Rijksgebouwendienst Jaarverslag 2008

			 Op weg
weg
oorraad Op weg naar
naar ee
weg naar een duurzame
naar een duurzame voo
duurzame voorraad Op w
Jaarverslag 2008

Ministerie van VROM staat voor ruimte, wonen, milieu
en rijksgebouwen. Beleid maken, uitvoeren en handhaven.

Nederland is klein. Denk groot.

De Rijksgebouwendienst draagt bij aan het
succesvol functioneren van zijn klanten door het
bieden van efficiënte en effectieve huisvestingsoplossingen. Met het in stand houden van
monumenten draagt de Rijksgebouwendienst
bij aan het behoud van ons cultureel erfgoed.

Op weg naar een duurzame voorraad? Uiteraard ook duurzame keuzes in dit jaarverslag .
Het is namelijk gedrukt op Artic Volume dat het FSC-keurmerk draagt.
Daarnaast is uit het kleurenpalet van de Rijkshuisstijl gekozen voor groen en geel; de twee
meest milieuvriendelijke kleuren van de zestien opties om te drukken.

Rijksgebouwendienst

Inhoud

Jaarverslag 2008

04

38

Voorwoord van Peter Jägers

Financiële gegevens

Op weg naar een
duurzame voorraad

48
Kerncijfers

06

54

Profiel van de Rijksgebouwendienst

Directieraad

08

55

Interview met Huub Croes

Organisatie

Met duurzaamheid
een grote slag slaan

56
Jaarkalender

14

64

Interview met Ginette Veensma

Colofon

Nog in deze kabinetsperiode resultaat
20
Interview met Radjesh Jhingoer

In de startblokken voor
een energiezuinig label
26
Interview met Jan Mimpen

Projecten om lering
uit te trekken
32
Interview met Liesbeth van der Pol en
Mels Crouwel

Duurzame architectuur
is een reële optie
geworden

Peter Jägers

Directeur-generaal

>

>

De Rijksgebouwendienst heeft een naam hoog te houden als
het gaat om het incorporeren van duurzaamheid in zijn werk
en in de gebouwen die hij beheert. Zo zetten we tussen 1991
en 2000 al de toon door te streven naar energiereductie via
het Energie Efficiencyprogramma Rijkshuisvesting [EER].
Samen met 25 departementen, onderdelen van departe­
menten, de Hoge Colleges van Staat en het Kabinet van de
Koningin hebben we een energiebesparing van vijftien tot
twintig procent in onze bestaande gebouwen bereikt ten
opzichte van peiljaar 1989.
Ook trots zijn we op onze zogenaamde iconen. Terwijl duur­zame
projecten in veel gevallen alleen nog op papier bestaan, heeft
de Rijksgebouwendienst al vele gebouwen gerealiseerd die
duurzaamheid enkele stappen verder brengen. Het door onze
dienst ontwikkelde kantoor van Rijkswaterstaat in Terneuzen
is het meest vergaande voorbeeld van duurzaam bouwen dat
op dit moment in ons land bestaat. En de top tien van meest
duurzame projecten bevat nog twee panden die door ons
ontwikkeld zijn: Rijkswaterstaat in IJmuiden en Alterra in
Wageningen. Oorspronkelijk stond ons eigen vestigingskantoor
in Haarlem ook in deze top tien maar dit pand is er onlangs uit
verdrongen.
Daarbij laten we het echter niet; Kantoorcomplex Westraven,
in 2007 opgeleverd, is wederom een toonbeeld van duurzaamheid in combinatie met gebruikscomfort. En de bouw van de
nieuwe kantoren voor de Belastingdienst en de Informatie
Beheergroep in Groningen is aanstaande. Beide panden
wonnen begin 2009 de Nederlandse Bouwprijs, onder meer
voor de duurzame principes die eraan ten grondslag lagen.

iconen die je kunt realiseren. Dat schrikt ons niet af. Eerder al
hebben we laten zien tegen deze taak opgewassen te zijn.

Op weg naar een
duurzame voorraad
Na een lange periode van radiostilte is duurzaamheid terug. Zo was 2008 een
jaar waarin velen in de private sector het begrip omarmden als speerpunt in de
bedrijfsvoering. De Rijksgebouwendienst is hier blij mee, want voor de dienst is
duurzaamheid sinds jaar en dag een belangrijk thema. Ook toen het commercieel
nog niet in trek was, hebben wij al stappen gezet naar een duurzame voorraad.
Dat betekent echter niet dat wij nu op onze lauweren kunnen rusten. En dus
hebben ook wij 2008 aangegrepen om acties en maatregelen voor te bereiden
om onze gebouwenportefeuille over de hele breedte nog duurzamer te maken.

Stap verder
Toch nemen we hier geen genoegen mee. In een periode dat
duurzaamheid door veel partijen in de markt geïncorporeerd
wordt – mede vanwege de commerciële waarde ervan – is de
Rijksgebouwendienst klaar duurzaamheid wederom een niveau
hoger te tillen. Net als in de jaren negentig van de vorige eeuw
kiezen we daarbij voor de breedte van ons vak.
Hoewel ook wij blijven streven naar duurzame bouw­projecten,
ligt onze prioriteit op een ander vlak. Meer dan het meest
duurzame gebouw of de meest milieuvriendelijke techniek
willen wij de volle omvang van onze gebouwenvoorraad
aanpakken. Een veelomvattende en complexe taak.
Een taak ook die uiteindelijk veel effectiever is dan die paar

4

Rijksgebouwendienst Jaarverslag 2008

5

Rijksgebouwendienst Jaarverslag 2008

Opmaat
Voor ons is 2008 een jaar van voorbereiding geweest.
Voorbereiding op de allesomvattende taak onze complete
voorraad duurzamer te maken.
We zijn begonnen met een inventarisatie van onze gebouwen
en complexen. Hoe milieuvriendelijk zijn zij? Dat hebben we
in kaart gebracht door al onze panden van een energielabel
te voorzien. Daarmee is duidelijk geworden welke activiteiten
we moeten ontplooien op weg naar die duurzame voorraad.
Vervolgens bereidden we in 2008 de komst voor van een
aparte programmadirectie die zich richt op het verminderen
van de CO2-uitstoot via onze gebouwen. Deze programma­
directie verzorgt de uitvoering van onze Energieambitie 2020
– vanaf dat jaar zullen onze gebouwen jaarlijks 25 procent
minder CO2 uitstoten dan in 2006. Hoewel de voorbereiding
soms wat onzichtbaar is geweest, kunnen we in 2009 op volle
kracht starten met de uitvoering van onze energieambitie.
Hiernaast zijn er uiteraard ook nog altijd individuele bouw­
projecten waarmee we duurzame maatregelen invoeren.
Ons streven naar een duurzame voorraad betekent immers
net zo goed dat we blijven streven naar duurzame oplossingen
bij nieuwbouw, renovaties en verbouwingen.
Geslaagd voorbeeld daarvan is de warmte / koudeopslag­
installatie voor een aantal gebouwen op het terrein van
het RIVM in Bilthoven. Met deze installatie toont de Rijks­
gebouwendienst aan dat een grote warmte / koudeopslag­
installatie is te realiseren voor bestaande gebouwen zonder
het bedrijfsproces van, in dit geval, laboratoria te verstoren.
Bovendien tonen we ermee aan dat dergelijke installaties
op verantwoorde wijze zijn te realiseren en te beheren nabij
een waterwingebied. De provincie heeft zijn vergunningen­
beleid daarop aangepast en de klant is zeer enthousiast.
Iets waar ook wij trots op zijn. Wij staan immers voor duurzame
gebouwen waar onze klanten met plezier kunnen werken en
die hen ondersteunen bij het succesvol functioneren van hun
eigen organisatie. 2008 was bij uitstek een goed jaar voor
duurzaamheid.
Peter Jägers
Directeur-generaal Rijksgebouwendienst

Rijksgebouwendienst

Jaarverslag 2008

Profiel van de
Rijksgebouwendienst
De Rijksgebouwendienst zorgt voor duurzame, veilige huisvesting van alle
departementen en een groot aantal daaraan verbonden organisaties en diensten.
De Rijksgebouwendienst is economisch eigenaar van 2000 Rijkspanden die bij
elkaar een unieke en zeer diverse vastgoedportefeuille vormen; departementen,
musea, paleizen, rechtbanken, gevangenissen en monumenten.

Niet alleen ontwikkelt en onderhoudt de Rijksgebouwendienst
deze portefeuille; wij tonen ook een voorbeeldrol namens het
Rijk. De Rijksgebouwendienst heeft dus oog voor kwaliteit en
streeft waar mogelijk naar architectonisch hoogstaande
ge­bou­wen, die een stedenbouwkundige verrijking zijn voor de
plek waar ze staan. De Rijksgebouwendienst onderhoudt een
belangrijk deel van het nationale culturele erfgoed en zorgt
ervoor dat dit passend gebruikt wordt of opengesteld wordt
voor een breed publiek. Daarnaast is de Rijksgebouwendienst
in Nederland ook de grootste opdrachtgever voor beeldende
kunst.
De Rijksgebouwendienst beheert en ontwikkelt de grootste
vastgoedportefeuille van het Rijk; bij elkaar 7 miljoen m2
vloeroppervlak, waarvan zeventig procent in eigendom.
Van de 2000 objecten in onze voorraad hebben er zo’n 350
[1 miljoen m2] een monumentstatus. 3,9 miljoen m2 is kantoor,
dat is tien procent van de totale kantorenmarkt in ons land,
en 1,2 miljoen m2 wordt gebruikt als penitentiaire inrichting.
Wij verzorgen de huisvesting van alle ministeries en de daaraan
verbonden agentschappen en van enkele andere publieke
instellingen, waaronder de Immigratie en Naturalisatiedienst
[IND]. Ook de huisvesting van de Hoge Colleges van Staat [de
Eerste en Tweede Kamer, de Hoge Raad en de Raad van State],
van het Koninklijk Huis en van enkele belangrijke internationale
organisaties in Den Haag is in onze handen. En wij zijn
verantwoordelijk voor de huisvesting van enkele tientallen
Rijksmusea. Denk daarbij aan het Kröller-Möller Museum op
de Hoge Veluwe, het Rijksmuseum en het Van Gogh Museum
in Amsterdam, het Openlucht Museum in Arnhem en alle grote
musea in Leiden.
Onze gebouwen vormen de kern van ons werk. Grote zorg
besteden we dan ook aan opdrachtverlening en project­
begeleiding. De Rijksgebouwendienst maakt gebruik van
de nieuwste ontwikkelingen en technieken als het gaat om
bijvoorbeeld veiligheid, duurzaamheid en energiebesparing.
Op deze manier zijn wij in staat onze gebouwen naar beste
inzicht te beheren en te ontwikkelen.

6

Rijksgebouwendienst Jaarverslag 2008

7

Rijksgebouwendienst Jaarverslag 2008

Ook vervult de Rijks­gebouwendienst een voorbeeldfunctie
als het gaat om geïntegreerde contracten en innovatieve
opdrachtvormen als publiek-private samenwerking.
Onderdeel daarvan zijn de contracten die design, build,
finance, maintain & operate omvatten. In totaal zijn ruim
duizend mensen in dienst bij de Rijks­gebouwendienst.
Het merendeel van hen werkt vanuit de centrale vestiging
in Den Haag. Daarnaast zijn er vestigingen in Arnhem,
Eindhoven, Haarlem en Groningen.
Organisatorisch is de dienst verdeeld in een Staf en vijf
lijndirecties, te weten Frontoffice, Advies & Architecten,
Projecten, Vastgoed en Beheer.

Op grond van onze professionaliteit benutten we
de technieken en mogelijkheden die voorhanden
zijn en we stimuleren innovatie.
Huub Croes

Huub Croes

Beleidscoördinator

Met duurzaamheid
een grote slag slaan
Al vanaf de eerste duurzame ontwikkelingen houdt beleidscoördinator Huub Croes
de innovaties in de bouw in de gaten. Welke nieuwe technieken kunnen gebruikt
worden door de Rijksoverheid en bij welke ontwikkelingen kan de
Rijksgebouwendienst een voortrekkersrol spelen? Er is immers veel te winnen
want de milieu­belasting van de bouwsector bedraagt zo’n veertig procent van
de totale ver­vuiling. De ontwikkelingen gaan in ieder geval snel genoeg:
‘Op het gebied van duurzaamheid is de bouw op dit moment de meest innovatieve
sector. Zo zijn energieneutrale gebouwen binnen een paar jaar niet meer uniek.’

Rijksgebouwendienst
maakt werk van
duurzame ontwikkeling

Duurzaamheid, of liever gezegd duurzame ontwikkelingen
zijn sterk gerelateerd aan de notie van maatschappelijk
verantwoord ondernemen. Vaak wordt de wat smalle uitleg
van de zorg voor het milieu opgevat als duurzaamheid.
Maar er is meer, vindt Croes: ‘Het begrip is uit te leggen aan
de hand van de Triple P benadering. De drie p’s staan voor
People, Planet and Profit. Gaat het om een overheidsorgani­satie
als de onze, dan wordt die derde p overigens wel uitgelegd als
Prosperity.’ In die drie p’s zit veel meer dan alleen ecologisch
verantwoord denken. ‘Het gaat om het welzijn van mensen in
hun omgeving en om de manier waarop zij betrokken zijn in
het productie­proces.’
Er is pas sprake van duurzame ontwikkeling als de zorg voor
het milieu [planet] en de zorg voor de mens in zijn omgeving
[people] bij elke beslissing in balans gebracht wordt met de
zorg voor ontwikkeling van de welvaart en een verantwoorde
besteding van belastinggeld [prosperity].

ontwikkeling. Zij zet dan ook scherp in op energiereductie
– op dit terrein wordt nu de grootste vooruitgang geboekt –
en er gaan stemmen op om criteria voor duurzaam bouwen
internationaal te uniformeren.
Ook de vorige Rijksbouwmeester, Mels Crouwel, zocht actief
verbinding tussen verschillende instrumenten om duurzame
ontwikkelingen te bevorderen. Zo voerde hij in 2008 een
onderzoek uit dat zijn weerslag vond in het boekwerkje Green
Architecture. Zijn opvolger Liesbeth van der Pol borduurt nu
voort op dit onderzoek [zie blz. 32]. Eén van de manieren
daartoe is het lidmaatschap van de Dutch Green Building Council
dat de Rijksgebouwendienst in 2008 aanging.
Croes: ‘In die raad leggen we de link tussen de nationale
ontwikkelingen en wat er internationaal gebeurt.
Het mede door onszelf ontwikkelde instrument GreenCalc+
– dat de milieubelasting van een gebouw kwantificeert tot
één indexcijfer – wordt ingevoegd in een certificeringsmodel
dat de raad uitwerkt.’
Nationaal zijn het de kabinetsdoelen waarop de
­Rijksgebouwendienst zich focust. Een aantal doelen is van
belang voor de rijkshuisvesting, zoals CO2-reductie, energiebesparing en een efficiëntere huisvesting.
De basis voor het beleid werd in de jaren zeventig al gelegd
door de Commissie Brundlandt. Deze commissie rekende
uit dat ons land een factor twintig minder moet gaan vervuilen
om de milieuproblemen te boven te komen en alle burgers
wereldwijd dezelfde kansen te bieden. In GreenCalc betekent
dit een index van 2000. ‘Momenteel stellen we een index van
200 als eis voor nieuwbouw. Dat betekent dat de panden die
nu gebouwd worden twee keer zo duurzaam zijn als in 1990
– het peiljaar met index 100. Maar het laat ook zie dat er nog
een lange weg te gaan is, stelt Croes. ‘Energie heeft in de eerste
jaren na de bouw overigens de grootste invloed op de index.’
Ben je dus in staat om energieneutrale gebouwen te
realiseren, dan komt de index ineens uit tussen de 500 en 800.
Dit is heel reëel. Zo stelt het kabinet dat er in ons land vanaf
2015 alleen nog energieneutraal gebouwd mag worden.’

Het beleid

De Rijksgebouwendienst

Nationaal en internationaal is er tegenwoordig aandacht voor
duurzame ontwikkelingen. Het begrip staat fier op de politieke
agenda. Multinationals zetten zich ervoor in met de drie p’s in
hun achterhoofd. De Europese Unie onderkent dat de bouw
enorme milieuwinst kan boeken met de huidige technische

Als uitvoeringsorganisatie kan de Rijksgebouwendienst zijn
steentje bijdragen. ‘Op grond van onze professionaliteit
benutten we de technieken en mogelijkheden die voorhanden
zijn en we stimuleren innovatie.’ En dat heeft al veel resultaat
opgeleverd. Er is een groot aantal voorbeelden van duurzaam

Duurzaamheid is een modieus begrip geworden. Te pas en
te onpas wordt het gebruikt om de verkoop van producten
en diensten aan te prijzen. Ook in de bouw komen de meest
wilde en fantasievolle toepassingen voorbij. Toch toont dit
een belangrijke ontwikkeling.
Croes: ‘De bouw zoekt actief naar meer duurzame materialen
en toepassingen; de sector innoveert in hoog tempo.’
Maar hoe goed de bouwsector ook zijn best doet, het heeft de
schijn tegen. Vooral de lange doorlooptijd van projecten staat
herkenbare zorg voor mens en milieu in de weg. ‘Kijk naar de
nieuwbouw voor de ministeries van Justitie en Binnenlandse
Zaken in Den Haag’, zegt Croes. ‘Gezien de mogelijkheden die
de locatie ons bood, waren we vooruitstrevend bij de uitvraag
voor dit project. Op dat moment liepen we op de gangbare
eisen vooruit. De oplevering vindt echter in 2011 plaats.
En op dat moment haalt de duurzaamheid het niet meer bij
de eisen die we dan voor dergelijke nieuwbouw stellen;
misschien energieneutraal.’

Het begrip

10 Rijksgebouwendienst Jaarverslag 2008

11 Rijksgebouwendienst Jaarverslag 2008

Huub Croes

Beleidscoördinator

bouwen via de Rijksgebouwendienst – directeur-generaal
Peter Jägers gaf daarvan al enkele spraakmakende voorbeelden
in het voorwoord. ‘Maar meer nog dan met iconen zoeken wij
het in brede ontwikkeling’, stelt Croes. Net als in de jaren
negentig met het Energie Efficiencyprogramma Rijkshuisvesting [EER] kan de Rijksgebouwendienst nu grote vooruitgang
boeken, meent Croes. ‘Zelfs in de gebouwen die toen
onderhanden genomen zijn. We zijn inmiddels ruim vijftien
jaar verder. De huidige technieken zijn vele malen beter dan
wat ten tijde van het EER beschikbaar was. In die tijd hebben
we bijvoorbeeld ramen met enkel glas vervangen door dubbel
glas. Nu is er dubbel hoog rendementsglas [HR++] beschikbaar
voor vrijwel dezelfde prijs als dubbel glas.’
Een ander voorbeeld is klimatisering via de opslag van warmte
en koude in de bodem. Een techniek die vijftien jaar geleden
nog slechts werd toegepast bij grote complexen, zoals bij de
nieuwbouw van het ministerie van Volkshuisvesting,
Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer [VROM] in Den Haag.
‘Nu passen we die ook op kleinere schaal toe, recent nog voor
gebouwen van het Rijksinstituut voor Volksgezond­heid en
Milieu [RIVM] in Bilthoven [zie blz. 26].’
En wat te denken van het gebruik van intelligente sturing van
de klimaatinstallaties in grote kantoren? Tot voor kort was het
praktisch onmogelijk installaties optimaal af te stemmen op
individuele wensen. Door het gebruik van nieuwe bedieningstechnieken komen we nu zover dat de techniek leert wat op
individueel niveau gewenst is en de gebruiker kan doorgronden wat de installatie wel en niet aankan.
‘Dit gaat zelfs zover’, merkt Croes op: ‘dat het systeem je
opvoedt. Het vertelt je bijvoorbeeld dat je energie verspilt als je
het raam opent terwijl de verwarming en de mechanische ventilatie volop draaien. In het pand van het ministerie van VROM
hebben we in 2008 voorbereidingen getroffen voor een proef
met dergelijke intelligente systemen. We hopen dat hiermee
een substantiële energiebesparing mogelijk is.’
Verder loopt er natuurlijk een aantal grotere programma’s bij
de Rijksgebouwendienst. Zo is er het omvangrijke programma
Energieambitie 2020 [zie blz. 14]. Dit richt zich op reductie van
energieverbruik. In 2020 is 25 procent minder energie nodig
dan in 2006 gebruikt werd. ‘Ambitieus maar haalbaar’,
vindt Croes. ‘Zo hebben we 330 van onze gebouwen van een
energielabel voorzien om na te kunnen gaan wat de verbetermogelijkheden zijn en hoeveel we moeten investeren om dit
doel te halen [zie blz. 20]. Het vereist wel dat we onze voorraad

wederom moeten verbeteren en vernieuwen. Energiezuinige
panden moeten we toevoegen en slechte moeten verbeterd
of afgestoten worden.’ Natuurlijk is ook het Green Office 2015
te noemen als initiatief waar de Rijksgebouwendienst zich aan
verbonden heeft. In dit concept gaat het om de bundeling van
gebouwvoor­zieningen voor wonen, werken en ontspannen.
Deze voor­zieningen worden harmonieus geïntegreerd in de
stedelijke omgeving van openbaar vervoerknooppunten.
‘Hierin wor­den allerlei innovatieve energie- en materiaal­
besparende oplossingen verwerkt die comfort en gezondheid
van de gebruikers bevorderen.’
In 2008 heeft de Rijksgebouwendienst als fictief opdracht­
gever deelgenomen aan een studie naar de mogelijkheden
van Green Office 2015. Uit de resultaten, gepresenteerd in
november 2008, blijkt de levensduurkostenbenadering
met hoge ambities absoluut haalbaar. De dienst is deel gaan
uitmaken van het Kennisplatform Green Office 2015 om nauwe
betrokkenheid bij de follow-up van de studie te hebben.

12 Rijksgebouwendienst Jaarverslag 2008

Het doel
Terugkijkend op de resultaten van de afgelopen jaren
constateert Croes dat rijksgebouwen over het algemeen
duurzamer zijn dan de regelgeving verlangt en de markt
gemiddeld realiseert. Bij de aanscherpingen van de energieprestatienorm voor utiliteitsgebouwen is dan ook door de
beleidsmakers steeds gekeken naar de ervaringen in
de rijkshuisvesting. Het is de ambitie deze lijn voort te zetten
en rekening houdend met de wensen van de klant zal de
Rijksgebouwendienst toch altijd proberen zo duurzaam
mogelijk te bouwen. Om de afweging tussen kosten en baten
daarvoor goed te kunnen maken, hanteert de dienst daartoe
een levensduurkosten­benadering.
‘Om deze ambitie waar te maken moeten we weten wat er
te koop is en hoever we marktpartijen kunnen stimuleren
om met innovatieve oplossingen te komen. Daarnaast
moeten we een betere aansluiting vinden met de gebruiker
van de gebouwen. In een integrale benadering van de
bedrijfs­voering is met het oog op duurzaamheid nog veel
winst te behalen. Ik ben van mening dat we daarin al een heel
eind op weg zijn; we zien de mogelijkheden. Op een aantal
punten zijn de condities echter nog niet optimaal. Ook wij
kunnen nog scherper letten op de eisen die we stellen en de
duurzame ontwikkelingen die wij verwachten bij projecten die
in opdracht van de Rijksgebouwendienst uitgevoerd worden.’

Het leuke van dit programma is dat je veel andere
zaken kunt toetsen: duurzaamheid, klantgericht
­denken, aanbod organiseren.
Ginette Veensma

Ginette Veensma

Programmamanager

Nog in deze
kabinetsperiode
resultaat
Nederland moet een van de schoonste en zuinigste energielanden in Europa worden.
Deze ambitie van het kabinet is voor wat betreft de rijkshuisvesting door de
­Rijksgebouwendienst vertaald in het programma Energieambitie 2020.
Doel daarvan is in rijksgebouwen per jaar ten minste twee procent energie te
besparen [opgeteld 25 procent in 2020] en het verbruik CO2-neutraal te maken.
Het programma is in 2008 nog eens tegen het licht gehouden met als resultaat
een uitvoerings­programma dat in 2009 versneld van start gaat. Daarbij gaat het
op korte termijn om maatregelen die zonder het bedrijfsproces te verstoren
doorgevoerd kunnen worden met zichtbare besparingen in de eerste jaren.
Op de lange termijn gaat het om maatwerkpakketten met meer ingrijpende
maatregelen voor individuele gebouwen.
‘Het uitvoeringsprogramma is niet voor onze dienst zelf maar om departementen
te faciliteren met energiebesparende maatregelen’, zegt pro­grammamanager
Ginette Veensma. ‘En om te kijken hoe we gezamenlijk de energiedoelstellingen
kunnen bereiken.’

Energieambitie in de
versnelling

‘Met het uitvoeringsprogramma kunnen we het proces van
energiebesparing oppakken, tastbaar maken en versnellen’,
zegt Veensma. Zij is programmamanager voor Energieambitie
2020. ‘Veel maatregelen voor energiebesparing zijn in 2007
al uitgedacht en beproefd. Op basis daarvan hebben we de
zaken verder geconcretiseerd en is focus aangebracht voor
de uitvoering op de korte termijn via een basispakket en op
de langere termijn via een maatwerkpakket.’
‘In dat samenspel is een uitvoeringsplan gemaakt en is
draagvlak gecreëerd. De focus ligt met name op de jaarlijkse
energiebesparing van twee procent en de uiteindelijke winst
van 25 procent in 2020. We willen nog deze kabinetsperiode
resultaten laten zien op het gebied van energiebesparing.
Dat moet, gezien onze voorbereiding in 2008, haalbaar zijn.’

Klantgericht denken
Het basispakket omvat maatregelen die in gebouwen kunnen
worden uitgevoerd zonder de bedrijfsprocessen te verstoren.
Het scherper inregelen van klimaatinstallaties bijvoorbeeld
is een maatregel die nauwelijks ingrijpt in het bedrijfsproces.
Maatregelen in het basispakket leveren naar verwachting
uiteindelijk een energiebesparing op van tien tot vijftien
procent en verdienen zich terug in twee à drie jaar tijd.
Het maatwerkpakket bestaat uit maatregelen die grotere
inspanning vragen en die meestal ook ingrijpen in het
bedrijfsproces. Het gaat dan om het aanbrengen van isolatie,
vervanging van installaties of warmte/koudeopslag in de
bodem. Dit zijn maatregelen die logischerwijs samenvallen
met natuurlijke momenten in het beheer van panden,
bijvoorbeeld renovatie of grootschalig onderhoud.
Het effect van deze maatregelen op het energieverbruik
is zodanig groot dat ze zelfs kunnen leiden tot een betere
score wat betreft energielabel.
‘Aan de hand van deze aanpak hebben we een mooi aanbod
van maatregelen waarmee we de departementen kunnen
faciliteren. Graag willen we samen met hen meedenken over
energiebesparende mogelijkheden voor de gebouwen die zij
gebruiken. Wat kun je op korte termijn doen en wat op lange
termijn? Of hoe kun je die twee combineren?’

16 Rijksgebouwendienst Jaarverslag 2008

17 Rijksgebouwendienst Jaarverslag 2008

Het programma is ook bedoeld om actief samenwerking
met marktpartijen aan te gaan. Met name het basispakket
is geschikt om gestandaardiseerd in meerdere panden van de
Rijksgebouwendienst door te voeren.
Het is de bedoeling dit samen met marktpartijen via een
aanbesteding te organiseren.
Het maatwerkpakket is meer pandgericht. ‘Maar ook deze
individuele aanpak willen we naar een hoger niveau brengen
zodat er koppelingen worden gelegd tussen wat er in de
verschillende gebouwen wordt gedaan. Het is zonde dat
kennis en kunde die in het ene gebouw wordt opgedaan in
een ander gebouw niet gebruikt wordt’, zegt Veensma.

Bewustwording
Klimaatbeheersing is slechts een onderdeel van de totale
energiebesparing; dat is uiteindelijk toch een optelsom van
maatregelen. Meer energie besparen is al mogelijk als
gebruikers zich bewust worden van bijvoorbeeld het uitzetten
van computers, lampen en andere energieverbruikende
apparatuur. ‘De bewustwording bij de gebruiker kunnen
wij niet afdwingen, maar met behulp van bijvoorbeeld
energie-efficiënte verlichtingsschakelaars kan dit wel worden
ondersteund. Daarnaast kan de Rijksgebouwendienst de
bewust­wording hiervan meenemen in zijn adviezen voor
energiebesparing richting zijn klanten. Elk ministerie zal
uiteindelijk zelf verantwoording moeten afleggen.
De Rijksgebouwendienst kan helpen faciliteren, meedenken
en samen met de klant werken naar gerichte oplossingen.’

Klant- en marktconsultatie
Het uitvoeringsprogramma kan alleen slagen als er een redelijk
volume aan gebouwen is opgenomen. In totaal heeft de
Rijksgebouwendienst een voorraad van ongeveer tweeduizend
panden; bij elkaar bijna zeven miljoen vierkante meter bruto
vloeroppervlak. ‘Je kunt volume creëren maar dan moet je het
wel gezamenlijk willen oppakken. Vandaar dat we een
klantconsultatie doen. Daarmee beoordelen we samen met de
klanten welk deel van de gebouwenvoorraad in aanmerking
komt voor energiebesparende maatregelen op korte en
langere termijn.

Ginette Veensma

Uit deze consultatie moet blijken welke klanten belangstelling
hebben voor energiemaatregelen op korte termijn [basis­
pakket] en welke panden daarvoor in aanmerking komen.
Vervolgens kan dit volume in een aan­besteding op de markt
worden gezet.’
‘De klantconsultatie is in februari 2009 begonnen.
Direct daarna volgt de marktconsultatie. Die stappen vallen
allemaal onder het voorbereidende werk dat we in 2008
hebben gedaan zodat we dus versneld konden starten.
Voor de zomer van 2009 willen we de publicatie van de
aanbesteding doen. Na de zomer willen we de partijen
selecteren en dan kunnen we nog in 2009 starten met het
invoeren van het basispakket.’

Aanjager van de economie
2008 was een nuttig jaar. ‘Je hoeft de krant maar open te slaan
en er staat iets in over duurzaamheid en energiebesparing.
Zeker in deze crisistijd wordt gekeken naar wat we kunnen
doen in het kader van de versnelling’, zegt Veensma. ‘Dit is
eigenlijk een heel goed voorbeeld van hoe je kunt versnellen.
Door het volume bij elkaar te zetten, op de markt te brengen,
en de marktpartijen het werk te laten doen.
Het is een aanjager van de economie. Dit past ook prima
bij de rol van professionele publieke opdrachtgever die de
Rijksgebouwendienst wil vervullen. Er zit veel kennis in de
organisatie, er is veel studie gedaan. Het leuke van dit
­programma is dat je veel andere zaken kunt toetsen: duurzaamheid, klantgericht denken, aanbod organiseren.
Dat was niet vooropgezet. Het is common sense. Het is het
logische gevolg van ermee aan de slag gaan.’
Kan de Energieambitie 2020 worden waargemaakt?
‘The proof of the pudding is in the eating’, besluit Veensma.

18 Rijksgebouwendienst Jaarverslag 2008

Programmamanager

Er is geen verplichting een zo duurzaam mogelijk
­label te hebben. Maar voor de Rijksgebouwendienst
is alleen het vaststellen van een energielabel een
­gemiste kans.
Radjesh Jhingoer

Radjesh Jhingoer

Projectleider

In de startblokken
voor energiezuinig
label
Hoe energiezuinig is een gebouw? De directie Beheer van de Rijksgebouwendienst
becijferde in 2008 de energieprestaties van 330 rijksgebouwen. Aan de hand van
deze metingen kregen de gebouwen een energieclassificatie die voor alle publiek
duidelijk zichtbaar getoond wordt; een energiezuinige A of aan de andere kant van
het spectrum de minst energiezuinige G. ‘Alle geïnspecteerde panden krijgen ook
een maatwerkadvies. Hierin staat hoe de energieprestaties van het gebouw te
verbeteren zijn’, zegt projectleider Radjesh Jhingoer.

Rijksgebouwendienst
labelt zijn gebouwen

EPBD-inspecties heten ze. Genoemd naar de Europese richtlijn
Energy Performance Building Directive uit 2002. Naar aanleiding van de EPBD is in ons land het Besluit Energieprestatie
Gebouwen [BEG] opgesteld. Dit besluit vormde het begin van
het onderzoek naar energieverbruik in gebouwen. Bij de
directie Beheer van de Rijksgebouwen-­dienst leidde deze
richtlijn in 2008 tot de inspectie van 330 gebouwen in
rijkseigendom.
Het ging daarbij alleen om verwarmde panden die een
bruto vloeroppervlak hebben van meer dan duizend
vierkante meter, die toegankelijk zijn voor publiek en die
geen monument zijn; bij elkaar 330 panden en complexen.
Uiterlijk op 1 januari 2009 moesten deze gebouwen een
energielabel krijgen. De classificatie, die net als bij bijvoorbeeld
auto’s en wasmachines loopt van A voor energiezuinig tot G
voor niet-energiezuinig, moest zelfs op een zichtbare,
voor het publiek toegankelijke plek opgehangen worden.
Eind 2008 waren alle 330 panden geïnspecteerd en was
de Rijksgebouwendienst in het bezit van de vereiste
energie­labels. Van die 330 panden zijn er daarna slechts
180 daad­werkelijk voorzien van een energielabel,
waaronder het A-label voor de nieuwbouw van de
Tweede Kamer.
De duurzaamheid van dit gebouw kreeg eind 2008 ruime
aandacht in de media. 130 van de 150 resterende gebouwen
krijgen in het eerste kwartaal van 2009 het label fysiek
opgeprikt. Bij twintig gebouwen was echter twijfel over de
uitkomst van de labeling; de uitkomsten strookten niet met
het karakter van de innovatieve, complexe installaties die
in de panden aanwezig zijn. De prestaties van deze installaties
bleken met de bestaande software dan ook niet goed te
meten. Het is nu wachten op nieuwe programmatuur voor
de berekening van het juiste label bij deze laatste panden.

Maatwerkadvies
‘Het is per 1 januari 2009 alleen wettelijk verplicht over
het energielabel te beschikken en dat zichtbaar te tonen’,
zegt projectleider Radjesh Jhingoer van Beheer. ‘Er is geen
verplichting een zo duurzaam mogelijk label te hebben.

22 Rijksgebouwendienst Jaarverslag 2008

23 Rijksgebouwendienst Jaarverslag 2008

Maar voor de Rijksgebouwendienst is alleen het vaststellen
van een energielabel een gemiste kans. Wij willen ook
kijken hoe in de gebouwen verbeteringen kunnen worden
door­gevoerd die tot een besparing van energie leiden.
Met dit maatwerkadvies laten we zien wat op natuurlijke
momenten in het beheer van een pand [bijvoorbeeld reno­vatie
of grootschalig onderhoud] gedaan kan worden om ook de
labelscore te verbeteren. Dit verstrekken van maatwerkadvies
past in onze Energieambitie 2020 [zie blz. 16].’

Groener label
Het labelsysteem is een vertrekpunt naar een groener label
en dus naar een pand dat energiezuiniger wordt. ‘Ik merk
dat gebruikers vaak niet blij zijn als een gebouw een slechte
score krijgt. Maar het is niet onze bedoeling een gebouw
te brandmerken. Het is een objectieve score die heel goed
verklaarbaar kan zijn. Het gebouw of de installaties kunnen
bijvoorbeeld oud zijn.’
‘Neem het VROM-gebouw. Vijftien jaar geleden was de
energieprestatie-eis van dit gebouw zodanig, dat een D-label
te verwachten viel. De bouwtechniek was destijds nog
ontoereikend om een A-label te kunnen bereiken. De huidige
C-score van het gebouw is dus eigenlijk juist heel goed. Toch
prikkelt zo’n score om te streven naar het nog gunstigere label
B of zelfs A. Na de renovatie van het pand moet dit gebouw
dan ook tenminste een A-label gaan krijgen.’

Methodiek
Om het project in goede banen te leiden, zijn in 2008 binnen
de directie Beheer van de Rijksgebouwendienst 25 mensen
opgeleid om het label- en maatwerkadvies te beoordelen op
kwaliteitseisen. ‘We zijn daarna gestart met de inspecties maar
halverwege bleek dus dat de door de markt ontwikkelde en
beschikbaar gestelde software, waarmee de energieprestaties
werden berekend, niet voldeed. Het kon gebeuren dat een
gebouw een slechte score kreeg terwijl dat niet paste bij het
type installaties die zich in dat pand bevonden. Op basis van
die ontdekking, hebben we voor twee objecten opnieuw
inspecties laten uitvoeren door drie inspecteurs. Dat leverde
per pand drie verschillende labels op.’

Radjesh Jhingoer

Projectleider

‘Verder onderzoek leerde dat sommige onderdelen van
de methodiek niet goed geregeld waren. Na een beperkte
aanpassing in de software en de methode van inspecteren
hebben we de 330 objecten die geïnspecteerd moesten
worden, ingedeeld in twee groepen. Voor de ene groep,
in totaal 180 gebouwen, was de bestaande software en
methodiek al voldoende gebleken. Deze panden zijn dan
ook op basis van de eerste inspectie definitief voorzien van
een label.’

Het basispakket bevat snelle aanpassingen waarbij de bedrijfsvoering niet of nauwelijks verstoord wordt. Deze maatregelen
besparen wel energie maar ze hebben geen gevolgen voor het
label. Had een gebouw dus eerst een C-label dan blijft dat na
deze maatregelen zo.

‘Voor de tweede groep van 150 gebouwen moeten we de
labels in twee stappen herzien op basis van een tweede
inspectie. Dat zijn dus de eerder genoemde 130 panden die
in het eerste kwartaal van 2009 hun label opgehangen krijgen
en de resterende twintig die we in het tweede kwartaal
inspecteren op basis van de nieuwe software en methodiek.
Bij deze laatste panden is logischerwijs ook nog geen definitief
label toegekend. Stel je voor dat een gebouw eerst een G-label
krijgt op basis van niet-adequate software maar eigenlijk een
A-label hoort te hebben.’

Energieprestatiecertificaat
Het energieprestatiecertificaat dat de gebouwen krijgen,
geeft informatie over de hoeveelheid energie die nodig is
om bij gestandaardiseerd klimaat en gebruik het pand op
temperatuur te houden. Het gaat vooral om het doorrekenen
van gebouwgebonden installaties, verwarming, verlichting,
ventilatie en koeling. De energieprestatie van een gebouw
wordt weergegeven in een energie-index. Dat getal bepaalt
de score. Hoe lager het getal des te energiezuiniger is het
gebouw. Een oud gebouw scoort veelal slechter dan een
recent gebouwd pand.

Nulmeting
‘De labelscore is een nulmeting’, zegt Jhingoer. ‘Waar sta ik op
het punt van energiegebruik met mijn gebouw? Vervolgens is
er het maatwerkadvies: welke potentiële verbeteringen kun
je doorvoeren om van bijvoorbeeld een D-label een C-label te
maken? Zoals Veensma al uitlegde in het artikel over de
Energieambitie 2020 gaan de adviezen over twee sporen
lopen: er is een uitsplitsing tussen het basispakket en
een maatwerkpakket.

24 Rijksgebouwendienst Jaarverslag 2008

Grote ingrepen in het kader van het maatwerkpakket zijn het
aanbrengen van systemen voor de terugwinning van warmte,
dakisolatie, gevelisolatie, LED-verlichting en duurzame
energieopwekkingsystemen als warmte / koudeopslag in
de bodem, warmte / krachtkoppeling en biomassahout­ver­brandingsinstallaties. De energiewinst van deze maat­
regelen is zo groot dat zij wel leiden tot een betere labelscore.

Energiebewustzijn
Het doel van labeling is ook het vergroten van het energie­
bewustzijn. De klant kan ermee aangezet worden de
labelscore van zijn gebouw aan te willen passen om in lijn
te lopen met de energiedoelstellingen van het kabinet.
‘Een lage score en een G-label; daar voelen veel mensen
zich toch niet zo prettig bij. Ik merk aan veel klanten dat
ze daadwerkelijk in de startblokken staan om te werken
aan een groener label.
Ik noemde het VROM-gebouw al als voorbeeld waarbij
we gaan streven naar een beter label. Maar ik zie dat
streven bij andere klanten, zoals Rijkswaterstaat en de
Belastingdienst, evengoed terugkomen. Zij zijn erg
voortvarend’, besluit Jhingoer.

Als je warmte / koudeopslag slim doet, kun je
hier tot tachtig procent energie voor koelen
en verwar­men besparen in vergelijking met
koelmachines en c­ v-ketels.
Jan Mimpen

Jan Mimpen

Technisch adviseur

Projecten om
lering uit te trekken
Het gebruik van warmte / koudeopslag in de bodem bij rijksgebouwen kan voor
het leveren van warmte en koude een energiebesparing opleveren van veertig
tot tachtig procent. De verwachte energiebesparing door inzet van deze techniek
zal ten opzichte van het totale energieverbruik van de rijkshuisvesting zo’n zeven
procent bedragen. Dat is goed voor een kwart van de beoogde 25 procent
energiebesparing in 2020 in het programma Energieambitie 2020. In 2008 waren
warmte / koudeopslag bij het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu [RIVM]
in Bilthoven en het Openbaar Ministerie in Lelystad de twee voorbeeldprojecten
die de directie Advies & Architecten in eigen beheer uitvoerde. ‘Het zijn projecten
waaruit we lering willen trekken. Er bleef niets verborgen, we wilden alles weten,
alles zelf meemaken’, zegt technisch adviseur Jan Mimpen. Vooral het project in
Bilthoven heeft nogal wat voeten in de aarde gehad. Het instituut bevindt zich
namelijk op voor boringen ‘verboden terrein’.

Warmte / koudeopslag
in de bodem

Warmte / koudeopslag is het meest duurzame systeem
voor het verwarmen en koelen van gebouwen. Bij warmte /
koudeopslag wordt gebruik gemaakt van waterbronnen in
de bodem. Deze leveren in de winter warm water voor
verwarming van gebouwen en in de zomer koud water voor
koeling. Het water dat ’s winters voor verwarming dient,
moet nog in temperatuur worden verhoogd via een warmtepomp. Maar dan nog is er minder dan de helft aan primaire
energiestroom nodig ten opzichte van andere systemen.
‘Het water dat in de zomer voor koeling gebruikt wordt,
hoeft alleen omhoog gepompt te worden en kost zodoende
slechts drie procent van het normale verbruik’, zegt Mimpen.
Hij is technisch adviseur op het Informatiepunt Warmte /
koudeopslag in de Bodem bij de directie Advies & Architecten.
‘Er is alleen pompenergie nodig om het water in beweging te
krijgen en een kleine hoeveelheid energie om in de winter de
watertemperatuur te verhogen. Als je warmte/koudeopslag
slim doet, kun je hier tot tachtig procent energie voor koelen
en verwarmen besparen in vergelijking met koelmachines en
cv-ketels. Koeling is overigens niet alleen airconditioning maar
ook proceskoeling. Alle computerruimten en serverruimten
kunnen er op aangesloten worden. Maar ook een eenvoudige
installatie voor warmte / koudeopslag waarbij geen proces­
koeling wordt geleverd, bereikt al een energiebesparing van
veertig procent.’

Bodemsanering
Een bron slaan, het water eruit halen en weer terugstoppen,
dat bestaat al heel lang. Maar om het proces zo te beheren
dat het ook duurzaam is, is een proces van innovatie waar
de Rijksgebouwendienst in de afgelopen vijftien jaar in ruim
twintig projecten ervaring mee heeft opgedaan. De laatste
jaren krijgt de dienst daarbij steeds vaker te maken met
gebouwen die op verontreinigde grond staan. Een recente
innovatie die het Informatiepunt Warmte / koudeopslag in
de Bodem ondersteunt en stimuleert, is het gelijktijdig
saneren van verontreinigde grond en het aanbrengen van
een installatie voor warmte / koudeopslag in diezelfde grond.
‘Wij kunnen op de juiste diepte water inbrengen en onttrekken.
Dit zorgt ervoor dat verontreinigd grond­water gestopt en
gereinigd wordt. Het is het principe van een natuurlijke
wasmachine. We brengen water in en activeren het zelfreinigende vermogen van de grond. Wij voegen niets toe, het is
het versnellen van het biologisch reinigingsproces.
28 Rijksgebouwendienst Jaarverslag 2008

29 Rijksgebouwendienst Jaarverslag 2008

Noem het maar het stimuleren van de schoonmaakkracht
van moeder natuur’, stelt Mimpen. Er lopen nu diverse
proefprojecten voor het op deze manier reinigen van de
ondergrond.

Boringvrije zone
Een ander leertraject is de in 2008 opgeleverde warmte /
koudeopslag voor het bestaande Cohengebouw van het
RIVM in Bilthoven. Er is een haalbaarheidsstudie gedaan
naar de warmte / koudeopslag in de bodem met als doel
het hele project eenmalig in eigen beheer uit te voeren.
‘Zo konden we er het meeste van leren. Zelf de engineering
doen, het ontwerp, de vergunningen, de monitoring. Zelf
de valkuilen ontdekken.’
Het bijzondere aan het RIVM-compex is de ligging dichtbij
een punt voor de inname van drinkwater. Dat betekent dat
er extra veiligheidsmaatregelen zijn omdat het drinkwater
tegen vervuiling beschermd moet worden. Zo geldt er een
veiligheidszone van 25 jaar: de afstand die een druppel
[mogelijk vervuild] water in 25 jaar tijd kan afleggen in de
richting van de drinkwaterbron. Rond de drinkwaterbron
bij het RIVM bedroeg deze veiligheidszone zelfs vijftig jaar.
Het betekende dat de Rijksgebouwendienst bewakings­putten moest laten slaan om de kwaliteit van het grond­-­
water onafgebroken te kunnen controleren.
Inmiddels is er een proefvergunning afgegeven. Als na
vijf jaar blijkt dat de aangelegde warmte / koudeopslag
geen nadelige invloed heeft op het drinkwater, wordt
deze tijdelijke vergunning omgezet in een definitieve.

Openbaar Ministerie
Ook de warmte / koudeopslag voor de nieuwbouw van het
Openbaar Ministerie in Lelystad was in 2008 een project dat
zelfstandig werd uitgevoerd door de Rijksgebouwendienst.
Het was een voorbeeldproject voor warmte / koudeopslag in
nieuwbouwprojecten. Bracht het RIVM-project vooral kennis
over het model en de systematiek, Lelystad was een project
voor verdere innovatie. Warmte / koudeopslag is hier
ge­combineerd met betonkernactivering en een klimaatgevel.
Bij betonkernactivering worden de betonnen vloeren gekoeld
en verwarmd om het gebouw op temperatuur te houden.
De klimaatgevel zorgt, via directe afzuiging door de spouw
in de gevel, voor een sterke vermindering van de invloeden
van het buitenklimaat op het klimaat in het pand.

Jan Mimpen

Technisch adviseur

Systeemontwikkeling

Kennisnetwerken

Hoewel warmte / koudeopslag een kwart van de beoogde
25 procent energiebesparing in 2020 zou kunnen bewerk­
stelligen, is de techniek daartoe nog te gecompliceerd.
‘Jaarlijks moeten we dan tien tot vijftien gebouwen op
deze vorm van energie aansluiten. Dat is onder de huidige
omstandigheden niet mogelijk’, meent Mimpen.
‘De techniek vraagt gewoon nog teveel inzet van onze
mensen in de begeleiding. Het is ingewikkeld, het zijn
tenslotte hele machineruimtes die je gaat bouwen.
En adviesbureaus hebben meestal een heel eigen manier
van ontwerpen. Er zijn in de afgelopen vijftien jaar ongeveer
twintig warmte / koudeopslaginstallaties gebouwd.
Ze verschillen allemaal van elkaar. Voor onderhoud is dit
funest. Als Rijksgebouwendienst willen we geen projecten
meer die allemaal verschillen in ontwerp en onderhoud,
energiebeheer en handhaving van vergunningen.’

‘Warmte / koudeopslag staat op de kaart. Wij zijn er trots op
daar een bijdrage aan te leveren. In 2008 zijn we betrokken
geraakt bij rijksbrede initiatieven om de inzet ervan te
stimuleren. Naast onze deelname aan de Nederlandse
Vereniging voor Ondergrondse Energieopslag is er samen­
werking met de ambtelijke werkgroep Bodemenergie van
het Ministerie van Volkshuisvesting, Ruimtelijke Ordening
en Milieubeheer. Via die werkgroep leveren we ook een
bijdrage aan de Taskforce Warmte / koudeopslag waarin
belangengroepen, gemeenten, provincies, de rijksoverheid
en kennisinstituten samenwerken om de toepassing van de
techniek te versnellen. Model- en Systeemontwikkeling vindt
plaats door kennisnetwerken uit de markt in te zetten.
Tot slot is er samenwerking met Bodemplus van VROM /
SenterNovem waarin we een handleiding Bodemenergie
en Grondwaterverontreiniging ontwikkelen. Het is dus met
recht alle hens aan dek voor het versnellen van de rijksbrede
inzet op het gebied van warmte / koudeopslag in de bodem’,
besluit Mimpen.

In 2008 startte daarom, als onderdeel van het Programma
Groene Technieken, het project Model en Systematiek­
ontwikkeling Warmte / koudeopslag Rijksgebouwendienst.
‘Via Europese aanbesteding hebben we dit project aanbesteed. We ontwikkelen er een systeem van modulaire opbouw
mee waarin alle facetten van de techniek – ontwerp, beheer,
hard en software, organisatie, energiemanagement en
onderhoud – zijn gestandaardiseerd en voorgeschreven.
Dat systeem moet vertaald worden in een programma dat
via internet toegankelijk is voor marktpartijen. We verwachten
eind 2009 zover te zijn. In 2010 moet dan getest worden.’
‘Het is de bedoeling dat bedrijven via een website inloggen
met een password. Via die site kunnen zij dan gebruik maken
van de software die wij beschikbaar stellen. Die software
levert alle informatie over het ontwerp, bestekken, contracten,
aanbestedingsstukken en dergelijke. Als dit systeem draait,
wordt het pas echt mogelijk warmte / koudeopslag bij alle
rijksgebouwen op een gestandaardiseerde manier toe te
passen. Een dergelijk solide systeem biedt ons ook de garantie
dat we in staat zijn de energiebesparing te halen die we zeggen
te kunnen behalen.’

30 Rijksgebouwendienst Jaarverslag 2008

Duurzaam bouwen is niet gelijk aan gesloten ­bunkers
zonder frisse lucht die niet om aan te zien zijn.
Liesbeth van der Pol en Mels Crouwel

Liesbeth van der Pol en Mels Crouwel

Rijksbouwmeester

Duurzame architectuur is een reële optie
geworden
In zijn laatste maanden als Rijksbouwmeester heeft Mels Crouwel onderzoek
laten doen naar de vraag hoever gegaan kan worden met duurzaam bouwen.
Vijf architectenbureaus kregen de opdracht een fictief gebouw voor ambtenaren
op de Amsterdamse Zuidas te ontwerpen. Hun werk toont aan dat nieuwbouw
met de huidige ontwikkelingssnelheid in drie jaar tijd twee keer zo duurzaam kan
zijn als nu het geval is. Crouwels opvolger Liesbeth van der Pol trekt het onderzoek
nu breder en laat haar licht ook schijnen op de vraag of nieuwbouw net zoveel
duurzamer kan worden als de stedenbouwkundige context waarin de nieuwbouw
komt te staan, wordt meegenomen.

Voorbeelden van goede,
duurzame architectuur
zijn er al.

Mels Crouwel neemt plaats naast zijn opvolger Liesbeth van
der Pol. Al snel gaat het over de taken van het ambt waarvan
zij beiden de verpersoonlijking vormen. Wat opvalt?
Dat mensen luisteren naar wat je zegt. En dat je een rol hebt
in veel interessante processen en projecten. Neem duurzame
architectuur. Crouwel heeft daar onderzoek naar laten doen
en Van der Pol neemt nu het initiatief om daar een vervolg aan
te geven. Een mooiere demonstratie van het functioneren van
de Rijksbouwmeester is er eigenlijk niet: natuurlijk is het een
persoon maar het werk is boven die persoon verheven.
Bij de wisseling van de wacht wordt niet ineens een totaal
andere koers gevaren. De Rijksbouwmeester is een continue
poortwachter van het architectuurbeleid in ons land.

Bang zijn of omarmen
‘Sinds een paar jaar is een discussie gaande over de vraag wat de
overheid moet doen rond duurzaam bouwen’, begint Crouwel.
‘Daar wilde ik me liever niet in mengen; interessanter is de vraag
welke stappen gezet kunnen worden na afronding van die
discussie. Daarom heb ik vijf architectenbureaus gevraagd een
fictieve opgave uit te werken voor een rijkspand op een echte
locatie: de Zuidas in Amsterdam. De vraag daarbij was:
hoe ga je over een jaar of drie om met duurzaam bouwen
als de ontwikkelingen even snel blijven gaan als anno 2008.
Ik gokte op een ontwerp dat ongeveer twee keer zo goed zou
presteren als het pand Westraven dat recent is opgeleverd.
Dit is een goede graadmeter voor wat er nu nog kan met
duurzaam bouwen.’
Daarbij stelt de gewezen Rijksbouwmeester een tweede vraag:
moeten we bang zijn voor de ontwikkelingen of is het iets om
te omarmen? ‘Bang zijn leek me overbodig en het onderzoek
toont dat ook wel aan: goede architectuur is wel degelijk
mogelijk wanneer je duurzaamheid als uitgangspunt neemt.
En, niet onbelangrijk, in een paar jaar tijd kunnen we twee keer
zo duurzaam bouwen als we nu doen.’
De resultaten van het onderzoek worden als teaser gepresenteerd bij het bekendmaken van de GreenCalc+ indexeis voor
de komende jaren. Met GreenCalc+ wordt de duurzaamheid
van nieuwbouw gekwantificeerd in een indexcijfer. 1990 is het
referentiejaar met een index van 100. Momenteel werkt de
Rijksgebouwendienst met een index van 200 – dus twee keer
zo duurzaam als nieuwbouw in 1990 was. Welke index de
34 Rijksgebouwendienst Jaarverslag 2008

35 Rijksgebouwendienst Jaarverslag 2008

overheid de komende jaren gaat hanteren, wordt medio 2009
bekend gemaakt. Crouwel toont met zijn onderzoek aan dat een
index van 400 op korte termijn in ieder geval een reële optie is.

Groene bunkers
Crouwel en Van der Pol zien toch dat mensen bang zijn voor
de ontwikkeling rond duurzaam bouwen. ‘Dat we allemaal in
eenvormige houten gebouwtjes met gras op het dak komen
te zitten.’ Groene eenheidsworsten. ‘Maar het zijn echt geen
gesloten bunkers zonder frisse lucht die niet om aan te zien
zijn’, merkt Van der Pol op.
‘Dat ook is de grote winst van het onderzoek van Crouwel.
Daarin zie je dat goede en diverse architectuur mogelijk is in
combinatie met duurzaamheid. En voorbeelden zijn er ook.
Kijk inderdaad naar Westraven en naar het recent opgeleverde, gerenoveerde hoofdkantoor van het ministerie van
Financiën. Beide toonaangevende architectuur waarin
duurzame innovaties een belangrijke rol spelen.’

Vervolgonderzoek
Maar daarnaast prijzen Van der Pol en Crouwel ook het
enthousiasme dat als gevolg van het onderzoek naar groene
architectuur is ontstaan. ‘Je ziet een tendens beter te willen
scoren; architectenbureaus en opdrachtgevers werken verder
aan het doorvoeren van duurzame methoden’, merkt Van der
Pol. ‘Daarom wilde ik nu een stap verder gaan. Ik heb
eenzelfde onderzoek als Crouwel heeft uitgevoerd in gang
gezet waarin gekeken wordt naar nieuwbouw in zijn stedelijke
omgeving. Hoe zijn werk, wonen, mobiliteit en maatschappelijke functies met elkaar vervlochten? Kan duurzaamheid
daarbij één van de uitgangspunten zijn? Er is nu nog geen
rekenmethode om het gebouw in zijn omgeving te meten
op duurzaamheid. Daar moet dit onderzoek een impuls
aan geven.’
Beiden geven aan dat tot nu toe elk land zijn eigen systemen
en methodieken ontwikkelt om duurzaamheid te meten.
De Engelse methodiek BREEAM, die vergelijkingen vertoont
met het mede door de Rijksgebouwendienst ontwikkelde
GreenCalc+, lijkt de overhand te krijgen in Europa. In elk geval
in ons land, stelt Crouwel: ‘De Dutch Green Buildings Council
richt zich op de invoering van BREEAM.
De Rijksgebouwendienst lijkt er ook naar te streven GreenCalc+
hiermee te integreren.’

Liesbeth van der Pol en Mels Crouwel

Rijksbouwmeester

Van der Pol stuurt er in ieder geval op aan een antwoord te
geven op de vraag of stedenbouwkundige aspecten mee­
gewogen kunnen worden.

Financiën

Bestaande gebouwen
Interessant aan beide onderzoeken is dat de samenleving er
rijp voor is. Crouwel legt zelfs een verband met de huidige
kredietcrisis: ‘In het Catshuis wordt overlegd over manieren
om de werkgelegenheid in ons land te stimuleren als één van
de antwoorden op de huidige crisis. Op dat vlak biedt
duurzaamheid een interessante mogelijkheid. De grootste
uitdaging ligt in de bestaande voorraad. Om het niveau van
duurzaamheid daarin te verhogen, is veel geld en menskracht
nodig. Als je daarin investeert, kun je duurzame gebouwen
combineren met een impuls voor de werkgelegenheid.’
Het is geen bagatelliseren van het eigen werk dat de Rijksbouwmeester doet, ook al richt die zich op nieuwbouw en de
kwaliteit van de [duurzame] architectuur daarbij. ‘Wij leveren
voor een deel de ingrediënten voor de discussie in het kabinet’,
stelt Van der Pol. ‘Verduurzaming van de gebouwenvoorraad is
een belangrijke aanrader aan het kabinet. Ik denk bijvoorbeeld
ook aan herinrichting van gebouwen die leeg komen te staan.
Kijk maar naar een pand als de voormalige penitentiaire
inrichting Blokhuispoort. We streven naar behoud van dit
monument door een nieuwe functie ervoor
te vinden.’
Beide onderzoeken onderbouwen en versterken bestaande
ontwikkelingen. Daarnaast is het een stimulans voor de
architectuurwereld en voor de Rijksgebouwendienst, menen
Van der Pol en Crouwel. ‘Wij tonen aan dat duurzaam bouwen
naar een hoger plan getild wordt. Dit is geen utopie; een pand
met een GreenCalc+-index van 400 is reëel. We zien dat de
resultaten van het eerste onderzoek al vertaald worden naar
concrete opdrachten. Zeker de vijf bureaus die deelnamen,
hebben voor zichzelf kunnen ontdekken wat mogelijk is.
Het is misschien op kleine schaal maar voor hen is het een
studie geweest naar de duurzame grenzen van hun eigen vak.’

36 Rijksgebouwendienst Jaarverslag 2008

Een goed voorbeeld van verduurzaming van de bouw is de
renovatie van het ministerie van Financiën. Daar is een
bestaand gebouw omgevormd tot transparant complex.
Maar wel met een duurzame klimaatgevel en duurzame
materialen als natuurstenen vloeren. ‘De initiële kosten
daarvoor zijn hoger, maar op de lange termijn levert het
een enorme besparing op’, zegt Crouwel. ‘Een natuurstenen
vloer hoef je in geen dertig jaar te vervangen en wordt met
de jaren mooier. Een linoleumvloer – die in marktconforme
panden wordt gelegd – is na vier jaar versleten. In eenzelfde
tijdsbestek leg je dus zes keer een linoleumvloer en één keer
een natuurstenen vloer. Die kostenbesparing wordt pas
zichtbaar als de bouwende partij ook voor de exploitatie
verantwoordelijk is, zoals bij publiekprivate samenwerking.
Dan wordt het voor de bouwende partij ineens interessant om
naar die oplossing te kijken die op de korte termijn duurder is,
maar op de lange termijn juist goedkoper.’
‘Omdat het Rijk een zeer constante gebruiker van zijn eigen
gebouwen is, kunnen juist wij de goede voorbeelden van
duurzaam bouwen laten zien. En kunnen we laten zien waar
het nou eigenlijk om gaat als je praat over duurzaamheid.
Het is nu nog teveel een containerbegrip. En op onze manier
leveren we met deze twee onderzoeken een bijdrage aan het
afbakenen van dat begrip. Die rol moeten we nemen.
Zeker waar we dat kunnen combineren met een hoogstaande
kwaliteit van de architectuur en duurzaam gebruik van de
schaarse ruimte die er in ons land aanwezig is’, sluit Van der
Pol gepast af.

Balans vóór winstbestemming

per 31 december 2008

Financiële
gegevens
Balans

Balans
[Bedragen in € 1.000]

31 december 2008

31 december 2007

[Bedragen in € 1.000]

Activa

Passiva

Vaste activa

Eigen vermogen

Onderhanden huisvestingsprojecten [leenfaciliteit]
Inventaris en overige bedrijfsmiddelen

31 december 2007

Exploitatiereserve

85.329

85.329

4.728.677

4.755.629

Bestemmingsreserves

105.769

105.883

598.931

469.888

Onverdeeld resultaat

-3.678

12.151

476

810

187.420

203.363

5.328.084

5.226.327
Voorziening Asbestverontreiniging

40.357

43.300

Voorziening Leegstand

75.896

71.537

Overige voorzieningen

25.784

25.373

142.037

140.210

5.678.483

5.621.283

140.460

3.895

5.818.943

5.625.178

Materiële vaste activa:
Grond en gebouwen

31 december 2008

Voorzieningen
Egalisatierekening

727.189

Vordering op Ministerie van Financiën

136.240

693.291

Vlottende activa
Onderhanden werk, services, adviezen en overig

61.845

53.634

Debiteuren en overige vorderingen

75.647

118.981

Langlopende schulden

Overlopende activa

16.590

226.611

Leenfaciliteit Financiën

154.082

399.226

Overige langlopende schulden

Liquide middelen

6.622

5.521

In bewaring genomen gelden NRA

44.686

42.074

Kortlopende schulden

RHB Nazorgbudgetten

5.143

5.085

Nazorgbudgetten

32.945

65.906

RHB

371.908

218.874

Crediteuren

49.314

53.471

Liquide middelen

428.359

271.554

Overige schulden en overlopende passiva

246.990

182.660

Kortlopend deel langlopende schulden

296.305

319.610

625.554

621.647

6.773.954

6.590.398

Totaal activa

38 Rijksgebouwendienst Jaarverslag 2008

6.773.954

6.590.398

Totaal passiva

39 Rijksgebouwendienst Jaarverslag 2008

Overzicht vermogensontwikkeling 2007-2008

Overzicht voorzieningen en waardecorrecties per 31/12/2008

exclusief bestemmingsreserves

[Bedragen in € 1.000]

[Bedragen in € 1.000]

Stand

Eigen vermogen per 1-1-2008

203.363

Correctie Bestemmingsreserve per 1-1-2008

105.883-

Uitkering aan het moederdepartement

-

Onttrekking

Dotatie

Vrijval

Saldo
31-12-2008

1-1-2008
Asbestverontreiniging

43.300

-6.173

3.230

40.357

Leegstand

71.537

-11.336

15.695

75.896

Toevoeging bestemmingsreserve onderhoud brandveiligheid

12.151-

Wachtgelden en FPU uitkering

6.476

-1.980

1.344

5.840

Exploitatiereserve

85.329

Bodemsanering

4.358

-442

360

4.276

Verlieslatende contracten

2.372

-221

Saldo van baten lasten 2008

3.678-

Herstel onderhoud

9.068

-1.410

3.272

10.930

Geschillen en rechtsgedingen

3.099

-2.071

1.559

2.587

140.210

-23.633

25.460

0

142.037

Correctie boekwaarde

60.117

-3.562

27.398

-12.646

71.307

Dubieuze debiteuren

3.942

1.482

-2.668

2.756

54.340

-15.314

216.100

Rijksgebouwendienst vermogen ultimo 2008 ten behoeve van
normering eigen vermogen
Vordering op het Ministerie van Financiën

De Rijksgebouwendienst heeft een 25-jarige vordering op het
Ministerie van Financiën ten bedrage van € 139,2 miljoen.
Deze vordering is gebaseerd op het leveringscontract; dit contract
kan beschouwd worden als financial lease. De activering omvat de
geïndexeerde renovatiekosten. Tegenover deze vordering staat een
zelfde bedrag aan schuld aan een consortium in verband met het
DBFMO-contract betreffende de huisvesting van het ministerie van
Financiën. In 2008 is € 0,8 miljoen afgelost; de oprenting bedraagt
€ 0,6 miljoen. Het kortlopend deel van deze vordering is € 2,8 miljoen;
de stand per ultimo 2008 van de langlopende vordering is € 136,2
miljoen.

Toelichting op het eigen vermogen

Het is de Rijksgebouwendienst toegestaan een genormeerd eigen
vermogen aan te houden van minimaal € 35 miljoen en maximaal
€ 130 miljoen. Het overzicht vermogensontwikkeling laat zien dat
het vermogen van de Rijksgebouwendienst zich onder het gemaximeerde niveau van € 130 miljoen bevindt.

81.651
Sub-totaal

Totaal
Voorzieningen

204.269

In 2008 heeft een evaluatie van de voorzieningen Boekwaarde en
Leegstand plaatsgevonden. Naar aanleiding van de evaluatie heeft het
Ministerie van Financiën besloten de voorzieningen te handhaven tot
en met 2008. Met ingang van 2010 zullen de Rijksgebouwendienst en
het ministerie van Financiën opnieuw in overleg treden over eventuele
bijstelling van het toegestane eigen vermogen. Gezien het karakter
van de voorziening boekwaarde risico [activa correctie] wordt de naam
aangepast in correctie boekwaarde.

De bestemmingsreserves tellen niet mee voor het genormeerd eigen
vermogen en zijn dus uit het eigen vermogen gehaald. Dit geldt ook
voor de toevoeging aan de bestemmingsreserve onderhoud
brand­veilig­heid in 2008. Het negatieve saldo van baten en lasten
komt conform de Regeling baten-lastendiensten 2007 ten laste van
de exploitatiereserve en derhalve het eigen vermogen.

40 Rijksgebouwendienst Jaarverslag 2008

2.151

41 Rijksgebouwendienst Jaarverslag 2008

-27.195

Resultatenrekening

per 31 december 2008

Toelichting op de staat van baten
en lasten

Gespecificeerde verantwoordingsstaat 2008
[Bedragen in € 1.000]
Omschrijving

-1

-2

[3]=[2]-[1]

Oorspronkelijk
vastgestelde begroting

Realisatie

Verschil realisatie
en oorspronkelijk
vastgestelde begroting

Baten
Leveren producten en
diensten:
Opbrengsten
departementen

1.201.694

1.353.115

151.421

Opbrengsten moederdepartement

111.981

85.192

-26.789

Opbrengsten derden

9.800

11.237

1.437

Rentebaten

5.000

15.311

10.311

Overige baten

6.515

18.571

12.056

Totaal baten

1.334.990

1.483.426

148.436

Bedrijfsvoering:

Product huisvesting:
Apparaatskosten

62.218

72.787

10.569

Huren vanuit de markt

321.478

329.302

7.824

Rentelasten

303.052

289.794

-13.258

Afschrijvingen

272.230

305.314

33.084

Dagelijks beheer

184.887

167.049

-17.838

Mutaties voorzieningen

25.892

39.026

13.134

Belastingen

23.342

23.500

158

Investeringen buiten
gebruiksvergoedingen

98.359

137.791

39.432

Overige producten:
Services

21.600

64.483

42.883

Adviezen

8.255

5.704

-2.551

Beleid

7.706

7.328

-378

1.651

1.651

PPS lasten
Overige lasten:

2.800

43.375

40.575

Totaal lasten

1.331.819

1.487.104

155.285

42 Rijksgebouwendienst Jaarverslag 2008

Opbrengsten departementen

De opbrengsten huisvesting hebben betrekking op:
–	de opbrengsten van de interne verhuurcontracten met de
ministeries volgens het huur-verhuurmodel [gebruiksvergoedingen];
–	de kleine, à fonds perdu gefinancierde, huisvestings­projecten voor
ministeries;
–	het verschil tussen de ontvangen gebruiksvergoeding en de
afschrijving- en rentekosten van de vaste activa [egalisatie].
Het onderdeel services betreft de opbrengsten voor werkzaamheden,
die volgens de RTB tot de taak van de afnemer worden gerekend
[RTB-service­verlening], maar die op verzoek van de afnemers, voor
zover rijksoverheid, door de Rijks­gebouwendienst worden verricht.
Hieronder valt ook het facility-management. Services worden door
de Rijksgebouwendienst uitgevoerd zowel via incidentele opdrachten
als via servicecontracten. Ten tijde van het opstellen van de begroting
2008 is de omvang van de post serviceprojecten niet voldoende
herkend. In de 1e suppletore begroting is de raming voor deze post
omhoog bijgesteld. Ook bij de servicecontracten was de uiteindelijke
vraag hoger dan geraamd bij de begroting.
De opbrengsten adviezen hebben betrekking op de opbrengsten
van niet-projectgebonden huisvestingsadviezen aan rijksoverheden.
Projectgebonden adviezen worden geactiveerd bij de materiële vaste
activa.

Lasten

Saldo van baten
en lasten

Baten: leveren producten en diensten

3.171

-3.678

-6.849

De pps-opbrengsten omvatten de totale vergoeding, die het
ministerie van Financiën uit hoofde van het DBFMO-contract
verschuldigd is, minus de aflossingscomponent van de langlopende
vordering. Dit impliceert dat in de resultaten­rekening de opbrengstcomponenten ‘onderhoud en dienstverlening’ en ‘rente’ zijn
opgenomen. Aangezien deze opbrengsten even groot zijn als de
pps-kosten heeft deze transacties per saldo geen resultaatconse­
quenties.
De realisatie van de opbrengsten departementen is € 151,4 miljoen
hoger dan de oorspronkelijke begroting. Bij de kleine huisvestings­
projecten is ruim € 58 miljoen meer dan begroot gerealiseerd. Er vindt
steeds meer een verschuiving plaats van grote huisvestingsoperaties
naar kleinere vragen. Departementen geven er in dat geval de
voorkeur aan om de verbouwingen [deels] a fonds perdu te
financieren via een jaarlijkse aflossing door middel van een allonge
op het huurcontract. In de eerste en tweede suppletore wet is de
begroting per saldo met € 64,8 miljoen verhoogd.

Opbrengsten moeder

Onder inputfinanciering buiten de huur- verhuurrelatie vallen onder
andere de posten huisvesting voor het Koninklijk Huis, de Hoge
Colleges van Staat [HCvS] en het ministerie van Algemene Zaken [AZ],
het beheer van monumenten met een erfgoed­functie, de functionele
kosten van het Koninklijk Huis [FKKH], de beleidstaken van de
Rijks­gebouwendienst en het Energiebesparingprogramma Rijkshuisvesting. Voor de dekking van de inputfinanciering wordt zorggedragen
door het moederdepartement. Het moederdepartement verstrekt
gedurende het jaar voorschotten aan de Rijksgebouwendienst en op
basis van de definitieve realisatiecijfers worden de kosten het jaar
daarop afgerekend.

43 Rijksgebouwendienst Jaarverslag 2008

Het verschil tussen de voorschotten [en overige ontvangsten] en
de realisatie wordt afgerekend met het moederdepartement.
Dit impliceert dat kosten en opbrengsten aan elkaar gelijk zijn.
Bij het aantreden van de ministers van Volkshuisvesting, Ruimtelijke
Ordening en Milieubeheer en voor Wonen, Wijken en Integratie is
afgesproken dat de minister van Volkshuisvesting, Ruimtelijke
Ordening en Milieubeheer verantwoordelijk is voor het ruimtelijk
beleid inclusief het architectuurbeleid. Om deze reden is dit instrument
bij de eerste suppletore begroting 2008 van de WWI-begroting naar
de VROM-begroting overgeheveld.
De realisatie van de opbrengst moeder is per 31 december 2008
€ 26,8 miljoen lager dan begroot. De begroting is bij de eerste en
tweede suppletore neerwaarts bijgesteld voor een bedrag van totaal
€ 22,1 miljoen.
Aangezien de realisatie € 85,2 miljoen bedraagt en de totaal verleende
voorschotten € 99,7 miljoen zijn, resteert een schuld van € 14,5
miljoen aan het moederdepartement. De lagere realisatie is met
name veroorzaakt door vertragingen bij de investeringsprojecten
voor de Hoge Colleges van Staat, het ministerie van Algemene Zaken
en de paleizen. De extra kosten voor het onderhoud Hoge Colleges
van Staat en ministerie van Algemene Zaken, deels ook gehuisvest
in monumenten, zijn gecompenseerd met minder kosten voor het
onderhoud monumenten.

Opbrengsten derden

Het onderdeel derden betreft de opbrengsten van huisvesting van
organisaties op het niveau van de centrale overheid, die [vrijwel]
geheel worden bekostigd uit collectieve middelen. De opbrengsten
betreffen naast de huuropbrengsten Domeinen ook opbrengsten
voor geleverde adviezen en services. Onder deze post vallen tevens
de opbrengsten voor de exploitatie van de bijzondere objecten.
Hiertoe behoren met name de opbrengsten van de parkeergarages
en de grafelijke zalen.
De realisatie van de opbrengsten derden is per 31 december 2008
€ 1,4 miljoen hoger dan oorspronkelijk begroot [€ 9,8 miljoen].
De hogere realisatie is met name veroorzaakt door hogere opbrengsten uit de via Domeinen verhuurde objecten.

Baten: Bedrijfsvoering
Rentebaten

Op deze post worden de rentebaten op rekening-courant RHB en
de depositorekening RHB nazorgbudgetten verantwoord.
Rentebaten projecten betreffen rentebaten op à fonds perdu
projecten. Deze rentebaten worden niet afgedragen aan het
ministerie van Financiën, maar worden aan het resultaat toegevoegd.
De realisatie van de rentebaten is € 10,3 miljoen hoger dan oorspronkelijk begroot [€ 5,0 miljoen]. In de eerste en tweede suppletore
begroting is dit niet gewijzigd. De stijging is een gevolg van de hogere
gemiddelde standen op de rekening courant RHB alsmede gemiddeld
hogere renteper­centages in 2008.

Overige baten

Onder deze post worden onder andere boekwinsten verantwoord
als gevolg van afstoot van objecten en resultaten op investeringsprojecten. Een deel van de overige baten heeft betrekking op voorgaand
boekjaar. De realisatie van de overige baten is € 12,1 miljoen hoger
dan begroot. Dit verschil betreft de onttrekking apparaats­kosten
brandveiligheid. Bij de 1e en 2e suppletore begroting is het begrote
bedrag verhoogd met € 9,0 miljoen.

Resultatenrekening

per 31 december 2008

Specificatie apparaatskosten
[Bedragen in € 1.000]

Realisatie 2007

Realisatie 2008

Begroting 2008

Totaal [bruto] kosten
Personeel

92.406

102.989

82.526

35.776

32.479

39.109

Totaal [bruto] kosten
Materieel

+/+

Totaal personele en
materiële kosten
Correctie A&A

-/-

Apparaatskosten [bruto]

128.182

135.468

121.635

13.014

7.261

11.673

115.168

128.207

109.962

Totaal toegerekend aan
overige producten

55.417

55.420

47.744

Totaal apparaatskosten
[= netto]

59.751

72.787

62.218

Gemiddele loonkosten ambtelijk personeel
Loonkosten per fte [in €]
Gemiddelde bezetting [in fte’s]

2004

2005

2006

2007

2008

59.000

61.621

61.087

63.327

66.402

950

928

953

1.011

993

In 2008 zijn in totaal 22 objecten verkocht. De totale opbrengst voor
deze objecten bedraagt € 13,4 miljoen, waarop de kosten van de
verkoop en de boekwaarde in mindering zijn gebracht, met als
resultaat een boekwinst van € 1,7 miljoen.

Rentelasten

Lasten: product huisvesting

Afschrijvingen

Apparaatskosten

Deze post omvat alle apparaatskosten, die niet gedekt worden uit de
overige producten te weten adviezen, services, beleid en huisvestingsprojecten. De apparaatskosten zijn de kosten voor intern en extern
personeel plus de materiële kosten, zoals eigen huisvestingskosten,
ICT-projecten en protocol­kosten. De correctie technisch advies heeft
betrekking op door de Rijksgebouwendienst uitgevoerde werkzaamheden die direct ten laste van de projecten komen en waarvoor geen
tarief voor de dekking apparaatskosten in rekening wordt gebracht.
Aangezien gelijktijdig een correctie in de dekking wordt doorgevoerd
heeft dit geen effect op de netto apparaatskosten.
De hogere realisatie van de bruto apparaatskosten kent een aantal
oorzaken. Ten eerste zijn de [bruto] personele lasten hoger onder
andere een gevolg van hogere capaciteitsbehoefte ten behoeve van
de uitvoering van het programma Brandveiligheid. Dit komt tevens tot
uiting in de hogere toerekening van apparaatskosten aan producten.
Ten tweede is de correctie voor technisch advies lager, omdat steeds
meer van deze activiteiten aan de markt uitbesteed worden in plaats
van uitvoering door eigen medewerkers, waarmee in de begroting nog
rekening werd gehouden.
Het totaal toegerekend aan de overige producten bestaat uit dekking
die wordt verkregen uit projectontwikkeling [incl. het programma
Brandveiligheid], uit het realiseren van services en adviezen en uit
beleid. Voor de dekking van de netto apparaatskosten € 72,8 miljoen
dient de opslag voor apparaats­kosten in de gebruiksvergoedingen.
De realisatie van de netto-apparaatskosten per 31 december is
€ 10,6 miljoen hoger dan oorspronkelijk begroot. Dit wordt onder
andere veroorzaakt door de hogere inzet van externen en de ingezette
organisatieontwikkelingen.
In hiernaast opgenomen tabel zijn de gemiddelde loonkosten
en bezetting ambtelijk personeel over de afgelopen vijf jaren
opgenomen. Onder de loonkosten ambtelijk personeel vallen de
salarissen, inclusief aanspraken vakantiegeld en eindejaarsuitkering
en incidentele beloningen.
De stijging van de salariskosten is onder meer een gevolg van de
doorwerking van de CAO-afspraken. De gemiddelde bezetting was
in 2008 993 fte [de verwachte gemiddelde bezetting was 1.034 fte].
De werkelijke bezetting per 31 december 2008 was 969 fte.
De gemiddelde bezetting in 2008 is licht gedaald ten opzichte van
2007.

Huren vanuit de markt

Het betreft hier de huren die de Rijksgebouwendienst aan de
markt betaalt. De realisatie van de huren ligt € 7,8 miljoen hoger
dan oorspronkelijk begroot [€ 321,5 miljoen].

44 Rijksgebouwendienst Jaarverslag 2008

45 Rijksgebouwendienst Jaarverslag 2008

Onder deze post worden de rentekosten van de rentedragende
leningen en [eventuele] debetrente van de rekening courant RHB
verantwoord. De realisatie van de rentelasten ligt € 13,3 miljoen
lager dan oorspronkelijk begroot [€ 303,1 miljoen].

De afschrijvingskosten gebouwen, inclusief inbouwpakketten
betreffen met name de reguliere afschrijvingen. Tevens zijn de
afschrijvingskosten bestemd voor bijzondere waardeverminderingen,
als gevolg van sloop van objecten of afwaardering in verband met
onverhuurbaarheid. De realisatie van de afschrijvingen is € 33,1
miljoen hoger dan oorspronkelijk begroot [€ 272,2 miljoen]. In de
1e suppletore is de begroting met € 20,0 miljoen verhoogd.

Dagelijks beheer

De kosten van dagelijks onderhoud hebben betrekking op regelmatig
terugkerende vaste werkzaamheden [contractbeheer en wettelijke
verplichte keuringen] en storingsonderhoud. Deze activiteiten worden
uitgevoerd voor zowel objecten binnen het huur-verhuurstelsel als
voor objecten buiten het huur-verhuurstelsel. De realisatie van de
kosten voor dagelijks beheer is € 17,9 miljoen lager dan oorspronkelijk
begroot. In de eerste en tweede suppletore is de begroting per saldo
met € 11,6 miljoen verlaagd. Het inputdeel is gedurende het jaar met
€ 0,4 miljoen verhoogd.
In 2008 komen door het vervallen van de voorziening planmatig
onderhoud in 2007, de kosten van planmatig onderhoud ten laste
van het resultaat. Deze kosten worden gedekt uit een opslag in de
gebruiksvergoeding.

Mutaties voorzieningen en waardecorrecties
Deze post bestaat uit dotaties aan de voorzieningen
[ad € 25,5 miljoen]. De dotaties bij de waardecorrecties zijn
€ 28,9 miljoen, terwijl de vrijval € 15,3 miljoen bedraagt.
Een specificatie van de dotaties en de vrijval is terug te vinden
bij de toelichting op de balans bij het overzicht voorzieningen
en waardecorrecties.

Belastingen

Het betreft hier het eigenaarsdeel van de onroerend zaak­belasting
[OZB] over de verhuurde voorraad onroerend goed. De OZB is
afgedragen aan Domeinen.

Investeringen buiten gebruiksvergoedingen

Onder deze post zijn investeringen opgenomen die niet leiden tot een
[aan­passing van de] gebruiksvergoeding. Het betreft hier kleine
projecten voor ministeries, investeringen voor klanten buiten het
huur-verhuurstelsel en het energie­besparingprogramma rijkshuis­
vesting. De beide laatstgenoemde posten zijn input gefinancierd.
Kleine projecten voor ministeries betreffen de integrale kosten van
de door de Rijksgebouwendienst uitgevoerde kleine, à fonds perdu
gefinancierde, projecten voor ministeries. Het betreft hier [ver]bouwactiviteiten van relatief geringe financiële omvang. De realisatie van
de investeringen buiten gebruiksvergoedingen is € 39,4 miljoen hoger
dan oorspronkelijk begroot [€ 98,4 miljoen]. Aangezien de kleine
huisvestingsprojecten pas in het uitvoeringsjaar volledig in beeld
komen en de totale omvang jaarlijks fluctueert, is het lastig om deze
projecten te begroten.

Resultatenrekening

per 31 december 2008

Overige producten

Aanvulling jaarverslag
Rijksgebouwendienst 2008

Services

De post services betreft de integrale kosten [inclusief apparaatskosten]
voor werkzaamheden, die volgens de RTB tot de taak van de afnemer
worden gerekend [RTB-serviceverlening], maar op verzoek van de
afnemers door de Rijksgebouwendienst worden verricht en overige
services. Hieronder valt ook het facilitymanagement. De kosten
services omvatten ook de kosten van services afgenomen door
derden. In de verantwoording zijn wel de service­opbrengsten derden
afzonderlijk opgenomen, maar de kosten van uitgevoerde service
werkzaamheden worden integraal verantwoord onder deze post.
De realisatie van de kosten voor services ligt € 42,9 miljoen hoger dan
oorspronkelijk begroot [€ 21,6 miljoen]. In de 1e suppletore is de
begroting met € 35,0 miljoen verhoogd. Ten tijde van het opstellen
van de begroting 2008 was de omvang van de post service projecten
niet bekend. Deze service projecten komen pas in het uitvoeringsjaar
in beeld en de totale omvang fluctueert jaarlijks. Ook bij de service­
contracten was de uiteindelijke vraag hoger dan geraamd bij de
begroting.

De Rijksgebouwendienst streeft naar een bedrijfsresultaat waarbij
de baten en lasten meerjarig met elkaar in evenwicht zijn. De ervaring
sinds 1999 met het rijkshuisvestingsstelsel heeft geleerd dat zich van
jaar op jaar afwijkingen kunnen voordoen ten opzichte van een
nulstand [baten en lasten exact in evenwicht].
De leegstand voor rekening van de Rijksgebouwendienst [2,4 procent]
is ruim lager dan begroot [ 3,0 procent], omdat in tegenstelling tot de
verwachting er relatief weinig vroegtijdige contract beëindigingen
zijn geweest.
De verwachting is dat de leegstand in 2009 zal oplopen omdat
contracten alsnog worden beëindigd. De totale huisvestingsbehoefte
zal de komende jaren minder worden als gevolg van de afslanking
bij de Rijksoverheid. Daarnaast ontstaat behoefte aan andersoortige
huisvesting waardoor de huisvestingsmutaties toenemen.

Baten en lasten in evenwicht
[Bedragen in € 1.000]

Realisatie 2005

Realisatie 2006

Realisatie 2007

Realisatie 2008

Totaal baten

1.354.040

1.421.222

1.462.786

1.483.426

Totaal lasten

1.336.946

1.403.862

1.450.635

1.487.104

Saldo

17.094

17.360

12.151

-3.678

Indicator Leegstand
Leegstand
Indicator

2007

Streefwaarde 2008

Realisatie 2008

Leegstand voor rekening
Rijksgebouwendienst

1.6%

3.0%

2.4%

Adviezen

De Rijksgebouwendienst levert op verzoek van de gebruikers nietproject­gebonden adviezen. De kosten betreffen zowel de interne
als externe kosten. De realisatie van de kosten voor adviezen ligt
€ 2,6 miljoen lager dan oorspronkelijk begroot [€ 8,3 miljoen].
De lagere realisatie is veroorzaakt door het uitvoeren van minder
advies­aanvragen voor de diverse ministeries. Het aantal adviezen
fluctueert over de jaren heen.

Beleid

Onder deze post zijn opgenomen de door het moeder­departement
­gefinancierde kosten voor beleidsondersteuning € 7,3 miljoen.

PPS Kosten

De pps-kosten omvatten de totale vergoeding, die Rijksgebouwendienst uit hoofde van het DBFMO-contract verschuldigd is aan het
consortium, minus de aflossings­component van de langlopende
schuld. Dit impliceert dat in de resultatenrekening de kostencom­
ponenten ‘onderhoud en dienst­verlening’ en ‘rente’ zijn opgenomen.
Aangezien deze pps-componenten even groot zijn als de pps­opbrengsten heeft deze transacties per saldo geen resultaat­
consequenties.

Overige lasten

De overige lasten ad € 43,4 miljoen hebben betrekking op lasten
voorgaande boekjaren € 4,6 miljoen, resultaat op investeringsprojecten € 7,7 miljoen, de post overige lasten Rijksgebouwendienst ad
€ 1,0 miljoen, verwachte verliezen op projecten ad € 7,0 miljoen,
nagekomen project­kosten ad € 0,4 miljoen, buitengewone lasten ad
€ 0,7 miljoen, de apparaatskosten van brandveiligheid ad € 12,2
miljoen, de verwachte kosten met betrekking tot de fiscale naheffing
BTW voorgaande jaren € 7,1 miljoen en het inflatieresultaat ad
€ 2,7 miljoen.

46 Rijksgebouwendienst Jaarverslag 2008

47 Rijksgebouwendienst Jaarverslag 2008

Kerncijfers

per 31 december 2008

Kerncijfers
De kengetallen van de personeelsomvang geven de bezetting van medewerkers
die op 31 december 2008 een dienstverband binnen de organisatie hebben.
Het vaste personeelsbestand is geslonken van 991 naar 969 medewerkers.

Personeels omvang
vast/tijdelijk

vast contract

tijdelijk contract

Fte

969

947

22

Aantal

1015

Leeftijdsopbouw
leeftijdscategorie

22-28

29-34

35-40

41-46

47-52

53-58

59-64

totaal

man

5

61

88

92

121

150

124

641

vrouw

16

80

85

74

67

37

15

374

totaal

21

141

173

166

188

187

139

1015

leeftijdscategorie

26-30

31-35

36-40

41-45

46-50

51-55

56-60

61-65

totaal

man

2

5

5

6

5

1

2

4

0

2

1

2

0

5

0 10

15 44

vrouw

1

3

3

7

2

6

5

7

1

2

0

0

0

0

0

0

12 25

totaal

3 8

0 10

27 69

Instroom / uitstroom

8 13

7 16

7 11

1 4

1 2

0 5

Ziekteverzuim

48 Rijksgebouwendienst Jaarverslag 2008

49 Rijksgebouwendienst Jaarverslag 2008

man

vrouw

totaal

4,3%

9,0%

5,9%

Kerncijfers

per 31 december 2008

bvo naar objectfunctie 2008

Verdeling van het bruto vloeroppervlak naar objectfunctie [in m2 bruto vloeroppervlak]

28.179

18.730

3.615

1.731

281

woning

onderwijsgebouw

tbs-inrichting

sportgebouw

stallingsruimte

civieltechnisch werk

Drenthe

29.419

jeugdinrichting

Groningen

36.091

parkeerterrein

269059

69.585

politie en douane

306665

81.216

181588

109616

Zeeland

346311

87.919

opslagplaats

diversen

387707

92.753

Friesland

bedrijfsruimte

675429

110.447				

overige ruimtes

archiefgebouw

856072

Ministerie kern
933915

Overijssel

130.503

laboratorium

134.870

Limburg

141.998

1125823

penitentiaire inrichting

museum

149.210

Noord-Brabant

321.219

3363744

kantoorgebouw

gerechtsgebouw

525.784

Gelderland

616.904

Utrecht

1.296.707

Noord-Holland

3.301.710

Zuid-Holland

		

bibliotheek

Het totaal oppervlak is 7.178.871 m2

bvo per provincie 2008

Bruto vloeroppervlak per provincie [in m2 bruto vloeroppervlak]

50 Rijksgebouwendienst Jaarverslag 2008

185243				

Flevoland

		

51 Rijksgebouwendienst Jaarverslag 2008

308.871
236.850
225.132
222.659
164.278

52 Rijksgebouwendienst Jaarverslag 2008
Zoetermeer

Groningen

Arnhem

Haarlem

derden

Ministerie van Defensie

monument met erfgoedfunctie

leegstand

derden leegstand

152.708
151.250
150.125
136.416
133.488
119.405
115.855
109.436
107.216
91.740

Bilthoven

Rijswijk

Breda

Lelystad

Veenhuizen

Maastricht

Leiden

Roermond

Heerlen

Ministerie van Sociale Zaken
en Werkgelegenheid

Ministerie van Algemene zaken

157.306

Zwolle

Ministerie van Volkshuisvesting
Ruimtelijke Ordening en Milieubeheer

Ministerie van Volksgezondheid
Welzijn en Sport

Ministerie van Landbouw Natuur
en Voedselkwaliteit

Ministerie van Binnenlandse zaken
en Koninkrijksrelaties

Ministerie van Verkeer en Waterstaat

Ministerie van Buitenlandse zaken

162.369				

‘s-Hertogenbosch

		

		

		

Hoge Colleges van State

332.316

Ministerie van Onderwijs
Cultuur en Wetenschap

Bruto vloeroppervlak per ministerie [in m2 bruto vloeroppervlak]

Leeuwarden

Ministerie van Economische zaken

426.731

Ministerie van Financiën

542.327

Rotterdam

Ministerie van Justitie

2.098.395

Apeldoorn

		

Utrecht

Verdeling van het bruto vloeroppervlak naar stad [in m2 bruto vloeroppervlak]

Amsterdam

bvo per stad 2008

’s-Gravenhage

		

		

Kerncijfers
per 31 december 2008

bvo per ministerie 2008 en 2007

2008
2007

		
2.594.457
1.105.482
613.062
416.255
316.680
254.761
224.415
183.160
150.644
134.867				
119.872
111.598
107.359
93.818
84.685
70.154
44.810
1.390

		
2.561.270
1.100.833
619.486
451.998
374.672
272.475
219.978
228.985
150.644
136.181				
112.336
115.227
116.526
141.912
77.795
62.675
141.531
1.390

53 Rijksgebouwendienst Jaarverslag 2008

Directieraad

Organisatie

Directieraad
Rijksbouwmeester

Staf
Van links naar rechts:
Bert Verheugd [1959] directeur Beheer
Wim Jansen [1956] tijdelijk directeur Staven
Gea van Craaikamp [1960] directeur Projecten/waarnemend PPS&I [vanaf 1 januari 2009]
Peter Jägers [1952] directeur-generaal [voorzitter]
Ad van Luijn [1965] directeur Frontoffice & plv. directeur-generaal
Eva Klein Schiphorst [1964] directeur Vastgoed [vanaf 24 maart 2008]
Alex Vermeulen [1954] directeur Advies & Architecten
Niet op de foto:
Mels Crouwel [1953] rijksbouwmeester [adviseur] tot 30 juni 2008
Aarnout Muizer [1963] directeur Projecten/waarnemend PPS&I [tot 1 januari 2009]
Liesbeth van der Pol [1958] rijksbouwmeester [adviseur] vanaf 15 augustus 2008
Louk Heijnders [1960] directeur Vastgoed [tot 24 maart 2008]
Teun van Hees [1972] concerncontroller [adviseur] [tot 31 december 2008]

Frontoffice

Advies
&
Architecten

Vastgoed

54 Rijksgebouwendienst Jaarverslag 2008

Publiekprivate
samenwerking
&
Innovatie
(tijdelijk)

55 Rijksgebouwendienst Jaarverslag 2008

Beheer

Projecten

Jaarkalender
2008

56 Rijksgebouwendienst Jaarverslag 2008

Januari 2008
Nieuwe ministeries
Justitie en Binnen­
landse Zaken en
Koninkrijksrelaties

Februari 2008
Nieuwe kassen voor
Plantenziektenkundige
Dienst

Met het slaan van damwanden op het bouwterrein aan de
Haagse Turfmarkt is de start van de nieuwbouw voor de
ministeries van Justitie en Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties een feit. Het bouwterrein zal tot circa 5,5 meter onder
straatniveau afgegraven worden. Dit om de bouw van twee
parkeerlagen mogelijk te maken. Omstreeks eind april is de
bouwput klaar. Op deze plek verrijst een nieuw ministerie­­c­omplex met twee torens van circa 140 meter hoog naar
ontwerp van architect Hans Kollhoff. De oplevering wordt
verwacht in 2012.

De Rijksgebouwendienst gaat nieuwe kassen bouwen voor de
Plantenziektenkundige Dienst in Wageningen. De bestaande
kassen van het instituut voldoen niet aan nieuwe Europese
regels. Deze stellen hogere eisen aan laboratoriumkassen dan
aan normale kassen. Zo is het gebruikelijk dat kassen
dakramen hebben die bij mooi weer open kunnen om te
voorkomen dat de gewassen afsterven door de warmte.
In de Wageningse kassen vindt onderzoek naar plantenziekten
plaats. Zij vallen daarmee onder de classificatie laboratorium.
En dus moeten ze volledig gesloten zijn. De nieuwe kassen
zijn voorzien van compartimenten en een koelsysteem tegen
de warmte.

57 Rijksgebouwendienst Jaarverslag 2008

April 2008
Mei 2008
Algemene Inlichtingen Ministeries
en Veiligheidsdienst
Economische Zaken
definitief in Zoetermeer en Landbouw, Natuur
en Voedsel­kwaliteit
gaan één pand delen

Mei 2008
Juni 2008
Nieuwbouw Openbaar Gevelrestauratie Paleis
Ministerie Lelystad
op de Dam van start

angeleverd als ‘jubi’
hoort bij juni?

Hare Majesteit de Koningin opent het nieuwe kantoor voor
de Algemene Inlichtingen en Veiligheidsdienst AIVD in
Zoetermeer. Na de aanslagen in New York van 2001 en
Madrid van 2003 maakte de AIVD een spectaculaire groei
door. Hierdoor was het oude onderkomen in Leidschendam
niet langer toereikend voor de dienst. Met het vertrek van
het ministerie van Onderwijs, Cultuur en Wetenschap uit
Zoetermeer kwam een groot rijksgebouw vrij. Eentje waarvan
de speurders naar verdachte organisaties en bewegingen
dankbaar gebruik konden maken. Na een minutieuze
verbouwing is het oude departementspand nu geschikt voor
de huisvesting van één van de best beveiligde organisaties van
ons land.

58 Rijksgebouwendienst Jaarverslag 2008

Verbazing was de initiële reactie. Maar al snel was de logica
ervan ook duidelijk. Want hoewel beide ministeries eigen
werkterreinen hebben, lusten de medewerkers dezelfde
broodjes en reageren zij identiek op een kapotte printer.
Zo is dus het samengaan van de ministeries van Economische
Zaken en van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit te
typeren als een huisvestingsoplossing. Twee departementen
gaan facilitair op in één gebouw maar elk houdt zijn eigen
identiteit. Twee hoofdzetels onder één dak feitelijk.
Een efficiënte manier van omgaan met rijkshuisvesting en
daarmee ook duurzaam. Het door Rijksbouwmeester Gijsbert
Friedhoff ontworpen rijkskantoor aan de Bezuidenhoutseweg
73 – dat thans wordt gerenoveerd en uitgebreid naar ontwerp
van Cees Dam & Partners – zal vanaf 2012 dienst gaan doen
als hoofdzetel voor beide ministeries.

Hootsmans architectenbureau levert een van buiten streng
ogend pand af voor het Openbaar Ministerie in Lelystad.
Veel grote raampartijen en een transparante gaasconstructie
wisselen elkaar af in een mathematische grid. Van binnen is
het prettig in het gebruik door de juiste aandacht voor details
zoals de ondoorzichtig glazen wanden van de kantoren naar
de gangen toe, waardoor er zeer veel daglicht binnentreedt.
Belangrijk ook zijn de duurzame uitgangspunten die aan het
ontwerp ten grondslag liggen. Energiebesparing vindt plaats
via warmte / koudeopslag in combinatie met betonkern­
activering en een klimaatgevel. Verder is het pand zeer
flexibel in te delen. Het OM is onderdeel van een ensemble
met de aparte gebouwen voor de Rechtbank en de Raad
voor de Kinderbescherming aan weerszijden.

59 Rijksgebouwendienst Jaarverslag 2008

Als de renovatie van het interieur van het Paleis op de Dam
vergevorderd is, valt het besluit ook de gevel te gaan
restaureren. Onderdeel van het werk, waarvan de voor­
bereidingen in de zomer van 2008 startten, is een grondige
reiniging waarmee de gevel haar oorspronkelijke crèmekleur
terugkrijgt. Aanvankelijk leek er geen geld beschikbaar om de
buitenkant van het paleis te restaureren, maar iedereen was
het erover eens dat de kwaliteit van de gevels in de afgelopen
jaren sterk was afgenomen. Uit onderzoek dat de
Rijks­gebouwendienst liet uitvoeren, blijkt dat met moderne
middelen en technieken dusdanige resultaten geboekt kunnen
worden dat de buitenzijde op historisch verantwoorde wijze
opgeknapt kan worden.

Juli 2008
Rijkskunst
geïnventariseerd

Augustus 2008
Nieuwe Rijksbouwmeester en nieuw
College van
Rijksadviseurs

Augustus 2008
Oostvaarderskliniek
geopend

September 2008
Brandgordijnen voor
Penitentiaire Inrichting
Noordsingel

In de loop van bijna zestig jaar zijn er vele tienduizenden
kunstwerken tot stand gekomen op basis van de percentageregeling. Volgens die regeling mag een half tot twee procent
van de kosten voor bouwprojecten van de overheid besteed
worden aan kunst. Een compleet beeld van alle gerealiseerde
kunst ontbreekt echter. Dat wil de Rijksgebouwendienst
veranderen. Dus gaat een speciale werkgroep uitzoeken
welke kunst ooit gerealiseerd is en wat daarvan nog over is.
Bekend is nu al dat niet alle werken bewaard zijn, onder meer
vanwege sloop en verbouwingen.
Gelukkig zijn er overigens interessante herontdekkingen te
doen. Zo trof men bij toeval een oververfde wandschildering
van Eppo Doeve [onder meer bekend van enkele na de Tweede
Wereldoorlog ontworpen bankbiljetten] uit de jaren vijftig aan
in de kantine van het Ministerie van Verkeer en Waterstaat in
Den Haag. De schildering van een astronaut en zijn voertuig
in de kosmos – vervaardigd in opdracht van de KLM trouwens
dat toentertijd in dit pand huisde – is in 2008 gerestaureerd.

Liesbeth van der Pol is op 15 augustus geïnstalleerd als
Rijksbouwmeester. Zij volgt daarmee Mels Crouwel op.
Zij is de eerste vrouw die dit ambt bekleedt sinds het in
1806 in het leven werd geroepen. Samen met Van der Pol
is ook een geheel nieuw College van Rijksadviseurs aan­
getreden. De leden van dit nieuwe college zijn Yttje Feddes
[landschap], Ton Venhoeven [infrastructuur] en Wim
Eggenkamp [monumenten].

De Oostvaarderskliniek in Almere, een centrum voor
forensische psychiatrie, opent haar deuren. Het prestigieuze
complex is in zijn verschijning opvallend onopvallend.
Een bewuste keuze van architectenbureau Studio M10,
dat tekende voor deze opdracht, omdat het complex in de
directe nabijheid van woonwijk de Stripheldenbuurt ligt.
Het gebouw oogt open doordat alle veiligheidsmaatregelen
zo subtiel mogelijk zijn opgelost. Zo heeft het twee bouwlagen
hoge complex volledig glazen gevels, waarachter het
traliewerk verborgen zit. Onzichtbaar voor het oog van een
buitenstaander.
De kunst is van de hand van Paul de Reus [binnenterrein],
Michiel Huisman [beeld van een hoofd in de gangen] en
Ton Prinsen [muurschilderingen].

De Rotterdamse penitentiaire inrichting Noordsingel
krijgt speciaal voor het pand ontworpen brandschermen.
Het zijn overmaatse rolgordijnen die binnen één minuut
volledig dichtvallen als er brand uitbreekt. De gevangenis
heeft drie cellenvleugels van drie verdiepingen rond een vide.
Tot nu toe had elke vleugel slechts één brandcompartiment.
In nauw overleg met de gemeente, de Dienst Justitiële
Inrichtingen, een architect en een brandveiligheidsadviseur
is een oplossing ontwikkeld voor dit te kleine aantal
compartimenten. Die lag in de schermen die nu aangebracht
worden. Ze zijn onderdeel van een totaalplan voor de
brandveiligheid in het gebouw, waarbij onder meer ook
branddeuren op de galerijen en nieuwe sloten op de cellen
geplaatst worden.

60 Rijksgebouwendienst Jaarverslag 2008

61 Rijksgebouwendienst Jaarverslag 2008

Oktober 2008
La Défense
nieuwste behuizing
Belastingdienst

November 2008
Ministerie van
Financiën terug in
gerenoveerde
hoofdzetel

November 2008
December 2008
Nog drie ontwerpen
Vijftig procent van alle
in de running voor
cellen brandveilig
Internationaal Strafhof

De Rijksgebouwendienst heeft een deel van het gebouw
La Défense in Almere gehuurd voor de huisvesting van de
Belastingdienst. Het complex is ontworpen door UN Studio
en al enkele jaren in gebruik. Opvallend zijn vooral de strakke
witte gevels en het gesloten karakter van La Défense aan de
buitenzijde in schril contrast met door folie veroorzaakte
veelkleurige gevels op de binnenplaatsen. Door de lichtval
ogen deze binnenplaatsen elk moment van de dag anders.
Het interieur voor de Belastingdienst, ontworpen door
Michiel Buren en Jules van Vark van de Rijksgebouwendienst,
kenmerkt zich vooral door een serene, heldere uitstraling
met veel flexibele werkplekken.

Het eerste grote pps-project onder auspiciën van de
Rijksgebouwendienst is afgerond met de verhuizing van de
ambtenaren van het ministerie van Financiën uit hun tijdelijke
huisvesting naar hun ‘vertrouwde’ hoofdzetel aan de Korte
Voorhout 7. Het pand is volledig gerenoveerd met gebruik­
making van duurzame innovaties zoals een opvallende
klimaatgevel. Voor dit werk is het consortium Safire verantwoordelijk. Het ontwerp is geleverd door bureau
Meyer & Van Schooten.

De jury voor de architectenselectie van het Internationaal
Strafhof in Den Haag heeft drie prijswinnaars uitgekozen uit
negentien inzendingen: het Duitse Ingenhoven Architekten,
de Denen van Schmidt Hammer Lassen, en Wiel Arets
Architects & Associates dat zijn basis in Nederland heeft.
Alledrie maken kans daadwerkelijk gekozen te worden voor
de prestigieuze klus het nieuwe Internationaal Strafhof te
ontwerpen. Opvallend is dat de uitverkoren bureaus hun
ontwerpen gemaakt hebben vanuit totaal verschillende visies
op de vraag hoe het hof eruit moet komen te zien. Het strafhof
verrijst op het terrein van de Alexanderkazerne in Den Haag,
ingeklemd tussen de duinen en de stad.

62 Rijksgebouwendienst Jaarverslag 2008

63 Rijksgebouwendienst Jaarverslag 2008

Door velen binnen de Rijksgebouwendienst en de Dienst
Justitiële Inrichtingen is in 2008 hard gewerkt aan de
brandveiligheid van de cellen in ons land. Na technische
controles kon in december officieel vastgesteld worden dat
vijftig procent van alle cellen in Nederland op het basisniveau
voor brandveiligheid zitten; een eis die het kabinet
gesteld had.
Het behalen van deze vijftig procent is een belangrijke mijlpaal
op weg naar een brandveilige voorraad van de Rijksgebouwendienst. Ook in 2009 zal nog hard gewerkt moeten worden
om voor de overige vijftig procent van de cellen diezelfde
basisbrandveiligheid te realiseren. Bovendien start dan ook de
aanpak van de overige gebouwen in de portefeuille van
de Rijksgebouwendienst.

Colofon
Dit jaarverslag is een publicatie van de Rijksgebouwendienst
Rijksgebouwendienst

Rijnstraat 8
Postbus 20952
2500 EZ Den Haag
infofoon@minvrom.nl
telefoon 0800-8991103
www.rijksgebouwendienst.nl
Fotografie

Verbeeld! Tilburg
Maarten Noordijk
Theo van den Heuvel
Eran Oppenheimer
Artist impressions (pagina 37 uit Green architecture)
Bestelnummer

9123

64 Rijksgebouwendienst Jaarverslag 2008