterblijven bij die van de rest van het land. In het licht van deze discussies heeft de inspectie een verkennend onderzoek uitgevoerd naar de
opbrengsten van vmbo-scholen en -afdelingen in de G4. Het rapport is in
afstemming met de G4 opgesteld. U treft het rapport bijgaand aan.
Uit het onderzoek blijkt dat de opbrengsten van de vmbo-scholen in de G4
meer onder druk staan dan in de rest van Nederland. Hierbij lijkt vooral
het kenmerk «afkomst» een grote rol te spelen. Voor scholen en schoolbesturen betekent dit dat er aandacht nodig is voor de kenmerken van de
leerlingpopulatie en voor de consequenties daarvan voor de inrichting
van het onderwijs. Voor de inspectie betekent het dat bij het risicogestuurde toezicht met deze conclusie nadrukkelijk rekening wordt
gehouden, door de opbrengsten van de vmbo-scholen in de G4 op voorhand nader te analyseren.
Opvallend aan de bevindingen van de inspectie is dat rendement van de
vmbo-scholen, de onvertraagde doorstroom in de bovenbouw naar
diploma, in de G4 lager ligt dan in de rest van Nederland. Vooral veel
vmbo-scholen in Amsterdam (50 procent) en in Utrecht (64 procent)
hebben een laag rendement, namelijk minder dan 80 procent van de leerlingen dat onvertraagd doorstroomt naar het diploma. Ook heeft het
verkennend onderzoek uitgewezen dat Vmbo-scholen in de G4 met een
hoog percentage lwoo-leerlingen niet vaker een hoog percentage
gezakten hebben. Dit zou kunnen worden verklaard doordat scholen die
lwoo-leerlingen opnemen, hiervoor een aanvullende bekostiging
ontvangen. Het zou kunnen dat deze extra middelen zodanig worden
ingezet dat dit ten goede komt aan een succesvolle schoolloopbaan van
de lwoo-leerlingen. De inspectie ziet wel een relatie tussen het percentage
gezakten en het percentage niet-westerse allochtone leerlingen. Ook voor
deze leerlingen worden aanvullende financiële middelen toegekend. Dit
lijkt dan echter niet van doorslaggevende invloed.
Behalve de (kenmerken van de) leerlingenpopulatie zijn nog enkele andere
mogelijke kenmerken van vmbo-scholen met een hoog rendement uit het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 289, nr. 40

4

onderzoek naar voren gekomen. Het betreft dan aspecten van het onderwijsproces en vooral kenmerken van het docentenbestand. Door schoolleiders wordt de opbouw van het personeelsbestand van belang geacht
voor een hoog rendement. Een lerarenbestand dat in hoge mate in staat is
om de leerlingen uit de G4 te motiveren en te boeien is erg belangrijk. Dit
onderschrijft het belang van mijn beleid om extra middelen naar de
Randstadregio’s te geleiden voor verbetering van de beloning van leraren.
Scholen en schoolbesturen kunnen waar mogelijk met dit gegeven rekening houden. De inspectie zal nagaan of en zo ja op welke manier dit
gegeven betrokken kan worden bij het toezicht, bijvoorbeeld bij het
opstellen van het waarderingskader. De inspectie acht aanvullend onderzoek nodig om de opbrengsten van de vmbo-scholen nader te kunnen
duiden. Ook vindt de inspectie het nodig om verder onderzoek te doen
naar de kenmerken van scholen met een hoog dan wel laag rendement,
anders dan de kenmerken van de leerlingpopulatie.
Ik onderken het belang van de uitkomsten van dit rapport van de
inspectie, en ik neem de bevindingen mee in mijn verdere aanpak van
segregatie in het voortgezet onderwijs.
4. Terugval leerlingaantallen Utrecht
In uw brief van 21 april 2008 (met kenmerk 08-OCW-B-023) heeft u specifiek vragen gesteld over de terugval in de leerlingenaantallen op de vmboscholen in Utrecht.
In de grote steden is er in het algemeen een terugloop in het aantal leerlingen. De inspectie schrijft dit vooral toe aan de grotere uitstroom naar
scholen in andere postcodegebieden. Dit is niet alleen een «witte-vlucht»,
maar ook een sociaal-economische. Dat scholieren die uit Utrecht naar
scholen buiten de gemeentegrenzen gaan, heeft vermoedelijk te maken
met de goede bereikbaarheid vanuit Utrecht: Nieuwegein, Woerden, Zeist
en Bilthoven zijn bijvoorbeeld goed met het openbaar vervoer te bereiken.
Ook groeien deze scholen vanwege het slechte imago van enkele scholen
in de stad. De goed bekendstaande scholen in de stad hebben maar een
beperkt aantal plaatsen beschikbaar en de scholen met een vermeende
lagere kwaliteit lopen leeg.
U vraagt hoe de vmbo-scholen in Utrecht scoren in het kwaliteitsonderzoek van de Inspectie. Er zijn in Utrecht 13 scholen met een vmboopleiding zijn. Vijf van deze zijn brede scholengemeenschappen met
VMBO HAVO VWO. De scholen inclusief VMBO hebben voldoende
opbrengsten (in een geval zijn de opbrengsten nog niet beschikbaar
omdat het een nieuw opgerichte school betreft).Van de overige 8 scholen
met vmbo zijn er 4 met voldoende opbrengsten (in een geval nog niet
beschikbaar omdat het een nieuw opgerichte school betreft). Er zijn dus
vier scholen met vmbo met onvoldoende opbrengsten, waarvan twee
over de hele linie en twee met onvoldoende opbrengsten voor een van de
vmbo opleidingen. De problematiek ligt dus met name bij de «smalle»
vmbo-instellingen (met name die geen mavo-havo of vwo-poot kennen).
De inspectie rapporteert sinds 2000 over de brede kwaliteit van alle
scholen in Nederland. Zwakke scholen hadden een 2-jaarlijks arrangement
in plaats van een 4-jaarlijks (nu werkt de inspectie volgens het Nieuwe
Toezicht). Pas als een school zeer zwak wordt, geldt een intensief verbetertraject van twee jaar. In de gemeente Utrecht is op dit moment één school
als zeer zwak beoordeeld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 289, nr. 40

5

In Utrecht, Den-Haag, en Amsterdam is er sprake van een terugloop in het
aantal leerlingen. Deze wordt toegeschreven aan de grotere uitstroom
naar scholen in de omgeving met uitzondering van een paar sterke
scholen in de stad. Deze «witte»- en hoger-opgeleide-allochtonen- vlucht
is al jaren aan de gang. In Rotterdam heeft de «witte» vlucht al enkele
jaren geleden plaatsgevonden en zie je nu een verschuiving van een
vlucht naar de betere wijken. Ten opzichte van de rest van Nederland, is er
in de G4 sprake van een verhoogd aantal zwakke en zeer zwakke scholen.
5. Hoe nu verder?
De G4, de VO raad en ik onderschrijven de urgentie die u in het algemeen
overleg heeft kenbaar gemaakt. Ik zet mijn huidige aanpak van de bevordering van integratie, de aanpak van achterstanden en voortijdig schoolverlaten voort. Ik zet stevig in met het Leerplusarrangement VO, VSV,
doorlopende leerlijnen, burgerschapsvorming en maatschappelijke stages
en het extra geld voor leraren in het convenant LeerKracht. Deze elementen komen ook terug in de Kwaliteitsagenda VO die u binnenkort
ontvangt.
Ik wil gezien deze urgentie niet volstaan met deze inspanningen. Ik ga
daarom in gesprek met de inspectie over de consequenties van het
rapport Opbrengsten van het vmbo in de G4. De inspectie zal de komende
tijd extra aandacht besteden aan zwakke scholen in de G4. Na 1 jaar van
het nieuwe toezicht van de inspectie zal ik de doelstellingen voor zeer
zwakke scholen nader bezien. De inspectie zal aanvullend onderzoek doen
om de opbrengsten van de vmbo-scholen nader te kunnen duiden. Dat
onderzoek zal bestaan uit het analyseren en interpreteren van de precieze
relatie tussen lwoo, etniciteit en rendement, aan de hand van de nieuwe
opbrengstgegevens van de vmbo-scholen, met name in de G4.
Ten slotte zal de inspectie verder onderzoek doen naar de kenmerken van
scholen met een hoog dan wel laag rendement, anders dan de kenmerken
van de leerlingpopulatie.
Door schoolleiders werd de opbouw van het personeelsbestand van
belang geacht voor een hoog rendement (een lerarenbestand dat in hoge
mate in staat is om de leerlingen uit de G4 te motiveren en te boeien).
Scholen en schoolbesturen kunnen waar mogelijk met dit gegeven rekening houden. De inspectie zal nagaan of en zo ja op welke manier dit
gegeven betrokken kan worden bij het toezicht, bijvoorbeeld bij het
opstellen van het waarderingskader. De bevindingen van de inspectie
worden meegenomen in de werkgroep waar de inspectie deel van
uitmaakt.
Samen met de G4, de Inspectie en de VO-raad zal ik de huidige situatie en
ontwikkelingen in de G4 inventariseren, mogelijke verklaringen uitwerken,
de situatie in de G4 nader analyseren en zo mogelijk vertalen in een
concrete aanpak. De werkgroep zal in elk geval de volgende onderwerpen
in de beschouwing betrekken, waarbij de eigen rol van de verschillende
werkgroepleden uitgangspunt vormt:
1. de mate waarin de G4 de mogelijkheden van de LEA beter kunnen
benutten;
2. de mogelijkheden om goede leraren aan de school te binden;
3. een speciale opleiding voor vmbo-docenten (te beginnen met de pilot
die nu Utrecht loopt);
4. de effecten van categorialisering onderzoeken met aandacht voor
trends in de vraag van ouders en leerlingen in relatie tot het aanbod;
5. de relatie met brede school, de school door aanbod van sport- en
cultuuractiviteiten aantrekkelijker maken;

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 289, nr. 40

6

6. de mogelijkheden om afspraken te maken met de onderwijsinspectie
over een monitoring van (zeer) zwakke scholen en afspraken in algemene zin over steun voor (zeer) zwakke scholen om uit de negatieve
spiraal te komen;
7. de mogelijkheden voor scholen om van elkaar te leren bij het bevorderen van integratie.
Na de jaarwisseling verwacht ik u te kunnen informeren u over de uitkomsten van de werkgroep en de conclusies en maatregelen die de G4, de VO
raad en ik daaraan verbinden.
De staatssecretaris van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap,
J. M. van Bijsterveldt-Vliegenthart

Tweede Kamer, vergaderjaar 2007–2008, 31 289, nr. 40

7