Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2011–2012

33 176

Wijziging van het Wetboek van Strafvordering
ter uitbreiding van het spreekrecht van
slachtoffers en nabestaanden in het strafproces

Nr. 3

MEMORIE VAN TOELICHTING
Doel van het wetsvoorstel
Als gevolg van een aantal maatschappelijke ontwikkelingen en gelet op de
inmiddels opgedane ervaringen in de praktijk, acht ik het wenselijk
voorstellen te doen tot uitbreiding van het spreekrecht, opdat de stem van
het slachtoffer bij diens ontstentenis beter op de terechtzitting kan worden
gehoord. De uitbreiding behelst in het bijzonder het spreekrecht van
nabestaanden en een nieuwe kring van spreekgerechtigden voor
personen die vanwege hun jeugdige leeftijd of feitelijke toestand niet in
staat zijn om zelf van hun spreekrecht gebruik te maken. Hierbij betrek ik
de resultaten van de evaluatie van het spreekrecht, die ik bij brief van
29 oktober 2010 aan de Tweede Kamer heb toegezonden (Kamerstukken II
2010/11, 32 500 VI, nr. 9). Ik geef met dit wetsvoorstel ook uitvoering aan
de bij die gelegenheid gedane toezeggingen en de motie Gerkens
(Kamerstukken II 2009/2010, 32 123 VI, nr. 29). Op de door mij noodzakelijk
geachte uitbreiding van het spreekrecht ga ik in het navolgende in.
Het spreekrecht is in het Wetboek van Strafvordering opgenomen naar
aanleiding van het initiatiefvoorstel van de leden van de Tweede Kamer,
Dittrich en Schonewille, bij de Wet van 21 juli 2004, Stb. 382, in werking
getreden op 1 januari 2005. Het is daarna materieel ongewijzigd
opgenomen in de nieuwe Eerste afdeling van het Eerste Boek van het
Wetboek van Strafvordering in de titel Rechten van het slachtoffer als
artikel 51e, op grond van de Wet van december 2009, Stb 2010, nr. 1, ter
versterking van de positie van het slachtoffer in het strafproces, inwerkingtreding 1 januari 2011. Begrijpelijk is dat de initiatiefvoorstellers
destijds voor ogen hadden dat het spreekrecht strikt moest worden
opgezet, omdat zij beducht waren voor de werklastgevolgen voor de
zittende magistratuur en de gevolgen voor de zittingscapaciteit. In de
praktijk is inmiddels gebleken dat de wijze waarop het spreekrecht nu
wordt uitgeoefend aanzienlijk minder belastend is dan aanvankelijk voor
de invoering werd voorzien. Het aantal personen dat van het spreekrecht
gebruik maakt was tot nu toe relatief laag, tussen de 230 en 260 per jaar,
onder wie ongeveer 50 nabestaanden. Van de mogelijkheid van het

kst-33176-3
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2012

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 176, nr. 3

1

opmaken van een schriftelijke slachtofferverklaring werd ongeveer 3000
maal per jaar gebruik gemaakt.
Het voorontwerp van dit wetsvoorstel is in juni 2011 voor advies1
voorgelegd aan Slachtofferhulp Nederland (SHN), het College van
procureurs-generaal (OM), de Nederlandse Vereniging voor Rechtspraak
(NVvR), de Raad voor de rechtspraak (Rvdr), de Nederlandse Orde van
Advocaten (NOvA) en het Schadefonds geweldsmisdrijven.
In het overgrote deel van de adviezen wordt steun uitgesproken voor de
voorgenomen uitbreiding. Slachtofferhulp Nederland ondersteunt het
wetsvoorstel van harte. Het OM constateert dat de voorgestelde
uitbreiding tegemoet komt aan de wensen die in de praktijk leven en
begroet het wetsvoorstel met instemming. Ook de Rvdr, NVvR en het
Schadefonds geweldsmisdrijven zijn positief en constructief. De NOvA
spreekt zich uit tegen de voorgestelde uitbreiding van het aantal spreekgerechtigden, vanwege een mogelijke verandering van het evenwicht tussen
de belangen van de verdachte en die van het slachtoffer, en het karakter
van het strafproces. Diverse vorengenoemde adviesinstanties stellen ten
aanzien van de uitwerking enkele wijzigingen voor. Deze voorstellen
worden nader besproken in deze toelichting.
Uitbreiding van personen aan wie het spreekrecht toekomt
De kring van personen die op de terechtzitting in de gelegenheid worden
gesteld om te spreken over de gevolgen van het strafbare feit waarvoor
de verdachte terecht staat, wordt op de volgende wijze uitgebreid. Uit het
hierboven aangeduide evaluatieonderzoek, Het spreekrecht in Nederland:
een bijdrage aan emotioneel herstel van slachtoffers?, uitgevoerd door
het instituut Intervict van de Universiteit van Tilburg (K. Lens, A.
Pemberton en M. Groenhuijsen) in 2010 is gebleken dat slachtoffers en
nabestaanden het spreekrecht waarderen. Het voorziet vooral in een
behoefte hun ervaringen kenbaar te maken aan de rechter en aan de
verdachte. Eveneens bleek bij nabestaanden en bij wettelijk vertegenwoordigers van slachtoffers die vanwege hun zeer jeugdige leeftijd niet in
staat zijn zelf het spreekrecht uit te oefenen, behoefte te bestaan aan
verruiming. De thans bestaande strikte beperking tot één nabestaande die
in de gelegenheid wordt gesteld op de terechtzitting het spreekrecht uit te
oefenen, werd in de praktijk als knellend ervaren. Hierna wordt eerst
ingegaan op de uitbreiding die voor de kring van nabestaanden wordt
voorgesteld, daarna op de (wettelijk) vertegenwoordigers. Vervolgens
besteed ik aandacht aan de reikwijdte van het spreekrecht.
Nabestaanden

1

De ontvangen adviezen zijn ter inzage gelegd
bij het Centraal Informatiepunt Tweede Kamer.

Het spreekrecht voor nabestaanden wil ik als volgt verruimen. Ik stel voor
om de kring van personen die in aanmerking komen om te mogen
spreken uit te breiden tot bloedverwanten in de rechte lijn en die in de
zijlijn tot de vierde graad ingesloten. Bij de bloedverwanten in de rechte
lijn is de beperking in de eerste graad weggevallen en zijn nu ook
kleinkinderen en grootouders spreekgerechtigd. De verruiming voor
bloedverwanten tot de vierde graad strekt tot het mogelijk maken van
spreekrecht voor nichten en neven, tantes en ooms, met wie het slachtoffer ook een hechte band kan hebben gehad. In het vierde lid is wel een
rangorde aangegeven in die zin dat de levensgezel (echtgenoot, geregistreerde partner of andere levensgezel) eerst in aanmerking komt en
daarna de bloedverwanten. Bij de genoemde bloedverwanten is geen
verschil in rangorde gemaakt. Het zal vaak van de feitelijke situatie
afhangen wie uiteindelijk het slachtoffer het meest na stond. Het is
bovendien niet aannemelijk dat familieleden die geen hechte band met

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 176, nr. 3

2

het slachtoffer onderhielden, maar formeel dichter in familiegraad tot de
overledene staan, zich op hun spreekrecht zullen beroepen ten koste van
iemand met een verder verwijderde verwantschap. Ik ga ervan uit dat het
spreekrecht van bloedverwanten in beginsel tot drie nabestaanden wordt
beperkt en dat zij onderling overeenstemming bereiken over wie het
woord ter terechtzitting zal voeren. Het getal drie is gekozen om de
uitoefening van het spreekrecht hanteerbaar te houden mede met het oog
op de planning van de terechtzitting en de logistieke voorzieningen die
nodig zijn om een ieder tijdig van een oproeping voor de terechtzitting te
voorzien. In de praktijk zal het wellicht niet uitgesloten zijn dat de rechter
meer personen aan het woord laat, maar een maximum van drie geeft
hem de mogelijkheid een beperking aan te brengen in het geval dat zich
meer personen opgeven om het spreekrecht gedurende geruime tijd uit te
oefenen. Indien meer dan drie bloedverwanten op de terechtzitting
wensen te spreken en onderling geen overeenstemming weten te
bereiken over wie ter zitting zal spreken, zal de rechter een beslissing
nemen over degenen die in de gelegenheid worden gesteld het woord te
voeren. Wel is het van belang dat zij zich tijdig voor de terechtzitting
aanmelden, omdat bij het openbaar ministerie veelal niet bekend is wie
als nabestaande in de zin van dit artikel moet worden benaderd en
geïnformeerd.
De NOvA heeft moeite met de voorgestelde uitbreiding van het aantal
spreekgerechtigden. Zij meent dat het karakter van het strafgeding in
zaken waarin door meerdere personen van het spreekrecht gebruik wordt
gemaakt, en zeker als maximaal vier personen hiervan gebruik maken,
wezenlijk zal veranderen. Het zwaartepunt verschuift dan teveel naar de
gevolgen die het strafbare feit voor het slachtoffer heeft. Verder vreest de
NOvA dat de kans dat de zaak moet worden aangehouden als de
spreekgerechtigden abusievelijk niet (juist) worden opgeroepen, groter
wordt. Ook de doorlooptijden en de financiële consequenties geven de
NOvA aanleiding tot zorg.
In reactie op het voorgaande wijs ik erop dat uit de overige adviezen blijkt
van veel steun voor deze uitbreiding, omdat deze voorziet in een
duidelijke maatschappelijke behoefte. Zo kan SHN zich goed vinden in het
uitgangspunt dat het aantal nabestaanden dat mag spreken beperkt is tot
de levensgezel en drie andere nabestaanden. Volgens SHN zal dit aantal in
de praktijk over het algemeen toereikend zijn. Ook het OM is van mening
dat het aantal van vier nabestaanden overeenkomt met de behoefte uit de
praktijk. Ook ben ik niet beducht voor een verschuiving van het zwaartepunt in de richting van de gevolgen voor het slachtoffer. Uit het
onderzoek dat ten grondslag ligt aan de verruiming is deze verschuiving
niet opgetreden bij de invoering van het spreekrecht in 2005. Ik verwacht
dan ook niet dat door de verruiming van het aantal spreekgerechtigden
een dergelijke verschuiving wel zal optreden. Voor wat betreft de
doorlooptijden verwijs ik naar hetgeen ik hierna opmerk ten aanzien van
de wijziging van artikel 51e. De Rvdr geeft in zijn advies een berekening
van de financiële gevolgen. De financiële gevolgen zijn overzienbaar en
zullen worden opgevangen binnen de bestaande begroting.
(Wettelijke) vertegenwoordigers/kring van spreekgerechtigden
Het spreekrecht dient voorts te worden uitgebreid tot de wettelijke
vertegenwoordigers van minderjarige slachtoffers die vanwege hun zeer
jeugdige leeftijd niet in staat zijn om op de terechtzitting mee te delen
welke gevolgen het strafbaar feit voor hen heeft gehad. Gebleken is dat de
huidige regeling niet voorziet in de mogelijkheid van het uitoefenen van
spreekrecht door ouders of voogd. In een dergelijk geval is het redelijk om

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 176, nr. 3

3

het mogelijk te maken dat de wettelijk vertegenwoordiger verslag doet
van de gevolgen die hij bij het slachtoffer heeft waargenomen.
Ten aanzien van de wettelijke vertegenwoordiger geldt dat het spreekrecht
in de meeste gevallen door één of beide ouders zal worden uitgeoefend.
Niet uit te sluiten valt dat beide ouders het spreekrecht wensen uit te
oefenen. Een uitzondering dient te worden gemaakt voor de gevallen,
waarin de ouder zelf belang heeft bij het mitigeren van de gevolgen van
het strafbaar feit (zoals verdachten van incest of mishandeling dan wel
een ouder die op de hoogte was van het misbruik en daarover zweeg) of
aannemelijk is dat hij anderszins niet in het belang van de minderjarige zal
spreken. Te denken valt aan ouders in een gezin, waarvan zowel de
verdachte als het slachtoffer deel uitmaken, en die soms niet ten volle de
belangen van het slachtoffer zullen willen of kunnen behartigen. Voor
minderjarige slachtoffers blijft het uitgangspunt dat degenen die daartoe
in staat zijn, zelf gebruik kunnen maken van het spreekrecht, gelden. De
regeling blijft op dit punt ongewijzigd.
Ten slotte stel ik een voorziening voor in het geval dat een slachtoffer
feitelijk niet in staat is zijn spreekrecht uit te oefenen, bij voorbeeld omdat
hij als gevolg van het strafbaar feit in comateuze toestand verkeert. Ook
indien zijn fysieke of geestelijke toestand het onmogelijk maakt het
spreekrecht uit te oefenen of mee te werken aan een schriftelijke
slachtofferverklaring, is het wenselijk dat de stem van het slachtoffer op
enigerlei wijze in het strafproces kan worden gehoord. In die gevallen lijkt
het redelijk dat, in aanvulling op een mogelijke medische verklaring over
de toestand van het slachtoffer, een persoon die hem na staat meedeelt
door welke gevolgen het slachtoffer is getroffen. Deze kring van spreekgerechtigden is dezelfde als die van de nabestaanden.
Slachtofferhulp Nederland stelt voor om de groep die op grond van artikel
51e, zevende lid, spreekt namens het slachtoffer dat feitelijk niet in staat is
om het woord te voeren, te verruimen tot de levensgezel en drie andere
naasten. Ik ben voorstander van enige verruiming. Wel moet worden
bedacht dat de spreker veelal slechts zijn eigen leed kan bespreken,
aangezien de slachtoffers veelal comateuze patiënten zijn ofwel zodanig
verstandelijk beperkt dat zij niet kunnen spreken over de gevolgen van het
strafbare feit. Om die reden stel ik voor om het spreekrecht te geven aan
de echtgenoot, geregistreerde partner of levensgezel en één van de
personen, genoemd in onderdeel b van het voorgestelde vierde lid van
artikel 51e.
Mogelijkheid van vertolking van opvatting van het slachtoffer of
andere woordvoerders
De toenmalige initiatiefvoorstellers waren van oordeel dat het in eerste
instantie aan het slachtoffer was om te bepalen of hij zijn zienswijze op
het gebeurde mondeling of schriftelijk kenbaar wilde maken. De keuze
voor een schriftelijke slachtofferverklaring sluit niet uit dat op de
terechtzitting een mondelinge toelichting kan worden gegeven als het
slachtoffer daarop prijs stelt. In het geval dat hij het bij zijn schriftelijke
verklaring wil laten, zal de officier van justitie of de rechter van het stuk
melding maken en de inhoud daarvan aan de verdachte voorhouden. In
de visie van de voorstellers was het slachtoffer gehouden zelf op de zitting
het woord te voeren. In de gevallen waarin dat voor hem niet mogelijk is,
kan volgens geldend recht niet zijn raadsman of een bijzondere gemachtigde namens hem het woord voeren. Ik acht het wenselijk deze strikte
scheiding te versoepelen en het slachtoffer of diens vertegenwoordigers
die zelf geen gebruik durven of kunnen maken van het spreekrecht op de
openbare terechtzitting, de mogelijkheid te geven een ander voor hem te

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 176, nr. 3

4

laten spreken. Denkbaar is ook dat een raadsman optreedt namens meer
slachtoffers of nabestaanden. Ook medewerkers van SHN zouden op
verzoek van het slachtoffer namens hem het woord kunnen voeren. De
voorzitter zal een dergelijk verzoek waarschijnlijk in het algemeen kunnen
toewijzen, maar zal het beoordelen tegen het licht van de orde en de
inrichting en omvang van het onderzoek op de terechtzitting, waarvoor hij
een eigen verantwoordelijkheid heeft. De voorgestelde verruiming is
opgenomen in artikel 258, zesde lid, en artikel 303, tweede lid, omdat het
slachtoffer of de andere spreekgerechtigden de mogelijkheid moeten
hebben om zowel voorafgaande aan de terechtzitting als tijdens de
terechtzitting de gelegenheid moeten krijgen, hun verklaring door een
ander te laten vertolken. Dit zal naar verwachting van invloed zijn op de
mate waarin het slachtoffer eventueel in aanvulling op een schriftelijke
slachtofferverklaring gebruik zal maken van zijn spreekrecht, als hij dit
namens hem door een ander op de terechtzitting kan laten uitoefenen.
Thans valt evenwel niet goed te schatten hoeveel slachtoffers van deze
mogelijkheid gebruik zullen maken.
Reikwijdte van het spreekrecht
Omvang spreekrecht
Het spreekrecht is aan het slachtoffer toegekend om te kunnen bijdragen
aan de verwerking van het strafbaar feit. Voorts was het spreekrecht
bedoeld om de informatievoorziening aan de rechter rechtstreeks door het
slachtoffer te laten plaatsvinden; bovendien kreeg deze de gelegenheid
om de verdachte op de openbare terechtzitting te confronteren met de
gevolgen die het slachtoffer had ondervonden. Tenslotte werd verwacht
dat van toekenning van het spreekrecht ook een algemeen preventief
effect zou uitgaan.
Tegen deze achtergrond moet worden vastgesteld dat het spreekrecht van
slachtoffers en nabestaanden gekoppeld is aan hun eigen ervaringen die
voortvloeien uit de gevolgen die het strafbaar feit voor hen direct heeft
gehad. Aan de nabestaanden is door het onomkeerbare gevolg van het
overlijden van het slachtoffer een eigen status in het strafproces
toegekend.
Het spreekrecht van wettelijk vertegenwoordigers en dat van de naasten
van comateuze patiënten of andere personen die feitelijk niet bij machte
zijn om zelf het spreekrecht uit te oefenen (mensen met een geestelijke of
fysieke beperking) is in beginsel een afgeleid spreekrecht, omdat er wel
een slachtoffer is dat het spreekrecht echter zelf niet kan uitoefenen. De
vertegenwoordigers kunnen niet als direct slachtoffer worden aangemerkt, omdat zij niet zelf rechtstreeks (doch wel indirect) door het
strafbaar feit zijn getroffen.
Ik ga ervan uit dat de vertegenwoordigers zich bij de uitoefening van het
spreekrecht zullen concentreren op de verslaglegging van gevolgen die
rechtstreeks aan het slachtoffer zelf zijn gerelateerd. Niettemin moet
worden erkend dat het leed van ouders van een minderjarig slachtoffer
onmiskenbaar groot en ernstig kan zijn en het is alleszins begrijpelijk dat
zij daardoor geëmotioneerd zijn; mogelijk is ook dat het leed van het
slachtoffer zich bij hen nog scherper doet gevoelen. Ik acht het tegen deze
achtergrond begrijpelijk dat zij ook hun eigen ervaringen en eventuele
gevolgen voor het gezin of naaste omgeving aan de orde zullen willen
stellen. Zij kunnen in dit opzicht aanvullende informatie verschaffen. Het
ligt in de rede dat de rechtbank daartoe wel gelegenheid zal willen
verschaffen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 176, nr. 3

5

Het OM adviseert een voorziening in de wet waardoor de ouders van
minderjarige slachtoffers van zware geweldsdelicten een zelfstandig
spreekrecht krijgen. Om de gevolgen voor de ouders van minderjarige
slachtoffers niet onbesproken en onderbelicht te laten, neem ik het
voorstel van het OM over, teneinde deze personen voor de uitoefening
van het spreekrecht een volwaardig en zelfstandig spreekrecht toe te
kennen. Dit spreekrecht voor de ouders geldt voor alle delicten genoemd
in het eerste lid van artikel 51e, eerste lid, Sv. Verder is geëxpliciteerd dat
de ouder een nauwe persoonlijke betrekking met het slachtoffer moet
hebben en het slachtoffer als behorende tot hun gezin verzorgen en
opvoeden. Niet de biologische relatie van de ouder(s) met het kind is
doorslaggevend voor de uitoefening van het spreekrecht, maar de
affectieve relatie. Met dit spreekrecht worden de ouders niet erkend als
(indirect) slachtoffer, maar krijgen zij voor de uitoefening van deze wet een
gelijkwaardig recht als het slachtoffer. In dit verband wijs ik erop dat de
officier van justitie tot taak heeft om de gevolgen die het strafbaar feit in
de omgeving van het slachtoffer en de maatschappij teweeg heeft
gebracht in volle omvang over het voetlicht te brengen. Dit zijn factoren
die moeten meespelen in het bepalen van de te vorderen straf. De rechter
zal de informatie van de vertegenwoordigers kunnen betrekken in relatie
tot de beoordeling van de ernst van het strafbaar feit. Over de (maatschappelijke) waardering en invloed wordt hij ambtshalve geïnformeerd
door het openbaar ministerie.
Het is mij bekend dat Slachtofferhulp Nederland specifieke hulp verleent
aan nabestaanden of naasten van slachtoffers in geruchtmakende zaken,
waarin zij plotseling worden geconfronteerd met grote mediabelangstelling. Weinigen zijn zich ervan bewust hoe kan worden omgegaan met
deze media en welke gevolgen uitlatingen of optreden voor het slachtoffer
en henzelf heeft of in de toekomst kan hebben. Het is goed dat zij daarbij
een beroep kunnen doen op gekwalificeerde hulp, hetzij van een
raadsman, hetzij van een medewerker van Slachtofferhulp Nederland.
Samenvatting van uitbreiding van het spreekrecht
Slachtoffers en nabestaanden hebben een eigen zelfstandig spreekrecht
voor de strafbare feiten waarvoor dat mogelijk is gemaakt. Het gaat om
diegenen die het spreekrecht willen en kunnen uitoefenen. Thans worden
voorzieningen voorgesteld voor slachtoffers en nabestaanden die graag
willen spreken, maar zich daartoe niet in staat voelen. Voor hen wordt het
mogelijk gemaakt dat zij een raadsman of bijzonder gemachtigde (bv. een
medewerker van Slachtofferhulp Nederland) op de terechtzitting het
woord laten doen. Voorop staat dat de inhoud van de mededeling op de
terechtzitting door het slachtoffer of de nabestaande zelf wordt bepaald.
Daarnaast is er een categorie van slachtoffers die om verschillende
redenen niet in staat zijn om het spreekrecht zelf uit te oefenen en die
evenmin de inhoud daarvan kunnen bepalen. Het betreft zeer jeugdige
slachtoffers en nabestaanden en personen die vanwege een ernstige
fysieke belemmering of geestelijke stoornis niet in staat zijn hun wensen
kenbaar te maken. Ten aanzien van minderjarige slachtoffers en
nabestaanden geldt dat allereerst hun wettelijk vertegenwoordigers in
aanmerking komen om het spreekrecht uit te oefenen, omdat zij in het
algemeen de belangen van die minderjarige moeten behartigen. In de
gevallen, waarin zoals hiervoor aangegeven gerede twijfel bestaat over
die belangenbehartiging, moet de wettelijk vertegenwoordiger niet
optreden ter zitting. Ten aanzien van niet minderjarige slachtoffers en
nabestaanden die niet in staat zijn om het spreekrecht uit te oefenen, kan
het spreekrecht worden uitgeoefend door hun levensgezel dan wel de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 176, nr. 3

6

kring van naaste bloedverwanten zoals benoemd bij de kring van
spreekgerechtigde nabestaanden.
Geen uitbreiding van het spreekrecht over de gewenste strafmaat
Ik meen dat gehandhaafd dient te blijven dat het slachtoffer zich niet mag
uitlaten over de gewenste strafoplegging. In mijn hierboven genoemde
brief van 29 oktober 2010 gaf ik al te kennen dat het opheffen van de
beperking alleen te spreken over de gevolgen van het delict mij niet
wenselijk leek, aangezien dit het karakter van het spreekrecht sterk zou
wijzigen en consequenties heeft voor de positie van het slachtoffer in het
strafproces. De rechter baseert zijn beslissing op wat tijdens het
onderzoek op de terechtzitting naar voren is gebracht en wat door de
verdediging kan worden weersproken. De rechter houdt voorts rekening
met het requisitoir van de officier van justitie die bij het formuleren van
zijn eis rekening moet houden met de invloed die het strafbaar feit heeft
gehad op het slachtoffer, diens omgeving en de invloed op de
maatschappij. Uit het hiervoor genoemde onderzoek naar de evaluatie
van het spreekrecht (p. 99) blijkt dat slachtoffers zich veelal wel over de
strafmaat uitlaten en daarin zelden door de rechter gecorrigeerd worden,
kennelijk ook niet op verzoek van de verdediging. Geen uitspraak kon
worden gedaan over de feitelijke invloed op de uiteindelijke strafoplegging, maar de onderzoekers veronderstellen dat de beperking wel een
functie heeft voor de gevallen waarin de grenzen ver zouden worden
overschreden. Ik zie geen aanleiding om in de huidige praktijk de rechter
de mogelijkheid van toepassing van de wettelijke beperking te ontnemen
door de wet te verruimen. De consequentie daarvan zou bovendien zijn
dat aan de verdediging dan de wettelijke mogelijkheid moet worden
geboden om het slachtoffer over zijn opvatting vragen te stellen.
Praktische gevolgen uitbreiding van de uitbreiding van het spreekrecht
Er moet rekening worden gehouden met een juiste en tijdige oproeping
van de spreekgerechtigden in verband met de gewenste voortgang van de
zaak. Daarom moet het OM in staat zijn tijdig de oproepingen te
verzenden en over de benodigde informatie beschikken. Het huidige
artikel 303 bepaalt dat de rechtbank moet beslissen of het slachtoffer of de
nabestaande die te kennen heeft gegeven het spreekrecht te willen
uitoefenen en die niet op de terechtzitting verschijnt, opnieuw moet
worden opgeroepen, hetgeen in de regel aanhouding van de zaak
betekent. Indien geen informatie over de reden van niet verschijning
bekend is, zal de rechter veelal tot aanhouding overgaan.
Een tweede punt is dat aan het slachtoffer of overige spreekgerechtigden
tijdig informatie moet worden verstrekt over de zitting waarop de zaak
tegen de verdachte wordt behandeld. Bereikt moet worden dat zij worden
opgeroepen voor een zitting waarop zij daadwerkelijk het spreekrecht
kunnen uitoefenen. Dat betekent dat bij te voorziene aanhoudingen (als de
psychiatrische of reclasseringsrapportage nog niet gereed is; de ouders
van een minderjarige verdachte zijn niet vindbaar) een tijdige mededeling
dat de zaak niet inhoudelijk zal worden behandeld zal moeten worden
gedaan. Het is immers zeer onwenselijk dat personen die zich hebben
voorbereid op het uitoefenen van het spreekrecht dit vanwege andere
omstandigheden niet kunnen volvoeren. De toename van de werklast zal
ter zake in kaart moeten worden gebracht.
Het OM merkt op dat niet kan worden gevergd dat het iedere voor het
spreekrecht in aanmerking komende nabestaande traceert en informeert,
aangezien de kring van spreekgerechtigden te groot en onbekend is. Ik
deel deze opvatting. De informatieverschaffing van het OM aan slacht-

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 176, nr. 3

7

offers en nabestaanden moet gericht zijn op degenen die reeds kenbaar
hebben gemaakt het spreekrecht willen uitoefenen. Ik zie echter geen
aanleiding om hiervoor in de wet een nadere regeling te treffen.
Financiële paragraaf
Zoals hiervoor al is aangegeven is het aantal personen dat gebruik maakt
van het spreekrecht gering; tussen de 230 tot 260 per jaar, waaronder
jaarlijks ongeveer 50 nabestaanden. Uit de eerder genoemde evaluatie
blijkt dat vooral nabestaanden en slachtoffers van ernstige delicten
gebruik maken van hun spreekrecht. De uitbreiding leidt, uitgaande van
de huidige 50, tot maximaal 150 extra spreekgerechtigden per jaar. De
uitbreiding van het spreekrecht voor wettelijke vertegenwoordigers van
zeer jonge kinderen is op voorhand lastiger te beoordelen op de kwantitatieve effecten. De inschatting is echter dat het aantal spreekgerechtigde
wettelijk vertegenwoordigers relatief beperkt zal blijven. De meerkosten
van dit wetsvoorstel zullen dan ook gering zijn en kunnen worden gedekt
uit de beschikbare budgetten.
ARTIKELSGEWIJS
Artikel I
Onderdeel A en B
Het betreft een aanpassing van de verwijzing naar de verruimde kring van
nabestaanden die voor de uitoefening van spreekrecht in aanmerking
komen.
Onderdeel C
Om systematische redenen is in het eerste lid nu opgenomen voor welke
delicten het spreekrecht kan worden uitgeoefend. In het tweede lid is
opgenomen waartoe het spreekrecht van het slachtoffer strekt. In de
navolgende leden wordt aangegeven wie verder van het spreekrecht
gebruik kan maken.
In het tweede lid is het spreekrecht voor het slachtoffer zelf en de ouders
van minderjarige slachtoffers opgenomen. Het derde en vierde lid gaan
over het spreekrecht van nabestaanden. In het vijfde en zesde lid is het
spreekrecht van en voor minderjarigen geregeld. Het zevende lid bevat
een voorziening voor slachtoffers die feitelijk niet in staat zijn zelf
schriftelijk of mondeling hun opvatting kenbaar te maken. Te denken valt
aan comateuze patiënten of personen met een zodanig verstandelijke
handicap dat zij schriftelijk noch mondeling in staat zijn zelf verslag te
doen van de gevolgen die het strafbaar feit voor hun heeft gehad.
De motieven voor de uitbreiding van het spreekrecht voor nabestaanden
en wettelijk vertegenwoordigers van minderjarigen zijn in de algemene
toelichting uiteengezet. Ik volsta met verwijzing daarnaar.
Het OM heeft geadviseerd een algemene bevoegdheid voor de rechter te
creëren, inhoudende dat de rechter, indien het belang van het slachtoffer
daartoe noopt, een spreekgerechtigde kan weigeren het spreekrecht uit te
oefenen. Ik neem dit voorstel over. Ik meen, evenals het OM, dat moet
worden voorkomen dat een vertegenwoordiger optreedt in strijd met het
belang van degene die wordt vertegenwoordigd. Hiervoor is het zesde lid
van artikel 51e aangevuld.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 176, nr. 3

8

De NVvR stelt voor om de tussenzin «omdat hij daartoe niet bij machte is»
in het zesde lid van artikel 51e te schrappen, teneinde een betere
aansluiting bij het vijfde lid te bewerkstelligen. Ik heb dit voorstel
overgenomen en de schrapping doorgevoerd.
De Rvdr vraagt zich af waarom de formulering van de laatste volzin van
het tweede lid van artikel 51e niet aansluit bij de formulering van de
laatste volzin van het derde lid. Omdat met beide formuleringen hetzelfde
wordt beoogd, heb ik ervoor gekozen om identieke formuleringen op te
nemen.
Verder stelt de Rvdr een verduidelijking voor van artikel 51e, lid 7, voor
door tot uitdrukking te brengen dat slechts één van de in artikel 51e, lid 4,
genoemde personen bevoegd is het spreekrecht namens het slachtoffer
uit te oefenen. Deze verduidelijking heb ik aangebracht.
De Rvdr adviseert om in artikel 51e een voorziening te treffen die de
voorzitter in staat stelt het onderzoek ter terechtzitting onder bepaalde
omstandigheden uit het oogpunt van voortvarende behandeling van de
zaak voort te zetten. De Rvdr noemt daarbij het voorbeeld waarbij twee
van de drie nabestaanden die kenbaar hebben gemaakt het spreekrecht te
willen uitoefenen wel op de zitting aanwezig zijn of als van de spreekgerechtigde ook een schriftelijke slachtofferverklaring in het dossier is
opgenomen). Ik neem dit voorstel niet over. Een algemene bepaling voor
de rechter om de voortgang van de zaak zwaarder te laten wegen dan het
spreekrecht, kan mogelijk afdoen aan de regeling van het spreekrecht. Ik
meen dat ons strafvorderlijk systeem (in het bijzonder de bepalingen van
artikel 319 en 320) voldoende ruimte biedt om rekening te houden met de
noodzakelijke voortgang van de procedure Daartoe acht ik een specifieke
bevoegdheid in het onderhavige wetsvoorstel niet nodig. De rechtbank zal
in het algemeen de wens van een spreekgerechtigde om het spreekrecht
uit te oefenen zwaar laten wegen en het onderzoek ter terechtzitting
aanhouden, tenzij evident is dat de wens van de ontbrekende spreekgerechtigde niet binnen afzienbare termijn te realiseren is (bij voorbeeld
wegens langdurig verblijf in het buitenland of langdurige ziekte).
Onderdeel D
Het OM heeft om redenen van proceseconomie geadviseerd de
bevoegdheid van de voorzitter tot erkenning als spreekgerechtigde toe te
voegen aan artikel 258, zesde lid, zodat de voorzitter van de rechtbank
tegelijk met onder andere het bepalen van de dag der terechtzitting en het
geven van bevelen omtrent het verschijnen van verdachte en getuigen, de
vertegenwoordiging van slachtoffer en nabestaande erkent. Hetzelfde stelt
het OM voor ten aanzien van de bevoegdheid van de voorzitter te
beslissen wie van de nabestaanden het woord mogen voren als zich meer
dan 3 nabestaanden (bedoeld in het vierde lid onder b) hebben gemeld. Ik
heb artikel 258, zesde lid, aangepast conform het voorstel van het OM.
Niettemin blijft mogelijk dat het slachtoffer pas tijdens de zitting tot de
conclusie komt dat hij zijn verklaring niet zelf mondeling kan afleggen; hij
kan dan verzoeken of een ander dat voor hem kan doen. Daartoe is artikel
303 aangevuld.
Onderdelen E, G, H, I en J
Dit betreffen technische aanpassingen van bestaande artikelen naar
aanleiding van de uitbreiding van het spreekrecht voorzien in het nieuwe
artikel 51e. De Rvdr werpt op dat met de voorgestelde aanvulling op
artikel 319, eerste lid, wordt beoogd om de slachtoffers mede te delen
wanneer het onderzoek zal worden hervat, zodat een oproeping

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 176, nr. 3

9

achterwege kan blijven. Ik deel de conclusie van de Rvdr dat het derhalve
niet gaat om een verplichting tot verschijning.
Onderdeel F
Artikel 269, vijfde lid, wordt, overeenkomstig de wens van de Rvdr,
herzien door de leeftijd van toehoorders bij een terechtzitting te stellen op
minimaal 12 jaar. Ik meen dat een dergelijke herziening passend is in het
huidige tijdsgewricht. Het voorstel van de Rvdr om de voorzitter de
bevoegdheid te geven personen tussen 12 en 18 jaren niet toe te laten,
neem ik ook over met uitzondering van minderjarige slachtoffers en
minderjarige benadeelde partijen in de leeftijd tussen 12 en 18 jaar. Zij
dienen een eigen recht te hebben om bij de openbare terechtzitting
aanwezig te zijn. Ik merk nog op dat het goed denkbaar is, dat de
rechtbank in het geval dat de minderjarige gebruik maakt van zijn
spreekrecht, al dan niet op verzoek van het slachtoffer, het bevel geeft om
de deuren tijdelijk te sluiten.
Artikel II
De NVvR veronderstelt dat het wetsvoorstel onmiddellijke werking heeft,
vanwege het ontbreken van overgangsrecht. Deze veronderstelling is
juist. Ik meen dat het mogelijk moet zijn om meteen van het uitgebreide
spreekrecht gebruik te maken en dat daaraan geen procedurele beletselen
in de weg staan. Wel is het zaak dat personen die van het spreekrecht
gebruik willen maken zich zo snel mogelijk kenbaar maken, opdat zij tijdig
kunnen worden opgeroepen. Ik zal bezien of de informatiefolders voor het
slachtoffer in deze zin kunnen worden aangepast.
De staatssecretaris van Veiligheid en Justitie,
F. Teeven

Tweede Kamer, vergaderjaar 2011–2012, 33 176, nr. 3

10