2
Aanbieding verantwoordingsstukken
over 2017
Aan de orde is de aanbieding van de verantwoordingsstukken over het jaar 2017.
De voorzitter:
Aan de orde is de aanbieding van de verantwoordingsstukken inzake de rijksbegroting van 2017. Ik heet de minister
van Financiën en de president van de Algemene Rekenkamer, de heer Visser, van harte welkom.
Vanochtend hebben we het verantwoordingsontbijt in de
Oude Zaal gehad. Daar waren heel veel Kamerleden bij
aanwezig. Ik vroeg me af waar de andere helft was, maar
die zat in Nieuwspoort bij de aanbieding van een boek over
de lessen van het kabinet-Rutte II. Er wordt dus hard
gewerkt in de Kamer.
Welkom. Het is inmiddels al de negentiende keer dat op de
derde woensdag in mei de verantwoordingsdocumenten
aangeboden worden aan de Tweede Kamer. Het gaat om
de jaarverslagen van alle ministeries en de rapporten van
de Algemene Rekenkamer. De Rekenkamer helpt door zijn
verantwoordingsonderzoek ons als Tweede Kamer bij de
financiële controle.
Dan geef ik nu het woord aan de minister van Financiën.
Minister Hoekstra:
Voorzitter, dank u wel. Ik ken mijn plaats. Als lid van het
kabinet-Rutte III was ik vorig jaar maar 67 dagen verantwoordelijk voor de overheidsfinanciën en de schatkist. Het kabinet-Rutte II was 225 dagen een demissionair kabinet. 2017
was een overgangsjaar, dus kan ik mijn invloed op de staat
van de overheidsfinanciën van vorig jaar eigenlijk alleen
maar overschatten.
Niettemin ben ik erg blij met het goede rapport dat ik u en
via u aan de leden kan overhandigen, voorzitter. Want
Nederland stond er in 2017 nog beter voor dan het vorige
kabinet verwachtte toen het de begroting voor 2017
opstelde. Gaat het namelijk goed in de wereld, dan gaat
het goed — vaak zelfs heel goed — met Nederland. Maar
die goede cijfers kwamen vooral ook door al die hardwerkende Nederlanders, die in nog groteren getale dan in 2016
aan de slag gingen, want Nederland telde vorig jaar nog
meer banen en minder werklozen dan een jaar eerder. Dat
leidt automatisch tot meer belastinginkomsten en minder
overheidsuitgaven. Maar ook de consumptie en de export
stegen, net als de bedrijfsinvesteringen. Ook dat is gunstig
voor de schatkist. Uiteindelijk groeide de economie met
meer dan 3%. Dat is een groei die we sinds de crisis niet
meer hebben meegemaakt en die — laat ik dat er ook bij
zeggen — in dit millennium sowieso zeldzaam is.
Voorzitter. Een mijlpaal van vorig jaar was dat onze overheidsschuld zakte tot onder de grens van 60% van het bbp.
Ruim onder die grens zelfs, want eind vorig jaar hadden
we een schuld van 56,7% van het bbp. Dat is erg goed
nieuws. Dat betekent namelijk dat de last van de Nederlandse overheidsschuld steeds kleiner wordt. Dat zorgt voor

Tweede Kamer

lagere renteverplichtingen op korte en lange termijn. Zo
betaalde de overheid vorig jaar ten opzichte van 2012 al 3,2
miljard minder rente. 3,2 miljard, dat is veel geld! Als we
die schuld verlagen, krijgen we ruimte voor andere uitgaven
en investeringen in de onderwerpen die we met elkaar zo
belangrijk vinden: veiligheid, onderwijs, zorg, duurzaamheid
en klimaat. Al die uitgaven, en al die uitgaven aan andere
begrotingsposten, betalen we met geld van de belastingbetaler, de burger. Daar moeten we dus met elkaar bedachtzaam, verstandig en integer mee omgaan. Dat is gewoon
onze plicht als politiek.
Voorzitter. In dat licht ben ik blij u te kunnen vertellen dat
ook in 2017 ruim 99,5% van alle uitgaven en inkomsten
rechtmatig is uitgegeven en geïnd. Dat is in internationaal
perspectief een ongekend hoog percentage. In internationaal perspectief gaan we dus buitengewoon rechtmatig om
met het belastinggeld van onze inwoners en dat mag ook
gezegd worden.
Tegelijkertijd moet al dat goede nieuws ons niet verblinden,
want naast de goede investeringen in onze collectieve
voorzieningen die op stapel staan, bouwt een verstandige
overheid juist in goede tijden ook buffers op. Ik roep graag
in herinnering dat de overheidsschuld voor de crisis minder
dan 43% van het bbp was. Juist daardoor kon de overheid
toen de ergste klappen van de economisch ongure tijd
opvangen. Dat is de rol van de overheid, een rol die zij ook
moet vervullen. Daarom heeft de overheid dus buffers
nodig. De overheidsschuld moet dus ook de komende jaren
nog verder naar beneden.
Die wens heeft uw Kamer ook al bereikt via de Raad van
State en die wens leeft ook in een groot gedeelte van uw
Kamer, zo merkte ik al bij de Algemene Financiële
Beschouwingen. Toen waren er twee woordvoerders in uw
Kamer die koning Jozef, de onderkoning van Egypte, aanhaalden, die in de goede jaren de graanschuren besloot te
vullen. Andere woordvoerders gebruikten iets minder bijbelse termen, maar bedoelden volgens mij hetzelfde. Dat
is ook mijn uitdrukkelijke wens, want de overheidsschuld
zit nog niet op het niveau van voor de crisis. Ik wil voorbereid zijn op het moment dat alle groene seinen toch een
keer onverhoopt op rood komen te staan. We weten dat
wanneer dat is, altijd een verrassing is, maar vroeg of laat
zal het minder gaan met de economie. Sommige experts
zien al het einde van de hoogconjunctuur. Bovendien staat
de brexit voor de deur en zorgen internationale geopolitieke
spanningen voor onrust, net als de handelsbelemmeringen
die her en der boven de markt hangen.
Voorzitter. De open, volatiele, Nederlandse economie profiteert volop van een groeiende wereldeconomie, maar
wordt ook sterker getroffen als het slecht gaat. Zodra de
minder prettige tijden aanbreken, moeten we daar klaar
voor zijn. Laat juist dat een les zijn van de crisisjaren en laat
dat ook het belangrijkste motto zijn voor mij in de komende
jaren.
Voorzitter. Het is mij een eer u voor het eerst een financieel
jaarverslag van het Rijk te mogen aanbieden, het Financieel
Jaarverslag van het Rijk 2017. Dat doe ik met heel veel
genoegen. Ik kijk uit naar het debat met uw Kamer over dit
FJR, volgende week woensdag.
Dank u wel.

Aanbieding verantwoordingsstukken over 16 mei 2018
2017
TK 81

81-2-1

(De minister overhandigt de jaarverslagen en de slotwetten
over het jaar 2017 aan de Voorzitter.)
De voorzitter:
Dank u wel. Dan geef ik nu het woord aan de president van
de Algemene Rekenkamer.
De heer Visser:
Mevrouw de voorzitter. Dank voor uw uitnodiging om ons
onderzoek naar de verantwoording hier toe te lichten. Het
is inderdaad een volwassen traditie geworden, nu de
negentiende keer. Laat ik beginnen met de spanning bij de
minister van Financiën weg te nemen: de Algemene
Rekenkamer keurt de rijksrekening goed. En inderdaad,
zoals de minister net zei, is meer dan 99% van de uitgaven
en inkomsten rechtmatig. Dat is goed nieuws en een compliment waard. Ook met de slotwetten gaat het steeds beter.
Uw Kamer hoeft dus minder dan voorheen uitgaven goed
te keuren die vooraf niet waren geautoriseerd. Weer minder
onrechtmatigheden daar, weer een compliment waard.
Nu wordt de minister onrustig en denkt: altijd gevaarlijk,
een speech die met complimenten begint.
In de bedrijfsvoering komen we bijna evenveel onvolkomenheden tegen als vorig jaar, namelijk 35. En net als in de
voorgaande jaren is een flink deel daarvan veroorzaakt door
problemen bij de Belastingdienst. Trajecten zijn daar in de
vertraging; alweer. En het zal echt nog jaren duren voordat
dit daar op orde is.
Dan wil ik u wijzen op twee ernstige onvolkomenheden dit
jaar. Ik licht er één uit. Tijdens ons onderzoek stuitten we
op een bijzonder probleem bij de Rijksdienst Caribisch
Nederland. Het ging om informatiebeveiliging. Kort gezegd:
op het terrein van de informatiebeveiliging troffen we een
achterdeur aan die niet op slot was en wellicht al lange tijd
op een kier stond. We hebben daarom voor het eerst sinds
jaren bezwaar aangetekend en de minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties een maand de tijd
gegeven om te reageren. In de reactie van de minister wordt
bevestigd dat die achterdeur bij de Rijksdienst inderdaad
lange tijd op een kier heeft gestaan, tot we dat constateerden en bezwaar maakten. Inmiddels heeft de minister
maatregelen genomen en de deur als het ware gesloten.
We hebben daarom ons bezwaar kunnen opheffen.
Voorzitter. Veel van de problemen in de bedrijfsvoering
hebben net als vorig jaar te maken met dat thema "informatiebeveiliging". Dat is dit jaar bij negen departementen en
bij de Tweede Kamer een probleem. De samenleving is in
hoge mate afhankelijk van diensten van de rijksoverheid.
En die diensten worden digitaal georganiseerd. Dat vereist
een rijksoverheid die de informatiebeveiliging op orde heeft.
Vorig jaar ontkenden vier ministers nog dat er problemen
waren. Nu doet geen van de ministers dat. Dat is dan wel
weer beter dan vorig jaar, want het oplossen van een probleem begint altijd met het erkennen ervan. Wij verwachten
dat in een tijd waarin digitale criminaliteit, digitale spionage
en cyberoorlogen een reëel risico zijn, informatiebeveiliging
hoog op de politieke agenda staat. Stilstand kan achteruitgang zijn. Dus die negen onvolkomenheden bij de departementen geven een serieus probleem aan.

Tweede Kamer

Voorzitter. Dat is wat we volgens de wet formeel moeten
onderzoeken en waarover we het parlement formeel moeten
informeren: controle op de rechtmatigheid en onderzoek
naar de bedrijfsvoering. Maar de vraag is of daarmee voldoende gezegd is voor u om de ministers decharge te verlenen. Formeel gezien wel, maar ik hoop dat uw belangstelling verder reikt.
Vorig jaar vertelde ik u daarom over Madame Bovary, dat
beroemde boek van de Franse schrijver Gustave Flaubert.
In dat boek stapt een getrouwde vrouw in een koets met
een man die niet haar echtgenoot is. Ze rijden weg en de
gordijnen zijn gesloten. En wat binnen gebeurt, wordt aan
de verbeelding overgelaten. Er staat niets over op papier.
Desondanks werd dat boek zo schandalig gevonden dat het
op een zwarte lijst kwam en verboden werd. Daarmee liepen
de lezers in de val die voor ze was gezet. Want het was de
eigen inbeelding en de eigen fantasie van de aanklagers
die bloot werd gelegd. Er stond helemaal niks onoorbaars
op papier.
Ik stelde u de retorische vraag of het wenselijk is dat u moet
fantaseren over het presteren van het Rijk, omdat er niet
of te weinig op papier staat. Voor veel onderwerpen geldt:
als u in de verantwoordingsstukken op zoek gaat naar
prestaties of bereikte resultaten, zult u toch tot die conclusie
moeten komen. Het staat er niet. Gesloten gordijnen!
Voorzitter. Verbeelding en fantasie horen bij de literatuur,
politiek is wat anders. Fact free politics vormen geen aanlokkelijk perspectief. Dat is het tweede wat ik u vandaag op
Verantwoordingsdag wil vertellen. Dit is overigens by far
de best bezochte Verantwoordingsdag ever, period! Waar
het om gaat, is dat we verwachten dat in de jaarverslagen
van de ministers wel staat wat er precies is gebeurd, zodat
iedereen wel kan zien wat het beloofde resultaat is en wat
het beloofde beleid heeft opgeleverd. En dat is uit de jaarverslagen die de minister net heeft aangeboden, vaak
moeilijk op te maken. De cruciale vraag is: hoe zijn we bezig
en willen we op de ingeslagen weg verder? De vraag is:
wat is de route tussen de derde woensdag van mei, vandaag, en de derde dinsdag van september en verder?
Voorzitter. Een voormalig minister van Onderwijs zei: een
goed jaarverslag is niet het einde van een jaarcyclus, het
is het begin van een discussie. Krijgt de burger waar voor
zijn geld? Dat is die discussie. Maar het antwoord blijkt dan
vaak niet uit de jaarverantwoording. En ook na ons onderzoek blijft nog veel onzeker. Tegelijkertijd is de hoeveelheid
informatie die we dankzij nieuwe technologie kunnen verzamelen, kunnen verwerken en kunnen analyseren nog
nooit zo groot geweest. We leven in het informatie- en
communicatietijdperk. Kunt u nu op basis van de informatie
die u wordt aangeboden en aangereikt bepalen hoe die
route van vandaag verder loopt via de derde dinsdag in
september en verder? Laat ik met die vraag in het achterhoofd een drietal bevindingen uit ons onderzoek kort toelichten.
Dan begin ik bij het beleid van de minister van Sociale
Zaken om mensen met een uitkering aan het werk te helpen.
Daarvoor werd aan het UWV 206 miljoen euro beschikbaar
gesteld. Daarvan zou 25% niet zijn besteed, maar de
minister meldt in zijn jaarverslag niet dat het UWV veel
minder re-integratietrajecten en werkvoorzieningen heeft
ingekocht dan verwacht. Dat bleek wel uit ons onderzoek.

Aanbieding verantwoordingsstukken over 16 mei 2018
2017
TK 81

81-2-2

Het is niet te achterhalen uit het jaarverslag. Laat staan dat
nu duidelijk is wat is bereikt en niet is bereikt met die ingekochte trajecten en de doelstellingen van het beleid. En
toch moet u dat weten om te bepalen wat de resultaten zijn,
om te bepalen of u op Prinsjesdag opnieuw 206 miljoen
euro wilt reserveren voor dit beleid. Het jaarverslag geeft
het antwoord niet.
Het tweede voorbeeld. Het Samenwerkingsprogramma
Luchtkwaliteit, waarin Rijk, provincies en gemeenten
samenwerken aan een schonere lucht. Vorig jaar concludeerden we al dat het niet duidelijk was of u met hetzelfde
geld meer had kunnen bereiken, of hetzelfde bereikt had
kunnen worden met minder geld. En toch is dat de politieke
hamvraag. Daarom onderzochten we nu als eerste de
samenhang tussen kosten en resultaten van acht maatregelen uit dat programma. Uit ons onderzoek blijkt dat deze
maatregelen hebben geleid tot 2% minder uitstoot van
schadelijke uitlaatgassen. De kosten hiervan waren 400
miljoen euro. De gezondheidswinst, hebben we laten uitrekenen, is gering. En we concluderen dat de minister met
minder geld waarschijnlijk hetzelfde had kunnen bereiken.
Wanneer u het jaarverslag erbij pakt, vindt u dat antwoord
niet.
Dan een heel ander voorbeeld. Wij hebben ook gekeken
naar het beheer van publiek vastgoed. We komen tot de
conclusie dat de beoogde bezuiniging daar, 136 miljoen
structureel, niet gehaald zal worden. We komen ook tot de
conclusie dat de uitvoeringskosten niet afnemen, zoals
beoogd, maar toenemen. En we komen tot de conclusie
dat de verkoop van 83 panden niet 102 miljoen heeft
opgeleverd maar minder. Want er is in de jaren voorafgaand
aan de verkoop versneld 100 miljoen extra afgeschreven.
Dus de opbrengst ten opzichte van de boekwaarde voorafgaand aan die operatie was 2 miljoen euro. Zou u zich verlaten op het jaarverslag, dan had u dat niet geweten. Het
jaarverslag vertelt dat niet.
Dus een terugkerend probleem is dat we relevante informatie niet langs krijgen ter beoordeling. U weet het niet, wij
weten het niet, de burger weet het niet en soms weet de
minister het ook niet.
Voorzitter. Ik hoef u niet te vertellen hoe belangrijk informatie is voor uw werk. En toch blijkt uit ons onderzoek steeds
weer dat informatie die u nodig heeft om vooruit te kijken
er niet is. Geld is soms moeilijk of niet te volgen. Resultaten
van beleid zijn vaak niet bekend. Of de resultaten zijn niet
te koppelen aan het geld. Soms is zelfs niet eens bekend
hoeveel geld iets heeft gekost. En toch leven we in dat
tijdperk van ongebreidelde mogelijkheden van informatie
en communicatie. Dat vinden wij niet raar, dat vinden wij
vooral heel bijzonder, zou juf Ank zeggen.
Voorzitter. De rechtmatigheid is op orde. De bedrijfsvoering
is veel beter dan tien, vijftien jaar geleden. De volgende
stap is dan beter inzicht in publiek geld en de maatschappelijke resultaten die ermee worden bereikt. Daarbij hoort
allereerst een compleet zicht op publiek vermogen en de
kosten daarvan: wegen, bruggen, straaljagers, fregatten,
pantservoertuigen, onroerend goed. We zien dat er initiatieven zijn om dat beter in beeld te brengen. Er wordt gekeken
of een baten-lastenstelsel eventueel kan worden ingevoerd.

Tweede Kamer

Er is een Operatie Inzicht in Kwaliteit. Denk ook aan het
vrijgeven van open data. Kijk naar het initiatief waarstaatjegemeente.nl. En vandaag krijgt u ook de Monitor Brede
Welvaart van het CBS.
Het zijn allemaal stappen in de goede richting. En toch:
heeft u nu die koets met open gordijnen? Ik vrees dat
onbedoeld iets anders gebeurt. U krijgt geen glazen koets,
nee, er dreigt een toekomst van verkokerd verantwoorden.
U krijgt vier koetsen. In de eerste koets rijdt de minister van
Financiën. Hij geeft u inzage in de goedgekeurde rijksrekening. Die bedraagt 228 miljard. Dat is niet hetzelfde bedrag
uit de Voorjaarsnota en het Financieel Jaarverslag van het
Rijk. Het gaat over meer. Het voorste gordijntje gaat dus
deels open. Daarachter komt dan de tweede koets met de
minister van Binnenlandse Zaken, die u meer vertelt over
de rijksdienst, het rijkspersoneel en het rijksvastgoed. Het
linker gordijntje gaat deels open. Dan komt er een derde
koets met de minister van Economische Zaken. Die zwaait
uit het rechter raampje en zegt dat er vanmiddag een ander
voertuig, een heel modern voertuig komt met meer inzicht
in de maatschappelijke ontwikkelingen. Maar vraagt u niet
wat de relatie is met die eerste koets, waar het geld in wordt
vervoerd. Dan is er nog een vierde koets. Die is van de
minister voor Buitenlandse Handel en Ontwikkelingssamenwerking, want zij opent de gordijnen van het achterste
raampje. Dan kunnen we achteraf volgen wat de ontwikkelingen zijn bij de Sustainable Development Goals van de
VN in 2030. Vier koetsen, vier keer een geopend gordijntje,
maar we zien niet alles en we weten niet zeker of we steeds
naar hetzelfde kijken. Op dat moment ontvangt u een brief
voor deze dag van de minister van Algemene Zaken, die
schrijft: "U heeft al een hele stoet. U heeft een hele karavaan. Mijn koets voegt daar niks aan toe."
Voorzitter. Genoeg over koetsen. Feit is dat we te vaak te
veel niet weten. Het staat er niet. U kunt dan de route van
de derde dinsdag van september niet vinden in de jaarverslagen. Maar het is aan u om te bepalen of u hier, precies
30 jaar na uw initiatief om de cijfers op orde te brengen,
genoegen mee neemt, of dat u net als 30 jaar geleden de
handschoen oppakt, de genoemde initiatieven verder uitwerkt, die samenbrengt tot één geheel en het geheel ziet
als een opmaat naar integrale verantwoording. Met die
boodschap wil ik u graag onze rapporten aanbieden.
(De president van de Algemene Rekenkamer overhandigt
de rapporten van de Algemene Rekenkamer over het jaar
2016 aan de Voorzitter.)
(Applaus)
De voorzitter:
Ik dank de minister van Financiën en de president van de
Algemene Rekenkamer voor de aangeboden stukken inzake
de verantwoording over de rijksbegroting 2017. Niet alleen
u als leden van de Tweede Kamer maar ook 100 burgers,
de zogenaamde V100, zullen zich de komende periode buigen over deze stukken. De V100 bestaat uit burgers uit
verschillende lagen van de bevolking. Zij zijn vrijdag een
hele dag in de Tweede Kamer om vragen te stellen over
één onderdeel van een jaarverslag waar zij in de dagelijkse
praktijk mee te maken hebben.

Aanbieding verantwoordingsstukken over 16 mei 2018
2017
TK 81

81-2-3

Geachte leden, het Verantwoordingsdebat staat op de plenaire agenda voor woensdag 23 mei 2018. In de weken
daarna worden de afzonderlijke jaarverslagen in de commissies behandeld, met een afrondende plenaire besluitvorming in de laatste week voor het zomerreces. Tot slot wijs
ik erop dat vandaag ook de Jaarrapportage 2017 Regeling
Grote Projecten van de vaste commissie voor Financiën en
de Monitor Brede Welvaart van het CBS, Centraal Bureau
voor de Statistiek, aan de Kamer zijn aangeboden. Ik vertrouw erop dat de vandaag gepresenteerde rapporten en
verkenningen behulpzaam zullen zijn bij de beoordeling
van het in het jaar 2017 gevoerde beleid. Ik wens de Kamer
daarbij heel veel succes.
Dank jullie wel.
De vergadering wordt enkele ogenblikken geschorst.

Tweede Kamer

Aanbieding verantwoordingsstukken over 16 mei 2018
2017
TK 81

81-2-4