2021D44796

INBRENG VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
De vaste commissie voor Financiën heeft op 19 november 2021 enkele
vragen en opmerkingen aan de Minister van Financiën en Staatssecretaris
van Financiën – Fiscaliteit en Belastingdienst voorgelegd over verschillende brieven inzake Staatsdeelnemingen, te weten Kamerstuk 28 165,
nrs. 338, 353, en 354; Kamerstuk 29 232, nr. 50; Kamerstuk 31 789, nr. 102
en Kamerstuk 33 532, nr. 91.
De fungerend voorzitter van de commissie,
Tielen
Adjunct-griffier van de commissie,
Schukkink

nds-tk-2021D44796

1

I Vragen en opmerkingen vanuit de fracties
Inhoudsopgave
1.
Inleiding
2.
Algemeen
3.
ABN AMRO
4.
Volksbank
5.
KLM en Schiphol
6.
NS/Abellio
7.
Prorail
8.
Havenbedrijf Rotterdam
9.
TenneT
10.
Invest-NL
11.
UCN
12.
Kansspelaanbieders

2
3
8
9
12
15
16
16
16
17
18
18

1. Inleiding
De leden van de VVD-fractie hebben kennisgenomen van de stukken
omtrent Staatsdeelnemingen. Zij hebben daarbij enkele vragen, gericht op
TenneT, de Volksbank en Invest-NL.
De leden van de D66-fractie hebben met interesse en belangstelling
kennisgenomen van de verschillende brieven en rapporten over staatsdeelnemingen die naar de Kamer zijn gestuurd en hebben daar nog
enkele vragen bij.
De leden van de PVV-fractie hebben kennisgenomen van de stukken voor
wat betreft het schriftelijk overleg aangaande staatsdeelnemingen. Naar
aanleiding van het genoemde punt brengen de leden van de PVV-fractie
de volgende punten naar voren.
De leden van de CDA-fractie hebben kennisgenomen van de verschillende
brieven en rapporten over staatsdeelnemingen.
De leden van de SP-fractie hebben kennisgenomen van de stukken die
voor het schriftelijk overleg zijn geagendeerd. Graag stellen zij hierover
enkele vragen.
De leden van de PvdA-fractie hebben kennisgenomen van de verschillende brieven en rapporten over staatsdeelnemingen.
De leden van de fractie van GroenLinks hebben kennisgenomen van de
verschillende brieven en rapporten over staatsdeelnemingen.
De leden van de Partij voor de Dieren hebben kennisgenomen van de
stukken op de agenda voor het schriftelijk overleg Staatsdeelnemingen,
waaronder het Jaarverslag Staatsdeelnemingen en de Vooruitblik
Staatsdeelnemingen.
De leden van de CU-fractie hebben kennisgenomen van de verschillende
brieven en rapporten over staatsdeelnemingen.
De leden van de Groep Van Haga hebben kennisgenomen van de
verschillende brieven en rapporten over staatsdeelnemingen.

2

2. Algemeen
De leden van de D66-fractie begrijpen uit de vooruitblik beheer staatsdeelnemingen 2021 dat het opstellen van een nieuwe nota deelnemingenbeleid als opvolging van de beleidsdoorlichting deelnemingenbeleid aan
een nieuw kabinet wordt gelaten. Deze leden vragen om daarin een
overkoepelende visie van het Nederlandse deelnemingenbeleid te
verwerken, met daarin drie punten verwerkt: een toelichting op wanneer
een onderneming in staatshanden moet zijn (en wanneer niet meer), welk
maatschappelijk doel een staatsdeelneming vervult (en waarom dat doel
enkel bereikt kan worden door aandeelhouder te zijn) en wat het beoogde
en geplande afbouwpad is, als een onderneming niet permanent in
staatshanden hoeft te zijn.
De leden van de D66-fractie lezen in de vooruitblik dat het Ministerie van
Financiën in de afgelopen periode actief het gesprek is aangegaan met
staatsdeelnemingen over het (aangescherpte) maatschappelijk verantwoord ondernemen (MVO)-beleid. De leden van de D66-fractie begrijpen
uit de antwoorden op vragen van de commissie over het jaarverslag
beheer staatsdeelnemingen dat alle staatsdeelnemingen zoveel mogelijk
dienen aan te sluiten bij de breed gedragen internationale richtlijnen ten
aanzien van MVO-beleid en steunen dit.
Uit het jaarverslag beheer staatsdeelnemingen 2020 blijkt echter dat veel
staatsdeelnemingen nog altijd niet aan (alle) MVO-richtlijnen voldoen. De
leden van de D66-fractie vragen of de bewindslieden daarom tevreden zijn
met de score zoals blijkt uit tabel 4.13 in het jaarverslag staatsdeelnemingen 2020. Welke acties worden ondernomen om ervoor te zorgen dat
staatsdeelnemingen minstens aan de internationale afspraken voor
maatschappelijk verantwoord ondernemen voldoen?
De leden van de D66-fractie denken daarnaast, in lijn met de inzichten die
zijn gedeeld tijdens het rondetafelgesprek over staatsdeelnemingen van
15 november 2021, dat staatsdeelnemingen een rol als koploper in hun
desbetreffende sector zouden kunnen vervullen. Hoe zorgt de staat als
aandeelhouder voor een koploperspositie van staatsdeelnemingen op het
gebied van maatschappelijk verantwoord ondernemen?
De leden van de D66-fractie vragen of zij kunnen verwachten dat alle
staatsdeelnemingen volgend jaar minstens aan internationale
MVO-standaarden voldoen. Kan de Minister daarnaast aangeven hoe
staatsdeelnemingen individueel en gezamenlijk bijdragen aan beleid dat
niet alleen voorkomt dat de wereld slechter wordt, maar bijdraagt aan
verbetering van de wereld voor mens en milieu?
De leden van de fractie van D66 lezen dat staatsdeelnemingen enkel
investeren in het buitenland als er een solide business case is, waarbij de
risico’s zich beperken tot het geïnvesteerde kapitaal. De leden van de
D66-fractie vragen hoe hierbij rekening wordt gehouden met het belang
van de Nederlandse consument en belastingbetaler bij internationale
activiteiten van een staatsdeelneming.
De leden van de CDA-fractie vinden dat bij het houden van staatsdeelnemingen moet worden teruggekeken naar de basis van het deelnemingenbeleid. Dat beleid zegt: de rijksoverheid is aandeelhouder in bedrijven met
een publiek belang waarvan de staat heeft besloten dat het voor de
borging van dit publieke belang gewenst is om risicodragend te investeren. De staat draagt via de invulling van zijn zeggenschapsrechten bij
aan de borging van publieke belangen, stuurt op het behoud van de
financiële waarde die de staatsdeelnemingen vertegenwoordigen en

3

levert een bijdrage aan goed ondernemingsbestuur. Wet- en regelgeving
zijn in de visie van deze leden de eerst aangewezen instrumenten om
publieke belangen te borgen. Staatsaandeelhouderschap is een vergaand
middel waarvoor er een duidelijke rationale dient te zijn. De marktordeningsstructuur en de vraag of er sprake is van nationale strategische
belangen zijn belangrijke overwegingen voor het (behouden van)
staatsaandeelhouderschap. Als deze leden kijken naar de huidige lijst van
staatsdeelnemingen, dan vragen zij zich af hoe vaak wordt getoetst of
staatsdeelnemingen nog voldoende aansluiten bij hetgeen hierboven
geformuleerd is. Kan de Minister hierop ingaan? Kan de Minister van elke
staatsdeelneming aangeven wat het publiek belang is en waarom dat
door de staat geborgd dient te worden? Deze leden vragen de Minister
verder hoe de Minister dit publieke belang begrijpt. Vindt de Minister dat
dit, zoals bij bedrijven gerelateerd aan kansspelen, het beter kunnen
reguleren, controleren en veilig houden van een dienst is, of begrijpt de
Minister dit publieke belang als het veiligstellen van essentiële dienstverlening aan de burger, bijvoorbeeld energielevering of waarborgen dat
iedereen in Nederland een bankrekening krijgt om te voorkomen dat
mensen niet kunnen deelnemen aan de samenleving? Ook vragen deze
leden hoe vaak de portefeuille wordt herijkt.
De leden van de CDA-fractie vinden het verder belangrijk dat de Minister
met de Kamer in gesprek blijft over staatsdeelnemingen en MVO, omdat
zij vinden dat hier nog stappen te zetten zijn. Zo is het aantal vrouwen in
de top van staatsdeelnemingen het afgelopen jaar afgenomen. Zij zijn
benieuwd hoe tevreden de Minister is over MVO binnen staatsdeelnemingen. Deze leden zijn immers van mening dat staatsdeelnemingen nog
net een stapje harder dienen te lopen als het gaat om voorbeeldgedrag.
Graag horen zij hierover de mening van de Minister. Ook valt het deze
leden op dat het gemiddeld uitkeringspercentage dividend in 2020 54
procent was, waar dat in 2019 24 procent was. Hoe verklaart de Minister
deze stijging in een coronajaar, ook gezien de daling van het eigen
vermogen van staatsdeelnemingen van 38,6 miljard euro in 2019 naar
27,9 miljard euro in 2020 en de gehalveerde omzet en grote verliezen in
2020? Ten aanzien van de corona-NOW-steun zijn deze leden verder ook
benieuwd of de Minister kan toelichten in hoeverre de staatsdeelnemingen de aangevraagde steun volledig nodig hebben gehad en als dit
niet het geval was, of zij (een deel van) de steun ook weer hebben
teruggestort.
De leden van de SP-fractie lezen dat de Minister een lijst heeft verstrekt
van goedgekeurde investeringsvoorstellen van staatsdeelnemingen. Vier
van de dertien goedgekeurde investeringsvoorstelleen betreffen buitenlandse investeringen door Nederlandse staatsdeelnemingen. Deze leden
hebben eerder hun zorgen geuit over buitenlandse investeringen door
staatsdeelnemingen welke er onder andere toe leiden dat Nederlandse
bedrijven, waaronder staatsdeelnemingen, concurreren op het Nederlandse spoor met Duitse staatsbedrijven. Zij zijn hierover nog altijd niet
enthousiast en vinden dat Nederlandse staatsdeelnemingen vooral dienen
te investeren in Nederland. Hoe groot is het risico dat Nederland loopt bij
deze investeringen? Hoe ontwikkelt de totale waarde van buitenlandse
investeringen door Nederlandse staatsdeelnemingen zich in de afgelopen
tien jaar? Welke buitenlandse investeringen zijn het afgelopen jaar gedaan
door Nederlandse staatsdeelnemingen?
De leden van de SP-fractie vragen hoeveel werknemers bij staatsdeelnemingen zijn ontslagen tijdens de coronacrisis. Kan de Minister tevens per
staatsdeelneming aangeven hoe de grootte van het personeelsbestand
zich de komende jaren naar verwachting zal ontwikkelen? Indien dat niet
mogelijk is vragen zij de Minister aan te geven bij welke staatsdeelne-

4

mingen de Minister een inkrimping van het personeelsbestand voorziet en
om welke reden.
Kan de Minister aan de leden van de SP-fractie aangeven hoe de
salariëring van bestuurders van staats- een beleidsdeelnemingen zich
heeft ontwikkeld ten opzichte van salarissen in de private sector en ten
opzichte van de werknemers van deze staats- en beleidsdeelnemingen?
De leden van de GroenLinks-fractie vragen of de Minister vindt dat alle
staatsdeelnemingen Paris-proof doelstellingen moeten hebben, welke ook
vertaald worden in CO2-reductiedoestellingen in lijn met Parijs. En dienen
staatsdeelnemingen daar waar zij in relevante sectoren actief zijn daar wat
de Minister betreft een voortrekkersrol in te vullen? Deze leden vragen
bovendien op welke manier de Minister vanuit deelnemingen ondernemerschap op maatschappelijke waardencreatie stimuleert.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen of de Minister wil specificeren
hoe MVO-beleid van staatsdeelnemingen wordt beoordeeld en
afdwingbaar wordt gemaakt vanuit de staat. Wat zijn de overwegingen om
deze afdwingbaarheid wel/niet verder aan te scherpen?
De leden van de GroenLinks-fractie vragen op welke manier de Minister
oordeelt over de vraag of MVO-doelstellingen van staatsdeelnemingen
voldoende zijn en welk kader hiervoor wordt gebruikt. Zij merken hierbij
op dat de passage in de verkenningenbrief waarin de Minister een en
ander uiteenzet over staatsdeelnemingen en de energietransitie wel erg
summier is.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen of de Minister bereid is om van
staatsdeelnemingen, met name in de energie- en transportsector, te
vragen of zij een transitieplan op weg naar net-zero (uiterlijk in 2050)
kunnen opstellen, inclusief milestones op basis waarvan de voortgang
periodiek kan worden getoetst.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen of de Minister vindt dat
staatsdeelnemingen als de Volksbank en ABN AMRO identieke of zelfs
meer ambitieuze MVO-verplichtingen zouden moeten hebben dan
commerciële banken. Zij vragen bovendien waaruit blijkt dat hier op dit
moment sprake van is.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen wat de visie is van de Minister
op de inzet van het staatsdeelnemingeninstrument om economische
veiligheid en strategische autonomie te bevorderen.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen de Minister te reflecteren op
wat de Minister de afgelopen ambtsperiode bereikt heeft in de portefeuille
staatsdeelnemingen.
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie lezen dat de beleidsdoorlichting uit december 20201 volgens het kabinet voldoende aanleiding
geeft voor een nieuwe nota deelnemingenbeleid over de staat als
aandeelhouder van bedrijven. Centraal in deze nota staat de toegevoegde
waarde van het aandeelhouderschap door de staat als instrument voor
het borgen van publieke belangen. Het kabinet gaf, destijds nog in
missionaire staat, in de kabinetsreactie2 aan dit over te willen laten aan
een nieuw kabinet.

1
2

Bijlage bij Kamerstuk 31 935, nr. 67
Kamerstuk 31 935, nr. 67

5

Het kabinet is inmiddels bijna een jaar in demissionaire staat, er is nog
geen nieuw deelnemingenbeleid, maar er zijn wel twee nieuwe deelnemingen opgericht, waarvan in ieder geval één een investering in fossiele
infrastructuur betreft (Bonaire Brandstof Terminals B.V.), die verduurzaming van de energievoorziening op Bonaire voor de komende 30 tot 40
jaar in de weg zit.
De verergerde klimaat- en biodiversiteitscrises vormen urgente nieuwe
omstandigheden voor deelnemingen. De leden van de Partij voor de
Dieren-fractie zijn van mening dat het kabinet rekening moet houden met
de eisen die de nieuwe urgente omstandigheden stellen door te reflecteren op het deelnemingenbeleid, zeker nu duidelijk is wie er in het
volgende kabinet zitten. Het klimaat en de zesde uitstervingsgolf zijn ook
niet demissionair, dus die moeten wat deze leden betreft zo snel mogelijk
een plek krijgen in het deelnemingenbeleid. Deze leden zijn van mening
dat het deelnemingenbeleid moet worden afgestemd op de CO2-reductie
die nodig is om onder de 1,5 graad temperatuurstijging te blijven en de
energietransitie. Hoe eerder dit gebeurt, hoe beter het in de visie van deze
leden is.
Het kabinet zou, als publiek aandeelhouder, een voortrekkersrol moet
aannemen om te zorgen dat Nederlandse deelnemingen klimaat- en
biodiversiteitskoplopers worden. Dit vereist ten eerste reflectie op het
bestaansrecht van staatsdeelnemingen. Wat rechtvaardigt volgens het
kabinet het bestaan van private bedrijven? En wat rechtvaardigt het
bestaan van staatsdeelnemingen?
Waar private beursgenoteerde bedrijven verantwoording afleggen aan
hun aandeelhouders over winst moeten staatsbedrijven verantwoording
afleggen aan de staat over waardecreatie. Erkent de Minister dat als
staatsdeelnemingen de belangrijkste maatschappelijke problemen van
deze tijd verergeren, zij geen recht van bestaan kunnen hebben?
Het kabinet heeft dit voorjaar Bonaire Brandstof Terminals B.V. opgericht,
dat nieuwe olie-infrastructuur moet aanleggen op Bonaire, terwijl dit
eiland volgens de ambtelijke studie van het Ministerie van Economische
Zaken en Klimaat «Duurzame en Betaalbare Energie in Caribisch
Nederland», 100 procent duurzame energie zou kunnen hebben.3
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie roepen het kabinet op om te
stoppen met het oprichten van nieuwe fossiele staats- en beleidsdeelnemingen. Hieronder vallen bijvoorbeeld deelnemingen die worden
opgericht om olie- of gasinfrastructuur te verzorgen, zoals Bonaire
Brandstof Terminals B.V., en deelnemingen waarvan het niet is uitgesloten
dat zij in olie en gas zullen investeren, zoals Invest International. Is het
kabinet bereid om te stoppen met het oprichten van nieuwe fossiele
staats- en beleidsdeelnemingen? Waarom wel of niet? Indien wel, hoe zou
dit beleid vorm kunnen krijgen? Indien niet, waarom niet en kan de
Minister dan ingaan op wat het bestaansrecht nog is van publiek
gefinancierde fossiele deelnemingen die het publieke belang schaden
omdat zij de klimaatcrisis verergeren? In het kader van stoppen met het
oprichten van nieuwe fossiele deelnemingen roepen de leden van de
Partij voor de Dieren-fractie het kabinet op om Bonaire Brandstof
Terminals B.V. alsnog van nieuwe statuten te voorzien, waarin staat dat
geen nieuwe fossiele infrastructuur zal worden aangelegd. Is het kabinet
hiertoe bereid? Zo ja, hoe ziet het plan eruit? Zo nee, kan de Minister dan
uitleggen hoe het in stand houden van het aanbod van fossiele brandstoffen voor de komende 30 tot 40 jaar door nieuwe fossiele infrastructuur
aan te leggen bijdraagt aan de transitie naar een duurzame energievoor3

Rijksdienst Caribisch Nederland, 12 september 2017 (https://www.rijksdienstcn.com/
documenten/brochures/economie-natuur/energie/bijlage-duurzame-en-betaalbare-energie-incaribisch-nederland/index)

6

ziening, wat volgens de website van Bonaire Brandstof Terminals B.V.4
één van de doelen is van deze beleidsdeelneming?
Deze leden constateren dat het kabinet van alle staatsbedrijven serieuze
klimaat- en biodiversiteitskoplopers dient te maken en een voorbeeld voor
private bedrijven die in transitie moeten.
In de vooruitblik schrijft de Minister dat hij als aandeelhouder doorlopend
in gesprek is met de deelnemingen over de MVO-doelstellingen en de
inbedding van MVO bij benoemingen, investeringen en bij gesprekken
over de strategie. De leden van de Partij voor de Dieren-fractie zijn van
mening dat MVO betekent ondernemen met respect en een positief effect
voor het klimaat en de biodiversiteit. Deze leden vinden het dan ook een
goed idee dat de Minister die gesprekken blijft voortzetten. Tot nu toe
worden die gesprekken als te vrijblijvend ervaren door sommige
deelnemingen, getuige bijvoorbeeld de ernstige misstanden waar de
Nederlandse Financieringsmaatschappij voor Ontwikkelingslanden (FMO)
via investeringen bij betrokken is. Is de Minister bereid om periodiek aan
de Kamer te rapporteren over deze gesprekken en specifiek daarbij in te
gaan op het vrijblijvende karakter daarvan?
De klimaat- en biodiversiteitscrises verergeren in de visie van deze leden
zienderogen. MVO mag niet langer op niet-bindende afspraken berusten.
Milieudefensie roept op tot een klimaatplicht voor bedrijven.5 Wat de
leden van de Partij voor de Dieren-fractie betreft krijgen staats- en
beleidsdeelnemingen als koplopers en voorbeelden, als eerste een
klimaatplicht. Welke manieren zijn er om een klimaatplicht voor staats- en
beleidsdeelnemingen te regelen?
In het kader van de Green Deal moeten private bedrijven vanaf 2023
duurzaamheidsrapportages maken, die worden getoetst door de
accountant. Volgens de leden van de Partij voor de Dieren-fractie is er
geen reden dat bedrijven waarvan de overheid aandeelhouder is hiervan
vrijgesteld zouden worden. Aangezien het publiek belang geborgd moet
worden, is er juist reden temeer voor duurzaamheidsrapportages. Ook de
Algemene Rekenkamer vindt dat er duurzaamheidsrapportages moeten
komen.6 Erkent de Minister het belang van niet-financiële informatie? Is
de Minister bereid om het advies van de Rekenkamer op te volgen en
duurzaamheidsrapportages op basis van de Monitor Brede Welvaart voor
staatsdeelnemingen verplicht te stellen? Welke rol speelt de Monitor
Brede Welvaart bij de deelnemingen momenteel in het nemen van
beslissingen? Welke manieren zijn er om de Monitor Brede Welvaart meer
sturend te laten zijn in de besluitvorming?
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie zien dat het brede welvaartsbegrip steeds meer geïntegreerd raakt in overheidsbeleid. Zij vinden dat
een goede zaak. Juist bij staats- en beleidsdeelnemingen voegt dat wat
toe, omdat deze bedrijven het publiek belang moeten dienen. De Monitor
Brede Welvaart bevat echter veel indicatoren en deze leden merken op dat
er «geshopt» kan worden tussen indicatoren. Deze leden zijn van mening
dat er een aantal kernindicatoren is waar staatsbedrijven altijd over
moeten rapporteren, namelijk klimaat en biodiversiteit. Staats- en
beleidsdeelnemingen die roekeloos of onverschillig beleid voeren ten
aanzien van het klimaat en de biodiversiteit zouden geen voldoende
moeten kunnen krijgen in het Jaarverslag Staatsdeelnemingen.

4

https://www.bbtbonaire.com/
#:~:text=Bonaire%20Brandstof%20Terminals%20B.V.%20(BBT,%2C%20werken%2C%20wonen%20%C3%A9n%20
5
NRC, 29 oktober 2021 (https://www.nrc.nl/nieuws/2021/10/29/klimaat-voer-een-klimaatplichtvoor-bedrijven-in-nu-het-nog-zin-heeft-a4063524)
6
FD.nl, 20 september 2021 (https://fd.nl/opinie/1413329/de-rijksbegroting-is-dringend-aanrenovatie-toe-qrk1caDmUayF)

7

Ook staats- en beleidsdeelnemingen die doelen op het gebied van hun
«core business» niet bereiken zouden in het Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen geen voldoende mogen krijgen. Zo zou het in de visie van
deze leden niet moeten kunnen zijn dat ontwikkelingsbank FMO een
voldoende krijgt en door het kabinet als voorbeeld wordt aangemerkt op
het gebied van maatschappelijk verantwoord ondernemen zoals vorig jaar
het geval was, terwijl FMO herhaaldelijk via investeringen betrokken is bij
ernstige mensenrechtenschendingen en milieuschade en ecociderisico’s.
Is de Minister het ermee eens dat het logisch is als de andere indicatoren
passen bij de «core business» van de deelnemingen?
De vragen van de leden van de PvdD-fractie over de niet-financiële
informatie, zoals de instrumenten die zijn ingezet om de MVO-doelen te
behalen, en de effecten van het gevoerde beleid, zijn van toepassing op
alle deelnemingen en de MVO-doelen zouden naar hun mening «SMART»
geformuleerd moeten worden. Is de Minister het hiermee eens? Is hij
bereid om erop toe te zien dat deelnemingen hun MVO-doelen voortaan
SMART formuleren? Deze leden zijn ook van mening dat er in het
Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen voortaan vooral gekeken moet
worden naar de effecten van het MVO-beleid, in plaats van de doelen. Is
de Minister het ermee eens dat het jaarverslag het moment is om terug te
kijken en te rapporteren, in plaats van het stellen van doelen? Waarom
heeft de Minister ervoor gekozen om juist niet terug te kijken op gevoerde
beleid in het jaarverslag? Waar kan de Kamer kennisnemen van de
effecten van het gevoerde beleid op de brede welvaart?
Waarom wordt er in het Jaarverslag Beheer Staatsdeelneming niet
gerapporteerd over MVO-beleid van beleidsdeelnemingen? Is MVO voor
beleidsdeelnemingen niet belangrijk? De leden van de Partij voor de
Dieren-fractie denken dat dit ook voor beleidsdeelnemingen belangrijk is
en zien geen reden waarom beleidsdeelnemingen zich niet ook
MVO-doelstellingen zouden stellen en daar niet ook over zouden
rapporteren. Is de Minister bereid om dit voor beleidsdeelnemingen ook
verplicht te stellen?
3. ABN AMRO
De leden van de D66-fractie begrijpen dat de staat als aandeelhouder op
afstand staat van het dagelijks bestuur en de bedrijfsvoering van de
vennootschap ABN Amro. Deze leden vragen welke acties de staat als
aandeelhouder heeft ondernomen om zich ervan te verzekeren dat
staatsdeelnemingen zich aan geldende wet- en regelgeving houden. Hoe
vervult de staat een actieve rol in het borgen van de compliance door
staatsdeelnemingen?
De leden van de D66-fractie zien dat er volgens De Nederlandsche Bank
(DNB) en de Minister sprake is van verhoogde bewustwording in de
bankensector van het belang van de aanpak van witwassen en de rol die
banken daarbij als poortwachters vervullen. Deze leden vragen hoe de
regering deze schijnbaar verhoogde bewustwording rijmt met recente
berichten over nieuwe onderzoeken door het Openbaar Ministerie (OM)
naar de rol van banken bij het voorkomen van witwassen en terrorismefinanciering.
De leden van de D66-fractie vragen het kabinet waaruit die verhoogde
bewustwording bij financiële instellingen blijkt en of de bewustwording
verschilt bij banken die (deels) in staatshanden zijn ten opzichte van
volledig private banken. Kan het kabinet daarnaast reflecteren op de
effecten van deze verhoogde bewustwording op de toegankelijkheid van
financiële diensten en hoe deze toegankelijkheid voor iedereen gelijk
wordt gewaarborgd?

8

De leden van de PVV-fractie willen allereerst weten hoe het heeft kunnen
gebeuren dat ABN AMRO jarenlang, onder toeziend oog van de Minister,
ernstig tekort is geschoten in haar rol als poortwachter in het kader van de
Wwft.
Tevens willen de leden van de PVV-fractie weten wanneer de Minister op
de hoogte was van de schikking en wanneer de minster hiermee heeft
ingestemd. Ook willen de leden van de PVV-fractie weten wie de schikking
(deels) zal betalen (de belastingbetaler?).
Voorts merken de leden van de PVV-fractie op dat drie voormalige leden
van de raad van bestuur van ABN AMRO aangemerkt zijn als verdachte
van het feitelijk leidinggeven aan het overtreden van de Wet ter
voorkoming van witwassen en financieren van terrorisme (Wwft) door de
desbetreffende bank. De leden van de PVV-fractie willen weten wie dit zijn
en of zij alsnog vervolgd zullen worden.
Verder willen de leden van de PVV-fractie weten wanneer de staat zijn
belang van 56,3 procent in ABN AMRO naar de beurs zal brengen. Wat
houdt de staat tegen om ABN AMRO naar de beurs te brengen? ABN
AMRO heeft in de afgelopen drie kwartalen namelijk weer winst geboekt
van maar liefst 790 miljoen euro.7
Tevens willen de leden van de PVV-fractie weten waarom Jurgen
Stegmann onlangs uit de raad van commissarissen is gestapt.8
De leden van de SP-fractie hebben enkele vragen over het schikken van
zaken bij ernstige overtredingen door banken. Zij vragen zich af of de
Minister beseft dat het veel vragen oproept wanneer burgers hard worden
gestraft voor bijvoorbeeld het onopzettelijk verkeerd invullen van een
toeslagaanvraag maar dat bankiers wegkomen met een schikking om
strafvervolging te voorkomen. Begrijpt de Minister dat het gevoel van
rechtszekerheid, evenals het vertrouwen in de rechtsstaat, ernstig in het
geding kan komen wanneer mensen het gevoel hebben dat de strafmaat,
of mogelijkheden om straf te ontlopen, afhangt van de sociale klasse
waartoe hij of zij behoort? Wat is de stand van zaken omtrent het
strafrechtelijke onderzoek naar de betrokkenheid van de
oud-bestuursleden bij de geconstateerde tekortkomingen?
De leden van de Groep van Haga vragen zich af of de banken niet een
beetje te hard zijn aangepakt na de economische crisis van 2008, nu ABN
AMRO een schikking van 480 miljoen euro treft. In de crisis lagen banken
hulpeloos aan het staatsinfuus en hebben ze elke maatregel maar moeten
slikken. Deze leden vragen of de opgelegde en afgedwongen poortwachtersfunctie (Wwft), waarbij de staat het eerste deel van de opsporingsbevoegdheid outsourcet bij commerciële marktpartijen, eigenlijk
uitvoerbaar is.
4. Volksbank
De leden van de VVD-fractie lezen dat NL Financial Investments (NLFI) dit
voorjaar een nieuwe voortgangsrapportage zal opstellen waarin de
nieuwe strategie als uitgangspunt genomen wordt. Kan de Minister

7

ABN AMRO, 20 november 2021 (https://www.abnamro.com/nl/nieuws/abn-amro-rapporteertnettowinst-van-eur-343-miljoen-over-derde-kwartaal-van-2021), 11 augustus 2021 (https://
www.abnamro.com/nl/nieuws/abn-amro-rapporteert-nettowinst-van-eur-393-miljoen-overtweede-kwartaal-van-2021) en 12 mei 2021 (https://www.abnamro.com/nl/nieuws/abn-amrorapporteert-bescheiden-verlies-van-eur-54-miljoen-over-q1–2021)
8
ABN AMRO, 15 november 2021 (https://www.abnamro.com/en/news/jurgen-stegmann-resignsfrom-abn-amro-supervisory-board)

9

aangeven wat het beoordelingskader van NFLI is? Welke financiële kritieke
prestatie-indicatoren (KPI’s) worden gehanteerd? Kan de Minister bij elke
KPI aangeven hoe realistisch deze zijn, bijvoorbeeld als het gaat om de
return on investment in relatie tot de maatschappelijke doelstellingen die
het kabinet beoogt? Wat is nu de exitstrategie van de Minister en wat is de
rol van de Volksbank zelf hierbij? Kan de Minister tevens aangeven wat de
toekomststrategie is ten aanzien van ABN AMRO en het terugbrengen
naar de markt van deze bank? Welke vorderingen zijn gemaakt in de
versterking van de rol van poortwachter van de bank en welke stappen
heeft de Minister ondernomen om die versterking (wettelijk) mede
mogelijk te maken?
De leden van de D66-fractie constateren dat de Staat op dit moment
(indirect en deels) aandeelhouder is van vier verschillende banken. Deze
leden zijn daarom verheugd om te lezen dat de Volksbank een passende
strategie met noodzakelijke transformaties heeft opgesteld waarvan de
uitvoering voorspoedig verloopt.
De leden van de fractie van D66 weten uit antwoorden op eerdere
schriftelijke vragen9 dat de Minister van Financiën in het regeerakkoord
heeft afgesproken de aandelen die NLFI beheert zo snel als verantwoord
mogelijk naar de markt te brengen. Deze leden begrijpen dat de Minister
verdere uitvoering geeft aan een besluit van de ministerraad10 om
aandelen van ABN AMRO te verkopen en toestemming moet geven voor
iedere verkoop.
De leden van de D66-fractie constateren echter dat het belang van de staat
in ABN AMRO sinds 2017 niet is afgenomen, maar de waarde van het
aandelenpakket in de vier jaar onder deze Minister met 51 procent (7,1
miljard euro) is gedaald. Kan de Minister toelichten welke maatregelen
genomen worden om ABN AMRO te kunnen verkopen in het licht van de
vraag van ABN AMRO aan Goldman Sachs om een lijst met geschikte
overnameprooien in Europa11? Deze leden vragen voorts welke lessen
worden getrokken uit het proces rond de verkoop van ABN AMRO voor de
verkoop van de Volksbank.
Ten aanzien van de Volksbank willen de leden van de PVV-fractie weten
waarom de bank volgens NLFI nog niet klaar is voor een besluit over de
toekomst. Tevens willen de leden van de PVV-fractie weten welke
toekomstoptie en governancemodel de voorkeur heeft van de Minister.
Kan de Minister verder een update geven van hoe de Volksbank ervoor
staat, zowel op financieel vlak als wat betreft de samenwerking in de top.
Waarom treedt de huidige voorzitter van de raad van commissarissen
terug?
Ook ontvangen de leden van de PVV-fractie graag een tijdlijn van hoe vaak
leden van de raad van commissarissen en raad van bestuur vroegtijdig
hun functie hebben neergelegd in de afgelopen tien jaar en wat de reden
hiervan was.
De leden van de CDA-fractie vinden het stuk met toekomstopties voor de
Volksbank interessant, waarin verschillende onderwerpen en vraagstukken die de toekomst van de bank raken uiteen gezet zijn. Zij voeren
graag het gesprek over de toekomst van de Volksbank verder met de
Minister, maar horen ook graag zijn visie op het voorliggende stuk, met
name hoe het publiek belang het best gediend kan worden met de
9

Aanhangsel Handelingen II, vergaderjaar 2019–2020, nr. 1356.
Kamerstukken II, vergaderjaar 2014–2015, 31 789, nr. 64
11
FD.nl, 13 september 2021 (https://fd.nl/bedrijfsleven/1412436/veel-beren-op-het-overnamepadvan-abn-amro)
10

10

verschillende voorliggende opties. Deze leden zijn van mening dat een
deelneming in een financiële instelling voor het volk, waarvoor de
Volksbank mogelijk een goede optie is, kan bijdragen aan het structureel
goed aanpakken van een aantal vraagstukken over basisvoorzieningen
voor burgers, zoals het recht op een bankrekeningnummer om mee te
kunnen doen in de samenleving.
Ten aanzien van de Volksbank stellen de leden van de SP-fractie de
Minister de vraag of het onderzoek naar de toekomstopties ook de optie
meeneemt van het in overheidshanden houden van deze bank. En zo niet,
waarom niet?
Banken zijn in ons stelsel normaliter marktpartijen, zo stellen de leden van
de SP-fractie vast. Dat hoeft geen probleem te zijn als het faillissement
van een bank geen grote problemen met zich meebrengt. Echter, de
afhankelijkheid van banken is momenteel zodanig groot dat banken met
een redelijke omvang eigenlijk niet failliet kunnen gaan, zonder dat een
kettingreactie op de loer ligt.
Wanneer het specifiek gaat over de toekomst van de Volksbank denken de
leden van de SP-fractie dat het een goed idee is om deze bank permanent
in overheidshanden te houden. De Minister kan zijn bevoegdheid als
aandeelhouder (ervan uitgaande dat deze aandelen dan direct door de
Minister worden gehouden zonder tussenkomst van NLFI) vervolgens
gebruiken om van de Volksbank een voorbeeldbank te maken, die geen
schadelijke financiële producten op de markt brengt waar consumenten
de dupe van kunnen worden, die geen hoge bonussen verstrekt aan
bestuurders en die geen exorbitante kosten in rekening brengt voor
nutsvoorzieningen waar consumenten en ondernemers op zouden
moeten rekenen. De leden van de SP-fractie verkrijgen graag een reactie
hierop.
De leden van de PvdA-fractie constateren dat de Nederlandse staat nog
altijd een grote speler is in het bankenlandschap. Deze leden hebben
zorgen grote over de bestuurlijke situatie bij de Volksbank, waarbij
mismanagement, ruzie en onkunde grote schade lijken te hebben
aangebracht. Op welke wijze heeft de Minister geprobeerd dit te
voorkomen? Hoe heeft het zover kunnen komen? Is de Minister bereid
eindelijk de stap te zetten de Volksbank om te vormen tot een bank van
nut voor iedereen, ofwel in staatshanden, ofwel in andere vorm, maar in
ieder geval af te zien van een puur marktgedreven benadering?
De leden van de GroenLinks-fractie hebben een aantal vragen over de
Volksbank. Zij vragen hoe het kan dat de Minister dit voorjaar in antwoord
op Kamervragen stelde dat er op korte termijn commissarissen gevonden
zouden worden, maar dat dit vervolgens nog vijf maanden geduurd heeft.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen of de Minister de indruk heeft
dat de rust bij de Volksbank weer een beetje teruggekeerd is, en zo ja,
waar de Minister dit precies op baseert.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen wat de Minister vindt van de
ambtelijke twijfel (blijkend uit de openbaar gemaakte stukken) over de
vraag of de Kamer wel voldoende gedegen ingelicht is over de controverse rond de GreenCard van de nieuwe CEO. Heeft de Minister dit
zichzelf ook weleens afgevraagd? En hoe kijkt de Minister hierop terug?
De leden van de GroenLinks-fractie vinden ook dat het na alle onrust die
ontstaan is nu niet het moment is om de bank van de hand te doen.
Bovendien blijven er structurele uitdagingen met het verdienmodel. Deze
leden merken op dat er in de brief een situatie geschetst wordt van «klaar

11

voor privatisering» die op deze leden vrij binair overkomt. Dit is potentieel
ingewikkeld omdat het niet onwaarschijnlijk is dat er een situatie ontstaat
waarbij de Volksbank op bepaalde punten verbeteringen heeft doorgezet
maar er onverminderd ook uitdagingen blijven. Zoals de lage rente. Dat
roept de vraag op wat het afwegingskader is, dat wil zeggen de
parameters, om uiteindelijk over privatisering te beslissen.
Deze leden hebben op dit punt de navolgende vragen. Zijn deze
parameters er nu al? Hoe zijn deze geoperationaliseerd?
Zo nee, vindt de Minister dat een volgend kabinet zou moeten werken aan
het operationaliseren van criteria waaraan voldaan moet worden voordat
verzelfstandigd wordt? Wat zou de politieke risicoappreciatie moeten zijn
ten aanzien van het verzelfstandigen van de Volksbank op het moment dat
er wel significante progressie geboekt is maar niet aan alle criteria wordt
voldaan?
De leden van de GroenLinks-fractie snappen dat een uiteindelijke
beslissing over de toekomst van de Volksbank aan een volgend kabinet is,
maar hechten eraan te benadrukken dat het onafhankelijk van welk
kabinet er zit het belangrijk is in ieder geval over de procesaanpak meer
duidelijkheid te hebben. Zij zien daarom graag een gedegen inhoudelijke
reactie op voorgaande vragen tegemoet.
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen de Minister naar de
leerpunten bij het wetvoorstel «Aanzet voor wettelijke regeling
maatschappelijke BV», dat door het Ministerie van Economische Zaken en
Klimaat in consultatie is gebracht. Welke van deze leerpunten kunnen
door het kabinet worden gebruikt bij de verdere verkenning naar het
toekomstige maatschappelijke karakter van de Volksbank?
5. KLM en Schiphol
De leden van de D66-fractie begrijpen dat KLM is gesteund tijdens de
coronacrisis vanwege de Nederlandse belangen rond KLM en Schiphol.
Deze leden onderschrijven de transitie naar een duurzame luchtvaart met
behoud van de netwerkfunctie van Schiphol en de koploperspositie die
KLM daarin kan vervullen. De leden van de D66-fractie waren daarom
teleurgesteld om in de media12 te vernemen dat KLM streeft naar zoveel
mogelijk passagiers voor ook korte vluchten waar de trein een prima
alternatief is. Kan de regering toelichten wat de rol van de staat als
aandeelhouder is voor een toekomstbestendige en duurzame strategie
voor KLM? Daarbij vragen deze leden ook toe te lichten hoe dit zich
verhoudt tot de behandeling van andere luchtvaartmaatschappijen en de
regelgeving rond de luchtvaart in Nederland.
De leden van de PVV-fractie willen voorts weten hoeveel staatssteun KLM
uiteindelijk heeft ontvangen en waar dat precies uit is opgebouwd. Gaat
het om 6,5 miljard euro en hoeveel hiervan moet worden terugbetaald?
Tevens willen de leden van de PVV-fractie weten hoeveel van de
overheidssteun van 3,4 miljard euro KLM inmiddels heeft gebruikt. Klopt
het dat het gaat om 1 miljard euro? Wat is de reden dat de rest niet is
gebruikt?
Ook willen de leden van de PVV-fractie weten of KLM nog steeds slots op
Schiphol moet inleveren op last van de Europese Commissie in ruil voor
staatssteun. Zal KLM hieraan gehoor geven? Deze leden ontvangen graag
een toelichting.
12

FD.nl, 17 november 2021 (https://fd.nl/opinie/1417001/groen-vliegen-klm-wil-gewoon-weerzoveel-mogelijk-passagiers-nqk1caRpMybo)

12

Daarnaast willen de leden van de PVV-fractie weten welk effect een
verhoging van havengelden van Schiphol en de klimaatambities hebben
op de financiële gezondheid van KLM.
Verder willen de leden van de PVV-fractie weten of de Nederlandse staat
nog steeds 14 procent van de aandelen van KLM in handen heeft.
Voorts vragen de leden van de PVV-fractie om in te gaan op het conflict
rondom de invulling van de bestuurszetel in de Board van Air
France-KLM. Klopt het dat Terence Tilgenkamp is afgezet, nadat Dario
Fucci door Ben Smith is afgewezen? Wie gaat Mathi Bouts nu opvolgen?
Verder vragen de leden van de PVV-fractie naar een update van hoeveel
steun Air France inmiddels heeft ontvangen. Hoeveel doet Air France aan
kostenreductie en hoeveel heeft het personeel moeten inleveren? Hoe
staat de Minister tegenover het gegeven dat Ben Smith een bonus van 2
miljoen euro heeft ontvangen, terwijl Air France-KLM aan het infuus ligt?
Is de Minister bereid dit te blokkeren?
Tevens willen de leden van de PVV-fractie weten hoe de Minister
tegenover het gegeven staat dat Air France-KLM 160 Boeings wil
aanschaffen, terwijl eerder al 60 Airbussen zijn besteld en nog geleverd
moeten worden. Hoe gaat voorkomen worden dat Nederland als
aandeelhouder met een kapitaalinjectie moet bijspringen en is de Minister
bereid dit te blokkeren? Zo nee, waarom niet?
Voorts willen de leden van de PVV-fractie weten wat de stand van zaken is
van de aangenomen motie-Tony Van Dijck/Graus (Kamerstuk 35 470, nr.
21) over het losweken van KLM van Air France. Waarom is deze motie nog
niet uitgevoerd?
De leden van de PvdA-fractie vragen om een overzicht van alle staatssteun die is verstrekt aan KLM. Kan hierbij in ieder geval worden
opgenomen wat er op kapitaal is gestort, aan leningen is verstrekt en wat
er aan incidentele steun is verstrekt in het kader van de coronacrisis? Kan
de Minister voorts een pad uiteenzetten hoe en wanneer KLM gaat
terugbetalen wat terugbetaald dient te worden?
De leden van de GroenLinks-fractie vragen naar KLM. Zij merken op dat zij
moeite blijven hebben met het fundamentele dilemma waarbij KLM
enerzijds de transitie moet bevorderen naar een duurzame economie met
minder vliegen en anderzijds voor haar eigen businessmodel vooral
mensen zoveel mogelijk moet proberen te laten vliegen. Hier wordt
handen en voeten aan gegeven met nieuwe producten, loyaliteitsprogramma’s en upgrades voor trouwe klanten. Ziet het kabinet dit dilemma
ook?
De leden van de GroenLinks-fractie vragen wat de plannen van KLM zijn
om de vluchten naar Brussel en Düsseldorf te schrappen, dan wel in
frequentie te verminderen. Zij vragen bovendien of en zo ja hoe en
wanneer de Minister KLM hier als aandeelhouder over heeft aangesproken.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen hoe het staat met de plannen
voor de synthetische kerosinefabriek in Delfzijl, waar KLM en Schiphol in
investeren. Wanneer zal begonnen worden met de bouw van deze fabriek?
En is het niet zorgelijk dat nog altijd niet gestart is met de bouw van deze
fabriek?

13

De leden van de GroenLinks-fractie vragen of het kabinet zich als
aandeelhouder van KLM en Schiphol er actief hard voor maakt dat deze
ondernemingen niet lobbyen tegen verduurzamingsmaatregelen die de
luchtvaartsector raken, zoals een tickettaks en belasting op kerosine.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen hoe het staat met de extra
kapitaalsteun aan KLM. Hier hebben zij al lange tijd niets meer over
gehoord. Zij snappen dat een toekomstige beslissing hierover koersgevoelig is. Zij vragen desalniettemin feitelijk op basis waarvan het kabinet
het tot nu toe niet nodig heeft geacht om additioneel kapitaal te
verstrekken. Deze leden vragen bovendien of de gigantische NOW-steun
die KLM ontvangen heeft meegerekend is in eerdere projecties over de
noodzaak van een nieuwe ronde kapitaalsteun.
De leden van de PvdD-fractie zijn ook van mening dat de staat als
aandeelhouder moet bewaken dat deelnemingen de lat voor zichzelf niet
te laag leggen in het creëren van maatschappelijke waarde. Het kabinet
mag het niet accepteren als KLM zegt te willen verduurzamen door 15
procent CO2-reductie t.o.v. 2015 na te streven en het grondbedrijf
CO2-neutraal te maken. Het kabinet accepteert dit nu wel. Ook worden er
in het Jaarverslag Beheer Staatsdeelnemingen geen vraagtekens gezet bij
deze reductiedoelen, die een krimp van de luchtvaart vereisen, Hetzelfde
geldt voor Schiphol. Schiphol is voornemens om de hinder voor
omwonenden te voorkomen. Tegelijkertijd wil Schiphol groeien. Groei van
de luchtvaart is onverenigbaar met dit streven. Erkent de Minister dit? Hoe
komt het dat de Minister hier geen vraagtekens bij zet?
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen de Minister wat de nieuwste
prognoses zijn als het gaat om het opklimmen van de luchtvaartsector na
de coronacrisis. Hoe snel en hoe steil verwacht de sector weer terug te
komen op het oude pad? Wat betekent deze prognose voor het tempo
waarin en de termijn waarop de aan KLM verstrekte leningen zullen
kunnen worden terugbetaald? Welke verwachtingen en afspraken kunnen
hierover met de Kamer worden gedeeld?
De leden van de Groep van Haga constateren dat er in de markt steeds
meer overheidsgesteunde concurrentie is vanuit het buitenland zoals
Qatar Airlines en Singapore Airlines. Deze leden vinden dat er totaal geen
sprake is meer van een equal playing field. Het is zelfs niet duidelijk of de
Europese milieubepalingen voor hun gelden. Hoe kijkt de Minister hier
tegenaan?
De leden van de Groep van Haga vinden het onacceptabel dat het
personeel bij KLM financieel gekort wordt met circa 15 procent. Onder
deze mensen zitten er veel met een doodnormale baan zoals cabine- en
grondpersoneel. Tegelijkertijd zijn dit niet de bestbetaalde mensen binnen
KLM. Hoe kijkt de Minister tegen de gedwongen salarisverlaging aan
gegeven dat de kosten van levensonderhoud (wonen, energie etc.)
drastisch zijn toegenomen?
De leden van de Groep Van Haga vragen waarom de Staat als aandeelhouder niet afziet van de haventariefverhoging en al dan niet daarmee
direct of indirect besluit om het personeel te compenseren of te ontzien
van de afgedwongen salarisverlaging.
De leden van de Groep Van Haga vragen waarom Lufthansa zijn
coronasteun van 3,8 miljard euro al heeft kunnen terugbetalen en KLM dat
niet heeft kunnen doen onder gelijke marktomstandigheden.

14

6. NS/Abellio
De leden van de D66-fractie begrijpen de strategische keuze van staatsdeelneming Nederlandse Spoorwegen (NS) om zich te richten op de
Nederlandse markt. Daarom steunen deze leden de afbouw van de
activiteiten in andere landen. Deze leden vragen de Minister of andere
staatsdeelnemingen internationale activiteiten hebben die in het belang
van de Nederlandse belastingbetaler beter kunnen worden afgebouwd. Zo
ja, hoe maakt de Minister hier als aandeelhouder actief werk van?
De leden van de D66-fractie lezen dat Schiphol investeert in de luchthavens van Brisbane, Parijs en Hobart en dat het Havenbedrijf Rotterdam
een dochtervennootschap heeft voor een havenontwikkeling in Indonesië.
Kan de Minister toelichten hoe zich dat verhoudt tot de lessen die NS
heeft geleerd rond haar internationale activiteiten?
De leden van de PVV-fractie willen voorts weten hoeveel het gegeven dat
Abellio Duitsland in financieel zwaar weer zit de Nederlandse belastingbetaler gaat kosten (inclusief het misgelopen dividend). Gaat de Duitse
overheid ook meebetalen aan de herstructurering?
Ook willen de leden van de PVV-fractie weten waarom de Minister niet
eerder heeft ingegrepen.
Tevens willen de leden van de PVV-fractie weten of het klopt dat VRR en
VRS van plan zijn om in december alle regionale treinen die voorheen
werden geëxploiteerd door Abellio Duitsland aan concurrenten toe te
kennen. De leden van de PVV-fractie willen weten hoeveel dit gaat kosten.
Daarnaast willen de leden van de PVV-fractie weten hoe de exitstrategie
van NS uit haar buitenlandse activiteiten eruit al zien.
De leden van de SP-fractie vragen de Minister naar de ontwikkelingen
sinds zijn brief uit juli jl. aangaande Abellio Duitsland. Kan de Minister kort
weergeven hoe groot de verliezen zijn?
De leden van de PvdA-fractie maken zich grote zorgen over de situatie van
NS-dochter Abellio, en dan vooral in Duitsland. Deze leden hebben altijd
gewaarschuwd voor buitenlandse avonturen van NS. Het is de vraag of
het principe van «learn, earn and prepare» überhaupt toegepast moet
worden door staatsdeelnemingen, daar kapitaal van Nederlandse staat
geriskeerd wordt. Bij NS komt daar nog het belang van de Nederlandse
reiziger bij. De leden van de PvdA-fractie vragen op welke wijze de
Nederlandse reiziger beter is geworden van de investering in Duits
Abellio: zijn er daadwerkelijk grensoverschrijdende verbindingen en
aansluitingen beter geworden? Zo ja, waar? In hoeverre sluiten de Duitse
verbindingen aan op het Nederlandse NS-netwerk, of moet er alsnog
samengewerkt worden met andere aanbieders? Kan de Minister ingaan
op de actuele problemen bij Abellio Duitsland, en de onderhandelingen
met Duitse instanties over de concessie? In hoeverre heeft Abellio zich als
prijsvechter opgesteld, ten kostte van personeel en reizigers, met
Nederlands kapitaal als achtervang? Kan het kabinet voorts een update
geven over de stand van zaken van Abellio in het Verenigd Koninkrijk?
Onderschrijft het kabinet dat indien geld wordt verdiend op een investering, de investeerder doorgaans ook aan de lat staat als er geld wordt
verloren?
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen op welke manier en in
hoeverre de verminderde solvabiliteit en het verminderde normrendement op de meerjarige investeringsplannen van de staatsdeelneming
NS drukt. Zijn daar knelpunten te verwachten?

15

De leden van de Groep van Haga kijken met zorgen naar de buitenlandse
activiteiten van NS via de Abellio Group. De activiteiten zijn verliesgevend, de toename van spoorwerkzaamheden hebben ervoor gezorgd
dat Abellio contractuele prestatieafspraken niet kon nakomen met boetes
als gevolg. Hoe gaat de Staat als grootste aandeelhouder het tij keren?
7. Prorail
Ten aanzien van Prorail willen de leden van de PVV-fractie verder weten
wanneer het tekort aan verkeersleiders eens is opgelost en wat er gedaan
zal worden aan de verziekte werksfeer.
De leden van de SP-fractie merken op dat onder het mom van corona op
allerlei plekken het openbaar vervoer wordt verschraald en zij vragen het
kabinet naar de opvatting hierover. Meermaals heeft NS treinen niet
kunnen laten rijden als gevolg van het tekort aan treinverkeersleiders.
Deze leden begrijpen dat dit tekort niet spoedig ingelopen zal zijn en
weten dat vanuit Prorail inspanningen worden geleverd om het tekort in
te lopen. In afwachting van deze inhaalslag vragen deze leden de
bewindspersonen waarom de vervoersbedrijven niet kiezen voor
vervangend vervoer bij treinuitval. Ook vragen zij welke bezuinigingen –
bovenop de versobering van de servicebalies en de reisassistentie – de
NS verder nog gaat doorvoeren vanwege lagere inkomsten door corona.
Wordt het met de nieuwe lockdown niet eens tijd om de beschikbaarheidsvergoeding vast te stellen op 100 procent, zodat vervoerders niet
meer worden gedwongen om te snijden in hun dienstverlening? Deze
leden ontvangen graag de reactie van de Minister hierop.
8. Havenbedrijf Rotterdam
De leden van de Partij voor de Dieren-fractie zijn bezorgd over het
MVO-beleid van Havenbedrijf Rotterdam. Zij lezen dat Havenbedrijf
Rotterdam in 2021 mensenrechtenbeleid zou formuleren. Waarom was er
nog geen mensenrechtenbeleid geformuleerd? Heeft het Havenbedrijf
Rotterdam inmiddels wel mensenrechtenbeleid geformuleerd? Ook de UN
Guiding Principles zijn niet volledig toegepast. Welke risico’s ten aanzien
van mensenrechten deden zich de afgelopen jaren voor? Hoe
waarschijnlijk is het dat er mensenrechten zijn geschonden? Zijn er
daadwerkelijk mensenrechten geschonden?
Soms zijn de doelen in de visie van deze leden ook vaag. Zo staat er bij
Havenbedrijf Rotterdam «CO2-emissie havenindustrie: Doelstelling 2021:
21,8 Mton (2020-cijfer, dit loopt een jaar achter). Doelstelling 2024: 19,3
Mton. Doelstelling 2030: 10,5 Mton.» Wat betekent dit? Mocht HbR in 2021
tot 21,8 Mton uitstoten? Hoeveel CO2-reductie zou daarmee gerealiseerd
worden? Welk beleid werd hiervoor ingezet? Is dit doel ook gerealiseerd
en hoe kwam dit?
9. TenneT
Uit nieuwe berekeningen van TenneT volgt dat de investeringsagenda in
de komende jaren zal groeien naar 5–6 miljard euro per jaar. Deze
investeringsagenda bestaat voor circa twee derde uit investeringen in
Duitsland. De kapitaalbehoefte voor het Duitse deel stijgt van 2,7 naar 4,5
miljard euro. De leden van de VVD-fractie steunen de lijn van de Minister
dat Duitsland moet meebetalen aan de grote investeringen die TenneT in
Duitsland moet doen. Welke opties zijn er en wat zijn de voor- en nadelen
van deze opties? Hoe kansrijk acht de Minister al deze opties? Ziet de
Minister mogelijkheden om pensioenfondsen deels te laten voorzien in de

16

kapitaalbehoefte van TenneT ten behoeve van de noodzakelijke investeringen in Nederland? Welke belemmeringen zijn er?
De leden van de PVV-fractie willen weten waarom de investeringsagenda
van TenneT voor circa een derde uit investeringen in Nederland en voor
circa twee derde uit investeringen in Duitsland bestaat.
Ten slotte willen de leden van de PVV-fractie weten welke opties er zijn
voor de invulling van de kapitaalbehoefte van TenneT Duitsland. Kan de
Minister al iets vertellen over welke optie(s) de voorkeur heeft? Zal de
kapitaalbehoefte van TenneT Duitsland volledig worden betaald door de
Duitse Staat? Zo nee, waarom niet?
De leden van de CDA-fractie lezen in de brief van de Minister van maart
dat een nieuw kabinet zal bepalen hoe om te gaan met de kapitaalbehoefte van TenneT. Inmiddels is het negen maanden later. Deze leden zijn
dan ook benieuwd wat de planning is met betrekking tot dit vraagstuk en
wat de gevolgen zijn van de lange duur van de formatie hierop. Overigens
zijn deze leden ook benieuwd hoe het kan dat als de investeringsagenda
van TenneT voor 1/3 uit investeringen in Nederland bestaat en voor 2/3 uit
investeringen in Duitsland, de kapitaalbehoefte voor het Nederlandse deel
4,25 miljard euro bedraagt en voor het Duitse deel 4,5 miljard euro. Kan
de Minister dit toelichten?
De Minister is al tijden in gesprek met Duitse overheden over de kapitaalbehoefte van TenneT, zo stellen de leden van de PvdA-fractie vast.
Ondertussen zijn er steeds meer lokale energie-initiatieven die problemen
hebben om aansluiting op het net te vinden. Is er al zicht op een
oplossing? Hoe zorgt de Minister ervoor dat de benodigde investeringen
voldoende zijn en geen (verdere) vertraging oplopen?
De leden van de GroenLinks-fractie hebben een tweetal vragen over
TenneT. Zij merken daarbij op dat het natuurlijk nog even duurt voordat
weer een kapitaalstorting voor het Duitse deel nodig is. Maar de knoop die
daarover eerder ontstaan is, is natuurlijk nog niet helemaal ontward. Zij
vragen daarom ten eerste nogmaals of het kabinet kan garanderen dat
TenneT nooit noodgedwongen opgesplitst zal moeten worden, en te
bevestigen dat een dergelijke stap compleet verkeerd zou zijn in het licht
van de energietransitie.
De leden van de GroenLinks-fractie vragen ten tweede of het kabinet
samen met TenneT routes op de radar heeft die bewandeld zouden
kunnen worden om de ontstane uitdagingen omtrent de verantwoordelijkheid van financiering (voor het Duitse deel) te het hoofd te bieden.
De leden van de Groep Van Haga constateren dat TenneT een steeds
grotere investeringsagenda heeft om de energietransitie bij te benen. De
leden lezen dat het verder niet uit te sluiten is dat in de toekomst de
investeringsagenda blijft groeien. De leden vragen of er eigenlijk van
tevoren een kosten-batenanalyse is uitgevoerd met een budgetplafond.
10. Invest-NL
De leden van de VVD-fractie zien in het overzicht «Goedgekeurde
investeringsvoorstellen Staatsdeelnemingen jul 2020 t/m feb 2021» één
investering van Invest-NL in het Dutch Future Fund. Ten behoeve van welk
project wordt deze investering gedaan? Kan de Minister een overzicht
geven van het totaal beschikbare investeringsbudget van Invest-NL, het
reeds geïnvesteerde vermogen, rendement op die investeringen en de
totale lasten van Invest-NL? Acht de Minister dit in verhouding? Invest-NL
wordt geacht te investeren in onrendabel veronderstelde projecten, en

17

wordt tevens geacht zelf rendement te maken én uit te keren. Hoe kansrijk
acht de Minister het succes hiervan? En hoe is geborgd dat de strategie
van Invest-NL, het Groeifonds en de groeistrategie van het kabinet in lijn
zijn met elkaar?
De leden van de ChristenUnie-fractie vragen wat de prognose is voor het
inhalen van de langzame financiële start die Invest-NL heeft gemaakt.
Welke getallen kunnen worden gegeven aan de abstracte grafiek op
pagina 32 van het bestuursverslag over 2020? Wat vindt het kabinet een
redelijke bovengrens voor de operationele beheerskosten van het fonds
ten opzichte van de financiële reikwijdte en omvang?
De leden van de Groep Van Haga hebben kennisgenomen van het feit dat
Invest-NL sinds de operationele start begin 2020 een portfolio heeft
opgebouwd van 400 miljoen euro aan gecommitteerde financiering. De
leden merken op dat een gecommitteerde financiering niet per se hoeft te
betekenen dat er geïnvesteerd wordt. Gecommitteerde financiering
betekent dat het afgesproken specifieke geldbedrag direct beschikbaar
moet zijn voor de gecommitteerde partij als die hier aanspraak op wil
maken. Hoe moeten de leden van de Groep Van Haga deze interpretatie
van het begrip gecommitteerde financiering in de context van Invest-NL
plaatsen en interpreteren?
11. UCN
De leden van de PVV-fractie vragen naar de toekomst van Urenco, mede
gelet op het gegeven dat het Verenigd Koninkrijk en de Duitse aandeelhouders E.ON en RWE plannen hadden/hebben om hun aandeel te
verkopen. Hoe staat het met deze verkoopplannen en hoe denkt de
Minister de publieke belangen van non-proliferatie en veiligheid te
borgen?
Waarom koopt de Minister deze aandelen niet via UCN? Dit mede gelet op
het gegeven dat Urenco tot de dag van vandaag een winstgevende
onderneming is.
12. Kansspelaanbieders
De leden van de D66-fractie lezen dat het toetreden tot de markt voor
online gokken door Holland Casino en de Nederlandse Loterij past bij de
maatschappelijke opdracht die de staat aan deze deelnemingen heeft
meegegeven. Deze leden begrijpen uit het jaarverslag staatsdeelnemingen 2020 dat zowel Holland Casino en de Nederlandse Loterij
niet-permanente staatsdeelnemingen zijn. Deze leden vragen daarom naar
een reflectie op het aandeelhouderschap van twee met elkaar concurrerende staatsdeelnemingen. Kan de regering de wenselijkheid van twee
staatsdeelnemingen die actief zijn op de online gokmarkt en daarvoor
adverteren toelichten?
De leden van de PVV-fractie vragen naar de eerste resultaten van Holland
Casino en de Nederlandse Loterij nu de online kansspelmarkt op 1 oktober
is opengegaan. Hoeveel vergunningen zijn er bij de Kansspelautoriteit
aangevraagd en hoeveel vergunningen zijn er verleend? Aan welke
voorwaarden dienen de aanbieders van online kansspelen te voldoen?
Daarnaast willen de leden van de PVV-fractie weten wanneer Holland
Casino en de Nederlandse Loterij geprivatiseerd zullen worden. Waarom
is dit tot nu toe nog niet gebeurd?

18

Bij de leden van de CDA-fractie beginnen de gevoelens van ongemak
steeds groter te worden bij de deelneming in de Nederlandse Staatsloterij,
ondanks de interessante budgettaire gevolgen hiervan. Zij vragen zich af
of de Nederlandse staat moet blijven participeren in een sector waarvan
het belang voor de maatschappij twijfelachtig is en waar maatschappelijke
issues spelen zoals matchfixing door online gokken op sportwedstrijden.
Zij vragen hoe de Minister ernaar kijkt enerzijds geld te besteden aan de
bescherming van sport tegen dergelijke praktijken en anderzijds ook in de
online gokindustrie te participeren. Graag horen zij hierop de visie van de
Minister. Ook zijn zij benieuwd wat de Minister verwacht van de hoge lat
die hij wil dat Holland Casino en de Nederlandse Loterij als vertrouwde
mensen in de onlinemarkt gaan leggen op het gebied van verslavingspreventie, consumentenbescherming en het bestrijden van fraude en
criminaliteit. Hoe ziet hij de voorbeeldrol van deze bedrijven in praktijk
voor zich?
De leden van de SP-fractie hebben vaker bezwaren geuit over de
commercials van «Koning Toto», die voornamelijk zijn gericht op jongeren
– iets dat zij ongepast vinden. Zij vragen de bewindslieden of zij met hen
eens zijn dat de Koning Toto-reclame inderdaad mede is gericht op
minderjarigen en of zij bereid zijn hier iets aan te doen, bijvoorbeeld door
de Kansspelautoriteit te vragen hiernaar te kijken.
De leden van de PvdA-fractie maken zich zorgen over de snelle groei van
de online gokmarkt. Een belangrijk doel van de legalisatie is zogeheten
kanalisatie, het bevorderen van verantwoord legaal gokgedrag in plaats
van dat mensen zich wenden tot illegale goksites. De staat is hier
inmiddels een speler vanwege het belang in Holland Casino. Wat is de
strategie van Holland Casino online? Hoe wordt ervoor gezorgd dat
mensen niet verslaafd raken? Hoeveel mensen gokken bij Holland Casino
in plaats van bij een van de vele andere aanbieders? Wanneer wordt de
Kamer ingelicht over de stand van zaken van het legaal online gokken en
de effecten daarvan op de samenleving?

19