Factsheet

Trends in de verpleeghuiszorg
voor mensen met dementie
Monitor Woonvormen Dementie 2008-2020

Waarom Monitor Woonvormen Dementie
De Monitor Woonvormen Dementie, kortweg de Monitor, geeft inzicht in veranderingen
en ontwikkelingen in de (kleinschalige) intramurale zorg voor mensen met dementie.
Voor de Monitor bevragen we sinds 2008 uiteenlopende professionals en familieleden
over een reeks vaste thema’s en wisselende actuele onderwerpen.
Aan bod komen onder meer de
organisatie van zorg, zorginhoudelijke
veranderingen en personele
consequenties hiervan, het functioneren
van mensen met dementie en hun
kwaliteit van leven. In deze factsheet
belichten wij een aantal van de
belangrijkste bevindingen uit de meest
recente (vijfde) meetronde van de
Monitor.

Belangrijkste bevindingen Monitor Woonvormen
Dementie
• De inzet van vrijwilligers en familieleden is
tussen 2008 en 2020 gegroeid, maar vertoont
ten opzichte van 2016/17 een daling. Ten
opzichte van de vorige meetronde is de inzet van
vrijwilligers per bewoner per week gemiddeld
met ruim een half uur afgenomen en is de inzet
van familie gemiddeld met een klein half uur
afgenomen.
• De kwaliteit van leven van bewoners is op een
aantal domeinen iets toegenomen. Op vijf van
de negen relevante domeinen van kwaliteit van
leven van mensen met dementie zijn tussen 2008
en 2020 positieve veranderingen gevonden:
positief affect, iets om handen hebben, negatief
affect, rusteloos gedrag en sociale isolatie.
• De mate van persoonsgerichte zorg is vrij hoog,
maar neemt niet toe. Volgens zorgmedewerkers
en familie is de mate waarin persoonsgerichte
zorg wordt geleverd aan de bewoners niet
veranderd en de behandelaren vinden zelfs dat
het iets is afgenomen.
• Het aantal verschillende activiteiten waarbij
bewoners betrokken zijn is over de periode
2008-2020 gestegen, maar ten opzichte van
2016/17 gedaald (niet zozeer voor besteedde
tijd). Het gemiddeld aantal verschillende
activiteiten per bewoner per week is
toegenomen, van vier in 2008/09 naar zes
activiteiten in 2019/20. Ondanks dat het aantal
is afgenomen ten opzichte van 2016/17, lijkt
dit niet ten koste te zijn gegaan van de tijd die
bewoners gemiddeld per week besteden aan
activiteiten.

• Het gebruik van zowel psychofarmaca als

•

•

•

•

vrijheidsbeperkende maatregelen is afgenomen.
Er is sprake van een dalende trend in het
gebruik van psychofarmaca. In 2008/09 kregen
gemiddeld 9 van de 10 bewoners psychofarmaca
voorgeschreven, in 2019/20 was dit gedaald naar
gemiddeld 7 van de 10 bewoners. De toepassing
van vrijheidsbeperkende maatregelen is nog maar
een vijfde van de toepassingen in 2008.
De werkdruk die medewerkers ervaren
is onveranderd hoog. De werkdruk voor
medewerkers is door de jaren heen niet
veranderd, maar is wel steeds aan de hoge kant
geweest. Werkdruk blijft daarom een punt van
aandacht.
De tijd die besteed wordt aan dagelijkse zorg
is toegenomen. Sinds 2008 is er per bewoner
wekelijks gemiddeld bijna tweeëneenhalf uur
meer aan directe, dagelijkse zorg beschikbaar.
De gegevens suggereren dat sinds 2016/17
deze extra uren mogelijk vaker worden ingezet
in de nachtdiensten.
Direct leidinggevenden tonen meer
‘transformationeel leiderschap’. Voor het
eerst sinds 2010/11 zien medewerkers dat de
leidinggevende in hun ogen de collectieve visie
en doelen meer uitdraagt, meer een rolmodel is
en medewerkers meer inspireert, motiveert en
coacht in hun (persoonlijke) ontwikkeling.
De eenduidigheid in zorgvisie is niet veranderd.
Medewerkers en behandelaars vinden dat er in
hun organisatie geen sterke eenduidigheid in visie
bestaat en dat deze visie ook niet duidelijker is
geworden door de jaren heen.

Figuur 1: Inzet van familie en vrijwilligers (uren per bewoner per week)

De inzet van vrijwilligers en familieleden is tussen
2008 en 2020 gegroeid, maar vertoont ten opzichte
van 2016/17 een daling
Over de periode 2008-2020 is het inschakelen van
vrijwilligers in de woonvoorzieningen toegenomen
(gemiddeld 12 minuten meer per bewoner per
week). Maar in de huidige meetronde zien we
op dit punt juist een forse daling ten opzichte
van 2016/17 (gemiddeld 36 minuten minder per
bewoner per week). Dat de vrijwilligersinzet nu
is gedaald, lijkt erop te duiden dat vrijwilligers
niet duurzaam aan zorgorganisaties verbonden
blijven en dat organisaties moeite hebben om
de vrijwilligersparticipatie structureel op peil te
houden. De beschikbare kwaliteitsgelden zijn vooral
geïnvesteerd in het aantrekken van medewerkers
van niveau 1 tot en met 3. Mogelijk is hierdoor de
urgentie van de inzet van vrijwilligers afgenomen.
Ook kunnen vrijwilligers het gevoel dat zij minder
nodig zijn in de woonvoorziening, doordat er meer
van dit soort type medewerkers aanwezig is.
Eenzelfde trend zien we als het gaat om het
betrekken van familieleden bij de zorgverlening.
In de vorige meetronde bleek de structurele inzet
ten opzichte van eerdere meetrondes te zijn
gestegen (van 24 naar 78 minuten per bewoner
per week). Over de hele tijdspanne van de Monitor
is er nog steeds een stijging te zien, maar in
2019/20 is de participatie van familie (54 minuten
per bewoner per week) wel significant gedaald
ten opzichte van 2016/17. Tegelijk met de hogere
familiebetrokkenheid was er in 2016/17 ook een
piek in de zorgbelasting van familieleden zichtbaar.
Dit was een zorgelijke ontwikkeling, maar in de
huidige meetronde is behalve de participatie van

Tabel 1:

familieleden in de zorg ook hun zorgbelasting
afgenomen.
Het blijft belangrijk familieleden van bewoners bij
de zorg te betrekken. Niet alleen om medewerkers
te ondersteunen, maar ook omdat veel familieleden
graag betrokken willen blijven bij de zorg. Een
goede balans tussen betrokkenheid en belasting
zullen woonvoorziening en familie gezamenlijk
moeten zien te vinden. Partnerschap, goede
samenwerking en communicatie dienen hierbij het
uitgangspunt te zijn.
De kwaliteit van leven van bewoners is gestegen
In de Monitor beoordelen we kwaliteit van leven
van bewoners op negen verschillende domeinen.
Dit gebeurt aan de hand van observaties van
medewerkers. Deze hebben onder andere
betrekking op het gedrag en de gemoedstoestand
van een bewoner (bijvoorbeeld ‘heeft contact met
andere bewoners’ of ‘maakt rusteloze bewegingen’).
De kwaliteit van leven van bewoners laat door de
jaren heen een positieve ontwikkeling zien. Op vijf
van de negen relevante domeinen zijn significante
positieve veranderingen gevonden. Sinds 2008/09
is de kwaliteit van leven van mensen met dementie
op de domeinen ‘positief affect’, ‘iets om handen
hebben’, ‘negatief affect’, ‘rusteloos gedrag’ en
‘sociale isolatie’ toegenomen.
Op individueel niveau zijn de veranderingen zeer
klein en is het niet te zeggen of deze verschillen
klinisch relevant zijn. Het gaat hier echter om
gemiddelde scores; voor een groter deel van
de bewoners zal de kwaliteit van leven op deze
domeinen wel zijn verbeterd, in plaats van
verslechterd of gelijk gebleven.

Kwaliteit van leven van bewoners tussen 2008 en 2020

Kenmerk (Schaal: 0-3)

Alle woonvoorzieningen
Meting 1
(2008)

Meting 2
(2011)

Meting 3
(2014)

Meting 4
(2017)

Meting 5
(2020)

Zorgrelatie

2,1

2,1

2,1

2,0

2,0

Positief affect

2,1

2,1

2,3

2,3

2,3

á

Negatief affect*

1,8

1,9

1,9

1,9

2,0

á

Rusteloos gedrag*

1,5

1,6

1,6

1,7

1,8

á

Positief zelfbeeld

2,2

2,3

2,3

2,3

2,3

Sociale relaties

1,7

1,7

1,7

1,9

1,6

Sociale isolatie*

2,0

2,0

2,1

2,1

2,1

á

Iets omhanden hebben

1,0

1,0

1,2

1,4

1,3

á

Zich thuis voelen

2,3

2,3

2,4

2,4

2,3

* Scores met een negatieve richting zijn omgecodeerd.
Δ : verandering door de tijd;  : significante toename;  : significante afname

Δ

De mate van persoonsgerichte zorg is in de
beleving van zorgmedewerkers en familie niet
veranderd, maar behandelaars zien een afname
Familieleden en zorgmedewerkers vinden de mate
waarin de zorg persoonsgericht is vrij hoog.
Er is geen verandering ten opzichte van 2013/14,
maar volgens medewerkers is de zorg tijdens
de laatste meetronde iets persoonsgerichter
dan in 2016/17. Mogelijk komt dit door de
toegenomen aandacht voor persoonsgerichte
zorg in de sector, de implementatie van het
Kwaliteitskader Verpleeghuiszorg en door de
landelijke kwaliteitsverbeterprogramma’s in het
kader van onder meer Waardigheid en Trots.
Behandelaars rapporteren juist een lichte afname
in de persoonsgerichte zorg. Een reden hiervoor
kan zijn dat zij vaak op meerdere locaties werken.
Daardoor kennen ze de bewoners mogelijk minder
goed en merken zij kleine veranderingen minder
snel op. Dit kan tot gevolg hebben dat zij de zorg
misschien als minder persoonsgericht ervaren dan
zorgmedewerkers.
Voldoende tijd, uitwisseling en samenwerking zijn
van belang
Om persoonsgerichte zorg te kunnen bieden is
het belangrijk dat zorgmedewerkers de bewoners
goed kennen en op de hoogte zijn van hun
wensen en behoeften. Een belangrijke factor is
tijd; zorgmedewerkers hebben voldoende tijd
nodig om een bewoner te leren kennen, zowel qua
levensgeschiedenis als wat betreft de interesses
en mogelijkheden die iemand in het heden heeft.
Het is essentieel dat (zorg)professionals van
verschillende disciplines gezamenlijk input leveren
voor een persoonlijk zorgleefplan en daarnaast goed
samenwerken bij de uitvoering hiervan.

Figuur 2: Gemiddeld aantal verschillende activiteiten
per bewoner in de afgelopen drie dagen

Tot nu toe zien we geen veranderingen in de
tevredenheid van medewerkers over de samenwerking met behandelaars en de tevredenheid
van behandelaars over de multidisciplinaire
samenwerking. Wel rapporteren medewerkers een
lichte verbetering in de onderlinge samenwerking.
De uitwisseling en samenwerking tussen
verschillende disciplines heeft daarom meer
aandacht nodig.
Het aantal verschillende activiteiten waarbij
bewoners betrokken zijn is over de periode
2008-2020 gestegen, maar ten opzichte van
2016/17 gedaald . Dit geldt niet voor de
besteedde tijd
Kwaliteit van leven van bewoners wordt voor een
groot deel bepaald door een gevarieerde en zinvolle
invulling van de dag. Bewoners met dementie
worden hierbij begeleid door professionals, maar
ook (nabije) familieleden en/of vrijwilligers zijn
betrokken bij de dagbesteding. Door activiteiten
en bezigheden aan te bieden die aansluiten bij de
interesses en behoeften van bewoners, kunnen
woonvoorzieningen maximaal bijgedragen aan
kwaliteit van leven.
Kritische blik op activiteitenaanbod
Over de gehele periode
genomen zien we dat bewoners
6
steeds meer betrokken zijn bij
4
(2020)
(2008)
activiteiten. Het gemiddeld
aantal verschillende activiteiten
per bewoner is gestegen, van
vier verschillende activiteiten
Gemiddeld aantal
in 2008 naar zes in 2020
activiteiten
(Figuur 2).

Figuur 3: Frequentie van deelname aan activiteiten
van bewoners tijdens de vijfde meetronde

Toch zijn niet alle bewoners
dagelijks bij activiteiten betrokken.
Zo zien we dat een vijfde van hen
maximaal één keer per week of
minder met een activiteit bezig is
(Figuur 3).

20%

Participatie 1x per
week of minder aan
een activiteit

Voor deze groep is winst te behalen. Het is
aannemelijk dat dit voornamelijk bewoners zijn
die in een vergevorderd stadium van dementie
verkeren; bij hen sluiten multi-sensomotorische
activiteiten, zoals snoezelen of diertherapie,
beter aan bij de ernst van de dementie en dragen
meer bij aan hun welzijn. Kritisch kijken naar de
beschikbaarheid van een passend activiteitenaanbod
is voor deze groep bewoners daarom aan te raden.
Het grootste deel van de
bewoners is ook intensiever bij
activiteiten betrokken: 24% doet
Duur participatie
bij 25% van de
enkele keren per week aan iets
bewoners
mee en 62% van de bewoners
is dagelijks minstens een half uur bezig met
activiteiten.
2 uur
per dag

Bijna een kwart van alle bewoners is gemiddeld
minstens twee uur per dag bij activiteiten
betrokken; deze groep is iets groter dan tijdens de
vorige meetronde. Hoewel het aantal verschillende
activiteiten waarbij bewoners betrokken zijn iets is
afgenomen ten opzichte van 2016/17, lijkt het erop
dat de tijd die bewoners aan activiteiten besteden
nagenoeg hetzelfde is gebleven.
Het gebruik van psychofarmaca en
vrijheidsbeperkende maatregelen is afgenomen
Binnen het thema Veiligheid kijken we in de Monitor
onder andere naar het gebruik van psychofarmaca

en de toepassing van vrijheidsbeperkende
maatregelen. Door de tijd heen zien we een afname
in gebruik van psychofarmaca onder bewoners.
In 2008/09 kregen gemiddeld 9 van de 10
bewoners met dementie psychofarmaca
voorgeschreven, in 2019/20 was dit gedaald
naar gemiddeld 7 op de 10. Het gebruik van alle
veelvoorkomende vormen van psychofarmaca
(antidepressiva, slaapmiddelen, benzodiazepines
en antipsychotica) nam af, maar alleen de daling
in het gebruik van antipsychotica was door de
jaren heen significant, al bleef deze ten opzichte
van de vorige meetronde gelijk. De toepassing van

Figuur 4: Gemiddeld aantal voorgeschreven psychofarmaca en vrijheidsbeperkende maatregelen
per bewoner
1

0,9

0,9

0,9
0,8
0,7

0,75

0,5

0,25

0,5

0,3

0,4

0,4

0,3

0,3

0,2

0,2

0,2
0

0,1
2 008/09

2 010/11

Psychofarmaca (totaal )

2 013/14
Antipsychotica

2 016/17

2019/20

Vrijheidsbeperkende middelen

vrijheidsbeperkende maatregelen is vijf maal lager
dan in 2008. Vooral sinds 2013/14 is een sterke
daling te zien. In de loop van de tijd is men door de
verschillende initiatieven om vrijheidsbeperkende
maatregelen terug te dringen, toenemend bewuster
omgegaan met de toepassing hiervan.
Dat het voorschrijven van psychofarmaca aan
bewoners met dementie de afgelopen jaren is
verminderd, is een positieve ontwikkeling. Dergelijke
medicatie kan immers negatieve bijwerkingen
hebben, zoals een verhoogd risico om te vallen.
De inspanningen om professionals bewust te maken
van de risico’s van psychofarmaca hebben dus wel
hun vruchten afgeworpen, maar het proces verloopt
langzaam en vereist een intensieve multidisciplinaire
samenwerking.
De werkdruk die medewerkers ervaren is
onveranderd hoog
Bepaalde onderdelen van het werk kunnen
medewerkers energie geven (hulpbronnen) of
juist energie kosten (taakeisen). Een goede balans
hierin draagt bij aan zowel het welbevinden van
medewerkers als aan de kwaliteit van de zorg die ze
leveren. Door de jaren heen is de ervaren werkdruk
onder zorgmedewerkers niet significant veranderd.
Hoewel we geen significante toename hebben
gevonden in emotionele taakeisen die de werkdruk
zouden kunnen vergroten, zegt toch bijna een kwart
van de medewerkers veel emotioneel inspannend
werk te moeten verrichten. De werkdruk in de
verpleeghuiszorg is relatief hoog en blijft een punt
van aandacht. Vooral regeldruk en administratieve
lasten, moeilijke of complexe taken, mondige
cliënten en personeelstekort worden als oorzaken
van werkdruk in de zorg gezien.

De tijd die besteed wordt aan directe, dagelijkse
zorg is toegenomen
In de afgelopen periode is veel geïnvesteerd in
extra medewerkers om te kunnen voldoen aan de
nieuwe kwantitatieve en kwalitatieve normen en
de kwaliteit van de zorg te verbeteren. We zien in
deze Monitor dat het aantal uren directe, dagelijkse
zorg, inclusief nachtdiensten, is gestegen (zie
Figuur 5). Sinds 2008 is er per bewoner wekelijks
gemiddeld bijna tweeëneenhalf uur meer aan directe
zorg beschikbaar. De vraag is hoe deze extra uren
worden ingezet. De resultaten suggereren dat
een deel hiervan voor de nachtdienst is bestemd,
aangezien de stijging voor alleen dagdiensten niet
significant bleek te zijn.
Veranderingen in de competentiemix van
zorgmedewerkers
De juiste samenstelling van personeel heeft
te maken met een mix van competenties.
Competenties en/of verantwoordelijkheden komen
deels tot uiting in het niveau van medewerkers.
De Monitor laat een toename zien in het percentage
medewerkers met opleidingsniveau 1, 4 en 5 en
een afname in het percentage medewerkers met
niveau 3. Daarnaast zien we een stijging van
medewerkers met functies die samenwerken met
zorgmedewerkers niveau 3 en hen ondersteunen,
zoals bijvoorbeeld woonzorgondersteuners en
gastvrouwen/heren (niveau 1). In vergelijking met
het landelijk gemiddelde zien we in de Monitor
twee keer zoveel medewerkers met niveau 2. Zij
ondersteunen vooral bewoners bij de persoonlijke
verzorging en helpen in het huishouden, deze
activiteiten zijn kenmerkend voor kleinschalige zorg.
Dit verschil kan samenhangen met het voornamelijk
kleinschalige karakter van de deelnemende
woonvoorzieningen.

Figuur 5: Inzet van directe, dagelijkse zorg in- en exclusief nachtdienst (aantal uur per week per bewoner)

Direct leidinggevenden tonen meer
‘transformationeel leiderschap’
Bij goed leiderschap ligt de focus op leiding
geven vanuit betrokkenheid, persoonsgerichte
zorg en aanpassen aan situaties (een relationele
leiderschapsstijl). Goed leiderschap zet mensen in
hun kracht en biedt ondersteuning waar nodig. In
de Monitor meten we sinds 2010/11 zogeheten
transformationeel leiderschap. Dit is een vorm van
relationeel leiderschap waarbij de leidinggevende
de collectieve visie en doelen uitdraagt, een
rolmodel is en medewerkers inspireert, motiveert
en coacht in hun (persoonlijke) ontwikkeling. Voor
het eerst sinds 2010/11 zien medewerkers in de
afgelopen meetronde meer transformationeel
leiderschap bij hun leidinggevenden. Een verklaring
kan zijn dat zorgorganisaties de beschikbaar
gestelde kwaliteitsgelden deels ingezet hebben
om de deskundigheid en vaardigheden van
leidinggevenden te verbeteren.
Zichtbaarheid en feedback
Meer dan vier op de vijf medewerkers herkennen de
meeste eigenschappen van goed leiderschap bij hun
leidinggevende. Wel is er ruimte voor verbetering
als het gaat om zichtbaarheid van leidinggevenden
op de werkvloer en de mate waarin zij zelf
openstaan voor feedback en constructieve feedback
aan hun medewerkers geven. Het verdient
aanbeveling meer aandacht te schenken aan
versterking van juist die leiderschapsvaardigheden
die gericht zijn op het inspireren, coachen en
stimuleren van medewerkers.
De eenduidigheid in zorgvisie is niet veranderd
Wanneer een organisatie een heldere visie
uitdraagt op zorg en ondersteuning, helpt dit om
medewerkers – maar ook bewoners en familieleden
– duidelijk te maken waar de organisatie voor staat.
Hierdoor kunnen medewerkers beter vanuit een
gezamenlijk doel werken en dit komt de kwaliteit
van zorg ten goede. De laatste zeven tot tien jaar
blijkt uit de Monitor echter niet dat medewerkers
en behandelaars de ervaring hebben dat er in
hun organisatie een sterke eenduidigheid in visie
bestaat. Mogelijk wordt de geformuleerde visie
binnen zorgorganisaties niet voldoende uitgedragen
en heeft niet iedereen een duidelijk beeld van de
gestelde doelen. Aandachtspunten zijn vooral de
visie op keuzevrijheid van bewoners, communicatie
met familie en het accepteren en waarderen van
verschillen tussen collega’s.

Gebruikte onderzoeksmethode
Deze factsheet is gebaseerd op de uitkomsten
van de vijfde meetronde (2019/20) van de
Monitor Woonvormen Dementie (kortweg de
Monitor). In het kader van de Monitor verzamelt
het Trimbos-instituut in opdracht van het
ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport
sinds 2008 elke twee tot drie jaar gegevens bij
woonvoorzieningen voor mensen met dementie
die langdurige zorg ontvangen. Aan de vijfde
meetronde namen 58 woonvoorzieningen voor
mensen met dementie deel. Voor de Monitor zijn
op verschillende manieren gegevens verzameld
onder leidinggevenden/managers, familieleden,
medewerkers en behandelaars.
De meting waarop deze resultaten zijn gebaseerd
heeft plaatsgevonden voor de COVID-19 uitbraak
in maart 2020. Dit had een grote impact op
de verpleeghuiszorg, maar deze gevolgen zijn
niet zichtbaar in de resultaten van de Monitor.
Daarnaast is het belangrijk op te merken dat de
aan de Monitor deelnemende woonvoorzieningen
waarschijnlijk geen representatieve afspiegeling
vormen van Nederlandse woonvoorzieningen
die verpleeghuiszorg bieden aan mensen met
dementie. De belangrijkste verschillen zijn het
relatief grote aandeel van woonvoorzieningen die
de zorg kleinschalig georganiseerd aanbieden, de
bewoners in de steekproef (lichtere zorgzwaarte) en
kwalificatiemix van medewerkers (hoger percentage
niveau 1 en 2 medewerkers). Meer informatie over
de gebruikte methode en andere uitkomsten van
het onderzoek is te vinden in de hoofdpublicatie.
Trends in de verpleeghuiszorg voor mensen met
dementie.

Meer informatie
Meer informatie over de beschreven en
andere thema’s is na te lezen in de publicatie
Trends in de verpleeghuiszorg voor mensen
met dementie: Monitor Woonvormen
Dementie 2008-2020.
Klik hier om direct de
publicatie te bekijken.

Astrid van
der Scho
t, Marleen
Emiel Stob
Prin
be, Anouk
Overbeek, s, Egbert Hartstra,
Bernadet
Janne van
te Willemse
Erp,
, Henriëtt
e van der
Roes

t

Trends in
de
voor men verpleeghuiszorg
sen met de
mentie
Monitor
Woo

2008-2020

nvormen

Dementi

e

Colofon
Trimbos-instituut
Postbus 725
3500 AS Utrecht
T: 030 – 297 11 00
Auteurs
Astrid van der Schot, Marleen Prins,
Egbert Hartstra, Janne van Erp,
Emiel Stobbe, Anouk Overbeek,
Henriëtte van der Roest
Vormgeving & productie
Canon Nederland N.V.
Beeld
Gettyimages.nl
Financiering
Ministerie van VWS
Bestelinformatie
Deze factsheet is als download
beschikbaar of te bestellen via
www.trimbos.nl/webwinkel
Artikelnummer: AF1841
© 2021, Trimbos-instituut, Utrecht
Copyrights Trimbos-instituut
Alle rechten voorbehouden. Niets uit
deze uitgave mag worden verveelvoudigd
of openbaar gemaakt, in enige vorm
op enige wijze, zonder voorafgaande
toestemming van het Trimbos-instituut.