Rapport bij de Nationale
verklaring 2018
Oordeel bij de verantwoording van lidstaat Nederland over
Europese fondsen in gedeeld beheer

2018

Rapport bij de Nationale
verklaring 2018

Vooraf
Nederland legt ieder jaar in een Nationale verklaring verantwoording af over het beheer
en de rechtmatigheid van de uitgaven die bij de Europese Commissie zijn gedeclareerd
voor in ons land uitgevoerde EU-(steun)projecten. In de Nationale verklaring 2018 ging
het daarbij in totaal om € 906,4 miljoen. Dat geld is besteed via EU-fondsen die door de
Europese Commissie en de lidstaat Nederland samen worden beheerd (‘fondsen in
gedeeld beheer’).
De Algemene Rekenkamer is positief over het feit dat Nederland een Nationale verklaring
opstelt: deze heeft meerwaarde ten opzichte van bestaande verantwoordingsdocumenten
over EU-subsidies. Jaarlijks geven wij een oordeel over de deugdelijkheid van de Nationale
verklaring. Dat oordeel meldt de minister van Financiën vervolgens bij de Europese
Commissie.
In dit rapport geven wij een oordeel over de Nationale verklaring 2018 en gaan wij nader in
op enkele verbeterpunten. Daarnaast vragen wij aandacht voor onder andere de afdrachten
aan de EU. Die afdrachten zijn van belang voor het berekenen van de zogenoemde netto­
betalingspositie van een EU-lidstaat: de afdrachten minus ontvangsten van de EU, zoals
subsidies. De Europese Commissie beschouwt de invoerrechten niet als afdracht, maar als
een ‘eigen middel’ dat door de lidstaten wordt geïnd. Blijven de invoerrechten buiten de
berekening van nettobetalingspositie van Nederland, dan levert dat een andere uitkomst
op dan wanneer deze worden meegeteld. Informatie over deze berekening en uitkomst kan
relevant zijn nu de EU-lidstaten onderhandelen over een nieuw Meerjarig Financieel Kader
voor de periode na 2020 en over de Brexit.
De tekst in dit document is vastgesteld op 1 mei 2018. Dit document is op 16 mei 2018
aangeboden aan de Tweede Kamer. De overige publicaties van de Algemene Rekenkamer
op 16 mei 2018 vindt u op www.rekenkamer.nl/verantwoordingsonderzoek2017.

3

1 Conclusies

2 Feiten & cijfers

3 Systemen

4 Financieel

5 Totstandkoming

6 Review

7 Reactie

Bijlage

Inhoud
1

Onze conclusies

6

2

Feiten en cijfers
2.1 Verantwoording over EU-geld in Nationale verklaring
2.2 Fondsen in gedeeld beheer
2.3 Betrokken instanties
2.4 Overzicht per fonds

8

3

Oordeel over beheer- en controlesystemen
3.1 Functioneren beheer- en controlesystemen
3.2 Verbeter- en aandachtspunten landbouwfondsen
3.3 Verbeter- en aandachtspunten Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling
3.4 Aandachtspunten Europees Sociaal Fonds en Fonds voor Europese hulp
aan de meest behoeftigen
3.5 Verbeter- en aandachtspunten Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij
3.6 Aandachtspunten migratie- en veiligheidsfondsen

8
12
15
15
23
23
25
28
30
31
33

4

Oordeel over getrouwheid rekeningen en rechtmatigheid financiële transacties 34

5

Oordeel over totstandkoming Nationale verklaring

36

6

Uitkomsten review Auditdienst Rijk

37

7

Reactie kabinet en nawoord Algemene Rekenkamer
7.1 Reactie kabinet op aanbevelingen Algemene Rekenkamer
7.2 Nawoord Algemene Rekenkamer

38
38
39

Bijlage 1
Overzicht van verbeter- en aandachtspunten

40

Bijlage 2
Opgevolgde conclusies en aanbevelingen Rapport bij
Nationale verklaring 2017

43

4

1 Conclusies

2 Feiten & cijfers

3 Systemen

4 Financieel

5 Totstandkoming

6 Review

7 Reactie

Bijlage

Bijlage 3
Methodologische verantwoording

44

Bijlage 4
Gebruikte afkortingen

46

Bijlage 5
Literatuur

47

Bijlage 6
Eindnoten

49

5

1 Conclusies

1

2 Feiten & cijfers

3 Systemen

4 Financieel

5 Totstandkoming

6 Review

7 Reactie

Onze conclusies
De Nationale verklaring 2018 geeft een deugdelijke kwalificatie van het functioneren
van de beheer- en controlesystemen rond de in Nederland bestede Europese subsidies.
Ook geeft de verklaring een deugdelijke kwalificatie van de getrouwheid van de rekeningen
die door Nederland zijn ingediend bij de Europese Commissie, en van de rechtmatigheid
tot op het niveau van de eindbegunstigden van de netto-uitgaven die in de verantwoording
zijn opgenomen. Over het geheel genomen is de verklaring naar ons oordeel ook deugdelijk
tot stand gekomen. Daarmee geeft de Nationale verklaring 2018 een goed beeld van het
beheer, de rechtmatigheid en de verantwoording van de EU-subsidies in Nederland. Dat
beeld is, samenvattend als volgt: de beheer- en controlesystemen bij de Europese fondsen
hebben voldoende gefunctioneerd en de subsidies zijn rechtmatig besteed en correct
verantwoord.
Bij de meeste Europese fondsen zijn er wel punten die aandacht vragen. We noemen hier
de belangrijkste:
•

•

•

Nederland verleent subsidie aan boeren die zich verzekeren tegen schade als gevolg
van ongunstig weer. Deze subsidie wordt deels via het Europees Landbouwfonds voor
Plattelandsontwikkeling (ELFPO) bekostigd. Voor deze bekostiging is een efficiënt
beheer- en controlesysteem opgezet. Vorig jaar constateerden wij echter dat dit
systeem op onderdelen strijdig is met de Europese regels. Na nadere afstemming
tussen het Ministerie van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) en de Europese
Commissie zijn nog niet alle strijdigheden weggenomen. Op dit moment worden de
door boeren betaalde verzekeringspremies steekproefsgewijs gecontroleerd. De regels
schrijven voor dat álle betaalde verzekeringspremies worden gecontroleerd (zie hierover verder het onderdeel ‘Verbeterpunt rond weersverzekering voor boeren’ in § 3.2).
Bij het Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO) zien wij verbeterpunten
in het geautomatiseerde informatiesysteem en de IT-organisatie van de managementautoriteiten. Het gaat vooral om informatiebeveiliging en privacybescherming (zie
hierover verder het onderdeel ‘Geautomatiseerd informatiesysteem en IT-organisatie’
in § 3.3).
Het risico bestaat dat uit het Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij minder
geld aan Nederland wordt toegekend dan voor ons land was gereserveerd, doordat
bepaalde uitgaven op het terrein van de visserij mogelijk te laat door Nederland zullen
worden gedeclareerd bij de Europese Commissie (zie hierover verder het onderdeel
‘Risico van decommittering’ in § 3.5).

6

Bijlage

1 Conclusies

2 Feiten & cijfers

3 Systemen

4 Financieel

5 Totstandkoming

6 Review

7 Reactie

In ons rapport melden wij verder dat, gelet op de bestaande EU-regelgeving, bij boeren
geconstateerde overtredingen van de wet- en regelgeving voor mest en voor de identificatie
en registratie van dieren geen invloed hebben op het percentage onrechtmatigheden voor
de landbouwfondsen.
De minister van Financiën heeft de Nationale verklaring 2018 opgenomen als bijlage in het
Financieel Jaarverslag van het Rijk 2017. In het Financieel Jaarverslag zelf geeft de minister
een toelichting op de EU-subsidies die Nederland heeft uit ontvangen (‘fondsen in gedeeld
beheer’) en op de bedragen die ons land aan de EU heeft afgedragen. Deze afdrachten zijn
van belang voor het berekenen van de zogenoemde nettobetalingspositie van EU-lidstaat
Nederland. In het Financieel Jaarverslag geeft de minister aan dat de Europese Commissie
de invoerrechten niet als een afdracht van de lidstaat beschouwt, maar als een ‘eigen
middel’ van de EU dat door de lidstaten wordt geïnd. Lidstaten ontvangen voor de kosten
van inning een vergoeding, de ‘perceptiekostenvergoeding’. In ons EU-trendrapport 2012
hebben wij vastgesteld dat dit soort definitieverschillen van invloed zijn op het bepalen van
de nettobetalers- of -ontvangerspositie van een lidstaat. Blijven de invoerrechten buiten de
berekening van nettobetalingspositie van Nederland (afdrachten minus ontvangsten van
de EU, zoals subsidies), dan levert dat een andere netto positie op dan wanneer deze
worden meegeteld.
Verder denken wij dat het informatiegehalte in het Financieel Jaarverslag van het Rijk kan
toenemen als er een beschrijving in wordt opgenomen van de governance rond de EUafdrachten: welke beheer- en controlesystemen waarborgen dat de af te dragen bedragen
juist zijn afgedragen en welke rol speelt lidstaat Nederland daarbij?
Het Financieel Jaarverslag kan daarnaast aan waarde winnen wanneer het kabinet een
overkoepelend beeld schetst van de toegevoegde waarde van de Europese fondsen in
Nederland. Zo’n beeld kan worden gegeven op basis van de al beschikbare informatie
op fondsniveau.

7

Bijlage

1 Conclusies

2

2 Feiten & cijfers

3 Systemen

4 Financieel

5 Totstandkoming

6 Review

7 Reactie

Feiten en cijfers
Nederland legt ieder jaar in een Nationale verklaring verantwoording af over de uitgaven
die het bij de EU heeft gedeclareerd voor Europese projecten. In de Nationale verklaring
2018 ging het daarbij in totaal om € 906,4 miljoen. Dit geld is uitgegeven aan projecten op
uiteenlopende terreinen: landbouw, plattelandsontwikkeling, visserij, maritieme zaken,
werkgelegenheid, economische ontwikkeling, migratie, veiligheid en ondersteuning van
kwetsbare ouderen.
We gaan hieronder in § 2.1 eerst in op de verantwoording die in de Nationale verklaring
wordt afgelegd over het beheer en de besteding van het Europese geld. In § 2.2 geven
we een overzicht van de EU-fondsen die Nederland samen met de Europese Commissie
beheert en de uitgaven die Nederland ten laste van deze fondsen heeft gedeclareerd.
Aansluitend lichten we in § 2.3 toe welke instanties betrokken zijn bij het beheer en de
controle van deze fondsen in Nederland. In § 2.4 ten slotte, vermelden we de doelstellingen
en het financieel belang van de fondsen.

2.1 Verantwoording over EU-geld in Nationale verklaring
Reikwijdte Nationale verklaring
Sinds 2007 legt het Nederlandse kabinet in de jaarlijkse Nationale verklaring verantwoording af over het beheer en de besteding van Europese subsidies. Daarbij komen de volgende
aspecten aan de orde:
• het functioneren van de beheer- en controlesystemen;
• de getrouwheid van de bij de Europese Commissie ingediende rekeningen;
• de rechtmatigheid (ook wel: ‘wettigheid en regelmatigheid’) van de netto-uitgaven
(saldo van uitgaven en ontvangsten) die ter vergoeding bij de Europese Commissie
zijn ingediend.1
De Algemene Rekenkamer geeft jaarlijks een oordeel over de deugdelijkheid van de
Nationale verklaring. In schema kan dat als volgt worden weergegeven:

8

Bijlage

1 Conclusies

2 Feiten & cijfers

3 Systemen

4 Financieel

5 Totstandkoming

6 Review

7 Reactie

De Algemene Rekenkamer geeft oordeel over deugdelijkheid van de
Nationale verklaring
Nationale
regelgeving

Europese
fondsen
Gedeclareerde
uitgaven
projecten
en steun

Auditdienst Rijk:
• Functioneren
beheers- en
controlesysteem
• Rechtmatigheid

Europese
regelgeving

Nederlandse
projecten
en steun

Bijdragen uit fonds
Nationale
Verklaring

Rapport bij de
Nationale Verklaring

Figuur 1 De Nationale verklaring in beeld

Het initiatief tot het jaarlijks afgeven van een Nationale verklaring is afkomstig van enkele
individuele EU-lidstaten. Naast Nederland geven Zweden en Denemarken een dergelijke
verklaring af.2 Een Nationale verklaring is bedoeld om op een transparante manier aan de
volksvertegenwoordiging en de Europese Commissie inzicht te geven in de besteding van
en het toezicht op Europees geld in Nederland en om de kwaliteit van het beheer van
het EU-geld te versterken. De Nationale verklaring reikt verder dan de verantwoordingsdocumenten die de EU-lidstaten jaarlijks aan de Europese Commissie moeten toesturen,
zoals jaarlijkse samenvattingen van controlebevindingen (‘annual summaries’) en verklaringen over het financieel beheer rond EU-projecten (‘management statements’) van de
uitvoerende instanties. De meerwaarde van de Nationale verklaring ten opzichte van de
jaarlijkse samenvattingen kan als volgt worden gekenschetst:

9

Bijlage

1 Conclusies

2 Feiten & cijfers

3 Systemen

4 Financieel

5 Totstandkoming

6 Review

7 Reactie

De Nationale verklaring reikt verder dan de annual summaries
Kenmerken
annual summary

Annual
Summary

Kenmerken
Nationale verklaring

Nationale
verklaring

Oordeel over
afzonderlijke
fondsen

Overkoepelend
oordeel over alle
bij de EU
gedeclareerde uitgaven

Opgesteld door
ambtenaren

Opgesteld door
regering, dus
politieke verantwoordelijkheid

(In veel lidstaten)
niet openbaar

Openbaar, dus elke
burger kan er
kennis van nemen

Verantwoording
aan Europese Commissie

Verantwoording
aan de Tweede Kamer
en Europese Commissie

Rapport
bij de
Nationale
verklaring
Door de Algemene
Rekenkamer. De AR
geeft hierin een oordeel over de deugdelijkheid van de
Nationale verklaring

Tweede Kamer extra
zekerheid bieden over
Nationale verklaring
De minister van Financiën
meldt het oordeel bij
de Europese Commissie

Figuur 2 Annual summary en Nationale verklaring vergeleken

Informatiegehalte Financieel Jaarverslag van het Rijk
De minister van Financiën heeft de Nationale verklaring 2018 opgenomen als bijlage bij het
Financieel Jaarverslag van het Rijk 2017. De (internet)bijlagen van de Nationale verklaring
zijn terug te vinden op de website van het Ministerie van Financiën. Deze bijlagen bevatten
per fonds informatie over onder andere oordelen over de beheer- en controlesystemen,
percentages onrechtmatige betalingen en beheerverklaringen van de autoriteiten die bij
10

Bijlage

1 Conclusies

2 Feiten & cijfers

3 Systemen

4 Financieel

5 Totstandkoming

6 Review

7 Reactie

de betreffende EU-projecten betrokken zijn. In het Financieel Jaarverslag zelf is beleids­
informatie opgenomen over het EU-geld dat aan Nederland is toegekend en over de
bedragen die Nederland heeft afgedragen aan de EU.
EU-afdrachten
De informatie in het Financieel Jaarverslag van het Rijk kan nog verder aan waarde winnen
wanneer er ook een beschrijving in zou worden opgenomen van de governance rond de
EU-afdrachten, vergelijkbaar met de toelichting zoals die nu bij de fondsen in gedeeld
beheer wordt gegeven. Op dit moment worden alleen de afdrachten zelf vermeld. In 2017
ging het daarbij om € 2,5 miljard aan invoerrechten,3 0,5 miljard aan btw-afdrachten en
€ 3,4 miljard aan BNI-afdrachten. In het verantwoordingsonderzoek van Buitenlandse
Zaken geven wij een toelichting op de EU-afdrachten.
www.rekenkamer.nl/verantwoordingsonderzoek2017
Informatie over de afdrachten is onder andere van belang voor het berekenen van de
zogenoemde netto-betalingspositie van EU-lidstaat Nederland. In het Financieel Jaarverslag
geeft de minister aan dat de Europese Commissie de invoerrechten niet als een afdracht
van de lidstaat beschouwt, maar als een ‘eigen middel’ van de EU dat door de lidstaten
wordt geïnd. Lidstaten ontvangen voor de kosten van inning een vergoeding, de ‘perceptiekostenvergoeding’. In ons EU-trendrapport 2012 hebben wij vastgesteld dat dit soort
definitieverschillen van invloed zijn op het bepalen van de nettobetalers- of -ontvangers­
positie van een lidstaat. Blijven de invoerrechten buiten de berekening van nettobetalingspositie van Nederland (afdrachten minus ontvangsten van de EU, zoals subsidies), dan
levert dat een andere netto positie op dan wanneer deze worden meegeteld.
Het Financieel Jaarverslag van het Rijk kan aan informatiewaarde winnen met een beschrijving
de beheer- en controlesystemen die een juiste afdracht waarborgen en welke rol de lidstaat
Nederland daarbij speelt. Zulke informatie kan relevant zijn, bijvoorbeeld omdat de verantwoordelijkheidsverdeling tussen de ministers van Financiën en Buitenlandse Zaken (BZ)
bij de EU-afdrachten diffuus is en niet aansluit op de begrotingsverantwoordelijkheid, zoals
wij in eerder onderzoek hebben geconstateerd.4
Informatie uit evaluaties
Het Financieel Jaarverslag van het Rijk bevat ook informatie over geplande en al uitgevoerde
evaluaties van hoe de door Nederland ontvangen EU-subsidies zijn besteed. Wanneer ook
de uitkomsten van deze evaluaties in het Financieel Jaarverslag zouden worden opgenomen,

11

Bijlage

1 Conclusies

2 Feiten & cijfers

3 Systemen

4 Financieel

5 Totstandkoming

6 Review

7 Reactie

zou het Financieel Jaarverslag kunnen zorgen voor meer inzicht in de effectiviteit van het in
Nederland bestede EU-geld. Het kabinet zou op die manier tegelijkertijd een inhoudelijke
bijdrage leveren aan het streven van de Europese Commissie om meer inzicht te bieden
in de ‘toegevoegde waarde’ van Europees geld. Het kabinet is echter van mening dat de
inhoudelijke beoordeling van uitkomsten van evaluaties over de besteding van EU-fondsen
in Nederland onder de beleidsverantwoordelijkheid van de desbetreffende ministeries valt
en dat het Financieel Jaarverslag van het Rijk niet de plaats is om daarop nader in te gaan
(Tweede Kamer, 2017).
Wij zien desondanks mogelijkheden om het informatiegehalte in het Financieel Jaarverslag
van het Rijk te verbeteren. Het kabinet zou op basis van de evaluaties op fondsniveau in het
Financieel Jaarverslag een overkoepelend beeld kunnen geven van de toegevoegde waarde
van de Europese fondsen in Nederland. Wellicht kan het kabinet door het overzichtelijk
opnemen van openbare gegevens in zogenoemde ‘open data portals’ bijdragen aan meer
inzicht in effectiviteit van de besteding van EU-middelen. Als dat in andere landen wordt
gevolgd, ontstaat een beeld van de effectiviteit in alle lidstaten, zowel gezamenlijk als in
onderlinge vergelijking.5 Eerder, in 2015, heeft de minister van Financiën in dit verband
aangeven de meerwaarde van open data ten opzichte van reeds beschikbare data te bestuderen (Algemene Rekenkamer, 2015).

2.2 Fondsen in gedeeld beheer
De vastgestelde EU-begroting omvatte in 2016 € 136,4 miljard aan uitgaven (Europese
Commissie, 2017). De Europese Commissie en de lidstaten beheren daarvan samen circa
80%. Dat zijn de fondsen in gedeeld beheer. De Europese Commissie en de EU-lidstaten
zijn samen verantwoordelijk voor een rechtmatige, doeltreffende en doelmatige besteding
van dit geld (EU, 2012) en leggen daarover afzonderlijk verantwoording af. In dit rapport
kijken wij naar het beheer en de besteding van het geld dat Nederland uit deze fondsen
heeft ontvangen.
Acht fondsen
Nederland heeft in de programmaperiode 2014-2020 samen met de Europese Commissie
acht Europese fondsen in beheer. In de Nationale verklaring 2018 staan deze fondsen
vermeld, onderverdeeld in drie categorieën:
• Landbouwfondsen: Europees Landbouwgarantiefonds (ELGF) en Europees Landbouwfonds voor Plattelandsontwikkeling (ELFPO);
• Structuur- en investeringsfondsen6: Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO),
Europees Sociaal Fonds (ESF) en Fonds voor Europese hulp aan de meest behoeftigen
12

Bijlage

1 Conclusies

2 Feiten & cijfers

3 Systemen

4 Financieel

5 Totstandkoming

6 Review

7 Reactie

(EFMB), Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij (EFMZV);
• Migratie- en veiligheidsfondsen: Asiel-, Migratie- en Integratiefonds (AMIF) en Fonds
voor de Interne Veiligheid (ISF).
De Europese Commissie heeft vanuit deze fondsen per lidstaat (meerjarige) budgetten
gereserveerd voor de programmaperiode 2014 tot en met 2020. Een uitzondering vormen
de budgetten voor het ELGF, waarbij onderscheid wordt gemaakt tussen de reserveringen
voor directe inkomenssteun aan boeren (op lidstaatniveau) en de reserveringen voor markten prijsbeleid (op EU-niveau). Overigens kan de Europese Commissie de directe inkomenssteun jaarlijks verlagen, bijvoorbeeld voor de instelling van een reserve voor landbouwcrises.
Bij de overige fondsen heeft de Commissie deze bevoegdheid niet. In figuur 3 geven wij per
fonds een overzicht van de meerjarige budgetten in de periode 2014-2020 in Nederland.
Daaruit blijkt dat Nederland uit de landbouwfondsen het meeste geld van de Europese
Commissie ontvangt, namelijk 80% van de reserveringen van alle fondsen gezamenlijk.
80% van de meerjarige budgetten 2014-2020 voor fondsen in gedeeld beheer
in Nederland gaat naar de landbouwfondsen (ELGF en ELFPO)
Totaal: € 7.272,8 miljoen

ELFPO
€ 825,3 miljoen

ELGF
€ 5 miljard
(directe inkomenssteun)

EFRO
€ 510,3 miljoen

ESF
€ 510,3
mln

AMIF
€ 251,5
mln
ISF
€ 70,0 mln
EFMB
€ 3,9 mln
EFMZV
€ 101,5 mln

13

Bijlage

1 Conclusies

2 Feiten & cijfers

3 Systemen

4 Financieel

5 Totstandkoming

6 Review

7 Reactie

Figuur 3 Meerjarige budgetten 2014-2020 in Nederland, per fonds

Gedeclareerde uitgaven
Het kabinet verantwoordt zich in de Nationale verklaring 2018 over in totaal € 906,4 miljoen
aan netto-uitgaven7 die bij de Europese Commissie zijn gedeclareerd. Nederland ontvangt
€ 894,5 miljoen daarvan in de vorm van Europese subsidies. Het resterende bedrag betreft
de verplichte nationale cofinanciering bij de fondsen EFMB, EFMZV, EFRO en ESF. Bij deze
fondsen worden namelijk alle subsidiabele uitgaven bij de Europese Commissie gedeclareerd, ook de uitgaven die ten laste komen van de nationale cofinanciering.8
Uit onderstaand schema blijkt dat verreweg het grootste deel van de bij de Europese
Commissie gedeclareerde bedragen betrekking hebben op uitgaven ten laste van de
landbouwfondsen ELGF en ELFPO.
90% van de gedeclareerde bedragen in de Nationale verklaring 2018 betreft ELGF
Totaal: € 906,4 miljoen

ELFPO
€ 57,6
mln
ELGF
€ 815,9 miljoen

ESF
€ 23,7
mln
ISF
€ 0,5 mln
EFMB
€ 0,1 mln

EFMZV € 0 mln

AMIF
€ 8,6 mln

EFRO € 0 mln

14

Bijlage

1 Conclusies

2 Feiten & cijfers

3 Systemen

4 Financieel

5 Totstandkoming

6 Review

7 Reactie

Figuur 4 Door Nederland gedeclareerde bedragen Nationale verklaring 2018, per fonds

2.3 Betrokken instanties
Er zijn veel instanties betrokken bij het beheer en de controle van de Europese fondsen in
Nederland. In de toelichtingen per fonds op onze website (www.rekenkamer.nl) worden
per fonds de betrokken instanties genoemd. De benamingen van de instanties verschillen
per fonds. Drie soorten instanties kunnen worden onderscheiden:
• Instanties die verantwoordelijk zijn voor het beheer van een fonds. Bij de landbouwfondsen is dit het betaalorgaan, bij de fondsen EFRO, ESF, EFMB en EFMZV is dit de
managementautoriteit, bij de migratie- en veiligheidsfondsen is dit de verantwoordelijke
autoriteit.9
• Instanties die verantwoordelijk zijn voor de externe controle van het fonds. Bij de landbouwfondsen is dit de certificerende instantie; bij alle andere fondsen de auditautoriteit.
•

In Nederland is de Auditdienst Rijk zowel de certificerende instantie als de auditautoriteit.
Instanties belast met de certificering van uitgaven die bij de Europese Commissie
worden gedeclareerd. Alleen de fondsen EFRO, ESF, EFMB en EFMZV kennen een
dergelijke certificeringsautoriteit. In Nederland is de Rijksdienst voor Ondernemend
Nederland (RVO) de certificeringsautoriteit.

2.4 Overzicht per fonds
Wij geven hieronder op basis van de Nationale verklaring 2018 een beknopt overzicht van
de fondsen, hun doelstellingen en het financieel belang (inclusief de mate waarin de budgetten tot besteding zijn gekomen, oftewel de ‘uitputting’). De verantwoordingsperioden
verschillen per fonds. Zo gaan de cijfers van de landbouwfondsen in deze Nationale verklaring over de periode 16 oktober 2016 tot en met 15 oktober 2017, terwijl bijvoorbeeld de
cijfers van de structuurfondsen EFRO, ESF en EFMZV betrekking hebben op de periode 1
juli 2016 tot en met 30 juni 2017. De vermelde totaal budgetten per fonds voor alle lid­
staten gezamenlijk zijn gebaseerd op verordeningen of overzichten van de Europese
Commissie.10 Voor meer informatie verwijzen wij naar de toelichting per fonds op onze
website, www.rekenkamer.nl/verantwoordingsonderzoek2017.

15

Bijlage

2 Feiten & cijfers

3 Systemen

4 Financieel

5 Totstandkoming

6 Review

7 Reactie

Fondsoverzicht ELGF

Doel
Bieden van voedselzekerheid aan Europese burgers en prijsen inkomensstabiliteit aan Europese agrariërs, door middel
van stabilisering inkomens en markt- en prijsbeleid

Ondersteuning gericht op

Financieel belang
Nationale verklaring 2018
(in miljoenen €)

Gedeclareerde uitgaven bij ELGF

Directe inkomenssteun

Bijdrage uit ELGF

Exportrestituties
Marktinterventies

1.000

Productiesteun
Europees Landbouwgarantiefonds (ELGF)

1 Conclusies

Subsidies voor gezamenlijke marktbenadering door
producentenorganisaties

Verantwoordelijk voor besteding
ELGF-geld in Nederland
Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit

Totaal ELGF-budget 2014-2020 directe
inkomenssteun in EU: € 290,4 miljard
Totaal ELGF-budget 2014-2020 directe
inkomenssteun in Nederland: € 5,0 miljard
Uitputting cumulatief (budget 2014-2020): n.v.t.

Figuur 5.1 Fondsoverzicht ELGF

16

800
600
400
200
0

815,9

815,9

Bijlage

2 Feiten & cijfers

3 Systemen

4 Financieel

5 Totstandkoming

6 Review

7 Reactie

Fondsoverzicht ELFPO

Doel
Ontwikkeling platteland binnen EU-lidstaten versterken en
uitvoering nationaal plattelandsbeleid vergemakkelijken.
Europees Landbouwfonds voor Plattelandsontwikkeling (ELFPO)

1 Conclusies

Ondersteuning gericht op

Financieel belang
Nationale verklaring 2018
(in miljoenen €)

Gedeclareerde uitgaven bij ELFPO

Verbetering van het concurrentievermogen van de
landbouwsector
Verbetering van milieu en landschap

100

Verbetering van de levenskwaliteit op het platteland en
diversificatie van de plattelandseconomie

80

Verantwoordelijk voor besteding
ELFPO-geld in Nederland
Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit

Totaal ELFPO-budget 2014-2020 in EU:
€ 101,1 miljard
Totaal ELFPO-budget 2014-2020 in Nederland:
€ 825,3 miljoen
Uitputting cumulatief (budget 2014-2020): € 119,7 miljoen

Figuur 5.2 Fondsoverzicht ELFPO

17

Bijdrage uit ELFPO

60
40
20
0

57,6

57,6

Bijlage

2 Feiten & cijfers

3 Systemen

4 Financieel

5 Totstandkoming

6 Review

7 Reactie

Fondsoverzicht EFRO

Doel
Belangrijkste economische onevenwichtigheden
tussen Europese regio’s terugdringen

Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO)

Financieel belang
Nationale verklaring 2018
(in miljoenen €)

Gedeclareerde uitgaven bij EFRO

Ondersteuning gericht op

Bijdrage uit EFRO

Innovatie

100

Koolstofarme economie
Duurzame stedelijke ontwikkeling

80

Verantwoordelijk voor besteding
EFRO-geld in Nederland

60

Staatssecretaris van Economische Zaken en Klimaat
40

Totaal EFRO-budget 2014-2020 in EU:
€ 199,1 miljard
Totaal EFRO-budget 2014-2020 in Nederland:
€ 510,3 miljoen

20

Uitputting cumulatief (budget 2014-2020): € 0,0 miljoen

0

0

0

Figuur 5.3 Fondsoverzicht EFRO

Fondsoverzicht ESF

Doel
Werkgelegenheid in de EU-lidstaten bevorderen

Ondersteuning gericht op

Financieel belang
Nationale verklaring 2018
(in miljoenen €)

Gedeclareerde uitgaven bij ESF

Bevordering sociale inclusie en bestrijding armoede en
discriminatie
Bevordering van duurzame en kwalitatief hoogstaande
werkgelegenheid en ondersteuning van arbeidsmobiliteit
Duurzame stedelijke ontwikkeling en het tegengaan van
een sociaaleconomische tweedeling (GTI)

Europees Sociaal Fonds (ESF)

1 Conclusies

Verantwoordelijk voor besteding
ESF-geld in Nederland
Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid

Totaal ESF-budget 2014-2020 in EU:
€ 84 miljard
Totaal ESF-budget 2014-2020 in Nederland:
€ 510,3 miljoen
Uitputting cumulatief (budget 2014-2020): € 11,8 miljoen

Figuur 5.4 Fondsoverzicht ESF
18

Bijdrage uit ESF
100
80
60
40
20
0

23,7
11,8

Bijlage

2 Feiten & cijfers

3 Systemen

4 Financieel

5 Totstandkoming

6 Review

7 Reactie

Fondsoverzicht EFMB

Doel
Tegengaan van sociale uitsluiting van ouderen met een laag
besteedbaar inkomen die de pensioengerechtigde leeftijd
hebben bereikt.
Fonds voor Europese hulp aan de meest behoeftigen (EFMB)

1 Conclusies

Financieel belang
Nationale verklaring 2018
(in miljoenen €)

Gedeclareerde uitgaven bij EFMB
Bijdrage uit EFMB

Ondersteuning gericht op
Kwetsbare ouderen meetbaar te activeren en bij
gemeentelijke diensten zichtbaar te maken

100
80

Verantwoordelijk voor besteding
EFMB-geld in Nederland
Staatssecretaris van Sociale Zaken en Werkgelegenheid

Totaal EFMB-budget 2014-2020 in EU:
€ 3,8 miljard
Totaal EFMB-budget 2014-2020 in Nederland:
€ 3,9 miljoen
Uitputting cumulatief (budget 2014-2020): €0,1 miljoen

Figuur 5.5 Fondsoverzicht EFMB

19

60
40
20
0

0,1

0,1

Bijlage

2 Feiten & cijfers

3 Systemen

4 Financieel

5 Totstandkoming

6 Review

7 Reactie

Fondsoverzicht EFMZV

Doel
Uitvoering Europees Gemeenschappelijk Visserijbeleid en
Geïntegreerd Maritiem Beleid
Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij (EFMZV)

1 Conclusies

Ondersteuning gericht op o.a.

Financieel belang
Nationale verklaring 2018
(in miljoenen €)

Gedeclareerde uitgaven bij EFMZV

Helpen van vissers bij de overgang naar duurzame visserij

Bijdrage uit EFMZV

Ondersteunen van innovaties voor verduurzaming en
rendementsverbetering

100

Financieren van projecten voor meer nieuwe banen en
een betere levenskwaliteit aan de Europese kusten

80

Vereenvoudigen van de toegang tot financiering

Verantwoordelijk voor besteding
EFMZV-geld in Nederland
Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit

Totaal EFMZV-budget 2014-2020 in EU:
€ 5,7 miljard
Totaal EFMZV-budget 2014-2020 in Nederland:
€ 101,5 miljoen
Uitputting cumulatief (budget 2014-2020): € 0,0 miljoen

Figuur 5.6 Fondsoverzicht EFMZV

20

60
40
20
0

0

0

Bijlage

1 Conclusies

2 Feiten & cijfers

3 Systemen

4 Financieel

5 Totstandkoming

6 Review

7 Reactie

Fondsoverzicht AMIF

Doel
Het behouden en verbeteren van de kwaliteit van het opvangen asielstelsel, de bevordering van de participatie in de samenleving en de bevordering van terugkeer van vreemdelingen.

Ondersteuning gericht op

Financieel belang
Nationale verklaring 2018
(in miljoenen €)

Gedeclareerde uitgaven bij AMIF
Bijdrage uit AMIF

Asiel en opvang

100

Asiel, Migratie en Integratiefonds (AMIF)

Integratie
Terugkeer

80

Verantwoordelijk voor besteding
AMIF-geld in Nederland
Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid

Totaal AMIF-budget 2014-2020 in EU:
€ 3,1 miljard
Totaal AMIF-budget 2014-2020 in Nederland:
€ 251,5 miljoen
Uitputting cumulatief (budget 2014-2020): € 23,4 miljoen*

60
40
20

8,6**

8,6

0

Figuur 5.7 Fondsoverzicht AMIF
*

Daarnaast is een bedrag van € 34,8 miljoen (cumulatief) gedeclareerd dat betrekking heeft op voorschotten die
aan projectbegunstigden zijn betaald. Dit bedrag is wel opgenomen in de declaratie voor de Europese Commissie,
maar nog niet verantwoord in de Nationale verklaring, omdat deze uitgaven nog niet tot op het niveau van de
eindbegunstigde zijn gecontroleerd.
** Idem € 14,3 miljoen aan gedeclareerde voorschotten in het boekjaar 2016/2017.

21

Bijlage

1 Conclusies

2 Feiten & cijfers

3 Systemen

4 Financieel

5 Totstandkoming

6 Review

7 Reactie

Fondsoverzicht ISF

Doel
Het bevorderen van politiële samenwerking, voorkoming en
bestrijding van criminaliteit. Daarnaast richt het ISF zich op
crisisbeheersing, versterking van het proces van grensbeheer
en het proces rondom verstrekken van visa.

Financieel belang
Nationale verklaring 2018
(in miljoenen €)

Gedeclareerde uitgaven bij ISF
Bijdrage uit ISF

Ondersteuning gericht op
Visa
Grenzen

100

Preventie en bestrijding misdaad

Fonds voor Interne Veiligheid (ISF)

Risico- en crisisbeheersing

80

Verantwoordelijk voor besteding
ISF-geld in Nederland
Staatssecretaris van Justitie en Veiligheid

Totaal ISF-budget 2014-2020 in EU:
€ 3,8 miljard
Totaal ISF-budget 2014-2020 in Nederland:
€ 70,0 miljoen
Uitputting cumulatief (budget 2014-2020): € 2,2 miljoen*

60
40
20
0

0,5**

0,5

Figuur 5.8 Fondsoverzicht ISF
*

Daarnaast is een bedrag van € 23,6 miljoen (cumulatief) gedeclareerd dat betrekking heeft op voorschotten die
aan projectbegunstigden zijn betaald. Dit bedrag is wel opgenomen in de declaratie voor de Europese Commissie,
maar nog niet verantwoord in de Nationale verklaring, omdat deze uitgaven nog niet tot op het niveau van de
eindbegunstigde zijn gecontroleerd.
** Idem € 9,8 miljoen aan gedeclareerde voorschotten in het boekjaar 2016/2017.

22

Bijlage

1 Conclusies

3

2 Feiten & cijfers

3 Systemen

4 Financieel

5 Totstandkoming

6 Review

7 Reactie

Oordeel over beheer- en controlesystemen
De Nationale verklaring 2018 geeft een deugdelijke kwalificatie van het functioneren van de
beheer- en controlesystemen (en de daarin opgenomen maatregelen) die Nederland heeft
opgezet voor de in de Nationale verklaring 2018 verantwoorde financiële transacties ten laste
van de Europese fondsen.

3.1 Functioneren beheer- en controlesystemen
Onder het beheer- en controlesysteem voor een Europees fonds verstaat de Europese
Commissie de inrichting van een systeem voor het toekennen, beheren en controleren
van subsidies door autoriteiten die hiervoor zijn aangewezen op grond van Europese
verordeningen.11
Uit onderstaande figuur blijkt dat bij alle fondsen de beheer- en controlesystemen in
de onderzochte periode voldoende functioneerden.
Van enkele fondsen (EFRO en EFMZV) zijn de beheer- en controlesystemen nog niet
(volledig) door ons beoordeeld. De reden daarvan is dat voor deze fondsen nog geen
projectuitgaven bij de Europese Commissie zijn gedeclareerd. De Auditdienst Rijk (ADR)
heeft in zijn hoedanigheid van auditautoriteit bij deze fondsen nog geen systeemaudits
bij de certificeringsautoriteit verricht.
Bij de meeste onderzochte fondsen zijn verbeteringen nodig. Wij lichten de verbeterpunten
in de volgende paragrafen per fonds toe. Daarbij lichten wij ook eventuele aandachtspunten
toe.12
In bijlage 1 is een overzicht van aandachtspunten opgenomen en in bijlage 2 staan
de aanbevelingen uit ons Rapport bij de Nationale verklaring 2017, die inmiddels zijn
opgevolgd of niet meer relevant zijn.
In bijlage 3 lichten wij toe op welke wijze de gebruikte normen tot een oordeel
hebben geleid.

23

Bijlage

1 Conclusies

2 Feiten & cijfers

3 Systemen

4 Financieel

5 Totstandkoming

6 Review

7 Reactie

Bij alle fondsen functioneren de beheer- en controlesystemen voldoende tot goed
Landbouwfondsen

Betaalorgaan

ELGF
ELFPO

Structuurfondsen/EFMZV

Managementautoriteit

EFRO Noord
Oost
Zuid
West
ESF
EFMB
EFMZV

Certificeringsautoriteit
–
–
–
–
–

Migratie- en veiligheidsfondsen
Verantwoordelijke autoriteit
AMIF
ISF

systeem functioneert goed, geringe verbeteringen nodig
systeem functioneert voldoende, enkele verbeteringen nodig
systeem functioneert gedeeltelijk, substantiële verbeteringen nodig
systeem functioneert in essentie niet
– nog geen onderzoek verricht

Figuur 6 Functioneren beheer- en controlesystemen, per fonds

24

Bijlage

1 Conclusies

2 Feiten & cijfers

3 Systemen

4 Financieel

5 Totstandkoming

6 Review

7 Reactie

3.2 Verbeter- en aandachtspunten landbouwfondsen
Uit ons onderzoek blijkt dat de door ons onderzochte beheer- en controlesystemen van
de landbouwfondsen ELGF en ELFPO in het boekjaar 2017 goed functioneerden.
Wel zien wij in het beheer- en controlesysteem voor de ‘weersverzekeringssubsidie’ voor
boeren, die deels wordt bekostigd vanuit het ELFPO, net als vorig jaar een strijdigheid met
de Europese regels. Wij lichten dit hierna toe.
Wij merken verder nog op dat wij niet hebben gekeken naar het beheer- en controle­
systeem gericht op de naleving van voorschriften op het gebied van milieu, gezondheid,
dierenwelzijn en goede landbouw- en milieucondities, waaraan begunstigden van Europese
landbouwsubsidies ook moeten voldoen. Dit lichten wij nader toe in hoofdstuk 4 van dit
rapport.
Daarnaast vragen wij aandacht voor:
• voorwaarden voor steun aan veehouders (ELGF);
• nieuw stelsel voor agrarisch natuur- en landschapsbeheer (ELFPO).
Verbeterpunt rond weersverzekering voor boeren
De EU stimuleert in het kader van de plattelandsontwikkeling een goed risicobeheer door
boeren. Sinds 2015 verleent Nederland met dat doel een subsidie aan boeren die zich
verzekeren tegen schade als gevolg van ongunstig weer (zie kader). De helft van deze
subsidie komt ten laste van de begroting het Ministerie van EZ13 en de andere helft ten
laste van de Europese begroting (ELFPO). Over aanvraagjaar 2016 heeft Nederland circa
€ 4,5 miljoen aan weersverzekeringspremies bij de Europese Commissie gedeclareerd en
verantwoord in de Nationale verklaring 2018.
Weersverzekering
Nederland wordt met enige regelmaat geconfronteerd met extreme droogte, zware regen en
hagel. Deze risico’s kunnen een grote impact hebben op het inkomen van boeren. De weersverzekering, waarvan de premie voor subsidie in aanmerking komt, dekt alle weerrisico’s bij open
teelten en sluit geen sectoren uit. Wel betaalt de verzekering pas uit als de schade groter is dan
30% van de jaarproductie. De verzekering wordt ingezet om oogst, planten en bomen te verzekeren
tegen economische schade door ongunstige weersomstandigheden.
De subsidieregeling heeft tot doel dat meer boeren zich verzekeren tegen weerrisico’s. De subsidie bedraagt 65% van de premie.

25

Bijlage

1 Conclusies

2 Feiten & cijfers

3 Systemen

4 Financieel

5 Totstandkoming

6 Review

7 Reactie

Nederland heeft voor de weersverzekering een nationale regeling ontworpen en voor
de uitvoering van de regeling heeft het betaalorgaan, de Rijksdienst voor Ondernemend
Nederland (RVO), een beheer- en controlesysteem opgezet. In ons Rapport bij de Nationale
verklaring 2017 concludeerden wij dat dit beheer- en controlesysteem efficiënt en effectief
is als het gaat om het waarborgen van de rechtmatigheid. In de uitkomsten van de controle
door de certificerende instantie (Auditdienst Rijk) zien wij een bevestiging van dit standpunt.
Toch was het beheer- en controlesysteem op twee punten niet in overeenstemming met
de Europese regels:
• De premiebetalingen door de boeren die subsidie aanvroegen werden steekproefs­
gewijs gecontroleerd aan de hand van authentieke documenten (polis, premienota
en betalingsbewijs). De Europese regels schrijven evenwel een integrale controle voor.
• Er werd gebruikgemaakt van controles ter plaatse die waren uitgevoerd voor de inkomenssteun uit het ELGF, terwijl de Europese regels afzonderlijke controles ter plaatse
voor de weersverzekering voorschrijven.
Omdat het toenmalige Ministerie van EZ de controles in samenspraak met de Europese
Commissie zou heroverwegen, hebben wij de destijds verantwoordelijke staatsecretaris
van EZ in ons Rapport bij de Nationale verklaring 2017 geen aanbeveling gedaan.
Inmiddels zijn namens de minister van LNV (bij wie sinds de installatie van het derde
kabinet-Rutte de verantwoordelijkheid voor het landbouwbeleid is ondergebracht) vragen
gesteld aan de Europese Commissie over de inrichting van de controles voor de weersverzekering. Deze vragen zijn door de Europese Commissie beantwoord.
Over het eerste punt, de aanvaardbaarheid van steekproefsgewijze controle van betalingen
door begunstigden, heeft de afstemming met de Europese Commissie geen duidelijkheid
gebracht.14 Uitgaande van de Europese regels blijven wij van opvatting dat alle betaalde
verzekeringspremies moeten worden gecontroleerd aan de hand van bewijsstukken (polis,
premienota en betalingsbewijs) en dat een steekproefsgewijze controle niet in overeenstemming is met de regels.
Het tweede punt van strijdigheid met de Europese regels heeft inmiddels aan relevantie
ingeboet. Door een wijziging van het nationale sanctiebeleid is bij de weersverzekering
namelijk geen sprake meer van ‘grondgebondenheid’ en zijn controles ter plaatse (oppervlaktemetingen) niet meer aan de orde.
Ter voorkoming van financiële correcties door de Europese Commissie bevelen wij de
minister van LNV aan om het beheer- en controlesysteem voor de weersverzekering in

26

Bijlage

1 Conclusies

2 Feiten & cijfers

3 Systemen

4 Financieel

5 Totstandkoming

6 Review

7 Reactie

overeenstemming te brengen met de Europese regels, die een integrale in plaats van een
steekproefsgewijze controle voorschrijven.
Aandachtspunt bij voorwaarden voor steun aan veehouders (ELGF)
Op grond van verordening (EU) 2016/1613 verleent de Europese Commissie buitengewone
steun aan veehouders. Op basis van de genoemde verordening is aan Nederland een
bedrag van circa € 23 miljoen toegewezen. Van dit bedrag heeft Nederland op basis van
een nationale regeling in 2017 circa € 4 miljoen als voorschot uitbetaald aan de Producenten Organisatie Varkenshouderij. Hierbij zijn, anders dan gebruikelijk bij voorschotten,
geen zekerheden gesteld. Vanwege het ontbreken van een specifiek normenkader biedt
verordening (EU) 2016/1613 naar onze mening hiervoor de ruimte. Het is echter niet aan
ons, maar aan de Europese Commissie om een standpunt in te nemen over de EU-conformiteit van de nationale regeling.
Aandachtspunten bij nieuw stelsel voor agrarisch natuur- en landschapsbeheer
(ELFPO)
Ten laste van het ELFPO komen subsidies aan boeren voor agrarisch natuur- en landschapsbeheer. In deze Nationale verklaring is het EU-deel van subsidiebetalingen verantwoord
op basis van subsidieaanvragen voor het jaar 2016. Dit EU-deel bedraagt ongeveer € 41
miljoen. In opdracht van het betaalorgaan RVO voert de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) voorafgaand aan de subsidiebetaling controles ter plaatse uit op de
naleving van beheervoorschriften. Uit de controles bleek de afgelopen jaren een te hoog
percentage niet-naleving van beheervoorschriften. Met ingang van aanvraagjaar 2016 is
door de minister van EZ in samenwerking met de provincies een geheel nieuw stelsel
voor agrarisch natuur- en landschapsbeheer ingevoerd. Met dit stelsel wordt beoogd een
ecologisch effectiever en economisch efficiënter beheer te voeren, onder andere door
gericht kennis uit te wisselen om zo een betere naleving van de beheervoorschriften te
bereiken. Onder het nieuwe stelsel is het bij de controles ter plaatse geconstateerde
percentage niet-naleving uitgekomen op 2,9%. Voor aanvraagjaar 2015 was het percentage
niet-naleving nog 4,2%. Een voorbeeld van niet-naleving van de voorschriften over 2016
betrof een landbouwcollectief dat in het kader van het weidevogelbeheer subsidie had
aangevraagd voor het onder water zetten van land. De NVWA constateerde bij de betreffende aanvrager dat 20% van de aangevraagde oppervlakte niet drassig was. De daling van
het percentage niet-naleving laat zien dat de beoogde verbetering voor aanvraagjaar 2016
is bereikt. Tegelijkertijd heeft de niet-naleving nog wel een omvang die de aandacht verdient.
Uitgaande van de EU-regels en de nationale uitwerking hiervan heeft de RVO voor het

27

Bijlage

1 Conclusies

2 Feiten & cijfers

3 Systemen

4 Financieel

5 Totstandkoming

6 Review

7 Reactie

nieuwe stelsel voor agrarisch natuur- en landschapsbeheer een model ontwikkeld om het
uit te betalen subsidiebedrag te bepalen. Wij menen dat dit model op enkele onderdelen
afwijkt van de EU-regelgeving en de daarop gebaseerde nationale regelgeving. Als gevolg
hiervan heeft Nederland mogelijk circa € 500.000 te veel uitbetaald ten laste van het
ELFPO. Daarnaast geeft de wet- en regelgeving voor enkele onderdelen geen uitsluitsel of
deze correct in het model zijn opgenomen. Voor aanvraagjaar 2016 is het effect van deze
onderdelen op de hoogte van de betaalde subsidies zeer gering. Wij merken nog op dat
het aan de Europese Commissie is om een definitief standpunt in te nemen over de keuzes
die de RVO in het rekenmodel heeft gemaakt.
Onder het nieuwe stelsel wordt ook het beheer van landschapselementen gesubsidieerd.
Subsidiabele landschapselementen zijn bijvoorbeeld in provinciale subsidieregels nader
omschreven categorieën bomen en heggen. Als gevolg van ontoereikende administratieve
controles heeft de RVO voor dit type beheer circa € 300.000 te veel uitbetaald ten laste
van het ELFPO. Na een herbeoordeling door de RVO zal het te veel betaalde worden
teruggevorderd bij de begunstigden.

3.3 Verbeter- en aandachtspunten Europees Fonds voor Regionale
Ontwikkeling
Uit ons onderzoek blijkt dat de door ons onderzochte beheer- en controlesystemen
van het EFRO in boekjaar 2016-2017 voldoende functioneerden.
Deze conclusie betreft alleen de systemen van de vier managementautoriteiten van het
EFRO. In de Nationale verklaring 2018 is net als vorig jaar geen uitspraak opgenomen over
het functioneren van de beheer- en controlesystemen van de certificeringsautoriteit van
het EFRO. Hiernaar is geen onderzoek verricht, omdat de managementautoriteiten in
het boekjaar 2016-2017 geen uitgaven hebben gedeclareerd bij de Europese Commissie.
Dit uitstel van declaraties had te maken met het tijdsbeslag van de inspanningen voor de
afsluiting van de programmaperiode 2007-2013, en met het feit dat het nog niet nodig was
om al in het boekjaar 2016-2017 te declareren.15 Ook hangt het uitstel samen met verschillen
van mening die indertijd bestonden tussen de managementautoriteiten enerzijds en de
auditautoriteit anderzijds over de interpretatie van onderdelen van regelgeving.16
Wij zien verbeterpunten in het gezamenlijke geautomatiseerde informatiesysteem en
de IT-organisatie van de managementautoriteiten, met name op het gebied van het
management van de informatiebeveiliging en de privacybescherming.
Daarnaast vragen wij aandacht voor het verder vormgeven van de maatregelen tegen
fraude.

28

Bijlage

1 Conclusies

2 Feiten & cijfers

3 Systemen

4 Financieel

5 Totstandkoming

6 Review

7 Reactie

Verbeterpunt geautomatiseerd informatiesysteem en IT-organisatie
Het geautomatiseerde informatiesysteem van de EFRO-managementautoriteiten vormt
een belangrijk onderdeel van het beheer- en controlesysteem.17 Voor alle autoriteiten van
het EFRO is het van groot belang dat de betrouwbaarheid (beschikbaarheid, integriteit en
vertrouwelijkheid) van dit systeem gewaarborgd is.
De auditautoriteit voerde in 2017 verscheidene IT-audits uit, waaruit wezenlijke verbeterpunten voor de betrouwbaarheid van het systeem naar voren kwamen. Vooral het management van de informatiebeveiliging schoot tekort en er werd niet aan alle eisen van de
privacywetgeving voldaan.
De EFRO-managementautoriteiten hebben recent enkele van de meest noodzakelijke
verbeterpunten gezamenlijk opgepakt. Dit resulteerde erin dat de auditautoriteit dit
onderdeel van het geautomatiseerde informatiesysteem als voldoende beoordeelde.
Desalniettemin oordeelde de auditautoriteit dat de managementautoriteiten nog een
aantal andere verbeterpunten verder moeten aanpakken. De twee belangrijkste resterende
verbeterpunten lichten wij hieronder toe:
• Management van het systeem voor informatiebeveiliging
De managementautoriteiten hebben in januari 2018 het management van het systeem
voor informatiebeveiliging verbeterd, maar in 2018 zijn er verdere verbeterstappen
nodig. Het plan van aanpak voor informatiebeveiliging dat de managementautoriteiten
hebben opgesteld, vereist nadere uitwerking. Zo voldoet het ‘Information Security
Management System’ (ISMS) niet aan de eisen van de internationaal aanvaarde ISOstandaard (in casu ISO 27001). Om aan die standaard te kunnen voldoen moeten de
managementautoriteiten nog een risicobeheersproces en risicoacceptatie(criteria)
van het verantwoordelijk management beschrijven, de samenhang tussen risico’s en
geselecteerde maatregelen duidelijk aangeven en een controleplan opstellen waarin de
toetsing van informatiebeveiligingsmaatregelen (wat, hoe, wie, wanneer) is beschreven.
•

Voldoen aan eisen van de privacywetgeving
Ook het voldoen aan de eisen van de privacywetgeving (Wet Bescherming Persoons­
gegevens en de Algemene Verordening Gegevensbescherming ) vereist aandacht.
Zo ontbreken in de ‘service level agreements’ met externe dienstverleners bepalingen
over de verantwoordelijkheden van de externe dienstverleners als bewerker van
persoonsgegevens. Daarnaast blijkt uit ons eigen onderzoek dat de managementautoriteiten een knelpunt ervaren dat voortvloeit uit de nieuwe privacyregels: het blijkt niet
altijd eenvoudig om privacygevoelige informatie van projectbegunstigden zoals salarisstroken en aanbestedingsdocumenten te verkrijgen en vast te leggen in de informatiesystemen van de managementautoriteiten. Dit is volgens de nieuwe privacyregels niet

29

Bijlage

1 Conclusies

2 Feiten & cijfers

3 Systemen

4 Financieel

5 Totstandkoming

6 Review

7 Reactie

meer mogelijk zonder extra waarborgen voor veilige opslag van en beperkte toegang
tot de gegevens. Het betreft hier informatie die nodig is voor controlewerkzaamheden
op subsidiabele loon- en aanbestedingskosten. De privacy-eisen kunnen zodoende op
gespannen voet staan met andere eisen aan het beheer- en controlesysteem, zoals
vastlegging van een adequaat controlespoor en adequate managementverificaties.
Wij bevelen de minister van Economische Zaken en Klimaat (EZK) aan om erop toe te zien
dat de EFRO-managementautoriteiten de verbeterpunten in het geautomatiseerde informatiesysteem (onder meer op het punt van informatiebeveiliging en privacybescherming)
in 2018 verder doorvoeren, zodat de betrouwbaarheid (beschikbaarheid, integriteit en
vertrouwelijkheid) van dit systeem gewaarborgd is.
Aandachtspunt fraudemaatregelen
In de programmaperiode 2014-2020 heeft de Europese Commissie een nieuw vereiste aan
het beheer- en controlesysteem van de managementautoriteiten geformuleerd: doeltreffende invoering van evenredige maatregelen tegen fraude. De managementautoriteiten
hebben daarom diverse maatregelen ingesteld en in 2015 en 2017 verplichte frauderisico
self assessments verricht. De managementautoriteiten hanteren nog geen definitief antifraudebeleid en hebben nog geen keuze gemaakt voor een instrument voor data analyse
en data mining. Het is van belang dat de managementautoriteiten in 2018 de maatregelen
tegen fraude verder completeren. Wij vragen in het bijzonder aandacht voor het risico van
dubbele financiering van projecten.

3.4 Aandachtspunten Europees Sociaal Fonds en Fonds voor Europese
hulp aan de meest behoeftigen
Uit ons onderzoek blijkt dat de onderzochte beheer- en controlesystemen van het ESF en
het EFMB in het boekjaar 2016-2017 voldoende functioneerden. Wij vragen nog aandacht
voor de volgende punten:
• De auditautoriteit heeft de werking van het beheer- en controlesysteem van het ESF en
het EFMB onderzocht en geeft aan dat het systeem voldoende functioneert, maar dat
op onderdelen verbeteringen mogelijk zijn, vooral bij de selectie van projecten en de
managementverificaties. De auditautoriteit heeft een aantal aanbevelingen ter verbetering
gedaan. De managementautoriteit en de certificerende autoriteit hebben aangegeven
deze op te pakken, of hebben dat intussen gedaan. De opvolging van de aanbevelingen
zal de auditautoriteit beoordelen tijdens de volgende systeemaudit.

30

Bijlage

1 Conclusies

2 Feiten & cijfers

•

3 Systemen

4 Financieel

5 Totstandkoming

6 Review

7 Reactie

In ons Rapport bij de Nationale verklaring 2017 suggereerden wij om te onderzoeken
of de auditautoriteit bij hun controles meer kan aansluiten bij de statistische steek­­proef zoals de managementautoriteit die gebruikt bij hun managementverificaties.
Uit afstemming is gebleken dat de Europese Commissie inhoudelijke bezwaren heeft
tegen deze aanpak. Daardoor kan de auditautoriteit niet (volledig) gebruik maken van
de werkzaamheden van de managementautoriteit, omdat zij een verschillende steekproef trekken.

3.5 Verbeter- en aandachtspunten Europees Fonds voor Maritieme Zaken
en Visserij
Uit ons onderzoek blijkt dat de onderzochte beheer- en controlesystemen van het EFMZV
in het boekjaar 2016-2017 voldoende functioneerden.
Deze conclusie betreft alleen de systemen van de managementautoriteit van het EFMZV.
In de Nationale verklaring 2018 is net als vorig jaar geen uitspraak opgenomen over het
functioneren van de beheer- en controlesystemen van de certificeringsautoriteit van het
EFMZV. De auditautoriteit heeft hiernaar geen onderzoek verricht, omdat de managementautoriteit in het boekjaar 2016-2017 geen uitgaven had gedeclareerd bij de Europese
Commissie. Wij constateren in dit verband een risico van decommittering bij het EFMZV
vanwege te late declaratie van uitgaven bij de Europese Commissie.
Wij lichten dit verbeterpunt hierna toe. Daarna vragen wij aandacht voor het functioneren
van het beheer- en controlesysteem van de managementautoriteit EFMZV.
Risico van decommittering
Tot op heden heeft het EFMZV te maken met een aantal subsidieaanvragen uit de visserijsector dat lager is dan verwacht. Ook heeft de managementautoriteit van het EFMZV de
nodige subsidieaanvragen moeten afwijzen. Daardoor loopt Nederland het risico dat een
deel van het voor Nederland bestemde Europese budget voor de visserijsector wordt
‘gedecommitteerd’. Dit houdt in dat het budget vervalt en terugvloeit naar de Europese
begroting, omdat de managementautoriteit de gemaakte kosten niet tijdig bij de Europese
Commissie heeft gedeclareerd. Er geldt namelijk een regel dat binnen drie jaar kosten
moeten worden gedeclareerd (de ‘N+3-regel’). Dit risico geldt overigens niet voor het
boekjaar 2016-2017, dat deel uitmaakt van de Nationale verklaring 2018, maar wel voor
het daaropvolgende boekjaar (2017-2018).

31

Bijlage

1 Conclusies

2 Feiten & cijfers

3 Systemen

4 Financieel

5 Totstandkoming

6 Review

7 Reactie

Dat de belangstelling voor EFMZV-subsidies geringer is dan verwacht, heeft volgens de
managementautoriteit van het EFMZV diverse redenen. De problemen in het beheer van
het Europees Visserijfonds, de voorloper van het EFMZV, hebben subsidiekortingen bij
aanvragers tot gevolg gehad en dat heeft volgens de managementautoriteit de aantrekkelijkheid van de Europese visserijsubsidies doen afnemen. Dit zou zijn versterkt door de als
hoog ervaren administratieve en controlelasten. Ook heeft de visserijsector goede jaren
gekend, zodat de behoefte aan subsidies is afgenomen.
De managementautoriteit heeft in 2017 enkele maatregelen genomen om de belang­
stelling voor EFMZV-subsidies te vergroten en risico’s op decommittering te beperken,
waaronder:
• overleg met de sector om binnen de EU-kaders belemmeringen voor het gebruik van
Europese subsidieregelingen weg te nemen;
• verlaging van de drempel om subsidie aan te vragen door het vereiste minimumbedrag
aan projectkosten te reduceren;
• verkenning van manieren om binnen de tendersystematiek van het EFMZV de mogelijkheid tot het aanvullen van een subsidieaanvraag te verruimen, door de verdeling van
het subsidieplafond van EFMZV subsidies te wijzigen;
• meer begeleiding van begunstigden voorafgaand aan het indienen van een subsidie­
aanvraag; en
• versnelling van declaraties van overheidsopdrachten (door het EFMZV gefinancierde
aanbestedingen door de rijksoverheid).
Wij bevelen de minister van LNV aan om erop toe te zien dat de voorgenomen maatregelen
voor tijdige declaraties van (afdoende op rechtmatigheid gecontroleerde) uitgaven bij de
Europese Commissie effectief worden uitgevoerd, zodat wordt voorkomen dat Europese
bijdragen aan kwalitatief goede Nederlandse visserijprojecten niet kunnen worden
besteed.
Aandachtspunten beheer- en controlesysteem
Vorig jaar rapporteerden wij verbeterpunten bij veel onderdelen van het beheer- en controlesysteem, en namen wij hierover een aanbeveling op. Een deel van deze verbeterpunten
heeft de managementautoriteit verder aangepakt. Een aantal punten vraagt nog aandacht:
• het nog ontbreken van actuele procesbeschrijvingen dan wel werkinstructies voor
enkele (openstellingen van) subsidieregelingen;
• het aanbrengen van enkele verbeteringen in het proces van selectie van overheids­
opdrachten waarbij deels de managementautoriteit zelf begunstigde is;

32

Bijlage

1 Conclusies

2 Feiten & cijfers

•
•
•

3 Systemen

4 Financieel

5 Totstandkoming

6 Review

7 Reactie

het verbeteren van het controlespoor in het digitale informatiesysteem bij met
name overheidsopdrachten;
het oplossen van tekortkomingen in het geautomatiseerde informatiesysteem,
vooral om de informatiebeveiliging en privacy te waarborgen;
het uitvoeren van project- en fondsoverstijgende analyses om het risico van
dubbele financiering van projecten te verminderen.

3.6 Aandachtspunten migratie- en veiligheidsfondsen
Uit ons onderzoek blijkt dat de onderzochte beheer- en controlesystemen van het AMIF
en ISF in het boekjaar 2017 voldoende functioneerden. De systemen zouden beter kunnen
functioneren met meer aandacht voor de diepgang van de controles, controle op mogelijke
samenloop van projectaanvragen met andere programma’s (risico dubbele financiering),
voldoende dossiervorming, en voorkoming en opsporing van fraude.

33

Bijlage

1 Conclusies

4

2 Feiten & cijfers

3 Systemen

4 Financieel

5 Totstandkoming

6 Review

7 Reactie

Oordeel over getrouwheid rekeningen en
rechtmatigheid financiële transacties
De Nationale verklaring 2018 geeft een deugdelijke kwalificatie van (a) de getrouwheid van
de rekeningen die door Nederland zijn ingediend bij de Europese Commissie, en (b) de recht­
matigheid tot op het niveau van eindbegunstigden van de financiële transacties ten laste van
de Europese fondsen.
‘Financiële transacties’ zijn de geldstromen van en naar de begunstigden van EU-subsidies.
Het betreft hier enerzijds de toegekende subsidiegelden en anderzijds de correcties daarop,
oftewel de vorderingen op begunstigden die ten onrechte EU-subsidie hebben ontvangen.
De Europese Commissie wil vaststellen of de Europese subsidies die aan een lidstaat zijn
toegekend volgens haar regels c.q. voorwaarden aan de begunstigden zijn verstrekt. Om
dat te kunnen vaststellen moeten lidstaten een goed werkend beheer- en controlesysteem
opzetten. De lidstaten dienen alles te doen om te voorkomen dat subsidies ten onrechte
worden uitbetaald, en indien dit toch is gebeurd, deze terug te vorderen.
Als het aandeel onrechtmatige betalingen meer dan 2% van het totaalbedrag aan uitbetaalde
subsidies per fonds is, vindt de Europese Commissie dat niet acceptabel. De Commissie
kan dan sancties opleggen, zoals betaalonderbrekingen. Wij rapporteren daarom – net
zoals dit in de Nationale verklaring wordt gedaan – foutenpercentages die hoger dan 2%
zijn (zie ook bijlage 3, ‘Methodologische verantwoording’).
In tabel 4.1 hieronder staat een samenvatting van de oordelen over het door lidstaat
Nederland in de Nationale verklaring 2018 gerapporteerde en door de auditautoriteit
gecontroleerde percentages rechtmatigheidsfouten in de uitgaven. Bij de fondsen EFRO
en EFMZV is in het boekjaar 2016-2017 nog geen sprake van gedeclareerde uitgaven;
hier zijn dus nog geen percentages onrechtmatigheden van toepassing.
De auditautoriteit ESF heeft over het verslagjaar 2016-2017 een foutenpercentage van
0% geconstateerd. Dit verslagjaar zijn relatief eenvoudige projecten gedeclareerd.
Bij zowel AMIF en ISF zijn nog geen definitief afgesloten projecten gedeclareerd bij de
Europese Commissie. Voor deze projecten zijn wel voorschotten gedeclareerd bij de
Europese Commissie, maar de betreffende projecten worden pas bij afronding definitief
gecontroleerd door de gedelegeerde instantie en daarna steekproefsgewijs door de auditautoriteit. Tevens zijn bedragen gedeclareerd bij de Europese Commissie voor de relatief
eenvoudig te controleren technische bijstand en voor hervestiging en herplaatsingen
(onderdeel AMIF).
34

Bijlage

1 Conclusies

2 Feiten & cijfers

3 Systemen

4 Financieel

5 Totstandkoming

6 Review

7 Reactie

Tabel 4.1 Samenvatting oordelen percentages rechtmatigheidsfouten in de uitgaven
Uitgaven

Onrechtmatigheid*

Landbouwfondsen

minder dan 2%

EFRO

niet van toepassing

ESF

minder dan 2%

EFMB

minder dan 2%

EFMZV

niet van toepassing

AMIF

minder dan 2%

ISF

minder dan 2%

* De tolerantiegrens ligt op 2%.

Alleen bij de landbouwfondsen is sprake van vorderingen op begunstigden. Deze vorderingen
hadden per 15 oktober 2017 een omvang van circa € 40,4 miljoen. Wij hebben vastgesteld
dat deze vorderingenstand correct is. Bij het foutenpercentage bij de landbouwfondsen
vestigen wij nog de aandacht op het volgende.
De minister van LNV heeft het parlement de afgelopen maanden een aantal keer geïnformeerd over bij boeren geconstateerde overtredingen van de wet- en regelgeving voor
mest en voor de identificatie en registratie van dieren (LNV, 2017a; 2017b; 2018a; 2018b).
Boeren die subsidie uit het gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB) van de EU ontvangen
moeten ook voldoen aan deze nationale wetten en regelingen. Het niet-naleven ervan
leidt in beginsel tot een korting op de subsidies uit het GLB voor de overtredende boer.
De korting wordt toegepast op de subsidie voor het jaar waarin de niet-naleving wordt
geconstateerd en moet door de lidstaat worden toegepast op alle dier- en grondgebonden
subsidies uit het GLB. Tot de dier- en grondgebonden subsidies behoren onder andere de
directe inkomenssteun en de graasdierpremie uit het ELGF en de subsidie voor agrarisch
natuur- en landschapsbeheer uit het ELFPO.
Overtreedt een individuele boer bijvoorbeeld de regels voor de registratie van dieren, dan
heeft dit geen gevolgen voor de rechtmatigheid van de verstrekte GLB-subsidie. Weliswaar
kan de overtredende veehouder dan gekort worden, maar de Europese regels houden
deze kortingen buiten het oordeel over de rechtmatigheid van de subsidies uit het GLB.18
Dit betekent dat overtredingen, zoals door de minister gemeld, niet meetellen voor het
percentage onrechtmatigheden voor de landbouwfondsen en evenmin worden meegenomen
in het oordeel over de rechtmatigheid dat de Algemene Rekenkamer bij de Nationale
verklaring geeft. Buiten de reikwijdte van dit rapport valt ook of de NVWA en de RVO de
niet-naleving van wet- en regelgeving tijdig hebben gesignaleerd, en of de geconstateerde
overtredingen vervolgens tijdig en correct zijn afgehandeld.

35

Bijlage

1 Conclusies

2 Feiten & cijfers

3 Systemen

4 Financieel

5 Totstandkoming

6 Review

7 Reactie

5 Oordeel over totstandkoming Nationale verklaring
Naar ons oordeel is de Nationale verklaring 2018, zoals die door de minister van Financiën
namens het kabinet is afgegeven, over het geheel genomen deugdelijk tot stand gekomen.
Wij hebben over dit oordeel geen aanvullende opmerkingen.

36

Bijlage

1 Conclusies

6

2 Feiten & cijfers

3 Systemen

4 Financieel

5 Totstandkoming

6 Review

7 Reactie

Uitkomsten review Auditdienst Rijk
De Auditdienst Rijk (ADR) vervult voor alle EU-fondsen die Nederland samen met de
Europese Commissie beheert (EFRO, ESF, EFMB, EFMZV en de migratie- en veiligheidsfondsen) de functie van auditautoriteit of, bij de landbouwfondsen, de functie van
certificerende instantie.
Dit controlejaar voerde de ADR voor twee fondsen (EFRO en EFMZV) minder controles
uit, omdat er geen uitgaven bij de Europese Commissie waren gedeclareerd. Wij voeren
reviews uit om vast te stellen of wij de bevindingen van de ADR, in zijn hoedanigheid van
auditautoriteit en certificerende instantie, kunnen gebruiken voor onze eigen oordeels­
vorming. Uit deze reviews is gebleken dat wij de bevindingen hiervoor kunnen gebruiken.

37

Bijlage

1 Conclusies

7

2 Feiten & cijfers

3 Systemen

4 Financieel

5 Totstandkoming

6 Review

7 Reactie

Reactie kabinet en nawoord Algemene Rekenkamer
Op 26 april 2018 ontvingen wij namens het kabinet van de minister van Financiën een
reactie op ons rapport. De minister dankt ons voor onze inzet om tot dit rapport te komen.
In zijn brief gaat de minister namens het kabinet in op de verbeter- en aandachtspunten
en geeft hij aan hoe het kabinet deze zal oppakken. In § 7.1 hebben wij de reactie op de
aanbevelingen integraal opgenomen. De brief van de minister staat op onze website.
In § 7.2 sluiten wij dit hoofdstuk af met ons nawoord.

7.1 Reactie kabinet op aanbevelingen Algemene Rekenkamer
Het kabinet reageert als volgt:
“Europees Landbouwfonds voor Plattelandsontwikkeling (ELFPO)
Aanbeveling: Breng – ter voorkoming van financiële correcties – het beheer- en controle­
systeem voor de weersverzekering in overeenstemming met de Europese regels.
Reactie
Het kabinet neemt de aanbeveling over. De Europese Commissie voerde in de week van 9 tot
en met 13 april 2018 een audit uit naar de Brede weersverzekering. Uit de nog te ontvangen
rapportage zal blijken in hoeverre het beheers- en controlesysteem van de Brede weersverzekering
in overeenstemming is met de Europese regels. Waar nodig zullen verbeteringen worden door­
gevoerd.
Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling (EFRO)
Aanbeveling: Zie erop toe dat managementautoriteiten in 2018 verbeteringen zodanig
doorvoeren dat de betrouwbaarheid van het geautomatiseerde informatiesysteem
gewaarborgd is.
Reactie
Het kabinet neemt de aanbeveling over. Zoals in uw rapport benoemd hebben de EFROmanagementautoriteiten de meest noodzakelijke verbeterpunten reeds gezamenlijk opgepakt.
Daarnaast hebben de EFRO-managementautoriteiten gezamenlijk een informatiebeveiligings­
functionaris aangetrokken om te waarborgen dat ook de overige verbeteringen spoedig worden
doorgevoerd.

38

Bijlage

1 Conclusies

2 Feiten & cijfers

3 Systemen

4 Financieel

5 Totstandkoming

6 Review

7 Reactie

Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij (EFMZV)
Aanbeveling: Zie erop toe dat de Management Autoriteit de voorgenomen maatregelen
voor tijdige declaraties uitvoert. Daarbij moet wel altijd sprake zijn van kwalitatief goede
projecten.
Reactie
Het kabinet neemt de aanbeveling over. Door de betrokken autoriteiten, de Management
Autoriteit en de Certificerings Autoriteit, is er een plan van aanpak opgesteld dat reeds wordt
uitgevoerd. Het hierin opgenomen tijdspad borgt dat de verschillende autoriteiten de tijdigheid
en kwaliteit van de projecten centraal stellen tijdens de beoordeling en afwikkeling.”

7.2 Nawoord Algemene Rekenkamer
Wij stellen met instemming vast dat het kabinet de aanbevelingen bij ons oordeel bij
de Nationale verklaring 2018 overneemt en zal doorvoeren.

39

Bijlage

1 Conclusies

2 Feiten & cijfers

3 Systemen

4 Financieel

5 Totstandkoming

6 Review

7 Reactie

Bijlage 1

Overzicht van verbeter- en aandachtspunten
Overzicht verbeterpunten, aanbevelingen, reacties bewindslieden en nawoord
1 Landbouwfondsen (ELGF en ELFPO)
Verbeterpunt:

Het beheer- en controlesysteem voor de weersverzekering (ELFPO)
vertoont een tegenstrijdigheid met de Europese regels.

Aanbeveling:

Breng – ter voorkoming van financiële correcties – het beheer- en
controlesysteem voor de weersverzekering in overeenstemming
met de Europese regels.

Reactie minister van LNV:

Het kabinet neemt de aanbeveling over. Uit een audit van de
Europese Commissie voerde (april 2018) zal blijken in hoeverre het
beheers- en controlesysteem van de Brede weersverzekering in
overeenstemming is met de Europese regels. Waar nodig zullen
verbeteringen worden doorgevoerd.

Nawoord Algemene
Rekenkamer:
2 EFRO
Verbeterpunt:

Er zijn verbeteringen nodig in het gezamenlijke geautomatiseerde informatiesysteem en de IT-organisatie van de managementautoriteiten, met name op het gebied van management
van informatiebeveiliging en privacybescherming.

Aanbeveling:

Zie erop toe dat managementautoriteiten in 2018 verbeteringen
zodanig doorvoeren dat de betrouwbaarheid van het geautomatiseerde informatiesysteem gewaarborgd is.

Reactie minister van EZ:

Het kabinet neemt de aanbeveling over. Naast de meest noodzakelijke verbeterpunten reeds te hebben opgepakt, hebben de EFROmanagementautoriteiten gezamenlijk
een informatiebeveiligingsfunctionaris aangetrokken om
te waarborgen dat ook de overige verbeteringen spoedig worden
doorgevoerd.

Nawoord Algemene
Rekenkamer:
3 ESF en EFMB
Verbeterpunt:

Geen

Aanbeveling:

Geen

40

Bijlage

1 Conclusies

2 Feiten & cijfers

3 Systemen

4 Financieel

5 Totstandkoming

6 Review

7 Reactie

4 EFMZV
Verbeterpunt:

Er is een risico voor decommittering vanwege te late
declaratie van uitgaven bij de Europese Commissie.

Aanbeveling:

Zie erop toe dat de managementautoriteit de voorgenomen
maatregelen voor tijdige declaraties uitvoert. Daarbij moet wel
altijd sprake zijn van kwalitatief goede projecten.

Reactie minister van EZ:

Het kabinet neemt de aanbeveling over. De management-autoriteit
en certificeringsautoriteit voeren reeds een plan van aanpak uit. Het
hierin opgenomen tijdspad borgt dat
de verschillende autoriteiten de tijdigheid en kwaliteit van
de projecten centraal stellen tijdens de beoordeling en afwikkeling.

Nawoord Algemene
Rekenkamer:
5 Migratie- en veiligheidsfondsen
Verbeterpunt:

Geen

Aanbeveling:

Geen

Overzicht van aandachtspunten
Hieronder geven wij de aandachtspunten weer die in hoofdstuk 3 nader zijn toegelicht.
1 Landbouwfondsen (ELGF en ELFPO)
Aandachtspunten:

• Voorwaarden voor steun aan boeren in veehouderijsectoren
(ELGF)
• Nieuw stelsel voor agrarisch natuur- en landschapsbeheer
(ELFPO)

2 EFRO
Aandachtspunt:

Het verder vormgeven van de maatregelen tegen fraude.

3 ESF en EFMB
Aandachtspunten:

Aandachtspunten voor het beheer- en controlesysteem van het ESF
en het EMFB:
• Selectie van projecten (ESF)
• Managementverificaties (ESF en EFMB)

41

Bijlage

1 Conclusies

2 Feiten & cijfers

3 Systemen

4 Financieel

5 Totstandkoming

6 Review

7 Reactie

4 EFMZV
Aandachtspunten:

Aandachtspunten in het functioneren van het beheer- en
controle­systeem van de managementautoriteit EFMZV:
• Aanwezigheid actuele procesbeschrijvingen en werkinstructies
• Selectie van overheidsopdrachten
• Controlespoor
• Tekortkomingen in het geautomatiseerde informatiesysteem
• Risico dubbele financiering projecten

5 Migratie- en veiligheidsfondsen (AMIF en ISF)
Aandachtspunten:

Aandachtspunten in het beheer- en controlesysteem van de
verantwoordelijke autoriteit/gedelegeerde instantie:
• Diepgang controles
• Risico van dubbelfinanciering
• Dossiervorming/controlespoor
• Maatregelen ter voorkoming en opsporing van fraude

42

Bijlage

1 Conclusies

2 Feiten & cijfers

3 Systemen

4 Financieel

5 Totstandkoming

6 Review

7 Reactie

Bijlage 2

Opgevolgde conclusies en aanbevelingen Rapport bij
Nationale verklaring 2017
Hieronder geven wij een overzicht van de conclusies en aanbevelingen uit het Rapport bij
de Nationale verklaring 2017 die inmiddels zijn opgevolgd en/of niet meer relevant zijn.
1 Landbouwfondsen (ELGF en ELFPO)
Conclusie:

Het percentage onrechtmatigheden bij agrarisch natuur- en
landschapsbeheer (ELFPO) is net als vorig jaar te hoog.

Aanbeveling:

Beoordeel de resultaten van het eerste jaar van uitvoering van het nieuwe
stelsel voor agrarisch natuur- en landschapsbeheer en tref indien nodig
aanvullende maatregelen om de naleving van beheervoorschriften te
bevorderen.

2 EFRO
Conclusie:

Voortgang Verbetertraject EFRO: resterende interpretatieverschillen over
regelgeving zo snel mogelijk oplossen, zodat tijdig declareren van kosten
bij de Europese Commissie niet in het gedrang komt.

Aanbeveling:

Geen (is onderdeel van aanbeveling uit vorig rapport Algemene Reken­
kamer en er wordt aan het verbeterpunt gewerkt).

4 EFMZV
Conclusie:

Diverse verbeterpunten bij onderdelen van het beheer- en controlesysteem, met name in het geautomatiseerde informatiesysteem en in de
procesbeschrijvingen/-werkinstructies/kaders voor subsidieregelingen.

Aanbeveling:

Zie erop toe dat:
• de managementautoriteit de geconstateerde verbeterpunten in het
geautomatiseerde informatiesysteem (onder andere informatiebeveiliging) in 2017 doorvoert, alvorens alle beheerprocessen operationeel
worden;
• een samenhangende en complete set procesbeschrijvingen/werk­
instructies/kaders voor alle openstellingen van subsidieregelingen
beschikbaar komt.

43

Bijlage

1 Conclusies

2 Feiten & cijfers

3 Systemen

4 Financieel

5 Totstandkoming

6 Review

7 Reactie

Bijlage 3

Methodologische verantwoording
Wij hebben de Nationale verklaring 2018 onderzocht en beoordeeld. Ons oordeel heeft
ook betrekking op de zogenoemde consolidatiestaten: verantwoordingsdocumenten
waarin de gerealiseerde uitgaven en ontvangsten (gesaldeerd) en openstaande vorderingen
per EU-fonds zijn weergegeven.
Oordeel
Wij geven een oordeel over:
• de kwalificatie van het functioneren van de beheer- en controlesystemen van
de EU-fondsen;
•

•

de kwalificatie van de getrouwheid van de bij de Europese Commissie ingediende
rekeningen en rechtmatigheid van de financiële transacties tot op het niveau van
eindbegunstigden;
de totstandkoming van de Nationale verklaring en de onderliggende deelverklaringen
met de bijbehorende consolidatiestaten.

Werkzaamheden
Om tot onze oordelen over de beheer- en controlesystemen en de financiële transacties
te komen, hebben wij gebruik gemaakt van de werkzaamheden van de Auditdienst Rijk
(ADR), in zijn hoedanigheid van auditautoriteit c.q. certificerende instantie. Dat is efficiënt,
omdat het object en de reikwijdte van de controle van de ADR en de Algemene Rekenkamer
voor een groot deel gelijk zijn. Daarnaast hebben wij per fonds risicogericht eigen werkzaamheden verricht.
Om na te gaan of wij op de werkzaamheden van de ADR kunnen steunen, hebben wij een
review op die werkzaamheden uitgevoerd. Op basis daarvan hebben wij geconcludeerd
dat wij voor onze oordeelsvorming gebruik kunnen maken van de bevindingen van de ADR.
Geconstateerde aandachtspunten rapporteren wij in de toelichtingen per fonds, die te
vinden zijn op onze website (www.rekenkamer.nl/verantwoordingsonderzoek2017).19
Wij baseren ons oordeel over de financiële transacties op de interpretatie van de weten regelgeving door de nationale autoriteiten, nadat wij deze interpretatie hebben beoordeeld. Dit laat onverlet dat de Europese Commissie wet- en regelgeving anders kan interpreteren. Als gevolg hiervan bestaat een inherent en onvermijdbaar restrisico ten aanzien
van ons oordeel en de kortingen die de Europese Commissie Nederland nog kan opleggen.

44

Bijlage

1 Conclusies

2 Feiten & cijfers

3 Systemen

4 Financieel

5 Totstandkoming

6 Review

7 Reactie

Bij de deugdelijkheid van de totstandkoming beoordelen wij de ordelijkheid en controleerbaarheid van het proces van totstandkoming van de Nationale verklaring en de overeenstemming van de Nationale verklaring met onderliggende documenten.20
Het Ministerie van Financiën baseert zich bij het opstellen van de Nationale verklaring met
name op de deelverklaringen die de verantwoordelijke bewindspersonen hebben afgegeven
over de fondsen waarvoor zij verantwoordelijk zijn. Deze deelverklaringen behoren op
grond van de procedure vergezeld te gaan van assurancerapporten van de ADR. Daarnaast
verricht de minister van Financiën een plausibiliteitstoets op de deelverklaringen aan de
hand van de onderliggende documenten.
Bij de deugdelijke totstandkoming toetsen wij onder meer de vorm, inhoud en aanwezigheid van de deelverklaringen, de assurancerapporten en de overeenstemming van de
deelverklaringen en assurancerapporten met onderliggende documenten.
Rapportage
Per fonds rapporteren wij de conclusies, aanbevelingen en aandachtspunten. Aanbevelingen
doen wij bij meer zwaarwegende verbeterpunten; minder zwaarwegende verbeterpunten
rapporteren wij als aandachtspunten.
De Europese verordeningen stellen per fonds verschillende eisen aan beheer, controle
en verantwoording. Dat betekent dat de Nationale verklaring maatwerk vereist en dat
de informatie per fonds op onderdelen soms verschilt. Wij richten onze rapportage
vooral op punten die verbetering behoeven.
In § 3.1 hebben wij een algemeen beeld gegeven van het functioneren van de beheer- en
controlesystemen in de onderzochte periodes. Door verschillende regelgeving binnen de
Europese Commissie zijn de organisatie en de benamingen van de actoren bij de diverse
fondsen verschillend. Ook de beoordelingssystematiek verschilt. Desondanks hebben wij
een totaalbeeld willen schetsen van het functioneren van de beheer- en controlesystemen.
Hiervoor hebben wij de systematiek van de structuurfondsen (EFRO, ESF, EFMB en
EFMZV) gevolgd. Wij hebben de door de ADR aan de Europese Commissie gerapporteerde
scores van de landbouwfondsen en auditconclusies van de respectievelijk migratie- en
veiligheidsfondsen zo goed mogelijk vertaald naar deze systematiek. Voor meer informatie
over de scores en de voorgeschreven scoringsmethodieken per fonds verwijzen wij naar
de toelichtingen op onze website (www.rekenkamer.nl/verantwoordingsonderzoek2017).

45

Bijlage

1 Conclusies

2 Feiten & cijfers

3 Systemen

4 Financieel

5 Totstandkoming

6 Review

Bijlage 4

Gebruikte afkortingen
ADR
AMIF
BZ
EFMB
EFMVZ
EFRO
ELFPO
ELGF
ESF

Auditdienst Rijk
Asiel-, Migratie- en Integratiefonds
(Ministerie van) Buitenlandse Zaken
Fonds voor Europese hulp aan de meest behoeftigen
Europees Fonds voor Maritieme Zaken en Visserij
Europees Fonds voor Regionale Ontwikkeling
Europees Landbouwfonds voor Plattelandsontwikkeling
Europees Landbouwgarantiefonds
Europees Sociaal Fonds

EU
EZK
GLB
ISF
ISMS
IT
LNV
NVWA
RVO

Europese Unie
(Ministerie van) Economische Zaken en Klimaat
Gemeenschappelijk landbouwbeleid
Fonds voor de Interne Veiligheid
Information Security Management System
Informatietechnologie
(Ministerie van) Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit
Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit
Rijksdienst voor Ondernemend Nederland

46

7 Reactie

Bijlage

1 Conclusies

2 Feiten & cijfers

3 Systemen

4 Financieel

5 Totstandkoming

6 Review

7 Reactie

Bijlage 5

Literatuur
Algemene Rekenkamer (2012). EU-trendrapport 2012; Ontwikkelingen in het financieel
management van de Europese Unie. Tweede Kamer, vergaderjaar 2011-2012, 33 163, nrs. 12.
Den Haag: Sdu.
Algemene Rekenkamer (2015). Rapport bij de Nationale verklaring 2015; Oordeel bij
de verantwoording van de lidstaat Nederland over de Europese fondsen in gedeeld beheer.
Den Haag: eigen beheer.
Algemene Rekenkamer (2016a). Resultaten verantwoordingsonderzoek 2015 Ministerie van
Buitenlandse Zaken (V); Rapport bij het jaarverslag. 18 mei 2016. Den Haag: eigen beheer.
Algemene Rekenkamer (2016b). Aandachtspunten bij de ontwerpbegroting 2017 (hoofdstuk V)
van het Ministerie van Buitenlandse Zaken en (hoofdstuk XVII) van de minister voor Buiten­
landse Handel en Ontwikkelingssamenwerking. 7 oktober 2016. Den Haag: eigen beheer.
Europese Commissie (2017). EU annual budget life-cycle: figures. Te raadplegen op
http://ec.europa.eu/budget/figures/interactive/index_en.cfm.
Europese Unie (2012). Verordening (EU, EURATOM) Nr. 966/2012 van het Europees Parlement
en de Raad van 25 oktober 2012 tot vaststelling van de financiële regels van toepassing op de
algemene begroting van de Unie en tot intrekking van Verordening (EG, Euratom) nr. 1605/2002.
Publicatieblad van de Europese Unie, L 298/1.
LNV (2017a). Mestbeleid. Brief aan de Tweede Kamer van de minister van Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 14 november 2017 over fraude in de mestketen.
Tweede Kamer, vergaderjaar 2017-2018, 33 037, nr. 229.
LNV (2017b). Mestbeleid. Brief aan de Tweede Kamer van de minister van Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 16 november 2017 over overleg met de sectororganisaties
LTO, Cumela, POV en Rabobank over mestfraude in de agrarische sector. Tweede Kamer,
vergaderjaar 2017-2018, 33 037, nr. 230.

47

Bijlage

1 Conclusies

2 Feiten & cijfers

3 Systemen

4 Financieel

5 Totstandkoming

6 Review

7 Reactie

LNV (2018a). Mestbeleid. Brief aan de Tweede Kamer van de minister van Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 23 januari 2018 over de behaalde resultaten met het
fosfaatreductieplan. Tweede Kamer, vergaderjaar 2017-2018, 33 037, nr. 252.
LNV (2018b). Mestbeleid. Brief aan de Tweede Kamer van de minister van Landbouw,
Natuur en Voedselkwaliteit d.d. 20 februari 2018 over de stand van zaken rond geconstateerde onregelmatigheden bij de identificatie en registratie van runderen in het licht van
het fosfaatreductieplan 2017. Tweede Kamer, vergaderjaar 2017-2018, 33 037, nr. 273.
Tweede Kamer (2017). Lijst van vragen en antwoorden. Vragen die de vaste commissie van
Financiën op 8 juni 2017 heeft gesteld aan de minister van Financiën over de brief van de
Algemene Rekenkamer van 17 mei 2017 bij de aanbieding van het rapport bij de Nationale
verklaring 2017, inclusief de antwoorden van de minister. Tweede Kamer, vergaderjaar
2016–2017, 34 725, nr. 22.

48

Bijlage

1 Conclusies

2 Feiten & cijfers

3 Systemen

4 Financieel

5 Totstandkoming

6 Review

7 Reactie

Bijlage 6

Eindnoten
1. Deze rechtmatigheid wordt niet alleen vastgesteld op grond van Europese wet- en
regelgeving, maar ook op grond van voor het beleidsterrein relevante nationale
regelgeving. Europese verordeningen bieden vaak ruimte voor nationale invulling of
schrijven die zelfs voor.
2. Het Verenigd Koninkrijk gaf tot 2012 een Nationale verklaring af.
3. Het hier voor 2017 vermelde bedrag van € 2,5 miljard aan geïnde invoerrechten is
exclusief de perceptiekostenvergoeding die Nederland in dat jaar heeft ontvangen
voor de inning.
4. De artikelsgewijze toelichting in de begroting van het Ministerie van BZ over de
afdrachten wordt opgesteld door het Ministerie van Financiën. De Ministeries van
Financiën en Economische Zaken (EZ) hebben het voortouw bij de beantwoording
van Kamervragen over de EU-afdrachten. De Ministeries van Financiën en EZ zijn
verantwoordelijk voor tijdige afdracht en eventuele boetes bij te late afdracht
(Algemene Rekenkamer 2016a; 2016b).
5. Voor bijvoorbeeld de ESI-fondsen zijn open data beschikbaar op https://cohesiondata.
ec.europa.eu.
6. Officieel behoort het ELFPO ook tot de Europese Structuur- en Investeringsfondsen,
echter het fonds is gerangschikt onder de landbouwfondsen vanwege de beleidsoriëntatie en de gemeenschappelijke bepalingen met het ELFG. Het EFMB is officieel
geen ESI-fonds, maar is gerelateerd aan het ESF en wordt om deze reden gemakshalve
gerekend tot deze categorie.
7. Netto-uitgaven: het saldo van de uitgaven en ontvangsten.
8. De nationale cofinanciering bestaat uit eigen financiële bijdragen van subsidiebegunstigden en financiële bijdragen van private organisaties en publieke organisaties anders
dan de EU. Bij het landbouwfonds ELFPO en de migratie- en veiligheidsfondsen AMIF
en ISF is ook sprake van verplichte nationale cofinanciering, maar bij deze fondsen
declareren de lidstaten alleen het deel van de uitgaven dat ten laste van het fonds komt.
9. Naast de verantwoordelijke autoriteit kennen de migratie- en veiligheidsfondsen een
gedelegeerde instantie die alle uitvoerende activiteiten voor de subsidies voor haar
rekening neemt. De gedelegeerde Instantie beoordeelt subsidieaanvragen en legt deze,
voorzien van een advies, voor aan de verantwoordelijke autoriteit. Die laatste beslist
over toekenning. De gedelegeerde instantie stelt vervolgens de subsidiebeschikking op

49

Bijlage

1 Conclusies

2 Feiten & cijfers

3 Systemen

4 Financieel

5 Totstandkoming

6 Review

7 Reactie

en verzendt deze naar de aanvrager. De gedelegeerde instantie is ook verantwoordelijk
voor de controle van de declaraties die door de eindbegunstigden worden ingediend.
Ook bij EFRO West zijn drie gedelegeerde instanties.
10. ELGF: conform Verordening (EU) 2018/162 van 23 november 2017 tot wijziging van
Verordening (EU) nr. 1307/2013 van 17 december 2013;
ELFPO: conform Verordening (EU) 2018/162 van 23 november 2017 tot wijziging van
Verordening (EU) nr. 1307/2013 van 17 december 2013;
EFRO, ESF, EFMB, EFMZV: ‘Explore by fund’ https://cohesiondata.ec.europa.eu
per 26-2-2018;
AMIF, ISF: ‘Budgets, Multiannual Financial Framework, Programmes’ http://ec.europa.eu ,
per 26-2-2018.
11. De auditautoriteit (EFRO, ESF, EFMB, EFMVZ en migratie- en veiligheidsfondsen)
respectievelijk certificerende instantie (ELFPO en ELGF) toetst de naleving van de door
de Europese Commissie gestelde eisen aan het beheer- en controlesysteem. Hieruit
volgt dat de auditautoriteit respectievelijk certificerende instantie zelf geen onderdeel
is van het beheer- en controlesysteem.
12. Wij geven aanbevelingen bij meer zwaarwegende verbeterpunten en spreken van
aandachtspunten bij minder zwaarwegende verbeterpunten.
13. Voor de aanvraagjaren 2017 en 2018 komt de helft van de subsidie (de nationale
cofinanciering) voor de weersverzekering ten laste van het begrotingshoofdstuk XIII
(Economische Zaken). Het kabinet is voornemens om met ingang van 2019 een eigen
begrotingshoofdstuk op te stellen voor LNV. Vanaf dat moment komt de nationale
cofinanciering van de subsidie ten laste van dit begrotingshoofdstuk.
14. Op grond van Verordening (EU) nr. 809/2014 dient het betaalorgaan administratieve
controles integraal uit te voeren en kan het betaalorgaan bij controles ter plaatse
volstaan met een steekproef. De afstemming met de Europese Commissie heeft geen
uitsluitsel gebracht over de aanvaardbaarheid van de steekproefsgewijze controle van
betalingen, omdat deze controle in de vraagstelling aan de Europese Commissie ten
onrechte niet is aangemerkt als een administratieve controle, maar als een controle
ter plaatse.
15. De door de Europese Commissie voorgeschreven declaratie-opgave binnen drie jaar
(de ‘N+3-regel’) gold op dat moment nog niet. Overigens heeft de Europese Commissie
bij lidstaat Nederland wel al in voorjaar 2017 aangedrongen op het indienen van
declaraties. Eind 2017 was de eerste declaratie-deadline, en die is gehaald.
De EFRO-managementautoriteiten hebben veel aandacht voor het behalen van de
N+3-declaratie-opgaven de komende jaren.

50

Bijlage

1 Conclusies

2 Feiten & cijfers

3 Systemen

4 Financieel

5 Totstandkoming

6 Review

7 Reactie

16. In onze vorige rapporten rapporteerden wij over het verbetertraject EFRO, gericht op
een verbeterde samenwerking. Na de zomer van 2017 is de samenwerking verbeterd
en is ook, op één lopend punt na, overeenstemming bereikt over de interpretatie van
regelgeving.
17. De managementautoriteiten maken gebruik van een gezamenlijk geautomatiseerd
informatiesysteem, waarbij het technisch beheer en het applicatiebeheer is uitbesteed
en het functioneel beheer bij alle vier de EFRO-managementautoriteiten decentraal is
belegd.
18. Specifiek gaat het hier om artikel 97 lid 4 van Verordening (EU) 1306/2013. Op grond
van dit artikel is het opleggen van een korting niet van invloed op rechtmatigheid van
de subsidies uit het GLB.
19. Voor ons oordeel over de financiële transacties bij de landbouwfondsen hebben wij ons
ook gebaseerd op de resultaten van controles die ter plaatse bij subsidieaanvragers zijn
verricht door de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit, nadat wij deze resultaten
hebben gevalideerd door review en eigen onderzoek. Bij een deel van deze controles
sluit het tijdvak voor verantwoording van de resultaten aan de Europese Commissie
(controles ter plaatse voor uitgaven in jaar t) niet aan op het tijdvak van verantwoording
van de uitgaven aan de Europese Commissie (uitgaven 16 oktober jaar t tot en met
15 oktober jaar t+1). Daarnaast geldt dat de resultaten van controles ter plaatse over
jaar t+1 ten tijde van het opstellen van de Nationale verklaring nog niet bekend zijn.
Vanwege het vorenstaande hebben wij ons oordeel over de financiële transacties bij de
landbouwfondsen voor een deel gebaseerd op de resultaten van de controles ter
plaatse uit een eerder tijdvak (jaar t).
20. Met ‘ordelijk’ wordt bedoeld dat de totstandkoming volgens de daartoe opgezette
procedure verloopt.
Met ‘controleerbaar’ wordt bedoeld dat navolgbaar is hoe de procedure daadwerkelijk
is verlopen.
Met ‘onderliggende documenten’ wordt gedoeld op de documenten die in de procedure zijn aangemerkt als bouwstenen voor de Nationale verklaring.
21. Zie overige rapporten.

51

Bijlage

Voorlichting
Afdeling Communicatie
Postbus 20015
2500 EA Den Haag
telefoon (070) 342 44 00
voorlichting@rekenkamer.nl
www.rekenkamer.nl

Omslag
Ontwerp: Corps Ontwerpers
Foto: Corbis/Hollandse Hoogte

Den Haag, mei 2018