Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2009–2010

31 263

Mensenrechtenstrategie voor het buitenlands
beleid

Nr. 41

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BUITENLANDSE ZAKEN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 18 maart 2010
Hierbij bied ik u het verslag aan van het bezoek van de mensenrechtenambassadeur aan Saudi-Arabië en Oman van 29 januari tot 5 februari 2010.
Saudi-Arabië
Het bezoek van de mensenrechtenambassadeur aan Saudi-Arabië kan
worden gezien als een onderdeel van de continue dialoog die Nederland –
samen met andere westerse landen – sinds enige jaren heeft op het
gebied van de mensenrechten.
Het bezoek vormde een nadere uitwerking van mijn bezoek aan Riyad in
mei 2009, waarin mensenrechten nadrukkelijk op het programma stonden.
De mensenrechtenambassadeur bezocht Riyad, Jeddah en Dammam, elk
met een eigen en nogal verschillende politieke en sociale cultuur. Hij
voerde gesprekken met de vicevoorzitter van de Majlis al-Shura (Parlement), de onder-ministers van Buitenlandse Zaken en van Justitie, en de
beide voorzitters van de National Human Rights Commission (overheidsorgaan) en de National Society for Human Rights (semi-overheidsorgaan).
Ook met de branches van beide organisaties in zowel Jeddah als
Dammam voerde hij gesprekken.
In Jeddah had hij een ontmoeting met de Secretaris-Generaal van de
Organisation of the Islamic Conference.
Met individuele mensenrechtenverdedigers, vrouwen en vertegenwoordigers van de jongere generatie Saudi’s maakte hij kennis in Riyad en
Jeddah. Hij sprak daarnaast in Dammam/Oostprovincie met prominenten
uit de Shiagemeenschap.
De mensenrechtensituatie in Saudi-Arabië vraagt nog altijd veel aandacht.
Veranderingen cq. verbeteringen op mensenrechtengebied zijn beperkt en
op afzienbare termijn waarschijnlijk slechts langzaam te verwachten. De
theocratische grondslag van het land, sterk verweven met het traditionele
tribale karakter, vertraagt een dergelijke ontwikkeling. Steeds zal naar een
balans tussen de strikte grenzen van de Islam en de Koran en de inter-

KST141914
0910tkkst31263-41
ISSN 0921 - 7371
Sdu Uitgevers
’s-Gravenhage 2010

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 31 263, nr. 41

1

nationale opvattingen over mensenrechten gezocht worden, waarbij voor
de Saudische natie de sharia (islamitische wetgeving) onmiskenbaar
absolute voorrang heeft.
Er is wel een toenemende bereidheid bij de Saudische autoriteiten om
met de westerse landen over de mensenrechtensituatie in het land in
gesprek te gaan en ook open te staan voor missies.
Belangrijkste onderdelen van de met de mensenrechtenambassadeur
gevoerde gesprekken vormden de noodzaak tot hervormingen, de rechtspraak, de doodstraf, de behandeling van religieuze minderheden,
vrouwen- en kinderrechten en de situatie van migrantenwerknemers.
De Saudische gesprekspartners brachten naar voren dat sinds het
aantreden van Koning Abdullah in 2005 een voorzichtige verandering ten
positieve is ingezet. Men wees op de belangrijke rol van de top van de
Saudische samenleving in het doorvoeren en consolideren van hervormingen. Vanuit de grotendeels traditionele, conservatieve Saudische
samenleving verwachten meerdere gesprekspartners geen grote druk tot
verandering.
De beide officiële mensenrechtenorganisaties, de National Human Rights
Commission (overheidsorgaan) en de National Society for Human Rights
(semi-overheidsorgaan) vervullen in de praktijk vooral een «ombudsman»
functie, maar trachten daarnaast met onder andere voorstellen voor
nieuwe wet- en regelgeving, bewustwordings-campagnes, speciale
mensenrechten-curricula op scholen vorm te geven aan een mensenrechtenbeleid.
De mensenrechtenambassadeur bracht de fundamentele bezwaren van
Nederland en een groeiend aantal landen in de wereld tegen de doodstraf
naar voren, als zijnde een onmenselijke en onomkeerbare straf, waarvan
het afschrikkend effect bovendien onbewezen is. In de gesprekken is o.a.
ingegaan op de rechtsgang en de doodstraf voor minderjarigen.
Gesprekspartners gaven aan dat Saudi-Arabië de doodstraf niet zal
afschaffen omdat strikte toepassing van de sharia deze straf rechtvaardigt.
Ook een moratorium op uitvoering van de doodstraf past daar niet in. Van
diverse kanten werd aangegeven dat de rechtsgang met vele waarborgen
is omgeven. Beide mensenrechtenorganisaties houden toezicht op de
gevolgde rechtsgang en bemiddelen indien nodig.
In Saudi-Arabië staat in elk geval de doodstraf van minderjarigen momenteel ter discussie: de sharia hanteert de minimumleeftijd van 15 jaar; de
National Human Rights Commission adviseert de minimumleeftijd vast te
stellen op 18 jaar.
Met de recente oprichting van de Supreme Judicial Council van het ministerie van Justitie en de instelling van gespecialiseerde rechtbanken wordt
een onafhankelijker en transparanter rechtsspraak beoogd. Niettemin lijkt
de constatering gerechtvaardigd dat de rechterlijke macht – en ook het
aansturende ministerie van Justitie – door de bank genomen zeer tradtioneel en conservatief is, en het gebrek aan heldere wetgeving nogal eens
leidt tot sterk persoonlijke rechterlijke interpretaties van de sharia.
In reactie op de behoefte van Saudi-Arabië aan gekwalificeerde rechters.
bood de mensenrechtenambassadeur aan de mogelijkheid na te gaan om
Saudi rechters in Nederland een training te laten volgen.
Ten aanzien van de door gesprekspartners – en in het bijzonder de Organization of the Islamic Conference – geuitte zorgen omtrent een toenemende islamofobie in het westen gaf de mensenrechtenambassadeur
aan, dat de voorkomende fricties niet per se of uitsluitend religie-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 31 263, nr. 41

2

gerelateerd zijn, maar ook te maken hebben met andere culturele en
sociale waarden en tradities en met sociaal-economische factoren, een
gevolg van de substantiële immigratie die Nederland en andere Europese
landen de afgelopen decennia heeft gekenmerkt. De Nederlandse overheid, maar ook moslimorganisaties in Nederland, zijn op al deze terreinen
zeer intensief bezig om verbeteringen te realiseren. Bilaterale samenwerking en de bevordering van wederzijds begrip en kennis is van belang, en
dat vraagt inzet aan beide kanten.
In de Oost-Provincie besprak de mensenrechtenambassadeur de situatie
van de Sjiieten met vertegenwoordigers van de Sjiitische gemeenschap.
Al maken de Sjiieten 10 – 15 % van de Saudische bevolking uit, zij worden
beschouwd als tweederangs burgers en als gevolg daarvan gediscrimineerd. Hun interpretatie van de Islam strookt niet met de officiële puriteinse Wahabistische interpretatie. Iedere andere interpretatie van de
Islam, evenals overigens ieder ander geloof, wordt in Saudi-Arabië afgewezen. De mensenrechtenambassadeur gaf aan deze discriminatie van
religieuze minderheden, mede vanwege de strijdigheid met internationale
verplichtingen, onder de aandacht van de Saudische autoriteiten en de
internationale gemeenschap te brengen.
Bij zijn ontmoetingen met vrouwen werd de mensenrechtenambassadeur
op de hoogte gesteld van een voorzichtige positieve ontwikkeling. Zij
gaven aan dat er in de afgelopen vijf jaar (sinds het aantreden van Koning
Abdullah die ook recent weer uitdrukkelijk het belang van voortgang ten
aanzien van de positie van vrouwen heeft genoemd) relatief meer vrijheden voor de Saudische vrouwen zijn gekomen: zij mogen meer reizen,
er is meer werkgelegenheid en zij volgen al of niet buitenslands een
universitaire studie.
Enkele vrouwelijke gesprekspartners wezen er op dat versoepeling van de
beperkingen dikwijls ook botst op weerstand vanuit de traditionele vrouwengemeenschap zelf.
De jongeren, die de mensenrechtenambassadeur sprak, waren van
mening dat verandering vanuit de samenleving moet komen. De perspectieven daarvoor zijn in hun ogen op dit moment nog erg beperkt, omdat
de Saudi’s conservatief zijn en in eerste aanleg aansluiting zoeken bij hun
familie en stam. Mensenrechten zijn volgens hen een te abstract begrip.
Pas als zij inbedding vinden in de samenleving zal er langzaam iets veranderen. Opleiding en training zijn daarbij van het grootste belang, en dat is
een gebied waar externe partners behulpzaam bij kunnen zijn.
Conform mijn toezegging aan de Kamer (Antwoordbrieven 16 september
2009 en 15 januari 2010) bracht de mensenrechtenambassadeur enkele
specifieke mensenrechtenkwesties op die veel aandacht genereren, in
Nederland (en andere landen) op groot onbegrip en weerstand stuiten, en
de reputatie van Saudi Arabie schaden: de zaken van de tot 40 zweepslagen veroordeelde 75-jarige vrouw en van het Sri Lankaanse tienermeisje Rizan Nafeek, evenals van een 80-jarige Saudische man en zijn
10-jarige bruid.
De stand van zaken omtrent deze zaken is als volgt:
1. Zweepslagen 75-jarige vrouw
Medio augustus 2009 bevestigde het Saudische Hof van Cassatie de
uitspraak inzake een 75-jarige weduwe van Syrische nationaliteit, die in
april 2008 in haar woning werd aangetroffen met twee mannen die
geen familierelatie met haar hadden. Deze uitspraak waarmee zij tot
vier maanden hechtenis en 40 zweepslagen werd veroordeeld, is
echter – aldus de Directeur Internationale Zaken van de National

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 31 263, nr. 41

3

Human Rights Commission – niet ten uitvoer gebracht. Zij is uitgewezen naar haar geboorteland Syrië en mag niet naar Saudi-Arabië
terugkeren.
2. Sri Lankaanse tienermeisje Rizana Nafeek
De op 19 januari jl. geplande hoorzitting heeft niet plaatsgevonden en
is uitgesteld tot nader order. De vrouw maakt het naar omstandigheden goed en wordt regelmatig bezocht door een vrouwelijke hulpverlener in opdracht van de Sri Lankaanse ambassade. Zij krijgt juridische bijstand van een Saudi advocaat. Onlangs is een andere rechter
in haar rechtszaak aangewezen en ook is de vertaler, die destijds
optrad tijdens het verhoor en fouten zou hebben gemaakt, inmiddels
vervangen.
3. Kindhuwelijken
Momenteel is nieuwe wetgeving met betrekking tot kindhuwelijken in
voorbereiding. De National Human Rights Commission alsmede de
meerderheid van de Shura maken zich sterk om de minimum-leeftijd
van huwbare meisjes vast te stellen op 18 jaar. Zolang deze wet er nog
niet is, bemiddelen de mensenrechten-organisaties bij voorgenomen
huwelijken, waarbij de positie van de minderjarige bruid voorop staat.
De National Human Rights Commission heeft het voornemen om
workshops over dit onderwerp te geven om de geesten rijp te maken
voor verhoging van de minimum-leeftijd. In de Saudi media wordt
hieraan veel aandacht gegeven.
Ten aanzien van de nog steeds te wensen overlatende situatie van de
buitenlandse werknemers, voornamelijk afkomstig uit India, Pakistan,
Filippijnen, Indonesië en Bangladesh, zijn er voorstellen het systeem van
sponsorschap (de arbeidsovereenkomst tussen werknemer en werkgever)
drastisch te wijzigen, dan wel af te schaffen, aangezien het vaak leidt tot
misbruik van de werknemer door de werkgever.
Oman
In Oman sprak de mensenrechtenambassadeur met de minister van
Buitenlandse Zaken, de voorzitter van de Majlis a’Dawla (Senaat), de Bond
van Journalisten, en van Schrijvers en Literati. Tevens werd hij ontvangen
door de NGO’s Tawasul en Amideast, en hield een inleiding over het
Nederlands beleid omtrent de mensenrechten (de eerste publieke lezing
over mensenrechten in Oman door een buitenlander). Het bezoek viel
samen met de installatie van de onafhankelijke National Human Rights
Commission.
Ook al is de mensenrechtensituatie in Oman in vergelijking met de landen
in de regio niet slecht, de discussie rondom het onderwerp komt nog
maar aarzelend op gang. Traditionele waarden en normen blijken nog
sterk verankerd in de maatschappij.
Toch gaven diverse gesprekspartners aan dat de tijd rijp is om het concept
«mensenrechten» te institutionaliseren en te incorporeren in overheidsbeleid en maatschappij. Er is behoefte aan een wettelijk kader met betrekking tot de rechten waarop individuen aanspraak kunnen maken. De
toepassing van de sharia blijkt niet in alle kwesties afdoende. Veel hoop is
gevestigd op de nieuwe mensenrechtencommissie, al werd door
sommigen twijfel uitgesproken over haar daadwerkelijke onafhankelijkheid.
De mensenrechtenambassadeur kon constateren dat de vrijheid van
meningsuiting en persvrijheid in Oman de afgelopen jaren een positieve

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 31 263, nr. 41

4

ontwikkeling hadden doorgemaakt. Journalisten en schrijvers zeiden dat
zij weinig beperking kenden, al is er sprake van zelfcensuur op gevoelige
thema’s. Ook vrouwen gaven aan weinig beperkingen te kennen in de
mogelijkheden zich te ontplooien.
Het maatschappelijk middenveld is zich voorzichtig aan het opbouwen.
Het concept van een maatschappelijk middenveld en van niet-gouvernementele organisaties en hun constructieve rol in de maatschappij wordt
geleidelijk aan geaccepteerd.
Oman neemt de mensenrechten serieus, maar gegeven de culturele
context zullen daadwerkelijke veranderingen tijd kosten.
De minister van Buitenlandse Zaken,
M. J. M. Verhagen

Tweede Kamer, vergaderjaar 2009–2010, 31 263, nr. 41

5