Bijlage 1 - Voortgang
(inter)departementale initiatieven
Vierde voortgangsrapportage operatie Inzicht in Kwaliteit
Introductie
Dit document vormt een bijlage bij de vierde voortgangsrapportage van de operatie Inzicht in
Kwaliteit. Deze bijlage bevat informatie over de negentien concrete initiatieven waaraan door de
departementen is en wordt gewerkt. Het doel van de ze initiatieven is enerzijds het vergroten van
de maatschappelijke toegevoegde waarde op specifieke beleidsterreinen en anderzijds het opdoen
van ervaringen die helpen om het evaluatiestelsel te verbeteren. De onderwerpen van de
negentien initiatieven lopen uiteen qua type evaluatie (ex ante, ex durante en ex post), type
impact (een focus op doelmatigheid en/of doeltreffendheid) en verwachte doo rlooptijd (enkele
maanden tot meerdere jaren).
Overkoepelende lessen voor beleid en evaluatie
Sinds de start van de initiatieven zijn er veel lessen opgedaan over het effectief ontwerpen,
voorbereiden, monitoren en evalueren van beleid om de maatschappel ijke toegevoegde waarde
van beleid te vergroten. Hierover is in voorgaande rapportages ook gerapporteerd. Bij de
beoordeling van beleid komt vaak de nadruk te liggen op de verantwoording. Naast
verantwoording is het echter ook van belang dat er ruimte bestaat voor het experimenteren met of
leren van nieuw of bestaand beleid. Hieronder schetsen wij overkoepelend enkele van de
belangrijkste lessen die uit de initiatieven zijn voortgekomen, zonder hierbij uitputtend te zijn.
Om inzichten en lessen toe te passen in beleid is timing cruciaal. Nadat er lessen en inzichten zijn
opgedaan door middel van onderzoek is het natuurlijk zaak om deze lessen ook zo goed mogelijk
te laten landen in het beleid. Om dit leereffect te vergroten is timing cruciaal. Zo helpt het om de
oplevering van een beleidsdoorlichting direct te koppelen aan een vervolgtraject dat leidend is voor
nieuw beleid. Het ministerie van Financiën koos er bijvoorbeeld voor om de beleidsdoorlichting van
de financiering van de staatsschuld rechtstreeks te koppelen aan het vaststellen van het nieuwe
beleidskader. Ook OC W heeft de beleidsdoorlichting van het Hoger Onderwijs direct gekoppeld aan
de nieuwe Strategische agenda hoger onderwijs en onderzoek .
Om het leereffect van beleid te optimaliseren is het organiseren van een vroegtijdig open
conversatie tussen de onafhankelijke onderzoekers en beleidsmakers belangrijk. Door
beleidsmakers op tijd te betrekken wordt de bereidheid vergroot om uit onderzoek opgedane
inzichten toe te passen in de beleidspraktijk en is de kans ook groter dat het onderzoek lessen
oplevert die goed aansluiten bij de beleidspraktijk . Het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL)
heeft bijvoorbeeld een policy brief opgesteld voor IenW over de doelen van C irculaire Economie 1.
Op basis van deze brief wordt inmiddels met de betrokken departementen en maatschappelijke
partners overlegd om met medeneming van deze wetenschappelijke inzichten op dit beleidsterrein
die doelen nader te concretiseren en uit te werken. Daarnaast voert het PBL ook de “lerende
evaluatie” van het natuurpact uit. Dit is een nieuw onderzoeksproces waarbij de onafhankelijke
evaluatie tijdens het beleidsproces plaatsvindt. De methode draait om de samenwerking tussen
onderzoekers en partijen die betrokken zijn bij het beleid , zodat er veel ruimte is om de opgedane
kennis en inzichten direct te gebruiken om beleid bij te sturen.
Om tot relevante onderzoeksresultaten te komen, is het belangrijk om voorafgaand aan het
onderzoek de inzichtbehoefte in kaart te brengen. Om daadwerkelijk aan deze inzichtbehoefte te
voldoen, is het belangrijk aan de voorkant al inzichtelijk te maken wat hiervoor nodig is. Daarom is
een goede discussie nodig over de beschikbare onderzoeksmethoden, de beschikbaarheid van data
en de mate waarin deze kunnen bijdragen aan het opdoen van nieuwe inzichten. Om te
voorkomen dat MKBA’s worden ingezet bij projecten waar achteraf blijkt dat er onvoldoende
informatie is voor een goede analyse, heeft het initiatief Koers en Kansen een ‘MKBA-check’
ontwikkeld. Met deze check wordt vooraf in kaart gebracht welke extra data nodig is om een MKBA
succesvol toe te passen.

1

Kamerstuk 32852, nr. 1 15

1

Borgen en opschalen van opgedane lessen en inzichten
Aangezien de initiatieven nu enkele jaren lopen en verschillende initiatieven zijn afgerond,
belichten we hier de manieren waarop de (lessen van) initiatieven worden geborgd. Aan deze
borging kan op verschillende manieren invulling gegeven worden. Lessen worden geborgd in
bestaande structuren, gedeeld met andere departementen en belanghebbenden, ingeze t voor
nieuw beleid en vormen waardevolle input voor de ingezette verbetering van het evaluatiestelsel.
Hieronder volgt een aantal concrete voorbeelden.
In pilots opgedane praktijklessen vinden toepassing in nieuw beleid. Een van de hoofddoelen van
het evalueren is om lessen op te doen voor toekomstig beleid. Het initiatief Koers en Kansen heeft
zichzelf hiervoor zeer concrete doelen opgelegd, namelijk “het verminderen van recidive en het
verbeteren van de maatschappelijke integratie van (ex -)delinquenten en het realiseren van
sanctie-uitvoering die nu én in de toekomst effectief is”. Hiervoor zijn verschillende experimenten
ondernomen die in het veld direct tot positieve resultaten hebben geleid. Zo wordt in het project
‘tussenwoonvoorziening Triade’ aan (ex)gedetineerden zonder onderdak huisvesting na detentie
met begeleidende zorg én vooruitzicht op zelfstandig wonen geboden. Aangezien deze aanpak in
de praktijk succesvoller bleek dan vooraf ingeschat wordt nu bezien hoe deze aanpak op grotere
schaal kan worden toegepast. Ook bij het initiatief “Verdere Integratie op de Arbeidsmarkt” (VIA)
wordt ingezet op het toepassen van inzichten in nieuw beleid. Zo wordt er bezien of de binnen VIA
opgedane lessen betrokken kunnen worden bij de uitwerking van de crisis dienstverlening ‘van
werk(loosheid) naar werk’. Ook hier blijkt dat het werken met pilots en experimenten in het veld
de stap naar daadwerkelijke beleidsimplementatie wordt vergemakkelijkt.
Het werken met experimenten maakt het mogelijk succesvol gebleken werkwijzen te continueren.
Het project 3Noord binnen het initiatief Koers en kansen is een goed voorbeeld van een initiatief
waarvan de uitkomst goed kan worden geborgd. In het kader van dit initiatief is geëxperimenteerd
met de werkwijze om vóór detentie al een plan maken voor succesvolle re-integratie. Om dit
mogelijk te maken werkt de Gemeente Groningen samen met andere gemeenten in de noordelijke
provincies en de justitiële ketenpartners. Door middel van kwalitatief en kwantitatief onderzoek
wordt nagegaan of de doelen; succesvolle re-integratie, minder recidive en een veiligere
leefomgeving worden gerealiseerd. Indien de resultaten positief zijn kan de stap naar borging
relatief klein zijn. Al tijdens de looptijd van het project wordt bekeken wat er we ttelijke mogelijk is
of mogelijk moet worden gemaakt om de borging te realiseren.
Door interdepartementale kennisdeling in de vorm van workshops en handleidingen kunnen lessen
ook elders binnen het Rijk worden toegepast. Het verspreiden van lessen binnen de Rijksoverheid
is vanwege de toegenomen digitalisering steeds makkelijker. Zo organiseert het initiatief
handelsindicatoren van het ministerie van BZ een digitale workshop. Hierin worden de resultaten
van uitgevoerd onderzoek naar evaluatie van beleid ge richt op internationalisering van mkb met
betrokken beleidsmakers van andere departementen worden gedeeld. Bij het initiatief doorlichting
fiscale evaluaties zijn de opgedane inzichten gebundeld in een handleiding die in de toekomst
ingezet kan worden voor evaluaties met een fiscale component, ook door andere departementen.
De opgedane lessen worden geborgd door opname in het Rijksbrede evaluatiestelsel. De ingezette
verandering naar een SEA, waarbij aan de voorkant nagedacht wordt over hoe evaluaties zo g oed
mogelijk kunnen aansluiten op toekomstige kennisbehoeften, wordt ondersteund door de
ervaringen bij de beleidsdoorlichting Hoger Onderwijs. Deze doorlichting heeft tot concrete
aanbevelingen geleid die opgenomen zijn in de strategische beleidsagenda va n OC W. Dit succes
heeft geresulteerd in het voornemen om (toekomstige) beleidsdoorlichtingen nog strategischer in
te steken. Met de opgestelde criteria voor de SEA krijgen departementen concrete handvatten om
hun evaluaties beter en gemakkelijker uit te vo eren. Evaluatie is vanouds sterk aan de begroting
gekoppeld van individuele departementen, terwijl in bepaalde gevalleen een interdepartementale
aanpak logischer is. Het initiatief Evaluatiestructuur (nationaal) klimaatbeleid heeft in dit kader al
goede lessen opgeleverd voor interdepartementale overleg- en werkstructuren, om zo tot een
departement-overstijgende monitoring- en evaluatieaanpak te komen. Op deze manier kunnen
interdepartementale beleidsvraagstukken meerjarig worden verankerd.

2

Overzicht initiatieven
In totaal zijn er 19 initiatieven, waarvan er acht zijn afgerond.
Bij de tweede voortgangsrapportage (september 2019) afgerond initiatief (1)
Departement

Naam initiatief

IenW

Waterveiligheid

Bij derde voortgangsrapportage afgeronde initiatieven (maart 2020) (3)
Departement

Naam initiatief

FIN

Beleidsdoorlichting Financiering staatsschuld

LNV

Garantstelling Landbouw / Borgstelling MKB landbouwkredieten

OC W

Beleidsdoorlichting hoger onderwijs 'nieuwe stijl'

Bij deze voortgangsrapportage afgeronde initiatieven (4)
Departement

Naam initiatief

Pagina

EZK

Monitoring Nederlandse Digitaliseringsstrategie

12

FIN

Doorlichting Fiscale Evaluatie

17

FIN

Klantcontact Belastingdienst

19

JenV

Effectiviteit politieoptreden

28

Doorlopende initiatieven (11)
Departement

Naam initiatief

Pagina

Indicatorontwikkeling uitvoering Handelsagenda

4

BZ

Bijsturing veranderingsgerichte Nederlandse
conflictpreventie inzet ('Early Warning Early Action')

6

BZK

Aardgasvrije wijken

8

DEF

Intensivering cyber, Defensie deel

10

EZK

Evaluatiestructuur (nationaal) klimaatbeleid

14

IenW

C irculaire economie

21

Recidivebestrijding ('Koers en Kansen')

23

C yber monitor

26

Verdere Integratie op de Arbeidsmarkt ('VIA')

30

Persoonlijke dienstverlening door UWV

32

Pilot 'Lerend Evalueren'

34

J&V

SZW
VWS

3

BZ – Indicatorontwikkeling uitvoering Handelsagenda
Samenvatting initiatief
Het onderwerp van het project van Directie Internationaal Ondernemen (DIO) in het kader van de
Operatie Inzicht In Kwaliteit (OIIK) is het nader onderzoeken op welke wijze de aanpak van
omringende landen omtrent het evalueren van maatregelen gericht op internationalisering van het
mkb verschilt van de Nederlandse aanpak. Hierbij is dit specifieke project onderde el van een
groter traject waarbij monitoring en evaluatie verder worden verankerd binnen de werkzaamheden
van de directie, RVO en MinBZ. Door middel van vergelijkbare casestudies door het
onderzoeksbureau C SES, heeft DIO inzicht gekregen in de evaluatiestr ucturen van Finland,
Denemarken en het VK, aangevuld met Vlaanderen en Noordrijn Westfalen. Door middel van een
digitale workshop met bij internationalisering van mkb betrokken beleidsmakers van MinEZK,
MinLNV, MinIenW etc. zullen gezamenlijk lessen getrok ken worden uit de bestudeerde
evaluatiestructuren in andere landen. Deze lessen helpen zowel DIO als RVO en mogelijk andere
departementen bij het verbeteren van eigen evaluaties op het gebied van internationalisering van
het mkb.

Terugblik beleidsinhoudelijke en evaluatie inzichten
De casestudies uitgevoerd door C SES hebben interessante beleidsinhoudelijke inzichten
gebracht, waarbij met name de casus over Finland laat zien dat er in bepaalde landen andere,
innovatieve aanpakken worden gehanteerd dan in Nederland m.b.t. evaluatie van resultaten van
beleid gericht op het stimuleren internationalisering mkb. De interessante combinatie van
kwantitatief en kwalitatief onderzoek en het analyseren van data door middel van C oarsened Exact
Matching (C EM) methodes zijn evaluatietechnieken die momenteel nog amper worden toegepast in
Nederland. Rondom de inzet van controlegroepen en hoe om te gaan met causaliteit en het
uitsluiten van externe factoren zijn ook methoden benoemd die relevant zijn.
Uit het aanvullend onderzoek naar de evaluatiemethoden in Vlaanderen en Noordrijn Westfalen,
blijkt dat in Vlaanderen gewerkt wordt met directe feedback van bedrijven op geleverde diensten,
zoals in Nederland, maar dat de relatie met beleidsevaluatie minder ver ontwikk eld is. Hetzelfde
geldt voor Noordrijn Westfalen op regionaal en ook voor Duitsland op nationaal niveau, waar de
onderzoekers vaststellen dat er weinig terugkoppeling is van bevindingen uit de praktijk naar
beleidsontwikkeling. Meetmethoden voor causale ve rbanden tussen beleidsuitvoering en
daadwerkelijke internationalisering van mkb zijn ook in de Vlaamse en Duitse context niet voor
handen. Enkele aangehaalde methoden voor gebruik van controlegroepen en longitudinale studies
kunnen voor de Nederlandse praktijk relevant zijn en worden nader bestudeerd.
Deelname van DIO aan OIIK heeft ook door de onderlinge uitwisseling met projectleiders van
andere departementen bijgedragen aan het verkrijgen van nieuwe inzichten over bijvoorbeeld het
inrichten van dashboards en het belang van begrip van de achtergrond van cijfers voor een juiste
interpretatie.
In het kader van de Handelsagenda van minister Kaag is de inzet op evaluatie en meetbaarheid
versterkt en heeft (een nog) grotere focus op deze thema’s geleid tot v erankering van een
themacluster Kwaliteit & Monitoring binnen DIO. Bij MinBZ en RVO is in vergelijking met de door
C SES onderzochte omringende landen de systematische beleidsevaluatie en –uitvoering relatief
goed opgezet en gewaarborgd.

Voortzetting en bestendiging van het initiatief
De uitkomsten van het opgeleverde onderzoek zullen gedeeld worden tijdens een digitale
workshop, met beleidsmakers van o.a. MinEZK, MinLNV, MinIenW en uitvoerende instanties
waaronder RVO. De workshop draagt daarmee bij aan versterking van de doelmatigheid en de
doeltreffendheid van het beleid van deze departementen, gericht op internationalisering van mkb,
en de uitvoering ervan.

4

MinBZ/DIO zal verkennen of er mogelijkheden zijn om geleerde lessen ook internationaal te delen
met verantwoordelijke beleidsmakers en uitvoerders uit Vlaanderen, Duitsland, Finland,
Denemarken en het VK. Dergelijke uitwisseling kan aanvullende inzichten geven t.a.v. evaluatie en
monitoring van internationalisering van mkb bedrijven.
Evaluatie en monitoring van de impact van beleid is reeds standaard onderdeel van de uitvoering
van beleid bij DIO. De in het kader van OIKK uitgevoerde studie draagt inhoudelijk bij aan
verhogen van de maatschappelijke bijdrage van het beleid gericht op internatio nalisering van
mkb-bedrijven.

Mijlpalen aankomende periode
Q1 – Q2 2021 : digitale workshop rondom resultaten van uitgevoerd onderzoek naar evaluatie
van beleid gericht op internationalisering van mkb met betrokken beleidsmakers van MinEZK,
MinLNV, MinIenW etc.
Q-3-Q4 2021: in samenwerking met RVO en IOB een passend gremium vinden voor een
internationale uitwisseling met beleidsmakers en uitvoerders op het terrein van
internationalisering van mkb

Vindplaats nadere toelichting
De Kamerbrief over de voortgang van de uitvoering van de Handelsagenda van minister Kaag
gaat onder andere in op de versterkte inzet op meetbaarheid van resultaten en impact van beleid
gericht op internationalisering van mkb.

5

BZ – Bijsturing veranderingsgerichte Nederlandse
conflictpreventie inzet ('Early Warning Early Action')
Samenvatting initiatief
Het Early Warning Early Action (EWEA) initiatief heeft als doel om big data instrumenten in te
zetten voor het verbeteren van de informatiepositie van medewerkers van Buitenlandse Zaken
(BZ) op het gebied van conflictsituaties. Er worden drie producten ontwikkeld
(Grondoorzakendashboard, Veiligheidsmonitor en Veiligheidsalerts) teneinde beter in staat te zijn
om early warnings over dreigende conflicten eenvoudiger en tijdig er te identificeren en daarbij
uiteindelijk beter prioriteiten te stellen . Het concentreren van zowel actuele als structurele
informatie over conflictsituaties op één plek leidt, zo is de verwachting, tot een sneller, vollediger
en beter beeld van de conflictdynamiek. Dat moet vervolgens weer leiden tot snellere en betere
beslissingen met betrekking tot Nederlandse inzet in (potentiële) conflictgebieden, bijvoorbeeld in
de vorm van diplomatieke of stabiliserende maatregelen. Belangrijke succesfactor van he t project
is ook dat BZ-medewerkers minder tijd kwijt zijn aan het zoeken en vergaren van informatie uit
verschillende bronnen en daardoor meer tijd over houden voor hun kerntaken: analyseren en
adviseren.

Terugblik beleidsinhoudelijke en evaluatie inzichten
Sinds de vorige voortgangsrapportage (begin 2020) is er verder gegaan met het ontwikkelen en
breder beschikbaar stellen van de datatools binnen het departement. Hierbij zijn de inzichten en
feedback van DVB (Directie Veiligheidsbeleid) en andere BZ c ollega’s zo veel mogelijk
meegenomen. Zo is er een update-functionaliteit toegevoegd aan de Veiligheidsmonitor, waardoor
gebruikers wekelijks een automatisch (en aan hun voorkeuren aangepast) bericht kunnen
ontvangen over de veiligheidssituatie in hun focusland(en).
Een bredere evaluatie staat gepland voor de laatste maanden van dit jaar, maar de voorbije
periode van ontwikkeling en ingebruikname van deze producten heeft al veel lessen en inzichten
opgeleverd. Zo is in algemene zin gebleken dat het ontwikkelen van specifieke dataproducten geen
sinecure is. De afstemming tussen de beleidsdirectie en het ontwikkelteam van het BZ Datalab is
erg goed verlopen, maar was niettemin tijdrovend en intensief. Het vertalen van eisen en wensen
naar een werkend product vereist continue bijsturing en betrokkenheid vanuit DVB en een
flexibele houding van de betrokken partijen, al doende lerend en met herhaaldelijk aanpassen van
de tools op basis van feedback van de eindgebruikers en voortschrijdend inzicht. Deze
investeringen aan de voorkant hebben echter wel geleid tot een mooie set producen die hun nut al
bewijzen voor EWEA en breder inzetbaar zijn dan aan het begin van het project beoogd was. Voor
EWEA is de informatie uit de tools een belangrijke bron om snel actuele en kwantitatieve inzichten
te krijgen in de veiligheidssituatie van een land of regio. Deze informatie wordt dan ook gebruikt
door de Interdepartementale Werkgroep Early Warning Early Action als input en startpunt van
conflictanalyse. Ook in instructies en briefings worden de tools gebruikt en biedt de informatie
houvast voor stellingname en inzet. Door de kwantitatieve en visuele invalshoek is het een
laagdrempelige manier om in korte tijd een gedegen en goed onderbouwd beeld te hebben van de
situatie ter plaatse en biedt dit een accuraat beeld van de veiligheidssituatie. Naast deze
inhoudelijke toegevoegde waarde levert dit ook tijdwinst op, deze wordt inmiddels ook benut
buiten het terrein van EWEA/conflictpreventie: o.a. de BZ collega’s bij de regiodirec ties,
verschillende posten, en afdeling reisadviezen gebruiken de tools.
Een praktisch leerpunt om de dataproducten optimaal te kunnen inzetten is dat het erg belangrijk
is om tijdens de ontwikkeling de beoogde eindgebruiker al voortdurend mee te nemen, en de
werking en besturing van de tools zo veel mogelijk aan te laten sluiten bij de kennis en ervaring
van deze collega’s. Toelichten hoe de tools werken, toegang en vindbaarheid zo eenvoudig
mogelijk maken en regelmatig herinneren aan het bestaan ervan h elpt om gebruik te verhogen en
de organisatie stukje bij beetje meer informatie -gestuurd te laten werken. Ook in dat kader
bewijst dit project zijn waarde en worden deze inzichten zoveel mogelijk geborgd en toegepast in
het ontwikkelen van nieuwe producten voor andere directies binnen BZ.

6

Voortzetting en bestendiging van het initiatief
In de tijd dat dit project loopt is het BZ Datalab gegroeid en bedient het nu ook veel andere
directies binnen het ministerie. Bovenstaande leerpunten worden daarin verw erkt. De producten
voor het EWEA werk worden nog steeds verder doorontwikkeld en uitgebouwd en aanvullende
functionaliteiten staan op de wensenlijst. De werkprocessen van de Interdepartementale
Werkgroep Early Warning Early Action worden op dit moment na e valuatie herzien, en hierin wordt
data-gedreven opereren een nog belangrijere pilaar om flexibiliteit te behouden en vroegtijdig op
de hoogte te zijn van ontwikkelingen in (toekomstige) crisisgebieden. Waar opportuun zullen de
producten gedeeld worden met (BZ-)collega’s in Den Haag en op de posten om ook buiten de
EWEA-cirkel zo veel mogelijk collega’s te kunnen ondersteunen in het werk.

Mijlpalen aankomende periode

-

In Q4 2020 wordt een gebruikersonderzoek gedaan naar aanleiding van een eerdere
enquête om een nog beter beeld te krijgen van het gebruik en toegevoegde waarde van de
producten.

-

Tevens zal nog dit jaar een portaal worden gelanceerd van waaruit alle BZ-collega’s
eenvoudig toegang kunnen krijgen tot alle openbaar beschikbare datatools via de
startpagina op Rijksportaal.

-

Hiernaast wordt er gewerkt aan het verder ontwikkelen van een voorspellend model dat
door het bijeen brengen van openbaar beschikbare bronnen tijdig signalen afgeeft van te
verwachten verslechteringen van de veiligheidssituatie in sub-nationale regio’s.

Vindplaats nadere toelichting
Niet van toepassing

7

BZK – Monitor Programma Aardgasvrije Wijken
Samenvatting initiatief
Het Programma aardgasvrije wijken (PAW) is een interbestuurlijk programma met de ministeries
van BZK en EZK, de VNG, het IPO en de Unie van Waterschappen en is onderdeel van het
Klimaatakkoord van juni 2019. Het doel van het PAW is om te leren op welke wijze de wijkgerichte
aanpak kan worden ingericht en opgeschaald. De instrumenten van het PAW zijn proe ftuinen (50100 met circa 50.000 woningen en andere gebouwen) waarmee gemeenten wijken
aardgasvrij(ready) maken en een kennis- en leerprogramma (KLP), inclusief de monitor, waarmee
kennis wordt ontsloten en gedeeld. Mede op basis van de leerervaringen van het PAW maken
gemeenten wijkuitvoeringsplannen gericht op de verduurzaming van 1,5 miljoen woningen in
2030. Tevens worden knelpunten geïdentificeerd zoals op het gebied van wet- en regelgeving en
geagendeerd bij beleid.

Terugblik beleidsinhoudelijke en evaluatie inzichten
Georganiseerd leren

Het aardgasvrij maken van alle wijken is Nederland is een complexe en veelomvattende
opgave. De gemeente heeft de regierol, maar heeft geen ervaring hoe deze opgave aan te
pakken. Het PAW zorgt ervoor dat gemeenten die dit willen nu al aan de slag gaan in
proeftuinen samen met de bewoners en alle betrokkenen. Hiermee worden er
daadwerkelijk aardgasvrije woningen gerealiseerd (‘leren door te doen’). Vanwege de
complexiteit van de opgave en de betrokkenheid van een gro ot aantal stakeholders is het
belangrijk om eerst in beeld te krijgen wat werkt en wat niet en waar het beste kan
worden begonnen. Hier zit de meerwaarde van het PAW.

Op basis van een tussentijdse evaluatie uitgevoerd medio 2020 (brief aan de Tweede
Kamer van 5 oktober 2020 met kenmerk 32847-684) blijkt dat de proeftuinen en het KLP
logische instrumenten zijn om invulling te geven aan de leerdoelstellingen. Ook is de
monitoringssystematiek goed uitgewerkt (kwantitatieve monitor, reflectieve monitor en
wetenschappelijke analyse).
Voor een leerprogramma als het PAW is het belangrijk om veel aandacht te besteden aan
de systematiek van leren, monitoren en evalueren om inzicht te creëren wat precies
geleerd moet worden en hoe kennis kan worden gedeeld.

Het is belangrijk de hoofdleervraag uit te werken in concrete leervragen opgesplitst per
thema zoals financiering, techniek en participatie. De geformuleerde leervragen staan
centraal in de proeftuinen en het KLP.
In de tussentijdse evaluatie wordt geconcludeerd dat in de themaplannen die in
ontwikkeling zijn een stap in de goede richting wordt gezet voor de concretisering van de
leerdoelen. De onderzoekers adviseren de leerdoelstellingen nog explicieter te maken en te
borgen in de uitvoering. Dit wordt verder uitgewerkt in een aangepast programmaplan en
begin 2021 naar de Tweede Kamer gestuurd.

Het is belangrijk dat het PAW in staat is de inzichten politiek te agenderen. Dit vereist een
sterke politiek-bestuurlijke betrokkenheid en sturing, een mate van onafhankeli jkheid en
een goede inbedding in de beleidsagenda (in dit geval de uitvoering van het
Klimaatakkoord). In de brief aan de Tweede Kamer naar aanleiding van de tussenevaluatie
is aangegeven dat het PAW nog sterker verbonden kan worden met de uitvoering van h et
Klimaatakkoord en specifiek het opschalen van de wijkgerichte aanpak. Dit zal worden
uitgewerkt samen met het Uitvoeringsoverleg Klimaatakkoord Gebouwde Omgeving .
Inhoudelijke leerervaringen

Binnen programma zijn de afgelopen periode al veel leererva ringen opgedaan zoals
gemeld in de voortgangsrapportage PAW van 22 januari 2020 (Kamerstuk 32 847 nr.
587). Hieronder volgt een selectie.

Regie en organisatie. De gemeenten hebben de regierol in het aardgasvrij maken van
wijken en dorpen. De proeftuingemeenten zijn zoekende in wat deze rol precies van hen
vraagt en hoe ze daar het beste invulling aan kunnen geven. Op basis hiervan zijn de
verschillende sturingsstijlen in beeld gebracht en ter beschikking gesteld. Tevens zijn

8

sessies gehouden over de inrichting van de gemeentelijke organisatie en de betrokkenheid
van de Gemeenteraad.
Wetgeving en juridische aspecten. De gemeenten hebben behoefte aan informatie over
juridische instrumenten voor planvorming en wijkuitvoeringsplannen. In samenwerking
met de Omgevingswet wordt hier invulling aangegeven. Voor de gemeenten zijn
stappenplannen ontwikkeld.
Participatie en communicatie. Gebleken is de noodzaak van een laagdrempelige
persoonlijke benadering van de bewoners. Op basis hiervan wordt met de proeftuinen
onderzocht of gekomen kan worden tot een opschaalbare aanpak. Er is een digitale
handreiking participatie ontwikkeld die jaarlijks wordt aangevuld.
Kosten en financiering. De gemeenten hebben de businesscases voor het aardgasvrij
maken van de wijk vaak nog onvoldoende scherp in beeld. Er is een analyse uitgevoerd op
alle aanvragen uit de 1 e ronde proeftuinen. Op basis hiervan is een format ontwikkeld en
zijn de vereisten voor de 2 e ronde aangescherpt. Daarnaast wordt onderzoek gedaan naar
de businesscases in de praktijk van de proeftuinen (afronding eind 2020).
Verbinden aardgasvrij met andere opgaven in de wijk . De gemeenten hebben hier veel
belangstelling voor, maar hebben de vraag hoe deze verbindingen te leggen zijn en of de
koppeling niet leidt tot een te grote complexiteit. Op basis hiervan is een
onderzoeksagenda opgesteld, wordt samen met Platform31 en Nyenrode Universiteit het
Experimenteerprogramma Verduurzaming Kwetsbare Wijken uitgevoerd en wordt begin
2021 een C ity Deal gestart.

Voortzetting en bestendiging van het initiatief
Op basis van de jaarlijkse cyclus van monitoring wordt een voortgangsrapportage opgesteld en
worden de leervragen bijgesteld en/of aangevuld. Via de kwantitatieve monitor wordt bepaald
hoever de gemeenten zijn met het aardgasvrij maken van de proeftuin. Tevens wordt de
betaalbaarheid en de bewonerstevredenheid gemonitord. Met de reflectieve monitor worden de
antwoorden op de leervragen in beeld gebracht en worden de rode draden geïdentificeerd.
Na 3 jaar vindt een brede onafhankelijke evaluatie plaats gericht op de doeltreffendheid en
doelmatigheid van het PAW. Op basis van de tussentijdse evaluatie die medio 2020 is uitgevoerd
en op 12 oktober 2020 besproken is met de Tweede Kamer worden verbeteringen doorgevoerd
met name op gebied van versterking verbinding met het Klimaatakkoord, de verdere
concretisering van de leervragen en op het gebied van de governance binnen het programma.

Mijlpalen aankomende periode
 Q1: 2e voortgangsrapportage PAW inclusief aangepast programmaplan naar aanleiding van

de tussentijdse evaluatie.





Q1: deelname PAW aan C ity Deal aardgasvrij in verbinding met sociale opgaven in wijken.
Q1/2: doorontwikkeling PAW i.s.m. Uitvoeringsoverleg Gebouwde Omgeving van het
Klimaatakkoord.
Q1/4: uitvraag en selectie 3e tranche proeftuinen.
Q3/4: opzet onafhankelijke evaluatie PAW, uitvoering in 2022.

Vindplaats nadere toelichting
www.aardgasvrijewijken.nl

9

DEF – Intensivering cyber, Defensie deel
Samenvatting initiatief
Dit initiatief heeft betrekking op de Defensie C yber intensivering van 20 mln. structureel uit het
Regeerakkoord ‘Vertrouwen in de toekomst’. De intensivering van cybersecurity Defensie is
onderdeel van het bredere interdepartementale programma Versterking van de Nationale aanpak
C ybersecurity (VNAC ).
De directe doelgroepen zijn de Militaire Inlichtingen en Veiligheidsdienst (MIVD), het Defensie
C yber C ommando (DC C) en het Defensie C omputer Emergency Response Team (DefC ERT). In het
initiatief worden aan de hand van een monitor na een nulmeting de tussentijdse output en
outcome gemeten gericht op het voorkomen en bestrijden van cyberinzet door tegenstanders,
zoals de toename van succesvolle interventies of afgeweerde digitale aanvallen . De verwachte
maatschappelijke toegevoegde waarde is derhalve vergroten van de veiligheid door de reductie
van kans op en schade door cyberaanvallen.

Terugblik beleidsinhoudelijke en evaluatie inzichten
Zoals ook aangegeven in de eerdere voortgangsrapportages, kan over dit initiatief niet inhoudelijk
worden gerapporteerd daar alle inhoudelijke informatie over cybersecurity vertrouwelijk is en zich
niet leent voor een openbare rapportage. Voor de inhoudelijke voortgang over cybersecurity
richting de Tweede Kamer wordt gebruik gemaakt van de bestaande (vertrouwelijke)
rapportagelijnen. Dit wordt nader toegelicht bij de paragraaf ‘Vindplaats nadere toelichting’
Nu het initiatief anderhalf jaar heeft gelopen, kan wel worden teruggeblikt op de procesmatige
kant hiervan, hetgeen leidt tot een aantal relevante inzichten.
Een eerste belangrijke opgedane les is dat er aan de voorkant, bij de start van het beleid, al goed
nagedacht moet worden over de wijze van vastlegging en volgen van de te behalen output en
outcome en het maken van afspraken over rapportage. Het hiermee oefenen heeft waardevolle
ervaringen opgeleverd die kan worden gebruikt bij vergelijkbare initiatieven, en tevens heeft het
bijgedragen aan het verder vergroten van inzicht in het nut van derge lijke instrumenten bij de
gebruikers. Zo is het formuleren van vragen die zowel aansluiten bij de beleidsdoelstellingen
achter de cybersecuritymiddelen als de toepassing van cybersecurity in de praktijk een leerzaam
traject dat alleen door betrokkenheid v an alle partijen tot stand kon komen.
Ten tweede is het, zoals ook aangegeven in de tweede voortgangsrapportage, ingewikkeld om
echte outcome te meten (wat zijn de maatschappelijke effecten?). De impact van
cybermaatregelen op de nationale veiligheid is niet objectief vast te stellen omdat niet kan worden
bepaald wat het effect zou zijn als deze maatregelen niet waren genomen. Daarnaast kan niet
vastgesteld worden hoeveel cyberaanvallen er in totaal hebben plaatsgevonden (en daarmee wat
de effectiviteit van Defensie is om hier tegen op te treden), omdat we immers niet weten wat we
niet zien. Een leerpunt in het initiatief is dat door samenwerking tussen alle betrokken partijen
een monitor is opgesteld die zich richt op effecten die wel meetbaar zijn, zoals de toename van
succesvolle interventies of afgeweerde digitale aanvallen, dan wel de afname van onsuccesvolle
interventies of afgeweerde aanvallen.
Een andere les uit de praktijk is dat met dit monitor -initiatief slechts een klein deel van de cyber
security-activiteiten binnen Defensie wordt gevolgd. Het is ingewikkeld behaalde outcome direct te
koppelen aan de intensivering van het beleid omdat deze onlosmakelijk verbonden is aan de reeds
bestaande inzet. Ook dient bij een dergelijke monitor rekening geh ouden te worden met invloeden
van buitenaf. Zo kan het zijn dat verwachte resultaten op de toegevoegde waarde voor Defensie
van het initiatief in de tijd achter blijven omdat er een koppeling is met randvoorwaardelijke inzet
op andere onderdelen van cybersecurity die moeten plaatsvinden voordat effecten van de
intensivering meetbaar zijn. Dat laatste is ook een gevolg van de nog relatief korte looptijd van
het initiatief, de activiteiten en output rondom het initiatief cybersecurity zijn nog in ontwikkeling .

10

Tot slot is het voor een succesvolle uitvoering van de monitor als evaluatie -instrument belangrijk
dit af te stemmen op reeds bestaande managementinformatie, overlap in informatie uitvraag te
voorkomen en de meerwaarde aan te tonen. Alleen dan kan draa gvlak hiervoor verkregen worden.

Voortzetting en bestendiging van het initiatief
Om de lessons learned vast te stellen binnen Defensie van de intensivering -cyber monitor zal eind
2020/begin 2021 een evaluatie plaatsvinden. Dit zal de basis vormen voor b esluitvorming over de
(wijze van) voortzetting van deze monitor binnen Defensie en hoe ook in de toekomst meer inzicht
verkregen kan worden in de doeltreffendheid van cybersecuritymiddelen. Hierbij zal worden
meegenomen dat voor het goed inzichtelijk krijgen van de outcome een langere doorlooptijd
noodzakelijk is.
Ook zullen opgedane lessen worden gedeeld met de nieuwe afdeling Monitoring en Evaluatie en
gebruikt om binnen Defensie breed het sturen op doeltreffendheid en doelmatigheid verder te
verankeren.
Bij Defensie is mede als gevolg van het uitgevoerde initiatief, maar ook door de bredere aandacht
vanuit de Operatie inzicht in kwaliteit sprake van groeiende aandacht voor het in kaart brengen
van de beleidsprestaties/output, doeltreffendheid en doelmatigheid van maatregelen, door steeds
meer aan de voorkant aandacht te besteden aan kwantitatief meetbare (indicatoren van)
prestaties en doelstellingen en deze in de tijd te volgen. Een voorbeeld hiervan is het interne
instrument Beleidskaart, waarin het proces rond het totstandkomen van nieuw beleid (waaronder
formuleren doel en doelstelling van beleid, de toets op de uitvoerbaarheid, en reeds bepalen van
evaluatiedoelstellingen en opzet) wordt gevat. Hier is naast de inhoudelijke onderbouwing
nadrukkelijk aandacht voor het onderdeel evalueren en het daarmee sluitend krijgen van de
evaluatiecyclus langs de Plan-Do-C heck-Act cirkel.
Verder is vanaf 1 oktober de afdeling Monitoring en Evaluaties opgericht die specifiek zal toezien
op de toepassing van monitoring en evaluatie in de hele evaluatiecyclus en die in alle fasen van
beleid een adviesrol heeft. Daarnaast zal de afdeling ook intern opleidingen over nut en noodzaak
van evalueren gaan ontwikkelen.

Mijlpalen aankomende periode
Hoewel de inhoudelijke inzichten in de doeltreffendheid en doelmatigheid van de inzet van
middelen zich de komende periode nog zullen doorontwikkelen zal op basis van de huidige
inzichten eind 2020/begin 2021 een evaluatie plaatsvinden om te bezien op welke wijze Defensie
voortgang zal geven aan dit initiatief. Aan de hand van interviews met directe betrokkenen en tot
nu toe opgehaalde data uit de monitor ten opzichte van de nulmeting en de verwachte resultaten
zal worden bezien welke inhoudelijke en procesmatige ervaringen er zij n en of deze aanleiding
geven voor eventuele aanpassingen. De uitkomst van deze evaluatie zal bepalend zijn voor de
verdere mijlpalen van het initiatief.

Vindplaats nadere toelichting
De inhoudelijke verantwoording over cybersecurity aan de Kamer is vo or zover van toepassing
geïntegreerd in de bestaande Stg. Geheime voortgangsrapportage. Deze voortgangsrapportage
wordt in aansluiting met de DEPV managementrapportage binnen Defensie ieder triaal
geactualiseerd (tot 1 mei, 1 september en 1 januari). De ra pportage wordt besproken met de
daarvoor ingerichte gremia, waaronder een gremium met een vertegenwoordiging van de Kamer.

11

EZK – Monitor Nederlandse digitaliseringsstrategie
Samenvatting initiatief
De Monitor Nederlandse digitaliseringsstrategie is ontwikkeld ten behoeve van de Nederlandse
Digitaliseringsstrategie (NDS) en maakt deel uit van de jaarlijkse NDS voortgangsrapportage aan
de Kamer. Dit initiatief is gericht op het (door)ontwikkelen van de monitor. C oncreet betekent dit
dat er een analytisch kader is vastgesteld, dat voor zo ver mogelijk is gevuld met indicatoren die
een algemeen beeld geven van de Nederlandse digitale economie, ook in internationaal
perspectief, en een set van indicatoren die de voortgang van de beleidsinterventies (‘de
beleidsacties’) weergeven.

Terugblik beleidsinhoudelijke en evaluatie inzichten
In november 2019 is in een interne discussienota over de monitor Nederland Digitaal verkend hoe
een directer verband kan worden gelegd tussen beleid en beleidseffecten. Daaruit bleek het
oorspronkelijke plan niet haalbaar. Begin 2020 is een nieuw onderzoeksvoorstel geformuleerd dat
is afgewezen en waar door tijdgebrek geen vervolg aan is gegeven.
Het evalueren van een complex proces als de transitie digitalisering is anders dan bij ‘individuele’
maatregelen niet goed mogelijk gebleken, zelfs niet als een ‘echte’ nulmeting beschikbaar zou zijn.
Twee dimensies zorgen daarvoor.
Ten eerste moet de beleidseffectiviteit gemeten worden in een werkelijkheid die door digitalisering
sterk in verandering is. Daardoor is het moeilijk om de impact van beleidsmaatregelen te meten.
Tien jaar geleden was het internet vele malen trager dan nu. Online video kijken (youtube,
Netflixx, uitgesteld tv kijken) was nauwelijks mogelijk, terwijl dat nu meer dan 50% van de kijkti jd
uitmaakt. In 2010 was er geen mobiel internet en geen smartPhone. Het internet of things
bestond nog niet, terwijl nu miljoenen deurbellen, camera’s, thermostaten, magnetrons en
verlichting op internet zijn aangesloten. In 2010 hadden de meeste bedrijve n een zeer beperkte
online aanwezigheid (een website met contactgegevens en digitale etalage) terwijl internet en
cloud computing nu essentieel zijn voor hun kernprocessen. De corona -crisis heeft duidelijk
gemaakt hoezeer we voor essentiële voorzieningen a ls zorg en onderwijs van ‘digitaal’ afhankelijk
zijn en leidt tot nieuwe problemen, gezien onder meer de sterk toenemende cybercrime, de
discussies over nepnieuws en ‘rabbit holes’ en over de corona -app.
Ten tweede omvat het digitaliseringsbeleid, zoals weergegeven in de NDS, een veelheid aan acties
die met elkaar interfereren. Innovatiebeleid leidt bij voorbeeld tot een toenemend tekort aan
werknemers met hoog gekwalificeerde digitale vaardigheden, terwijl beleidsacties om digitale
vaardigheden een grotere plaats te geven in het onderwijs een daling van het tekort aan aanbod
van dergelijke werknemers beogen. En de stimulering van digitalisering in sectoren
(maakindustrie, MKB) en domeinen als zorg en onderwijs leidt tot grotere risico’s op cybercrime,
terwijl het cybersecurity-beleid dat die juist probeert te reduceren.
De monitor Nederlandse Digitaliseringsstrategie leert ons wel wat over de effectiviteit van het
beleid, omdat een aantal internationaal vergelijkende rankings en benchnmarks als bron fu ngeert.
Gezien de hoge rankings van Nederland is de beleidsimpact naar alle waarschijnlijkheid niet
negatief. Een probleem van die ranking is overigens dat de indicatoren soms per jaar worden
veranderd of anders worden ingevuld, waardoor het beeld van de ontwikkeling over de tijd
daarvan niet goed is vast te stellen.
Bij een aantal innovatie-beleidsacties was de impact beperkt, omdat zij alleen op kleine schaal, in
proeftuinen, living labs, MKB-werkplaatsen etc. plaatsvonden. Opschaling is daar de uitda ging, en
schaalvergroting is goed meetbaar. Bij het opschalen loopt men aan tegen een reeks
belemmeringen: (a) in de proeftuin is iedereen deskundig en enthousiast, daarbuiten vaak veel
minder (in de zorgsector is veel personeel bang dat de menselijke fa ctor wordt verdreven door
technologie, of het oordeel van de medisch specialist door de generieke patroonherkenning van
een algoritme). (b) bij schaalvergroting is de businesscase vaak problematisch: zo worden in de
zorg veel digitale verrichtingen nog nie t vergoed en vergen digitale innovaties in de landbouw up
12

front prohibitief grote investeringen in apparatuur en kennis (c) bij opschaling ontstaat
ononzekerheid, omdat buiten de proeftuin niet duidelijk is welke regulering en institutionele
arrangementen van toepassing zijn (bij voorbeeld bij toepassingen van algoritmen en artificiële
intelligentie) en (d) technische belemmeringen, bij voorbeeld omdat niet iedereen beschikt over de
digitale connectiviteit of apparatuur die nodig is om ‘mee te kunnen doen’ (zie zorg en onderwijs
op afstand).
Momenteel wordt een aantal aanvullende vragen uitgezet bij onder meer het C BS om het beeld in
cijfers van digitalisering en het digitaliseringsbeleid te verbeteren , onder meer
betreffendedebetreffende economische impa ct van de platformeconomie en de cyberweerbaarheid
van zzp-ers. Op termijn ontstaan daarmee wellicht meer mogelijkheden voor een meer evaluatieve
(i.p.v. descriptieve) benadering. Tot slot: C BS kijkt – mede in EU en OESO-verband en geheel los
van OIIK – naar mogelijkheden voor aanpassing van de SBI -terminologie en taxonomie voor
indeling van de ‘digitale actoren’, zodat de bewegingen en ontwikkelingen van partijen in het
digitale domein beter geduid kunnen worden.

Voortzetting en bestendiging van het initiatief
De bestendiging van dit initiatief zit in het toegenomen bewustzijn van de complexiteit van de
evaluatieproblematiek, zeker als het gaat om een veelomvattende transitie als digitalisering. Voor
een aantal beleidsmaatregelen, waaronder activiteite n van het Digital Trust C enter zijn inmiddels
indicatoren geformuleerd. Het C BS heeft opdracht gekregen een aantal vragen en metingen
daartoe te verrichten en de bestaande vragen naar cyberweerbaarheid bij MKB -bedrijven ook uit
te breiden naar ZZP-ers. De eerste resultaten worden Q1 2021 verwacht.

Mijlpalen aankomende periode
a) Q2 2021: aanbesteding opdracht actualisering Monitor Nederlandse Digitaliseringsstrategie
b) Q3 2021: Update monitor Nederlandse Digitaliseringsstrategie. Update van de indi catoren en
toevoeging van nieuwe indicatoren zal zo nodig plaatsvinden. Er zijn voorlopig geen voornemens
om een vervolg te geven aan de inzichten die zijn opgedaan binnen het OIIK -project.

Vindplaats nadere toelichting



https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2020/06/25/nederlandse digitaliseringsstrategie-2020
www.monitor-nederlanddigitaal.nl

13

EZK – Evaluatiestructuur (nationaal) klimaatbeleid
Samenvatting initiatief
In mei 2019 is door de Eerste Kamer de Klimaatwet aangenomen waarin de
klimaatdoelstellingen voor de regering staan. Deze wet richt zich op een reductie van de emissie
van broeikasgassen met 49% in 2030 en 95% in 2050 ten opzichte van 1990. Jaarlijks wordt in
oktober een klimaatnota aan de Tweede Kamer gestuurd waarin wordt gerapporteerd over de
voortgang van het klimaatbeleid en daarmee het behalen van de doelstellingen in de Klimaatwet.
Als bijlage van de Klimaatnota wordt de Monitor Klimaatbeleid toegevoegd om gedurende de rit
informatie te genereren waarmee beleid tussentijds kan worden aangepast indien nodig. Deze
Monitor wordt als pilot binnen de Operatie Inzicht in Kwaliteit ontwikkeld.
De Monitor Klimaatbeleid is een belangrijk onderdeel van de integrale doorlichting klimaatbeleid
waarin gekeken wordt naar de doelmatigheid en doeltreffendheid van het klimaatbeleid. Ten
behoeve van deze integrale doorlichting wordt een interdepartementale evaluatieagenda rondom
het thema klimaat ontwikkeld. Het opzetten van deze evaluatie -agenda valt ook als pilot binnen de
Operatie Inzicht in Kwaliteit ontwikkeld.

Terugblik beleidsinhoudelijke en evaluatie inzichten
Monitor Klimaatbeleid
In een interdepartementale werkgroep is een kader voor de Monitor Klimaatbeleid
uitgewerkt. Dit kader is gebaseerd op een beleidstheorie per sector die ingaat op de uitvoering van
afspraken uit het Klimaatakkoord (niveau 1), het scheppen van voorwaarden voor de beoogde
veranderingen bij de doelgroep, zoals de aanschafprijs van elektrische auto’s of de
beschikbaarheid van energieloketten bij gemeenten (niveau 2), de gedragsverandering bij die
doelgroep zelf, zoals
subsidieaanvragen of investeringen door burgers en bedrijven (niveau 3) en tenslotte de beoogde
beleidsresultaten, zoals het aantal aangeschafte elektrische auto’s of hectare bos (niveau 4).
De vakdepartementen hebben met EZK als coördinerend departement en met RVO als faciliterende
partij op basis van dit kader per sector een set van indicatoren ontwikkeld, die kan worden
gebruikt om de voortgang in de betreffende sector op niveau 2 tot en m et 4 te volgen (zie
hierboven voor de niveaus). Hiervoor zijn open data van o.a. C BS, reeds uitgevoerde monitors en
gegevens over subsidie-en innovatieregelingen afkomstig van RVO gebruikt. Ook is via de
uitvoeringsoverleggen van het Klimaatakkoord informa tie aangeleverd over de voortgang van de
afspraken in het klimaatakkoord (niveau 1). Op basis hiervan is een eerste versie van de Monitor
Klimaatbeleid ontwikkeld die op 30 oktober naar de Tweede Kamer is gestuurd. Deze heeft in het
eerste jaar de vorm van een nulmeting, die de basis biedt om in opeenvolgende jaren voortgang in
de transitie inzichtelijk te maken. Tevens kan de Monitor fact-based aangrijpingspunten geven
voor beleidsaanpassingen. Samen met de KEV zal de Monitor in 2021, twee jaar na vastste lling
van het klimaatplan, moeten leiden tot bijstelling van beleid (intensivering van bestaande
maatregelen of extra maatregelen). De monitor zal als onderdeel van de integrale doorlichting
klimaatbeleid in 2024 leiden tot een herijking van de klimaatopga ve en het Klimaatplan De Monitor
is een product van het kabinet en een appreciatie van de voortgang van het beleid wordt gegeven
in de klimaatnota.
Pilot dashboard Klimaatbeleid
Ook is een pilot uitgevoerd om te onderzoeken op welke manier de huidige vorm van de Monitor,
een document, doorontwikkeld kan worden tot een online dashboard. Daarbij is de Gebouwde
Omgeving als voorbeeldsector genomen. Een extern bureau heeft een eerste design gemaakt van het
dashboard en een gebruikersonderzoek uitgevoerd. Belan grijkste conclusies zijn dat een online
dashboard op landelijk niveau de kans geeft om één centrale plek te organiseren om het
klimaatbeleid te monitoren, met (landelijke en regionale) cijfers te werken die vergelijkbaar zijn, en
tevens mogelijkheden biedt om koppelingen te maken met monitoringsinformatie uit de regio, wat
voor de uitvoering van het Klimaatbeleid van groot belang is. De ontwikkeling van een online
dashboard vergt een lange adem en kan via een roadmap op basis van de verschillende gebruikers,
met verschillende doelen in de tijd, stap voor stap uitgewerkt worden.
14

Evaluatie Agenda klimaat
De Monitor en de beleidstheorie per sector kan een goede basis zijn voor opgavegerichte evaluatie
van het beleid. Binnen de Operatie Inzicht in Kwaliteit he bben de betrokken departementen als
onderdeel van de begroting 2021 een eerste aanzet van hun departementale Strategische
Evaluatie Agenda (SEA) en een bijbehorende evaluatieplanning gemaakt. De evaluaties op deze
departementale SEA’s die gaan over het klimaatbeleid vormen een eerste aanzet voor een
meerjarige interdepartementale evaluatieagenda, die bijdraagt aan de integrale doorlichting van
het klimaatbeleid in 2024. Deze doorlichting is erop gericht samenhang te brengen in de evaluaties
van de instrumenten in het klimaatbeleid en antwoord te geven op evaluatievragen op
systeemniveau.

Voortzetting en bestendiging van het initiatief
Monitor en dashboard klimaatbeleid
De eerste editie van de Monitor Klimaatbeleid van 2020 heeft het karakter van een nulme ting.
Veel data in deze Monitor hebben betrekking op het jaar 2019 waarin het Klimaatakkoord werd
gesloten. Dit betekent logischerwijs ook dat de voortgang die sinds het Klimaatakkoord wordt
gemaakt pas de komende jaren echt zichtbaar zal worden. De aankomende jaren zal de nulmeting
van de Monitor doorontwikkeld worden tot een voortgangsmonitor. Dit gebeurt door verbetering
en aanvulling van de indicatoren in de Monitor en door de (tussen)stappen richting 2030
inzichtelijk te maken zodat we op basis daarvan de voortgang kunnen meten. En te onderzoeken
hoe we de huidige vorm van de Monitor, een document, door kunnen ontwikkelen tot een online
portaal. In het derde kwartaal van 2020 wordt gewerkt aan een eerste technische applicatie van
een mogelijk dashboard klimaatbeleid en in het eerste kwartaal van 2021 wordt deze gevuld met
de indicatoren van de vijf sectoren. In het voorjaar van 2021 zal definitief besloten worden in
welke vorm de Monitor (als document of online portaal) zal worden aangeboden in het najaa r van
2021. Samen met de KEV zal de Monitor in 2021, twee jaar na vaststelling van het klimaatplan,
moeten leiden tot bijstelling van beleid (intensivering van bestaande maatregelen of extra
maatregelen).
Evaluatie klimaatbeleid
De Klimaatwet biedt een vaste cyclus waarop de evaluatie van het Klimaatbeleid zal worden
afgestemd. Omdat de besluitvormingsmomenten op basis van deze wet duidelijk zijn, kan worden
gepland wanneer evaluaties beschikbaar dienen te zijn. De integrale doorlichting leidt in 2024 tot
een herijking van de klimaatopgave en het Klimaatplan. In 2021 zal hiertoe de aanpak en
vraagstelling van de integrale doorlichting van het Klimaatbeleid worden uitgewerkt. Nader wordt
bezien op welke doorsnijdende vragen de integrale doorlichting zich za l richten om een uitspraak
te kunnen doen over de doeltreffendheid en doelmatigheid van het klimaatbeleid. Dit gebeurt door
EZK als coördinerend departement van de integrale doorlichting in samenwerking met de
betrokken departementen. Vanwege de complexite it van het (goed) evalueren van transities is
door EZK hiervoor advies gevraagd aan de Expertcommissie nieuwe Evaluatiemethoden. Deze
commissie is gevraagd om de gereedschapskist van evaluatiepraktijken uit te breiden zodat ook
voor complexe transities, zoals het klimaatbeleid, die vragen om een lerende manier van
evalueren, op een betrouwbare manier de effectiviteit van beleid inzichtelijk gemaakt kan worden.
De commissie geeft ook advies over een concrete evaluatie-aanpak van het klimaatbeleid. De TK
wordt over de aanpak en vraagstelling van de doorlichting bij Klimaatnota in 2021 geïnformeerd.
De integrale doorlichting van het klimaatbeleid is een kabinetsbrede opgave. Een aandachtspunt
dat naar voren is gekomen en dat aandacht verdient is de langjarige institutionele inbedding en
borging van dergelijke kabinetsbrede, opgavegerichte evaluaties. Hierin is met de Operatie Inzicht
in Kwaliteit tot op heden niet voorzien. Evaluatie is vanouds sterk aan de begroting gekoppeld van
individuele departementen. In het kader van inzicht in Kwaliteit is ervoor gekozen om dat
uitwerking van Strategische Evaluatie Agenda’s opnieuw langs bekende departementale lijnen
vorm te geven. Dit heeft een institutionele logica. Echter: vanuit perspectief van brede
maatschappelijke opgaven zoals het Klimaatbeleid verdient het de voorkeur op termijn toe te
werken naar een Rijksbrede Strategische Evaluatieagenda waarvan borging interdepartementaal
langjarig wordt verankerd.

15

Mijlpalen aankomende periode
We voorzien de komende maanden/jaren de volgende mijlpalen voor het initiatief:
• Q4 2020: Vierde donderdag oktober 2020: eerste publicatie van de Monitor Klimaatbeleid
bij de klimaatnota (nulmeting).
• Q4 2021: de Monitor Klimaatbeleid verschijnt ieder jaar op de vierde donderdag in
Oktober.
• Q4 2021: Uitgewerkt evaluatieplan voor de integrale doorlichting klimaatbeleid in 2024 wordt
naar de TK gestuurd.
• Q4 2024: Integrale doorlichting klimaatbeleid wordt naar de TK gestuurd.

Vindplaats nadere toelichting
https://www.rijksoverheid.nl/ministeries/ministerie-van-economische-zaken-enklimaat/nieuws/2020/10/30/kabinet-vastbesloten-klimaatdoelen-te-halen

16

FIN – Doorlichting fiscale evaluaties
Samenvatting initiatief
De doorlichting fiscale evaluaties heeft als doel om het ins trument van evaluaties van fiscale
regelingen nog effectiever in te zetten om het fiscale beleid te verbeteren. Hiertoe heeft een
werkgroep binnen het Ministerie van Financiën een interdepartementaal afgestemde
beleidsdoorlichting opgesteld van de evaluaties van fiscale regelingen tussen 2010 en 2018 (31
stuks). De werkgroep inventariseert onder meer in hoeverre uitspraken worden gedaan over
doeltreffendheid en doelmatigheid en of dit heeft geleid tot beleidsaanbevelingen en implementatie
daarvan. Het doel is om daaruit af te leiden of er bepaalde factoren zijn die bijdragen aan de
toegevoegde waarde van een evaluatie. Deze doorlichting is een bijdrage aan de afweging welke
regelingen wanneer geëvalueerd zouden moeten worden, in het licht van de recente uitb reiding
van de lijst fiscale regelingen die in de Miljoenennota wordt vermeld. De uitkomsten dienen om de
betrokken departementen te helpen om de evaluatiecapaciteit zo nuttig mogelijk in te zetten en
om de politiek aan te sporen om de uitkomsten van evaluaties te gebruiken.

Terugblik beleidsinhoudelijke en evaluatie inzichten
Het rapport constateert grote verschillen tussen evaluaties, wat betreft onderzoeksvragen en
onderzoeksmethode. Dit onderscheid lijkt onder meer samen te hangen met de verscheidenh eid in
fiscale regelingen wat betreft doelstelling en beschikbaarheid van data. Aanbevolen wordt om geen
uniform regime vast te leggen voor de periodiciteit van evaluaties, maar juist per regeling te
bepalen wanneer een volgende evaluatie gewenst is en wat daarin precies onderzocht moet
worden. De aanbeveling is om in deze strategische evaluatieprogrammering de kwaliteit van
evaluaties te prioriteren boven kwantiteit. C oncreet betekent dit dat regelingen minder vaak
geëvalueerd zullen worden, maar dat per e valuatie meer capaciteit beschikbaar is, zodat de
evaluaties meer opleveren. Hierbij moet gericht gezocht worden naar mogelijkheden om
kwantitatief onderzoek te doen, want de beperkte beschikbaarheid van data blijkt vaak een
belemmering.
In de 31 evaluaties is het onderzoeken van instrumentkeus het meest onderbelichte aspect.
Doeltreffendheid en doelmatigheid worden meestal onderzocht, maar er is zelden aandacht voor
de vraag of de vormgeving van een regeling als fiscale regeling in plaats van subsidie of iets
anders, (nog steeds) gerechtvaardigd is. Vanuit het oogpunt van beheersing van de
overheidsfinanciën en doelmatigheid van het belastingstelsel, is dit wel zeer van belang. Ook blijkt
dat de evaluaties die wel naar instrumentkeus kijken, vaker leiden tot aanpassing van het beleid.
De aanbeveling is dus om in evaluaties altijd de instrumentkeus te onderzoeken, zoals ook wordt
voorgeschreven in het toetsingskader fiscale regelingen uit de Rijksbegrotingsvoorschriften.
Weinig evaluaties leiden tot wijziging van het beleid. Vaak worden geen aanbevelingen gedaan in
de evaluaties en als wel ingrijpende aanbevelingen worden gedaan, worden deze niet altijd
opgevolgd door het kabinet. Verbetering van de kwaliteit van evaluaties en het gebruikmaken van
deze evaluaties door de politiek, zijn twee elkaar versterkende factoren die nodig zijn om de
toegevoegde waarde te vergroten. Om dit aan te zwengelen, wordt het gebruik van
horizonbepalingen aanbevolen. Horizonbepalingen dwingen de politiek om kritisch te kijken na ar
fiscale regelingen, voordat deze worden verlengd. Ook helpen horizonbepalingen bij de budgettaire
beheersing.

Voortzetting en bestendiging van het initiatief
Er is een handleiding opgesteld voor het maken van evaluaties, waar de departementen gebruik
van kunnen maken. De komende periode wordt gewerkt aan een strategische
evaluatieprogrammering op fiscaal terrein. Hierin worden de aanbevelingen uit de
evaluatiedoorlichting meegenomen. In de begroting en Miljoenennota van volgend jaar, zal deze
evaluatieprogrammering gepresenteerd worden. Dit geeft ons genoeg tijd om vanuit een brede
blik op het belastingstelsel de evaluatieprioriteiten te bepalen.

17

Het borgen van de kwaliteit van evaluaties ligt bij de afdeling Analyse van het Ministerie van
Financiën, die betrokken is bij alle evaluaties.

Mijlpalen aankomende periode
Het initiatief is afgerond. Zoals hierboven genoemd, zullen het komende jaar de benodigde
stappen worden gezet om de aanbevelingen te implementeren zoals het opstellen van de
strategische evaluatieprogrammering en toezien op het gebruik van de horizonbepaling en de
afweging van de fiscale regeling als instrumentkeuze in evaluaties.

Vindplaats nadere toelichting
Kamerstukken II 2019-2020, 35 300, nr. 79 - Aanbieding rapport aan Tweede Kamer
Kamerstukken II 2020-2021, 35 570, nr. 2 – Samenvatting in bijlage 9 van Miljoenennota

18

FIN – Klantcontact Belastingdienst
Samenvatting initiatief
De Belastingdienst wil de kwaliteit van vraagbeantwoording voor complexe vragen over wet - en
regelgeving verbeteren.
Het initiatief bestaat er uit dat bij de BelastingTelefoon, binnen het brede veld van de
omzetbelasting (OB), een dedicated team ‘Zonnepanelen’ wordt ingericht, dat alleen vragen over
zonnepanelen beantwoord. Uitgangspunt is dat dit v oor belastingplichtigen het voordeel heeft dat
de medewerkers van de BelastingTelefoon meer gespecialiseerd zijn en vragen beter kunnen
beantwoorden, zodat meer duidelijkheid en zekerheid wordt gegeven. Voordeel voor de
BelastingTelefoon is dat medewerkers gericht en in een korte periode opgeleid kunnen worden,
zodat nieuwe medewerkers snel inzetbaar zijn.

Terugblik beleidsinhoudelijke en evaluatie inzichten
Er is einde 2019 een eerste meting uitgevoerd naar de kwaliteit van vraagbeantwoording. Daarna
werd het team zonnepanelen operationeel. Nu is ook een tweede meting uitgevoerd, zodat het
effect op de kwaliteit van vraagbeantwoording zichtbaar wordt.
In de nieuwe situatie worden de vragen over zonnepanelen op minimaal hetzelfde niveau
beantwoord als voorheen. Het aantal goede antwoorden blijft gelijk en er worden minder foute
antwoorden gegeven. Wel wordt er bij vragen over zonnepanelen vaker doorverwezen naar het
Douane kantoor of wordt de vraag onvolledig beantwoord. Het team zonnepanelen bestaat vol ledig
uit junior-medewerkers (immers, pas opgeleid). Desondanks blijft de kwaliteit van de
vraagbeantwoording op peil.
Doordat de junior-medewerkers zijn ingedeeld in het team zonnepanelen worden de overige OB vragen afgehandeld door medior- en seniormedewerkers. Hier zien we een duidelijke stijging van
de kwaliteit van vraagbeantwoording in de tweede meting in verhouding tot de oude situatie. In de
nieuwe situatie worden meer vragen goed beantwoord en worden er minder fouten gemaakt.
De medewerkers die deel uitmaken van het team zonnepanelen ervaren de nieuwe werkplek als
prettig en als een mooie stap in hun loopbaan, op weg naar steeds meer inhoudelijk afhandeling
van vragen.
Uit het initiatief is geleerd dat het mogelijk is om voor een deel van de we rkzaamheden
medewerkers in kortere tijd op te leiden en, met behoud van kwaliteit, te laten functioneren.
Voorheen was het gebruik om medewerkers voor het volledige OB -werkterrein op te leiden, wat
meer tijd kost. Door de nieuwe werkwijze kunnen medewerker s behouden blijven voor de
organisatie, want ze doen inhoudelijker werk. Gunstig effect is bovendien dat op het aanpalende
werkterrein (van de omzetbelasting) de kwaliteit van vraagbeantwoording is toegenomen.
Alles overziend zijn de volgende resultaten behaald:





De kwaliteit van vraagbeantwoording bij zonnepanelen blijft op niveau, met alleen juniormedewerkers, en neemt toe bij de overige OB-vragen
Nieuw geworven medewerkers kunnen sneller worden ingezet door gericht op te leiden,
Medewerkers blijven beter behouden voor de organisatie, omdat ze een logische
‘tussenstap’ in de ontwikkeling kunnen maken.

Voortzetting en bestendiging van het initiatief
De resultaten van het initiatief zijn hoopgevend. De werkwijze uit het initiatief is niet zonder meer
te kopiëren, maar er lijken wel kansen binnen andere werkstromen bij de BelastingTelefoon. Nadat
de rapportage van het initiatief is afgerond, zal een analyse gemaakt worden om mogelijke
toepassingsgebieden in kaart te brengen. Daarbij gelden een aantal belan grijke randvoorwaarden:
- Binnen de belastingwetgeving moet een afgebakend gebied zijn, zodat medewerkers gericht
kunnen worden ingezet;
- Er moet een opleiding ingericht kunnen worden voor dit specifieke gebied;
19

- Het aanbod van binnenkomende vragen (de schaalgrootte) moet voldoende zijn, zodat er
voldoende werk is voor medewerkers;
- Er mag geen negatieve invloed ontstaan op andere werkgebieden in de zin van te hoge kosten,
langere wachttijden of een kwaliteitslek.

Mijlpalen aankomende periode
De gegevens zullen de komende maanden verder verwerkt worden in een rapportage. Deze is in
Q4 2020 gereed. In de periode daarna zal de BelastingTelefoon de analyse maken waar binnen de
organisatie een soortgelijke werkwijze opgezet kan worden.

Vindplaats nadere toelichting
Niet van toepassing

20

IenW – Circulaire Economie
Samenvatting initiatief
De huidige manier van winnen, verwerken en gebruiken van grondstoffen en het gebruiken en
afdanken van producten leidt tot risico’s in leveringszekerheid van g rondstoffen en levert een
onaanvaardbare milieudruk op (o.a. uitstoot van broeikasgassen, land - en watergebruik,
biodiversiteitsverlies).
Het Rijksbrede programma C irculaire Economie (C E) heeft tot doel om ervoor te zorgen dat we
van een lineaire grondstofintensieve economie naar een circulaire grondstofefficiënte economie
zonder afval gaan. De doelstelling is om in 2050 in Nederland volledig circulair te zijn. Als
tussendoelstelling is opgenomen om in 2030 50% minder abiotische primair e grondstoffen te
gebruiken. Om te weten of we op koers liggen, werkt een consortium van kennisinstellingen onder
regie van PBL aan een monitoringsysteem. Gelijktijdig worden de beleidsdoelstellingen door het
beleidsdepartement, in samenwerking met betrokken partners, uitgew erkt en geconcretiseerd. Het
uitwerken van de beleidsdoelen en het parallel ontwikkelen van het monitoringsysteem zijn pilots
in het kader van de operatie Inzicht in Kwaliteit (OIIK). Door concretisering van doelstellingen en
monitoring kan beleidssturing plaatsvinden en worden bepaald welke aanvullende activiteiten en
maatregelen noodzakelijk zijn om maximaal rendement te halen uit de beschikbare
overheidsmiddelen ter verwezenlijking van de gestelde beleidsdoelen.

Terugblik beleidsinhoudelijke en evalua tie inzichten
De OIIK heeft voor het C E-beleid bruikbare handvatten en inzichten opgeleverd ten behoeve van
de beleidsvorming. Het is daarbij instrumenteel geweest voor een aanpak om beleidsdoelen te
concretiseren. In het verlengde daarvan is aansluitende monitoring van voortgang en doelbereik
georganiseerd en zijn met een beleidsdoorlichting stappen gezet om het evaluatiestelsel te
verbeteren en te experimenteren met een andersoortige beleidsdoorlichting die beter inzicht geeft
in verbeterpotentieel en een impuls geeft aan inter- en intradepartementale, interbestuurlijke
kennisdeling. In dit verband kunnen, terugblikkend, de volgende initiatieven en inzichten worden
genoemd.









Uit de policy brief ‘Doelstelling Circulaire Economie 2030. Operationalisering, concretisering
en reflectie’ (2019) van het PBL blijkt de noodzaak van geconcretiseerde en aanvullende
doelen naast de ambitie en het 2030 tussendoel. In de beleidsbrief aan de Tweede Kamer
van 27 maart 2020 (Kamerstuk 32852, nr. 115) heeft de staatssecretaris van IenW
aangegeven de beleidsdoelen voor een C E samen met de betrokken partners te willen
uitwerken en concretiseren. Door een plan van aanpak in samenwerking met betrokken
partijen op te stellen voor dit traject en vervolgens uit te voeren, wordt ge zamenlijk een
beleidskader ontwikkeld om de C E-doelen voor 2030 en 2050 te bereiken. Inmiddels is
gestart met het doelentraject, onder begeleiding van een externe adviseur. De Tweede
Kamer zal over de uitkomst van het traject voor de zomer van 2021 worden geïnformeerd.
PBL heeft in januari 2020 het Werkprogramma Monitoring en Sturing C E voor 2020
definitief gemaakt. Dit werkprogramma is de basis voor de C E monitoring die PBL
structureel uitvoert en die inzicht biedt in de mate waarin de C E transitie en de
beleidsdoelen worden gerealiseerd.
Op 30 januari 2020 verscheen de eerste monitoringrapportage van PBL over 2019 ‘Op
weg naar een robuuste monitoring van de circulaire economie’. Deze rapportage is een
goede eerste stap naar C E-monitoring over de mate van doelbereik en bevat relevante
informatie die is meegenomen in de actualisatie van het Uitvoeringsprogramma C E. Dat
uitvoeringsprogramma isin 2019 tot stand gekomen ter uitvoering van genoemd
Rijksbreed programma, en wordt jaarlijks geactualiseerd.
Op 25 september 2020 is een door het kabinet vastgestelde actualisatie van het
Uitvoeringsprogramma C irculaire Economie 2019-2023 uitgebracht.
Op 21 januari 2021 verschijnt de eerste integrale C E rapportage van het PBL. Deze zal met
een kabinetsstandpunt aan de Tweede Kamer worden aangeboden.

21



Op 27 november jl. verscheen de Publieke Waarde Scan C irculaire Economie (PWS -C E)
(Kamerstuk 2020D48791). De PWS-C E is het resultaat van een proefproject om op een
alternatieve manier een beleidsdoorlichting uit te voeren. I n het kader van de OIIK is
ervaring opgedaan met evaluatie-instrumenten die meer waarde opleveren voor het
beleidsveld. In het rapport staat de vraag centraal in hoeverre beleid er alles aan doet om
de toegevoegde waarde van het C E-beleid zo groot mogelijk te maken. De PWS-C E heeft
voor de verdere ontwikkeling van beleid een grote inhoudelijke betekenis. Het legt een
relatie met meerdere relevante beleidsaspecten in transitiebeleid, de sturing of
beïnvloeding van transities op rijksniveau en ook voor de org anisatie van het
uitvoeringsprogramma C E, de organisatie van beleid, de verantwoordelijkheidsverdeling
tussen betrokken partners en de sturing door beleid. Het rapport zal met een
kabinetsstandpunt aan de Tweede Kamer worden aangeboden en bevat analyses en
aanbevelingen voor C E-beleid.

Voortzetting en bestendiging van het initiatief
Het proces van verdere concretisering van beleidsformulering, beleidsdoelen en monitoring van de
voortgang staat nu in de steigers. Transities beginnen meestal met een lange
voorontwikkelingsfase waarin het besef groeit dat het huidige systeem niet meer voldoet, nieuwe
ideeën worden ontwikkeld en de eerste pioniers gaan experimenteren. In het kader van
transitiemanagement wordt steeds duidelijker dat het C E-beleid de fase van bewustwording en
draagvlakontwikkeling overstijgt en een volgende fase zich aandient, een versnellingsfase waarin
een veelal grotere, structurele verandering plaatsvindt.
Nu het Uitvoeringsprogramma C E is geactualiseerd en met het uitwerken en concretiser en van
beleidsdoelen en het opstellen van een roadmap C E wordt gestart, wordt een begin gemaakt met
die volgende fase. In het vervolg van dit traject zal IenW in samenwerking met PBL en andere
partners continu aandacht blijven besteden aan het monitoringsp roces, en daar waar nodig
bijsturen/aanvullende maatregelen nemen om de transitie zo efficiënt en doelmatig mogelijk te
laten verlopen. De borging hiervan is vastgelegd in de aangepaste beleidscyclus die is beschreven
in het geactualiseerde Uitvoeringsprogramma C E (Kamerstuk 32852, 130 pag. 12)

Mijlpalen aankomende periode
Q3-4 2020

Actualisatie Uitvoeringsprogramma C E 2019-2023

Kabinetsreactie PWS-C E

Werkprogramma Monitoring en sturing 2021-2022
Q1-2 2021

Publicatie IC ER

Nationale jaarlijkse C E-conferentie

Kabinetsreactie IC ER

Brief aan Tweede Kamer over voortgang doelenproces
Q3-4 2021

Actualisatie Uitvoeringsprogramma C E 2019-202023

Vervolg doelenproces

Vindplaats nadere toelichting








Rapport Publieke Waarde Scan: C irculaire Economie Kamerstuk 2020D48791
Actualisatie UPC E 2020 Kamerstuk 32.852, nr. 130
Beleidsbrief aan de Tweede Kamer van 27 maart 2020 Kamerstuk 32852, nr. 115
Verslag Schriftelijk Overleg juni 2020 Kamerstuk 32852-117
PBL Policy brief (17 december 2019)
Rapportage ‘Op weg naar een robuuste monitoring van de circulaire economie (30 januari
2020)
Website monitoringsprogramma PBL: https://www.pbl.nl/monitoring-circulaire-economie

22

JenV – Recidivebestrijding ('Koers en Kansen')
Samenvatting initiatief
Koers en kansen voor de sanctie-uitvoering’ is een experimenteer-, leer- en ontwikkelprogramma
van justitie, de zorg en het sociaal domein.
Het doel van het programma Koers en kansen is tweeledig:
1. het verminderen van recidive en het verbeteren van de maatschappelijke integratie van (ex -)
delinquenten;
2. een sanctie-uitvoering die nu én in de toekomst effectief is.
Om deze doelen te bereiken biedt Koers en kansen ruimte aan vernieuwende projecten die vanuit
de lokale praktijk zijn opgezet en als doel hebben herhaalde criminaliteit te voorkomen. Deze
projecten leveren inzichten op in wat werkt en niet werkt (en waarom). Daarnaast helpt het
programma de praktijk van de sanctie-uitvoering bij het vinden van (systeem)oplossingen voor
barrières die de projecten bij hun uitvoering tegenkomen en innovatie belemmeren. Koers en
kansen doet dit door projectmatig leren en evalueren te stimuleren, door kennisdeling en
onderling leren te bevorderen en door e rvoor te zorgen dat succesvolle (aspecten van) projecten
breed en op structurele basis ingevoerd worden. De Bestuurlijke Regiegroep Koers en kansen
speelt hierbij een belangrijke rol. Zij bekleden een sleutelpositie bij de verduurzaming van
veranderingen en verbeteringen in de sanctieuitvoeringspraktijk.
Tot slot bouwt Koers en kansen aan een lerend netwerk van organisaties in het veiligheids -, zorgen het sociaal domein. Dit gebeurt vanuit nieuwe inzichten over samenwerken en leren, opgedaan
in project-overstijgend onderzoek, en door het bijeenbrengen en delen van bestaande kennis over
veranderen en innoveren.
Voor meer informatie kunt u kijken op: www.sanctieuitvoering.nl

Terugblik beleidsinhoudelijke en evaluatie inzichten
Binnen Koers en kansen lopen projecten en onderzoeken die inzichten opleveren in wat in de
praktijk van de sanctie-uitvoering effectief is en wat niet. Daarnaast levert het programma tools
en lessen op die het werken aan belangrijke vraagstukken in een steeds veranderende
maatschappij effectiever maken. Hieronder wordt op elk van die vlakken een opbrengst
gepresenteerd.
In Parkstad is de eerste fase van het project “tussenwoonvoorziening Triade” succesvol
verlopen. In dit project wordt aan (ex)gedetineerden zonder onderdak huisvesting na
detentie mét begeleidende zorg en vooruitzicht op zelfstandig wonen geboden. Het project
levert zicht op meerdere werkende principes:
1. Het samenwerken tussen het zorg- en veiligheidsdomein (Zorggroep Triade, Zorg- en
Veiligheidshuis Mijnstreek, Exodus) en 6 wooncorporaties (publiek-private samenwerking)
met één gezamenlijk geformuleerde doelstelling, is succesvol.
2. Het koppelen van huisvesting aan het werken aan/volgen van het opgestelde zorgplan
leidt tot een grotere kans op succes en bij de wooncorporaties tot het benodigde
vertrouwen om deel te nemen aan het initiatief.
Dit lijkt een zeer effectieve aanpak; tot nu toe hebben de betrokkenen i n 50% van de
gevallen de tussenwoning periode succesvol doorlopen (hoger dan de in eerste instantie
geschatte 33%). Bekeken wordt hoe deze aanpak kan worden uitgeprobeerd op grotere
schaal. Daarnaast wordt er besproken hoe het monitoren van de betrokkenen verlengd
kan worden tot twee jaar na deelname aan het project.

23

-

-

Het Maatschappelijk Kosten-Baten Analyse (MKBA)-Kompas: Om te weten of projecten en
initiatieven effectief gaan zijn, kan het uitvoeren van een MKBA inzicht geven in de
doelmatigheid, zowel kwalitatief als kwantitatief. Om een frisse blik op dit onderwerp te
hebben, haalde Koers en kansen tijdelijk vijf financial rijkstrainees binnen. Ze
onderzochten aan welke eisen een project moet voldoen om geschikt te zijn voor een
MKBA en ontwikkelden het MKBA-kompas. Dit instrument heeft de vorm van een
praatplaat en maakt het gesprek tussen programma en project gemakkelijker én meer
inspirerend. De praatplaat bestaat uit twee delen. Eén deel gaat over de criteria waaraan
een goed project moet voldoen. Het andere deel bestaat uit criteria die een project MKB Awaardig maken. Een handige tool waarmee het uitvoeren van MKBA’s, iets dat in de
technische hoek van justitie, de zorg en het sociaal domein nog relatief weinig wordt
gedaan, kan worden gestimuleerd.
Recidivemodel voor wetenschappelijke onderbouwing van beleidsadviezen: Er bestaat veel
wetenschappelijk onderzoek naar recidive en naar factoren die de kans op recidive
beïnvloeden. Samen met wetenschappers en experts uitvoering en beleid van diverse
organisaties is het afgelopen half jaar, onder leiding van TNO, hard gewerkt om een model
te realiseren waarin factoren worden weergegeven die de kans op recidive beïnvloeden.
Daarnaast wordt in het model weergegeven hoe de factoren onderling van invloed zijn op
elkaar.
Het model integreert kennis uit diverse vakgebieden en geeft een gedeeld beeld van de
recidive-problematiek. Het beschrijft de samenhang tussen (neuro)fysiologische
denkpatronen, gedragsaspecten en kenmerken van de omgeving van ex -delinquenten die
bijdragen aan pro- en antisociaal gedrag. De variabelen en relaties zijn met literatuur
onderbouwd. In Q4 2020/Q1 2021 wordt op 3 verschillende manieren geëxperimenteerd
met het gebruik van het model in de sanctie -uitvoeringspraktijk om zo uit te vinden welke
toepassingen voor de praktijk het meest waarde toevoegen.
Opgavegericht werken: Tot slot is het programma Koers en kansen erop gericht het
leervermogen van de betrokken (uitvoering)organisaties binnen de sanctie -uitvoering te
versterken. Het werkveld heeft die vaardigheid nodig om effectief te zijn, ook in de
toekomst, want de maatschappij verandert voortdurend. Dit vraagt continu aanpassing
aan nieuwe ontwikkelingen. Het vergt een lerend systeem. Binnen het programma
gebruiken we daarvoor de methodiek van (re)constructiesessies. In het kader van
opgavegericht werken levert dat 8 lessen op voor iedereen die werkt aan een
maatschappelijke opgave. De lessen zijn te vinden op: https://bit.ly/2Rh5uHG

Voortzetting en bestendiging van het initiatief
Koers en kansen is een opgavegericht experimenteerprogramma. Het programma staat, na een
periode van het op gang brengen van projecten en onderzoeken nu op de drempel van de
volgende fase. In het komende jaar worden inzichten en opbrengsten verzameld en geoogst die
antwoorden geven op de leervragen van het programma. Dit levert waardevolle kennis op die
bijdraagt aan de (strategische) beleidsontwikkeling en die inzicht geeft in werkende en niet werkende bestanddelen en in effectieve vormen van organiseren/samenwerken.
Om de convergentie van de Koers en kansen-opbrengsten met de bestaande beleids- en
uitvoeringspraktijk van sanctie-uitvoering mogelijk te maken, wordt een plan gemaakt dat de
route beschrijft naar een structuur waarin strategische beleidsontwikkeling van het D G hand in
hand gaat met inzichten en opbrengsten uit de praktijk. Daarnaast wordt een voorstel gedaan om
de manier van werken van het programma te verduurzamen door het leren, experimenteren en
onderzoeken en de manier waarop Koers en kansen dat doet, bree d beschikbaar te maken. In de
maanden oktober en november vinden verdiepende gesprekken plaats met betrokken organisaties
en beleidsafdelingen om focus aan te brengen in de borgingsagenda. In januari 2021 zal daarop de
daadwerkelijke borging zijn beslag gaan krijgen. C oncreet betekent dit dat het programmateam
steeds meer lopende experimenten, onderzoeken en inzichten samen gaat oppakken met
degenen, intern en extern, die dagelijks werken aan de sanctie -uitvoeringpraktijk om met de
opbrengsten van het programma hun praktijk te verrijken.

24

Mijlpalen aankomende periode
Q3 2020: Online projectleidersdag Koers en kansen;
Q4 2020: Digitale congresweek Koers en kansen “Leren verzilveren”;
Q1/Q2 2021: Opleveren WODC -onderzoek re-integratieprojecten;
Q3 2021: Opleveren WODC -actieonderzoek Kleinschalige Voorzieningen;
Q3 2022: Projecten Kleinschalige Voorzieningen afgerond

Vindplaats nadere toelichting
Op de website van het programma Koers en kansen, www.sanctieuitvoering.nl wordt alle
informatie gedeeld over het programma, het Projectenlab en de recente ontwikkelingen binnen
Koers en kansen.
Op 11 juli bood Minister Dekker de 1e voortgangsbrief ‘Visie Recht doen, kansen bieden: naar
effectievere gevangenisstraffen aan de Tweede Kamer aan (Kamerstuk 29 279-532). Deze
voortgangsbrief bevat ook de stand van zaken van het programma Koers en Kansen.

25

J&V – Cyber monitor
Samenvatting initiatief
C ybersecurity is de afgelopen jaren uitgegroeid tot een belangrijk maatschappelijk thema. De
belangen zijn dan ook groot: Nederland is voor een groot deel afhankelijk geworden van digitale
processen, waardoor er veel op het spel staat als deze onverhoopt uitvallen. Door de C OVID pandemie is deze afhankelijkheid nog verder gegroeid. In 2018 is onder coördinatie van d e NC TV
de Nederlandse C yber Security Agenda (NC SA) opgesteld, met daarin zeven ambities om de
digitale veiligheid van Nederland verder te brengen. De uitvoering van de NC SA wordt
ondersteund door een investering van het kabinet die oploopt tot 95 miljoen e uro structureel per
jaar, verdeeld over meerdere ministeries. Bij een relatief nieuw domein van overheidsbeleid als
cybersecurity is het belangrijk om te onderzoeken wat wel en niet werkt, zodat de overheid zo
effectief mogelijke beleidsinterventies kan doen en investeringen zoveel mogelijk resultaat
opleveren. In deze proeftuin onderzoekt de NC TV met alle aangesloten partners binnen de
Rijksoverheid hoe we zo goed mogelijk zicht kunnen krijgen op de effecten van
cybersecuritybeleid.

Terugblik beleidsinhoudelijke en evaluatie inzichten
Als coördinator op cybersecuritybeleid streeft de NC TV naar een stelsel waarbij er samenhang is
tussen de beleidsinitiatieven binnen de Rijksoverheid op dit terrein, en waar geleerd wordt van
elkaars ervaringen. De zeven ambities uit de NC SA bestrijken allerlei verschillende initiatieven, die
variëren van het versterken van detectie en respons tot het stimuleren van publiek -private
samenwerking op het gebied van cybersecurity. De expertise voor specifieke beleidsterreinen li gt
uiteindelijk bij de vakdepartementen, die verantwoordelijk zijn voor de uitvoering van het beleid
op hun eigen terrein. Er is dan ook geen ‘one size fits all’-benadering om de effectiviteit van alle
maatregelen binnen de NC SA in kaart te brengen.
Binnen deze proeftuin is dan ook voornamelijk gezocht naar manieren om de coördinatie op deze
verschillende initiatieven te versterken, en onderling leren zo veel mogelijk te stimuleren. In de
vorige voortgangsbrief is gemeld dat er aan een verbeterde voortgang scyclus voor de NC SA werd
gewerkt, waarin meer aandacht is voor kennisuitwisseling. Naast verantwoording over beleid zou
leren over beleid een volwaardige plaats moeten hebben binnen deze voortgangscyclus. Dit heeft
geleid tot een aangepaste opzet van de v oortgangsgesprekken en een vernieuwde voorbereidende
vragenlijst, die eerder dit jaar voor het eerst is ingezet. Tijdens deze voortgangsrondede
voortgangsronde van de NC SA die dit voorjaar heeft plaatsgevonden kwam naar voren dat
vakdepartementen meer van elkaars ervaringen willen leren bij het implementeren van onderdelen
van de NC SA. Naar aanleiding van deze wens wordt er nu meer tijd ingeruimd voor inhoudelijke
onderwerpen tijdens interdepartementale overleggen, waarbij de vakdepartementen worden
uitgenodigd om over lopende initiatieven te presenteren. Een voorbeeld hiervan is een presentatie
over een methodologie om cybersecurityrisico’s binnen een sector in kaart te brengen. Zo wordt
het leren van elkaars ervaringen meer gestimuleerd, wat uiteindelijk moet bijdragen aan een
digitaal veiliger Nederland.
Eén van de beoogde vervolgstappen voor deze proeftuin is om uit te zoeken hoe meer zicht
verkregen kan worden op de effectiviteit van (onderdelen van) cybersecuritybeleid. Dit is één van
de kernvragen voor de evaluatie van de NC SA , die voor 2021 gepland staat en wordt uitgevoerd
in opdracht van het WODC . In Nederland is nog niet eerder een integrale evaluatie uitgevoerd van
een gehele nationale cybersecuritystrategie. Ter voorbereiding op deze evaluatie is er daarom via
het WODC een verkennend onderzoek uitgevoerd om een mogelijke methode voor deze evaluatie
in kaart te brengen. Het eindrapport van deze verkenning schetst enkele uitdagingen voor de
evaluatie van de NC SA, zoals de snel veranderende techno logische en maatschappelijke context,
maar ook de formulering van onderdelen van de NC SA zelf. Hierdoor is het niet eenvoudig om
tijdens een evaluatie tot uitspraken over effectiviteit te komen. De vervolgaanbevelingen uit het
rapport worden meegenomen in de eerste fase van de evaluatie van de NC SA, die in september
van start is gegaan. Deze eerste fase moet in kaart brengen welke onderdelen van de NC SA
mogelijk geschikt zouden zijn om te evalueren op effectiviteit in een eventueel vervolgonderzoek .

26

Voortzetting en bestendiging van het initiatief
De lessen uit de proeftuin tot nu toe hebben in de eerste plaats betrekking op de manier waarop
de NC TV de interdepartementale uitvoering van de NC SA coördineert. Deze lessen worden
uiteraard opnieuw meegenomen tijdens de komende voortgangsronde van de NC SA in voorjaar
2021. Fundamenteler is dat de lessen uit deze proeftuin, en meer specifiek de activiteiten die
worden ondernomen voor de evaluatie van de NC SA, meegenomen worden in toekomstige
strategievorming op het gebied van cybersecurity. Een belangrijke les tot nu toe die uit het
verkennend onderzoek voorafgaand aan de evaluatie is gekomen, is dat de manier waarop deze
strategie geformuleerd wordt van cruciaal belang is om uiteindelijk tot een effectevaluatie te
kunnen komen. Bij een volgende strategie moet al aan de voorkant worden nagedacht over een
toekomstige evaluatie. Daarnaast is deDe verwachting is dan dat er ook dat er uit het aanstaande
evaluatierapport kan worden geput om een volgende strategie naar e en hoger niveau te brengen.

Mijlpalen aankomende periode
De eerstvolgende mijlpaal voor deze proeftuin is de evaluatie van de NC SA, waar op dit moment
de eerste fase van wordt uitgevoerd. Publicatie van de resultaten hiervan wordt voorzien in het
voorjaar van 2021.

Vindplaats nadere toelichting
Kamerbrief Beleidsreactie C SBN 2020 en voortgangsrapportage NC SA (29 juni 2020, 26 643 nr.
695).

27

J&V – Effectiviteit politieoptreden
Samenvatting initiatief
Voor het departement als eigenaar van de politie is het van belang om te kunnen monitoren of de
politie nu en in de toekomst berekend is op haar taak. De proeftuin is bedoeld om te onderzoeken
of en hoe indicatoren en kengetallen en de kwalitatieve duiding ervan kunnen helpen om het
woord ‘berekend’ te operationaliseren. Het achterliggende doel is om meer inzicht te krijgen of de
politieorganisatie dusdanig bekostigd, ingericht, getraind en klaar is om ingezet te worden, dat zij
haar maatschappelijke taak kan vervullen. Dat inzicht biedt het ministerie een beleidsrelevant
handelingsperspectief voor het inrichten van de eigenaarstaak ten aanzien van de politie, de
verantwoording daarover aan de Tweede Kamer en haar rolvervulling richting opdrachtgevers en
opdrachtnemer. Uiteindelijk is de maatschappe lijke toegevoegde waarde erin gelegen dat door een
betere invulling van de eigenaarsrol de politie haar maatschappelijke taak ook beter kan
uitoefenen.

Terugblik beleidsinhoudelijke en evaluatie inzichten
Met de inventarisatie van gegevens over het gevo erde beleid en beheer, die onder andere vanuit
de beleid en beheer cyclus door het departement van de politie worden ontvangen, is zicht
ontstaan op de beschikbare gegevens en het huidige gebruik ervan. De beleid en beheer cyclus
bestaat uit het opstellen, bespreken en vaststellen van documenten zoals de jaaraanschrijving,
begroting en beheerplan, verantwoordingsrapportages en jaarverantwoording. De inventarisatie
maakte duidelijk welk soort informatie over de politie wordt ontvangen. Dit betreft onder ande re
informatie over de financiën, personeel, de vraag naar politie en de taakuitvoering. Uit de
inventarisatie is gebleken dat deze gegevens momenteel nog weinig met elkaar in verband worden
gebracht en in de tijd, geografisch en met normen worden vergeleke n, en dat ze daardoor minder
inzicht geven dan zou kunnen.
Uit de literatuurstudie die daarop volgde blijkt dat het niet eenvoudig is om het functioneren en de
effectiviteit van de politie goed in beeld te brengen en te bepalen of de politie berekend is op haar
taak. Politiewerk is divers en regelmatig niet eenvoudig meetbaar. Deze constateringen zetten aan
tot voorzichtigheid in het gebruik van indicatoren. Ze zijn niet zelfstandig bruikbaar om een
eensluidend oordeel te vellen over het functioneren van de politie of te concluderen of de politie
berekend is op haar taak. Anderzijds benadrukt de literatuur wel dat het van belang en wenselijk
is om het functioneren en de effectiviteit van de politie zoveel als mogelijk zichtbaar te maken.
Indicatoren zijn wél zinvol te gebruiken om te signaleren en aan te zetten tot discussie en overleg
over het functioneren van de politie. Een voorbeeld is de totale tijd die door de politie besteed
wordt aan opleiding en training, een gegeven dat in isolatie weinig betekeni s heeft voor de
eigenaar. Politiewerk uitvoeren en afdoende opgeleid en getraind zijn om dat goed te kunnen
doen zijn immers beiden van belang, en achter de tijdsbesteding zit een veelheid aan details en
nuance. Het is nuttig deze informatie in verhouding te zien tot de totaal te besteden tijd die de
politie beschikbaar heeft. Dat roept namelijk een relevante discussie op over de vraag wat de
gewenste verhouding moet zijn. De indicatoren zelf geven dus geen oordeel, maar de meerwaarde
wordt zichtbaar in de gefundeerde discussie die hieruit voortvloeit en die eigenaar, opdrachtgevers
en opdrachtnemer de instrumenten in handen geeft om gezamenlijke normen te definiëren.

Voortzetting en bestendiging van het initiatief
De proeftuin had als doel om te bezien of indicatoren en de duiding ervan kunnen bijdragen aan de
beantwoording van de vraag die de eigenaar in het sturingsmodel van de politie heeft; is de politie
berekend op haar taak? De proeftuin laat zien dat indicatoren op zichzelf geen eenduidig antwoord
kunnen verschaffen op deze vraag, maar dat ze wel bruikbaar kunnen zijn om het gesprek met de
politie mee te voeden. De bevindingen die zijn opgedaan in de proeftuin politie dragen zo bij aan
de doorontwikkeling van het sturingsmodel voor de politie en de invulling van de eigenaarsrol in
dat sturingsmodel door het ministerie van Justitie en Veiligheid.

28

Ook zal het ministerie van Justitie en Veiligheid in 2021 in het kader van de Regeling Periodiek
Evaluatieonderzoek een beleidsdoorlichting uitvoeren naar het beleid dat ten grondslag ligt aan
artikel 31.2 (politie) van de rijksbegroting. Ook in de beleidsdoorlichting zullen de inzichten die zijn
opgedaan in de proeftuin politie een plek krijgen. De uitvoering van de beleidsdoorlichting in 2021
zal duidelijk maken hoe dat vorm krijgt.

Mijlpalen aankomende periode
De proeftuin politie is in april 2019 gestart en is eind september 2020 afgesloten. De
leerervaringen die zijn opgedaan in de proeftuin zijn vastgelegd in een document. Dit document is
gebruikt voor de inbreng van de leerervaringen in de uitwerking van het sturingsmodel en zal
gebruikt worden bij de uitvoering van de beleidsdoorlichting van artikel 31.2 van de rijksbegroting
in 2021. Voortzetting van het denken vindt binnen de ontwikkeling van he t sturingsmodel en de
beleidsdoorlichting plaats.

Vindplaats nadere toelichting
Aankondiging beleidsdoorlichting bekostiging (Kamerstukken II 2019/2020, 33199, nr. 38)

29

SZW – Verdere Integratie op de Arbeidsmarkt ('VIA')
Samenvatting initiatief
Personen met een niet-westerse migratieachtergrond ervaren structurele en persistente
achterstanden op de arbeidsmarkt. Het programma VIA is opgezet om deze achterstanden te
doorbreken en de arbeidsmarktpositie van deze groep te verbeteren. Omdat bij aantreden van het
huidige kabinet onvoldoende kennis was over wat echt effectief is om dit te bereiken, onderzoekt
VIA dit in acht pilots. Het doel is om erachter te komen wat werkt om de achterstanden op de
arbeidsmarkt van deze groep te verkleinen. De ambitie is om gedurende en na de looptijd van VIA
(2018-2021) inzichten uit de pilots beschikbaar te maken voor werkgevers, gemeenten, UWV en
onderwijsinstellingen en zo succesvolle (beleids-)interventies op te schalen. Vanaf 2021 wil het
programma VIA een palet aan effectieve en efficiënte maatregelen bieden waarmee gelijke kansen
op de arbeidsmarkt voor mensen met een niet-westerse migratieachtergrond worden gecreëerd en
hun arbeidsmarktpositie blijvend kan worden versterkt. Op lange termijn draagt dit bij aan een
gelijke kansen en evenredige posities op de arbeidsmarkt.

Terugblik beleidsinhoudelijke en evaluatie inzichten
De coronacrisis beïnvloedt het programma VIA op twee manieren. Ten eerste hebben de
economische gevolgen van de coronacrisis nadelige gevolgen v oor de arbeidsmarktpositie van de
personen met een niet-westerse migratieachtergrond. Zo laat onderzoek van het C PB en SC P 2 zien
dat de coronacrisis het risico op discriminatie heeft vergroot en mensen met een niet-westerse
migratieachtergrond een groter risico hebben om hun baan te verliezen doordat ze vaker
flexcontracten hebben en werken in sectoren waar de hardste klappen vallen. Een recent
onderzoek van Atlas voor gemeenten 3 laat zien dat ook binnen de sectoren waar de grootste
klappen vallen en binnen de groep flexwerkers er een veel grotere instroom in de WW is onder
deze groep als gevolg van baanverlies dan onder de personen zonder migratieachtergrond. De
crisis raakt hen op deze manier dus extra hard.
Ten tweede heeft de coronacrisis een behoorlijke impact gehad op de uitvoering van het
programma; bij een deel van de pilots is sprake van uitvoeringsproblemen, vertraging of
aanpassing van activiteiten. Medio 2021 komen van de meeste pilots de eindevaluaties
beschikbaar, daar waar dit eerder gepland stond voor begin 2021. Ondanks deze vertragingen zijn
voor een groot aantal pilots wel de geplande tussenevaluaties opgeleverd. Ook is de tweede
tussenrapportage van de programma-evaluatie 4 opgeleverd (inclusief een meta-evaluatie van
opgeleverde (tussen)rapporten) op basis waarvan al een aantal conclusies getrokken kunnen
worden die kunnen helpen bij het toewerken naar gelijke kansen en evenredige posities op de
arbeidsmarkt:
Bij werkgevers blijkt de toepassing van nudges (inclusieve vacaturetekst, objectieve eerste
selectie en gestructureerd interviewen) bij werving en selectie gericht op meer
objectivering van het proces, aan te slaan. Het is daarbij van belang de instrumenten op
zo eenvoudig mogelijke wijze aan te bieden en ondersteuning te bieden bij d e verdere
invoering. Voor een vervolgaanpak zou bij de ondersteuning ook rekening gehouden
moeten worden met de grootte van de organisatie.
Een inclusieve cultuur op de werkvloer bevordert de arbeidsparticipatie van mensen met
een niet-westerse migratie achtergrond. C ollega’s en leidinggevenden moeten in staat zijn
om nieuwe mensen op te nemen en goed te laten landen.
Er zijn aanwijzingen dat intensieve begeleiding juist bij mensen met een niet-westerse
migratieachtergrond positieve effecten heeft, zeker o ok als deze begeleiding een integraal
karakter heeft waarbij de persoonlijk begeleider ook praktische zaken kan regelen zoals
kinderopvang(toeslag).

2

Zie C PB (2021), Macro -economische Verkenning, SCP (2020), kwe tsbare groepen op de arbeidsmarkt
Atlas voor gemeenten (2020), De coronacrisis en de arbeidsmarktpositie van mensen met een
m igratieachtergrond
4
De be leidsonderzoekers (2020) Evaluatie programma Verdere Integratie op de Arbeidsmarkt, Twe e de
rapport: voorlopige le ssen over de uitvoering en opbrengsten van het programma
3

30

-

-

-

Het belang van intensieve begeleiding wordt benadrukt door een reeks onderzoeken die
effecten van generieke re-integratiemaatregelen in beeld brengen. Generieke maatregelen
die gericht zijn op een duurzame verbetering van de arbeidsmarktpositie, die daarbij naast
ruimte bieden voor persoonlijk maatwerk en een intensief karakter hebben, lijken
bovengemiddeld effectief te zijn voor mensen met een niet-westerse migratieachtergrond.
Generieke maatregelen die vooral gericht zijn op een snelle uitstroom uit een uitkering,
zonder dat daarbij rekening wordt gehouden met persoonlijke mogelijkheden en
uitdagingen, lijken daarentegen juist een averechts effect hebben.
Tot slot blijkt dat inzet op taal een belangrijke randvoorwaarde voor succes is.

Dit betreft de eerste inzichten uit het programma VIA. Naast deze inhoudelijke inzichten is per juli
de Barometer C ulturele Diversiteit, die eerder al positief geëvalueerd was, beschikbaar gesteld aan
werkgevers. Inmiddels hebben ongeveer honderdvijftig werkgevers uit verschillende sectoren
contact gezocht met het C BS met verzoeken om informatie over deze Barometer.

Voortzetting en bestendiging van het initiatief
Het komende jaar wordt gewerkt aan afronding van de pilotfase van het programma VIA. Daarbij
zullen de meeste pilots en meeste evaluaties afgerond worden, inclusief de programma -evaluatie.
Vanuit pilots wordt daarbij gewerkt aan het inzetten van de opgedane lessen door de betrokken
partijen. Voor de opschaling van de pilots ‘Studiekeuze vmbo’ en ‘Overgang mbo – arbeidsmarkt’
wordt bijvoorbeeld in samenwerking tussen de ministeries van SZW en OC W en de MBO -raad het
Kennispunt Gelijke kansen, Diversiteit en Inclusie opgericht. Ten aanzien van “Leren en Werken”
wordt met SER overleg gevoerd om tot een gezamenlijke agenda te komen. Verder worden
seminars en leerkringen georganiseerd om onderling kennis uit te wisselen en zullen communities
of practice met bedrijven, wetenschap en maatschappelijke partijen gestart worden. Tevens wordt
bezien of de lessen uit VIA-pilots betrokken kunnen worden bij de uitwerking van de
crisisdienstverlening ‘van werk(loosheid) naar werk’.
Met de Taskforce Werk en Integratie zal in de komende periode gewerkt worden aan het
formuleren van een gezamenlijke ambitie en agenda. Het doel hiervan is dat effectieve aanpakken
en nieuwe initiatieven door alle partijen zelf opgepakt worden en gelijke ka nsen op de
arbeidsmarkt realiteit worden.
Om de ontwikkelingen rondom de arbeidsmarktkansen en -posities te kunnen volgen zal in 2021
gestart worden met een monitor die hier op toeziet.

Mijlpalen aankomende periode
Eind Q1 2021: Pilot Nudging in weving en selectie afgerond, pilot Leren en Werken afgrond, eerste
stappen vervolgaanpak rondom gelijke kansen gezet
Eind Q2 2021: meeste overige pilots afgerond
Eind Q3 2021: pilotfase programma VIA afgerond, eerste rapportage monitor gereed,
vervolgaanpak rondom gelijke kansen op de arbeidsmarkt vastgesteld

Vindplaats nadere toelichting
Voortgang programma Verdere Integratie op de Arbeidsmarkt (VIA) 2020 (Tweede Kamer,
vergaderjaar 2019-2020, 29 544, nr. 1029)
Brief m.b.t. Barometer C ulturele Diversiteit (Tweede Kamer, vergaderjaar 2019-2020, 29 544, nr.
1004)

31

SZW – Persoonlijke dienstverlening door UWV
Samenvatting initiatief
Het Programma Doorontwikkeling Werkhervatting Gedeeltelijk Arbeidsgeschikte (WGA) dienstverlening bestaat uit diverse initiatieven met als doel het verbeteren van de dienstverlening
aan mensen met een WGA-uitkering teneinde de kans op werkhervatting te vergroten.
Momenteel ontvangen circa 200.000 mensen een WGA -uitkering. Het gaat hierbij om mensen die
twee jaar of langer ziek zijn, hierdoor 65% of minder van het oude loon kunnen verdienen en wel
in staat zijn om nu of in de toekomst te werken Mensen met een WGA -uitkering moeten erop
kunnen vertrouwen dat de dienstverlening van UWV en re -integratiebedrijven maximaal is gericht
op werkhervatting.
De initiatieven van het Programma Doorontwikkeling WGA -dienstverlening moeten meer zicht
bieden op de effectiviteit van WGA-dienstverlening (‘welke interventies hebben welk effect’) met
als doel om de komende jaren vooral gebruik te make n van effectief bewezen interventies.

Terugblik beleidsinhoudelijke en evaluatie inzichten
De doorontwikkeling van de WGA-dienstverlening is een proces van lange adem, waarbij
incrementeel, op basis van een langlopend experiment en tussentijdse (kwalita tieve) onderzoeken,
de dienstverlening aan mensen in de WGA wordt verbeterd, met als doel de kans op
werkhervatting te vergroten.
Zoals ook in eerdere voortgangsrapportages beschreven hebben de grootste leerpunten tot op
heden betrekking op het proces. Bij het opstarten van het effectenonderzoek is bij SZW en UWV
het inzicht ontstaan dat vanwege de gevoeligheid om te experimenteren met groepen WGA’ers,
veel tijd moet worden besteed aan het proces om betrokkenen (SZW, UWV en andere
belanghebbenden) hierin mee te nemen. Een ander inzicht is dat het opzetten van een experiment
om meer inzicht te krijgen in de werking van WGA -dienstverlening zorgvuldig moet gebeuren en
daarom in een grote organisatie als UWV veel tijd kost. Onder andere om aan de voorkant
registraties en procedures goed in te regelen, anders worden de verkeerde zaken geregistreerd en
kunnen achteraf geen onderbouwde uitspraken over effecten worden gedaan.
Inzicht in de beschikbare capaciteit voor WGA -dienstverlening en ingezette instrumenten stond bij
aanvang van de intensivering in 2018 nog in de kinderschoenen. UWV is in overleg met SZW een
proces ingegaan waarbij het uitbreiden van en inzicht verschaffen in de beschikbare capaciteit en
productiviteit centraal stond. UWV heeft de personele ca paciteit uitgebreid en extra
arbeidsdeskundigen en adviseurs intensieve dienstverlening opgeleid. De (extra) beschikbare
capaciteit wordt door het inrichten van bedrijfsmatige ondersteuning in de regio’s en het
versterken van de centrale planning en aansturing gerichter ingezet . Het resultaat hiervan is dat
meer effectieve uren dienstverlening kunnen worden geboden. UWV werkt tegelijkertijd aan
optimalisering van de kwaliteit van registraties en interventies, waarbij ook aandacht is voor het
versterken van het vakmanschap van de UWV-medewerkers. Het proces tot nu toe heeft
handelingsperspectieven voor UWV opgeleverd om de productiviteit en daarmee beschikbare
capaciteit voor de WGA-dienstverlening te vergroten. Dit komt ten goede aan de doelmatigheid
van de uitvoering. De gevolgen van het coronavirus zijn ook voelbaar geweest in de WGA dienstverlening. Daarbij heeft UWV snel geschakeld door een deel van de dienstverlening digitaal
te laten plaatsvinden waardoor dit niet ten koste is gegaan van de productiviteit. De gedwongen
digitalisering heeft daarmee ook kansen gebracht om te experimenteren met andere vormen dan
face-to-face contact en op termijn onderzoek te doen naar het effect van de (gedwongen) digitale
dienstverlening. Het aantal ingezette uren aan dienstverlening door de professionals is met deze
digitalisering verder gestegen, maar persoonlijke interactie wordt wel gemist.
In 2020 heeft UWV een onderzoek naar de ingekochte re -integratiedienstverlening afgerond. Dit
onderzoek biedt inzicht in de activiteiten en resultaten van re-integratiebedrijven bij ingekochte
dienstverlening. Het rapport biedt verder aanknopingspunten voor verdere verbetering van de

32

inkoop van re-integratie door UWV. Door beter te onderbouwen waarom welke dienstverlening
wordt ingezet en welk resultaat wordt verwacht kan op een hogere niveau geleerd worden van
welke inzet van de re-integratie voor wie werkt. UWV is in 2020 gestart met de implementatie van
het Kader methodisch re-integreren, waardoor professionals van UWV de werkzo ekende en de
belemmeringen die hij of zij ervaart nog beter in beeld kunnen brengen. Ook werkt UWV in 2020
aan het opstellen van een nieuw werkplan en eindrapportage, waarin de onderbouwing van de
gemaakte keuzes centraal staat. Op deze manier geeft UWV ee n impuls aan onderbouwd en
overdraagbaar werken. Dit komt vervolgens weer ten goede aan de activering van onder andere
de WGA-populatie.

Voortzetting en bestendiging van het initiatief
De komende jaren staan meer onderzoeken, zoals een vervolgonderzoek naar aanleiding van het
afgeronde jobcoachonderzoek, op het programma om de dienstverlening door UWV verder te
verbeteren. Het gezamenlijke kennisprogramma “Onbeperkt aan het Werk” van SZW en UWV
heeft tot doel de benodigde kennis op terrein van activering van mensen met een arbeidshandicap
verder uit te bouwen en gelijk op te trekken in de beoogde verbeteringen van de activerende
dienstverlening.
Het in gang gezette effectenonderzoek moet inzicht bieden in de effectiviteit van deze
dienstverlening. In 2021 staat een midtermreview op het programma om integraal te rapporteren
over de tot dan toe ontstane inzichten in de effectiviteit van de WGA -dienstverlening. Daarbij
komen onder andere inzichten in de ontwikkelingen van de WGA -populatie, de effectiviteit van reintegratie interventies, en inzichten in de resultaten van de effectevaluatie aan bod. De inzichten
uit het effectenonderzoek en separate (kwalitatieve) onderzoeken dragen bij een betere
dienstverlening aan WGA’ers en het versterken van de opdracht van SZW aan UWV.

Mijlpalen aankomende periode
Q4 2021: Midterm review doorontwikkelen WGA -dienstverlening

Vindplaats nadere toelichting
Stand van de uitvoering sociale zekerheid juli 2020 (TK 2019-2020, 26 488, nr. 634)

33

VWS – Pilot 'Lerend Evalueren'
Samenvatting initiatief
Het doel van de pilot ‘Lerend evalueren’ is om het inzicht in de doeltreffendheid en doelmatigheid
voor het brede beleidsterrein van VWS te vergroten en daarmee het beleid te verbeteren. De pilot
werkt met een meerjarenprogramma van ex ante, ex durante en ex post evaluaties voor de
periode 2018-2022. In de uitvoering wordt nadrukkelijk de praktijk betrokken en wordt
geëxperimenteerd met voor VWS vernieuwende evaluatiemethoden.
De pilot is in 2017 gestart en vloeit voort uit de ambitie van VWS om de kwaliteit van de eigen
beleidsevaluaties te verhogen en er meer van te leren. Om te kunnen bepalen of de pilot het
gewenste resultaat heeft, is voorzien in een startevaluatie in 2018-2019, een evaluatie in 20202021 en een eindevaluatie in 2022. Hierbij is het belangrijkste evaluatiecriterium of het inzicht in
de doeltreffendheid en de doelmatigheid van het beleid is toegenomen en of dit inzicht
daadwerkelijk wordt gebruikt om het beleid te verbeteren. Voor de individuele eval uaties uit het
meerjarenprogramma ligt de toegevoegde waarde in het verbeteren van de doeltreffendheid en
doelmatigheid van het beleid en leren door en met de praktijk voor het betreffende zorgthema.

Terugblik beleidsinhoudelijke en evaluatie inzichten
In de afgelopen drie jaar zijn 21 evaluatietrajecten opgestart en 16 evaluatierapporten
gepubliceerd als onderdeel van de pilot. Sinds de vorige voortgangsrapportage zijn twee nieuwe
rapportages gepubliceerd, met betrekking tot de Ex durante evaluatie ‘uitkomstgerichte zorg’ en
Lessons Learned C ovid-19.
Ex durante evaluatie ‘uitkomstgerichte zorg’
Om aan de groeiende behoefte naar informatie over de uitkomsten van zorg te kunnen voldoen, is
het Ministerie van VWS gestart met het programma Uitkomstgerichte Zorg 2018-2022. Het doel is
dat patiënten en zorgverleners in 2022 beschikken over voor de patiënt relevante uitkomsten,
zoals het verwachte herstel van een operatie, zodat samen voor de best passende behandeling
kan worden gekozen.
Veldpartijen onderschreven deze ambitie in het Hoofdlijnenakkoord medisch-specialistische zorg.
Geconstateerd wordt dat de beslissingen van VWS tot nu toe grotendeels in goede aarde vallen bij
het veld. De inhoudelijke regie van veldpartijen met daarbij ondersteuning van het Z orginstituut
ziet het veld als een logische zet. Desalniettemin vraagt deze samenwerking een duidelijk beleid
en duidelijke onderlinge afspraken. Voor de toekomst zijn door de partijen de volgende adviezen
aangedragen:






Een realistisch tijdspad voor doelen bepalen.
Criteria voor de te ontwikkelen indicatorensets opstellen.
Verbinding met andere ontwikkellijnen en veranderaanpak faciliteren.
Meer samenhang aanbrengen met andere initiatieven omtrent uitkomstgerichte zorg.

Lessons Learned C ovid-19
Goed inzicht, gerichte maatregelen en gezamenlijk volhouden. Dat zijn de belangrijkste
hoofdboodschappen uit ‘Lessons Learned’. Een traject, waarin de Rijksoverheid samen met meer
dan 100 deskundigen met een diversiteit aan expertise terugkeek op en leerde van de aanp ak van
het coronavirus.
De deskundigen bekeken 9 belangrijke thema’s, zoals testen en traceren, de effecten van de
lockdown en de publiekscommunicatie. Op ieder thema zijn ideeën, adviezen en inzichten
verzameld en onderling gedeeld. Die stellen het kabinet in staat om het beleid op deze punten
verder te versterken en te verbeteren. Een voorbeeld is het verbeteren van de communicatie over
welke reguliere zorg veilig geleverd kan worden, om te voorkomen dat mensen zorg mijden uit
angst voor het virus. Ook is gekeken hoe andere landen het hebben aangepakt en naar de lessen
voor Nederland.

34

Voortzetting en bestendiging van het initiatief
In 2018 heeft VWS een vernieuwende opzet van de evaluatieagenda geïntroduceerd als onderdeel
van de pilot Lerend evalueren. Vanaf 2021 geven alle departementen in de begroting invulling aan
een Strategische Evaluatie Agenda (SEA). Voor VWS biedt dit de mogelijkheid een volgende stap
te zetten met de ontwikkeling van de evaluatiefunctie, met gebruikmaking van de goede
ervaringen met de pilot Lerend evalueren, te weten: kort- cyclisch leren, reflecteren en
verantwoording afleggen met en in de praktijk, en experimenteren met verschillende
onderzoeksmethoden. De volgende stap houdt onder andere in dat belangrijke evaluaties in de
SEA worden samengebracht en ondersteund door oprichting van een het Expertise C entrum
Evaluaties (EC E)kennisnetwerk evaluaties.
De doorontwikkeling van de evaluatieprogrammering via de SEA wordt nader toegelicht in de
begroting 2021.

Mijlpalen aankomende periode




Q2 2021: ex durante evaluatie pilot Lerend evalueren
Q3 2021: SEA in begroting 2022
Q1 t/m Q4: diverse individuele evaluaties zoals opgenomen in de SEA VWS begroting 2021

Vindplaats nadere toelichting
Kamerbrieven:

Begroting van het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (XVI) voor het jaar
2021 (TK 35570-XVI).

Kamerbrief over de taakopdracht ex durante evaluatie Pilot lerende evalueren (TK 20202021, 31865, nr. 177).

Lessons Learned C ovid-19

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/kamerstukken/2020/09/01/kamerbrief-overlessons-learned-covid-19




ED evaluatie uitkomstgerichte zorg
https://www.rijksoverheid.nl/documenten/publicaties/2020/07/20/samenwerking -vraagtom-duidelijk-beleid
ED evaluatie programma één tegen eenzaamheid

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2020/01/15/rapportage-eerste-faseex-durante-evaluatie-programma-en-tegen-eenzaamheid

35