Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2020–2021

28 750

Gemeentelijke herindeling

35 165

Verkiezingen

Nr. 79

BRIEF VAN DE MINISTER VAN BINNENLANDSE ZAKEN EN
KONINKRIJKSRELATIES
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 15 december 2020
1. Inleiding
Op woensdag 18 november jl. hebben herindelingsverkiezingen plaatsgevonden in zeven Noord-Brabantse en Groningse gemeenten, te weten
Appingedam, Boxtel Delfzijl, Haaren, Loppersum, Oisterwijk en Vught.
Tijdens een Wetgevingsoverleg Tijdelijke wet verkiezingen covid-19 van
14 oktober jl. (Kamerstuk 35 590, nr. 23) is een motie van de Kamerleden
Snoeren en Terpstra aangenomen, waarin de regering wordt verzocht de
evaluatie van de herindelingsverkiezingen ten uiterste één maand na de
herindelingsverkiezingen aan de Kamer te doen toekomen.1 Het is staand
beleid van het Ministerie van BZK om verkiezingen die plaatsvinden op
grond van de Kieswet te evalueren. Met deze brief geef ik uitvoering aan
deze motie.
De herindelingsverkiezingen zijn ondanks de bijzondere omstandigheden
goed verlopen. De gemeenten hebben er alles aan gedaan om dat
resultaat te kunnen behalen. Dat heeft veel inzet gevraagd. Langs deze
weg wil ik iedereen bedanken die heeft meegewerkt aan de organisatie
van deze verkiezingen.
De herindelingsgemeenten hebben als eerste gemeenten in Nederland
verkiezingen georganiseerd met inachtneming van de covid-19maatregelen. De Tijdelijke wet verkiezingen covid-19 (Kamerstuk 35 590)
die door uw Kamer met grote spoed is behandeld en aangenomen en
vóór deze verkiezingen inwerking is getreden, vormt het wettelijk kader
waarmee de gemeenten de verkiezingen op een goede manier konden
organiseren onder covid-19-omstandigheden. De opgedane ervaringen
zijn van belang voor de gemeenten die in maart 2021 de verkiezingen voor
de leden van de Tweede Kamer organiseren. Deze herindelingsverkiezingen zijn mede daarom geëvalueerd.
1

kst-28750-79
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2020

Kamerstuk 35 590, nr. 12.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 28 750, nr. 79

1

De opkomst voor deze herindelingsverkiezingen varieerde bij de
betrokken gemeenten tussen de 44% en 51%. Deze opkomst is vergelijkbaar met de opkomst bij andere herindelingsverkiezingen. Het aantal
gebruikte volmachten lag bij de herindelingsgemeenten tussen de 11% en
15% van het aantal uitgebrachte geldige stemmen.2 Er is bijna alleen
gestemd met onderhandse volmachten; van de mogelijkheid om een
schriftelijke volmacht aan te vragen is bij de herindelingsverkiezing bijna
geen gebruik gemaakt.
Momenteel is een peiling gaande om na te gaan waarom kiezers niet zijn
gaan stemmen en meer specifiek of het coronavirus daar een rol bij heeft
gespeeld. De uitkomsten van deze peiling zal ik uw Kamer in januari doen
toekomen. Voor deze evaluatie is kwalitatief onderzoek gedaan onder
kiezers en stembureauleden door middel van focusgroep-gesprekken.
Daarnaast is kwantitatief onderzoek gedaan via een enquête onder
stembureauleden. Deze rapportages doe ik u hierbij toekomen3. Ook heeft
het Ministerie van BZK met de organiserende gemeenten gesproken over
de opgedane ervaringen.
2. Uitkomsten evaluatie
De Tijdelijke wet verkiezingen covid-19 regelt de maatregelen die in het
stemlokaal gelden om het stemmen voor kiezers en het werken voor
stembureauleden op een veilige manier te kunnen laten plaatsvinden. Het
gaat dan concreet om het bewaren van de 1,5 meter afstand, de hygiëne
maatregelen en het gebruik van persoonlijke beschermingsmiddelen.
Deze evaluatie is er specifiek op gericht om in kaart te brengen wat de
ervaringen zijn geweest met de implementatie van de nieuwe maatregelen.
Taken stembureau
De Tijdelijke wet regelt dat de stembureaus moeten bestaan uit minimaal
4 leden. Het in deze wet nieuw toegevoegde vierde stembureaulid bij de
ingang van het stemlokaal vangt de kiezers op en bewaakt dat het niet te
druk is in het stemlokaal om de 1,5 meter afstand te kunnen aanhouden.
Uit het kwalitatieve onderzoek met kiezers blijkt dat kiezers veel
waardering hebben voor deze nieuwe taak van het stembureau. Kiezers
ervaren het stembureaulid bij de ingang als een gastheer/gastvrouw die er
is om alles in goede banen te leiden. Dat geeft kiezers vertrouwen dat het
goed is geregeld. Ook de stembureauleden hebben deze waardering
ervaren. De gemeenten zelf hebben alleen positieve reacties ontvangen
over deze nieuwe taak van het stembureau.
Uit de evaluatie blijkt verder dat het in de praktijk heel goed werkt als er
twee stembureauleden zijn die de benodigde handelingen verrichten om
de kiezer toe te laten tot de stemming. De Tijdelijke wet maakt dat
mogelijk. Niet alleen biedt dit extra opties bij het inrichten van het
stemlokaal, de stembureauleden vinden deze werkwijze ook prettiger.
Daarnaast geeft deze nieuwe werkwijze ook een snellere doorloop. Voor
dit laatste punt verwijs ik naar het rapport dat ik u hierbij doe toekomen,
waarin voor verschillende afmetingen van stemlokalen is gesimuleerd wat
de doorlooptijden kunnen zijn bij het stemmen. Geconcludeerd wordt dat
in het algemeen geldt dat de grootte van het stemlokaal het gemakkelijker
maakt voor kiezers om de 1,5 meter afstand te bewaren. Om deze reden
brengen kiezers minder tijd door in een groter stemlokaal, ondanks de
grotere loopafstanden. Om inzicht te krijgen in de feitelijke doorlooptijden
2
3

Dit is redelijk vergelijkbaar met het landelijke gemiddelde bij verkiezingen (ruim 10%).
Raadpleegbaar via www.tweedekamer.nl.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 28 750, nr. 79

2

zijn ook tijdmetingen verricht in een aantal stemlokalen gedurende de
herindelingsverkiezingen. Deze metingen bevestigen het beeld uit de
simulatie. De vastgestelde doorlooptijden van deze metingen zijn
openbaar gemaakt.4
Gezondheidscheck stembureauleden
Conform de Tijdelijke wet verkiezingen covid-19 hebben de herindelingsgemeenten een gezondheidscheck afgenomen bij de stembureauleden.
Dit is gebeurd voor de aanvang van de werkzaamheden.
De herindelingsgemeenten hebben daartoe voorafgaand aan de dag van
de stemming telefonisch of per e-mail contact gehad met de stembureauleden. Volgens de gemeenten kon tussen de 1% en 5% van de
stembureauleden niet alle vragen uit de gezondheidscheck met «nee»
beantwoorden. Ook om andere redenen vielen op de dag van stemming
stembureauleden uit. Gelet op deze uitkomst is het vooral voor de
aankomende Tweede Kamerverkiezingen raadzaam om circa 10% extra
stembureauleden in reserve te houden. Dat zal ik in aanloop naar de
Tweede Kamerverkiezing de gemeenten ook vragen.
Afmetingen van de stemlokalen
Bij de herindelingsverkiezingen zijn er in totaal 76 reguliere stemlokalen
(met 81 stembureaus) ingericht en er zijn op 14 locaties bijzondere of
mobiele stembureaus met beperkte toegang ingericht. Kiezers en
stembureauleden hebben veel waardering voor de grote ruimtes waar de
stemlokalen in waren gevestigd. In die ruimtes kon bij het stemmen de 1,5
meter afstand goed worden gewaarborgd. De herindelingsgemeenten
hebben waar mogelijk naar stemlokalen gezocht met een aparte in- en
uitgang. Daarmee wordt bevorderd dat er een looproute mogelijk is in het
stemlokaal dat het risico minimaliseert dat kiezers elkaar kruisen. Kiezers
waarderen ook een aparte in- en uitgang. Uit de focusgesprekken met
kiezers komt ten aanzien van de bewegwijzering een aandachtspunt. Niet
alle kiezers vonden de bewegwijzering in de stemlokalen even duidelijk.
Dat geldt bijvoorbeeld voor lokalen, zoals sportzalen, waar op de vloer al
andere markeringen zijn aangebracht. Sommige stembureauleden is
opgevallen dat kiezers door automatisme niet altijd goed kijken naar pijlen
of aangebrachte markeringen op de grond. Een meer gedwongen
looproute vinden deze stembureauleden daarom nodig. Het stembureaulid bij de ingang van het stemlokaal zou daarbij een rol kunnen spelen
door de kiezers nadrukkelijker op de looproute te wijzen.
Uit de gesprekken met stembureauleden is gebleken dat het afstand
houden tot hulpbehoevende kiezers in voorkomende gevallen niet goed
mogelijk was. De tijdelijke regelgeving geeft voorschriften voor het
dragen van een medisch mondneusmasker en wegwerphandschoenen. Ik
zal gemeenten in de aanloop naar de Tweede Kamerverkiezing nadrukkelijk op wijzen dat men deze voorschriften naleeft voordat de hulp
geboden wordt. Stembureauleden hebben ook ervaren dat tijdens de
stemopneming voldoende afstand houden niet altijd mogelijk was. Met
name bij het sorteren en het tellen van de stemmen bleek afstand houden
niet goed mogelijk. Zowel de gemeenten als de stembureauleden spreken
de verwachting uit dat dit nog lastiger wordt als de grotere stembiljetten
voor de Tweede Kamerverkiezingen geteld moeten gaan worden. Dit
onderschrijf ik. De Tijdelijke wet verkiezingen covid-19 maakt het mogelijk
dat indien stemlokalen te klein zijn voor het tellen, het telproces ook op
een andere locatie mag worden uitgevoerd. Ik zal gemeenten op deze
4

www.rijksoverheid.nl/documenten/publicaties/2020/12/11/resultaten-meting-doorlooptijduitbrengen-stem-bij-herindelingsverkiezingen-2020.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 28 750, nr. 79

3

nieuwe mogelijkheid in de wet blijven wijzen en op basis van deze
inzichten in de stembureauinstructie opnemen hoe de stemlokalen ten
behoeve van de stemopneming op een veilige manier kunnen worden
ingericht.
Drive through stembureau
In de gemeente Vught is een zogenoemde «drive through» stembureau
ingericht voor kiezers die met hun auto in het stemlokaal wilden komen.
Er hebben in totaal 518 kiezers een stem uitgebracht. Ik ben van mening
dat een dergelijk stemlokaal in een behoefte kan voorzien. Wel zijn er
aandachtspunten. Het is van groot belang dat, ter waarborging van de
stemvrijheid en het stemgeheim, slechts één persoon in de auto zit.
Gemeenten die een dergelijk stemlokaal zouden overwegen moeten daar
heel duidelijk over communiceren en het stembureau moet daar ook op
toezien. Voorts dienen gemeenten die dit overwegen er rekening mee te
houden dat het uitschuifbaar stemhokje groot genoeg moet zijn om het
stemgeheim te waarborgen. De stembiljetten die gebruikt gaan worden
voor de Tweede Kamerverkiezingen zijn immers veel groter dan de
stembiljetten die zijn gebruikt voor de herindelingsverkiezingen.
Gemeenten zullen dit van tevoren moeten testen.
Stembureaus met beperkte toegang
De Tijdelijke wet maakt het mogelijk dat gemeenten meer maatwerk
kunnen toepassen bij het instellen van bijzondere of mobiele stembureaus, zodat de toegang kan worden beperkt tot kiezers die wonen of
verblijven op de locaties waar de stembureaus zitting houden. Deze
maatregel is met name bedoeld voor zorginstellingen waar restricties
gelden voor de personen die daar aanwezig mogen zijn. De herindelingsgemeenten hebben van deze mogelijkheid gebruik gemaakt. Gemeenten
zijn positief over deze mogelijkheid in de wet. Wel zijn er een aantal
aandachtspunten naar voren gekomen. Zo is het van belang om rekening
te houden met de zorgroutines in de instellingen. Het is niet nuttig het
stembureau voor 10.00 uur zitting te laten houden, omdat dan veelal de
verzorging nog niet klaar is. Ook is duidelijk dat de zittingsduur kort kan
zijn. Een maximale zittingsduur van twee uur lijkt toereikend te zijn. Ik zal
gemeenten hierover informeren.
Tonen identiteitsbewijs door kiezers en potloden voor het invullen van het
stembiljet
Omwille van het vermijden van contacten maakt de Tijdelijke wet het
mogelijk dat kiezers hun identiteitsdocument kunnen tonen aan het
stembureaulid, in plaats van dit te overhandigen. Kiezers kunnen hun
identiteitsbewijs tonen door deze tegen het glas van het kuchscherm te
houden. Een deel van de stembureauleden heeft als gevolg van het tonen
moeite gehad bij het controleren van het identiteitsbewijs. De reden
hiervan is de afstand tot het identiteitsdocument omdat de afstand te
groot was. Tevens blijkt dat het voor veel kiezers een automatisme is om
het identiteitsbewijs te overhandigen aan het stembureaulid. Ik zal in de
instructie die stembureauleden krijgen voor de Tweede Kamerverkiezing
aandacht besteden aan dit punt en de gemaakte suggesties in de
rapportage van de focusgroepen daarbij betrekken.
Gemeenten zijn verschillend omgegaan met de potloden waarmee de
kiezer het stembiljet invult. In sommige gemeenten werden de potloden
gereinigd en hergebruikt en in andere gemeenten mocht de kiezer het
potlood na gebruik meenemen naar huis. Dit is beiden mogelijk.
Aandachtspunt bij de komende Tweede Kamerverkiezing is dat kiezers

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 28 750, nr. 79

4

eraan hechten eraan dat ze 1 potlood aangereikt krijgen of 1 potlood
kunnen pakken, zonder daarbij andere potloden aan te hoeven raken.
Informatievoorziening aan de kiezer over de coronamaatregelen in het
stemlokaal
Voor de herindelingsverkiezingen van 18 november jl. hebben de kiezers
bij hun stempas een folder met vragen ontvangen over de gezondheidscheck. Uit de focusgesprekken blijkt dat door de wijze van bezorgen veel
kiezers de vragen van de gezondheidscheck niet hebben gezien, danwel
daar geen aandacht aan hebben besteed. De reden daarvoor is dat een
deel van de kiezers de enveloppe met de stempas niet bij ontvangst
openen, maar ongeopend laten tot op de dag van de verkiezing. Voor de
kiezers die de enveloppe met de stempas wel openmaken bij ontvangst
waren de vragen op dat moment niet relevant. Immers ontvangt de kiezer
de stempas veertien dagen voor de verkiezingsdag. Dit blijkt niet het
goede moment omdat veel kiezers alleen de stempas uit de envelop halen
of de envelop pas op het laatste moment in het stemlokaal openmaken.
Ook de poster in het stemlokaal met informatie over de gezondheidscheck
is nauwelijks opgemerkt en moet zichtbaarder zijn voor de kiezers zo blijkt
uit het onderzoek. Het is van groot belang dat kiezers weten wat de regels
zijn in het stemlokaal. Voor de Tweede Kamerverkiezing zal ik, in overleg
met de gemeenten, aanbevelen dat de kiezers derhalve op een andere
wijze worden geïnformeerd over de noodzaak om een gezondheidscheck
te doen voorafgaand aan de gang naar het stembureau.
3. Communicatiecampagnes
Campagne werving stembureauleden
Door uw Kamer is gevraagd naar het eerste beeld van de wervingscampagne voor stembureauleden. Op 30 november jl. is de landelijke
wervingscampagne voor stembureauleden van start gegaan. Doel van
deze campagne is om nieuwe stembureauleden te werven voor de
Tweede Kamerverkiezing. Op 30 november meldden zich – mede dankzij
de publiciteit op die dag – al 10.000 mensen aan via de website www.elkestemtelt.nl en op maandag 14 december jl. was dit aantal via de website
opgelopen tot ruim 25.000 mensen die belangstelling hebben. Daarbij
hebben zich naar verwachting ook mensen aangemeld bij gemeenten; in
de campagne wordt namelijk aangegeven dat mensen zich rechtstreeks
kunnen aanmelden bij gemeenten of via de website www.elkestemtelt.nl.
In januari 2020 peil ik bij gemeenten de stand van zaken met betrekking
tot het aantal benodigde en beschikbare stembureauleden.
Communicatiecampagne maatregelen en procedures
Ook is door uw Kamer gevraagd naar de communicatiestrategie in de
aanloop naar de Tweede Kamerverkiezing. De wettelijke maatregelen zijn
er op gericht om – ondanks het coronavirus – te zorgen voor een goed
verloop van de Tweede Kamerverkiezing van 2021, waarbij alle kiezers van
18 jaar en ouder in staat worden gesteld hun stem uit te brengen. De extra
maatregelen vragen om goede informatie en communicatie, zodat alle
kiezers weten wat de maatregelen zijn, hoe zij op de juiste manier hun
stem kunnen uitbrengen en dat zij kunnen vertrouwen op een goede
organisatie en verloop van de Tweede Kamerverkiezing 2021. Dat vraagt
om een steviger en intensiever communicatietraject dan bij Tweede
Kamerverkiezingen «buiten coronatijd».

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 28 750, nr. 79

5

De alomvattende communicatiestrategie is gericht op informeren,
instrueren en faciliteren, zodat kiezers weten wat de maatregelen zijn,
welke handelingsperspectieven ze hebben en dat ze zich geholpen voelen
om daar invulling aan te geven. De voorlichting wordt uitgevoerd in een
massamediale campagne voor alle kiezers van 18 jaar en ouder waarbij
ook specifieke doelgroepgerichte boodschappen en kanalen worden
ingezet. Naast de massamediale campagne komt er maatwerkcommunicatie voor specifieke doelgroepen indien zij met extra mogelijkheden te
maken krijgen om hun stem uit te brengen.
De Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties,
K.H. Ollongren

Tweede Kamer, vergaderjaar 2020–2021, 28 750, nr. 79

6