27
Begroting Sociale Zaken en Werkgelegenheid
Aan de orde is de behandeling van:
- het wetsvoorstel Vaststelling van de begrotingsstaten
van het Ministerie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid
(XV) voor het jaar 2017 ( 34550-XV ).
De voorzitter:
Vandaag is de eerste termijn van de zijde van de Kamer
aan de orde. Ik heet de minister en de staatssecretaris van
Sociale Zaken en Werkgelegenheid van harte welkom. Ik
geef mevrouw Karabulut namens de SP-fractie als eerste
spreker het woord.
De algemene beraadslaging wordt geopend.

Mevrouw Karabulut (SP):
Voorzitter. Een kabinet van VVD en Partij van de Arbeid met
twee sociaaldemocraten op het ministerie van Sociale Zaken
en Werkgelegenheid. Dat schept hoge verwachtingen. Over
de staatssecretaris kan ik heel kort zijn. Zij heeft nagenoeg
niets goed gedaan.
De vicepremier heeft wel een paar goede dingen gedaan.
Ten eerste, een aantal schoonmakers is in dienst genomen
bij de rijksoverheid. Zoals men weet, knokken schoonmakers
al jaren voor respect en zekerheid. Gaat de minister zich
ervoor inspannen dat ook andere overheden zelf schoonmakers in dienst nemen en gaat hij ervoor zorgen dat het
probleem op Buitenlandse Zaken wordt opgelost? Ten
tweede, de minister heeft een begin gemaakt met het
afschaffen van hongerlonen voor jongeren. Er zijn duizenden jongeren die werken, die volwaardig werk doen in de
winkels, de horeca of ergens anders, maar die toch maar
de helft krijgen van wat hun collega's verdienen. De minister
luisterde naar Young & United, zij het maar half. Ten derde,
de intentie van de minister is om een einde te maken aan
onzeker werk tegen een hongerloon. Hij kwam met de Wet
werk en zekerheid en het banenplan, vol goede bedoelingen.
Helaas valt de praktijk tegen. Ik kom er later nog op terug.
Tot slot had de minister goede voornemens voor gelijke
beloning van mannen en vrouwen en uitbreiding van het
vaderschapsverlof. Helaas gaat die uitbreiding pas in 2019
in.
Deze vier punten kan de minister prima in de zak steken.
Maar na vier jaar kabinet-Rutte/Asscher is aan één heel
groot probleem niets gedaan: de ongelijkheid. Ons land is
in tweeën gedeeld: zij die hebben en zij die niet hebben.
Het is fascinerend hoe de minister dit grote onderwerp links
heeft laten liggen en als de rechterhand van de ministerpresident geassisteerd heeft in het voltooien van diens
missie: zijn vrienden van de Quote 500 en multinationale
ondernemingen gelukkig maken.
Met de verkiezingen van maart in aantocht en de nieuwe
ambitie van de vicepremier om lijsttrekker te worden van
zijn partij waarschuwde de vicepremier afgelopen zaterdag
voor de naderende rechtse lente. Ik vrees dat de vicepremier
de afgelopen vier lentes heeft verdrongen. Een blik op

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

Nederland leert ons dat de rijken rijker zijn geworden en
de armen armer en dat multinationals nauwelijks belasting
betaling terwijl het kleinbedrijf en de bevolking de lasten
van de banken dragen. De lage inkomens en de middeninkomens zijn er tussen 2005 en 2014 in besteedbaar inkomen
op achteruitgegaan terwijl de 20% rijken, de vrienden van
Rutte en Asscher, erop vooruitgingen. Er is een sterfhuis
bedacht voor de sociale werkplaatsen, waar mensen met
een arbeidsbeperking gewoon met een fatsoenlijk contract
voor een fatsoenlijk loon werkten. Werklozen worden
gestraft in plaats van de werkloosheid.
De deur naar verdringing op de Nederlandse arbeidsmarkt
is wagenwijd opengezet, met een moordende concurrentie
en werklozen die zonder loon te werk worden gesteld. In
de zorg zijn er 65.000 banen geschrapt terwijl de top, de
managers en de zorgverzekeraars zich verrijkten.
Ik wil een heel belangrijke vraag aan de vicepremier voorleggen. Denkt hij dat haat, tweedeling en extremisme uit
de lucht komen vallen, dat extreemrechts en islamisten uit
het niets zieltjes winnen? Weet de minister wel dat de
mensen gewoon zijn bedonderd, uitgekleed en in de steek
gelaten, dat het steekt wanneer zorgbestuurders hun zakken
vullen terwijl je ouders niet de zorg krijgen die ze nodig
hebben en dat het niet te verkroppen is dat je je baan verliest om vervolgens te zien dat er een blik goedkope
arbeidskrachten wordt opengetrokken en je gedwongen
wordt het werk van arbeidsgehandicapten te doen, maar
dan zonder loon? Weet de minister dat de rijen bij de
voedselbanken groeien en de staatssecretaris kruimels uitdeelt, terwijl je met twee banen gewoon je zorg en je huur
niet meer kunt betalen? Je hebt je hele leven gewerkt, je
hebt het land helpen opbouwen en je wordt jaar in, jaar uit
gekort op je pensioen. Je bent jong, je wilt wat, je wilt alles,
maar je kunt niets vanwege die stomme nulurencontracten.
Weet de minister dat het anders kan en anders moet?
Erkent de minister zijn verantwoordelijkheid in dit kabinet?
Is de minister, verantwoordelijk voor de inkomenspolitiek
in Nederland en chef koopkracht, van mening dat er de
afgelopen jaren sprake is geweest van eerlijk delen? De
armoede is gegroeid, net als het aantal miljonairs. De huren
zijn met 28% gestegen, het eigen risico bedraagt €385, nietwerkenden worden behandeld als criminelen en hun inkomens zijn fors verlaagd. Hoe kijkt de minister hierop terug?
Het geld is van arm naar rijk gevloeid, terwijl de mensen
met de lage en de middeninkomens minder te besteden
kregen.
Als het aan ons ligt, als het aan de SP ligt, gaan we dit de
komende jaren veranderen. Het wettelijk minimumloon en
daaraan gekoppeld de uitkeringen gaan we verhogen met
10%, zodat de mensen lucht krijgen, zodat de mensen gaan
besteden, zodat het mkb er ook iets aan heeft, zodat onze
economie weer goed kan gaan draaien. Hoe kijkt de minister
tegen deze plannen aan? Ziet hij die verandering ook? Zou
hij daarachter staan?
De loonkloof tussen de top van het bedrijfsleven en de rest
van de werknemers is gegroeid. Waarom heeft de minister
hiervoor weggekeken? Is de minister bereid om werknemers
zeggenschap te geven en hogere lonen voor werknemers
te bepleiten? Hoe bestaat het dat degenen die het minst
verdienen, er het minst bij kregen de afgelopen jaren?
500.000 werkende armen hebben wij in ons land, soms met

6 december 2016
TK 31

31-27-1

twee of drie baantjes. Waar is het plan van dit kabinet voor
deze groep mensen?
Ik kan een boekwerk schrijven over ongelijkheid, maar een
kindpakket voor alle kinderen in Nederland die in armoede
leven, is wat ik voor volgend jaar aan deze bewindspersonen vraag. Niks gelul over dat gemeenten het allemaal
moeten regelen. Nee, gewoon doen. Regel het! Het is
belangrijk genoeg. Het gaat om onze jeugd. Het is onze
toekomst. Het is onze jeugd, die het soms koud heeft, zich
schaamt, met honger naar school gaat. In 2002 leefden
367.000 kinderen in armoede in Nederland. Ik weet het, het
zijn maar statistieken, maar toch. Het gaat om enorme
aantallen. Bij wijze van symbool overhandigden wij de
minister op sinterklaasdag 2012 6.000 lege kinderschoenen.
De minister beloofde zich de sloffen uit het lijf te lopen voor
kinderen in armoede in Nederland. Het resultaat is dat er
inmiddels 421.000 kinderen in armoede leven. En voorzitter,
weet u wat het wrange is? Dat is dat juist deze gezinnen
door de staatssecretaris worden gepakt door het sociaalonzekerheidsbeleid, met de kostendelersnorm. Woon je bij
elkaar en zorg je voor elkaar? Fout. Je krijgt een boete van
dit duo. Je woont bij elkaar, je zorgt voor elkaar en je krijgt
een boete.
De Partij van de Arbeid beloofde de korting voor AOW'ers
helemaal van tafel te halen. Er is uitstel tot 2019. Ik verzoek
de bewindspersonen om dit voor hun vertrek nog te regelen. En anders gaan we het uiteraard weer een keer voorstellen.
Tienduizenden mensen met een bijstandsuitkering, WIA of
Wajong-uitkering worden al gekort. Dat levert pure armoede
op. Dat blijkt ook uit onderzoek. De SP doet een voorstel
om deze korting voor volgend jaar ongedaan te maken.
Namens al die mensen die smeken om dit te doen: doe het
toch, als laatste daad.
Laten we kijken naar waar de minister nog meer voor staat:
gewoon goed werk, voor gewoon een eerlijk loon. Als ik
kijk naar de discussie is er een heel contrast met een aantal
jaren geleden. Ik kan mij nog goed de discussies herinneren
met voormalig minister van Sociale Zaken Donner in 2008.
We zouden in 2016 een gigantisch tekort aan werknemers
hebben, volgens de commissie-Bakker die had berekend
hoe het zou gaan op de arbeidsmarkt. Allemaal heel wijze
mensen. Ja, ja, het ging niet om een tekort aan banen, het
ging toen om een tekort aan werknemers. Wij zouden nu
een tekort aan 375.000 werknemers hebben, en in 2040
maar liefst aan 700.000.
Het waren waardeloze voorspellingen op basis waarvan
deze staatssecretaris de Partij van de Arbeidachterban
destijds heeft overtuigd om de AOW-leeftijd te verhogen.
De realiteit is nu dat wij een gigantisch tekort hebben aan
gewoon goede banen, aan eerlijke banen met een inkomen
waarvan je kunt leven. Bijna 1,5 miljoen mensen zijn op
zoek naar werk, naar meer werk, naar goed werk en naar
eerlijk werk. Vooral jongeren en lager opgeleiden hebben
last van onzeker werk, van slechte contracten, van lage
lonen. Dat is geen moderniteit, maar een achterlijkheid die
ons door neoliberale politici en Europese richtlijnen door
de strot wordt geduwd. Het is een werkelijkheid die wij
omwille van mens en maatschappij moeten veranderen,
een politiek waar wij ons tegen moeten verzetten. De
minister erkent dat gelukkig ook.

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

Met de Wet werk en zekerheid moesten er meer vaste en
eerlijke banen komen. We waren hoopvol gestemd, maar
zagen dat de wet incompleet is. Als de minister naar de SP
had geluisterd en flex duurder had gemaakt en vast goedkoper, dan zouden werkgevers werknemers veel vaker na
twee jaar in vaste dienst nemen. De vicepremier wil het
eigenlijk wel, zegt hij in een interview. Waarom doet hij het
dan niet? Is de minister bereid om nulurencontracten te
verbieden? Payrollbedrijven worden gebruikt als middel
om verantwoordelijkheden van werkgevers te ontlopen.
Werknemers zijn hiervan het slachtoffer. Is de minister
bereid om payrollconstructies te verbieden, conform een
motie van mijn collega Ulenbelt met mevrouw Hamer?
Dit alles is nog niet genoeg. Ik vind dat de minister ook veel
meer moet opkomen voor belangrijke industrieën. We zijn
een paar keer op Schiphol geweest. Daar is voortdurend
contact. Beveiligers, afhandelaars en KLM-personeel lopen
op hun tandvlees, omdat ze moeten meedoen in een
moordende concurrentie en een race naar beneden van
steeds onzekerder contracten, wisselende contracten en
lage lonen. De minister maakt er zich wel een beetje
gemakkelijk van af. Gaat hij samen met de minister van
Financiën als belangrijk aandeelhouder eisen stellen vanuit
de overheid, zodat werknemers eerlijk worden beloond? Is
de minister bereid om de race naar de bodem te stoppen
door met Infrastructuur en Milieu samen op te trekken om
de luchtvaart te beschermen tegen dumpcontracten? Ik krijg
daarop graag een reactie.
Dan zijn er de inmiddels beruchte banenplannen van de
minister. Mag ik de minister vragen hoeveel banen deze
banenplannen precies hebben opgeleverd?
Het grote kapitaal slokt niet alleen een steeds groter deel
van de winsten op, maar schuift ook met werkenden, al
naar het gelang het zo uitkomt. De neoliberalen, met de
VVD voorop, maken dat werkenden in Europese landen
worden uitgebuit en tegen elkaar opgezet. Een gigantische
verarmingspolitiek raakt de werkende klasse in het hart. De
werkenden dragen de onzekerheid en de bezuinigingen;
puinhopen die banken, multinationals en miljonairs hebben
veroorzaakt.
Tijdens zijn verkiezingscampagne — het zal u niet zijn ontgaan dat die gaande is, voorzitter — preekt de minister over
uitbuiting en verdringing door arbeidsmigratie. Hij beloofde
de Kamer met voorstellen te komen voor nationale maatregelen. Wij hebben ze niet gezien. Waarom niet?
Drie jaar geleden, in een artikel van augustus 2013, was de
minister van Sociale Zaken terecht alarmistisch. Hij
omschreef de staat van de EU als code oranje. De dijken
staan op doorbreken, zei hij. De minister gebruikte terecht
grote woorden. Het was volgens hem code oranje, maar
we kunnen constateren dat het na vier jaar Asscher code
rood is. Het feestje van de neoliberalen en werkgevers gaat
gewoon door. Een snel groeiende groep werknemers wordt
onderbetaald, uitgebuit, weggeconcurreerd en constant in
een flexcontract — lees: een onzeker contract — gezet.
Ruim 3 miljoen mensen werken daardoor nu als
zzp'er/flexwerker. Werkgevers halen allerlei trucjes uit om
ook goedkoper personeel uit Midden- en Oost-Europa te
halen en mensen tegen elkaar uit te spelen, om er zo
goedkoop mogelijk van af te zijn. Nederland loopt met deze
constructies naar schatting 1,5 miljard euro aan belasting-

6 december 2016
TK 31

31-27-2

en premie-inkomsten mis. Tegelijkertijd verliezen werknemers hun banen en staan wijken en dorpen onder druk
doordat arbeidsmigranten in slechte omstandigheden
worden gehuisvest en de taal niet spreken. Wat dat betreft
is er weinig veranderd na 40 jaar arbeidsmigratie.
Om de macht van de uitzendbureaus en malafide werkgevers te stoppen en om de spiraal naar beneden van verdringing, uitbuiting en onderbetaling te doorbreken, moet de
minister volgens ons niet wachten tot de volgende verkiezingen, maar moet hij de komende maanden nog heel hard
aan de slag. Minister, maak een einde aan het vrije verkeer
van werknemers. Ga hiermee deze week nog aan de slag.
Is de vicepremier bereid om te pleiten voor herinvoering
van tewerkstellingsvergunningen, nu? Verdringing, uitbuiting en concurrentie op arbeidsvoorwaarden kunnen dan
worden voorkomen.
Is de minister bereid om malafide uitzendbureaus uit te
roeien door invoering van een vergunningstelsel? Een grove
overtreding van de wet of het meermaals overtreden van
de wet betekent dat je je vergunning kwijt bent. Is de
minister bereid om het aantal inspecteurs bij de Arbeidsinspectie uit te breiden en de Arbeidsinspectie de bevoegdheid te geven om maximale boetes op te leggen als een
werkgever of opdrachtgever gelijk werk voor gelijk loon
niet naleeft?
De heer Van 't Wout (VVD):
We horen de SP hier een pleidooi houden om te stoppen
met arbeidsmigratie. Geen werknemers uit Oost-Europa
meer hiernaartoe. Mijn vraag aan de SP is: wie moet dan
al die tomaten van de SP gaan plukken straks?
Mevrouw Karabulut (SP):
Ik weet dat de VVD de veroorzaker is van de rampen die we
nu zien in Europa. De VVD is verslaafd aan goedkoop personeel. Wij willen het mensen niet onmogelijk maken om
vrij te zijn, integendeel. Wij willen voorkomen dat mensen
vanuit onvrijheid tegen elkaar worden opgezet, te maken
krijgen met uitbuiting en met zijn tienen in kleine huisjes
worden gehuisvest in de oude volkswijken, die door de VVD
in de steek zijn gelaten. Met andere woorden, mijnheer Van
't Wout, er zijn honderdduizenden mensen die het werk
willen doen, maar dan moet de werkgever eerst leren dat
daar een eerlijke beloning tegenover hoort te staan. Niet
alleen miljonairs hebben geld nodig om van te leven, de
gewone mens, de gewone werknemer ook.
De heer Van 't Wout (VVD):
Mevrouw Karabulut begint nu vooral met tomaten te
gooien, maar dat lost het probleem niet op. In de omgeving
waar ik woon zijn er veel aardbeienkwekers, aspergekwekers
enzovoorts. Als die Polen daar niet meer komen werken,
dan komt er gewoon niemand meer, want Nederlanders
hebben geen zin in dat werk. Die zijn te beroerd om dat te
doen. Mevrouw Karabulut bereikt hiermee niet dat die
Nederlanders aan de slag gaan, maar dat deze bedrijven
zullen verdwijnen en de Polen ook geen werk meer zullen
hebben.

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

Mevrouw Karabulut (SP):
De heer Van 't Wout leeft wat dat betreft in een parallel
universum. Ze mogen van ons wel komen, maar dan op
basis van een vergunning, zodat we — iets wat de VVD niet
graag doet, maar wij wel — uitbuiting kunnen voorkomen
en kunnen controleren op de huisvesting. We willen alle
fouten die de VVD maakt in de integratie herstellen, we
willen ons huis op orde maken. Als de VVD bereid is om
samen met de werkgevers voor een beetje fatsoenlijke
beloning te zorgen, dan zijn er heel veel Nederlanders die
dat werk graag doen.
De voorzitter:
Ik stel voor dat u verdergaat met uw betoog. Wij hebben
geen afspraken gemaakt over interrupties en het aantal
vragen, maar ik probeer de interrupties zo beperkt mogelijk
te houden. De heer Van 't Wout heeft een aanvullende
vraag.
De heer Van 't Wout (VVD):
Toch even, want ik krijg geen antwoord op mijn vraag. Je
helpt een heel grote tak in Nederland om zeep, dat is het
resultaat van wat de SP gaat doen. Dat concludeer ik hier
en de SP heeft daar geen antwoord op.
Mevrouw Karabulut (SP):
Wat ik heel graag zou willen uitroeien, is de uitbuiting. Ik
zou de VVD heel graag aan mijn zijde willen zien in de strijd
voor fatsoenlijke beloning, en dan niet alleen voor topmanagers en voor mensen die hun geld met geld verdienen,
maar ook voor de mensen die gewoon met hun handen
werken en die het werk verrichten waar wij allemaal van
afhankelijk zijn, maar waar niet de juiste beloning tegenover
staat. Dat is wat ik zou willen doen.
Ik ga verder, want we zijn er nog niet. Is de vicepremier ook
bereid om koppelverkoop bij het aangaan van arbeidsovereenkomsten zoals huisvesting en zorgverzekering onmogelijk te maken? Is de vicepremier bereid om werkgevers te
verplichten, arbeidsmigranten de Nederlandse taal te leren?
Dat is toch wel heel erg belangrijk om te kunnen functioneren. Dat moet onder werktijd uiteraard, en op kosten van
de werkgever. Tot slot, is de vicepremier bereid constructies
waarbij belasting en sociale premies in het land van herkomst kunnen worden betaald in plaats van in het land waar
iemand werkt, onmogelijk te maken? Daar zit natuurlijk het
verdienmodel waar de heer Van 't Wout zo dol op is.
Van het weekend of vorige week waren de vrachtwagenchauffeurs weer in het nieuws. Wij hebben daar op initiatief
van mijn collega Ulenbelt een rondetafelgesprek over
gehad. Ik heb daarover wat vragen aan de vicepremier, los
van het debat dat we daarover nog krijgen. Kan de vicepremier een einde maken aan de onmenselijke omstandigheden van vrachtwagenchauffeurs, die gedwongen worden
in het weekend op parkeerplaatsen te overnachten?
Ik had het er al over: taal is cruciaal om elkaar te leren kennen, om samen te spreken en om samen te leven. Hoe kan
het dan, vraag ik de vicepremier, dat er nog altijd honderdduizenden mensen zijn die de taal wel willen, maar niet
kunnen leren? Hoe kan het dat de marktwerking niet uit het
inburgeringsonderwijs is gesloopt? Er voelen zich veel

6 december 2016
TK 31

31-27-3

mensen uitgesloten, omdat zij, wat zij ook doen, niet als
volwaardig worden gezien. Met een aantal jonge studenten
sprak ik over hun ervaringen in het uitgangsleven. Nog
steeds worden zij soms geweigerd vanwege hun afkomst
of huidskleur. Recent nog werd Gamze geweigerd bij Pathé,
en een homoseksuele jongen mocht geen stage lopen bij
een landbouwbedrijf, omdat hij een vriend in plaats van
een vriendin heeft. Wat te denken van het bericht over
antisemitisme van afgelopen weekend toen er een hakenkruis op de auto van een joods gezien was gekrast? Ze
hebben het op ons gemunt, zei de vrouw.
Al in 2013 deden wij concrete voorstellen om de Arbeidsinspectie meer bevoegdheden te geven om op te treden tegen
arbeidsmarktdiscriminatie, om bedrijven op te sporen en
te beboeten, en om een zwarte lijst te maken. Ouderen zijn
het zat. Jongeren zijn het zat. Wij zijn het zat. Hoeveel discriminerende bedrijven zijn inmiddels aangepakt door de
minister? Kabinetten hebben decennialang tot op de dag
van vandaag weggekeken van segregatie en gettovorming,
ook dit kabinet. Niet voor niets noemde de minister-president het integratiebeleid mislukt. Ik was het nog nooit zo
eens met deze man. Hoe staat het met ons initiatief,
gesteund door een Kamermeerderheid, om met voorstellen
te komen tegen segregatie en gettovorming?
We hebben helaas extremisten die deinend op de golven
van onzekerheid en slecht overheidsbeleid zieltjes winnen
voor heel foute ideeën. Rechtsextremisten en islamisten
proberen onze fundamentele vrijheden te ondermijnen.
Niet alleen moeten wij dat met z'n allen bestrijden, maar
wij moeten ook en vooral voorkomen dat de overheid deze
organisaties faciliteert. Waar blijft de lijst met salafistische
organisaties, zo vraag ik de minister? Op welke manier gaat
de vicepremier uitvoering geven aan de wens van de
meerderheid van de Kamer om als overheid deze organisaties niet te faciliteren? We hebben samen met tal van partijen voorstellen gedaan om te stoppen met de financiering
van gebedshuizen in Nederland door de Golfstaten en uit
het buitenland. Die landen exporteren heel foute ideeën en
iedereen hier is het beu, ook de moskeeën zelf. Ik geef toe
dat het een lastige materie is. Wij zijn er echt jaren mee
bezig geweest. Ik denk dat er inmiddels wel tien voorstellen
liggen. Zondagavond kwam er een briefje. De intentie is
om met iets te komen. Gaat de vriendschap met de Golfstaten voor op het samenleven hier in Nederland? Graag een
reactie.
De participatiesamenleving is in 2013 geïntroduceerd door
onze Koning. Het klinkt mooi, maar dit begrip staat voor
heel veel mensen inmiddels symbool voor wat er mis is in
deze samenleving. Met de Participatiewet zegt staatssecretaris Klijnsma eigenlijk: zoekt u het maar uit. De Participatiewet is een totale vernedering van werkzoekenden. De
regels zijn opgesteld vanuit wantrouwen en er is sprake
van complete bureaucratisering. Het kabinet geeft heel veel
mensen sociale onzekerheid in plaats van zekerheid. Die
wet moet op de schop. De staatssecretaris bedacht een
sterfhuis voor de sociale werkvoorziening. Die organisaties
komen inmiddels miljoenen tekort. Er is grote onzekerheid
over de toekomst, terwijl de werkloosheid onder arbeidsgehandicapten fors is gegroeid. Wij gaan de sloop van de
sociale werkvoorziening en de loondump voor arbeidsgehandicapten stoppen. Dat staat in ons verkiezingsprogramma.

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

Er is nog iets heel erg fout in deze wet. Tienduizenden
mensen moeten werken zonder loon. Er is verdringing van
banen in de schoonmaaksector en de zorg. Er is sprake van
vernedering van werkzoekenden en ondermijning van het
wettelijk minimumloon en de cao-lonen in de postsector,
de schoonmaaksector, de zorg en zelfs de sociale werkvoorziening. Ik wil de vicepremier vragen: waarom heeft hij al
die jaren deze vormen van moderne slavernij toegestaan?
Het is tijd voor echte eerlijke banen. Wij zullen een voorstel
doen waarmee wij volgend jaar 25.000 volwaardige betaalde
banen creëren voor mensen die al heel erg lang in de bijstand zitten. Ik neem aan dat de vicepremier het PvdA-programma, waar dit ook in staat, onderschrijft en dus dit
voorstel zal omarmen. Graag een reactie.
Jongeren, vooral jongeren met een handicap vallen tussen
wal en schip, zo stelt ook de Inspectie SZW. Iedere jongere
met een beperking zou wat ons betreft recht moeten hebben
en krijgen op een deskundige jobcoach, gewoon ondersteuning bij hun weg naar opleiding en werk. Dat is nu niet of
slechts korte tijd het geval. De kwaliteit bij gemeenten is
ook nog eens heel verschillend. Deelt de staatssecretaris
onze mening dat kwaliteitseisen afgesproken moeten voor
jobcoaching door gemeenten zodat alleen erkende jobcoaches ingeschakeld kunnen worden? Deelt hij ook onze
mening dat jongeren, ongeacht de gemeente waar zij
wonen, daar ook recht op moeten krijgen?
Van jong naar oud. Er is heel veel om te doen, maar volgens
de definities zijn de meeste ouderen van nu niet arm, zijn
ze heel blij en moeten ze niet zo zeuren. Ze verarmen echter
wel. De zekerheid die wij ouderen willen bieden, is omgeslagen in onzekerheid. Velen lijden al tientallen jaren onder
het niet compenseren van de prijsstijgingen in hun pensioen. Koopkrachtdalingen van 10% zijn geen uitzondering.
Sommige fondsen verlaagden zelfs de pensioenen. Nog
steeds hangen de donkere wolken van het korten op het
pensioen boven ons land. Oud worden en onzekerheid over
het inkomen zijn synoniemen geworden.
De staatssecretaris heeft het zover laten komen. Als naar
aanleiding van jouw opmerking een nieuw woord wordt
gemaakt en als dat woord in 2014 eindigt als tweede bij het
Woord van het Jaar, heb je een prestatie geleverd. Een
wanprestatie, welteverstaan. Natuurlijk heb ik het dan over
het "moestuinsocialisme". Wat heeft de staatssecretaris
daarvan geleerd? Gaat zij voorkomen dat volgend jaar de
pensioenen gekort worden?
Oudere jongeren zijn ook onzeker over de toekomst. Tijdens
de wedstrijd zien zij de finish steeds verder opschuiven.
Het verhogen van de AOW-leeftijd en daarna de versnelling
van de verhoging brengen heel veel problemen met zich
mee. De gemiddelde levensverwachting stijgt harder dan
de nog te verwachten gezonde levensjaren. Let wel, dan
hebben we het over gemiddelden. De sociaaleconomische
gezondheidsverschillen zijn groot. Steeds meer mensen
zullen dus niet gezond de AOW-leeftijd halen. Erkent de
staatssecretaris dat? Is zij bereid om de koppeling aan de
gemiddelde levensverwachting los te laten en rekening te
houden met zware beroepen en met de gezondheidsverschillen?
Een grote groep mensen ging ervan uit dat zij op hun 65ste
de AOW-uitkering zouden ontvangen. Zij zitten in particuliere arbeidsongeschiktheidsverzekeringen of in vervroegde-

6 december 2016
TK 31

31-27-4

uittredingsregelingen die op het 65ste jaar aflopen. We
hebben de militairen net gehad. Deze mensen vallen in een
65-plusgat nadat zij het land hebben gediend, onder andere
zij. Dat is een gat dat steeds groter wordt. De staatssecretaris heeft na heel veel aandringen en inzet van een actiegroep
onder leiding van mijn collega Ulenbelt een overbruggingsregeling ingesteld. Die wordt echter nauwelijks gebruikt.
Dat is logisch, want het is een flutregeling. Het inkomen na
65 wordt in die regeling aangevuld tot het sociaal minimum.
Dat is geen overbrugging voor verlies aan AOW, maar
onderdompelen in armoede. Wil de staatssecretaris de
regeling zo aanpassen dat die wel een serieuze overbrugging wordt, een regeling waarmee mensen die al niet meer
werkten voor hun 65ste en geen uitkering hebben die
doorloopt tot de AOW-leeftijd een uitkering wordt gegeven
ter hoogte van de AOW?
Van jong naar oud, daarmee is de cirkel weer rond. U, mijn
collega's en de mensen thuis mogen zelf oordelen over de
woorden en de daden van deze bewindspersonen. De
minister, de vicepremier, voert een waardegedreven politiek. Hij analyseert en interpreteert en hij zegt vaak mooie
dingen. Maar in the end gaat het erom de wereld en
Nederland te veranderen.
Ik heb tot slot iets wat ik graag zou willen overhandigen
aan de bewindspersonen, via de voorzitter. Ik was druk
bezig met de voorbereiding van dit debat. Uiteraard doe je
dat niet alleen, maar met collega's, medewerkers en vele
anderen. Ook de mensen thuis hebben en masse gereageerd op een oproep. Het waren net iets te veel vragen om
mee te nemen in mijn bijdrage. Ik zou ze graag schriftelijk
beantwoord willen zien. Ik denk dat de mensen dat zeer
zullen waarderen.
De heer Pieter Heerma (CDA):
Het is toch een interessant en mysterieus document dat
hier wordt overhandigd.
Mevrouw Karabulut (SP):
Ik wil dat heel graag met u delen, mijnheer Heerma. Wellicht
zitten er nog wat interessante vragen tussen voor in uw
bijdrage.
De heer Pieter Heerma (CDA):
Zo snel ben ik nu ook weer niet, mevrouw Karabulut. Ik ben
wel er nieuwsgierig naar of u kunt zeggen welke vragen in
de bloemlezing die u hebt ontvangen — ik zag uw oproep
gisteren — het meest voorkomen.
Mevrouw Karabulut (SP):
Aangrijpend vond ik de totale verwarring over waarom de
staatssecretaris, maar ook de minister toch zo omgaan met
mensen, mensen die een baan zoeken en mensen met een
beperking. Mensen vroegen zich af waarom er, zo vlak voor
de verkiezingen, toch eindelijk weer aandacht kwam voor
banen, en voor gewoon goede banen. Er sprak dus niet een
heel grote tevredenheid uit. De mooiste vraag die werd
gesteld, vind ikzelf of de twee hier aanwezige bewindspersonen alsjeblieft niet meer willen terugkeren op Sociale
Zaken. Maar de bewindslieden zullen daar waarschijnlijk
anders over oordelen.

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

De heer Van 't Wout (VVD):
Nou, wat een vrolijk begin van de behandeling van de
begroting Sociale Zaken en Werkgelegenheid was dat,
voorzitter. Je zou bijna denken dat we in Venezuela zijn.
Dat land vormde tot drie jaar geleden volgens de SP een
voorbeeld voor hoe je de zaken moest regelen. Maar goed,
ik ga eens kijken of we de sfeer weer een beetje terug kunnen brengen.
Mevrouw Karabulut (SP):
Doet u uw best.
De heer Van 't Wout (VVD):
Voorzitter. Ik zal in mijn bijdrage een aantal dingen zeggen
over de zaken die meer traditioneel bij Sociale Zaken horen.
Mijn collega Azmani zal daarna ingaan op alles wat
samenhangt met het thema integratie.
Bij de voorbereiding van dit debat moest ik terugdenken
aan twee ontmoetingen die ik in de afgelopen zomer heb
gehad. De eerste was volgens mij ergens in augustus. Het
was een heel mooie zomeravond. Ik was die avond te gast
bij de ondernemersvereniging in mijn woonplaats. Misschien weet u, voorzitter, dat ik een paar jaar geleden de
overstap heb gemaakt van de grote stad naar een klein
dorpje in het zuiden van het land. Dat bevalt heel goed, zeg
ik nog steeds. Bij de ondernemersvereniging van dat dorp
was ik dus te gast. Er was een prachtig gemengd gezelschap. Er waren startende eenpitters, er waren restauranteigenaren, er was iemand die twee kledingwinkels heeft,
er was een hovenier, er was een uitbater van een camping.
Dit zijn allemaal van die echte ondernemers, echte mkb'ers,
mkb'ers die zo'n belangrijke rol spelen in ons land. Als zoon,
zwager, broer en vriend van ondernemers waardeer ik die
rol erg.
Een paar jaar geleden, toen ik pas Kamerlid was, was ik ook
al eens bij een bijeenkomst van deze ondernemersverenging. Ten opzichte van toen was er nu duidelijk iets veranderd. Er hing weer optimisme in de lucht, en dat lag niet
alleen aan het mooie weer. Want bijna iedereen die ik sprak,
gaf aan dat het eindelijk weer beter ging, dat er meer werk
was, dat de orderportefeuille weer wat voller zat. Ik hoorde
dat er meer kleding werd verkocht en dat het drukker was
in de winkels. Ik hoorde dat er meer huizen werden
gebouwd, waardoor bouwvakkers en hoveniers volle
agenda's hadden. Ik hoorde dat mensen weer meer op
vakantie gingen, waardoor de camping beter gevuld was.
En problemen met het seizoenswerk waren opgelost,
natuurlijk.
Natuurlijk was het nog lang niet bij iedereen hosanna, maar
over het algemeen was het goed te merken dat het weer
beter gaat met ons land. Want het is onder andere dit type
ondernemers dat Nederland door de crisis heeft gesleept.
Ondanks heel zware economische tegenwind in de afgelopen jaren gingen deze ondernemers stug door met hard
werken en het tonen van koppig optimisme om hun winkel,
bedrijf of restaurant draaiende te houden.
Maar als ik langer met ze doorsprak, hoorde ik wel degelijk
ook zorgen. Zeker mensen met bedrijven als deze, hebben
een bijzondere relatie met hun werknemers. Het gaat vaak

6 december 2016
TK 31

31-27-5

om kleine ondernemingen waar mensen elkaar niet alleen
tijdens het werk op de werkvloer zien en tegenkomen, maar
ook in hun vrije tijd. Mensen werken soms al zo lang bij
zo'n bedrijf dat het bijna als familie voelt.
Want zo is de realiteit gelukkig bij heel veel ondernemingen.
Het beeld van de winkeleigenaar, garagehouder, restaurantuitbater als iemand die alleen maar eurotekens in de ogen
heeft en niets geeft om zijn personeel, is complete onzin.
Ondernemers zijn geen boeven die 's ochtends vroeg handenwrijvend bedenken hoe ze hun personeel vandaag weer
eens het leven zuur kunnen maken.
Maar ondernemers zijn wel mensen die dagelijks voor eigen
risico werken. Dat weet ik ook nog goed uit mijn jeugd.
Enerzijds besef je dat je verantwoordelijk bent voor het
personeel en de toekomst van de zaak, en anderzijds besef
je dat ze bij jou de huiskamer leeg komen halen als het echt
misgaat. Dat zijn niet te onderschatten verantwoordelijkheden die iedere ondernemer dagelijks met zich meedraagt.
Die zorg is de laatste jaren toegenomen. Nu het weer beter
ging, dachten de ondernemers op deze bijeenkomst weer
over het aannemen van nieuwe mensen in hun bedrijf. Zij
worstelden daar allemaal mee. Van bijna iedereen die je
sprak, was de conclusie in ieder geval: ik ga hoe dan ook
geen mensen meer in vaste dienst nemen. De stapeling
van risico's, kosten en bureaucratie wordt hun simpelweg
te veel. Dat heeft niets te maken met een georganiseerde
race to the bottom of een flexverslaving, maar met zorgen
die we serieus moeten nemen. Een kleine ondernemer zei
laatst tegen mij: personeel in dienst nemen zou een feestje
moeten zijn, want dat betekent dat het goed gaat met je
bedrijf; nu stel je het zo lang mogelijk uit of ga je op zoek
naar andere vormen, omdat het gewoon niet te dragen is.
Dat was de eerste ontmoeting.
De heer Pieter Heerma (CDA):
Ik herken veel van het verhaal van de VVD, maar over dat
laatste punt heb ik toch andere geluiden van ondernemers
gehoord. Zij hebben een familiebedrijf of zijn mkb'ers en
geven aan dat zij inderdaad graag mensen in dienst zouden
willen nemen. Dat durven ze niet alleen niet vanwege de
kosten, de verantwoordelijkheden en de risico's, maar ook
omdat concurrenten via flex, zzp of payrollen hetzelfde werk
10%, 20%, 30% goedkoper laten doen. Is er op de arbeidsmarkt dus — even los van het label "flexverslaving", waar
de VVD afstand van neemt — niet daadwerkelijk concurrentie gaande? Maken flexconstructies — bijvoorbeeld in
combinatie met loondoorbetaling bij ziekte — het niet wel
degelijk onmogelijk voor de bonafide ondernemers, de
familiebedrijven en de mkb'ers om hun werk netjes te doen?
De heer Van 't Wout (VVD):
Dat was precies mijn betoog: mensen zoeken niet voor niets
naar andere vormen dan het traditionele vaste contract.
Dat zit hem erin dat er in hun ogen te veel kosten, risico's
enzovoorts aan het vaste contract zitten. Overigens is het
natuurlijk lang niet altijd zo dat een ander model goedkoper
is. Je zult ook nog moeten afrekenen met je intermediair
als je met een payroll- of uitzendconstructie werkt. Maar
de reden waarom ondernemers daar zo veel gebruik van
maken — dat ben ik met de heer Heerma eens — is dat de
stapeling bij het vaste contract voor hen gewoon te veel

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

wordt. Ik zal straks zeggen wat we daaraan gedaan hebben,
maar ik vind dat we daar meer aan moeten gaan doen.
De heer Pieter Heerma (CDA):
Ligt het probleem voor de VVD alleen aan de kosten van
het vaste contract of ligt het ook, zoals het CPB een paar
weken geleden nog aangaf, aan het feit dat er flexibele
varianten zijn die te aanlokkelijk en te goedkoop zijn en te
weinig bescherming bieden aan de werknemers? Het CPB
gaf aan dat de lusten en de lasten van dit soort flexibele
arbeidsrelaties niet eerlijk verdeeld zijn in onze economie.
De heer Van 't Wout (VVD):
De werkgevers maken geen gebruik van die regelingen
omdat ze hun werknemer willen pesten. Ze doen dat omdat
het alternatief van de vaste baan in hun beleving te duur
en te risicovol is en te veel bureaucratie met zich meebrengt.
Ik denk dat we naar nieuwe wegen moeten zoeken, met als
hoofdlijn het weer aantrekkelijk maken van het werkgeverschap.
De heer Van Weyenberg (D66):
Ik ben het erg met de heer Van 't Wout eens dat we moeten
zoeken naar nieuwe wegen, maar ik sta hier omdat de heer
Van 't Wout — zijn partij tenminste — wel al vier jaar lang
onderdeel van dit kabinet is. Als je kijkt naar de score van
de Wet werk en zekerheid — volgens de heer Van 't Wout
zelf moet die maar worden uitgegumd — en naar het feit
dat er aan loondoorbetaling bij ziekte helemaal niets is
gedaan, dan moet de heer Van 't Wout toch heel teleurgesteld zijn over wat er de afgelopen vier jaar op dit vlak is
bereikt?
De heer Van 't Wout (VVD):
Ik kom zo meteen op precies dit punt, als de heer Van
Weyenberg dat goed vindt. Het zit ietsje verderop in mijn
verhaal.
De voorzitter:
Hij komt erop terug, mijnheer Van Weyenberg.
De heer Van Weyenberg (D66):
Ja, dat is prima, maar we hebben het nu over de Wet werk
en zekerheid. Daarvan zei de heer Van 't Wout in de krant:
uitgummen en opnieuw beginnen. Vorig jaar gaf de heer
Mulder de minister een onvoldoende op het tussenrapport.
Nou, als mijn dochter te horen krijgt dat ze haar antwoord
moet uitgummen, dan is het meestal geen goed antwoord
geweest. Wat is dan het rapportcijfer dat de heer Van 't
Wout voor het laatste jaar van minister Asscher geeft?
De heer Van 't Wout (VVD):
Ik kreeg van mijn voorganger een heel dun overdrachtsdossier, met één A4'tje. Er stond eigenlijk maar één advies op:
geen rapportcijfers uitdelen.
De heer Van Weyenberg (D66):
Dat is toch een beetje flauw.

6 december 2016
TK 31

31-27-6

De voorzitter:
Hij komt op dat andere punt terug, mijnheer Van Weyenberg.
De heer Van Weyenberg (D66):
Dit is de grootste regeringspartij, die in de krant zegt: uitgummen die wet.
De voorzitter:
Helder.
De heer Van Weyenberg (D66):
Vorig jaar werd de heer Mulder een beetje teruggefloten,
maar de heer Van 't Wout staat toch wél voor zijn woorden
in de krant?
De heer Van 't Wout (VVD):
Nogmaals, ik kom hier zo meteen nog op terug. Ik zal dan
ook aangeven wat we wel gedaan hebben. Ik geef de korte
variant. Wij zitten niet in ons eentje in een coalitie. Dat
betekent, aan het eind van zo'n coalitie, dat de wereld nooit
af is, dat nooit alle problemen zullen zijn opgelost en ook,
natuurlijk niet, dat alle VVD-wensen gerealiseerd zijn. Maar
ik kom daar zo meteen uitgebreider op terug.
Mevrouw Voortman (GroenLinks):
De heer Van 't Wout zei net dat een vast contract voor
werkgevers te duur is. Dat is denk ik ook zo, in vergelijking
met alle flexvormen van contracten. Die zijn inderdaad veel
goedkoper. Vandaar ook dat werkgevers daar veel makkelijker voor kiezen. Zou het dan niet veel logischer zijn dat
we kijken naar hoe we wat kunnen doen aan de prijzen van
vast en flex, aan de lasten die werkgevers moeten betalen,
en dat we ervoor zorgen dat de flexkant juist duurder wordt?
De heer Van 't Wout (VVD):
Volgens mij is het een grote uitdaging in Nederland dat
arbeid relatief duur is. Er zit ook een groot verschil tussen
wat de werkgever betaalt en wat de werknemer daar uiteindelijk in zijn portemonnee aan overhoudt. Volgens mij moet
de route veel meer zijn om via lastenverlichting ervoor te
zorgen dat enerzijds het werkgeverschap goedkoper wordt
en anderzijds mensen meer in hun portemonnee overhouden.
Mevrouw Voortman (GroenLinks):
Het goedkoper maken, het verlagen van werkgeverslasten
op arbeid, is al heel lang een GroenLinks-voorstel. Daar ben
ik het dus helemaal mee eens. Maar mijn vraag ging over
de flexvormen van werk. Ik neem aan dat ook de VVD vindt
dat mensen recht hebben op wat meer zekerheid. De heer
Van 't Wout heeft het heel vaak over zijn gezin, over dat
andere mensen het ook belangrijk vinden om een aantal
zekerheden te hebben. Dan neem ik toch aan dat ook de
VVD vindt dat die zekerheden er voor iedereen moeten
kunnen zijn. Als we dat kunnen bereiken door via maatregelen de werkgeverslasten voor vast te verlagen en voor
flex duurder te maken, zou dat toch een heel logische
opstelling zijn, ja of nee?

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

De heer Van 't Wout (VVD):
Ik denk dat we ons vooral moeten richten op het goedkoper
maken van arbeid. In het vaste contract zitten te veel dingen
die het onaantrekkelijk maken voor werkgevers. Ik zie er
niet zoveel heil in om andere vormen duurder te maken,
want er zal altijd behoefte blijven aan flexibele arbeid.
Sterker nog, ik denk dat we over tien jaar veel meer verschillende vormen van contracten zullen hebben. Ik kom daar
zo meteen ook nog op terug, want ik was pas bij mijn eerste
zomerherinnering. Daarbinnen moet je zorgen dat je meer
los van die contractvorm zorgt dat mensen een normaal
bestaan kunnen opbouwen.
De heer Monasch (Monasch):
Voorzitter, dat de heer Van 't Wout op zoek is naar "nieuwe
wegen", spreekt mij buitengewoon aan. Dat zal u niet verbazen. Net als hij en iedereen spreek ik natuurlijk ook veel
ondernemers, met name in het midden- en kleinbedrijf. Een
van de bijeenkomsten die ik mij herinner als de dag van
gister, was de bijeenkomst bij de jaarvergadering van de
Aannemersfederatie, waar ik bijna besprongen werd door
ondernemers die aan mij vroegen of de heer Zijlstra, de
fractievoorzitter van de VVD, gek geworden was. Ik vroeg:
hoe bedoel je? Ze refereerden aan een letterlijk citaat van
de fractievoorzitter van de heer Van 't Wout: ik wil het liefst
dat iedereen zzp'er wordt in dit land. Die mkb'ers waren
boos en verontrust, want die wilden juist een vaste
arbeidskracht zijn.
De voorzitter:
Uw vraag is?
De heer Monasch (Monasch):
Mijn vraag is hoe de oproep van de fractievoorzitter van de
heer Van 't Wout — laat iedereen zzp'er worden — zich tot
zijn oproep hier om toch weer over te gaan tot vaste
arbeidskrachten?
De heer Van 't Wout (VVD):
Als je een zin uit de context van een hele speech haalt, kan
ik mij voorstellen dat je zulk soort vragen krijgt. Mijn fractievoorzitter heeft, ik meen anderhalf jaar geleden, een keer
een heel mooie speech gehouden op een VVD-congres,
waarin hij zich verzette tegen de sfeer die er aan het ontstaan was alsof alle zzp'ers een probleem zijn en waarin hij
het ondernemerschap van de zzp'ers prees. Je moet die zin
in zijn context zien. Ik zou willen dat iedereen zzp'er wordt
en dat iedereen in Nederland, of je nu bij de overheid, in
het onderwijs of in het bedrijfsleven werkt, zo'n ondernemende houding heeft als bijna alle zzp'ers hebben.
De heer Monasch (Monasch):
Je kunt wel overal met contexten aankomen, maar op een
gegeven moment luidt de uitspraak: ik wil het liefst dat
iedereen zpp'er wordt.
De heer Van 't Wout (VVD):
Ach, kom op zeg.

6 december 2016
TK 31

31-27-7

De heer Monasch (Monasch):
Het mkb wil juist goede, vaste arbeidskrachten. Dat is de
kwaliteit van het mkb. Daarmee onderscheid je jezelf. Je
kunt dan toch niet de uitspraak doen: ik heb het liefst dat
iedereen zzp'er wordt?
De heer Van 't Wout (VVD):
Je kunt niet zomaar zinnen uit hun context halen. Leuk
geprobeerd, maar dat werkt niet.
Mevrouw Karabulut (SP):
Erkent de heer Van 't Wout dat het mkb en de economie
met de VVD en met dit kabinet-Rutte/Asscher een gigantische klap hebben gekregen, waardoor de middenklasse en
de mensen met de lagere inkomens zijn verarmd en alleen
zijn Quote 500-vriendjes hebben geprofiteerd van dit VVDbeleid?
De heer Van 't Wout (VVD):
Nee.
Mevrouw Karabulut (SP):
Dan is het nog veel erger dan ik dacht. Hoe bestaat het dat
de VVD, die zegt een volkse partij te zijn, ervoor zorgt dat
80% van de Nederlanders erop achteruitgaat en alleen 20%
erop vooruitgaat? Hoe bestaat het dat de VVD zegt €1.000
te zullen uitdelen aan alle Nederlanders, maar vervolgens
de multinationals helpt met belastingontwijking …
De voorzitter:
En de vraag is?
Mevrouw Karabulut (SP):
… ervoor zorgt dat mensen steeds minder in hun portemonnee overhouden, wat slecht is voor het mkb …
De voorzitter:
En de vraag is?
Mevrouw Karabulut (SP):
… en daarmee de economie in het slop duwt? Is dat waar
de VVD voor staat? Staat zij alleen voor de elite van 20%
en kan de rest stikken?
De heer Van 't Wout (VVD):
Mevrouw Karabulut had het net over een parallel universum, maar ik heb het idee dat mevrouw Karabulut echt in
een ander land leeft dan ik.
De voorzitter:
Mevrouw Karabulut, we proberen het echt in tweeën te
doen: een vraag en een vervolgvraag. Deze vraag is al eerder gesteld in een interruptie.

Mevrouw Karabulut (SP):
Het is een heel serieuze vraag, niet in de laatste plaats
omdat de VVD het voortdurend heeft over de economie en
het mkb, terwijl zij juist de mensen uit het mkb voortdurend
in de steek laat. Ik wil graag een reactie op de economische
feiten die we aan de VVD te danken hebben, namelijk een
gigantische verarming, een mkb in het nauw en 77.000
mensen extra in de bijstand.
De heer Van 't Wout (VVD):
Ik kom zo meteen nog te spreken over de resultaten van
vier jaar dit kabinet. Zoals ik net al zei: het was bij die
ondernemingsvereniging niet alleen gezellig vanwege het
mooie weer. Die mensen zien heel goed, en zijn heel blij,
dat we de crisis stapje voor stapje achter ons laten en dat
ze niet in Venezuela wonen.
Mijn tweede ontmoeting van afgelopen zomer vond plaats
hier in het Kamergebouw. Er kwam een groep mensen op
bezoek. Dat waren niet allemaal VVD-leden, maar gewoon
geïnteresseerde burgers. Zij kwamen hiernaartoe om te
spreken over het thema "werk". Ik denk dat het geen toeval
was dat die groep grotendeels bestond uit mensen van
boven de 50 die hun baan waren kwijtgeraakt. Het waren
mensen die hun hele leven lang hard hebben gewerkt, die
een mooi bestaan hebben opgebouwd en die trots zijn op
wat ze bereikt hebben. Maar deze groep mensen — ik denk
dat we de verhalen helaas allemaal kennen — staat nu aan
de kant en het lukt maar niet om weer aan de slag te gaan,
hoe graag men dat ook zou willen. Deze mensen willen
natuurlijk weer aan de slag om financiële redenen, maar
meestal schuilt er nog iets veel diepers achter. Wat het
sterkst naar voren kwam, was dat men vertelde: nu ik geen
baan meer heb, heb ik ook het gevoel dat ik er niet meer
helemaal bij hoor. Eén iemand vertelde: ik heb eigenlijk
geen zin meer om naar de verjaardagsfeestjes van mijn
familie te gaan, want ik vind het zo vervelend als alle andere
mensen aan het praten zijn over wat ze die week op hun
werk gedaan hebben en ik vervolgens niets te vertellen heb
als ze aan mij vragen wat ik doe.
Deze twee ontmoetingen schetsen voor mij in een notendop
de opgaven die nog voor ons liggen. We hebben enerzijds
te maken met positieve ondernemers die graag weer mensen aan de slag zouden helpen, maar anderzijds is er een
groep mensen die ondanks enorme inspanningen maar
moeilijk aan de slag komt, terwijl we hun kennis en ervaring
zo goed kunnen gebruiken.
Er is dus nog veel te doen, maar laten we even niet vergeten
waar we vandaan komen. Ik denk even terug aan hoe wij
er vier jaar geleden voor stonden. Een oplopende werkloosheid. Overheidsfinanciën die compleet uit het lood liepen.
Een systeem voor zorg, sociale zekerheid en oudedagsvoorziening dat onhoudbaar was in de toekomst en een onverantwoorde erfenis van ons aan onze kinderen dreigde te
worden. De grootste economische en financiële crisis sinds
de jaren dertig van de vorig eeuw. Daar bovenop werden
we geconfronteerd met een migratiecrisis. En dat alles in
een politiek versnipperd landschap en een coalitie van twee
partijen die niet van nature dicht bij elkaar liggen, om het
voorzichtig uit te drukken.
Gelukkig heeft ons land bewezen over heel veel veerkracht
te beschikken. Zo veel Nederlanders die koppig de schou-

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

6 december 2016
TK 31

31-27-8

ders eronder zetten en als het slechter ging, even een tandje
erbij deden. Dat hebben we ook hier in de Kamer geprobeerd door moeilijke beslissingen te nemen, door te zoeken
naar draagvlak, binnen en buiten de Kamer, door bijna
iedere dag weer over de eigen schaduw heen te stappen
en toch altijd weer te kijken naar wat samen kan worden
bereikt in plaats van te zwelgen in het eigen gelijk of langs
de zijlijn te gaan schreeuwen en klagen. Dat is ook precies
waar ik mij het afgelopen jaar voor heb ingezet. Het is geen
geheim dat de partijen in deze coalitie heel verschillend
denken over veel onderwerpen, over sociale zaken en
arbeidsmarkt waarschijnlijk niet het minst.
Sinds maart mag ik mij na onderwijs, zorg en Europa met
dit onderwerp bezighouden en dat doe ik met enorm veel
gedrevenheid. Vanaf dag één zijn we om de tafel gaan zitten, met de Partij van de Arbeid, met de minister en parallel
met de sociale partners. Dat was niet makkelijk. Ik vrees dat
ik in het voorjaar minister Asscher vaker heb gezien dan
mijn eigen vrouw, en dat vonden zij beiden niet plezierig.
Dat hoop ik althans nog steeds wat mijn vrouw betreft. Het
was ook niet altijd leuk, maar vooral ingewikkeld en zwaar.
Er zaten twee tegenovergestelde visies tegenover elkaar.
We deden daar echter wel waarvoor ik in de politiek zit:
dingen voor elkaar proberen te krijgen, problemen oplossen,
hoe groot het verschil van inzicht met je gesprekspartner
ook is. Dat lukte uiteindelijk ook. Ik beschouw het pakket
maatregelen dat wij in april zijn overeengekomen als een
belangrijke stap in de goede richting. Daarmee zorgen we
er onder meer voor dat we de zorgen voor ondernemers
rondom transitievergoeding bij dreigend faillissement of
bij stopzetting vanwege pensionering wegnemen en brengen we de lasten rondom de transitievergoeding bij langdurige ziekte en arbeidsongeschiktheid terug, net als de
bureaucratie rond re-integratie bij arbeidsongeschiktheid.
Ook het seizoenswerk hebben we van een oplossing kunnen
voorzien. Ook werd een voor de VVD acceptabele oplossing
gevonden voor de wens van met name de Partij van de
Arbeid om iets te doen rond het minimumloon voor jongeren. Een aantal zaken daarvan zijn inmiddels geregeld en
een aantal zullen wij zelfs de komende weken en maanden
hier weer behandelen.
Zijn daarmee voor de VVD alle problemen opgelost? Zijn
al onze idealen realiteit geworden? Nee, natuurlijk niet. We
regeren dit land niet in ons eentje, maar we hebben wel
geknokt om stap voor stap ervoor te zorgen dat het beter
gaat. Maar, zoals ik zei, we zijn er nog niet. Wat ons betreft
is de grootste opdracht voor de komende jaren dat iedereen
gaat voelen dat we de crisis achter ons hebben gelaten, dat
de ondernemer weer blij is als iemand in dienst komt, dat
die 50-plusser weer aan de slag kan.
Mevrouw Karabulut (SP):
Eén groot probleem op die arbeidsmarkt met banen en
werk is dat er onvoldoende banen zijn en dat er ook heel
veel oneerlijke beloning is. Is de VVD-fractie voorstander
van het stoppen van het vrije verkeer van werknemers?
De heer Van 't Wout (VVD):
Volgens mij had mevrouw Karabulut uit mijn interruptie
van zojuist al kunnen concluderen dat ik daar niet voor ben.

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

Mevrouw Karabulut (SP):
Waar slaat dit hele verhaal van de VVD dan op? Het zijn
allemaal tranentrekkende mooie verhalen. U zegt dat mensen aan de bak moeten komen en dat zo veel mensen aan
de kant staan. Waarom bent u dan verantwoordelijk geweest
voor het openstellen van die grenzen, waardoor een
gigantische verdringing en uitbuiting plaatsvinden? Kijkt u
nu weg van al die problemen? Waarom bent u niet mans
genoeg om ook deze migratie te reguleren omwille van de
werkenden en de niet-werkenden, namelijk door verdringing
te voorkomen en 1,5 miljard aan belasting die we mislopen,
gewoon weer te innen, zodat we die kunnen pompen in
fatsoenlijke banen? Waarom?
De heer Van 't Wout (VVD):
Ik heb zojuist al het voorbeeld gegeven van de belangrijke
glas- en tuinbouwsector in Nederland. Dat is een ongelooflijk belangrijke sector, die heel veel bijdraagt aan onze
economische groei. Dan kun je de Polen wel tegenhouden,
maar de Nederlanders komen niet. Sterker nog, die sector
heeft intussen een ander probleem: die Polen komen vanzelf
al niet meer en er dreigt daar een tekort aan arbeidstekorten
te ontstaan. Het is ook goed om bij de feiten en de cijfers
te blijven. Als de stelling van mevrouw Karabulut klopt dat
er een hogere werkloosheid komt als er extra aanbod van
arbeid komt, zouden de vrouwenemancipatie en de toename
in de afgelopen twee decennia van het aantal vrouwen die
zijn gaan werken, geleid moeten hebben tot massale
werkloosheid. Dat klopt dus gewoon niet.
De voorzitter:
Gaat u verder. Mevrouw Karabulut, we hebben zojuist
afgesproken …
Mevrouw Karabulut (SP):
Interrupties in tweeën?
De voorzitter:
Ja, in tweeën. U mag altijd weer terugkomen. Dit is geen
uitnodiging om te vaak te interrumperen, maar u krijgt de
gelegenheid nog.
De heer Van 't Wout (VVD):
We willen de zorgen van die ondernemers en die 50-plussers wegnemen, net als de onzekerheid van de generatie
van mijn ouders, die zich afvraagt hoe het gaat met hun
welverdiende pensioen, maar ook de onzekerheid van mijn
generatiegenoten, die zich soms afvragen wat er voor hen
überhaupt overblijft als oudedagsvoorziening. Niet in de
laatste plaats moeten we ons druk maken over de generatie
van mijn en onze kinderen, die zich gelukkig absoluut niet
met dit vraagstuk bezighouden, maar op wie de beslissingen
die wij nu nemen, wel degelijk invloed zullen hebben.
Er ligt voor de komende jaren een groot vraagstuk op tafel.
Hoe verbinden we de belangen van die verschillende
generaties? Hoe zorgen we ervoor dat de slager op de hoek
vrolijk in plaats van depressief wordt, als hij extra personeel
nodig heeft? Hoe zorgen we ervoor dat iedereen in Nederland, los van zijn contractvorm, met hard werken een normaal bestaan kan opbouwen? Wat de VVD betreft, betekent

6 december 2016
TK 31

31-27-9

dit dat we de komende jaren de arbeidsmarkt verder in de
breedte zullen moeten hervormen. Wij moeten ervoor zorgen dat scholing niet ophoudt op je achttiende, dat je meer
zeggenschap krijgt over je eigen pensioen, dat het ook
zonder een traditioneel vast contract makkelijker wordt om
een hypotheek krijgen en dat de winkelier als sponsor en
supporter op zaterdag weer gewoon kan genieten van zijn
voetbalclub in plaats van zich continu zorgen te maken over
de keiharde zaterdagamateurtackles op zijn jongste medewerker.
De samenleving en de economie veranderen in een hoog
tempo. Dat moeten we niet zien als een bedreiging maar
als een kans. Dit kabinet heeft een stevige basis gelegd om
met die veranderingen om te gaan. Op de tekentafel van
het volgende kabinet moet er wat ons betreft voor gezorgd
worden dat door forse lastenverlichtingen werknemers
meer overhouden in hun portemonnee en arbeid minder
duur wordt, dat het mkb meer ontlast wordt bij loondoorbetaling bij ziekte en dat de manier waarop je als werknemer
en werkgever een relatie aangaat, niet is voorgeschreven
door organen waarop jij geen invloed hebt maar door recht
te doen aan de specifieke situatie van de werknemer en het
bedrijf waar hij voor werkt. Een multinational in Amsterdam
is immers iets heel anders dan een familiebedrijf in Hoeven,
ook al zitten ze in dezelfde branche. Op de tekentafel voor
de komende jaren wordt wat ons betreft ook het ontwerp
gemaakt voor een systeem waarbij het vanzelfsprekend is
om te blijven werken aan je eigen ontwikkeling. Op die
tekentafel moet een arbeidsmarkt ontstaan waarbij niet je
leeftijd maar je talent en je inzet leidend zijn en waarbij niet
de wetten maar de effecten in de samenleving een doel op
zich zijn.
Mijn vader begon zijn werkzame leven als tuinarchitect; nu
is misschien duidelijk waarom ik altijd de metafoor van de
tekentafel erbij haal. Zo zag het er bij ons thuis namelijk uit,
op zolder. Vandaaruit werkte hij. Ik was als kind altijd erg
onder de indruk van die mooie grote tafels die daar stonden,
waaraan mijn vader aan het werk was met gummen om
ideeën die niet goed bleken uit te werken, uit te wissen en
met inktpennen om schetsen definitief te maken. Ik mocht
daar als jochie graag naar zitten te kijken. Het mooiste was
het als daar op zolder de zon doorbrak. Dan werd het daar
erg warm en danste het stof van honderden tekeningrollen
door de lucht, vermengd met de rook van papa's shag; ja,
shag was toen nog normaal. Daar ontstonden de mooie
ideeën. Dat is wat mij betreft ook precies de opdracht die
we voor ons hebben voor de komende jaren. Veranderingen
in de samenleving bieden ons land traditioneel een kans
om iets moois te maken. Daar ben ik van overtuigd.
Los van die grote opgave blijven we wat de VVD betreft
ook de komende maanden tot de verkiezingen gewoon aan
de slag om stap voor stap de sterke basis die we in de
laatste jaren in ons land hebben gecreëerd, te beschermen
en verder uit te bouwen. Daarom zoom ik nu wat meer in
op de begroting voor 2017 — dat is zo'n beetje het laatste
deel van mijn betoog — met een aantal vragen, ideeën,
wensen en plannen.
Het eerste is: kansen op werk die we laten liggen. Maar ik
denk dat de heer Van Weyenberg niet al daarop wil reageren.

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

De heer Van Weyenberg (D66):
De heer Van 't Wout gaat nu beginnen met een aantal specifieke punten, maar ik ben nog op zoek naar zijn appreciatie
van de afgelopen vier jaar. Hij deed iets wat mijn collega
Paul van Meenen tegenwoordig "een Asschertje" noemt:
heel mooie vergezichten schetsen, waardoor je bijna zou
vergeten dat degene die dat doet, er al vier jaar over gaat.
Ik ben nog op zoek. Ik kan me heel goed vinden in heel veel
woorden die de heer Van 't Wout uitsprak. Maar kijk naar
de Wet werk en zekerheid, die de heer Van 't Wout wil uitgummen, en naar de loondoorbetaling bij ziekte, op het
gebied waarvan we helaas vier jaar niks hebben gedaan,
dan is toch de conclusie dat de heer Van 't Wout het beleid
op die terreinen gewoon mislukt vindt?
De heer Van 't Wout (VVD):
Als iemand je met Asscher gaat vergelijken, dan scoor je
geen punten in de VVD. Dat moet ik wel even rechtzetten
bij de heer Van Weyenberg.
De voorzitter:
Het kan door de heer Asscher ook als een compliment
worden gezien.
De heer Van 't Wout (VVD):
Ja, dat zou ook nog kunnen, wie weet. Maar dat was ook
weer niet de bedoeling! Hoe dan ook …
Ik heb net precies geschetst wat we in de afgelopen jaren
als kabinet hebben gedaan, overigens heel vaak ook, op
verschillende terreinen waarmee ik bezig ben geweest, met
actieve steun van D66. Dat waardeer ik zeer. Ik ben trots als
ik kijk waar we vier jaar geleden stonden en waar we nu
zijn aanbeland. Als ik zou zeggen dat ik alles briljant vind
wat nu regeringsbeleid is, dan had ik het regeerakkoord in
ons verkiezingsprogramma geschreven, althans dan hadden
onze leden dat gedaan. Dat is natuurlijk niet zo. We hebben
niet alles kunnen realiseren wat we wilden. En de Wet werk
en zekerheid (Wwz) was nou niet direct iets waar we direct
zelf op gekomen waren. Ik hoef de heer Van Weyenberg de
geschiedenis van de totstandkoming van die wet niet uit te
leggen; hij was er actiever bij betrokken dan ik. Je kunt dan
de hele tijd gaan zeggen: ik vind het allemaal helemaal niks.
Ik heb vorig jaar gezegd: we zitten wel in de realiteit van
vandaag de dag, ik wil dingen voor elkaar krijgen en ik vind
het belangrijk dat de werkgevers ontlast worden. Dat hebben we in april allemaal geregeld. Nu gaan we de verkiezingen in met het verhaal van de VVD. Als het aan ons ligt,
gaan we veel breder kijken naar de arbeidsmarkt. Wat ons
betreft maakt de Wwz in zijn huidige vorm daar geen deel
van uit.
De heer Van Weyenberg (D66):
De D66-fractie heeft inderdaad zaken met het kabinet
gedaan. We voelden namelijk ook de verantwoordelijkheid
diep in de crisis. Maar juist ook als je er medeverantwoordelijk voor bent, moet je kritisch bekijken of het heeft
gewerkt. Ik geef het eerlijk toe: de Wet werk en zekerheid
was ook niet de grootste overwinning van D66. Nu ik zie
dat het aantal flexcontracten zes keer harder stijgt dan het
aantal vaste banen en dat het aandeel van vaste banen
steeds kleiner wordt, constateer ik dat het mislukt is. De

6 december 2016
TK 31

31-27-10

heer Van 't Wout wil dan die wet uitgummen. Dan is mijn
conclusie dat ook de heer Van 't Wout af wil van de Wwz.

Ik ga nu in op de scholingsvouchers. Sinds mei 2016 is er
… Er is een interruptie.

De heer Van 't Wout (VVD):
Als ik iets briljant zou vinden, zou ik het niet uitgummen.
Dat lijkt me helder.

De voorzitter:
Maak eerst uw zin even af.

Ik kom op de begroting van nu. Ik wil ten eerste graag een
aantal dingen zeggen over kansen op werk. Zeker nu de
arbeidsmarkt weer aantrekt, wordt dat een steeds belangrijker vraagstuk. We ontvangen namelijk veel klachten van
zowel werkgevers als werknemers over hoe moeilijk het is
om die twee bij elkaar te brengen. Ik ben daar, vrees ik, niet
de enige in. We laten hier echt kansen liggen. Het rapport
van de inspectie, "Werk aan de … uitvoering", is geen vrolijk
boekje. Ik herken het ook uit gesprekken met werkgevers.
Laatst nog sprak ik met een bedrijf, een callcenter voor
goede doelen; hoe mooi kun je het krijgen? Dat groeide en
had mensen nodig. Het belde het UWV en kreeg daar
gewoon geen respons. Ik wil hier niet het UWV bashen,
want ik weet dat daar heel hard gewerkt wordt, maar dit
kan natuurlijk niet. We hebben al eerder, ook in AO's,
voorbeelden besproken waarbij een beetje op gevoel bijvoorbeeld over de scheepsbouw werd gezegd: dat vinden
we eigenlijk allemaal maar helemaal niks. Sorry, maar dat
zijn gewoon mooie banen, waar mensen graag naartoe
willen. Is de minister bereid om hieraan een impuls te
geven?

De heer Van 't Wout (VVD):
Dit is een ander punt.

Aan de andere kant ontving ik ook, onder meer in het
gesprek van deze zomer in de Kamer, veel klachten van
mensen die bij het UWV cursussen gingen volgen en het
idee hadden: ik word hier volstrekt niet serieus genomen
en dit gaat mij niet verder helpen. Ik vraag de minister: kijk
alsjeblieft goed niet alleen naar de kwaliteit van al die cursussen en opleidingen, maar ook naar degenen aan wie je
ze aanbiedt. Een hoog opgeleide ICT-professional die verplicht een cursus "telefoon opnemen" moet gaan doen, krijg
je zo niet aan het werk; die demotiveer je op die manier
alleen maar.
Of neem het sectorplan Grenzenloos Werken, dat zo moeizaam van de grond lijkt te komen. Wat gaat de minister
doen om dit vlot te trekken? Is hij ook bereid om eventueel
naar de voorwaarden te kijken? Is hij bereid om te bekijken
hoe we meer gebruik kunnen maken van kennis en expertise
van de private bemiddelingssector bij het aan werk helpen
van mensen? De kandidaat-verkenner lijkt een goed middel
om profielen van werkzoekenden te ontsluiten, maar hoe
zorgen we ervoor dat de gemeenten die profielen ook echt
allemaal gaan vullen en ze het niet allemaal op hun eigen
manier gaan doen?
In het kader van de bestrijding van ouderenwerkloosheid
hebben we het al eerder gehad over het feit dat wij heel
vaak regelingen verzinnen die het aantrekkelijk moeten
maken om mensen in dienst te nemen, maar dat die heel
onbekend zijn. Ik heb daar toen samen met mevrouw Vermeij nog een initiatief voor genomen. Nou was er laatst
weer een onderzoek, dat veel breder ging dan alleen de
dingen die we rondom ouderenwerkloosheid regelen,
waaruit kwam dat vier op de tien bedrijven geen idee hebben welke regelingen er überhaupt voor hen beschikbaar
zijn. Ik vind dat zonde. Ik vraag de minister om daarachteraan te gaan.

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

De voorzitter:
Dan geef ik de heer Heerma het woord.
De heer Pieter Heerma (CDA):
Die indruk had ik al. Ik heb een vraag over dat laatste punt,
de onbekendheid van regelingen. Het is een beetje een
sprong qua onderwerp, maar qua concept raakt het erg aan
het volgende. Voor de verhoging van de AOW-leeftijd
hebben we een overbruggingsregeling. Die is bij de
behandeling van de versnelling van de verhoging nog uitgebreid. De toegang is verbreed. Maar ook bij die regeling
geldt dat er, geloof ik, maar een kwart gebruikt wordt van
wat er begroot is. Ook daarbij spelen dus mogelijk onbekendheid en andere factoren een rol waardoor er geen
gebruik van wordt gemaakt, hoewel daar klachten over zijn.
Ik weet niet of de heer Van 't Wout die klachten ook krijgt.
Geldt daarvoor voor hem dezelfde vraag die hij zonet stelde
over regelingen voor werkgevers?
De heer Van 't Wout (VVD):
Ik deel de analyse van de heer Heerma dat de uitgaven
eraan en het gebruik ervan omgekeerd evenredig lijken te
zijn aan het aantal klachten en vragen dat wij erover krijgen.
Dat is gek. Als de heer Heerma dus vindt dat we dat eens
tegen het licht moeten houden, dan vindt hij mij aan zijn
zijde.
De voorzitter:
Gaat u verder.
De heer Van 't Wout (VVD):
Ik moet iets gaan versnellen zie ik, …
De voorzitter:
Ja.
De heer Van 't Wout (VVD):
… maar volgens mij stond de tijd op 20 minuten toen ik
startte in plaats van op de 25 minuten van de lijst, voorzitter.
Ik kom op de scholingsvouchers. Sinds mei 2016 bestaat
op basis van de motie van Mulder en mij de mogelijkheid
om scholingsvouchers aan te vragen om je om te scholen
naar een kansrijk beroep. Dat is een heel succesvolle en
bekende maatregel, zo blijkt, die ook past in ons streven
om mensen via onderwijs aan het werk te krijgen of aan
het werk te houden, ook in andere sectoren. Die regeling
dreigt nu aan haar eigen succes ten onder te gaan. Daarover

6 december 2016
TK 31

31-27-11

zullen wij met een amendement komen om dat budget in
ieder geval voor de looptijd van dit project veilig te stellen.
Ik hoop dat we de minister daarbij aan onze zijde vinden.

graag doorgaan op de juiste weg met liefst een nog liberaler
sausje eroverheen.

Samen met collega Heerma, die zich net als ik en overigens
ook de rest van de Kamer zorgen maakt over de langdurige
werkloosheid van 50-plussers, heb ik de laatste tijd een
aantal gesprekken gevoerd met vertegenwoordigers van
de ambachtsindustrie in Nederland. Het gaat daarbij om
een heel breed scala aan beroepen. Dat zijn heel mooie
beroepen die echt ouderwets vakmanschap vereisen. Daar
spelen eigenlijk twee problemen. Het eerste probleem is
dat veel mensen met hun bedrijf zullen gaan stoppen vanwege het verkrijgen van een bepaalde leeftijd en omdat ze
maar geen opvolger vinden. Het tweede probleem is dat
de mensen die van de scholen komen, het vak onvoldoende
geleerd hebben. In het Actieplan aanpak werkloosheid onder
vijftigplussers hebben wij het kopje "ambacht" als ambitie
opgenomen. Ik zou heel graag zien dat wij met deze club
een pilot starten om te bezien of we mensen kunnen
omscholen naar een van die prachtige ambachtsberoepen
om op die manier een steentje bij te dragen aan het terugdringen van het hardnekkige probleem van langdurige
werkloosheid onder 50-plussers.

Mevrouw Karabulut (SP):
Niets is minder waar. Niet is minder waar. Het aantal
werklozen in de bijstand is met 67.000 gegroeid onder uw
verantwoordelijkheid, mijnheer Van 't Wout. 80% van de
mensen is erop achteruitgegaan onder uw verantwoordelijkheid. De VVD straft oudere werklozen die 40 jaar lang
hebben gewerkt en verdringt banen. Dat is uw verantwoordelijkheid, mijnheer Van 't Wout. Wat wij nodig hebben, is
niet een keiharde bezuinigingspolitiek die de rekening
neerlegt bij de bevolking en de rijken rijker maakt. Wij
hebben een investeringsagenda nodig. Dat kunnen wij —
helaas, helaas — en moeten wij zeker niet van de VVD verwachten. Dan kan de heer Van 't Wout zot zijn en verzot zijn
op Venezuela — hij mag daarheen gaan — maar de VVD is
verantwoordelijk voor de puinhopen die wij nu in Nederland
hebben.

Tot slot. Ik heb betoogd dat wij er nu veel beter voorstaan
dan vier jaar geleden, maar dat we er nog lang niet zijn. Er
zijn stappen gezet. Soms waren dat goede stappen, maar
soms moet de route opnieuw worden uitgestippeld. Ik kom
nu even terug op de tekentafel van mijn vader. Die werd
vervangen door een computer. De zolder werd vervangen
door een echt bedrijfspand. Die zolder werd mijn slaapkamer en mijn vader ging met pensioen, maar het bedrijf
bestaat nog steeds. In het bedrijf is het potlood inmiddels
vervangen door de muis. Bovendien werkt daar niet één
persoon, maar werken er veel meer mensen. Zij werken
samen om mooie dingen te maken en problemen op te
lossen. Dat is volgens mij precies wat Nederland van ons
als politici mag verwachten.
Mevrouw Karabulut (SP):
Ik heb het antwoord op een belangrijke vraag gemist. Wat
gaat de VVD doen tegen de oplopende werkloosheid? Wij
hebben 77.000 meer mensen in de bijstand. Er zijn nu bijna
500.000 mensen op zoek naar werk. Het aantal arbeidsgehandicapten dat werkt, is met bijna 30% gedaald. De oudere
werklozen over wie de heer Van 't Wout het heeft, straft en
vernedert hij door hen gedwongen werk te laten doen
zonder loon, nadat ze 40 jaar lang hebben gewerkt. Wat zijn
de plannen van de VVD voor volgend jaar? Gewoon doorgaan?
De heer Van 't Wout (VVD):
Het lijkt me heel verstandig om door te gaan. De economie
groeit weer en de werkloosheid daalt. Wat mij vooral verstandig lijkt, is om precies het tegenovergestelde te doen
van wat er in Venezuela, het ideaalbeeld van de SP, gedaan
is. Wij zien hoe het er daar nu voorstaat. Wij moeten de
economie verder de ruimte geven om te groeien door lastenverlichting en door te snijden in de bureaucratie en al
de verplichtingen die wij werkgevers opleggen. De werkloosheid daalt. Er zijn op dit moment 10 miljoen banen in
Nederland. Het zijn er nog nooit zo veel geweest. Dus ik wil

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

De heer Van 't Wout (VVD):
Het lijkt er nog steeds op dat mevrouw Karabulut toch in
Venezuela is blijven hangen als zij spreekt over de staat van
dit land.
De heer Pieter Heerma (CDA):
Om te beginnen wil ik de heer Van 't Wout teruggeven dat
hij het A4'tje van zijn voorganger goed gelezen heeft en
ook goed geluisterd heeft naar zijn advies. Daar begon hij
zijn inbreng mee. De heer Van 't Wout gaf net in zijn antwoord op vragen van de SP aan dat je niet een quote uit
een betoog kunt halen. Maar de fractievoorzitter van de
VVD heeft wel degelijk een pleidooi gehouden voor het feit
dat het model van de Angelsaksische arbeidsmarkt de
oplossing zou zijn voor onze arbeidsmarkt. Ik vraag mij af
of de heer Van 't Wout daar eens op zou kunnen ingaan. Ik
miste dat namelijk een beetje in zijn betoog. Ik zou graag
zien dat hij concreet ingaat op de vraag hoe het afschaffen
van cao's en het stoppen met algemeenverbindendverklaringen de ondernemers over wie hij het heeft, helpen? We
hebben hierover onlangs nog een hoorzitting gehad in dit
huis. Daar hebben alle aanwezige ondernemers, ook die
van VVD-huize, gezegd: als je stopt met algemeen verbindend verklaren, krijg je een wildwestsituatie op de
arbeidsmarkt. Graag krijg ik hierop een reactie.
De heer Van 't Wout (VVD):
Ten eerste zie ik bij het algemeen verbindend verklaren van
cao's een principieel bezwaar. Dat heb ik altijd gehad. Je
gaat namelijk vallen onder regelingen waar je zelf helemaal
niets over te zeggen hebt. Ten tweede zien we ook in de
praktijk dat het soms knelt, omdat een klein bedrijf in het
oosten iets anders is dan een groot bedrijf in het noorden
of een middelgroot bedrijf in het midden van het land, of
omdat in één bedrijf mensen met vier verschillende cao's
rondlopen. Een ander bezwaar dat ik ertegen heb, is dat
het allemaal uitgaat van een enorm wantrouwen richting
werkgevers; dat impliceert de heer Heerma nu ook een
beetje. Lang niet iedereen valt tenslotte onder een ge-avv'de
cao. De heer Heerma zegt dat het een grote bende is. Als
dat waar is, zou het daar dus allemaal een grote bende
moeten zijn. Daar ben ik niet van overtuigd.

6 december 2016
TK 31

31-27-12

De heer Pieter Heerma (CDA):
Het is toch interessant dat al die ondernemers, ook de VVDondernemers, zeggen: pas nou op, want als je stopt met
het algemeen verbindend verklaren, wordt het een wildwestsituatie op de arbeidsmarkt. De afgelopen jaren zijn er tal
van voorbeelden geweest waarin een hele sector van
bonafide bedrijven, die netjes willen omgaan met hun personeel en die een positief gevoel willen hebben bij het
aannemen van personeel, werd weggeconcurreerd door
bedrijven die die cao niet handhaafden en daardoor fors
goedkoper, 10% à 20%, konden werken. Het waren de
bonafide werkgevers en werknemers die zeiden: wacht eens
even, hier moet ingegrepen worden. Dan pak je oneerlijke
concurrentie op de arbeidsmarkt aan. Dat is dus niet meer
mogelijk als je stopt met avv'en. Dat willen we toch niet
met elkaar?
De heer Van 't Wout (VVD):
De heer Heerma refereert aan gesprekken met VVD-ondernemers, maar laten we daar niet flauw over doen. Ik kan
hem ook de resultaten laten zien van een onderzoek van
ONL (Ondernemend Nederland) van een week geleden,
waarin 82% van de ondernemers zegt hier wel problemen
mee te hebben. Ik zie dat hier in de praktijk gewoon problemen mee zijn. Er gaan namelijk regels gelden die misschien
heel goed zijn voor de partners aan tafel, maar niet voor
jou. Dat probleem blijft bestaan. Ik heb vanochtend in de
krant een liefdesverklaring van de heer Heerma aan de
polder gelezen. Misschien worden wij het over dit punt niet
eens, maar zullen we wel samen onderzoeken hoe we die
polder af en toe op z'n minst iets meer maatwerk kunnen
laten leveren?
De heer Kerstens (PvdA):
Ik bleef net even zitten omdat de heer Van 't Wout in zijn
eigen bijdrage niet citeerde uit het VVD-verkiezingsprogramma, maar naar aanleiding van de interruptie van de
heer Heerma kwam het toch even voorbij: het voorstel van
de VVD om cao's af te breken. Zo zeg ik het maar even.
Technisch heet het "de algemeenverbindendverklaring van
cao's niet meer toestaan", maar feitelijk komt het neer op
het afbreken van cao's en het een kopje kleiner maken van
de vakbonden. Ik zou de heer Van 't Wout iets willen vragen
over het Venezuela van de VVD: de horecasector. Dan heb
ik het niet over de borrels die je daar kunt drinken, maar
over de horeca die deze dagen ook weer in het nieuws is
met allerlei misstanden als het uitknijpen en uitbuiten van
mensen, zoals vakbonden zeggen.
De voorzitter:
Wat is uw vraag?
De heer Kerstens (PvdA):
Deze sector doet het al een paar jaar zonder cao. Is dat het
voorland dat de VVD ziet voor alle werknemers in Nederland: de cao inleveren en het Wilde Westen ervoor terugkrijgen?
De heer Van 't Wout (VVD):
Ik denk dat de heer Kerstens deze vraag zelf kan beantwoorden. Nee, natuurlijk niet! Hij vindt mij aan zijn zijde. We zijn

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

onlangs nog samen opgetrokken bij het rondetafelgesprek
over uitbuiting in de transportsector. Hij vindt mij aan zijn
zijde als hij zegt: we gaan dingen die flagrant in strijd zijn
met alle dingen die we in Nederland met elkaar hebben
afgesproken, keihard aanpakken. Daar ben ik hartstikke
voor! Dat heeft niet altijd wel of niet wat met een cao te
maken. Ook in bedrijven die wel onder een cao vallen, zul
je misstanden aantreffen. Ik ben het met de heer Kerstens
eens wat betreft de horeca. Overigens stond ik vanochtend
in de file en kon daardoor én de CNV én de heer Kerstens
op Radio 1 hierover horen. Dat was een genoegen; dat
verzachtte het leed een beetje. Ik vond het goed om te horen
dat de CNV benadrukte dat het merendeel van de horecawerkgevers bestaat uit fatsoenlijke werkgevers. Maar er
zijn ook boeven. Het gaat namelijk ook gewoon over het je
niet houden aan de meest basale wet- en regelgeving, over
zwart betalen en dat soort slechte zaken. De heer Kerstens
vindt mij aan zijn zijde als hij zegt: daar moeten we keihard
tegen optreden.
De heer Kerstens (PvdA):
Uiteraard is het niet zo dat het merendeel van de werkgevers boeven zouden zijn. Die term gebruik ik zelf ook niet
zo gemakkelijk, maar het feit dat de vakbond een meldpunt
opent, daar publiciteit over zoekt en het feit dat de vakbond
in aanloop naar het meldpunt al voldoende signalen kan
delen over zaken die er mis zijn in een sector die weigert
een cao af te spreken, zijn voor mij veelzeggend. Als de
heer Van 't Wout misstanden wil aanpakken en wil voorkomen dat mensen die vaak toch al in een afhankelijke positie
zitten, moeten opboksen tegen iemand die veel meer macht
heeft dan zij, moet hij toch nog eens nadenken of het
instrument van een cao al dan niet aangepast, daar niet
een belangrijke en goede rol bij kan spelen.
De heer Van 't Wout (VVD):
Dan vinden wij elkaar al halverwege door goed te kijken
naar wat meer maatwerk in die cao's. Misschien was het
niet de bedoeling, maar ik vind het ook prima dat de vakbond zo'n meldpunt opricht. Ik heb helemaal niets tegen
vakbonden. Dit zijn juist dingen waarin vakbonden een
ongelooflijke meerwaarde kunnen hebben, als het maar
vanuit vrije associatie gaat. Ik heb er principieel moeite mee
— dat had ik als kind al — als regels worden afgesproken
waar ik zelf geen inspraak op heb gehad.
Mevrouw Voortman (GroenLinks):
Ik dacht dat de VVD ook altijd de partij was van "afspraak
is afspraak". Een van de goede dingen uit het regeerakkoord
is dat de schoonmakers bij ministeries in vaste dienst worden genomen. Bij de schoonmakers van het ministerie van
Buitenlandse Zaken is dat echter nog steeds niet gebeurd.
Vindt de VVD nu niet dat ook op dit vlak "afspraak is
afspraak" zou moeten gelden en dat deze mensen gewoon
in dienst moeten komen?
De heer Van 't Wout (VVD):
Ik weet niet waarom de heer Koenders zijn schoonmakers
nog niet in vaste dienst heeft genomen. Daarvoor heb ik
dat dossier onvoldoende gevolgd, zeker op dat ministerie.
Men kan de VVD echter altijd aan haar afspraken houden,
ook aan wat zij in het regeerakkoord heeft gezet. Juist

6 december 2016
TK 31

31-27-13

betrouwbaarheid als coalitiepartner is een groot goed in
dit land.
Mevrouw Voortman (GroenLinks):
Dat is een heel helder antwoord. Ik hoop dat de PvdA straks
ook zo helder is.

De heer Azmani (VVD):
Voorzitter. We spreken vandaag ook over het onderdeel
integratie van de begroting van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Ik wil beginnen met kort te spreken over de
noodzakelijke stap die aan integratie voorafgaat en die soms
door veel mensen wordt vergeten. Die heeft te maken met
een beheersbaar immigratiebeleid. Immers, alleen als wij
de toestroom van migranten onder controle hebben, kunnen
wij ook werken aan succesvolle integratie van degenen die
ons land binnenkomen. Niet voor niets vraagt de VVD al
jaren de aandacht voor het uitvoeren van het plan-Azmani,
waarin wordt gepleit voor opvang van asielzoekers in de
eigen regio. Dat is in het belang van asielzoekers, omdat
zij niet meer het risico lopen in handen te vallen van mensensmokkelaars die veel geld verdienen aan het organiseren
van een gevaarlijke overtocht, omdat hen de mensonterende omstandigheden bespaard blijven die zij tijdens hun
reis tegenkomen, maar ook omdat zij na de oorlog makkelijker kunnen terugkeren en meewerken aan de wederopbouw van hun land als zij dicht bij huis zijn opgevangen.
Het is ook in het belang van onze samenleving. Ik zeg het
niet voor het eerst. Grote groepen met een ander cultureel
normen- en waardenpatroon integreren niet, maar segregeren. Hoe groter de groep asielzoekers die binnenkomt in
de hoop hier een nieuw leven op te bouwen, hoe meer het
draagvlak voor opvang in ons land afneemt. Dat is op
zichzelf een slechte zaak. Ons land staat immers bekend
om zijn gastvrijheid richting degenen die echt op de vlucht
zijn voor oorlog en geweld. Dat moeten wij ook zo houden:
beperkte omvang van degenen die echt nergens anders
terecht kunnen. Dat heet "beschaving".
Wanneer ons land wordt overspoeld door de ongecontroleerde toestroom van migranten die via veilige landen
doorreizen naar ons land op zoek naar een plek met de
beste voorzieningen en perspectieven, komt die gastvrijheid
onder druk te staan, zeker als die opvang leidt tot azc's,
asielzoekerscentra, op plekken die de oorspronkelijke
bevolking soms zelfs doen verdubbelen. Dat is ook het geval
als we ons zorgen moeten maken over veiligheid rond deze
opvangplekken. Dat was recent in Ter Apel het geval. Dat
is ook het geval als we zien dat het grootste deel van deze
mensen afhankelijk wordt van de bijstand. En dat is zeker
het geval als we zien dat niet al deze mensen de vrijheden
van onze samenleving omarmen maar ter discussie stellen
of zelfs geweld aandoen.
Dat soort problemen los je niet op met meer taallessen of
meer geld, ook voor mensen die nog geen verblijfsvergunning hebben gekregen en die deze vergunning wellicht zelfs
nooit zullen krijgen. Nee, we moeten het onderliggende
probleem oplossen. Meer en eerdere taallessen zijn een
oplossing voor een zelf gecreëerd probleem. Zolang iedereen Nederland binnen kan komen, loopt de IND vast door
de vele procedures en duurt het dus lang voordat mensen

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

weten of ze mogen blijven en eventueel aan hun integratie
kunnen beginnen. Als ze überhaupt integreren!
Kortom, we moeten niet het probleem aan de achterkant
proberen op te lossen, maar aan de voorkant.
De heer Öztürk (Groep Kuzu/Öztürk):
De heer Azmani is een zoon van een arbeidsmigrant. De
VVD noemt dat een gelukszoeker. Uiteindelijk is het toch
goed gekomen met hem. Ik merk nu dat hij al die anderen
die ook een bijdrage willen leveren aan onze economie, dat
niet gunt. Ik vind het jammer dat zijn minister en staatssecretaris ervoor zorgen dat al die mensen in de kleine dorpen
terechtkomen. Het is toch juist het VVD-beleid dat deze
mensen bang maakt? Het is toch juist de positie die de VVD
inneemt, die deze mensen bang maakt?
De heer Azmani (VVD):
Ik snap niet waarom mijn afkomst hierbij wordt betrokken.
Afgezien daarvan, volgens mij gaat het erom dat we in de
jaren 2015 en 2016 in aanraking zijn gekomen met een grote
groep migranten, met een grote groep asielzoekers. Dat
heeft voor heel veel ophef in de samenleving gezorgd. We
moeten de zorgen daarover in het land niet ontkennen. We
moeten daar niet voor weglopen. Ik zeg niet voor niets dat
een grote groep migranten met een andere cultuur en een
ander normen- en waardenpatroon moeilijk integreert.
Natuurlijk zullen er mensen zijn van de tweede en derde
generatie, of zelfs ook wel van de eerste generatie, die het
wel lukt. De heer Öztürk moet echter ook beseffen dat het
heel lastig is, dat je als je in een grote groep terechtkomt,
vooral segregeert in de samenleving. Een voorbeeld daarvan is de Zweedse stad Malmö, die in 2014 grote groepen
Syriërs heeft ontvangen. Die mensen werden gekozen, die
kwamen op uitnodiging. Het gevolg was dat mensen vooral
bij elkaar gingen wonen en geen onderdeel uitmaken van
de Zweedse samenleving.
Volgens mij willen de mensen hier echt wel mensen
opvangen, al is dat niet tijdelijk maar permanent. Het enige
wat mensen in dit land verwachten is dat die mensen kunnen meedoen in de samenleving. Dat verwachten deze
mensen. Daarom zeg ik ook: we kunnen het over integratiebeleid hebben aan de achterkant — daar zal ik het zo meteen
ook over hebben — maar we moeten niet ontkennen dat
er ook iets aan de voorkant moet gebeuren.
De voorzitter:
Dat was een lang antwoord.
De heer Öztürk (Groep Kuzu/Öztürk):
Ik ben in de Achterhoek geweest en daar waren heel veel
mensen, ook heel veel wethouders, die zeiden dat zij graag
asielzoekers wilden opvangen. Maar dan nog zie je dat de
VVD die mensen op bepaalde plekken wil neerzetten en
met een mediahype mensen bang wil maken. Los daarvan,
het gaat toch ook om het accepteren van mensen op het
moment dat ze hier zijn? Het gaat er toch ook om dat we
mensen via acceptatiebeleid een plek geven in deze
samenleving? Als je segregatie wilt voorkomen, moet je
ervoor zorgen dat de ondernemers, de gemeenten en
mensen die op een afdeling personeelszaken werken, die

6 december 2016
TK 31

31-27-14

mensen ook in dienst nemen. Wat doet de VVD aan het
acceptatiebeleid voor de mensen die hier zijn?
De heer Azmani (VVD):
Ik kom even terug op de gebeurtenissen van vorig jaar. Er
waren weken waarin 4.000 asielzoekers Nederland binnenkwamen. Er reden bussen door het hele land. Men was op
zoek naar een veilig onderdak, naar een veilige plek. Dat er
mogelijk ergens in Twente een gemeente was die blij was
om mensen op te vangen … Ja, alle gemeenten hebben
daarin ook zo veel mogelijk hun verantwoordelijkheid
genomen. Maar we hebben ook kunnen zien dat er grenzen
aan zitten. Als we het beleid niet zouden wijzigen of als de
afspraken met Turkije niet zouden zijn gemaakt, dan zouden
we dit jaar geconfronteerd worden met 100.000 asielzoekers
in dit land. Ik wil niet instaan voor de betekenis daarvan
voor de kracht van een samenleving. Het leidt alleen maar
tot polarisatie. Daarom moet je het ook benoemen dat je
niet ongecontroleerd grote aantallen nieuwe migranten
kunt verwelkomen in je land, zeker niet als die een andere
cultuur en een ander normen- en waardenpatroon hebben.
De heer Van Meenen (D66):
De heer Azmani koppelt heel graag het integratiebeleid aan
de recente ontwikkelingen in het vluchtelingenbeleid. We
kennen zijn standpunt daarin. Het integratiebeleid dat wij
kennen, is echter ouder dan dat. Het integratiebeleid van
dit kabinet stamt al uit het tijdperk-Rutte I. Hoe kijkt de heerAzmani nu naar het integratiebeleid zoals het staat, het
steeds langer mensen laten wachten om mee te doen,
inburgering die je ergens tegen een hoge lening kunt inkopen, het onverwelkomende, steeds meer opstapelende
beleid? We gaan nu richting een participatieverklaring. Is
dat het verwelkomende, het hartelijke verwelkomende
Nederland waar hij het over had, dat wij blijkbaar volgens
de heer Azmani tot twee jaar geleden waren?
De heer Azmani (VVD):
Je kunt zien wat het met zich meebrengt als partijen de
problemen niet willen benoemen op het moment dat je
grote aantallen nieuwe migranten ontvangt. Ik gaf al aan
dat de IND het niet aankon. Het COA kon het niet aan qua
opvang, de IND niet qua procedures. Mensen zitten langer
in de procedure, met minder zekerheid. Dat brengt dan met
zich mee dat je van deze mensen vraagt om zo snel mogelijk
mee te doen in deze samenleving. Dat is erg lastig als je
grote groepen migranten ontvangt. Daarom zeg ik ook dat
je het niet aan de achterkant moet regelen met extra taalcursussen, maar dat je ervoor moet zorgen dat mensen die
in dit land komen, zo snel mogelijk duidelijkheid krijgen of
zij hier daadwerkelijk mogen blijven.
De heer Van Meenen (D66):
De heer Azmani loopt ervan weg, want ik heb het niet over
de periode waarin we die grote aantallen vluchtelingen
ontvingen. Je kunt overigens ook nog discussiëren over de
vraag hoe groot het aantal was. Laten wij ons echter even
verplaatsen naar het beleid van de afgelopen vier jaar. Dat
is een heel onwelkom beleid, dat is een beleid dat er helemaal niet op gericht is geweest om mensen zo snel mogelijk
te laten meedoen. Ik heb het dus even over de periode voor
2015. Wij kijken hier terug op vier jaar beleid van dit kabinet.

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

Hoe kan de heer Azmani volhouden dat het beleid daarvoor
erop gericht was om mensen zo snel mogelijk te laten
meedoen? Waar maakt hij dat uit op? Geef mij eens een
paar voorbeelden van voor 2015 waar dat uit blijkt.
De voorzitter:
De heer Van 't Wout. O, Azmani.
De heer Azmani (VVD):
Geeft niet.
De voorzitter:
Jullie lijken zo erg op elkaar … Niet dus.
De heer Azmani (VVD):
We zijn wel beiden liberaal.
Om op de vraag te antwoorden: wij hebben een grote wissel
in het integratiebeleid anders gelegd. Het integratiebeleid
van de jaren tachtig en jaren negentig was vooral gericht
op behoud van eigen cultuur en identiteit, nog met de hoop
dat mensen ook weer uit dit land zouden vertrekken. Op
een gegeven moment hebben wij ons gerealiseerd dat dat
niet werkt. Toen hebben wij heel veel verantwoordelijkheid
gelegd bij de overheid met het aanbieden van inburgeringsen integratiecursussen, waarbij de verantwoordelijkheid
vooral bij de overheid lag om mensen succesvol te laten
inburgeren. Dat was geen succes. De sleutel van het succes
ligt namelijk bij de persoon zelf, de nieuwkomer die wil
meedoen met een samenleving of niet. De verantwoordelijkheid moet je dus ook neerleggen bij de nieuwkomer.
Wat we in het verleden niet hebben gedaan is vooral duidelijk zijn in wat van nieuwkomers wordt verwacht, bijvoorbeeld op het gebied van de normen en waarden van een
samenleving. Ik zie, in elk geval op basis van het integratiebeleid dat ook door deze minister is ingezet en in navolging
ook van het kabinet-Rutte I, dat de verantwoordelijkheid
inderdaad wordt neergelegd bij de inburgeraar. Het succes
van inburgering ligt dus bij de persoon zelf. Je kunt als
overheid daarin faciliteren, maar als overheid moet je in
den beginne heel duidelijk zijn over wat je van mensen
verwacht. Ik zie dat die ontwikkeling nu gaat plaatsvinden.
Daar hoort ook nog iets bij, een sluitstuk. Als mensen niet
wensen in te burgeren of niet hun best doen om in te burgeren, moet je ook consequenties durven trekken. Volgens
mij zitten wij in nu in de fase, en ook de komende jaren, om
dat daadwerkelijk te doen.
Mevrouw Voortman (GroenLinks):
De heer Azmani begon zijn betoog met: grote groepen
integreren niet. Dat ben ik helemaal met hem eens. Wanneer
grote groepen migranten bij elkaar zitten, integreren zij
inderdaad niet. Dan houden zij zich met elkaar bezig. Het
zou dus goed zijn als mensen juist in de samenleving zitten
tussen mensen die hier altijd al gewoond hebben. Daarmee
bevorder je de integratie. Ik begrijp dan niet waarom de
VVD het dan zo belangrijk vond, met een meerderheid in
deze Kamer, om de voorrangsregeling voor mensen met
een status voor een woning te schrappen. Waarom is de
VVD daarvoor, als ze tegelijkertijd roept dat grote groepen

6 december 2016
TK 31

31-27-15

niet integreren? Daarmee houd je mensen toch juist in de
azc's?

De voorzitter:
Ja, nog maar drie minuten.

De heer Azmani (VVD):
Nee, dat is een misverstand. We willen niet dat mensen die
jarenlang wachten op een sociale huurwoning, nog langer
moeten wachten omdat een groep nieuwkomers meteen
een claim kan leggen op een sociale huurwoning. Als ik kijk
naar de groepen die binnenkomen — jong, alleenstaand,
voor een groot deel uit Eritrea — denk ik bij mezelf: waarom
zouden die niet op studentenkamers kunnen wonen?
Waarom moeten we meteen klaarstaan met een sociale
huurwoning? Daar staat de VVD ook voor. Waarom moet
je altijd meteen kiezen voor het bieden van een riant vangnet en een sociale huurwoning? Volgens mij is het ook
prima om mensen te huisvesten in bijvoorbeeld studentenkamers.

De heer Azmani (VVD):
… maar het ging mij om de voorkant. Het grootste verschil
tussen de Socialistische Partij en de VVD zit hem in het
volgende. De Socialistische Partij is altijd heel streng op
arbeidsmigratie, maar als het gaat om de grote groep
migranten die we verwelkomen op basis van asiel is er geen
grens te vinden bij de Socialistische Partij. Het principe is:
iedereen is welkom, kom maar allemaal naar Nederland.
Nou, moet je eens kijken welke consequenties het heeft
voor segregatie in wijken wanneer je daaraan geen limiet
wilt stellen. Ik zou mevrouw Karabulut willen vragen waar
zij het eigenlijk over heeft. Je moet het aan de voorkant
oplossen in plaats van te dweilen met de kraan open.

De voorzitter:
De antwoorden moeten ook kort zijn.
Mevrouw Voortman (GroenLinks):
Het punt is nou juist dat die lange wachtlijsten er niet zijn
gekomen door de statushouders. Iemand die nu tien jaar
wacht op een sociale huurwoning, wacht straks dan negen
jaar en tien maanden. Dat komt niet door de statushouders.
Het komt door de verhuurdersheffing die door de VVD is
ingevoerd. Als de VVD zegt iets te willen doen, zorg er dan
voor dat er meer sociale huurwoningen komen. Kom niet
met dit smoesje. De heer Azmani zegt niet te willen dat
mensen allemaal een mooie woning krijgen. Is het dan wel
goed om mensen in grote groepen bij elkaar te zetten? Dan
krijg je toch juist die grote groepen die niet integreren?
De heer Azmani (VVD):
Volgens mij is het juist de bedoeling dat we mensen verspreiden over het land als ze eenmaal een verblijfsvergunning hebben. Volgens mij is men er heel druk mee bezig
om ook alternatieve huisvesting te bieden. Dat zouden we
zeker moeten doen als we grote groepen mensen ontvangen, zoals we dat vorig jaar hebben gedaan.
Mevrouw Karabulut (SP):
Ik vind het een boeiend verhaal. De heer Azmani zegt dat
het integratiebeleid is mislukt omdat grote groepen mensen
bij elkaar werden gezet en de taal niet leerden. Over de
oorzaken en analyse daarvan verschillen we misschien van
mening. Kortom: er zijn zwarte en witte buurten, zwarte en
witte scholen. Mensen leven langs elkaar heen. Wat doet
de VVD dan om die segregatie te bestrijden? Ik heb tot op
de dag van vandaag werkelijk waar geen enkele oplossing
van de VVD gehoord om dit tegen te gaan. Integendeel: de
VVD introduceerde de marktwerking in het taalonderwijs
en laat de buurten en wijken versloffen door er gigantisch
op te bezuinigen. Daarmee zadelt zij de mensen in die
buurten en wijken op met alle problemen. Welke fundamentele politieke wijziging van de VVD heb ik dus gemist?

Mevrouw Karabulut (SP):
Waar ik het over heb, is dat de VVD liegt. De VVD liegt over
de problemen die ze zelf heeft laten ontstaan in onze
volksbuurten en -wijken en waarvoor ze geen oplossing
heeft. De VVD liegt over de oorzaken van migratie. De VVD
liegt over onze standpunten. De Socialistische Partij is niet
degene die bommen gooit om regimes omver te werpen
om vervolgens een Islamitische Staat te doen ontstaan die
mensen vermoordt en uitmoordt, die vervolgens een
migratiestroom op gang brengt, vervolgens deals sluit met
dictatoriale regimes en uiteindelijk zegt: het is allemaal uw
schuld. Nee, dat zijn wij niet. Wij zijn degenen die zeggen
dat je oorlogsvluchtelingen moet opvangen. Ja, het liefst
in de regio. Ik zal u het volgende zeggen, mijnheer Azmani.
Als u mensen in de regio wilt opvangen, moet u misschien
eens stoppen met oorlog voeren. Ik wil nu een antwoord
op de vraag wat u dan doet aan die zwarte en witte buurten
en die zwarte en witte scholen. Het antwoord is namelijk:
helemaal niks.
De heer Azmani (VVD):
Ik hoor veel retoriek van mevrouw Karabulut. Laat ik heel
helder en duidelijk zijn: om segregatie tegen te gaan moet
je sowieso aan de voorkant voorkomen dat je grote groepen
met hetzelfde culturele normen- en waardenpatroon ontvangt in de samenleving. Laten we elkaar daar eens een
keer in vinden, in plaats van aan de achterkant bezig te zijn
met hoe je dat gaat doen. Natuurlijk komt er door woningbouw spreiding in de wijken. Ik kan die hele discussie met
mevrouw Karabulut aangaan. Ik weet dat de Socialistische
Partij wil dat je scholen verplicht gaat mengen. Nou, wij
liberalen zijn niet voor verplicht mengen. Wij kunnen dat
debat nu wel met elkaar gaan voeren ...
De voorzitter:
Nee, dat gaan we niet doen.
De heer Azmani (VVD):
... maar kijk alsjeblieft ook naar de voorkant en neem daarin
als Socialistische Partij je verantwoordelijkheid, zou ik zeggen.

De heer Azmani (VVD):
Ik was nog maar net begonnen met mijn inbreng, …

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

6 december 2016
TK 31

31-27-16

De heer Marcouch (PvdA):
Even terug naar het onderwerp, want het onderwerp is
integratie. Collega Azmani heeft het over "aan de voorkant".
Dat is het toelatingsbeleid. Ik heb de heer Azmani vaker
horen zeggen hoe trots hij is dat we zo streng zijn in ons
toelatingsbeleid. Dat mag ook, maar hier gaat het over
integratie en over mensen die hier mogen zijn. Ik hoor collega Azmani een verhaal vertellen dat een beetje oneerlijk
is. Hij suggereert namelijk dat vluchtelingen niet zouden
willen integreren. Wij zitten hier in de Kamer een begrotingsdebat te voeren en we praten over de vraag hoe we het
probleem kunnen oplossen. Integratie is inderdaad een
zorg.

Als wij nieuwkomers toelaten, moeten zij zich aan onze
samenleving aanpassen en niet andersom.

De voorzitter:
En uw vraag is?
De heer Marcouch (PvdA):
Hoe gaat de heer Azmani de obstakels voor de integratie
wegnemen? Ik doel bijvoorbeeld op het niet op dag één
met taal beginnen, op het leren van nieuwe waarden en
normen, op het aanpakken van discriminatie op de
arbeidsmarkt. Daar zou ik collega Azmani heel graag over
willen horen, want de vluchtelingen die ik spreek, zeggen:
mijnheer Marcouch, we zijn dankbaar dat we hier mogen
zijn, maar waarom laten ze ons niet werken? Waarom
mogen we niet naar school?
De heer Azmani (VVD):
Ik was, zoals ik al zei, net begonnen. Ik was met mijn inleiding bezig en had het over de voorkant. Ik kom zo meteen
natuurlijk op integratie en de vraag welke eisen je daaraan
zou moeten stellen. Ik wil er toch op wijzen dat het niet
alleen om vluchtelingen gaat. Wij worden geconfronteerd
met een grote groep asielzoekers en wat er nu in Ter Apel
gebeurt, bewijst dat een deel van die mensen helemaal niet
met goede bedoelingen in dit land is. Daarvoor moeten we
onze ogen niet sluiten.
De heer Marcouch (PvdA):
De groep die we de afgelopen dagen continu in de krant
zagen, zou hier eigenlijk geen asiel mogen aanvragen. Het
zijn mensen die uit veilige landen komen. Het is heel simpel:
als je je hier crimineel gedraagt, als je een boef bent, dan
dient de politie je op te pakken en op te sluiten, en als je
hier niet mag zijn, ga je het land uit. Mijn vraag aan de heer
Azmani is wat zijn antwoord is op mijn vraag over de grote
groep mensen die hier wel mogen zijn en die heel graag
mee willen doen, maar dat niet kunnen en niet mogen,
onder andere van de VVD.
De voorzitter:
Daar gaat de heer Azmani verder op in.
De heer Azmani (VVD):
Ik wil toch nog iets zeggen over die voorkant. Alleen als we
de toestroom onder controle krijgen, als we dus uitkomen
op een situatie van opvang in eigen regio en als we slechts
een afgebakende en gecontroleerde groep vluchtelingen
hier onderdak bieden, alleen op uitnodiging, kunnen wij

Tweede Kamer

ook meer controle krijgen over de integratie van nieuwkomers. Daarmee geven wij ook een antwoord op de zorgen
die, zoals ik al schetste, terecht in ons land leven. Die zorgen
zijn: blijft Nederland wel Nederland, of verliest het vanwege
de komst van grote groepen nieuwkomers zijn identiteit?
We moeten ook lessen durven te trekken uit de migratiegolven uit het verleden. Dat ging niet allemaal goed, en daar
plukken we nog de wrange vruchten van. Ik zie graag dat
deze minister van Integratie daar in zijn eerste termijn op
reflecteert. Deelt hij mijn opvattingen over de noodzaak om
de immigratie onder controle te krijgen? Wil hij het integratiebeleid dat onder zijn verantwoordelijkheid valt, tot een
succes maken?

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

De heer De Graaf (PVV):
Ik was vorige week bij het begrotingsdebat Veiligheid en
Justitie. Ook daar werd asiel en immigratie besproken en
ook daar sprak de heer Azmani. Ik heb nu ongeveer voor
driekwart naar dezelfde speech zitten luisteren. Tussendoor
heb ik een interruptiedebat gehoord, dat Pim Fortuyn ooit
"Haagse kaasstolpretoriek" noemde. Over dat soort dingen
had Pim het. Denkt de heer Azmani na het eerste deel van
zijn inbreng dat er thuis bij de kijkers nog iemand is die de
VVD gelooft?
De heer Azmani (VVD):
Natuurlijk, anders zou ik hier ook niet staan. Ik snap wel dat
mensen twijfels en zorgen hebben, als ze bijvoorbeeld de
grote migratiegolven zien, maar uiteindelijk gaat het erom
dat je problemen niet alleen maar benoemt, maar dat je
ook een reële oplossing biedt. Je moet het probleem van
een oplossing voorzien. Daarin verschillen wij als partijen
nog weleens.
De heer De Graaf (PVV):
Dank voor het antwoord. Het worden er inderdaad steeds
minder, de mensen die de VVD geloven. Het worden steeds
minder. Ik hoor het op straat — ik zal het niet over de peilingen hebben — in alle gesprekken die ik heb, ik hoor het in
de kroeg en ik zie het in mijn mailbox. Ik begrijp ook wel
dat er steeds minder mensen zijn die de VVD geloven. De
heer Azmani kan hier namelijk wel bureaucratisch medeleven betonen met de mensen, met oplossingen komen of
de problemen vaag benoemen, maar daar staat de oorzaak
van de ellende die de mensen thuis meemaken: het is de
VVD die vier jaar niets heeft gedaan aan die migratiestromen, het is de VVD die de grenzen open heeft gehouden,
het is de VVD die haar hart en haar ziel heeft verkocht aan
Erdogan en het is de VVD die zorgt voor de ellende in de
straten waar de mensen nu mee zitten. Daarom geloven
steeds minder mensen de VVD. De vraag is …
De voorzitter:
Daar was ik ook benieuwd naar. Ik dacht dat u klaar was.
De heer De Graaf (PVV):
Het is een interruptiedebat.

6 december 2016
TK 31

31-27-17

De voorzitter:
Ja, maar geen inleidingen.
De heer De Graaf (PVV):
De vraag die ik hierbij aan de heer Azmani heb, is wanneer
de mensen dan weer wel oprecht de VVD kunnen geloven.
Vertrouwen komt te voet, maar het gaat te paard. Dat paard
is een heel eind weggelopen, kan ik alvast zeggen.
De heer Azmani (VVD):
Ik zal elke dag hard vechten voor dit land en om de zorgen
die in dit land leven van een fatsoenlijk antwoord te voorzien. Waar ik echter echt moeite mee heb dat zijn partijen
die wel zorgen benoemen en die op een bepaalde manier
ook van een frame voorzien, maar die uiteindelijk geen
oplossing bieden. Waar het erom gaat dat Nederland zijn
grenzen dicht moet doen, heb ik nog nooit, echt nog nooit,
een constructief voorstel gezien van de PVV over hoe je dat
doet. Is dat 435 kilometer hekken? Is dat nog een plafond
erbij? Ik heb soms het idee dat de PVV gelooft in zo'n
sneeuwbol, in zo'n bol met zo'n mooi plaatje waarin je
sneeuw ziet als je die schudt, en een utopie ziet van het
leven. Maar zo is de realiteit niet, zo is de wereld niet
georganiseerd en zo is ook Nederland niet. De PVV kan dus
weer met holle retoriek komen over "grenzen dicht", maar
dan daag ik haar uit om met constructieve voorstellen te
komen, met meer dan alleen zeggen dat de grenzen dicht
moeten.
De voorzitter:
Graag een antwoord op de vragen en niet de ander uitdagen, mijnheer Azmani. Ik moet nu namelijk weer de heer
De Graaf het woord geven voor een korte reactie vanwege
die uitdaging.
De heer De Graaf (PVV):
Ja, een korte reactie. Dit is nu precies waarom de mensen
thuis de VVD niet meer geloven, omdat die onzin vertelt
over de PVV. Wij zijn gekomen met voorstellen, maar de
VVD wil ze niet steunen. Dan kan de heer Azmani met zijn
handen hetzelfde doen als zijn partijleider — hij heeft
dezelfde cursus gedaan — maar dat helpt allemaal niet. De
mensen thuis geloven deze onzin niet meer.
De heer Azmani (VVD):
Het was een A4'tje geloof ik, het verkiezingsprogramma
van de PVV.
De voorzitter:
Gaat u verder, mijnheer Azmani.
De heer Azmani (VVD):
Wanneer wij nieuwkomers toelaten, moeten zij zich aan
onze samenleving aanpassen en niet andersom. Is de
minister dat met mij eens? Of is de minister van Integratie
toch meer van de linkse school die vindt dat integratie van
twee kanten moet komen, dat de opvangende samenleving
ook bereid moet zijn om concessies te doen? Voor de VVD
staat het vast: het is de nieuwkomer die zich dient aan te

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

passen en niet de samenleving. Als je de kans krijgt om in
ons land een leven op te bouwen, is het je plicht om ook
deel uit te maken van onze samenleving. Dat kan alleen als
je de regels en wetten onderschrijft die wij met elkaar hebben afgesproken.
Daar blijft het echter niet bij. Je moet je verdiepen in onze
samenleving, de taal leren, aan het werk gaan en sociale
contacten op te bouwen. We hoeven echt niet allemaal
hutspot te eten of mens-erger-je-niet te spelen, maar je
moet wel weten in welk land je leeft en positief bijdragen
aan onze samenleving. Als je hier niet bij wilt horen, hebben
we liever dat je gaat.
Onze samenleving is gebouwd op de verlichting en liberale
tradities. Die hebben geleid tot een vrije en tolerante
samenleving. Een samenleving waarin iedereen gelijkwaardig is ongeacht geslacht, seksuele geaardheid of geloof en
waarin je het recht hebt om zelf te beslissen over zaken van
leven en dood, zoals abortus of euthanasie. Een samenleving waarin tolerantie naar andersdenkenden de norm is
en Kerk en Staat gescheiden zijn, waarin je kunt kiezen welk
geloof je wilt belijden en er ook voor kunt kiezen om niet
te geloven. Als VVD staan wij voor een samenleving waarin
iedereen meedoet, of je nu christen, jood, moslim, atheïst
of boeddhist bent en of je hier nu wel of niet geboren bent.
Als je onze vrijheden omarmt, hoor je er gewoon bij. Dan
word je een onderdeel van ons, van Nederland.
Zo zijn er in Nederland ook veel migranten die hun eigen
weg in de samenleving hebben gevonden en zijn geïntegreerd. Dat hebben die mensen zélf gedaan. Zij hebben de
kansen gegrepen die Nederland biedt. Wij vinden dat we
dat ook mogen verwachten van migranten. Omgekeerd
mogen zij verwachten dat discriminatie altijd hard wordt
bestreden. Is de minister van mening dat dit laatste ook
optimaal gebeurt? Of zijn er grenzen aan wat de overheid
tegen discriminatie kan doen en, zo ja, waar liggen die
grenzen dan volgens de minister precies?
Een geslaagde inburgering is de sleutel tot een volwaardige
plek in de Nederlandse samenleving. Het initiatief om in te
burgeren kan alleen vanuit mensen zelf komen, niet vanuit
de overheid. Aan nieuwkomers mogen daarom eisen worden gesteld. Wij willen dat er consequenties aan worden
verbonden als zij niet aan die eisen voldoen. Nieuwkomers
die verwijtbaar niet voldoen aan hun inburgeringsplicht,
laten immers zien dat zij geen deel willen uitmaken van
onze samenleving. De VVD vindt het dan logisch dat dat
consequenties heeft, bijvoorbeeld het korten op een uitkering of op toeslagen, het niet verlenen van een sterkere
verblijfsstatus, het niet toekennen van het Nederlanderschap
of het verliezen van een verblijfsvergunning. Wat vindt de
minister hiervan? Als mensen blijven weigeren om in te
burgeren en daarmee feitelijk onze samenleving de rug
toekeren, mag die samenleving toch ook hen de rug toekeren? Solidair zijn komt van twee kanten. Wat vindt de
minister hiervan? Ik hoor graag een reactie.
Zou het sowieso niet voor de hand liggen als nieuwkomers
zouden moeten ingroeien in onze sociale zekerheid?
Waarom staan we meteen klaar met een riant vangnet voor
mensen die daar nooit aan hebben meebetaald? Zouden
we in de eerste jaren niet kunnen volstaan met het bieden
van een basis, van onderdak en eten, alleen in natura? Dan
blijft de prikkel voor nieuwkomers bestaan om snel aan de

6 december 2016
TK 31

31-27-18

slag te gaan en de eigen broek op te houden, wat ook leidt
tot een succesvolle integratie. Ik hoor graag een reactie van
de minister.
Behalve actief meedoen en voldoende kennis van de
Nederlandse samenleving, is ook beheersing van de
Nederlandse taal een randvoorwaarde voor het opbouwen
van een bestaan in ons land. Kan de staatssecretaris zeggen
hoe het staat met de uitvoering van de wet "Geen Nederlands, geen bijstand"? Wij zijn daar samen namelijk zo
intensief mee bezig geweest.
Pas als aan alle voorwaarden is voldaan die ik zojuist heb
geschetst, komt wat de VVD betreft het Nederlanderschap
in beeld. Dat is geen automatisme, want het Nederlanderschap is een groot goed. Dat kun je nooit op grond van een
automatisme verkrijgen, maar moet je verdienen. Wij willen
dat nieuwkomers zich Nederlander voelen en daadwerkelijk
hebben bijgedragen aan de Nederlandse samenleving door
hier te werken, door de taal te spreken, en dat laatste niet
slechts op A2-niveau. Wij willen dat zij zich Nederlander
voelen door onze waarden en vrijheden te omarmen. Hebben we dat recht eenmaal gegeven, dan is het namelijk zeer
moeilijk weer af te nemen. De enige mogelijke route is om
niet te snel, en zeer zorgvuldig over te gaan tot het verlenen
van het recht op het Nederlanderschap. Wat mijn fractie
betreft bieden we de mogelijkheid om Nederlander te
worden dan ook pas na tien jaar. Daarvoor is het bovendien
nodig dat er geen criminele antecedenten zijn en dat er
geen beroep op de bijstand wordt gedaan. Ik hoor graag
een reactie van de minister.
De voorzitter:
De heer Öztürk wil interrumperen.
De heer Öztürk (Groep Kuzu/Öztürk):
Ja. Dank u wel, voorzitter.
Het is fantastisch dat de VVD zegt dat discriminatie keihard
moet worden aangepakt. Maar in de afgelopen vier jaar zijn
de cijfers gestegen die betrekking hebben op discriminatie,
racisme, xenofobie en seksisme. En nu vraagt de heer
Azmani, na vier jaar kabinetsbeleid, aan de minister wat hij
hieraan heeft gedaan? Vindt de heer Azmani dat de minister
genoeg heeft gedaan? Vindt hij dat de VVD de nodige
voorstellen heeft ingediend om daadwerkelijk achter de
woorden te kunnen staan die hij zojuist heeft uitgesproken?
De heer Azmani (VVD):
Ik heb niet voor niets de minister gevraagd of er ook grenzen zitten aan wat de overheid kan doen als er sprake is
van discriminatie. Vooroordelen zitten namelijk vooral in
de hoofden van mensen. De overheid gaat niet over wat er
in de hoofden van mensen zit. Het is heel lastig om op
grond daarvan in actie te komen. Als er sprake is van discriminatie als strafbaar feit, dan moeten we dat hard aanpakken. Dat vind ik en dat vindt mijn partij. We hebben altijd
gezegd dat we migratie moeten beperken, integratie moeten
bevorderen en discriminatie moeten bestrijden. De heer
Bolkestein is in de VVD voor het eerst gekomen met dit
drieluik. Ik ben er trots op dat hij dat heeft gedaan, omdat
ik er precies zo in zit. Discriminatie wil ik kei- en keihard
aanpakken. Er zitten echter grenzen aan wat de overheid

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

op dit vlak kan. Dat is een dilemma. Dat leg ik ook neer bij
de minister. Ik ben heel benieuwd hoe de minister dat
ervaart en waar hij de grens voor zichzelf ziet. U hebt mij
voorstellen hierover in de Kamer zien steunen, bijvoorbeeld
vorige week bij de begrotingsbehandeling van Veiligheid
en Justitie een voorstel voor een meldpunt voor discriminatie op het internet. U ziet mij die voorstellen gewoon
steunen.
De heer Öztürk (Groep Kuzu/Öztürk):
Het woord "acceptatie" bestaat blijkbaar niet in het VVDwoordenboek. Dat probeer ik eens uit uw mond te krijgen.
Ook acceptatie is een vorm om discriminatie aan te pakken.
De voorzitter:
Mijnheer Öztürk, u moet echt via de voorzitter spreken. Dat
geldt niet alleen voor u, dat geldt voor iedereen.
De heer Öztürk (Groep Kuzu/Öztürk):
Oké. Het gaat erom dat de VVD wel prachtige woorden in
speeches uitspreekt, maar dat je de VVD niet hoort op het
moment dat Giel Beelen of Johan Derksen uitspraken doet
die mensen kwetsen en pijn doen. Maar op het moment
dat iemand anders iets in de samenleving zegt, dan gaat
een minister, een staatssecretaris of de premier wel wat
zeggen. Juist in die gebieden kan de VVD wel een rol spelen.
Als een ondernemer iemand willens en wetens discrimineert
en niet in dienst neemt, kan de VVD die ondernemer keihard
aanspreken, maar dat doet ze niet.
De heer Azmani (VVD):
Dat is niet waar. Dat beeld heeft de heer Öztürk kennelijk
van de VVD. Ik probeer dat weg te nemen en duidelijk te
maken dat het niet klopt. Onze eigen premier heeft iets
gezegd over de uitspraak van Johan Derksen dat Marokkaanse voetballertjes geweerd zouden moeten worden.
Onze premier is voor hen opgekomen. Hij zei dat hij niet
kon aanzien dat hij dat zou moeten uitleggen als hij voor
de klas staat. Dat staat hij wekelijks hier in Den Haag, ook
voor kinderen met een migratieachtergrond. Dan denk ik
echt bij mezelf: volgens mij staat de VVD daar pal voor.
Misschien kunnen we daarover op een ander moment het
gesprek met elkaar voeren. Hier staat een woordvoerder
die zijn fractie meeneemt in het verhaal dat wij pal moeten
staan om discriminatie tegen te gaan. Dat is niet voor niks.
We moeten discriminatie hard bestrijden. Volgens mij
trekken we dus aan hetzelfde eind.
Mevrouw Voortman (GroenLinks):
De VVD is er voorstander van dat mensen pas na tien jaar
Nederlander kunnen worden. Het is heel grappig dat ze een
paar maanden geleden dan nog tegen een amendement
van de PVV heeft gestemd met volgens mij dezelfde strekking. Maar hoe kan het verlengen van de termijn om
Nederlander te worden — dus ervoor zorgen dat mensen
er nóg later bij kunnen horen — de integratie bevorderen?
Kan de heer Azmani mij dat eens uitleggen?
De voorzitter:
Een kort antwoord.

6 december 2016
TK 31

31-27-19

De heer Azmani (VVD):
Ik kan daar natuurlijk uren over spreken, maar dat ga ik niet
doen.
De voorzitter:
Nee.
De heer Azmani (VVD):
Over dat amendement van de PVV: de VVD is goed voor
haar handtekening. Zo regeren we nu in een coalitie. We
zijn goed voor onze handtekening. Als we een afspraak met
de Partij van de Arbeid hebben om het van vijf naar zeven
jaar te brengen, dan gaan we geen amendement steunen
waarin het naar tien jaar wordt gebracht. Dat kan niet,
omdat de afspraken zijn gemaakt zoals ze zijn gemaakt. Dat
is de VVD: goed voor haar handtekening. Maar de wens
van de VVD is inderdaad — die was er al eerder dan het
amendement — om het naar tien jaar te brengen. We doen
dat niet als een soort automatisme, maar het kost wel tijd
om je ook daadwerkelijk Nederlander te voelen. Het kost
tijd om mee te kunnen doen in deze samenleving en alle
elementen van deze samenleving te beproeven. Dat doe je
niet alleen maar door er een tijdsperiode op te zetten. Je
wilt zien of mensen daadwerkelijk, als ze dat kunnen, actief
meedoen in de samenleving, bijvoorbeeld of ze aan het
werk gaan, of ze meer Nederlander worden en bijvoorbeeld
niet het criminele pad op gaan. Daarom vind ik ook dat we
hogere eisen mogen stellen. Het Nederlanderschap is een
kroonjuweel. Dat moeten we koesteren en niet zomaar
weggeven, zoals gebeurde in voorstellen die ook weleens
namens GroenLinks zijn gedaan.
Mevrouw Voortman (GroenLinks):
Ik vind ook dat je het Nederlanderschap moet koesteren.
Je moet daar inderdaad van zeggen: het is bijzonder dat je
dit krijgt. Als mensen dat verdienen, vind ik dat ze het ook
moeten krijgen. Dus als iemand na een paar jaar gewoon
helemaal geïntegreerd is, Nederlands spreekt, werkt en hier
helemaal thuishoort, snap ik niet waarom zo iemand dan
niet de Nederlandse nationaliteit zou kunnen krijgen. De
heer Azmani zegt: nee, pas na tien jaar, ongeacht wat je
doet of wie je bent, krijg je de nationaliteit. Wat zegt dit
dan? Dit is gewoon een verkiezingspraatje. Nu vindt de VVD
dit. Een paar maanden geleden vond ze dit niet. Ik heb nog
steeds geen antwoord gehoord op de vraag hoe dit nou de
integratie bevordert. De realiteit is: dit bevordert de integratie niet. De VVD duwt mensen hier alleen maar verder mee
weg. Wees daar dan ook gewoon eerlijk over.
De heer Azmani (VVD):
Dat is werkelijk waar onzin. Kennelijk is er niet naar mijn
eerste antwoord geluisterd. Ik gaf aan hoe wij als partij
acteren op het moment dat we afspraken met andere partijen maken en wat ons ideaalbeeld is. Het kost nu eenmaal
tijd om je echt daadwerkelijk Nederlander te voelen. Dat
recht moet je niet zomaar willen verlenen. Het kost namelijk
ook heel veel moeite om dat recht te ontnemen op het
moment dat je denkt dat iemand eigenlijk niet zo'n Nederlander is en zich niet thuis voelt in deze samenleving.

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

De heer Pieter Heerma (CDA):
De heer Van 't Wout heeft zojuist namens de VVD aangegeven dat hij in de politiek zit om dingen te bereiken. Hij heeft
op basis daarvan ook geschetst wat de coalitie en dus ook
de VVD de afgelopen vier jaar gedaan heeft op het terrein
van de arbeidsmarkt. Hij heeft ook geschetst dat hij als
liberaal wellicht een aantal andere dingen ook had willen
doen, maar hij heeft toch heel duidelijk aangegeven: dit zijn
de punten die bereikt zijn de afgelopen vier jaar. Gaat de
heer Azmani dat ook nog doen voor het integratiebeleid?
Op dit moment ligt de focus vooral op wat de VVD zou
willen. Ik heb heel weinig gehoord over tevredenheid over
wat er de afgelopen jaren wel bereikt is.
De heer Azmani (VVD):
Dat kan ik zeker doen. Geen probleem. Ik heb niet voor niets
de staatssecretaris gevraagd hoe de voortgang is rond het
wetsvoorstel "Geen Nederlands, geen bijstand", dat door
beide Kamers is aangenomen. De VVD was daar heel erg
blij mee. Dat hebben we bereikt. Recentelijk hebben we in
deze Kamer een debat gevoerd over gelaatsbedekkende
kleding, waaronder een gedeeltelijk boerkaverbod. Ik ben
blij dat we samen met de PvdA tot afspraken hebben kunnen komen om dat te doen op deelterreinen. Ik ben blij met
het feit …
De voorzitter:
Het is goed. U hebt een paar voorbeelden genoemd.
De heer Azmani (VVD):
Ja hoor, ik kan er nog meer noemen. Geen probleem.
De voorzitter:
Het is genoeg. De heer Heerma.
De heer Pieter Heerma (CDA):
Zoveel was het nog niet. De heer Azmani heeft vaak met
collega Karabulut maar ook met leden van mijn fractie
diverse moties ingediend over integratie. Op welke punten,
naast de dingen die hij genoemd heeft waar de VVD-fractie
tevreden over is, is de VVD-fractie minder tevreden als het
gaat over de resultaten van de afgelopen vier jaar op het
terrein van integratie?
De heer Azmani (VVD):
Integratie is lastig. Integratie is geen systeemportefeuille.
Het is niet van: oh we draaien aan dat wieltje en dan is
iedereen succesvol geïntegreerd. Daarom zei ik al dat de
sleutel tot een succesvolle integratie ligt bij de mensen zelf,
bij de nieuwkomer. Die moet het tot een succes maken. Wij
moeten ervoor zorgen dat we duidelijk zijn over wat we van
nieuwkomers verwachten, over wat voor eisen we stellen
en daar uiteindelijk ook consequenties aan verbinden. Ik
heb al eerder gezegd dat we een grote wissel hebben verlegd met het integratiebeleid, als het gaat om wie er verantwoordelijk is. Je realiseert niet van vandaag op morgen
succescijfers. Als je de verantwoordelijkheid teruglegt bij
de nieuwkomer, iets van de nieuwkomer verwacht, moet
je ook duidelijk zijn wat de consequenties zijn. Die consequenties moet je uiteindelijk ook trekken om dit integratie-

6 december 2016
TK 31

31-27-20

beleid werkelijk tot een succes te maken. De wet is in 2013
ingegaan. Het kost dan in ieder geval drie jaar voordat je
bij de eerste cohorte komt die op basis van de nieuwe wet
bezig is met integratie. Daar gaat ook tijd overheen. Een
deel heeft nu ook uitstel gekregen om vijf jaar te integreren
in de samenleving. Je kunt dus eigenlijk nu nog niet goed
benoemen of het beleid een groot succes gaat worden,
omdat je de achterkant nog niet hebt gezien. We moeten
wel met elkaar constateren dat het integratiebeleid een stuk
succesvoller moet zijn, wil je ook tot geslaagde integratie
komen. Ik heb daar al van gezegd dat je daar niet alleen de
achterkant, maar ook de voorkant bij nodig hebt, en dat is
een beheerst migratiebeleid. Als je migratiebeleid niet
beheerst is, kun je integreren wat je wil, maar dan gebeurt
dat niet.
De heer Van Klaveren (Groep Bontes/Van Klaveren):
De VVD stelt dat ze de integratie wil bevorderen. Dat zou
natuurlijk heel mooi zijn. Alleen als we kijken naar het
stemgedrag van de VVD de afgelopen periode, zien we
eigenlijk iets wat haaks staat op wat de VVD vaak verkondigt, ook vandaag. Kijk, de VVD heeft gestemd tegen onze
motie om moskeeën te sluiten waar opgeroepen wordt tot
geweld. Daar was de VVD tegen. Volgens mij bevordert dat
niet de integratie. De VVD was tegen het verhogen van het
taalniveau bij het inburgeringsexamen. Volgens mij
bevordert dat ook de integratie niet. De VVD was tegen het
stopzetten van subsidies voor de Gülenbeweging. Volgens
mij bevordert dat ook niet de integratie.
De voorzitter:
Hoe lang is die lijst?

De heer Van Klaveren (Groep Bontes/Van Klaveren):
Nu doet de VVD het opnieuw. De VVD geeft aan tegen
geweldsmoskeeën te zijn, maar als er een motie wordt
ingediend om zo'n geweldsmoskee te sluiten, geeft de VVD
niet thuis. Ik gaf al aan dat de VVD eerder repte van het
verhogen van het taalniveau bij inburgeringsexamens, maar
daar was zij uiteindelijk tegen. Er is daarover een heel droge,
sec motie ingediend waar zij gewoon voor had kunnen
stemmen. Er is een motie ingediend om de Gülenbeweging
te ontdoen van subsidie, maar daar was de VVD ook tegen.
De SP zei het net al: de VVD liegt. Dat is jammer. De VVD
houdt een verhaal dat voor 180 graden haaks staat op datgene wat zij stemt.
De heer Azmani (VVD):
De heer Van Klaveren heeft het over subsidie aan de
Gülenbeweging, maar ik kan mij niet voorstellen dat het
Rijk of deze minister subsidie verstrekt aan de Gülenbeweging. Dat is niet waar. Misschien heeft een gemeente subsidie verstrekt aan de Gülenbeweging, maar dat betekent
niet dat de motie die hierover in de Kamer werd ingediend,
aangenomen moet worden, want die ging hier niet over.
Dat zou de schijn wekken dat deze minister daadwerkelijk
subsidie verstrekt aan de Gülenbeweging. Het is makkelijk
om nu even sec moties te noemen, maar dan moet je wel
de context weten.
De heer Van Klaveren (Groep Bontes/Van Klaveren):
Dat was de context.

De heer Van Klaveren (Groep Bontes/Van Klaveren):
We zijn bijna klaar. Het is een VVD-burgemeester in Den
Haag die het initiatief nam om samen te gaan werken met
een salafistische moskee. Volgens mij bevordert dat ook
niet echt integratie. Mijn vraag aan de VVD is dus de volgende. Waaruit blijkt dat de VVD de integratie wil bevorderen, als zij ondertussen stemt tegen moties die dat daadwerkelijk doen, en zij geweldsmoskeeën openhoudt, samen wil
werken met salafistische organisatie en het taalniveau niet
wil verhogen? Graag een reactie.
De heer Azmani (VVD):
Ik vind dit wel een mooi punt, want het is een bruggetje
naar het volgende onderwerp waarover ik wil spreken,
namelijk radicalisering.
De voorzitter:
Komt u daarop terug?
De heer Azmani (VVD):
De heer Van Klaveren noemt een aantal moties waar wij
tegen hebben gestemd, maar dat had te maken met de
politieke context van dat moment en de manier waarop het
debat verliep. De heer Van Klaveren vraagt naar de impact
daarvan, maar ik weet niet precies om welke moties het
gaat en wat de politieke context was. Maar laat ik duidelijk
zijn: moskeeën die in dit land tot geweld oproepen, moeten

Tweede Kamer

we als dat kan zo snel mogelijk ontbinden. Laat dat heel
duidelijk zijn.

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

De voorzitter:
De heer Marcouch.
De heer Van Klaveren (Groep Bontes/Van Klaveren):
Mijnheer Azmani, u liegt.
De voorzitter:
Toch het laatste woord. De heer Marcouch is nu aan het
woord.
De heer Marcouch (PvdA):
Zo gaan we niet met elkaar om, voorzitter. Ik probeer verbindingen te zoeken met collega Azmani en de VVD-fractie.
Ik geloof dat collega Azmani daadwerkelijk niets moet
hebben van discriminatie op de arbeidsmarkt. De minister
heeft een actieplan met 48 actiepunten, maar dat is onvoldoende toereikend. Ik wil heel graag van die abstracties af
en het wat concreter bespreken. Afgelopen week solliciteerde een meisje, Gamze Gül, onder haar naam bij Pathé.
Sorry, ik spreek het verkeerd uit: Gamze Gül.
De voorzitter:
U wordt gecorrigeerd.

6 december 2016
TK 31

31-27-21

De heer Marcouch (PvdA):
Ja, ik word terecht gecorrigeerd. We moeten de naam
Gamze Gül onthouden, omdat zij zelf heeft bewezen dat er
sprake is van discriminatie op de arbeidsmarkt. Het gaat
om jongeren die willen, zo zeg ik tegen collega Azmani. Zij
doen hun best, hebben een opleiding gevolgd, solliciteren
en zijn ook nog eens bereid om iets bloot te leggen wat wij
eigenlijk bloot hadden moeten leggen, namelijk dat er
daadwerkelijk sprake is van discriminatie op de arbeidsmarkt. De fractie van de Partij van de Arbeid heeft een
voorstel gedaan voor een pilot waarin anoniem gesolliciteerd wordt. Dat blijkt in Den Haag heel goed te werken. Ik
stel voor om dat veel breder te trekken. Als collega Azmani
daadwerkelijk vindt dat die jongeren zichzelf niet alleen
hoeven in te vechten, maar dat ook wij moeten staan voor
het bestrijden van discriminatie, is hij dan bereid om dit
initiatief straks te ondersteunen?
De heer Azmani (VVD):
Ik trek graag met de heer Marcouch op wat betreft het
thema "discriminatie". Ik ben weliswaar niet zelf de woordvoerder van de VVD-fractie ten aanzien van discriminatie,
maar ik heb er heel wat mee. Ik herken dat er sprake is van
discriminatie op de arbeidsmarkt. We erkennen dat met z'n
allen. Dat is niet iets van gisteren. Dat is al een langere tijd
zo. Heel veel onderzoeken, bijvoorbeeld van het Sociaal en
Cultureel Planbureau, wijzen dat ook uit. Het bericht van
de dame die bij Pathé gesolliciteerd heeft, is vreselijk. Ik
weet zeker hoe dat voelt en hoe dat wordt ervaren, namelijk
als onrecht. Op zo'n moment word je onrecht aangedaan.
Maar ikzelf en mijn fractie hebben moeite met het voorstel
van de heer Marcouch om breed anoniem te gaan solliciteren. Ik vind echt dat je je afkomst nooit moet verloochenen,
ook niet in een sollicitatieprocedure. Ik heb liever dat een
organisatie mij niet aanneemt dan dat ik in een organisatie
terechtkom die mensen met een migratieachtergrond niet
wil hebben. Ik wil niet eens voor zo'n organisatie werken.
Ik zou mijn afkomst nooit willen verloochenen door mijn
naam niet te noemen, ook al moet ik dan een stapje harder
lopen. Zo staan wij tegenover anoniem solliciteren.
De voorzitter:
De heer Marcouch heeft een tweede vraag.
De heer Marcouch (PvdA):
Het is natuurlijk triest als je met discriminatie op de
arbeidsmarkt te maken krijgt. Ik geef toe dat het initiatief
een paardenmiddel is. Maar het leidt er wel toe dat jongeren
worden uitgenodigd voor een sollicitatiegesprek. We hebben het nu uitgeprobeerd en het blijkt te werken. Er zit niets
van verloochenen in, want iedereen vermeldt de naam en
postcode niet meer op de cv en de sollicitatiebrief en uiteindelijk ben je in het sollicitatiegesprek natuurlijk wie je bent.
Ik geef toe dat het een paardenmiddel is, maar het werkt.
Laten we het dan ook gewoon doen, want we helpen die
jongeren ermee. Integratie is concreet namelijk allereerst:
deelnemen aan de arbeidsmarkt en daar niet van uitgesloten
worden.
De voorzitter:
Een korte reactie, mijnheer Azmani.

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

De heer Azmani (VVD):
Het verbaast mij eigenlijk dat ik het tegen iemand van de
Partij van de Arbeid moet zeggen, maar er zijn ook nog
zoiets als principes. Ik vind dat je je afkomst nooit mag
verloochenen. Daar sta ik voor. Ik heb liever dat die bedrijven worden aangepakt als er sprake is van discriminatie
dan dat je je eigen afkomst moet verloochenen. Zo zit ik
hierin. Volgens mij is dat duidelijk.
De voorzitter:
Ja, dat is helder. Ik breng even in herinnering dat volgende
week een debat over discriminatie en racisme in Nederland
op de agenda staat.
De heer Öztürk (Groep Kuzu/Öztürk):
Ik ben het volledig met de heer Azmani eens dat je je
afkomst nooit, maar dan ook nooit mag verloochenen. Ik
ben het ook volledig met hem eens dat je de ondernemer
moet aanpakken. Ik vind het triest dat de Partij van de
Arbeid met een motie of initiatief komt om de acceptatie
van discriminatie te accepteren. Anoniem solliciteren is
puur acceptatie van discriminatie. Ik vind het triest dat de
Partij van de Arbeid daarmee komt en ik vind het moedig
dat de heer Azmani staat voor zijn principes en zegt dat je
nooit je afkomst moet verloochenen. Ik wil hem vragen om
de ondernemer die toch discrimineert en die helaas ook in
de achterban van de VVD zit, aan te pakken. Op dat punt
mis ik de heer Azmani soms wel.
De heer Azmani (VVD):
Als de heer Öztürk een concrete casus heeft, hoor ik die
graag. Dan geleiden we die gewoon door naar het ministerie
van Veiligheid en Justitie en naar de minister van Sociale
Zaken, die ook verantwoordelijk is voor dit dossier. Ik sta
daar pal voor. Ondernemers die toevallig lid zijn of sympathie hebben voor de VVD, ga ik niet anders behandelen dan
ondernemers die lid zijn van een andere politieke partij.
Discriminatie hoort gewoon niet in dit land thuis.
De heer Öztürk (Groep Kuzu/Öztürk):
Ik heb met de VVD ook de discussie gevoerd over etnisch
profileren bij ondernemerschap. Een aantal VVD-kamerleden
ontkennen dat er etnisch geprofileerd wordt bij ondernemers. Als ik deze minister Kamervragen stel, zegt de
minister dat er wordt geprobeerd om de mensen van de
inspectie bij de opleiding een cursus of training te geven,
zodat zij niet profileren. Aan de ene kant erkent het ministerie dus dat er etnisch geprofileerd wordt bij ondernemers
van een migrantenachtergrond. Aan de andere kant zit de
VVD in de ontkenningsfase. Ik wil de heer Azmani vragen
om op dat punt iets meer te doen in zijn eigen fractie.
De heer Azmani (VVD):
Ik ben er niet voor om alle ondernemers op een hoop te
gooien en om dan te zeggen dat zij discrimineren. Als er
ondernemers zijn die discrimineren, ga ik ervan uit dat mijn
collega's in de fractie zich er net zo hard voor maken om
daar iets aan te doen. Ik sta hier niet voor mijzelf; ik sta hier
namens de VVD en ik heb al aangegeven dat wij discriminatie hard willen bestrijden, juist omdat die de integratie
belemmert en segregatie in de hand werkt.

6 december 2016
TK 31

31-27-22

De heer Van Weyenberg (D66):
Misschien nog even voor de geschiedschrijving: in het
verleden, in 2013, heeft de VVD gezegd dat anoniem solliciteren iets is wat we serieus moesten gaan overwegen. Ik
ben dus wel wat verbaasd over de toonhoogte van de heer
Azmani. Ik deel zijn grote ongemak met dat instrument
volstrekt, maar het werkt wel. Daarom heb ik samen met
mevrouw Vermeij gevraagd om die pilots.
Mijn vraag aan de heer Azmani is een andere. Hij begon
met een heel verhaal. Pas na een interruptie van de heer
Öztürk begon hij over ondernemers die discrimineren en
het feit dat dat onacceptabel is. Waarom heeft de heer
Azmani dat ook niet gezegd? Daar heeft hij toch ook zelf
een verantwoordelijkheid in? Ik kan hem uitdagen: mevrouw
Karabulut en ik gaan een amendement indienen om de
arbeidsdiscriminatie-unit bij de inspectie op te tuigen. Ik
heb dus twee vragen aan de heer Azmani. Waarom heeft
hij een interruptie nodig om aandacht te vragen voor het
aanspreken van die ondernemers? En gaat hij het amendement steunen dat erop is gericht om hiervoor meer geld
vrij te maken?
De heer Azmani (VVD):
Ik vind dit echt flauwekul. Ik heb het woord "discriminatie"
zelfs in de inleiding van mijn betoog genoemd; ik zei dat
we die moeten bestrijden. Ik heb de minister gevraagd wat
de grenzen zijn van wat de overheid kan. Volgens mij zitten
daar namelijk grenzen in. We moeten daar ook eerlijk over
zijn. Zeg dus niet tegen mij dat ik in het kader van discriminatie specifiek de ondernemers moet gaan noemen. Dat is
natuurlijk onzin, want je zou eenieder moeten aanpakken
die in de Nederlandse samenleving discrimineert. Bovendien hebben we, zoals de voorzitter al aangaf, voor de kerst
nog een groot debat over discriminatie.
De voorzitter:
Ik denk dat dat niet nodig is, als ik dit zo hoor.
De heer Van Weyenberg (D66):
Overigens is arbeidsmarktdiscriminatie gewoon iets waar
we altijd met de minister over debatteren. Ik vind het dus
helemaal niet gek dat dat hier aan de orde is. Ik heb de heer
Azmani goed gehoord. Ik reken nu op steun voor het
amendement. 80% van de ondernemers bleek beleid op
het gebied van bijvoorbeeld voorkoming van discriminatie
niet op orde te hebben. Dat blijkt uit de inspecties. Ik reken
nu op de steun van de VVD. De reden waarom ik hierop
aansla, is dat het makkelijk is om met de vinger te wijzen
naar een moeilijk instrument als het anoniem solliciteren.
Maar het begint op de werkvloer. Het helpt mensen die nu
niet eens worden uitgenodigd. Uiteindelijk moet het hier
toch om het resultaat gaan.
De voorzitter:
Dat was geen vraag. Ik stel voor dat u verdergaat, mijnheer
Azmani.
De heer Azmani (VVD):
Nee, het was geen vraag. Ik vind het eigenlijk wel jammer
van D66. Kennelijk heeft ze geen principes.

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

Ik sprak over de bedreiging van ons land.
De heer Van Weyenberg (D66):
Een persoonlijk feit, voorzitter! De partij die tegen mensen
zegt dat vluchtelingen komen voor borstvergrotingen en
dat moet intrekken, de partij die de hele tijd zegt dat je je
maar moet invechten, moet mij niet over principes beginnen.
De voorzitter:
Gaat u verder, mijnheer Azmani. En niet uitlokken.
De heer Azmani (VVD):
Ik vind dat niemand in ons land zijn afkomst moet verloochenen.
Ik sprak over de bedreiging van ons land, Nederland, door
aanvallen op onze manier van leven en onze vrijheden.
Onze kernwaarden mogen niet onder druk komen staan
door aanvallen vanuit islamitisch-extremistische hoek. Ik
vraag aan de verantwoordelijk minister hoe het staat met
de preventie van radicalisering. Uit het recentste dreigingsbeeld blijkt dat het risico op aanslagen in ons land eerder
van binnenuit zal komen dan van mensen van buitenaf. Wat
betekent dit voor het beleid van de minister? Wat in onze
strijd tegen radicalisering in ieder geval niet helpt, is haatpredikers een podium bieden, zodat zij hun radicale
gedachten aan hun volgelingen kunnen opdringen. We
moeten deze predikers weren in Nederland, of ze nu
afkomstig zijn van binnen of buiten de Europese Unie. Kan
de minister aangeven in hoeverre hij hierin slaagt?
Vorige week heb ik samen met mijn collega Ockje Tellegen
aandacht gevraagd voor het feit dat iedereen in dit land
zichzelf imam kan noemen. Dat geldt niet voor voorgangers
van andere geloven. Iedere zelfverklaarde imam kan zich
vervolgens beroepen op het verschoningsrecht. Dat zit in
de weg als er bijvoorbeeld aanleiding is voor een onderzoek
tegen een imam. De VVD heeft organisaties als het Contactorgaan Moslims en Overheid (CMO) opgeroepen om te
komen tot een register van erkende imams, zodat we dit
kunnen voorkomen. Hoe kijkt de minister hiertegen aan?
De VVD wil ook dat we dubieuze buitenlandse financieringsstromen naar instellingen in Nederland aanpakken. Dat
geldt dus ook voor de buitenlandse financiering van religieuze organisaties als deze zich bezighouden met activiteiten
die haaks staan op onze fundamentele vrijheden. De
minister heeft hierover recentelijk een brief gestuurd als
antwoord op de vele vragen vanuit de Kamer. Uit de
geschreven woorden proef ik bij de minister weliswaar de
urgentie, maar wanneer gaan we over tot actie? Ik zou wel
wat sneller willen gaan dan nu weer onderzoeken of er
wetgeving kan komen. Kunnen we dat onderzoek dan op
zijn minst op korte termijn ontvangen en het niet onnodig
vooruitschuiven?
De minister heeft eerder aangegeven dat antidemocratische
groeperingen in ons land met de huidige wetgeving kunnen
worden aangepakt. Mijn collega's Heerma en Dijkgraaf en
ikzelf hebben hier niet voor niets onze vraagtekens bij gezet.
Recentelijk is in Duitsland een salafistische organisatie
verboden. Kan de minister klip-en-klaar bevestigen dat, als

6 december 2016
TK 31

31-27-23

in ons land bijvoorbeeld een politieke partij wordt opgericht
die pleit voor invoering van de sharia, we die partij dan
kunnen tegenhouden? En als een soortgelijke salafistische
organisatie — ik geloof dat die De Ware Religie heet — in
Nederland acteert, kunnen we die dan eveneens verboden
verklaren? Ik betwijfel of dat mogelijk is zonder aanpassing
van de wet. Wanneer informeert de minister ons over het
nadere onderzoek?
Religieuze vrijheid mag nooit ruimte bieden voor ondermijning van onze vrije, liberale samenleving. De vrijheid van
godsdienst is een essentiële pijler van ons land en staat
niet voor niets in de Grondwet. Dat betekent echter niet dat
we toestaan dat mensen onder de noemer van een godsdienst onze samenleving kunnen ontwrichten. Religieuze
genootschappen hebben nu een wettelijke uitzonderingspositie, waardoor ze niet verboden kunnen worden. Wij willen
religieuze genootschappen die de democratie ondermijnen,
als uiterste maatregel wel degelijk kunnen verbieden.
Daarom stuurt de VVD vandaag een wetsvoorstel naar de
Kamer dat het mogelijk maakt dat extremisten die opereren
onder de vlag van een religieus genootschap, worden
aangepakt. De bedoeling is niet om te tornen aan de vrijheid
van godsdienst, maar juist om deze te beschermen tegen
degenen die de positie van kerkgenootschappen misbruiken
voor het omverwerpen van onze democratie. We moeten
niet naïef zijn. We moeten voorkomen en acteren. Ik roep
mijn collega's op om dit wetsvoorstel zo spoedig mogelijk
te behandelen.
Als volksvertegenwoordigers hebben wij de plicht om bij
alle besluiten die wij nemen, het belang van onze samenleving voor ogen te hebben. Onze samenleving verdient het
dat we zuinig op haar zijn. Dat kunnen wij als politiek overigens niet alleen. Dat moeten wij met 17 miljoen Nederlanders doen. We moeten staan voor de dingen die ons land
tot dat bijzondere land maken, voor de vrijheden waarvoor
vroegere generaties hebben gevochten, voor de manier
waarop we hier met elkaar omgaan en voor de tolerantie
die wij hebben jegens degenen die anders denken of geloven dan wijzelf misschien doen. Kortom: wij moeten ervoor
zorgen dat ons land, onze democratie, weerbaar is en blijft.
Laat mij kort toelichten wat ik bedoel. Steeds vaker zie ik
de tendens dat maatschappelijke en politieke discussies op
het scherp van de snede worden gevoerd. Dat is op zich
prima, maar niet als het ertoe leidt dat de samenleving zich
in twee groepen lijkt te splitsen, die zich in loopgraven
terugtrekken. Neem het asieldossier. Het lijkt alsof er twee
opties zijn. Of je zet de grenzen open, geeft vluchtelingen
en asielzoekers alle denkbare voorzieningen en noemt
iedereen die dat niet wil, een racist. Of je wilt een hek om
ons land zetten en zelfs degenen in de grootste nood niet
opvangen en noemt iedereen die dat niet wil, een landverrader. Beide visies zijn af en toe een-op-een terug te vinden
in deze zaal.
Mijn partij wil de mensen vertegenwoordigen die zich bij
geen van beide extremen thuis voelen, die grote groep die
wars is van polarisatie en escalatie en gewoonweg wil dat
problemen op een menselijke, haalbare en realistische
manier worden opgelost. Dat is immers de manier om
verder te komen en de samenleving weerbaar te maken en
te houden. In dat licht wil ik twee passages aanhalen uit
een ingezonden brief van de heer Van Ekeren uit Leerdam
vorige week in het Algemeen Dagblad. Die brief was mijn

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

fractie uit het hart gegrepen. Ik citeer: "We moeten rekening
houden met andere culturen, hoor ik u zeggen. Waarom
moeten andere culturen geen rekening houden met ons?
Wat is er verkeerd aan? Kijk eens om u heen. Schaamteloos
om steeds maar weer te polariseren en één richting op te
willen kijken. Stop er eens mee." En: "Voor onze medelanders: vergeet de slachtofferrol, zet de schouders eronder.
Kijk niet naar wat Nederlanders u onthouden. Kijk naar uw
landgenoten die prachtige dingen hebben bereikt, op eigen
kracht. Stop daar energie in. Ga ook eens leven met echte
democratische waarden. Wat zullen we dan een mooie
wereld hebben." Kortom: in een weerbare samenleving
moet zowel de minderheid als de meerderheid beseffen in
wat een prachtig land we wonen. De minderheid moet geen
moord en brand schreeuwen over hoe slecht het hier allemaal is, maar de stilzwijgende meerderheid moet zich ook
niet opzij laten drukken. Zij moet zeker niet haar waarden
inleveren.
In dat licht wil ik afsluiten met een persoonlijke ervaring.
Toen ik kind was, kozen mijn ouders ervoor om mij op de
dichtstbijzijnde basisschool te plaatsen. Dat was een
katholieke basisschool. Al snel werd mij daar verteld dat ik
niet mee hoefde te bidden, maar wel stil moest zijn. Maar
ik wilde helemaal niet anders zijn dan de rest, dus ik bad
gewoon mee. Toen werd het Palmpasen. Voor de nietchristenen: dat is de laatste zondag van de vastenperiode,
de zondag voor Pasen. Dan wordt door christenen de blijde
intocht van Jezus Christus in Jeruzalem gevierd. Op een
katholieke school is het dan de gewoonte om een stok te
maken voor een optocht door de buurt, een kruis versierd
met slingers en met bovenop een brood in de vorm van
een haantje. Dat brood staat symbool voor het breken en
het verdelen van het brood door Jezus bij het laatste
avondmaal. De haan staat symbool voor de haan die kraaide
nadat Petrus drie keer had gezegd dat hij Jezus niet kende.
Ik kreeg geen houten kruis, maar een houten T, omdat de
ouders van een ander klasgenootje met een moslimachtergrond er moeite mee hadden dat hun kind een kruis mee
naar huis zou nemen. Dat zou dus bij mij thuis ook wel zo
zijn. Als kind met een moslimachtergrond gaf mij dat het
gevoel dat ik er niet volledig bij hoorde. Natuurlijk was het
vast goed bedoeld, maar ik had liever dat kruis gehad, zodat
ik mij niet anders had hoeven voelen, zodat ik niet nog
harder mijn best had hoeven doen om er toch bij te horen,
en zodat er niet voor mij, dat jongetje met een moslimachtergrond, werd gedacht, maar er gewoon dingen aan mij
werden gevraagd en er naar mij werd geluisterd zoals ik
was, naar Malik.
Kijkend naar het recente optreden van deze minister ben ik
eigenlijk bang dat hij hetzelfde zou hebben gedaan als mijn
leerkracht van vroeger, met goede bedoelingen; laat dat
heel duidelijk zijn. Maar ik hoop dat deze persoonlijke
ervaring hem een spiegel voorhoudt.

De heer Pieter Heerma (CDA):
Voorzitter. "Arbeider en werkgever hebben onderling een
zedelijke betrekking, omdat de arbeider niet is een levende
machine en de werkgever niet is een bankbiljet of een
obligatie, maar omdat beide menschen zijn, die hunne
roeping in gemeenschappelijk samenwerken hebben te
vervullen." Deze woorden schreef medegrondlegger van
het CNV en ARP-minister Syb Talma in zijn boek De vrijheid
van den arbeidenden stand aan het begin van de twintigste

6 december 2016
TK 31

31-27-24

eeuw. Eigenlijk geldt dit vandaag de dag nog steeds. Zo zie
je maar dat centrale vraagstukken, ook op de arbeidsmarkt,
eigenlijk in de kern altijd gelijk blijven.
Deze laatste begrotingsbehandeling Sociale Zaken van het
kabinet-Rutte/Asscher vindt plaats op een politiek interessant moment. 2016 was het jaar van de brexit, van Trump
en van het nee bij het Oekraïnereferendum. De politiek is
overal in de westerse wereld op zoek naar hernieuwd vertrouwen, hernieuwd draagvlak. Gevaarlijke scheidslijnen
in de samenleving zijn vrijwel overal voor iedereen evident
geworden. Ongezonde spanning en onderlinge verwijdering
in onze samenleving moeten wij te lijf gaan, maar te vaak
ontbreekt de kracht om onszelf aan de haren uit het moeras
te trekken. Voor de onzekerheid en de onvrede die ten
grondslag liggen aan de afbrokkeling van de saamhorigheid,
geldt ten minste dat die deels onder verantwoordelijkheid
vallen van waar deze bewindspersonen voor staan. Oneerlijke economie, oneerlijke arbeidsmarkt, falend integratiebeleid en onzekerheid over de oudedagsvoorziening zijn
grote vraagstukken waar de politiek een antwoord op moet
vinden.
Vier jaar Asscher op Sociale Zaken! De resultaten roepen
gemengde gevoelens op. Deze minister startte zijn periode
op het departement met het adagium "underpromise,
overdeliver", een adagium dat hij steeds herhaalde. Dat
was een verstandig mantra, want je kunt beter je daden de
gewekte verwachtingen laten overtreffen. En toch heeft de
minister zich hier de afgelopen vier jaar niet consequent
aan gehouden. Vooral op het gebied van de arbeidsmarkt
waren de trailers soms beter dan de uiteindelijke film. De
eindresultaten staken wat bleekjes af bij de eerder gewekte
verwachtingen. Want onze arbeidsmarkt heeft een groot
probleem, zoals het CPB drie weken geleden ook indringend
liet zien in een rapport. De groei van flex en zzp overstijgt
in Nederland die van alle Europese landen, zeker als je alles
bij elkaar optelt. Aan de bovenkant van de arbeidsmarkt
werken mensen van wie ook het CPB stelt dat ze eigenlijk
een dief zijn van hun eigen portemonnee als ze mee blijven
betalen aan collectieve voorzieningen in plaats van zzp'er
te worden. Aan de onderkant van de arbeidsmarkt zijn
werkgevers te vaak een dief van hun eigen portemonnee
als zij hun medewerkers niet onderbrengen in payroll-, flexof zzp-constructies. Het resultaat is een oneerlijke arbeidsmarkt.
Zowel de Wwz en de discussie die wij daar de afgelopen
jaren over hebben gevoerd, als de Wet DBA, waar aankomende donderdag opnieuw over gedebatteerd wordt, laten
zien dat het niet werkt als je aan de achterkant van dit systeem probeert te drukken op regeltjes. Minder mogelijkheden voor tijdelijke contracten leiden ertoe dat mensen met
een tijdelijk contract sneller op straat staan. Meer regeltjes
voor zzp blijken in de praktijk te leiden tot een toevlucht tot
andere constructies, zoals payrollen. De echte hervorming
van de arbeidsmarkt moet dan ook nog beginnen. Want de
arbeidsmarkt laat nog te veel een lelijk plaatje zien. Het gat
tussen kansrijk en kansarm is nog steeds te groot. Wij
moeten ervoor oppassen dat op die arbeidsmarkt op termijn
niet het recht van de sterkste het geldende recht gaat worden. Dit is overigens ook de reden waarom de aanslag op
ons poldermodel die de VVD doet door cao's af te schaffen,
bizar is en ook een bizar slecht idee is.

gend kabinet een oplossing daarvoor moest vinden. Dit
moest besproken worden aan de volgende formatietafel.
Ik ben benieuwd hoe de minister, dat gezegd hebbende,
terugkijkt op de afgelopen periode. Hoe oordeelt hij er zelf
over dat dit zo lang is blijven liggen? Dat geldt overigens
ook voor het ibo-zzp-dossier, dat ook jarenlang is blijven
liggen en vervolgens tot weinig resultaat heeft geleid.
Hebben de taboes binnen de coalitie niet een te dominante
rol gespeeld? Zijn zij van invloed geweest op het echt aanpakken van deze problemen op de arbeidsmarkt? De
minister heeft daar als kandidaat-lijsttrekker van de PvdA
de afgelopen maanden en weken het nodige over gezegd
in zaaltjes van de PvdA. Hij zit nu hier, na vier jaar ministerschap op Sociale Zaken. Wat zijn zijn ambities voor de
arbeidsmarkt voor de komende vier jaar? Wat zou er de
komende periode moeten gebeuren op de arbeidsmarkt?
Vorig jaar presenteerde het CDA bij de begrotingsbehandeling een idee voor loondoorbetaling en de positie van
zzp'ers. Dat idee ligt inmiddels, ook al bijna een jaar, op de
tafel van de SER. Dat plan bevat wel echte stappen. Het is
niet het eindbeeld, maar het bevat wel echte stappen richting een eerlijke arbeidsmarkt, door de loondoorbetalingsplicht voor individuele bedrijven flink terug te brengen en
door het introduceren van een basisverzekering. Die basisverzekering gaat ook gelden voor zzp'ers. Daar kan veel
voordeel mee bereikt worden. Ik vraag ook om een reactie
op de uitzending van RTL van gisteren over mensen die
herstellen van kanker, er door de loondoorbetalingsplicht
niet tussen komen als werknemer en door verzekeraars
worden uitgesloten van arbeidsongeschiktheidsverzekeringen. Zou zo'n basisverzekering voor deze mensen ook niet
een oplossing bieden?
De voorzitter:
Was u klaar met dit punt?
De heer Pieter Heerma (CDA):
Nou … Het kan wel, ja.
De heer Van Weyenberg (D66):
Vorig jaar presenteerde het CDA dat plan. We zijn een jaar
verder en ik zit nog steeds te wachten op iets concreets,
een A4'tje met de inhoud van het plan en de doorrekening
daarvan. De heer Heerma wijdt vandaag weer warme
woorden aan de polder …
De heer Pieter Heerma (CDA):
De heer Van 't Wout sprak over een liefdesverklaring.
De heer Van Weyenberg (D66):
Ja, maar die polder heeft nog niet geleverd. De heer Heerma
begint een soort polder-Romeo te worden, die met een
gitaar onder het balkon staat en serenade na serenade
brengt, wachtend tot de deur opengaat en de SER-prinses
met haar oplossing komt. Zijn liefde is nu echter al een jaar
lang onbeantwoord. Hij staat daar maar serenades te
brengen, maar er komt al een jaar niets uit de polder. De
liefde moet toch van twee kanten komen?

De minister zelf zei onlangs in antwoord op vragen van de
Telegraaf over de loondoorbetaling bij ziekte, dat een vol-

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

6 december 2016
TK 31

31-27-25

De heer Pieter Heerma (CDA):
Ik kan de heer Van Weyenberg in ieder geval garanderen
dat als ik met een gitaar ga staan zingen onder het balkon,
de SER niet gestimuleerd zal worden om tot resultaten te
komen. Dat zal ik ons beiden en vooral ook de SER dus
besparen. In de begrotingsbehandeling van vorig jaar heb
ik heel expliciet aangegeven dat ik geen doorgerekend plan
wilde neerleggen. Ik wilde niet zeggen: dit is het CDA-idee
en iedereen die dit niet vindt, is gek. Ik heb heel bewust een
idee neergelegd dat geen gratis bier was, maar waar enerzijds pijn in zat voor verschillende partijen en waar anderzijds winst mee te behalen was. Ter plekke — dat was een
mooi moment in de zaal — hebben diverse partijen, waaronder D66, gezegd: ja, dit moeten we een kans geven. De
heer Van Weyenberg heeft dat zelf ook gezegd. Ik twijfelde
net toen de voorzitter mij vroeg of ik klaar was met dit punt.
Het laatste stukje van mijn alinea over dit onderwerp betrof
namelijk de vraag aan de minister of hij inzicht kan geven
in de ontwikkelingen in de polder. Komen daar resultaten
uit? Op dit moment wachten we nog, maar — dat raakt aan
het pleidooi van mijzelf en mevrouw Schouten dat vanochtend in Trouw is verschenen — ik denk dat het een heel
goede zaak zou zijn als de polder ook op dit dossier de
politiek op sleeptouw kan nemen. Ik heb de hoop nog niet
opgegeven en ben zeker niet van plan om daarvoor serenades te gaan zingen.
De heer Van Weyenberg (D66):
Dat laatste weten we dan ook weer. De heer Heerma heeft
het gehad over een loondoorbetalingsperiode van zes
weken.
De heer Pieter Heerma (CDA):
Acht weken.
De heer Van Weyenberg (D66):
Acht weken. Dat klinkt toch als een concreet plan. Ik ben
nog steeds op zoek naar de doorrekening, maar ik vrees
dat ik die vandaag wederom niet zal vinden. De heer
Heerma zei een jaar geleden dat dit acute probleem moet
worden opgelost. Ik heb hem daarvoor geprezen. Ik was
het over de zzp-elementen minder met hem eens, maar zijn
betoog over loondoorbetaling heb ik geprezen en gesteund;
ik heb de polder een kans gegeven. We zijn een jaar verder,
mijnheer Heerma. Wat moet ik zeggen tegen al die mkbondernemers die mij vragen wanneer de politiek dit oplost?
Het is toch wel een jaar onbeantwoorde liefde gebleven.
De heer Pieter Heerma (CDA):
Wat de heer Van Weyenberg tegen deze ondernemers zegt,
moet hij natuurlijk zelf weten. De kern is dat het loondoorbetalingsdossier al sinds de periode voor het vorige sociaal
akkoord op tafel ligt. Daar kwam de politiek al die jaren niet
verder. Sterker nog, D66 en het CDA hebben in die periode
gezamenlijk de VVD aangevallen omdat er opeens een risque social en risque professionel uit de lucht kwamen vallen. De politiek kwam daar in ieder geval niet verder mee.
Over het zzp-onderdeel heb ik heel duidelijk gezegd dat dit
plan beide elementen kent. Het is niet het een wel en het
ander niet. Er moet voor iedereen winst en verlies in zitten.
Ik denk dat dit zzp-onderdeel er wel een integraal onderdeel

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

van moet zijn. Ik hoor de heer Van Weyenberg vanuit de
zaal "ja" roepen, maar met dat dossier was het kabinet al
meer dan twee jaar bezig en vervolgens werd de conclusie
getrokken dat het eigenlijk met niets kwam. Nu vindt de
heer Van Weyenberg een jaar in de polder heel lang en
daarover riep hij dat de aanval is afgeslagen. Juist vanwege
het feit dat al die taboes in de politiek spelen en iedereen
hier dan wel bij de loondoorbetaling geen probleem ziet
dan wel zzp tot taboe heeft verklaard, kwam de politiek er
al die jaren niet uit. Dan denk ik dat de polder nog steeds
de kans heeft om de verdeelde politiek uit die impasse te
trekken. Dat is ook de reden waarom ik dit vorig jaar heb
neergelegd. Ik hoop ook dat de polder dat gaat doen.
Als de heer Van Weyenberg heel eerlijk is, ziet hij dat de
SER dat in de afgelopen periode op verschillende onderwerpen heeft gedaan. Ik herinner mij de kinderopvang, waar
D66 zelf zeer tevreden was dat de SER met iets kwam.
Sterker nog, de afgelopen periode hebben wij in de vaste
commissie voor Sociale Zaken en Werkgelegenheid de
bespreking van een aantal SER-rapporten uitgesteld omdat
we niet genoeg tijd hadden om ze op korte termijn te
bespreken. Dat vertrouwen in de polder is misschien best
een goede zaak.
De heer Van 't Wout (VVD):
Ik heb ook vanochtend het artikel van CDA-collega mevrouw
Schouten gelezen. Ik las daar een echte liefdesverklaring
aan de polder in. Mijn partij en die van de heer Van Weyenberg zouden zich schuldig maken aan polderpopulisme. De
heer Heerma zegt dat de polder de politiek op sleeptouw
moet nemen. Zojuist zei hij dat hij met die Bbz niet weet of
het allemaal zo goed is. Als echter ergens de polder aan
het stuur gezeten heeft, is het natuurlijk daar wel. Inderdaad,
hoelang wil hij wachten op de polder in het hele dossier
loondoorbetaling bij ziekte? Is hij bereid om straks in een
nieuw kabinet, mocht hij daar een rol in spelen, knopen
door te hakken, ook als de polder er niet uit is? Dat is uiteindelijk waar wij voor zijn aangenomen, namelijk om beslissingen te nemen.
De heer Pieter Heerma (CDA):
Dat verwijt van antipolderpopulisme maakte ik vooral aan
het adres van de VVD, hoewel ik de heer Van Weyenberg
daar niet helemaal van wil vrijpleiten. Laten we dat misverstand dan hier rechtzetten. D66 verdient daar een klein
stukje van. Ik zie dat mevrouw Schouten het daar niet
helemaal mee eens is, dus is het een aanzienlijk deel voor
D66. Ik ben gecorrigeerd; ik zal de heer Van Weyenberg niet
geheel vrijpleiten, maar het is in elk geval — ik kijk mevrouw
Schouten voor een bevestiging aan — baas boven baas in
dit dossier. Met het voorstel om de cao's af te schaffen en
niet algemeen verbindend te verklaren, is voluit de aanval
op ons poldermodel ingezet en is gekozen voor een
Angelsaksische arbeidsmarkt die we met elkaar echt niet
willen. Al die ondernemers waar de heer Van 't Wout het
over had in zijn eerste termijn, zijn daar ook niet mee
gediend. Dat zijn namelijk dezelfde ondernemers die mensen niet aan durven te nemen, omdat er concurrenten zijn
die methodes gebruiken die niet kunnen, die we niet willen
en die erger zullen worden als we cao's afschaffen.
Dan terug naar de SER. Het dossier over loondoorbetaling
ligt hier al vier of vijf jaar. Er werd een heel klein muisje

6 december 2016
TK 31

31-27-26

door de coalitie gebaard toen het ibo-zzp-rapport kwam.
Dat was niet zo veel. Het zzp-dossier is het tweede onderdeel van het vraagstuk dat bij de SER ligt en daar zijn de
taboes, zeker bij deze twee partijen, nog steeds levensgroot.
Dat jaartje bij de SER is dus niet zo veel. Het feit dat wij veel
vertrouwen hebben in die polder is ook een ervaring uit het
verleden. De polder heeft de politiek al veel vaker op
sleeptouw genomen en heeft bovendien rust en stabiliteit
op onze arbeidsmarkt gebracht.
De voorzitter:
Mijnheer Heerma, dit kan echt niet! Zo'n lang antwoord op
een interruptie kan absoluut niet. Er zijn na u nog veertien
sprekers. Ik heb het aantal interrupties niet aan een maximum willen verbinden, maar op deze manier vind ik het
niet echt handig. Ik ga dus ingrijpen.
De heer Van 't Wout (VVD):
U kijkt nu heel dreigend naar mij. Het lijkt wel alsof u zegt:
het is uw schuld.
De voorzitter:
Deze opmerking maakte ik aan het adres van de heer
Heerma. U was heel kort.
De heer Van 't Wout (VVD):
U moet niet zo streng kijken.
De voorzitter:
Excuses, mijnheer Van 't Wout. Ik heb gewoon de verkeerde
aangekeken.
De heer Van 't Wout (VVD):
Over zzp bestaan niet zozeer taboes; wij vinden alleen niet,
zoals het CDA, dat we die mensen hun zelfstandigenaftrek
maar moeten gaan afpakken. Maar dan even over het punt
van het heilig verklaren van de polder. Ik vind het prima.
De heer Heerma zegt net dat hij kritisch is op een vrij cruciaal onderdeel van het sociaal akkoord. Dat ben ik overigens
ook. Dat betreft de Wwz. Dat is nou niet een ding waar wij
in de toekomst graag mee doorgaan. Maar hoe kan de heer
Heerma nu zeggen dat die polder het allemaal maar moet
regelen, terwijl hij net heel kritisch was over een onderdeel
van het beleid waarbij die polder ultimo achter het stuur
heeft gezeten?
De heer Pieter Heerma (CDA):
Ik kon net nog met een heel kort antwoord volstaan, maar
deze vraag noopt mij tot zeer lang antwoord. Voorzitter,
voordat u meteen ingrijpt: ik maak een grapje. Wij waren
bij de behandeling al heel kritisch over onderdelen van die
Wwz. Ik zal daar in mijn betoog ook nog op terugkomen.
Desalniettemin hebben ook wij voor die wet gestemd. Ik
heb ook destijds bij mijn argumentatie aangegeven dat het
feit dat daar draagvlak voor was in de polder, een belangrijke overweging geweest is. Ik zal nu stoppen met dit antwoord.

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

De voorzitter:
Dank u wel, gaat u verder. U kunt het wel!
De heer Pieter Heerma (CDA):
Als ik heel erg mijn best doe.
Kan de minister iets van inzicht geven over de voortgang
die in de polder op dit belangrijke dossier geboekt wordt
als het gaat om de loondoorbetaling bij ziekte en regelingen
voor zzp'ers die niet alleen een verplichting tot verzekering
betekenen maar ook een acceptatieplicht voor verzekeraars?
Dat is bij kanker en werken het grote probleem. Is er
voortgang? De minister heeft aangegeven dat het op de
volgende formatietafel terecht moet komen. Wat is zijn
beeld op dit moment?
Als het gaat om het functioneren van de arbeidsmarkt,
brengt ons dat ook op het vraagstuk van arbeidsmarktfraude. Ik noem malafide constructen die tot een kostenreductie van 30% tot 40% kunnen leiden, waardoor bonafide
bedrijven keihard uit de markt worden gedrukt en tegelijkertijd personeel wordt uitgebuit en tegen elkaar wordt uitgespeeld.
Ik weet dat deze minister een groot aanhanger is van de
sociaalliberale denker John Rawls. Maar arbeidsmarktfraude
maakt pijnlijk zichtbaar waar het ongelijk van John Rawls
zit. Rawls verplaatst het principe van rechtvaardigheid
vanuit de mens naar een systeem. Hoe bouw je een rechtvaardige structuur? Maar rechtvaardigheid is niet uit de
mens te halen. Er is geen enkel systeem te bedenken, ook
niet onder een veil of ignorance, dat zich voldoende kan
wapenen tegen de ondeugdelijke mens voor wie rechtvaardigheid als deugd geen enkele betekenis heeft. Ik zou deze
minister bij zijn laatste begrotingsbehandeling graag willen
uitdagen maar ook de kans willen bieden om hierop te
reflecteren en daarbij ook in te gaan op de vraag of Talma
— van wie ik aan het begin van mijn inbreng een citaat gaf
— het uiteindelijk niet beter begrepen heeft. Ik zie dus uit
naar de reflectie van de minister hierop.
Op de noodzaak om waarden weer in ere te herstellen, kom
ik ook terug als het gaat over integratie. Van die arbeidsmarktfraude kunnen we in ieder geval zeggen dat zolang
we rechtvaardigheid zoeken in een systeem in plaats van
in de mens zelf, één conclusie als een paal boven water
staat. Dat is dat de Inspectie SZW gewoon meer capaciteit
nodig heeft om de praktijken aan te pakken waarvan wij in
het afgelopen jaar met zijn allen hebben gezien hoe erg die
zijn. Ik noem de hotelschoonmaak, de bouw, de transportsector en ga zo maar door. Ik heb ook al gezien dat er verschillende initiatieven zijn om die capaciteit uit te breiden.
Volgens mij is dat een goede zaak, want het is hard nodig.
Daarmee kan een race naar beneden gestopt worden.
In de hoorzitting die we een aantal weken geleden hebben
gehouden, kwam een interessant vraagstuk aan de orde
over schijntransacties in de transportsector. Ik wil dat bij
de minister neerleggen. Ik heb het over de rij- en rusttijden
en over de inspecties die achter die tankstations worden
gehouden, over de mensonterende situaties die je daar ziet.
Kan dat niet beter gestopt worden? De ILT zei hierover tijdens de hoorzitting dat zij best meer mogelijkheden zou
willen om in te grijpen en te handhaven. Hoe zit dit? Heeft
zij die mogelijkheden en doet ze het niet, of moeten die

6 december 2016
TK 31

31-27-27

mogelijkheden meer gegeven worden? Op basis van de
hoorzitting was dit namelijk nogal een twistpunt. Ik zie de
heer Ulenbelt kijken, maar volgens mij heeft hij dat daar
ook waargenomen. Hoe zit het nu? Doen ze het in België
meer? Is de handhaving in België beter, waardoor chauffeurs uitwijken en in Nederland over de grens parkeren bij
een tankstation? Ik hoor hierop graag een reflectie op basis
van hetgeen we in de hoorzitting hoorden.
Dat brengt mij op het volgende onderwerp bij de arbeidsmarkt. Dat is het niet functioneren van de ketenregeling,
die onderdeel was van de Wet werk en zekerheid. Je ziet
dat daardoor voor sommige mensen de werkgelegenheid
verdwenen is dan wel de draaideur op de arbeidsmarkt
sneller is gaan draaien in plaats van dat zekere banen werden gecreëerd. Nu is er — de heer Van t 'Wout refereerde
er al aan — als je in de politiek zit om dingen te bereiken,
iets bereikt het afgelopen jaar. Voor de seizoensarbeid zijn
stappen gezet die hard nodig waren. Daarvoor heb ik ook
mijn waardering uitgesproken, want het was echt zeer hard
nodig.
Als het gaat over het onderwijs, waarvoor de ChristenUnie
zich ook al herhaaldelijk heeft ingespannen, is er nu een
verkenner die kan kijken of daar meer maatwerkoplossingen
zijn. Het kan namelijk echt niet zo zijn dat klassen als gevolg
van deze wet maar naar huis worden gestuurd. Kan de
minister echter in dit debat niet een stap verder gaan?
Als het gaat om het terugbrengen van de ketenregeling van
drie naar twee jaar ligt er een dieper probleem. Ook dit gaat
weer over de groeiende kloof tussen kansrijk en kansarm
op de arbeidsmarkt. Als je kansrijk bent, heb je na twee jaar
een vast contract. Ben je kansarm, dan sta je na twee jaar
weer op straat. We hebben hier in eerste instantie met Bram
van Ojik en daarna met collega Van Weyenberg en collega
Voortman herhaaldelijk gepleit voor meerjarencontracten,
omdat die in tegenstelling tot het terugbrengen van de
keten wel een brug kunnen slaan tussen dat tijdelijke en
dat vaste werk. Is dit niet een mooi moment om toch die
stap te zetten, om te zeggen dat die meerjarencontracten
mogelijk worden? Graag een reactie van de minister.
Als het gaat om de positie van ouderen op de arbeidsmarkt,
kan ik vrij kort zijn. Collega Van 't Wout heeft …
De voorzitter:
Maakt u uw zin af?
De heer Pieter Heerma (CDA):
Ik heb de indruk dat de vraag over het vorige punt gaat, en
ik startte net een nieuw punt.
Mevrouw Karabulut (SP):
Dat is helemaal waar. Ik hoor u heel kritisch zijn over de
Wet werk en zekerheid. Ik hoor u ook terechte zorgen uiten
over de complete gekte op de arbeidsmarkt, waar mensen
geen enkel recht hebben en veel geconfronteerd worden
met onzekerheid. Maar dan vraag ik me wel af of u spijt
hebt dat u voor die wet hebt gestemd en of u bereid bent
om fundamentele veranderingen aan te brengen.

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

De heer Pieter Heerma (CDA):
Dit debat hebben mevrouw Karabulut en ik al een aantal
keren met elkaar gevoerd. Wij hebben voor die wet gestemd
omdat daarin allerlei onderdelen staan, die wij wel steunden. Overigens waren dat de onderdelen waarvoor de SP
tegenstemde. Dan gaat het bijvoorbeeld over het verkorten
van de WW-duur en het aanpassen van het ontslagrecht.
Dat waren redenen voor de SP om tegen te stemmen. Dat
zijn niet zaken die wij willen terugdraaien. Het debat vanuit
de VVD is dat die hele wet van tafel moet. In die wet zitten
goede elementen, maar er zitten helaas ook slechte elementen in. Wij hebben die deels bij de behandeling al aan de
orde gesteld en deels zijn er problemen ontstaan die niemand zag aankomen, zoals rondom de dagloon-WW. Dan
blijft staan dat er een breed akkoord in de polder ten
grondslag lag aan het wetsvoorstel en dat de kans dat het
CDA daar een volgende keer tegen zou stemmen, nog
steeds heel klein is. Wel constateer ik dat wij met elkaar
deze wet inmiddels al wel drie keer hebben aangepast in
de afgelopen periode en dat verdere aanpassing wellicht
nog steeds nodig is.
Mevrouw Karabulut (SP):
Ik ben toch nog op zoek. U problematiseert terecht, 500.000
vaste banen zijn verloren gegaan en in sectoren hebben
mensen te maken met valse concurrentie en oneerlijkheid.
Bent u bereid om te kijken naar het volgende kernprobleem?
Flexarbeid en onzeker werk zouden, in tegenstelling tot
andere tijdelijke goederen, een luxeproduct moeten zijn,
terwijl ze dat in dit geval niet zijn. Het is veel te goedkoop,
waardoor werkgevers eraan blijven vasthouden.
Recentelijk waren wij samen bij een heel stel jongeren,
jongeren die een toekomst willen opbouwen en een gezin
willen stichten. Ze lopen tegen de 30 jaar en werken in de
horeca. Deze mensen hebben gewoon nulurencontracten.
Ze kunnen geen huis betalen, ze kunnen geen toekomst
opbouwen en ze wonen gewoon bij hun ouders. Is de heer
Heerma bereid om een concreet voorstel van ons te steunen, om te beginnen met het verbieden van nulurencontracten?
De heer Pieter Heerma (CDA):
Mevrouw Karabulut snijdt vrij veel onderwerpen aan in het
tweede deel van haar vraag. Met haar vraag raakt zij meer
aan de uitdagingen voor arbeidsmarkt in de komende jaren
dan dat zij alleen de focus legt op de Wwz. Dat laatste is
iets wat de VVD graag doet. De vraagstukken op onze
arbeidsmarkt zijn groot en hebben deels te maken met het
feit dat flexconstructen een kostenvoordeel van 10%, 20%,
30%, 40% kunnen hebben in plaats van dat je betaalt voor
flexibiliteit. Veel van de voorstellen die wij steunen en die
wij initiëren, zijn juist hierop gericht. Ik had het net over het
voorstel om van de loondoorbetaling een collectievere
basisverzekering te maken waaraan ook zzp'ers meedoen.
Dat is één voorbeeld van voorstellen die wij doen om dit
soort oneerlijke concurrentie tegen te gaan. Ik noem ook
de discussie over de aanpassing van de Detacheringsrichtlijn. Ik begrijp dat mevrouw Karabulut daarover vragen
heeft gesteld. Het aanpassen van de Detacheringsrichtlijn
is ook nodig om dit soort oneerlijke concurrentie tegen te
gaan, waarbij het zich uitbetaalt om personeel veel minder
te betalen als ze flexibel zijn. Dus ja, wij steunen dit soort
voorstellen om dit tegen te gaan. Bij de bijeenkomst waar

6 december 2016
TK 31

31-27-28

wij samen waren, heb ik de jongeren geprezen voor hun
inzet.
De voorzitter:
Alleen ter verduidelijking, mevrouw Karabulut.
Mevrouw Karabulut (SP):
We gaan dus samen een voorstel indienen om de nulurencontracten te verbieden?
De heer Pieter Heerma (CDA):
Als het gaat om het tegengaan van de race to the bottom
op de arbeidsmarkt, hebben wij deels dezelfde doelen. Ik
twijfel of dit het effectiefste middel is, omdat je er één vorm
mee aanpakt. Met de Wwz is dat ook deels gebeurd. Je zult
zien dat er dan andere vormen voor terugkomen. Ik weet
dus niet of dit het effectiefst is, maar qua doelen zitten we
volgens mij redelijk gelijk in de wedstrijd.
De voorzitter:
Gaat u verder.
De heer Pieter Heerma (CDA):
Voorzitter. Ik was gekomen bij het Actieplan 55PlusWerkt.
Uit het interruptiedebat van zonet met de heer Van 't Wout
bleek al dat wij enigszins verschillend in de wedstrijd zitten
als het gaat om de toekomst van de arbeidsmarkt, de rol
van de polder en de vraag of daar de liefde aan moet worden verklaard. Ik ben echter enthousiast over het plan
waarmee de heer Van 't Wout is gekomen. We hebben er
contact over gehad nadat ik hoorde dat de heer Van 't Wout
ermee bezig was. Ik ben blij dat we dit samen hebben kunnen oppakken. Ik hoop dat de minister er positief naar wil
kijken. Ik wil het niet heel groot maken. Een voorbeeld is
om met het geld dat er binnen dat programma is, iets te
doen om een ambachtseconomie waarin tekorten gaan
ontstaan te matchen met mensen die onnodig in de kaartenbakken blijven zitten. Volgens mij is daar niet veel geld
voor nodig, maar kun je er wel gericht iets mee doen op
plekken waar nu gaten zijn. Ik hoop dus dat de minister er
positief op reageert.
Ik ga door naar de Participatiewet, een wet waaraan we de
afgelopen periode nog wel wat hebben moeten herstellen
en veranderen om problemen op te lossen. Ik denk zelf dat
het openen van de praktijkroute, waarover we het onlangs
hadden in het kader van een wetsvoorstel, heel veel gaat
schelen. Het zal heel veel bureaucratie weghalen rondom
het doelgroepenregister. De kans op werk wordt ermee
vergroot.
Ik ben ook benieuwd naar de stand van zaken rondom de
kandidatenverkenner. We hebben daarover herhaaldelijk
debat met elkaar gevoerd. Samen met de ChristenUnie heb
ik er moties over ingediend. Nu las ik ergens dat de staatssecretaris een week of twee geleden een soort officieel
startsein heeft gegeven bij het UWV voor deze kandidatenverkenner, die voor werkgevers de doelgroep inzichtelijk
maakt en daarmee een antwoord kan bieden op de klachten
van werkgevers dat ze wel willen, maar dat ze niets aangeboden krijgen. Collega Van 't Wout had het daar net ook al

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

over. De kick-off is geweest. Wat is nu het beeld van de
staatssecretaris? Lijdt het tot meer matching tussen werkgevers en werknemers? Zitten er voldoende mensen in? En
dan een heel belangrijke vraag: sluiten de gemeenten zich
aan bij het systeem? Anders krijgen we straks allerlei verschillende kandidatenverkenners en dat zou zonde zijn. Is
zij tevreden over wat er nu ligt? Is zij ook tevreden over de
mate waarin gemeenten zich daarbij aansluiten? Zo nee,
waardoor zou dat komen en wat kan zij eraan doen?
Ik wil inzake de Participatiewet toch ook nog een positief
voorbeeld aanwijzen. Het ligt op een lijn die ook in het CDAprogramma staat, namelijk: moeten we niet toe naar sociale
ondernemingen, naar een wet op maatschappelijk sociale
ondernemingen? Daar is volgens mij op het Cedris-congres
vorig jaar ook uitgebreid over gesproken. Daarmee zouden
wij namelijk bedrijven die een positieve bijdrage aan de
samenleving leveren, daar extra voor in positie brengen en
shared value creëren. In dat kader wil ik BIZ-Platform NL
nadrukkelijk onder de aandacht brengen. We hebben ook
daarover in een algemeen overleg gesproken. Er wordt op
een aantal plekken in Nederland in BIZ-platforms geëxperimenteerd met de uitvoering van de Participatiewet. Ik ben
zelf onlangs in Nieuw-Vennep geweest. Daar zie je allerlei
mkb'ers, ook mkb'ers die minder dan 25 medewerkers
hebben en voor wie dat quotum überhaupt niet in frage is,
toch hun beste beentje voorzetten om gezamenlijk op
bedrijventerreinen of winkelterreinen werk te creëren voor
mensen met enige afstand tot de arbeidsmarkt. Daarbij
wordt het principe gehanteerd dat alles lokaal geproduceerd
en aangeleverd moet worden.
Vanuit het succes van die eerste stappen wordt een sociale
onderneming gestart, in de vorm van een coöperatieve
vereniging, met als doel om al die honderden BIZ-platforms
in Nederland voor elkaar te krijgen en om de Participatiewet
daar een succes te laten worden, ook door bedrijven mee
te laten doen die überhaupt niet door een doelgroepregister
of een quotum worden geraakt. Ik ben hier heel positief
over en ik ben benieuwd of de staatssecretaris ook kansen
ziet hierin. Is zij bereid om te kijken wat zij hieraan kan bijdragen? Ik heb het niet over geld, ik heb het over wat zij
kan doen om te stimuleren dat dit soort mooie initiatieven
landelijk meer voet aan de grond krijgt.
Ik wil het nog hebben over armoede en schulden. Mevrouw
Karabulut is daar ook uitgebreid op ingegaan. Ik heb daarover een aantal vragen aan de staatssecretaris. We hebben
hierover het afgelopen jaar in algemene overleggen herhaaldelijk gesproken. Mevrouw Schouten en ikzelf hebben toen
een initiatiefwet aangekondigd om een adempauze te
regelen bij schulden, een breed wettelijk moratorium. Volgens mij heeft de staatssecretaris destijds gezegd dat een
dergelijk initiatiefwetsvoorstel niet echt nodig was, omdat
zij zelf heel grote stappen aan het maken was. Ik meen mij
te herinneren dat zij toen zei dat het per 1 januari in zou
gaan. Het kan aan mij liggen, maar ik heb dit niet teruggezien in de stukken die we de laatste dagen hebben gekregen,
en dat waren er vrij veel. Ik zag wel dat het een keer
genoemd werd in een passage over de rijksincasso, maar
daar stond niet concreet in wat de voortgang is en of het 1
januari zal ingaan. Als dat wel zo is, dan bied ik mijn excuus
aan aan de staatssecretaris. Mocht het er niet in gestaan
hebben, kan de staatssecretaris hier dan alsnog het goede
nieuws vertellen dat het inderdaad op 1 januari rond is en
van start gaat?

6 december 2016
TK 31

31-27-29

Een ander punt zijn kinderen in armoede. We hebben
afgelopen week een petitie aangeboden gekregen daarover.
Het eerste voorstel in die petitie is een heel sympathiek en
niet ingewikkeld voorstel, namelijk: zorg er met de extra
middelen die nu uitgetrokken worden voor armoede voor
dat de kinderen hierbij betrokken worden. Dat voorstel vind
ik op een heel positieve manier gericht op kinderen, via de
gemeenten. Kan de staatssecretaris hier toezeggen dat zij
met de gemeenten aan de slag gaat om te bezien hoe kinderen daar inderdaad bij betrokken kunnen worden?
Een laatste punt op het gebied van de armoede sluit aan
bij het eerdere rapport van Kerk in Actie. Daar zijn ook al
mondelinge vragen over gesteld. Een van de problemen
die daarin geconstateerd werden, is dat het allemaal zo
ingewikkeld is geworden dat mensen hun weg niet meer
weten te vinden. Andersom hoor ik van gemeenten die heel
actief werk maken van deze taak van gemeenten, dat zij
hun weg naar deze mensen toe niet kunnen vinden. Naar
aanleiding van dat rapport vraag ik wat de staatssecretaris
kan doen aan beide problemen: mensen die verdwalen,
hun weg niet weten te vinden en niet krijgen waar zij recht
op hebben, maar ook gemeenten die aangeven dat zij hun
best doen, maar dat er gewoon een groep is die ze niet
kunnen bereiken en niet in beeld hebben. Wat kan zij doen
aan beide problemen?

De heer Pieter Heerma (CDA):
Laat ik beginnen met die strafwetten. Ik heb in het eerste
algemeen overleg dat wij hadden met toenmalig staatssecretaris De Krom aangegeven dat ik grote twijfels had over
de Fraudewet, die in de vorige periode was aangenomen.
Het was toen niet makkelijk om dat daar neer te leggen,
want wij hadden als een van de weinige partijen die wet
gesteund. Ik ben achteraf wel blij dat ik dat toen al gedaan
heb, want wij hebben inmiddels, ook door de hoogste
rechter in het land teruggefloten, gezien dat die wet niet
fair was.
Wij hebben hier verschillende debatten gehad over armoede
en de problemen die zich daarbij voordoen. Een van die
problemen was dat het geld dat was uitgetrokken voor
armoedebeleid de groep niet bereikte. Daar refereerde ik
net aan in verband met het rapport van Kerk in Actie. Het
is belangrijk dat het geld dat je daaraan besteedt de groep
bereikt. Daarom ben ik heel positief over wat er nu gebeurt
om het geld gericht in te zetten op ondersteuning voor
kinderen. Ook zeg ik naar aanleiding van het rapport van
Kerk in Actie: zorg ervoor dat deze mensen krijgen waar zij
recht op hebben en dat zij niet verdwalen en zorg ervoor
dat gemeenten hen beter vinden. Volgens mij zijn dat concrete stappen om de beschikbare middelen beter te besteden.

…
De voorzitter:
U moet niet uitnodigend naar mevrouw Karabulut kijken.
De heer Pieter Heerma (CDA):
Ik zal ook mevrouw Karabulut geen serenade brengen.
Mevrouw Karabulut (SP):
Dat doet hij al de hele tijd, voorzitter!
De voorzitter:
Ja, dat zag ik. Dat maakt het moeilijk voor mij.
De heer Pieter Heerma (CDA):
Dan moet u ook niet uitnodigend gaan kijken, want dan
duurt het debat helemaal lang.
Mevrouw Karabulut (SP):
De heer Heerma had het over armoede en dan kijkt hij mij
aan. Dat is logisch, omdat wij heel vaak over dit onderwerp
spreken. Maar even alle gekheid op een stokje. De heer
Heerma had het over het Angelsaksische model op de
arbeidsmarkt. In de sociale zekerheid zijn er in de afgelopen
jaren strafwetten ingevoerd, waaraan hij steun heeft gegeven. Ik merk nu dat ook hij het probleem ziet. Armoede is
ook een bestedingsprobleem, een geldprobleem. Erkent de
heer Heerma dat, in navolging van de kerken, Defence for
Children en de Ombudsman? Is de heer Heerma bereid om
eindelijk iets van het geld dat van arm naar rijk is gegaan
in de afgelopen jaren, ook gedurende de crisis, weer terug
te brengen naar de mensen die het moeilijk hebben, als
structurele oplossingen van armoede?

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

Mevrouw Karabulut (SP):
Dat zijn allemaal lapmiddelen. Iedere cent voor armoedebestrijding vind ik prima, maar er is in totaal 5 miljard weggehaald bij de zorg en de sociale zekerheid. De rijken zijn
gewoon rijker geworden en de armen armer. Is het CDA
bereid om iets te doen om armoede structureel op te lossen,
namelijk door de armen iets minder arm te maken en bijvoorbeeld de uitkeringen te verhogen? Dat is effectief
armoedebeleid.
De heer Pieter Heerma (CDA):
De bezuinigingen die de afgelopen jaren zijn doorgevoerd,
hebben wij vaker gesteund dan de SP. Die waren gewoon
nodig. Mevrouw Karabulut zegt dat de rijken rijker zijn
geworden en de armen armer. Volgens mij laten de koopkrachtplaatjes van afgelopen jaren, deze week nog in De
Telegraaf, dat beeld in ieder geval niet zien. Dat is geen
klinkende overwinning voor de VVD geweest in de afgelopen jaren. Ik deel die analyse dus niet. Ik snap dat mevrouw
Karabulut die wel maakt, want de SP en mevrouw Karabulut
hebben tegen vrijwel al deze maatregelen gestemd. Ik vind
het onterecht om over lapmiddelen te spreken. Het is heel
goed dat er ook op gemeentelijk niveau wordt ingezet op
de bestrijding van armoede. Wat mij betreft, is het tweede
pakket van het kabinet beter dan het eerste.
Ik kom bij de AOW-leeftijdsverhoging. Ik interrumpeerde
de heer Van 't Wout daar al over en ik was blij met zijn
antwoord. Het is inderdaad raar dat het aantal klachten
toeneemt en het budget voor de overbruggingsregeling op
een kwart zit van wat ervoor beschikbaar was. En toen de
AOW-leeftijd versneld werd verhoogd, heb ik met de heer
Klaver van GroenLinks de toegang tot die overbruggingsregeling op twee manieren verbreed en uitgebreid. Desondanks is het aantal klachten toegenomen en is het gebruik
van die regeling afgenomen. Dat roept de vraag op of
mensen misschien toch te weinig weet hebben van die

6 december 2016
TK 31

31-27-30

regeling. Of denken mensen misschien nog steeds dat het
om een lening gaat en maken ze er daarom geen gebruik
van? Of hebben ze misschien eerst maatregelen genomen,
om daarna aan te kloppen? Dat kan ook nog. Dan ontstaat
de situatie waarbij de mensen die hun pensioen naar voren
hebben gehaald, er geen recht op hebben, terwijl de mensen die een lening hebben afgesloten, er wel recht op hebben. Ik noem ook de vermogensnorm. Als je dit tegen het
licht houdt, en je ziet hoe groot het aantal klachten is en
hoe weinig er gebruik van wordt gemaakt, moet je je
afvragen of het niet eens tijd wordt om überhaupt die
regeling eens tegen het licht te houden. We voeren in dit
huis vrij heftige discussies over de regelingen voor personeel van Defensie. De discussies daarover worden terecht
gevoerd. Maar personeel van Defensie vormt niet de enige
groep waar dit bij speelt, hoewel het misschien bij deze
groep het heftigst speelt. Zou de staatssecretaris echter
toch eens de hele regeling tegen het licht willen houden,
vanwege die bijna paradoxale situatie dat de toegang is
verbreed, het aantal klachten toeneemt en het gebruik
afneemt? Ik hoor graag een reactie van de staatssecretaris.
Ik ben benieuwd of de minister kan zeggen dat hij het probleem met het meerlingenverlof ook met terugwerkende
kracht gaat oplossen. Ik ben heel blij dat het probleem dat
was ontstaan, voor de toekomst is opgelost. Het CDA heeft
heel lang gewerkt aan het amendement hierover. Dan is
het nogal pijnlijk dat in de praktijk het omgekeerde gebeurt
van wat je ermee beoogd hebt. Ik zou graag zien dat ook
de problemen hiermee uit het verleden zouden worden
opgelost. Het gaat hierbij volgens mij niet om heel veel
geld en ook niet om heel veel gevallen.
Ik dank de minister voor het feit dat hij bij de ouderparticipatiecrèches nu toch een andere weg bewandelt dan in de
afgelopen jaren, en dat het voor de bestaande ouderparticipatiecrèches wel degelijk mogelijk wordt om kinderopvangtoeslag te krijgen. Ik vind het wel ingewikkeld dat het voor
de toekomst uitgesloten wordt. Ik zou graag willen dat de
minister ook eens uitlegt hoe dat in juridische zin zit.
Waarom is dat de juiste keuze? Waarom zou dit geweigerd
moeten worden als er in Utrecht een achtste ouderparticipatiecrèche wordt geopend die voldoet aan alle regels van
het handhavingskader?
Voorzitter, u gaf al aan dat ik al veel te lang heb gesproken,
maar ik wil het toch nog over één onderwerp hebben,
namelijk integratie.
De voorzitter:
Maar voordat u verdergaat, wil de heer Van Weyenberg u
een vraag stellen.
De heer Van Weyenberg (D66):
Met de heer Heerma ben ik blij dat die zeven ouderparticipatiecrèches nu kunnen blijven. Zij werden namelijk echt
in hun voortbestaan bedreigd. De heer Heerma stelt dit
echter in de vragende vorm. Ook bij bijvoorbeeld de GGD
in de gemeente Utrecht zegt men: als er nog een achtste
komt, vinden wij dat prima. Ik vier dus vooral de redding
van de bestaande ouderparticipatiecrèches. Maar mag ik
de vraag van de heer Heerma als volgt begrijpen? Eigenlijk
ziet hij helemaal geen reden om dit voor de toekomst te
begrenzen. Het zal hiermee echt niet een enorme vaart

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

lopen, want voor zo'n ouderparticipatiecrèche moeten de
ouders ook zelf heel veel doen. Zegt de heer Heerma
eigenlijk: daar moeten we vooral niet nu de deur voor
dichtdoen, nog afgezien van de vraag of dat juridisch
überhaupt wel kan?
De heer Pieter Heerma (CDA):
Dat begrijp ik inderdaad niet. De heer Van Weyenberg vat
vrij goed samen waarom ik hierover vragen heb gesteld.
Dit is een heel kort antwoord, voorzitter.
Ik ga nu toch door met het onderwerp integratie. Volgens
mij hebben we in dit land te lang geroepen dat het bij zaken
om tolerantie ging terwijl het eigenlijk om onverschilligheid
ging. We zien dat er in Nederland de laatste jaren sprake is
van een horizontaal verzuilde samenleving. Daarbij is het
loslaten van gezamenlijke waarden een steeds groter probleem geworden, want de bovenlaag van de samenleving
plukt de vruchten van een kosmopolitische wereld zonder
grenzen, en vooral een wereld zonder morele grenzen. De
grenzen van de wet gelden voor iedereen gelijk. Maar die
grenzen geven veel meer ruimte dan de moraliteit die is
afgeschud ooit heeft kunnen geven aan slimmeriken die
hun eigen belangen vooropstellen en willen bevorderen.
Waarden en tradities werden in die tijd dus ook afgeschud
in plaats van gekoesterd. Nieuwkomers in onze samenleving
kregen te vaak de boodschap: welkom in onze "zoek het
zelf maar uit"-samenleving.
Dat is een tijdje lang leuk en aardig en gaat een tijdje lang
goed, maar langzaam maar zeker groeit het gevoel dat er
iets goed mis is in de samenleving. Want vrijheid en
gelijkheid zijn prima ankerpunten voor de relatie tussen de
overheid en de burger. Daarbij gaat het om vrijheid van
vervolging en gelijkheid voor de wet. Maar vrijheid en
gelijkheid zijn niet voldoende om een samenleving mee op
te bouwen en in stand te houden. Daarvoor is meer nodig.
Want vrijheid kan gebruikt worden voor goede zaken, maar
ook voor slechte. En gelijkheid is alleen rechtvaardig voor
gelijke zaken. Onze samenleving is in het loslaten van
allerlei waarden in een rap tempo verworden: van "je mag
het zelf weten" naar "zoek het zelf maar uit" naar "bemoei
je met je eigen zaken, als je mij er maar niet mee lastigvalt".
Niet alleen is dit een belangrijke oorzaak van het falen van
het integratiebeleid tot op heden, maar ook zal dit integratie
in de weg blijven zitten als we het niet gaan adresseren.
We hebben een gezamenlijk cement nodig, een gedeeld
waardenfundament. Ik heb daarover met mijn fractievoorzitter afgelopen jaar een stuk in het blad van ons wetenschappelijke instituut geschreven. Daarin praten wij over
"gezonde vaderlandsliefde". Ik zag dat de minister in zijn
campagne voor het lijsttrekkerschap praat over "progressief
patriotisme". Ik zie enige gelijkenis tussen deze termen.
Daarom ben ik dus positief dat hij die ambitie uitspreekt. Ik
ben benieuwd of hij bereid is om hier nadere invulling aan
die ambitie te geven. Ik ben vooral benieuwd hoe die zich
verhoudt tot de motie-Van Dam over gedeelde waarden.
De brief hierover is door de minister herhaaldelijk toegezegd, maar volgens mij hebben we hem nog steeds niet.
Deze brief biedt een uitgelezen kans om daar iets mee te
doen.
Wat betreft het steeds beloven van brieven die vervolgens
niet komen, heb ik iets meer ergernis over de brief over de

6 december 2016
TK 31

31-27-31

aanpak en het verbieden van antidemocratische organisaties. Volgens mij is deze brief tot nu toe vier keer uitgesteld.
Er is nadrukkelijk beloofd dat we hem voor de begrotingsbehandeling wel zouden krijgen. De heer Azmani vroeg
daar zojuist ook naar. Mijn geduld op dit dossier is een
beetje op. Vandaar dat ik nu ga werken aan een initiatiefwetsvoorstel, dat ik op korte termijn hoop in te dienen, om
dit soort gevaarlijke antidemocratische clubs aan te kunnen
pakken en te kunnen verbieden. In Duitsland gebeurt dat
al. De heer Azmani had het in dat verband over de shariaorganisatie De Ware Religie. Die is afgelopen maand in
Duitsland verboden. Dat heeft grote gevolgen in Duitsland.
Daar wordt gevolg aan gegeven. Maar het gaat niet alleen
om salafistische organisatie of shariaorganisaties. Het gaat
ook om rechts-extremistische organisaties, want de NPD
(Nationaldemokratische Partei Deutschlands) wacht in
Duitsland begin 2017 mogelijk hetzelfde lot.
Ik ga dus zelf het initiatief nemen, maar vraag de minister
toch of hij de afgelopen jaren niet meer had kunnen doen
om de grens scherper te trekken, om het verheerlijken van
terroristisch geweld tegen te gaan, om antidemocratische
partijen te verbieden en om kwalijke geldstromen tegen te
gaan. Op dat punt lijkt op dit moment namelijk vooral een
voornemen te liggen om met wetgeving te komen. Ik vraag
de minister wat er in dat wetsvoorstel komt te staan.
Ik sluit af met inburgering. Ik houd het heel kort. Over
inburgering en de vraag hoe succesvol die is, hebben we
in het voorjaar een brief gekregen met allerlei cijfers. Die
waren niet florissant. In de latere brief die we kregen,
stonden niet zo veel cijfers. Daarvan heb ik aangegeven: ik
wil toch weten hoe het ervoor staat. In de brief die we
recentelijk kregen, staan de aanvullende cijfers over het
eerste cohort dat in het eerste kwartaal van 2016 klaar had
moeten zijn, maar niet de door mij gevraagde cijfers over
het tweede en derde kwartaal van 2016. Ik vraag de minister
dus of hij die cijfers alsnog wil geven, omdat die echt een
beeld geven van de stand van de inburgering op dit
moment.
Mijn allerlaatste alinea betreft een punt van zorg. De heer
Azmani had het er zojuist al over. Als we in deze zaal
rondkijken, kunnen we zien waar het goed gaat met de
integratie. We zien rolmodellen voor jongens en meisjes
die hard hun best doen. Ik heb het hier over de Kamervoorzitter zelf, maar ook over diverse woordvoerders die aanwezig zijn bij dit debat of bij andere debatten. Ik vind het kenmerkend voor de staat van de huidige politiek dat juist deze
mensen vanuit de politiek zelf worden beschimpt en weggezet. Dat gebeurt niet van één kant maar van twee kanten.
Voor de PVV zijn ze nooit Nederlander genoeg en door
DENK worden ze weggezet en uitgemaakt voor "lokaas".
Wat mij betreft zijn dit twee lelijke kanten van dezelfde lelijke
medaille.
De heer Öztürk (Groep Kuzu/Öztürk):
Dit is de beroemde discussie die het CDA de afgelopen tijd
overal, op de radio en links en rechts, wil voeren. DENK
maakt de politiek transparant. De mensen die het CDA voor
de verkiezingen inzet om bij moskeeën stemmen te halen,
stemmen hier anders dan ze in de moskee hebben gezegd.
Wij maken dat transparant, open, eerlijk. Dat is wat DENK
doet, en dat zou u ook moeten doen.

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

De heer Pieter Heerma (CDA):
Wat DENK doet, is Kamerleden in dit huis, volksvertegenwoordigers, aanspreken op hun afkomst, op de afkomst
van hun ouders, op hun religie. Dat is etnisch profileren.
Dat is precies hetzelfde als de PVV doet. Volgens mij is het
zojuist in dit debat met de heer Azmani nog gebeurd, die
terecht aangeeft dat hij het onprettig vindt om op die manier
aangesproken te worden. Als de PVV het doet, is het iets
waar wij allemaal ongemak en ongenoegen over voelen.
Maar als DENK het doet, een partij die zegt voor de verbinding te staan, komt er nog een extra randje van hypocrisie
rondom dit etnisch profileren.
De heer Öztürk (Groep Kuzu/Öztürk):
Ik zal maar niets zeggen over de leden die aan het klappen
zijn. Maar de heer Knops van het CDA stond daar en
noemde mij Kuzu in plaats van Öztürk, terwijl hij ook een
Limburgs Kamerlid is. Daarna zei hij: ze lijken allemaal op
elkaar. Dat is een beetje xenofobisch meegaan met de PVV.
Dit gedrag, dat keurt u goed. Dat vindt u prima. Op het
moment dat een aantal lokazen die zich voor een partij laten
misbruiken, gewoon misbruiken, vervolgens hier anders
stemmen, en wij dat tastbaar en zichtbaar maken, hebt u
daar moeite mee. Ik denk dat u eerst met uw collega Knops
moet praten als het gaat om collega's beschimpen.
De voorzitter:
De heer Van Weyenberg.
De heer Van Weyenberg (D66):
Ja, voorzitter, een punt van orde. Ik zou u willen vragen om
in te grijpen als op deze manier collega's zwart worden
gemaakt. Ik wil u ook niet in een lastige positie brengen. Ik
vind dit echt stuitend. We hebben dit ook al twee weken
terug in een debat met de heer Kuzu gehad. Ik vind het
stuitend dat gekozen volksvertegenwoordigers zo worden
weggezet door een partij die zegt op te komen voor de
verbinding, maar uiteindelijk op zoek is naar belang en het
zaaien van meer verdeeldheid.
De voorzitter:
Wij voeren hier een debat op inhoud. We spreken mensen
niet persoonlijk aan. Dat zijn regels die wij met elkaar
afgesproken hebben. Mevrouw Voortman.
Mevrouw Voortman (GroenLinks):
Ik denk dat wij ook vanuit de zaal kunnen opkomen voor
onze collega's. Ik vind dat een term als "lokazen" zeer
ongepast is. Ik wil ook bij dezen daar afstand van nemen.
Ik zou het fijn vinden als de heer Öztürk, die zegt voor de
verbinding te zijn, ook hier nu aangeeft dat dat niet zijn
bedoeling was. Dan zou hij zich echt verbindend tonen.
Mevrouw Karabulut (SP):
Op zich staat het je vrij om cliëntelisme te ontmaskeren,
maar ik ken maar twee personen in deze Kamer die zich
daar schuldig aan hebben gemaakt en dat zijn de heer Öztürk en de heer Kuzu zelf. Vervolgens hebben ze hun fractie
verlaten. Noem dat er dan ten minste bij.

6 december 2016
TK 31

31-27-32

De voorzitter:
De heer Öztürk.
De heer Öztürk (Groep Kuzu/Öztürk):
Ja, voorzitter, u laat het allemaal maar gaan, en wanneer
ik iets zeg, hebt u altijd een opmerking. Dat vind ik wel
jammer. Als het gaat om cliëntelisme, maken wij transparant wat hier gebeurt. Wat ik jammer vind, is dat een aantal
Kamerleden er niet tegen kan dat wij transparant maken
wat hier in dit huis gebeurt. Ook vanavond hebben we laten
zien wie voor de motie over "de lange arm" heeft gestemd
en wie niet. Dat zullen we blijven doen.
De voorzitter:
Mijnheer Heerma, u mag kort reageren.
De heer Pieter Heerma (CDA):
Ik zou de vraag nog willen beantwoorden. De heer Van
Weyenberg refereerde net terecht aan het feit dat we het
tijdens het laatste AO, waar de heer Kuzu bij aanwezig was,
al hebben gehad over de heer Knops, die een vergissing
maakte en daar zijn excuses voor aanbood. Wat DENK doet,
is gericht collega's van Turks- of Marokkaans-Nederlandse
afkomst eruit pikken en daar suggestieve filmpjes over
maken met halve waarheden en hele leugens om hen aan
te spreken op hun afkomst en hun religie. Ik herhaal nogmaals dat dit de andere kant is van dezelfde lelijke medaille,
hetzelfde als de PVV doet, alleen voegt DENK hier nog een
extra randje hypocrisie aan toe.
De voorzitter:
Dank u wel. We gaan nu schorsen voor de dinerpauze.
De vergadering wordt van 19.43 uur tot 20.33 uur geschorst.
De voorzitter:
Ik geef het woord aan de heer Kerstens, die spreekt namens
de PvdA-fractie. Ik doe een beroep op iedereen om terughoudend te zijn in het plegen van interrupties.

De heer Kerstens (PvdA):
Voorzitter. Ik begin met een huishoudelijke mededeling.
Die mededeling is een beetje overbodig, want we hebben
de interrupties inmiddels gehoord, maar mijn collega Marcouch neemt het onderdeel "integratie" voor zijn rekening,
inclusief arbeidsmarktdiscriminatie. Voor degenen die
daarop willen interrumperen: even geduld.
Wie je ook bent, wat je ook doet en waar je ook vandaan
komt, de Partij van de Arbeid wil gewoon goed werk voor
iedereen. Gewoon goed werk is werk waarmee je je brood
kunt verdienen, met iets erop en iets erbij. Het is werk
waardoor je jezelf verder kunt ontwikkelen, waarbij je verzekerd bent tegen ziekte of ongeval en voor je oude dag en
waarbij je beschermd bent tegen de willekeur van een baas
of opdrachtgever. Het is werk dat je kunt combineren met
je leven buiten je werk en waarbij je gezond blijft. Gewoon
goed werk op een fatsoenlijke arbeidsmarkt, dat is waar de
Partij van de Arbeid voor staat. Een arbeidsmarkt waarop

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

mensen niet worden gezien als een kostenpost waarop je
zo veel mogelijk bezuinigt, maar als het grootste kapitaal
waarin je juist investeert. Een arbeidsmarkt waarop mensen
geen baantjes aan elkaar hoeven te rijgen om thuis de
eindjes aan elkaar te kunnen knopen, maar die mensen
perspectief biedt en meer zekerheid dan nu. Een arbeidsmarkt waarop mensen die elkaars collega's zijn, niet elkaars
concurrenten worden en tegen elkaar worden uitgespeeld,
maar samenwerken. Een arbeidsmarkt waarop mensen die
extra hulp nodig hebben om te kunnen meedoen, niet aan
de kant staan, maar gewoon aan de slag kunnen.
We hebben in de afgelopen jaren belangrijke stappen gezet
in de strijd voor een fatsoenlijke arbeidsmarkt, vaak
schouder aan schouder met de vakbeweging en samen —
de heer Van 't Wout zei het net al — met onze coalitiepartner, soms een beetje en soms een beetje meer tegen heug
en meug. We werden daarin altijd gesteund door een grote
meerderheid in de Kamer. Ik noem de Wet aanpak schijnconstructies en de Wet ketenaansprakelijkheid, bijvoorbeeld
in de transportsector. De grote jongens, bijvoorbeeld de
opdrachtgevers, kunnen hierdoor bij misstanden of onderbetaling niet meer de andere kant opkijken. Ze kunnen
inmiddels zelf een rekening tegemoetzien. Volgens de vakbonden, die niet voor niets hebben gedemonstreerd voor
deze wetten, is dat een goede zaak. Ze zijn er blij mee en
zien het als een flinke steun in de rug van buitenlandse
collega's die hun mond vaak niet durven opendoen, omdat
dat hun een enkele reis Warschau oplevert. Ze zien het
echter vooral als een steun in de rug van de Nederlandse
werknemer in de bouw, de transportsector en op heel veel
andere plekken die zogenaamd als "te duur" aan de kant
wordt gezet; voor jou twee Polen, drie Bulgaren of vier
Roemenen.
We hebben stappen gezet met de Participatiewet en de Wet
banenafspraak en quotum arbeidsbeperkten, waardoor het
steeds gewoner wordt dat mensen met een beperking aan
de slag zijn in het bedrijfsleven en bij de overheid, als collega tussen de collega's. Maatschappelijk verantwoord
ondernemen is immers meer dan Max Havelaar koffie
schenken. We zetten ook stappen met de Wet normering
topinkomens, de strengste in zijn soort in Europa, zodat
weer helder wordt dat mogen werken in de publieke en de
semipublieke sector om dienen gaat en niet om verdienen.
We zetten stappen met de afschaffing van het wettelijk
minimumloon voor 21- en 22-jarigen en de forse verhoging
van het wettelijk minimumloon voor jongeren onder de 21
jaar. We zetten stappen met het verbeteren van de kinderopvang en verlofregelingen, omdat je naast je werk ook
nog een leven hebt. We zetten stappen door als rijksoverheid zelf schoonmakers vast in dienst te nemen en door te
garanderen dat mensen die op stukloon werken, altijd
minstens het minimumloon verdienen.
We zetten daarnaast stappen met de Wet werk en zekerheid,
die is afgesproken met vakbonden en werkgevers. Met die
wet wordt het ontslagrecht eerlijker gemaakt, zodat niet
alleen de goedbetaalde manager, maar ook de bouwvakker
of de schoonmaakster bij ontslag een vergoeding krijgt. We
proberen met die wet een eerste dam op te werpen tegen
de in de afgelopen decennia doorgeslagen flexibilisering
op de arbeidsmarkt. Volgens sommigen is die doorgeslagen
flexibilisering onvermijdelijk of zelfs de oplossing, maar
volgens de Partij van de Arbeid is zij dat zeker niet; integendeel. Flex inzetten niet omdat er bijvoorbeeld sprake is van
piek en ziek en je daar met je bedrijf op wilt en moet

6 december 2016
TK 31

31-27-33

inspelen, maar omdat het de goedkoopste manier is om
mensen voor je aan het werk te zetten, is geen oplossing.
Het is een groot probleem voor de mensen die er de dupe
van zijn, voor hen die hun eigen arbeidsvoorwaarden erdoor
naar beneden gezogen zien worden, voor bedrijven en
branches die zo op den duur hun eigen graf graven, voor
de arbeidsmarkt als geheel en voor onze samenleving.
Recent onderzoek bevestigt dat nog eens: de troosteloze,
uitzichtloze en kansloze flex slaat vooral neer bij de mensen
die dat het slechtst kunnen lijden, bij mensen die het allemaal niet cadeau krijgen in het leven, die niet de meeste
kansen hebben gekregen en die niet de hoogste opleiding
hebben kunnen volgen, maar die ook gewoon die boterham
met iets erop en iets erbij voor zichzelf en voor hun gezin
willen verdienen, zouden moeten verdienen. Die flex slaat
niet neer bij die 79% van de aanwezigen op een groot congres van uitzendbureaus dat pas geleden werd gehouden.
Weliswaar werd daar uitgebreid de lof van flex bezongen,
maar diegenen hadden zelf wel allemaal een vast contract.
De strijd om een fatsoenlijke arbeidsmarkt is nog niet
gestreden, nog lang niet. Er is namelijk fors verzet tegen.
Steeds nieuwe trucs, steeds nieuwe slimmigheidjes, steeds
nieuwe constructies, steeds nieuwe verdienmodellen om
maar zo goedkoop mogelijk uit te zijn, om over de rug van
hardwerkende mensen zelf zo veel mogelijk binnen te slepen. Uitgebuite Filipijnen zitten op de vrachtwagen.
Onderbetaalde Bulgaren en Turken staan op de steiger, en
hun Nederlandse collega's aan de kant. Jongeren kunnen
na hun afstuderen alleen als stagiaire aan de slag, omdat
zij dan met een boekenbon kunnen worden afgescheept.
Mensen kunnen jarenlang vast werk doen maar krijgen
geen vast contract. Oproepkrachten moeten maar afwachten
of en, zo ja, wanneer en hoelang zij worden opgeroepen
en dus of en, zo ja, wanneer en hoeveel inkomen zij krijgen.
Het zijn mensen die geen zekerheid hebben, maar ook geen
keus, geen andere keus dan het allemaal maar te accepteren.
Op de arbeidsmarkt is al een tijd, een hele tijd, een race
naar de bodem aan de gang. Wij proberen die te stoppen.
Het is een race naar de bodem waarbij steeds meer mensen
kopje onder gaan als zij niet uitkijken. Het gaat om steeds
meer mensen, maar niet om iedereen dus: denk aan die
79% van net. Een tweedeling op en rond de arbeidsmarkt
is het gevolg, een tweedeling tussen degenen die meedoen
en degenen die aan de kant staan, tussen degenen voor
wie het zzp-schap de volgende stap in de emancipatie van
de arbeider is en degenen voor wie de klok 100 jaar wordt
teruggedraaid, naar de tijd van de daglonen, waarbij je met
de pet in de hand maar moet wachten of er morgen werk
en dus brood op de plank is. Het is een tweedeling tussen
de haves en de have nots, tussen de insiders en de outsiders, tussen de geluksvogels en de pechvogels. Zo'n
tweedeling is voor de Partij van de Arbeid onaanvaardbaar
en voor onze samenleving onhoudbaar. We doen daar dan
ook aan wat we kunnen, maar er moet meer gebeuren. De
Partij van de Arbeid wil er ook meer aan doen.
De voorzitter:
Een korte interruptie en een kort antwoord.

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

De heer Van Weyenberg (D66):
De heer Kerstens zei: je moet maar wachten of je nog werk
hebt. Daarbij moest ik denken aan al die zzp'ers die de
gevolgen ervaren van de wet van het kabinet, maar dat
terzijde. In de opsomming van de misstanden die de heer
Kerstens gaf, miste ik er eentje. Dat is de oproep van
mevrouw Hamer om ervoor te zorgen dat payrollkrachten
gelijk worden beloond. Wat schetst al maanden mijn verbazing? Dit wordt steeds geblokkeerd door twee partijen in
het parlement: de VVD en, hoewel mevrouw Hamer van de
Partij van de Arbeid is, de Partij van de Arbeid. Gaat de heer
Kerstens zich weer bij dat andere rijtje voegen? Dat zou ik
goed nieuws vinden vandaag.
De heer Kerstens (PvdA):
Het is bekend hoe de PvdA over payrolling denkt. Naar
aanleiding van een heel recente uitspraak van de Hoge Raad
heb ik de minister heel kritisch bevraagd of hij daar nog
wat aan gaat doen of kan doen. Eerder in het debat is het
al een paar keer door de heer Van 't Wout verwoord, toen
het ging over eigen wensen die je soms helemaal en soms
deels in een coalitie kunt verwezenlijken en waarbij soms
nog wat te wensen overblijft. Dat laatste geldt voor de
Partij van de Arbeid als het gaat om payrolling. Zij zou daar
graag verder mee gaan. Althans, zij zou graag een eind
willen maken aan payrolling. Maar zoals de heer Van 't
Wout en zijn partij zich loyaal naar ons toe opstellen als
coalitiepartner, doet de Partij van de Arbeid dat in ieder
geval tot de verkiezingen wat betreft het dossier payrolling.
Dat neemt niet weg dat ik de minister die schriftelijke vragen
heb gesteld en dat ik er dadelijk nog wat opmerkingen over
zal maken.
De heer Van Weyenberg (D66):
Als ik het mij goed herinner, is die motie van mevrouw
Hamer zelfs van ná de verkiezingen, dus dat vind ik enigszins raar. Ik snap heel goed dat je compromissen sluit. Ik
neem de heer Kerstens dat ook allerminst kwalijk, want
compromissen sluiten houdt ons politieke bestel overeind.
Maar wat ik wel jammer vind, is dat er een ongeveer
Kamerbreed aanvaarde motie ligt om hier wat aan te doen.
Die motie is gesteund door D66, GroenLinks en de SP. Maar
nu verdwijnt die motie. Compromissen snap ik dus wel,
maar dit staat niet in het regeerakkoord en de motie-Hamer
was heel verstandig. Nu wordt het uitvoeren van een PvdAmotie geblokkeerd door de PvdA. Dat is toch heel teleurstellend? Ik begrijp daarom ook niet meer waar de Partij van
de Arbeid staat. Kunnen we op dit punt dan toch niet nog
een klein doorbraakje hebben voor de verkiezingen? Dat
moet toch nog lukken? De payrollers zijn immers de enige
winnaars van de zzp-wet tot nu toe. Daar wordt de heer
Kerstens toch niet vrolijk van?
De heer Kerstens (PvdA):
Als dat zou kunnen. Ik heb aangeven hoe wij tegen payrolling aankijken. De heer Van Weyenberg weet ook dat in het
voorjaar een set afspraken is gemaakt; de heer Van 't Wout
refereerde daar al aan. De Partij van de Arbeid staat achter
die afspraken. De belangrijkste afspraak was wat ons betreft
het eindelijk — 40 jaar na de invoering — afschaffen van
het wettelijk minimumjeugdloon voor mensen van 21 jaar
en ouder en het fors verhogen van de salarissen voor jongeren onder 21 jaar. Als de heer Van Weyenberg net zo

6 december 2016
TK 31

31-27-34

goed als ik snapt dat het leven soms uit compromissen
bestaat, begrijpt hij dat wij in die deal, waarin voor heel
veel mensen zeer mooie zaken zitten die heel veel mensen
positief raken in hun portemonnee — dit even niet konden
afspreken. Maar geen nood: dit staat in ons verkiezingsprogramma. Als alle partijen die de heer Van Weyenberg zojuist
noemde, ook na de volgende verkiezingen nog voor het
aanpakken van payrolling zijn, gaan we dat samen gewoon
doen.
Mevrouw Voortman (GroenLinks):
De motie van mevrouw Hamer was van vóór de deal. Dan
zou je verwachten dat die motie in elk geval uitgevoerd
moet worden. Daar zou de heer Kerstens dan toch bovenop
moeten zitten?
De heer Kerstens (PvdA):
Wij hebben die motie uiteraard in die besprekingen op tafel
gelegd en wij hebben aangegeven dat dat wat ons betreft
een heel mooi moment was om ook die motie te verzilveren.
Dat is niet gelukt.
De voorzitter:
Dat hebt u inderdaad gezegd.
Mevrouw Voortman (GroenLinks):
Het kan toch niet zo zijn dat er zomaar een streep wordt
gezet door andere zaken, waarover in de Kamer al is
besloten? Zegt de Partij van de Arbeid nu eigenlijk dat in
de Kamer wel besluiten kunnen worden genomen, maar
dat de Partij van de Arbeid haar handtekening onder voorstellen toch intrekt als de VVD dat zegt? Is dat wat de Partij
van de Arbeid nu over payrolling zegt?
De heer Kerstens (PvdA):
Nee, dat is zeker niet zo. Dit is het spiegelbeeld van wat de
heer Van 't Wout zojuist aangaf over wensen die de VVD
had willen verwezenlijken toen we met z'n allen, ook met
sociale partners, aan tafel zaten, onder andere om een
aantal verbeteringen in het kader van de Wet werk en
zekerheid door te voeren. Dat wij die slag toen niet
gewonnen hebben, betekent niet dat wij anders over payrolling zijn gaan denken. Dat mag blijken uit de vragen die
ik heb gesteld, uit ons verkiezingsprogramma en uit het
aanbod dat ik zojuist deed: als u allemaal op dezelfde
manier over payrolling blijft denken als wij, zou er na 15
maart zomaar een meerderheid kunnen zijn om dat fenomeen aan te pakken.
Op de arbeidsmarkt is een race naar de bodem aan de gang.
Die race leidt tot een tweedeling die voor de Partij van de
Arbeid onaanvaardbaar en voor onze samenleving
onhoudbaar is. Ik zei al dat we daar iets aan hebben gedaan,
dat we daar iets aan doen en dat we daar meer aan willen
doen, niet door de andere kant op te kijken en zo het
spreekwoordelijke water naar het even spreekwoordelijke
laagste punt te laten stromen, ook niet door dat laagste
punt nog wat lager te leggen, bijvoorbeeld door eindeloze
reeksen van tijdelijke contracten toe te staan of door voor
te stellen om cao's af te breken en vakbonden en passant
een kopje kleiner te maken, en ook niet door van alle men-

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

sen die nog wel enige zekerheid hebben, die zekerheid
onder het motto "even slecht is ook gelijk" af te pakken door
voor te stellen om het ontslagrecht de nek om te draaien
en vervolgens elke flexbaan gewoon maar "een vaste baan"
te noemen. Het onder het motto "u zoekt het allemaal zelf
maar uit" afbreken van ons arbeidsrecht en van ons sociale
stelsel zal veel mensen opbreken; dat zal onze samenleving
opbreken.
Om die race naar de bodem te stoppen, is het nodig om
een norm te stellen, de norm dat werkgevers fatsoenlijk
met hun mensen omgaan. Hetzelfde geldt voor opdrachtgevers. Het ideaal van mij en de Partij van de Arbeid is om
dat te bereiken, niet door de boel af te breken maar door
te bouwen aan een gelijk speelveld qua rechten en plichten
voor werkenden en qua kosten en risico's voor werkgevers
en opdrachtgevers. Dat is ons ideaal, maar dat is ook
noodzakelijk. Dan worden weer eerlijke keuzes gemaakt op
een fatsoenlijke arbeidsmarkt en dan wordt de onzekerheid
die aan mensen en aan onze samenleving vreet, teruggedrongen. Daar hebben we, zoals gezegd, al een flink aantal
stappen in gezet, maar er zijn meer stappen nodig. Een deel
daarvan kunnen en moeten we nu al zetten. Daarom vraag
ik de minister om zijn strijd in Europa voor "gelijk loon voor
gelijk werk" nog steviger voort te zetten. Als het de regels
zelf zijn die ervoor zorgen dat de een wordt onderbetaald
en de ander wordt weggeconcurreerd, dan moeten die
regels anders of moeten ze weg, eerst de Detacheringsrichtlijn en daarna de regels die premieshoppen in de sociale
zekerheid mogelijk maken. Dat is noodzakelijk voor een
socialer Europa. Ik vraag de minister om ervoor te zorgen
dat Nederland bij bijvoorbeeld de komende onderhandelingen over de brexit stevig inzet op het schrappen van foute
regels en om te doen wat ik hem onlangs hoorde zeggen:
stoppen met arbeidsmigratie als die blijft leiden tot onderbetaling van de een en het wegconcurreren van de ander.
Ik vraag hem ook, en opnieuw, om onze eigen regels aan
te pakken die grote verschillen in loonkosten veroorzaken
en dus bijdragen aan de race naar de bodem, te beginnen
met de expatregeling, die afgaande op de kranten meer
wordt misbruikt dan gebruikt, en het convenant tussen de
Belastingdienst en de uitzendbranche, oftewel de ET-regeling, dat Nederlandse werknemers duurder maakt.
Ik vraag de minister om de tijdelijke uitbreiding van de
Arbeidsinspectie, die na een door mij ingediende motie bij
het sociaal akkoord werd overeengekomen, nu al structureel
te maken en niet pas in het voorjaar daarnaar te kijken. Wat
we, als het aan mij ligt, in het voorjaar zouden moeten doen,
is bekijken wat er daarbovenop nog kan en moet. Goede
handhaving is het sluitstuk, niet de sluitpost, van een
effectieve aanpak van misstanden.
Daarnaast vraag ik, net als een aantal andere collega's, de
minister om samen met zijn collega van Infrastructuur en
Milieu te bekijken hoe er snel een eind kan worden gemaakt
aan de mensonterende toestanden op parkeerplaatsen in
het hele land, waar Oost-Europese chauffeurs gedwongen
wekenlang in een truck bivakkeren en hun potje op een
campinggasstelletje moeten koken. Tijdens het rondetafelgesprek dat de Kamer onlangs had over de misstanden in
de transportsector, stond het aanpakken daarvan bij iedereen met stip op één.

6 december 2016
TK 31

31-27-35

Als het gaat om stappen richting een fatsoenlijke arbeidsmarkt noem ik ook payrolling. Ik gaf net al antwoord op
vragen van de heer Van Weyenberg daarover. De Hoge
Raad heeft onlangs uitspraak gedaan in een zaak over
payrolling. Het is een uitspraak met verstrekkende en nietfraaie gevolgen voor werknemers, die bij wijze van spreken
eindeloos aan het lijntje gehouden kunnen worden. Uit de
beantwoording van de door mij daarover gestelde Kamervragen maak ik op dat de minister daar, net als ik, iets aan
wil doen. Klopt dat?
Vorige week hebben we wat betreft de voorbeeldrol van
de overheid voor een fatsoenlijke arbeidsmarkt meters
gemaakt door gemeenten te verplichten om echte beschutte
werkplekken te maken, zodat ze mensen met bijvoorbeeld
ernstige beperkingen niet langer via dagbesteding afschepen met een uitkering maar hun gewoon loon betalen. Ik
dring er bij de staatssecretaris al langer op aan om
gemeenten er ook toe te verplichten meer werk te maken
van het tegengaan van verdringing bij re-integratie van
uitkeringsgerechtigden, waardoor soms flexbanen in exbanen veranderen. Mijn voorstel om van gemeenten te
verlangen dat ze van tevoren toetsen op verdringing,
waarbij iemand zijn betaalde baan verliest omdat die baan
door een gratis iemand wordt ingenomen, gaat de staatssecretaris steeds te ver. Toch doe ik het voorstel hierbij nog
een keer. Laat de gemeenten vrij in de wijze waarop ze die
toets vormgeven. Dat kunnen ze met een commissie doen
waarvan bijvoorbeeld vakbonden en werkgevers deel uitmaken. Ze kunnen ook een meldpunt inrichten, zoals in Den
Haag is gebeurd. Maar verplicht de gemeenten in ieder
geval om dat te doen, om vooraf te toetsen op verdringing.
Mevrouw Karabulut (SP):
Mijn vraag gaat nog over het vorige punt. De Partij van de
Arbeid zegt nu, terecht, dat de zogenoemde vrijheid van
werknemers in de praktijk leidt tot onvrijheid van werkenden
door uitbuiting, verdringing en mensonterende situaties in
Europese landen. Mijn vraag aan de fractie van de Partij
van de Arbeid is: zegt ze nu ook tegen de minister dat we
het vrije verkeer van werknemers moeten beperken en
stoppen om onze arbeidsmarkt te reguleren en dat we
daarbij zelf voorop gaan lopen? Of zegt ze: we wachten en
lopen achter Europa aan?

die te adresseren. Ik heb de minister zonet gevraagd om
niet alleen in Nederland — ook daarvoor doe ik hem suggesties om meer stappen te zetten — maar ook in Brussel
een tandje bij te zetten. Ik heb hem gevraagd om niet achteraan te lopen — dat doet hij overigens niet — maar
vooraan te lopen. Als het niet lukt om oneerlijke regels
aangepast te krijgen en als arbeidsmigratie een verdienmodel blijft, waarbij de ene werknemer wordt onderbetaald
en de andere wordt weggeconcurreerd, moet hij ook zijn
vraagtekens gaan zetten bij arbeidsmigratie. We lopen dus
niet achteraan, maar we doen het wel in de volgorde waarin
het hoort.
Mevrouw Karabulut (SP):
Ik wil het toch even heel scherp krijgen. Ik heb in de afgelopen jaren drie voorstellen gedaan voor het herinvoeren van
de tewerkstellingsvergunning en het reguleren van de
arbeidsmarkt. De Partij van de Arbeid stemde alle drie de
keren tegen. Kan ik nu rekenen op steun van de Partij van
de Arbeid-fractie om dit wel te regelen, om een einde te
maken aan deze sociale ellende?
De heer Kerstens (PvdA):
Ik heb toch een genuanceerd antwoord, ben ik bang. Als
wij hier in Nederland zouden uitvaardigen dat we een vergunningstelsel invoeren, is dat iets wat we hier wel kunnen
uitvaardigen, op papier kunnen zetten en in een motie
kunnen zetten, maar wat niet zal worden doorgevoerd in
Europa. Over zo'n besluit moet je het namelijk samen eens
worden. Ik zeg tegen de minister het volgende. Ga dat traject in, wandel dat traject af — of trek een sprintje — dat je
al bent begonnen met de aanpassing van de Detacheringsrichtlijn. Pak daarna ook het zogenaamde premieshoppen
aan: ik betaal premie in een land waar die premie nauwelijks
iets voorstelt, waardoor ik hier mensen een stuk goedkoper
aan het werk kan zetten. Gebruik daarvoor de brexitonderhandelingen, die onder andere daarover gaan. Als je dan
uiteindelijk de conclusie moet trekken dát, trek dan de
ultieme consequentie. Dan zou wat mij betreft zeker het
instrument van de tewerkstellingsvergunning aan de orde
kunnen zijn.
De voorzitter:
Gaat u verder.

De heer Kerstens (PvdA):
Het laatste zeker niet. We hebben dat in de afgelopen jaren
ook niet gedaan. Voordat ik in de Kamer kwam, had ik
gewoon een baan. Ik herinner me dat ik als voorzitter van
FNV Bouw hier aan de overkant werd uitgenodigd door
onder anderen de heer Ulenbelt en een aantal andere
Tweede Kamerleden die deel uitmaakten van de tijdelijke
commissie Lessen uit recente arbeidsmigratie. Ik heb toen
een lans gebroken voor het openen van onze ogen voor de
schaduwkanten van het vrije verkeer van werknemers. Ik
heb toen een zespuntenplan neergelegd. Al die zes punten
zijn inmiddels in deze kabinetsperiode, samen met de
minister en de Kamer, gerealiseerd, onder andere in de Wet
aanpak schijnconstructies, de Wet ketenaansprakelijkheid
in het transport en de Wet arbeidsvoorwaarden gedetacheerde werknemers in de Europese Unie. Er worden nu
grotere stappen gezet dan ooit op dit dossier. We durven
nu met zijn allen eindelijk ook oog te hebben voor de
schaduwkanten van het vrije verkeer van werknemers en

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

De heer Kerstens (PvdA):
Ik was voor de interruptie net beland bij de Participatiewet.
Cruciaal voor het aan de slag komen van de mensen voor
wie de wet is bedoeld, is het door gemeentes en het UWV
maar vooral vóór werkgevers inzichtelijk maken wie iemand
is, wat hij kan, wat hij wil en wat ervoor nodig is om daar
te komen, wat iemands talenten zijn en ja, ook iemands
beperkingen. Met de pas gepresenteerde kandidatenverkenner is daartoe een belangrijke stap gezet, die ik graag verder
wil brengen in het hele land. Daarom doe ik een beroep op
de staatssecretaris om extra geld uit te trekken voor elk van
de 35 arbeidsmarktregio's. Ik zal daarover samen met de
collega's van de VVD een amendement indienen. Om in die
regio's bovendien nog een extra slinger te geven aan het
bij elkaar brengen van werkgevers en kandidaten, zou ik
graag zien dat de staatssecretaris nadenkt over een aantal
trekkers uit de groep mensen voor wie de wet is bedoeld.

6 december 2016
TK 31

31-27-36

Ik heb gezien dat niks zo inspirerend en enthousiasmerend
werkt als echte mensen die weten waar het om gaat en die
de doelgroep een gezicht en een stem geven, om dat verschrikkelijke woord toch maar even te gebruiken. Ik wil van
de staatssecretaris weten of zij bereid is om daarover na te
denken.
Vorig jaar hebben mijn collega's van de VVD en ik een lans
gebroken voor extra middelen om de kansen op werk aan
de andere kant van de grens een extra impuls te geven. Dat
is toen gebeurd. Er is ook extra geld vrijgemaakt voor een
specifiek sectorplan grensoverschrijdende arbeid. Ik vraag
de staatssecretaris vandaag opnieuw, mede namens de
collega's van de VVD, om te bekijken of er nog een extra
impuls gegeven kan worden aan arbeidsmarktregio's die
aan de grens liggen. Er zijn kansen voor mensen op werk.
Laten we die vooral benutten.
Wat betreft die kansen op werk sluit ik me overigens aan
bij wat mijn VVD-collega in het begin heeft gezegd over
extra scholing voor werkzoekenden. De scholingsvouchers
die Partij van de Arbeid en VVD daar samen voor hebben
bedacht, slaan flink aan, zo blijkt in de praktijk. Vooral
mensen met een vmbo- of een mbo-opleiding hebben er
profijt van. Voortzetten dus, zeg ik de heer Van 't Wout hier
na.
Gewoon goed werk betekent ook werk dat je niet ziek maakt,
waaraan je niet doodgaat. Daarom heeft de Partij voor de
Arbeid bijvoorbeeld gepleit voor een onafhankelijk instituut
beroepsziekten. De minister is daarover met partijen in
gesprek en komt begin volgend jaar met een terugkoppeling
daarvan. Ik vraag de minister nu al om te besluiten dat
beroepsziekte het centrale thema wordt van de over een
tijdje, als de huidige campagne over werkstress is afgelopen, van start gaande arbocampagne van de overheid.
Ik vraag de minister ook om na te denken over de vraag of
er voor slachtoffers van de zogenoemde schildersziekte een
regeling kan worden getroffen die vergelijkbaar is met wat
wij een aantal jaren geleden voor asbestslachtoffers hebben
gedaan. Dit zijn mensen die de diagnose van een beroepsziekte hebben en echt alles uit de kast hebben gehaald om
hun recht te halen. Soms is dat gelukt, maar soms zijn ze
tegen een muur van met name verzekeraars aangelopen.
Zouden wij die mensen kunnen helpen, minister?
Uit de cijfers blijkt dat de armoede in Nederland terugloopt.
Er leven in een paar jaar tijd 150.000 gezinnen minder in
armoede, zegt het CBS. Dat is goed nieuws, maar nog
steeds zitten te veel mensen in die situatie. Het kabinet heeft
al zowat vanaf het begin van deze periode 100 miljoen extra
vrijgemaakt voor de bestrijding van armoede. Vorig jaar
was er een eenmalige impuls om kinderen die in armoede
opgroeien, mee te laten doen met sport en dergelijke. Het
is dan ook goed dat het kabinet afgelopen Prinsjesdag heeft
meegedeeld dat nu opnieuw en ook elk jaar na volgend jaar
100 miljoen euro wordt uitgetrokken voor de kinderen die
de pech hebben om in armoede op te groeien. Dankzij die
100 miljoen euro per jaar kunnen de kinderen in kwestie
gewoon meedoen. Ze kunnen mee op schoolreisje, naar
de sportclub en kunnen ook een nieuwe winterjas kopen.
Ik vraag de staatssecretaris om ervoor te zorgen dat al de
goede dingen die met dit geld kunnen worden gedaan, ook
terechtkomen bij die kinderen. Ik vraag de staatssecretaris

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

om daar aandacht voor te vragen en om een publiekscampagne te starten samen met de partners met wie ze onlangs
afspraken heeft gemaakt over de manier waarop dat geld
kan worden ingezet. Als het hierom gaat, vraag ik de
staatssecretaris overigens ook om een stevig vervolg op
de onlangs verschenen verkenning over de schuldenproblematiek van de heer In 't Veld.
Voordat ik ga afsluiten, vraag ik kort nog aandacht voor de
positie van de oudere werknemers. Ik zou graag op korte
termijn inzicht krijgen in hoeverre zij bij een faillissement
en een doorstart al dan niet meegaan naar een nieuwe
werkgever. Daar is veel discussie over. Ik heb daar naar
aanleiding van een paar grote faillissementen in de winkelbranche een paar keer schriftelijke vragen over gesteld. Ik
duik daar graag verder in.
Daarnaast herinner ik de minister even graag aan het toch
wel rare verhaal dat ouderen die een paar jaar voor hun
pensioen hun baan kwijtraken, tot dat pensioen moeten
blijven solliciteren, terwijl hun collega's die de pech hebben
om in het laatste jaar voor hun pensioen te worden ontslagen, dat niet hoeven te doen. Mijn verzoek aan de minister
is: trek dat gelijk en laat de sollicitatieplicht voor beide
groepen vervallen.
Tot slot wat dit onderwerp betreft, vraag ik hoe de minister
aankijkt tegen het eventueel verlengen van de zogenaamde
IOAW-regeling voor oudere werklozen die een WW-periode
hebben doorlopen zonder een baan te vinden en daarna
aanspraak moeten maken op een bijstandsuitkering.
Mevrouw Voortman (GroenLinks):
Ik heb een vraag over de Participatiewet. Ik had eigenlijk
verwacht dat de Partij van de Arbeid deze week of vandaag
bij de begrotingsbehandeling van Sociale Zaken met een
voorstel zou komen om de bijstand socialer te maken: meer
ruimte voor bijverdienen, minder regels. Dat zou helemaal
in lijn zijn met het voorstel dat de fractievoorzitter van de
PvdA vorige week heeft gedaan. Waarom zat dat niet in de
bijdrage van de heer Kerstens?
De voorzitter:
Mijnheer Kerstens, dit kan heel kort.
De heer Kerstens (PvdA):
Het heel korte antwoord is: omdat het al in de krant stond.
Een iets minder kort antwoord is dat wij onlangs — de inkt
ervan is nog niet droog, denk ik — een Algemene Maatregel
van Bestuur voorbij hebben zien komen die in ieder geval
— maar dat had best verder kunnen zijn — in de richting
gaat van wat mevrouw Voortman net aangaf.
Mevrouw Voortman (GroenLinks):
Wat GroenLinks wilde, was juist om het echt goed te doen
en dus niet met zo'n rare intensiveringsgroep. Dat weet de
heer Kerstens ook. Eigenlijk willen wij wat de heer Samsom
vorige week zei. Ik vind het wel een beetje gek als de fractievoorzitter van de Partij van de Arbeid een week nadat
mijn voorstel is weggestemd door de Partij van de Arbeid,
opeens zegt: eigenlijk was dat toch wel een goed idee. Dan
verwacht ik ook dat de PvdA dit voorstelt bij de begrotings-

6 december 2016
TK 31

31-27-37

behandeling van Sociale Zaken en dat er geen "nu-evennietpolitiek" bedreven wordt.
De heer Kerstens (PvdA):
Ik denk dat mevrouw Voortman niet per se heel erg verrast
was door die gezamenlijk ingezonden brief van de fractievoorzitters van de PvdA en D66. Ik heb er namelijk nooit
een geheim over laten bestaan dat wij graag verder willen
gaan. Laten we wel wezen: met de Algemene Maatregel
van Bestuur die we pas hebben besproken, zijn we al een
stuk verder dan al die voorgaande jaren, waarin dat niet
mogelijk is gebleken.
De heer Pieter Heerma (CDA):
Ik heb zojuist in mijn eigen termijn mijn zorgen uitgesproken
over het feit dat het aantal klachten over de overbruggingsregeling bij de AOW-leeftijdsverhoging toeneemt, terwijl
het gebruik afneemt. Ook de collega van de VVD-fractie
heeft na een interruptie aangegeven dat hij hierover zijn
zorgen heeft en de staatssecretaris vraagt om hier nog eens
goed naar te kijken. Sluit de PvdA-fractie zich daar ook bij
aan?
De heer Kerstens (PvdA):
Ja. Wij zijn een van de initiatiefnemers geweest van de
overbruggingsregeling. Die is bedoeld voor mensen met
lage inkomens die geconfronteerd worden met het
opschuiven van de AOW-leeftijd. Daar is geld voor vrijgemaakt, veel geld. Wij vinden het jammer — laat ik dat woord
maar gewoon gebruiken — dat het geld niet opgaat, niet
omdat het geld op moet, maar omdat het besteed zou
kunnen worden aan mensen die het nodig hebben. Ik sluit
mij dus helemaal aan bij de vraag die de heer Heerma
hierover in zijn eerste termijn heeft gesteld aan de staatssecretaris.
De heer Van Weyenberg (D66):
De heer Kerstens sprak over vrijstelling van de sollicitatieplicht. Eén punt in de huidige regeling is de fractie van D66,
en ook veel andere fracties, een doorn in het oog. Als je al
een baan hebt, maar pas over twee of drie maanden in die
baan begint, moet je toch blijven solliciteren. Bij de vorige
begrotingsbehandeling is een motie van de SP — als ik het
me goed herinner, was die van de heer Ulenbelt — en D66
in stemming gebracht. Die motie is toen geblokkeerd door
de twee coalitiepartijen. Iets in mij zegt dat de heer Kerstens
zich achteraf misschien afvraagt of dat nou wel verstandig
was. Mijn vraag aan de heer Kerstens is — ik zie de voorzitter kijken, dus ik houd het heel kort — of hij het met mij
eens is dat dat een beetje kafkaësk is. Moeten we hier niet
nog eens naar kijken? Dit is toch raar?
De heer Kerstens (PvdA):
Ik heb net, ten aanzien van de sollicitatieplicht, een concrete
vraag aan de minister gesteld over iets wat ook een beetje
kafkaësk is, namelijk dat twee mensen die in dezelfde situatie zitten, worden geconfronteerd met een verschil, omdat
de een wel moet solliciteren en de ander niet. Naar de
situatie die de heer Van Weyenberg schetst, wil ik vanuit
die optiek serieus kijken.

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

De heer Van Weyenberg (D66):
Dat stemt me hoopvol. Ik denk namelijk dat er — dat helpt
de heer Kerstens misschien — ook bij de VVD-fractie wel
over te praten is, want in haar verkiezingsprogramma staat
dat je, als je een opleiding met een baangarantie doet, niet
meer hoeft te solliciteren. Dat is eigenlijk nog mooier, zo
zeg ik tegen de heer Kerstens en ook een beetje tegen de
VVD-fractie: je hebt namelijk al een baan, over enkele
maanden. Laten we dus stoppen om mensen ertoe te verplichten om aan allerlei bureaucratische regeltjes te voldoen. Ik ben blij met het antwoord van de heer Kerstens.
Hopelijk kunnen we dit morgen gaan regelen met elkaar.
De voorzitter:
Het woord is aan mevrouw Karabulut voor een heel korte
interruptie.
Mevrouw Karabulut (SP):
De begrotingsregeltjes zijn de afgelopen jaren misschien
gevolgd en de begroting is misschien op orde, maar de
kloof in de samenleving is enorm gegroeid: tussen rijk en
arm, tussen jong en oud, tussen allochtoon en autochtoon.
Zou de heer Kerstens, terugkijkend, de politiek die het
kabinet heeft uitgevoerd in de afgelopen vier jaren, weer
zou uitvoeren? Met andere woorden: is de rekening van de
crisis volgens de PvdA-fractie eerlijk verdeeld de afgelopen
jaren?
De heer Kerstens (PvdA):
Wij hadden de verdeling liever wel wat anders gezien, maar
het is niet zo dat de VVD-fractie juichend door de gang is
gegaan en nu nog bezig is om de confetti uit de haren te
schudden, zoals een van uw collega's zo-even tegen de
heer Van 't Wout zei over de verdeling van de pijn en de
koopkrachtcijfers. Ik kan u zeggen: het valt niet mee met de
VVD als coalitiepartner, maar we hebben het wel samen
gedaan. Uit de cijfers blijkt dat de rekening zo eerlijk
mogelijk is verdeeld. Mensen die werken en een laag inkomen hebben, zijn er relatief het beste van af gekomen. Zijn
we er daarmee? Nee. Had ik het liever anders gedaan? Ja.
Was het in een andere coalitie wellicht wel gelukt? Ja. Is
het redelijk om te veronderstellen dat er zo'n andere coalitie
zou zijn gekomen vier jaar geleden? Nee.
Mevrouw Karabulut (SP):
Ik vind dat, eerlijk gezegd, een nogal schokkende conclusie.
Wanneer ik de PvdA-fractie vraag of het niet anders had
gemoeten en of de rekening eerlijk is verdeeld, wordt feitelijk gezegd dat dit het geval is. Als we kijken naar de koopkrachtplaatjes die de heer Kerstens er toch bij haalt, zien
we dat de mensen met de hoogste inkomens er meer op
vooruit zijn gegaan dan de mensen met de laagste inkomens. Kijken we naar de situatie op de arbeidsmarkt, dan
zien we dat loon en inkomen van arbeidsgehandicapten is
afgepakt. 250.000 mensen staan aan de kant. Als we naar
het bedrijfsleven versus het midden- en kleinbedrijf kijken,
zien we dat de rekening wederom bij het midden- en kleinbedrijf is gelegd. De PvdA-fractie is of de kluts kwijt of weet
echt niet meer wat eerlijk delen betekent wanneer je ziet
dat de samenleving tot op het bot verdeeld is. Dit kun je
toch niet verdedigen?

6 december 2016
TK 31

31-27-38

De heer Kerstens (PvdA):
Ik zal als antwoord op de interruptie van mevrouw Karabulut
meteen maar de laatste alinea van mijn betoog voorlezen,
want die gaat over de feiten. Daar praat mevrouw Karabulut
ook graag over, zo hoorden we net.
De Nederlandse economie is de snelste groeier in de eurozone. De werkgelegenheid die bij het aantreden van het
kabinet razendsnel daalde, neemt inmiddels harder toe dan
de afgelopen tien jaar het geval is geweest. We hebben
voor het eerst in onze geschiedenis meer dan tien miljoen
banen. De werkloosheid die bij het aantreden van het
kabinet steeg en steeg jongeren aan het werk geweest.
Oudere werkzoekenden vinden weer makkelijker een baan.
De armoede neemt af en er komen voor het eerst in jaren
ook weer meer vaste banen bij, alleen al het laatste kwartaal
48.000. We zijn dus na vier jaar PvdA in het kabinet hard
op weg naar meer werk, en werk in plaats van een uitkering
is de beste garantie voor een positieve koopkrachtontwikkeling. Daar moeten we op blijven inzetten, op meer werk.
In ons verkiezingsprogramma lanceren we juist voor de
mensen die — om het maar oneerbiedig te zeggen — een
afstand tot de arbeidsmarkt hebben, een plan voor 100.000
banen. In mijn tweede termijn zal ik een motie indienen die
ingaat op de werkgelegenheidskansen, ook voor de mensen
aan de onderkant van de arbeidsmarkt die een duurzamere
economie met name voor hen zal bieden.
Het moet ook steeds meer gaan om fatsoenlijk werk, om
eerlijk werk, om de vraag of je het voor mensen allemaal
nog beroerder wil maken of dat je ze perspectief en meer
zekerheid wil bieden, of je steeds meer flex als oplossing
ziet of als probleem, als onvermijdelijk of als een keuze die
ook anders kan en anders moet. Daar gaat het om, vandaag,
bij de komende verkiezingen en daarna. De PvdA is wat dat
betreft helder. De race naar de bodem waardoor steeds
meer mensen dreigen kopje onder te gaan, moet stoppen.

Mevrouw Karabulut (SP):
De vraag aan de PvdA-fractie is: als zij daadwerkelijk nog
steeds dit beleid staat te verdedigen, staat zij toch gewoon
aan de kant van de 20%? Dan is de heer Kerstens toch niets
anders aan het doen dan de belangen van de vrienden van
Rutte verdedigen? Hij kan toch niet menen dat hij trots is
op die anderhalf miljoen werkzoekenden en op die 500.000
vaste banen die verloren zijn gegaan?
De heer Kerstens (PvdA):
Ik ben trots op de cijfers die ik net noemde: de snelst stijgende werkgelegenheid en de snelst dalende werkloosheid
in bijna even zoveel jaren, meer jongeren aan het werk dan
de afgelopen zeven jaar en oudere werkzoekenden die ook
weer makkelijker een baan vinden. Daar ben ik heel erg
trots op.
Dat wil niet zeggen dat alle problemen zijn opgelost. Ik hoop
dat mevrouw Karabulut naar mijn verhaal heeft geluisterd
en daarin ook heeft gehoord wat onze zorgen zijn en wat
onze inzet is om die te verbeteren. Ik hoorde mevrouw
Karabulut net weer de 80% noemen. Toen ik op mijn plek
zat, bladerde ik nog even door wat staatjes met koopkrachtgegevens. We zijn, ondanks het feit dat we de zwaarste
crisis van na de Tweede Wereldoorlog achter de kiezen
hebben, er juist 80% op vooruitgegaan in deze periode. De
koopkrachtplaatjes — verre van ideaal! — zijn een stuk beter
dan ze waren, dan ze bijvoorbeeld waren in het kabinetRutte I. Daar ben ik trots op. Ga ik nu met mijn armen over
elkaar zitten omdat het allemaal geregeld is? Nee. Gaan wij
daarover net zo veel afspraken maken met onze coalitiepartners als in de afgelopen jaren is gebeurd? Ik denk het niet.
Wij gaan er wel voor.
De voorzitter:
Mevrouw Karabulut, u mag iets rechtzetten, maar graag
wel kort.

De voorzitter:
Was u klaar, mijnheer Kerstens?
De heer Kerstens (PvdA):
Ik ben nu klaar.
De voorzitter:
Ik laat één vraag toe, mevrouw Karabulut, want dit is uw
negende interruptie. We zijn nu bij de vijfde spreker. Op
deze manier kunnen we het debat niet ordentelijk voeren.
Ik laat één vraag toe.
Mevrouw Karabulut (SP):
Dank u wel, ik zal mij hierna zeker beperken. Dit is tranentrekkend verhaal, maar de realiteit is toch anders. Laten we
de bijstand er even bij pakken. Er zijn 73.000 mensen meer
in de bijstand beland, waaronder arbeidsgehandicapten
van wie het kabinet het inkomen heeft afgepakt. De bijstand
is een strafwet geworden.
De voorzitter:
Wat is de vraag?

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

Mevrouw Karabulut (SP):
Dat komt uit een McKinsey-rapport waaruit blijkt dat het
besteedbaar inkomen van 80% van de Nederlanders er in
de afgelopen jaren op achteruit is gegaan en dat het inkomen van 20% van de Nederlanders erop vooruit is gegaan.
De koopkrachtcijfers, ook die van het kabinet, wijzen ook
uit dat u de mensen met de hoogste inkomens er meer bij
hebt gegeven dan de mensen met de laagste inkomens,
want u pakte de uitkeringsgerechtigden. Weet u nog wel?
De heer Kerstens (PvdA):
Ik bestrijd dat, maar ik laat het maar bij de opmerking dat
ik nooit verwacht had dat de SP haar argumenten zou
moeten halen uit een rapport van McKinsey.

De heer Marcouch (PvdA):
Voorzitter. Als wij elkaar vragen hoe het gaat, vertellen wij
hoe wij ons voelen. De cijfers zeggen dat het goed gaat. Nu
wij de crisis hebben overwonnen, onze opleidingsniveau
is gestegen en de werkgelegenheid is gegroeid, kijken we
met nieuwe ogen naar onze samenleving. Er is alle reden
om op zoek te gaan naar de eenheid en verbondenheid die

6 december 2016
TK 31

31-27-39

ons land van oudsher sterk hebben gemaakt, om ten strijde
te trekken tegen wat onze empathie voor elkaar ondermijnt
en integratie belemmert. Ik noem de onverschilligheid, de
onverdraagzaamheid, de angst en de discriminatie. Integratie ontstaat als wij een relatie opbouwen met ons land. Ik
zie anno nu twee groepen die daar moeite mee hebben. Ik
noem ten eerste de jongeren met een migratieachtergrond,
die wij ook na de crisis nog te vaak in de foute lijstjes vinden. Ik noem ten tweede de laaggeletterde Nederlandse
50-plussers die gaandeweg achterop zijn geraakt. Hierover
gaat vandaag mijn bijdrage voor deze begrotingsbehandeling. De vraag is hoe zij aansluiting krijgen.
Ik vraag geslaagde jonge mensen graag wat hun succesvol
heeft gemaakt, omdat ik dit anderen ook zo graag gun. Het
antwoord is vrijwel altijd: mijn ouders. Zij vertellen hoe hun
ouders meegingen naar school, naar het sportveld en desnoods voor hen verhuisden naar betere wijken. Als de
ouders afwezig waren, vonden zij een schooljuf, een voetbaltrainer of een jongerenwerker die in hen geloofde. Dat
geldt ook voor mij. Mijn juf Herma nam me mee naar de
bibliotheek en bezocht mijn vader thuis om hem te ondersteunen bij mijn schoolcarrière.
Ik vertel dit omdat het betekent dat docenten cruciaal zijn
bij de opvoeding. Docenten doen er goed aan om tot achter
de voordeur te komen. Als docenten, jongerenwerkers en
andere opvoeders de ouders helpen, bouwen zij gezamenlijk
krachtige coalities om nieuwe generaties te vormen die
onze samenleving sterk en gelukkig maken. Ik heb zo'n
coalitie weleens de pedagogische wijk genoemd, met als
inspirerend motto: it takes a village to raise a child. Het
gebeurt, en dat is hoopvol.
Bij het Huis van Vrede in Almere bijvoorbeeld, waar ik
onlangs op bezoek was. Dat is een prachtige naam voor
jongerenwerkers die kinderen grootbrengen in de taal van
de vrede, met de competenties die zij nodig hebben om tot
vrede te komen in onze samenleving. Ik denk dat zij het
enorm zullen waarderen als de minister langskomt. Ik wil
de minister ook heel graag horen vertellen welke andere
initiatieven hij bezocht die je "pedagogische wijken" kunt
noemen. Ze kunnen het begin zijn van een nieuw beschavingsoffensief. Essentieel in zo'n beschavingsoffensief is
de onderlinge empathie. Hoe mooi zou het zijn als in Hilversum de agenten de angst hadden begrepen van de Joodse
moeder die een paar dagen geleden de politie belde toen
haar auto bekrast was met een hakenkruis. Empathie maakt
dat de politie de zorg begrijpt, beseft dat dit meer is dan
eenvoudig vandalisme, de prioriteit ziet van discriminatoir
geweld en meteen ter plaatse gaat en een buurtonderzoek
start.
Het grote verdriet van onze jonge mensen met een migratieachtergrond is de discriminatie die hen op de arbeidsmarkt overvalt. Als zij met mij contact zoeken, nodig ik ze
vaak uit in ons huis van de democratie, waar zij mij lichtelijk
wanhopig vragen wat zij nog meer moeten doen dan
diploma's halen en hard werken in tal van bijbaantjes. Zij
herkennen zich in Gamze Gül, die bij Pathé recentelijk was
uitgenodigd nadat zij — en dat is heel triest — haar naam
verving door "Hanneke". Gamze was niet welkom, maar
voor Hanneke was er wel een baan.

nemen? Mensen hebben meerdere identiteiten. Het helpt,
om te beginnen, als wij dat uitdragen. Wij mensen zijn zoals
bomen, met meerdere wortels die zich bundelen tot een
grote en sterke stam die als een persoon staat om medemensen steun te bieden, met bladeren die schaduw geven
en vruchten die ons voeden. Als wij een deel van onze
identiteit moeten afstoten, is het alsof wij van de boom een
wortel afhakken. Zoals de stam wankelt, zo wordt ook een
mens onzeker. Die mist het zelfvertrouwen en de kracht om
voor onze samenleving van betekenis te zijn.
De vraag is nu hoe wij deze bomen de ruimte geven om
wortel te schieten in deze vruchtbare grond die Nederland
heet. Hoe kunnen wij het beste klimaat scheppen zonder
discriminatie die als gif de wortels doodt? De gevolgen van
discriminatie zijn zo ondermijnend, zo ondermijnend voor
de samenleving en zo hardnekkig, dat ik voor anoniem
solliciteren ben, als een paardenmiddel, totdat wij erin slagen sollicitanten te beoordelen als personen en niet als
vertegenwoordigers van categorieën. Het blijkt te werken
dat wij allemaal onze naam achterwege laten bij onze sollicitatiebrieven, ook als wij "Halina" of "Casper" heten, zodat
wij individueel onze capaciteiten kunnen tonen in een persoonlijk sollicitatiegesprek. Wat gaat de minister doen om
de resultaten van de vier pilots toe te passen bij onze eigen
rijksoverheidsdiensten?
Diversiteit is goed voor onze overheidsorganisaties, zegt
de eerdere motie van mevrouw Van Miltenburg en ondergetekende. De kwaliteit van de publieke zaak gaat omhoog
en de diensten worden voor brede bevolkingslagen toegankelijk. Net als wij zegt ook bestuurlijk Nederland dit bij een
pleidooi voor wat men noemt "de versnelde beweging".
Deze voorhoede heeft goed in het vizier wat Nederland
welvarend en succesvol maakt. Ook die zegt: er is een grote
groep die niet meekomt vanwege een te laag opleidingsniveau, sociale klasse, gebrekkige integratie en participatie
of op basis van leeftijd en niet zelden een combinatie hiervan. Dat kunnen wij ons niet veroorloven. Willen wij als
Nederland succesvol zijn, dan hebben we iedereen nodig.
Ik concludeer dus dat bestuurlijk Nederland graag zal ingaan
op een inspirerende uitnodiging van onze minister om uit
te dragen hoe belangrijk het is dat alle werkgevers zich
inzetten tegen polarisatie en voor saamhorigheid. Ik hoor
graag van de minister of ook de koepels van werkgevers
en werknemers gehoor geven aan deze oproep. Ik verneem
ook graag hoe organisaties worden gecorrigeerd die
diversiteit juist lijken tegen te werken, blijkens meldingen
van arbeidsdiscriminatie. Wat mij betreft krijgen zij geïntensiveerd inspectietoezicht. Ik hoor graag van de minister of
dat lukt met de vijf inspecteurs die hij tot dusverre
beschikbaar heeft.
De heer Öztürk (Groep Kuzu/Öztürk):
De heer Marcouch zit in de oude politiek: integratie, integratie, dankbaarheid, dankbaarheid. Hij zegt dan "anoniem
solliciteren", dus je afkomst, je naam en je identiteit verloochenen. Vervolgens denkt hij dat hij daarmee het probleem
oplost. Hetzelfde verhaal houdt hij over partijen. De heer
Marcouch zegt dat daar discriminatie is. Ik denk dan: vraag
aan de minister en aan uw eigen partijgenoten wat we met
die ondernemers gaan doen.

Dit appelleert aan een grote angst, die wij onder vrijwel alle
bevolkingsgroepen in Nederland zien. Dat is de angst van
identiteitsverlies. Wat kunnen wij doen om die weg te

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

6 december 2016
TK 31

31-27-40

De heer Marcouch (PvdA):
Als collega Öztürk daadwerkelijk discriminatie wil bestrijden,
kunnen we ook wat constructiever zijn naar elkaar toe. Mijn
pleidooi luidt als volgt. Natuurlijk moet je een norm stellen.
De wet is helder: discriminatie is een misdrijf. Als we een
overtreder kunnen pakken, moeten we hem straffen. Dat is
één kant van het verhaal. De andere kant is dat we jongeren
kunnen helpen, bijvoorbeeld met anoniem solliciteren. Ik
zeg niet dat het de oplossing is, maar het is een manier om
een bedrijf binnen te komen. Het is een manier om de
mentaliteit en de cultuur in een bedrijf te veranderen en
om bewustzijn te bevorderen. Uiteindelijk gaat het erom
dat we de jongeren helpen om bedrijven binnen te komen.
Ik denk dat het collega Öztürk daar ook om gaat. Ik geef toe
dat dit een paardenmiddel is. Ik ben de eerste om dat toe
te geven, maar het is wel een manier die blijkt te werken.
Het zou dan gek zijn als we het niet zouden inzetten en
alleen blijven hameren op straffen, straffen, straffen. Dat is
maar één kant van het verhaal, die het probleem niet oplost.
De voorzitter:
Volgens mij is het niet de eerste keer dat dit onderwerp
wordt besproken. Kan dat kloppen?

manier hebt, houd ik me aanbevolen. U kunt echter niet
zeggen dat wij ons niet inzetten voor de strijd tegen discriminatie, want dat doen we persoonlijk. We gaan persoonlijk
met slachtoffers naar de politie toe om aangifte te doen als
dat niet lukt. De minister spreekt persoonlijk bedrijven aan.
We hebben een zwarte lijst van bedrijven …
De voorzitter:
Mijnheer Öztürk, de heer Marcouch heeft het woord.
De heer Marcouch (PvdA):
… en de minister heeft een actieplan waarin op zijn minst
48 actiepunten staan. Ík daag collega Öztürk uit om hier
betere ideeën te presenteren. Hij komt immers later nog
aan het woord. Wat wij willen — en ik hoop ik de collega's
daarin aan mijn zijde vind — is manieren vinden om jongeren een bedrijf in te krijgen, ongeacht of dat gebeurt via
diversiteitsbeleid, anoniem solliciteren, hen competenties
bij te brengen of door bedrijven erop aan te spreken dat zij
daar niets van nalaten. Waar het ons om gaat, is dat discriminatie uiteindelijk stopt en dat jongeren vanwege hun
talenten, om wie zij zijn en om hun kwaliteiten kunnen
deelnemen aan het arbeidsproces en de functie kunnen
krijgen die zij willen hebben.

De heer Öztürk (Groep Kuzu/Öztürk):
Het is de eerste keer.
De heer Marcouch (PvdA):
Ik ben fatsoenlijk opgevoed, voorzitter. Ik krijg een vraag
en ik antwoord.
De voorzitter:
Er is volgende week nog een debat gepland over discriminatie en racisme. We doen alles dus dunnetjes over.
De heer Öztürk (Groep Kuzu/Öztürk):
De heer Marcouch zegt dat het een middel is om binnen te
komen. Deze jongens en meisjes zijn hier geboren. Ze zijn
al binnen. Wat u doet, …
De voorzitter:
Wat de heer Marcouch doet, …
De heer Öztürk (Groep Kuzu/Öztürk):
… is het slachtoffer straffen. Maar u pakt de dader, die willens en wetens iemand met een achtergrond niet in dienst
wilt nemen, niet aan. Dat is precies waar het misgaat. Als
u een verhaal houdt over integratie en dankbaarheid, komen
we niet verder. Wanneer gaat de Partij van de Arbeid het
lef hebben om de daders, de managers van personeelszaken
en de ondernemers die willens en wetens discrimineren,
daadwerkelijk aan te pakken?
De heer Marcouch (PvdA):
Je moet wel lef hebben. Ik probeer gewoon verbinding te
vinden met de collega's hier om instrumenten te gebruiken
die sollicitanten helpen. Ik ben het eens met de collega's
die zeggen dat het niet de beste manier is. Als u een betere

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

De heer Azmani (VVD):
Laat duidelijk zijn dat het voor de VVD ook van belang is
dat iedereen, ongeacht afkomst, een maximale kans krijgt
om mee te doen en een baan te krijgen. Het is echter nogal
wat om je afkomst en je naam niet te vermelden op een
sollicitatie.
De voorzitter:
Ik moet u even onderbreken, want er wordt in de bankjes
een discussie gevoerd en dat is heel storend voor de mensen die nu het woord hebben. De heer Azmani.
De heer Azmani (VVD):
Voor mij is de vraag of dat project in Den Haag wel zo'n
succes is geweest. Volgens mij was het succes dat er ten
opzichte van 2015 30% meer mensen met een migratieachtergrond hebben gesolliciteerd. De uitnodigingen, waarvan
de heer Marcouch zei dat het zijn drijvende veer was, zijn
eigenlijk maar met 0,9% gestegen. Hoe groot is dat succes
dan, als je daarvoor moet afwijken van het principe dat men
in dit land zijn afkomst niet hoort te verloochenen?
De heer Marcouch (PvdA):
Ik vind dit wegzetten als "je afkomst verloochenen" echt
gezocht. Dit is een pragmatische oplossing voor een probleem, discriminatie op de arbeidsmarkt, dat er nu ís, en
dat ik veel vernietigender vind. Ik noemde net een voorbeeld
en dat is niet het enige voorbeeld. Het is exemplarisch voor
wat met veel mensen gebeurt. Wat je ziet gebeuren, ook
bij Pathé, is dat je wel wordt uitgenodigd als je een andere
naam noemt. Als je helemaal geen naam noemt, dan wordt
er naar je competenties gekeken, naar je cv, en word je wel
uitgenodigd. Je doorbreekt iets, want ik ga ervan uit dat
heel veel werkgevers helemaal niet willens en wetens discrimineren. Je zorgt er op zijn minst voor dat er een

6 december 2016
TK 31

31-27-41

bewustzijn ontstaat bij de werkgevers en je helpt jongeren
om binnen te komen en zichzelf te kunnen presenteren. Ik
hoop dat we dat op termijn niet meer nodig zullen hebben.
Dat is de ambitie. Het is heel triest dat het nu nodig is, maar
ik denk dat we dat nu echt moeten doen, omdat het helpt.
De voorzitter:
Het antwoord moet ook kort zijn, mijnheer Marcouch.
De heer Azmani (VVD):
Nogmaals, 7,1% werden uitgenodigd in 2015, voor de start
van het project in Den Haag. Slechts 8% jongeren met een
migratieachtergrond werd uitgenodigd nadat ze hadden
gesolliciteerd met een andere naam. Dus het verschil tussen
7,1% en 8,0% moet dan het grote succes zijn, op basis
waarvan we zeggen dat we maar met zijn allen anoniem
moeten gaan solliciteren? Voorzitter, echt niet!
De heer Krol (50PLUS):
Ik hoor de heer Marcouch praten over het anoniem solliciteren, althans niet je naam gebruiken als je een niet-westerse naam hebt. In andere landen is er een soortgelijk
systeem, waarbij het verboden is om je geboortedatum te
noemen, juist om ouderen aan het werk te helpen. Zou de
heer Marcouch dat dan ook toejuichen?
De heer Marcouch (PvdA):
Discriminatie op de arbeidsmarkt raakt natuurlijk ook de
leeftijdsgroepen. Het gaat erom dat we een pilot beginnen
om te kijken of dit überhaupt goed werkt. Collega Azmani
maakt terecht kritische kanttekeningen, maar we hebben
ook nog maar een kleine pilot gehouden. Toch zien we dat
mensen wel worden uitgenodigd als ze een andere naam
gebruiken. Ik wil niet dat jongeren continu dit soort vernedering hoeven door te maken, terwijl je gewoon kunt kiezen
voor helemaal geen namen noemen en misschien ook wel
helemaal geen leeftijd, maar goed, dat lijkt mij een andere
discussie. Leeftijdsdiscriminatie is ook discriminatie. Laten
we het om te beginnen bij de rijksoverheid gewoon doen
om te zien of het werkt. Ik denk dat het op zijn minst helpt
om de bewustwording bij werkgevers, in dit geval de
overheid, op gang te brengen.
De tweede groep achterblijvers die ik noemde, de 50-plussers, heeft zich in mijn hoofd genesteld sinds ik precies een
jaar geleden bij Nieuwsuur een reportage zag over een
Rotterdamse wijk die velen van ons zich goed voor de geest
kunnen halen. Er zat een memorabele scene in die ik zal
beschrijven.
"Hoe gaat het?", vroeg een journalist aan bewoners in de
Afrikaanderwijk. "Slecht", zei een oudere cafébezoeker. Nog
maar 10% Nederlanders in zijn flat en de rest van de namen
kan hij niet eens uitspreken. "Ik ben een PVV'er, d'r uit met
die kankerzooi!""Goed", zeiden daarentegen even verderop
de sporters in de boksschool. Minder criminaliteit, meer
opleiding en meer werk. "Hoe zit dat?", vroeg de journalist.
"Ik sprak zojuist mensen die achteruitgang constateren."
Een Marokkaans-Nederlandse sporter reageert. "Wie zeggen
dat? Blanke Rotterdammers? In een café? Op een maandagmiddag? Om 12.00 uur? Die werken niet. Ja, dan gaat het
achteruit, vriend."

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

Er is een te grote groep ouderen die niet meer meedoet.
Zij zijn laaggeletterd en te laag opgeleid. Ook deze mensen
blijven achter in onze samenleving en komen terecht in een
isolement. Ook voor hen wil ik het opnemen. Wat gaat de
minister doen voor deze specifieke groep met heel specifieke problemen? We hebben vandaag meer gehoord over
de 50-plussers, maar dit is wel een heel specifieke groep
met specifieke problemen, die naar mijn overtuiging een
specifieke benadering nodig heeft. Daar hoort natuurlijk
lezen en schrijven bij. Immers, wie de taal beheerst, zeg ik
ook tegen collega Azmani, legt contacten en gaat vriendschappen en relaties aan. Waar relaties worden opgebouwd,
ontstaat integratie. Daar ontstaat acceptatie, zeg ik tegen
collega Öztürk. Daarom ben ik blij dat de minister het voor
elkaar heeft dat vluchtelingen bij wijze van spreken vanaf
dag één taalles gaan krijgen.
"Breed zaaien" noem ik zo'n offensief tegen tweedeling,
van opvoeding tot baan. "Breed" heb ik geleerd van een
remonstrantse dominee in Slotervaart. De zaaier rekent niet
uit waar hij spaarzaam enkele zaadjes plant. Nee, hij schept
zijn hand voortdurend vol met zaadjes, strekt zijn arm uit
en verspreidt wijd en breed de zaadjes, breed over het hele
land. Zo zie ik de minister, die gif, storm en hagel weerstaat
om als een royale zaaier te inspireren tot een mooier leven
in een welvarend land, waar alle Nederlanders aan mogen
deelnemen en bijdragen.
De heer Öztürk (Groep Kuzu/Öztürk):
De heer Marcouch heeft een aantal lovende woorden over
deze minister gesproken, maar er zijn ook een aantal feiten.
Deze minister heeft in Marokko kinderbijslag en het geld
van weduwen en ouderen afgepakt en geen geld gestuurd
naar de mensen die in de Sahara wonen voor hun AOW,
maar wel geld gestuurd naar bezet gebied, naar kolonisten.
Wat vindt de heer Marcouch ervan dat deze minister geld
heeft afgepakt van de Marokkanen en gestuurd heeft naar
de mensen die in bezet gebied wonen?
De heer Marcouch (PvdA):
Ik zoek al de hele avond verbinding, maar die verbinding
kun je natuurlijk alleen maken als je oprecht bent, als je
eerlijk bent en als je de waarheid spreekt.
De heer Öztürk (Groep Kuzu/Öztürk):
Feiten!
De voorzitter:
Mijnheer Öztürk, u stelt een vraag en de heer Marcouch
geeft antwoord. Dan is het netjes om te luisteren naar het
antwoord. Daarna krijgt u weer het woord om iets te vragen
of een opmerking te maken. Zo hoort het.
De heer Marcouch (PvdA):
Het is niet waar dat deze minister van de remigranten in
Marokko middelen heeft afgepakt. Dat is echt een leugen.
Ik ben hoogstpersoonlijk in Marokko geweest. Bij toeval
waren we daar met de commissie voor Veiligheid en Justitie. Ik heb veel van die remigranten persoonlijk gesproken.
Ik heb al die mensen in het remigrantensteunpunt in Berkane gesproken. Ik hoorde dat zij blij waren met het akkoord

6 december 2016
TK 31

31-27-42

tussen Marokko en Nederland dat uiteindelijk is bereikt.
Hoe het ook zij, aan de uitkeringen van de mensen die die
nu ontvangen, is helemaal niets afgedaan.
De heer Öztürk heeft hier echt een groot podium. Dit is het
hoogste orgaan van het land. Ik vind het heel erg jammer
dat hij hier via de microfoon gif en angst zaait. Daar had ik
het net ook al over. Dat moeten wij niet doen, collega Öztürk. U en ik moeten harmonie, stabiliteit en verbinding
bevorderen in de samenleving. We moeten mensen niet
voorliegen, want dan maken we ze bang. Doet u dat niet,
alstublieft.
De heer Öztürk (Groep Kuzu/Öztürk):
Er loopt een rechtszaak tegen de minister omdat hij de wet
heeft overtreden. Dat is een feit.
De heer Marcouch (PvdA):
Voorzitter, als dat zo is …

De heer Öztürk (Groep Kuzu/Öztürk):
Probeert u nou één keer daadwerkelijk gewoon te zeggen
waar het op staat.
De voorzitter:
Ik ga hier een einde aan maken. Dank u wel mijnheer Marcouch. Het woord is aan de heer De Graaf van de PVV.
De heer Marcouch (PvdA):
Ik wil hier nog wel even op reageren voorzitter, want ik
word hier voor rotte vis uitgemaakt. Ik zal het kort houden
voorzitter, om u te dienen. In Nederland zeggen we: zoals
de waard is, vertrouwt hij zijn gasten. Ik vind het echt vreselijk wat u doet, mijnheer Öztürk. Het gaat niet om mij,
want mij raakt u niet. Ik ken u al veel langer. Maar ik vind
het echt kwalijk dat u kwetsbare mensen onterecht bang
maakt en u hen gebruikt voor welke doelen dan ook. De
rechten van die mensen zijn gewaarborgd in het verdrag
dat de minister met Marokko heeft afgesloten. Ik spreek die
mensen. Daar is niets aan afgedaan. U moet ze niet onnodig
bang maken. U moet geen angst zaaien. Dat past u niet.

De heer Öztürk (Groep Kuzu/Öztürk):
Ik ben nog niet uitgesproken, voorzitter.
De voorzitter:
De heer Öztürk heeft het woord.
De heer Öztürk (Groep Kuzu/Öztürk):
Ik zeg nogmaals: er is aangifte gedaan tegen de minister
omdat hij de wet heeft overtreden. Hij heeft geld gestuurd
naar gebieden en daarmee de wet overtreden. De heer
Marcouch laat het allemaal gebeuren.
De voorzitter:
Voor de goede orde zeg ik: er is geen aangifte gedaan.
De heer Öztürk (Groep Kuzu/Öztürk):
Er is een klacht ingediend.
De voorzitter:
Ja. Dat is iets anders.
De heer Öztürk (Groep Kuzu/Öztürk):
Er is een klacht ingediend door een aantal advocaten omdat
de minister de wet heeft overtreden. De heer Marcouch
probeert de pijn bij de Marokkaanse gemeenschap te verzachten. Dit zijn feiten. Er is geld afgepakt en geld gegeven.
Ik snap uw positie wel, mijnheer Marcouch. U wilt hoog op
de lijst komen te staan en in de Kamer terugkomen. U moet
gewoon slikken en de minister verdedigen. Dat snap ik
allemaal wel.
De voorzitter:
Mijnheer Öztürk …

De voorzitter:
Het woord is aan de heer De Graaf. Hij spreekt namens de
PVV.

De heer De Graaf (PVV):
Voorzitter, een ander onderwerp. Ons pensioenstelsel is
het beste van de wereld. Daarom snapt de PVV niet dat er
mensen zijn die het willen slopen. Slopen wat niet kapot
hoeft: dat is politiek correcte logica. Sterker nog, er wordt
gesloopt wat we vooral moeten behouden. We hebben het
vroeger zien gebeuren bij de privatisering van het spoor
en de post. We zagen het toen de sociale samenhang en
identiteit werden gesloopt door internationalisme, mondialisering en "EU-isering". En nu zijn de pensioenen aan de
beurt.
Ik vraag me af: is het de elite dan nooit genoeg? Is het nooit
genoeg voor de elite die zich erop voor laat staan wereldburger te zijn en die neerkijkt op mensen met een meer
lokaal georiënteerd levenspatroon, oftewel op de gewone
man en vrouw? Waarom zaaien de moderne dertigers van
tegenwoordig, of in ieder geval een aantal van hen, angst
in de pensioenharten van andere Nederlanders? Waarom
misgunnen zij ouderen hun geld? Hoe durf je als je pas een
paar jaar spaart voor je pensioen, aanspraak te maken op
de pensioenreserves van de mensen die deze reserves
hebben opgebouwd? Waar haal je het lef vandaan om je
leeftijdsgenoten op te hitsen en in het harnas te jagen tegen
ouderen omdat je zelf alleen maar wilt profiteren? Want
het is maar een kleine groep die een grote groep bang
maakt. Tegen iedereen die meekijkt zou ik zeggen: trap niet
in de val van die jonge globalistische elite. Dat zeg ik ook
tegen alle normale werknemers, die op een nette en eerbare
manier hun leven en werk willen vormgeven, zonder met
begerige tengels aan geld te willen komen dat niet van hen
is.
Als je maar vaak genoeg brult dat geld van jong en oud niet
in één pot zou passen, dan zijn er altijd wel mensen die dat

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

6 december 2016
TK 31

31-27-43

op een gegeven moment gaan geloven. Maar het zijn feitenvrije verzinsels. Geld van oud en jong kan wel in één
pensioenpot, want het is vooral geld van oud en middelbaar. Jongeren moeten vooral nog opbouwen. Nog steeds
blijft er ieder jaar geld over. Jongeren die nog amper iets
hebben ingelegd, moeten vooral werken en hun best doen.
Ze moeten vertrouwen hebben in de toekomstbestendigheid
van ons pensioenstelsel, zoals de mensen van middelbare
leeftijd doen en de ouden van dagen altijd hebben gedaan.
De pensioenpot van meer dan 1.200 miljard euro is maar
voor een heel klein deel eigendom van bijvoorbeeld de 30tot 35-jarigen. Hun door een kleine groep globalistische
angstzaaiers aangejaagde aanspraak op het geld van
anderen, vooral van de ouderen, is brutaal en onterecht.
Daarom roep ik de staatssecretaris ertoe op om in haar
nadagen als staatssecretaris haar invloed aan te wenden
in pensioenland om de gezonde Hollandse nuchterheid
weer terug te krijgen in het pensioendebat. Waar geld binnenkomt door inleg en beleggingen en waar dat geld ieder
jaar meer is dan er hoeft te worden uitgekeerd, houd je
namelijk geld over. Zo simpel is de rekensom. Waar langdurig wordt gerekend — dat gebeurt al jarenlang en zal ook
in de toekomst zo zijn, hopen we — met zeer voorzichtige
rendementen, kan een crisis worden opgevangen. Sterker
nog: de crisis die begon in 2008 heeft dat bewezen. De
pensioenreservepot groeide tegen alle verdrukking in
namelijk met zo'n 50%, van 800 miljard naar meer dan 1.200
miljard. Ik krijg hierop graag een reactie van de staatssecretaris.
Ook onterecht is de rekenrentesystematiek, waarmee de
dekkingsgraad voor de pensioenfondsen wordt berekend.
Die systematiek gaat uit van wantrouwen. Pensioenfondsen
moeten zich arm rekenen. Daar worden ze toe verplicht
door deze systematiek. Dat is niet alleen onlogisch, maar
ook absurd en schadelijk voor de koopkracht van de ouden
van dagen. Wie op de rekenrentesystematiek na gaat morrelen aan het beste en rijkste pensioenstelsel ter wereld,
speelt Russische roulette. Is de staatssecretaris dat met mij
eens? Is zij bereid om in te zien dat de rekenrentesystematiek niet deugt?
Ook onterecht is dat de AOW-leeftijd steeds verder wordt
verhoogd, zoals pas weer gebeurd is. Nederlanders werken
straks het langst van heel Europa. Laten we duidelijk wezen:
werken is prachtig, werken is mooi. Samen iets opbouwen,
dat is geweldig. Samen werken aan een mooi Nederland,
daar zijn we na de oorlog groot mee geworden. We hebben
daar als land heel veel mee bereikt. Maar steeds meer
mensen vragen zich op dit moment af: waarom nog? Voor
wie doe ik dit nog, behalve dan misschien voor mijn kinderen? In België werkt iedereen zevenenhalf jaar korter dan
in Nederland. In Italië werken mensen tien jaar korter dan
in Nederland. In Griekenland werkt amper nog iemand. En
waar gaat ons geld heen? Juist, naar Brussel, naar Italië en
naar Griekenland. Nederland werkt zich de rambam maar
wordt daar door de staatssecretaris voor gestraft. Brussel
en de zuidelijke landen profiteren.
"Na gedane arbeid is het goed rusten", zo heette het vroeger. Wás het goed rusten, zeg ik nu. Steeds meer mensen
zullen namelijk straks in het harnas sterven, terwijl een
Griekse ambtenaar dan al ruim vijftien jaar zijn door ons
betaalde ouzo ligt te drinken in zijn door ons betaalde
hangmat. Dit onrecht, want dat is het, moet acuut stoppen.

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

65 moet weer 65 worden. Ook hier krijg ik graag een reactie
op.
Ik ga verder met een paar onderwerpen die de minister
betreffen. Minister Asscher was ooit wethouder. Hij was
wethouder van de grote idealen in Amsterdam, in 020, maar
hij kwam er steeds weer achter dat zijn idealen niet werkten,
dat ze werden achterhaald door de realiteit. Die doet vaak
pijn aan linkerzijde. En snel schakelde hij dan door naar zijn
volgende wensdroom. De opvolgers bleven dan zitten met
de gebakken peren. De Westermoskee, die nu een broeinest
is van de Moslimbroederschap, kreeg bijna 7 miljoen subsidie — dat gaat om belastinggeld van de mensen — van
de minister, toen nog wethouder dus. Hij maakte van de
financiële situatie van de hoofdstad een chaos, beloonde
misdadigers van de Wallen door ze uit te kopen met een
zak geld — die wonen nu allemaal aan de Franse Rivièra
van belastinggeld — en de jeugdzorg werd verslechterd.
Het is nogal wat.
Dat wanbestuur in Amsterdam werd beloond, want dat is
PvdA-logica, met de een na belangrijkste post in het kabinet.
Wat heeft de minister in het kabinet dan wel bereikt de
afgelopen vier jaar? Nou, ik heb een lijstje van zo'n punt of
dertien. Daar gaat-ie, hou je vast.
De werkloosheid werd onnodig hoog opgevoerd. Dat stellen
de Nederlandsche Bank, de WRR en ook een rapport van
de ING. Iedereen heeft het dan wel over herstel — tenminste, de mensen die verantwoordelijk waren voor de rampen
van de afgelopen vier jaar, juichen dat we nu van de bodem
van de put afkomen; ik snap dat, dan zijn de percentages
hoog en daar kun je mee schermen, maar het is nog steeds
ellende — maar het herstel is broos en geeft ook een vertekend beeld.
De AOW-leeftijd gaat weer verder omhoog. Ik zei het al.
Heel veel mensen hebben een pensioengat en ook een
AOW-gat.
Pensioenen worden al lange tijd niet geïndexeerd.
De Wet werk en zekerheid, oftewel de Flexwet, zorgt juist
voor onzekerheid voor werkgevers en werknemers, voor
allebei. Totale chaos.
Er is voor tienduizenden gezinnen — dan ben ik al bij punt
vijf — een inkomensterugval geweest. Die bestaat nog
steeds, en vaak na, dus, onnodig lange werkloosheid.
De sectorplannen van de minister, toch zijn kroonjuweel,
zijn een totale mislukking, kunnen we lezen bij SEO in
opdracht van Sociale Zaken en Werkgelegenheid, net zoals
alle andere PvdA-banenplannen uit het verleden: melkertbanen, Den Uyl-banen, noem ze allemaal maar op. Ze kosten altijd gigantisch veel belastinggeld, maar ze lossen niets
op. 600 miljoen voor de sectorplannen en ze hebben geloof
ik 300 banen opgeleverd. Als ik goed gerekend heb, is dat
2 miljoen belastingeuro's per baan. Wat een succes.
Volgens onderzoek — punt zeven — van Maurice de Hond
in 2014 vindt een meerderheid van de Nederlanders de
integratie mislukt. 82% wijst de PvdA als verantwoordelijke
aan. Het was natuurlijk de VVD die het ook toestond.

6 december 2016
TK 31

31-27-44

Het aantal geslaagde inburgeraars blijft ver achter bij de
planning. Niemand wordt door deze minister teruggestuurd.
Niemand betaalt de lening terug die ze van hem krijgen.
Niet-westerse allochtonen zijn steeds sterker oververtegenwoordigd in de bijstand. Meer dan 60%, namelijk 62%; er
gaat 3,7 miljard, als ik het goed heb, jaarlijks naar nietwesterse allochtonen. Tel dat eens tien jaar op, wat je
daarvan kunt doen. Dat geld geven we zomaar gratis weg
aan mensen die door de open grenzen gratis binnenkomen.
Dat aantal groeit nog steeds, want er komen nog steeds,
nareizigers vooral, maar ook nog veel asielzoekers uit
mohammedaanse landen binnen. In Tilburg bijvoorbeeld
belandt 80% van de asielzoekers in de bijstand. In andere
gemeenten is het niet veel beter.
Punt tien. Onder anderen Marokkanen, Syriërs en Eritreeërs
zijn tot zes keer vaker verdachte van een misdrijf dan
Nederlanders.
Dan het punt over Zwarte Piet. Deze minister werkt samen
met immigranten om Zwarte Piet een bel in zijn nek te leggen. Sterker, de minister voerde zonder enige democratische controle — ja, zonder enige democratische controle
— vier achterkamertjesoverleggen met vooral de staatsomroep en nog wat andere Nederlandse cultuurhaters om de
Nederlandse cultuurheld, een volksheld, een stuk erfgoed,
namelijk zwarte piet, om zeep te helpen. Dat is die minister.
Ook joden en homo's hebben het steeds moeilijker in
Nederland. Zij worden steeds vaker gediscrimineerd en
bedreigd. De kiezer zal dan ook op 15 maart met dit PvdAdebacle keihard afrekenen.
In de aanloop naar een debat als vandaag krijg je ook de
krantenberichten. We lazen gister, ik geloof in De Telegraaf,
dat de minister misschien een plan gaat maken waar een
volgend kabinet eventueel iets mee zou moeten doen. Zo
concreet was het, maar het waren wel drie pagina's. Dat
vind ik knap hoor! Gefeliciteerd, helemaal goed. Dat is leuk
voor zo'n campagne, maar er gebeurt natuurlijk niets. En
dat gebeurt steeds. De minister wil ook niet dat er iets
gebeurt, want hij heeft eerder al eens aangegeven, in zijn
Amsterdamse periode, dat hij hard strijdt voor een islamitische zuil in Nederland. Hij wil dat dus helemaal niet terugdringen. Imams uit Turkije hoeven niet in te burgeren; dat
liet de minister gisteren weten. Dat was het vervelendste
pakje dat we gisteravond op pakjesavond mochten uitpakken. Een bisschop uit het oude Turkije mag niet zijn eigen
hulpjes meenemen — Zwarte Piet moet kapot — maar een
imam uit Turkije krijgt van de minister alle hulp. Dat is de
stand van zaken. Ik krijg de indruk dat deze minister met
vier jaar hard werken de verkeerde dingen heeft gedaan en
niets aan Nederland wil teruggeven. Hij geeft niets terug
aan Nederland, terwijl hij toch zelf zo veel aan Nederland
te danken heeft.
Ik kom op de globalisering, ook wel mondialisering
genoemd. Dat punt baart heel veel mensen zorgen. Wat
betekenen bijvoorbeeld de handelsakkoorden die de EU
ook namens Nederland in elkaar aan het sleutelen is met
andere landen, zoals CETA of TTIP, voor de banen van de
mensen thuis? Als we doorgaan met deze handelsakkoorden, zorgen we ervoor dat onze soevereiniteit nog verder
wordt uitgekleed en dat de middenklasse in Nederland nog
verder onder druk komt te staan. Ik heb het over boeren,
tuinders en vissers — mijn eigen afkomst — want die ver-

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

dragen gaan vaak over voedsel. Zij zullen hun broodwinning
verliezen. Bilaterale handelsverdragen zijn prima, maar dat
geldt niet voor dit soort grootschalige verdragen vanuit de
EU.
Een sociale ineenstorting die we niet in de cijfers te zien
krijgen, is wel degelijk aan de gang en de globalisering of
mondialisering zal die versterken. De elite kent de gezinnen
niet waarvan de vader en/of moeder in de afgelopen jaren
onnodig en onnodig lang werkloos is geweest. De elite kent
de mensen niet die onnodig uit hun huizen zijn gejaagd,
vanwege onnodige en door deze regering veroorzaakte
financiële moeilijkheden. De elite kent de zorgen niet die
aan vele keukentafels spelen. De elite kent de mensen niet
die gedwongen werden om zzp'er te worden, bijvoorbeeld
de 80.000 mensen uit de zorg. Mensen hadden vier jaar
geleden vaak een baan, maar kregen daar twee of meer
slechter betaalde baantjes voor terug. Heel veel mensen,
onder wie de minister maar ook de PvdA, noemen dat een
succes, maar wij noemen dat diefstal. Aart Jan de Geus,
de voorzitter van de Bertelsmann Stiftung, die de zorgen
over mondialisering in kaart bracht, gaf als advies om de
mondialisering toch vooral door te zetten. Over de gevolgen
zei hij letterlijk: zo veel mogelijk mensen moeten profiteren
en zo weinig mogelijk mensen moeten schade ondervinden.
Wij vinden het vreemd dat de elite toch maar vooral door
moet blijven gaan. Er wordt erkend dat er schade is, maar
we moeten toch doorgaan. Slechts weinigen zullen profiteren; dat heeft dit soort zaken steeds bewezen in het verleden. Wij zeggen: niet doorgaan met het vernietigen van
banen, soevereiniteit, identiteit en veiligheid; eerst opkomen
voor Nederland. Deelt de regering mijn mening dat er eerder een omgekeerde beweging moet plaatsvinden, waarbij
we tegen elkaar zeggen: koopt Hollandsche waar, dan helpen wij elkaar? Laat de overheid daar nu eens mee beginnen
en het goede voorbeeld geven. We beschermen daarmee
Nederlandse banen.
De vernietiging van de textielindustrie in Twente laat nog
steeds haar sporen na. De werkloosheid in Twente is nog
steeds hoger dan het landelijk gemiddelde, al gaat het de
laatste tijd ietsje beter. Dat komt omdat we de banen toen
aan China cadeau hebben gegeven. Het is daarom goed
dat de bevolking wereldwijd, maar vooral ook in Nederland,
steeds meer in opstand komt en zich verzet tegen de mondiale elite en zijn roofbeleid. Op 15 maart hebben mensen
de kans en zullen ze die grijpen. Zij zullen Nederland
terugveroveren.
Ik kom daarmee op mijn laatste punt van vanavond: de
islamisering. Wij hebben reeds vele voorstellen gedaan om
te de-islamiseren, maar deze minister heeft eerder klip-enklaar aangegeven — ik zei het al — dat hij juist een islamitische zuil wil in Nederland. Asscher is de grootste vriend
van de islam in Nederland. Het wordt tijd voor een nieuwe
minister. Ik wil de Kamer morgen in de tweede termijn
graag om een uitspraak vragen, een uitspraak over de
Moslimbroederschap. De Moslimbroederschap is wereldwijd een van de grootste bewegingen die de islamisering
van de gehele wereld nastreeft door te infiltreren in bestuur,
regeringen en overheden en door het sponsoren van terreur. Deze organisatie is minstens zo gevaarlijk als salafistische organisaties en werkt daar ook mee samen, niet
alleen met Hamas en Al Qaida, maar ook met Milli Görüs
en de AKP in Turkije. In een aantal landen staat de Moslimbroederschap op de terreurlijst. In het Verenigd Koninkrijk
en nog verder over de plas, in Amerika, wordt ook gewerkt

6 december 2016
TK 31

31-27-45

aan een status van die club op de terreurlijst. We moeten
ook in Nederland de ogen openen en de Moslimbroederschap in kaart brengen, zodat deze ook hier uiteindelijk op
de terreurlijst kan belanden. Dat zal in elk geval weer een
bijdrage leveren aan het de-islamiseren van Nederland.

De heer Van 't Wout (VVD):
Nogmaals, het is een begroting van bijna 80 miljard euro.
Welke verschuivingen komen er in de begroting als het aan
de PVV ligt?

Voorzitter. Voor nu houd ik het hier graag bij.

De heer De Graaf (PVV):
We hebben het uiteraard elk jaar over de begroting voor
het jaar daarop. Je kunt verschuivingen voorstellen of niet.
Ik kan mij nog herinneren dat ik voorstellen heb gedaan op
sociaal gebied — ik kom naderhand op de rest van het
antwoord — om bijvoorbeeld geld te besparen door immigranten tien jaar te laten werken in Nederland en hun pas
dan sociale zekerheid te geven, als het nodig is. Dan hebben
zij bijgedragen, hebben zij belasting betaald, doen zij mee
en hebben zij zich bewezen. Dat werd rond 21 juni vorig
jaar afgestemd door de VVD. Zij steunde dat niet. Maar nog
geen twee weken later — de vakantie was één dag oud —
schreef de heer Azmani in Trouw een stuk waarin hij precies
mijn amendement aan de man wilde brengen, terwijl hij
dat twee weken daarvoor niet had gesteund. Kom niet aan
met het verhaal dat de PVV geen voorstellen heeft. De PVV
heeft die, maar de VVD wil die zelf niet steunen, terwijl zij
er daarna wel goede sier mee wil maken. Dat is precies
hetzelfde als wat ik bedoelde toen ik de heer Azmani interrumpeerde. De kijker thuis en de kiezer geloven er niet meer
in. Ik mag hier als vertegenwoordiger van de PVV benoemen
wat er niet goed is gegaan in de afgelopen vier jaar. We
zullen volgende week zien of wij de begroting van 80 miljard
steunen. De sociale zekerheid moet doorgaan, dus de kans
is groot dat we de begroting steunen. Daarna komen er
verkiezingen en gaan we een robbertje vechten, net zoals
de VVD doet met de Partij van de Arbeid, ook al blijven die
partijen elkaar stevig vasthouden.

De voorzitter:
De heer Van 't Wout heeft nog een interruptie.
De heer De Graaf (PVV):
Toch nog gescoord, hè.
De heer Van 't Wout (VVD):
Eerst liep de PVV weg en nu loopt zij weer de hele avond
te zeggen wat er allemaal niet deugt. We hebben het vandaag over een begroting van bijna 80 miljard euro. En niks
deugt, bijvoorbeeld aan de arbeidsmarkt niet enzovoorts.
Waar zijn de voorstellen van de PVV? Ik hoor de bekende
riedel over de islam. We hebben hier heel belangrijke
onderwerpen besproken. We denken daar allemaal misschien verschillend over, zoals over loondoorbetaling bij
ziekte, de ketenbepaling enzovoorts. Er zit 80 miljard in deze
begroting. De heer De Graaf staat hier te schreeuwen dat
er allemaal niks van deugt, maar dit is zijn kans. Kom met
voorstellen!
De heer De Graaf (PVV):
Volgens mij heb ik mijzelf niet horen schreeuwen; ik heb
er niet eens de stem voor. Ik vind het eigenlijk nogal brutaal
van de VVD, na vier jaar lang verantwoordelijk te zijn voor
afbraakbeleid, om dan zo'n grote mond op te zetten tegen
een partij die al vier jaar lang met voorstellen komt, waar
de VVD en de PvdA niet naar willen luisteren. Daarnet heb
ik ook gezegd …
De heer Van 't Wout (VVD):
Hoeveel amendementen gaat u indienen, mijnheer De
Graaf?
De heer De Graaf (PVV):
Mag ik alstublieft mijn zin afmaken, voorzitter?
De voorzitter:
De heer De Graaf heeft het woord.
De heer De Graaf (PVV):
Ik snap dat de VVD zich onder druk voelt staan; dan ga je
rare dingen roepen tussendoor. Ik heb gezegd dat we niet
moeten beginnen aan de handelsverdragen CETA en TTIP
en heb het voorstel "Koopt Hollandsche waar, dan helpen
wij elkaar" gedaan, maar dat heeft de heer Van 't Wout dan
zeker niet gehoord. In de eerste plaats vind ik de interruptie
raar en in de tweede plaats voel ik dat de VVD zich onder
druk voelt staan. Een kat in het nauw maakt misschien rare
sprongen.

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

De voorzitter:
Een korte reactie, mijnheer Van 't Wout.
De heer Van 't Wout (VVD):
De conclusie kan er maar één zijn. Het verkiezingsprogramma van de PVV gaf al bijna nergens duidelijkheid over.
Het zijn vragen waar heel veel ondernemers mee zitten.
Over bijvoorbeeld loondoorbetaling bij ziekte, de ketenbepaling en het ontslagrecht konden we niks vinden. Nu heeft
de heer De Graaf de kans om daar duidelijkheid over te
geven, maar er komt gewoon weer helemaal niets. Zo
kennen we de PVV ook.
De heer De Graaf (PVV):
Ik deel de conclusie van de heer Van 't Wout niet.

De heer Van Weyenberg (D66):
Voorzitter. De laatste weken zien we Lodewijk Asscher
veelvuldig op het toneel. In debatten met Diederik Samsom
horen we uitgebreide betogen over alles wat er eigenlijk
mis is op de arbeidsmarkt: hoge werkloosheid, doorgeschoten flex en oneerlijke concurrentie door Europa. We horen
vooral hoe hij het allemaal helemaal anders zou doen. Na
al die betogen ga je bijna denken: die man wil blijkbaar
eens minister van Sociale Zaken worden. Laten we niet
vergeten dat deze minister alweer vier jaar geleden bijna

6 december 2016
TK 31

31-27-46

als een soort verlosser uit Amsterdam naar Den Haag kwam.
De verwachtingen waren hoog: eindelijk ging er iets
gebeuren aan de werkloosheid, aan de tweedeling, aan de
kloof tussen vast en flex en aan de onzekerheid die zo veel
werkenden en werklozen ervaren.
Vier jaar later is er natuurlijk iets gebeurd, maar het rapport
is wat D66 betreft mager. Er zijn successen geboekt, zoals
de aanpak van schijnconstructies. De mooie Wet aanpak
schijnconstructies is bijna door deze hele Kamer gedeeld.
We behandelen snel de wet voor een hoger minimumjeugdloon, maar een Kamermeerderheid is daarvoor en het is
goed dat de minister en de twee coalitiepartijen daar
afspraken over hebben gemaakt, niet in het minst voor het
welzijn van de vrouw van collega Ulenbelt. De invoering
van vijf dagen betaald kraamverlof voor vaders is een begin.
Zij vindt pas in 2019 plaats, maar het is een doorbraak en
ik vind dat goed. Van de staatssecretaris zijn er de Participatiewet en de banenafspraak. Allebei hebben zij nog flink
wat rafelranden, maar het is een prestatie dat op deze
punten de nieuwe koers is ingeslagen.
Dat waren successen. En ja, de werkloosheid is gedaald.
Het kabinet, gesteund door een aantal partijen, heeft daar
ook moeilijke maatregelen voor moeten nemen, niet alleen
om de begroting op orde te brengen maar ook breder, in
een tijd van een diepe crisis. En ja, er waren nog nooit zo
veel werkenden als nu. Er werken meer mensen dan ooit.
Daar mogen we trots op zijn. In die zin deel ik de altijd
optimistische blik van collega Van 't Wout graag. Die extra
banen voor al die extra werkenden zijn echter natuurlijk
vooral een gevolg van de aantrekkende economie, niet van
de banenplannen, want op de arbeidsmarkt is de tweedeling
tussen flex en vast alleen maar gegroeid. We hebben zalvende woorden gehoord over vaste banen, maar de cijfers
liegen helaas niet. Sinds de invoering van de Wet werk en
zekerheid zijn er inderdaad 21.000 vaste banen bij gekomen.
Dat is mooi, maar het aantal werknemers in een flexbaan
groeide in dezelfde periode met 125.000, dus zes keer zo
hard. De minister lijkt zo langzamerhand ongeveer de enige
die de Wet werk en zekerheid nog echt een succes vindt.
Hij doet mij een klein beetje denken aan de man die in de
auto zit, op zijn autoradio een waarschuwing hoort over
een spookrijder en dan denkt: "Eén? Ik zie er wel honderd."
De minister zegt nu ineens dat het eigenlijk ook wel logisch
is dat die extra banen vooral flexbanen zijn, want de economie trekt aan. Toen ik die uitspraak deze week — volgens
mij in het weekend — las, dacht ik: wat lees ik hier nou?
Tijdens de behandeling van dezelfde Wet werk en zekerheid
in de Tweede Kamer zei de minister immers nog exact het
tegenovergestelde. Toen zei hij namelijk: omdat het slechte
economische tijden zijn, komen er vooral flexbanen bij. Ik
vraag de minister: wat is het nou? Ik houd het gevoel dat
de argumentatie steeds een beetje wordt aangepast om
maar niet toe te hoeven geven dat de Wet werk en zekerheid
helaas — want ook mijn fractie heeft die wet gesteund —
niet werkt.
Die lijn en die houding doen mij ook denken aan de
banenplannen, die ineens sectorplannen werden toen bleek
dat zij geen extra banen opleverden, of aan het Actieplan
55PlusWerkt, dat ineens het Actieplan 50PlusWerkt werd
toen bleek dat het aantal geholpen 55-plussers de vastgelegde doelen niet haalde. Toen werd de definitie aangepast,
bijna in de beste traditie van Lubbers, die ooit de werkloosheidsdefinitie aanpaste toen er meer dan 1 miljoen werklozen waren. Daarmee krijg je de indruk dat de minister af en

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

toe met woorden vervelende feiten probeert goed te praten.
Als iets niet werkt, is het dan niet geloofwaardiger om dat
te erkennen?
Neem nou die Wet werk en zekerheid. In het onderwijs
werken zieke meesters en juffen nu door omdat er geen
vervangers zijn en omdat ze hun leerlingen natuurlijk niet
naar huis willen sturen. Nu komt er gelukkig een verkenner,
de heer Tichelaar, die binnen de kaders van de wet moet
kijken naar een oplossing. Ik vraag de minister waarom een
wetswijziging eigenlijk is uitgesloten en waarom we in
interviews de indruk krijgen dat het onderwijs het vooral
nog steeds niet heeft begrepen. Wat mijn fractie betreft is
de Wet werk en zekerheid mislukt en kan een volgend
kabinet niet anders doen dan, in de woorden van de VVDwoordvoerder, uitgummen en opnieuw beginnen.
Datzelfde geldt wat mij betreft voor de Wet DBA, over de
zzp'ers. De chaos is daar compleet. Duizenden zelfstandigen
verliezen hun werk en de opdrachtgevers haken massaal
af. Wij debatteren daar later deze week nog uitgebreid over.
We moeten hierbij echter niet alleen kijken naar staatssecretaris Wiebes maar zeker ook naar deze minister. Hij is er
niet in geslaagd om op dit punt de arbeidsmarkt aan te
passen aan de werkelijkheid van de eenentwintigste eeuw,
waarin heel veel mensen er graag voor kiezen om ook in
organisaties als zelfstandige aan de slag te gaan. Ook hier
hebben we woorden gehoord: zzp'ers moeten zich beter
verzekeren, bijvoorbeeld tegen arbeidsongeschiktheid. Maar
waarom weigert de minister nog steeds om de enige op dit
punt aangenomen Kamermotie uit te voeren, de motie die
ertoe oproept zzp'ers makkelijker toegang te geven tot de
vrijwillige basisverzekering bij het UWV? Dit blijft mij een
doorn in het oog, zoals de minister ook weet.
Ook wat betreft loondoorbetaling bij ziekte ligt er nog heel
veel klaar voor het nieuwe kabinet. Het ging er net bij de
heer Heerma ook al over. Ik kreeg op een gegeven moment
uit de media de indruk dat het probleem was opgelost. De
minister schreef daar iets over één jaar loondoorbetaling.
Ik kom nog steeds regelmatig mkb'ers tegen die oprecht
denken dat de minister voor hen de loondoorbetaling tot
één jaar heeft teruggebracht. Dat zou mooi zijn, maar ik
vraag toch aan de minister om mij te bevestigen dat ik het
goed heb begrepen dat dit helemaal niet zo is en dat dit
nog steeds bij de polder ligt. Is het dan overigens niet ook
een zwaktebod om in interviews dan vooral de schuld aan
de coalitiepartij te geven, die op de bagagedrager zat? Ik
vond dat niet het sterkste argument.
Ook in het pensioenstelsel zijn de problemen urgent
geworden. Ze waren het al, maar ze worden het steeds
meer. Dit onderwerp is eigenlijk vanaf het begin door de
staatssecretaris behandeld, maar qua hervorming zijn we
eigenlijk niks opgeschoten. Hoe kijkt de minister erop terug,
zo vraag ik aan hem, dat hij op dat dossier niet heeft weten
te realiseren? Ja, de financiële spelregels zijn aangepast.
En ja, de staatssecretaris houdt gelukkig haar rug recht als
partijen zich rijk willen rekenen met een te hoge rekenrente,
waarmee risico's worden doorgeschoven naar jongeren en
naar werkenden. Maar de hervorming van ons pensioenstelsel laat eigenlijk nog net zo op zich wachten als in 2012,
terwijl de urgentie alleen maar groter is geworden en het
vertrouwen van jong en oud in het huidige stelsel steeds
verder afneemt. Had de minister zich er niet wat meer mee
moeten bemoeien? Had hij de polder misschien niet tot
meer beweging kunnen aanzetten?

6 december 2016
TK 31

31-27-47

Bij een eerdere begrotingsbehandeling heb ik hier woorden
van Joop den Uyl geciteerd over het belasten van technologie en de angst dat die nieuwe technologie gevolgen zou
hebben voor banen. Ook de minister heeft op dit punt een
heel aantal speeches gehouden, over robots. Daarin benadrukte hij steeds het belang van continue scholing. Het spijt
me als ik een beetje voorspelbaar word, maar op dat punt
is helaas maar weinig gedaan. We hebben veel mooie
woorden gehoord, maar ik heb toch de oplossing gemist.
Er was één echt grote beleidsmaatregel, die afgelopen
Prinsjesdag als een duveltje uit een doosje kwam. Dat was
nota bene een bezuiniging op scholing van maar liefst 125
miljoen per jaar door de scholingsaftrek af te schaffen. Is
dat echt het antwoord van de minister op "een leven lang
leren"? D66 is ervan overtuigd dat de minister op dit punt
een bondgenoot is, dat we aan hetzelfde eind van het
touwtje trekken. Waarom is het niet gelukt om nu eindelijk
die persoonlijke scholingspotjes voor werkenden te regelen,
zoals de Kamer al jaren vraagt via een hele set aangenomen
Kamermoties van het CDA en D66? Wat is nou de barrière?
En wat kunnen we, ook de komende maanden, nog doen
om dit dossier in beweging te krijgen?
De kloof tussen woord en daad zien we ook op het punt
van de arbeidsmigratie. Mevrouw Karabulut legde wat dat
betreft de vinger al op de zere plek. Ik ben het met haar
oplossingen overigens niet eens, maar dat zal de meeste
woordvoerders niet verbazen. We hebben ook op dat terrein
grote woorden gehoord: code oranje, dijken die op doorbreken staan en — dit is van heel recent — grenzen die maar
dicht moeten als Europa niet naar Nederland of, beter
gezegd, naar minister Asscher luistert. Die SP-retoriek klinkt
misschien lekker als je het gevoel dat je baan wordt ingepikt
door Bulgaren en Roemenen, maar de minister vertelt er
niet bij dat het aantal inspecties tegen fraude en uitbuiting
is gehalveerd. Hij vertelt de mensen er ook niet bij dat het
hem helaas niet is gelukt om hierover als Europees voorzitter een afspraak te maken. En ja, de vraag is natuurlijk ook
of de heel grote woorden de weerstand juist niet hebben
vergroot bij Europese partijen, bij andere landen die hem
hierbij hadden kunnen helpen. Dat het zelfs sluiten van de
grenzen wat mijn fractie betreft geen goed idee is, zal de
minister niet verbazen, maar de kritiek op dat standpunt
kwam ook al uit de eigen partij.
De Wet werk en zekerheid, de banenplannen, de zzp'ers,
de loondoorbetaling bij ziekte, scholing en arbeidsmigratie:
overal zijn de problemen nog net zo groot als in 2012. Na
vier jaar minister Asscher is er dan ook wat mij betreft maar
één conclusie mogelijk. De woorden van minister Asscher
zijn mooier dan de daden. Hij is toch een beetje de minister
van de schone schijn.
Aan alle onderwerpen waarmee het kabinet aan de slag
gaat, wil ik er graag nog een toevoegen. Het moet nog veel
aantrekkelijker worden om aan het werk te gaan en werkenden net boven het minimumloon moeten daar veel meer
aan overhouden. Laat ik meteen zeggen dat het kabinet
hierin wat betreft alleenstaande ouders een grote stap heeft
gezet. Complimenten. Voor hen loont werken nu veel meer;
vroeger kostte het zelfs geld. Maar zou het geen goed idee
zijn, zo vraag ik niet alleen aan de minister maar zeker ook
aan de collega's, om een soort norm in te voeren? Die norm
is dan dat je er 20% op vooruitgaat als je aan de slag gaat
uit de bijstand. Dan weet je dat je, als je werkt rond het
minimumloon, netto altijd 20% meer overhoudt dan als je
in de bijstand zit. Nu gaat een alleenverdiener die aan de

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

slag gaat er bijvoorbeeld maar 3% op vooruit. Dat is toch
te weinig? En dit moet natuurlijk niet gebeuren door de
bijstand te verlagen, maar door werken meer te laten lonen.
Dat lijkt mij rechtvaardiger voor mensen die werken. Datzelfde zouden we ook kunnen doen voor niet-werkende
partners. Nu levert een partner die aan de slag gaat soms
ook 65% van zijn salaris in. Laten we dat naar 50% verlagen.
De heer Van 't Wout (VVD):
Op zichzelf spreekt deze lijn mij meer aan dan het in mijn
ogen ridicule voorstel dat we eerder zagen, waarin je de
helft van de week in de bijstand kon zitten terwijl je buurman aan het werk was en je er daarnaast gewoon een baan
bij kon hebben. Maar goed, misschien kunnen we ergens
komen. Ik heb wel de volgende vraag. Natuurlijk moet je
dit deels doen langs de lijn van lastenverlichting, maar de
armoedeval wordt natuurlijk niet alleen veroorzaakt door
de bijstand maar ook door allerlei plusregelingen die daarbovenop komen, ook op lokaal niveau. Zegt D66 met de
VVD dat we daar ook naar moeten kijken? Ik kan me een
artikel in de Volkskrant herinneren van een jaar of vier
geleden. Het magazine was er zelfs aan gewijd. Dat heette
Domweg gelukkig in de bijstand. Mensen met alle toeslagen
en andere dingen die ze erbij kregen, bleken hoger uit te
komen dan het nettosalaris van mijn vrouw in het onderwijs.
Is de heer Van Weyenberg het dus met mij eens dat we
daar ook naar moeten kijken?
De heer Van Weyenberg (D66):
Ja, maar volgens mij delen de heer Van 't Wout en ik dat
je heel erg moet opletten met lokaal inkomensbeleid, dat
juist landelijk beleid in de weg staat. Daar kijk ik dus graag
verder naar. Ik kom straks nog wel even terug op het artikel,
waar de heer Van 't Wout niet geheel accuraat uit citeert;
dat weet hij ook wel.
De heer Van 't Wout (VVD):
Even scherp. Ik ben het op zich met deze richting eens. Of
zo'n hard percentage individueel nou gaat werken of niet,
die lijn is gewoon goed. Dat werken moet lonen, vindt de
VVD ook altijd. Dat zul je deels via lastenverlichting moeten
doen, maar wij noteren ook dat je aan de andere kant moet
kijken. Je moet de bijstand met alle plussen erbovenop niet
te hoog maken, want dat ga je ook met alleen lastenverlichting niet rechtbreien.
De heer Van Weyenberg (D66):
Nee, hoewel daarmee, en ook met afbouwtrajecten van de
toeslagen, wel wat te doen is. Ik zie mevrouw Schouten
naar de microfoon komen. Ik vertel straks op dit punt nog
iets dat haar ook zal aanspreken.
De voorzitter:
U hoeft niet meer te interrumperen, mevrouw Schouten!
Mevrouw Voortman (GroenLinks):
De heer Van Weyenberg weet al welke interrupties er gaan
komen, tenminste wat betreft mevrouw Schouten, maar
kennelijk niet wat mij betreft.

6 december 2016
TK 31

31-27-48

De heer Van Weyenberg (D66):
Nee, geen idee!
Mevrouw Voortman (GroenLinks):
Ik vind het altijd goed om te bekijken wat we kunnen doen
voor mensen met een lager inkomen, maar ik ben een beetje
verbaasd over de argumentatie van D66 dat het inkomen
van werkende mensen flink hoger moet zijn dan een bijstandsuitkering omdat werken anders niet loont. Zegt de
heer Van Weyenberg hiermee dat mensen in de uitkering
zitten omdat het eigenlijk veel makkelijker is?
De heer Van Weyenberg (D66):
Nee, en mevrouw Voortman weet dat ik dat niet zeg. Ik zeg
dat ik het gewoon niet rechtvaardig vind dat je maar 3%
meer overhoudt dan daarvoor als je een hele week werkt.
De meeste mensen in de bijstand willen niets liever dan
aan de slag. Dat ben ik graag met mevrouw Voortman eens.
Mevrouw Voortman (GroenLinks):
Daar ben ik blij mee, maar ik wil de heer Van Weyenberg
toch aanraden om preciezer te zijn in wat hij zegt. Hij zou
voorzichtiger moeten zijn in zijn argumentatie. Als je zegt
dat werken moet lonen, zeg je eigenlijk dat dit nu niet zo is
en dat de bijstand dat wel is. Ik denk dat de meeste mensen
in de bijstand juist maar wat graag aan het werk zouden
willen.
De heer Van Weyenberg (D66):
Zeker, maar wat mensen niet rechtvaardig vinden, is dat ze
er maar 3% op vooruitgaan als zij dat doen.
De voorzitter:
Mevrouw Schouten, we zijn benieuwd wat u gaat vragen.
Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
Ik ben ook benieuwd wat de heer Van Weyenberg denkt
dat ik ga vragen. Hij kan het misschien al wel raden. Het is
bijna aandoenlijk hoe D66 zich nu hard maakt voor het
adagium dat werken moet lonen. Hij geeft nu een voorbeeld
van iemand die er maar 3% op vooruitgaat. De heer Van
Weyenberg en ik hebben hele discussies gehouden over
iemand die van €27.000 naar €32.000 ging, omdat hij harder
en meer uren ging werken. Maar wat gebeurde er met die
persoon? Hij kon €58 inleveren. Wij hebben bij het Belastingplan voorstellen gedaan om ervoor te zorgen dat die
kloof kleiner werd. Wie stemde er tegen? D66.

De heer Van Weyenberg (D66):
Daar kom ik zo op. Vorig jaar moest het lastengeld dat
daarvoor nodig was, worden opgebracht door werkende
moeders in tweeverdienershuishoudens zwaarder te
belasten. Daar raakte u mij kwijt. Over het voorbeeld dat u
dit jaar indiende, heb ik gezegd dat ik het interessant vind,
maar in isolement heeft het voor bepaalde groepen ook
een heel fors inkomensgevolg. Dat vind ik niet goed, maar
ik ga u zo meteen misschien nog wel verrassen.
Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
Het zijn gewoon krokodillentranen van D66. Zij had de
mogelijkheid om voorstellen te steunen die precies doen
wat de heer Van Weyenberg wil, namelijk werken laten
lonen en situaties voorkomen waarin dat nu niet gebeurt.
Hij houdt het verhaal dat dit ten koste gaat van werkende
ouders. Dat is helemaal niet het geval. Het voorstel dat wij
hebben gedaan, zag daar helemaal niet op. Dan zijn de
woorden van de heer Van Weyenberg echt loos.
De heer Van Weyenberg (D66):
Het verschil is dat vorig jaar de combinatiekorting fors werd
verlaagd voor tweeverdieners. Er lagen amendementen die
dat wilden regelen. Dat kan mevrouw Schouten niet ontkennen. Laat dat helder zijn. Van het voorstel dat mevrouw
Schouten bij deze begroting heeft ingediend, heb ik gezegd
dat ik het interessant vind, maar dat ik vind dat het voor
bepaalde groepen heel forse inkomensconsequenties heeft.
Dat is het antwoord. Straks hebben we, neem ik aan, geld
voor lastenverlichting. Daar moet iedereen van profiteren.
Ik ga zo meteen een concreet voorstel doen dat in het verlengde hiervan ligt. Maar mevrouw Schouten raakt mij kwijt
— en dat weet zij best — als het voorstellen zijn waardoor
tweeverdieners meer belasting moeten gaan betalen.
De voorzitter:
En u gaat mevrouw Schouten nog verrassen?
De heer Van Weyenberg (D66):
Ja. Ik had haar vraag overigens redelijk ingeschat, al is dat
achteraf niet door haar te controleren. Dit is dus misschien
een beetje een gratuite opmerking.

De heer Van Weyenberg (D66):
Absoluut. En weet u waarom? Omdat wij willen dat het
voor iedereen meer gaat lonen om te gaan werken. Daarom
zaten er vorig jaar in ons eigen belastingplan ook maatregelen die goed waren voor kostwinnersgezinnen. Wij hebben inderdaad tegen uw amendementen van vorig jaar
gestemd.

Wij zouden naast die 20%-norm willen bekijken hoe we dat
kunnen regelen. Dat gaan we stap voor stap doen. Dan kijk
ik in het bijzonder naar partijen die ook in hun verkiezingsprogramma zeggen dat we ervoor moeten zorgen dat werken echt meer gaat lonen. VVD, PvdA, CDA, D66, maar zeker
ook de ChristenUnie en de SGP hebben daar expliciet dingen over opgeschreven. Dat gaan we denk ik niet in één
kabinetsperiode doen. Ik vind dat het hebben van een norm
iets is wat werkt. Het geeft namelijk een gedeeld perspectief
van waar je naartoe wilt. Om dat stap voor stap te kunnen
doen, stel ik voor om bij alle kabinetsvoorstellen een soort
toets te doen op de armoedeval, een "gaat werken door
deze maatregel lonen?"-toets. Is de minister daartoe bereid?
Dan kunnen we bij elke maatregel zien of die bijdraagt aan
het meer laten lonen van werk.

Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
Ik heb het over dit jaar.

Ik vraag de minister ook om voortaan weer de cijfers op te
nemen over de armoedeval als iemand uit de bijstand aan
de slag gaat op 120% van het minimumloon. Dat was tot

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

6 december 2016
TK 31

31-27-49

2012 het geval. Toen bleek dat je er vaak maar heel weinig
extra op vooruitging ten opzichte van werken op het minimumloon. Dat raakt overigens ook aan het inkomensbeeld
van de €10.000 boven het minimumloon waarop mevrouw
Schouten net doelde. Ik zou dat graag voortaan weer
terugzien in de begroting.
Het lijkt mij inderdaad ook verstandig als mensen in de
bijstand tijdelijk de helft van hun inkomen mogen houden
als ze aan de slag gaan, zo zeg ik tegen de heer Van 't Wout,
maar natuurlijk alleen als zij nog niet het minimumloon
verdienen. Wij gaan vanzelfsprekend — als die angst bij de
heer Van 't Wout was ontstaan, neem ik die natuurlijk graag
weg — niet tegen iemand zeggen: hier hebt én uw hele
uitkering én 50% van het inkomen en dat oneindig. Dat zou
inderdaad niet rechtvaardig zijn. Maar ik zeg wel: laat
mensen nou een groter deel van het geld houden zolang
zij nog geen minimumloon verdienen. Dat lijkt mij een stap
vooruit. Dat lijkt mij overigens ook een heel stuk effectiever
dan allerlei pestmaatregelen als verplichte tegenprestaties.
Mevrouw Karabulut (SP):
Ik kreeg natuurlijk tranen in mijn ogen toen ik het voorstel
over bijverdienen in de bijstand in de krant las; prachtig,
dat opinieartikel van Samsom en Pechtold. Maar de afgelopen jaren heb ik twee of drie voorstellen in dit verband
gedaan die consequent zijn weggestemd. Gaat D66 hier nu
een concreet voorstel doen om dat zo spoedig mogelijk
volgend jaar mogelijk te maken?
De voorzitter:
Dit kan heel kort, mijnheer Van Weyenberg.
De heer Van Weyenberg (D66):
Volgens mij heb ik net de minister gevraagd wat hij vindt
van mijn concrete voorstel dat je de helft mag houden. Dat
lijkt mij een heel concreet voorstel.
Mevrouw Karabulut (SP):
Dus u gaat dit uitvoeren, ook volgend jaar al. Hier komt u
dus niet meer op terug? Dit gaan wij dus met elkaar regelen.
Ik vraag dit niet zomaar, maar omdat ik dit de afgelopen
jaren telkens weer heb opgebracht bij amendement en bij
motie. Maar telkens is het weggestemd door de partijen. Ik
ben hier blij mee.
Dan zal ik mijn vervolgvraag stellen. De heer Van Weyenberg heeft het over het lonend maken van werk. Zullen wij
er dan ook voor zorgen dat de laagste lonen, namelijk het
wettelijk minimumloon, met 10% verhoogd worden? Dan
wordt het ook echt lonend. Op die manier kunnen de mensen die nu niet rondkomen, gewoon weer rondkomen.

Dat lijkt mij dus niet de oplossing. Laten wij er met lastenverlichting — dat is een mooi woord; dat kan ik mevrouw
Karabulut aanraden — voor zorgen dat de stap naar werken
meer loont en dat je netto veel meer overhoudt. Met subsidies wordt het voor werkgevers aantrekkelijker om mensen
in dienst te nemen die rond het minimumloon verdienen.
Dan vergroten wij de kans op een baan. Dat lijkt mij veel
meer de weg.
Ik had het over onzinnige regeltjes. Als je nu een contract
voor een baan hebt ondertekend, moet je van het UWV toch
blijven solliciteren. Dus als je over twee of drie maanden
begint, moet je toch blijven solliciteren. Dat vind ik kafkaësk.
Kunnen wij dat nu regelen? Ik voel me echt gesteund door
de verkiezingsprogramma's van de VVD en de Partij van
de Arbeid. Dus ik vraag aan de minister of we dat kunnen
gaan doen.
Wat ook niet op een volgend kabinet kan wachten, is de
capaciteit van de Inspectie SZW. Het aantal inspecties is de
afgelopen vijf jaar gehalveerd. De capaciteit loopt terug. Er
is tijdelijk extra geld. Ik heb vorig jaar nog samen met de
heer Kerstens gevraagd om dat geld wat langer beschikbaar
te houden. De minister maakte ook een stap. Daarom heb
ik een amendement ingediend om de capaciteit van de
inspectie structureel te vergroten, juist om op te kunnen
treden tegen arbeidsmarktfraude en uitbuiting. Ik heb ook
samen met collega Karabulut een amendement ingediend
om de unit van de Inspectie SZW die arbeidsmarktdiscriminatie bestrijdt, te kunnen uitbreiden. In het recente algemeen overleg bleek namelijk dat heel veel bedrijven nog
steeds wel wat hulp kunnen gebruiken op dat vlak.
Ik ben ook bezig met een amendement — ik heb het nog
niet ingediend, want volgens mij zijn meer collega's daarmee bezig — om te bekijken of wij bij de strijd tegen longziekten nog wat geld voor de Long Alliantie Nederland (LAN)
beschikbaar kunnen stellen. Dat amendement komt er wel.
Ik ben benieuwd hoe de minister daarnaar kijkt. Misschien
kan hij daar al iets over zeggen.
Twee jaar geleden heb ik voor het eerst aandacht gevraagd
voor het probleem van mensen met kanker op de arbeidsmarkt. De minister is daarmee aan de slag gegaan, vol
goede moed. Ik zeg hem daar nogmaals dank voor. Hij weet
hoezeer dat mij aan het hart gaat en ik weet dat dit ook voor
hem geldt. Nog steeds hebben veel te veel mensen moeite
om aan de slag te komen of te blijven als zij kanker hebben
of kanker hebben gehad. Er komt nu een experiment met
de no-riskpolis. Ik ben daar heel blij mee. Ik weet dat dit
vooral geldt voor al die mensen die hopen hiermee meer
kans op de arbeidsmarkt te krijgen. Er lopen ook initiatieven
van bedrijven om mensen met een kankerverleden beter
te ondersteunen. Kan de minister bekijken of hij en het UWV
daar, in combinatie met die pilot, nog wat ondersteuning
kunnen bieden? Graag krijg ik een reactie hierop.

De voorzitter:
Ook daar komt een debat over.

Het probleem van die verzekeringen, zeker voor arbeidsongeschiktheid, blijkt weerbarstig. Wil de minister de verzekeraars eens bij zich roepen en er bij hen op aandringen dat
de turbo erop gaat? Dit duurt toch veel te lang? Ik vind van
wel en ik weet zeker dat dat ook voor de minister geldt.

De heer Van Weyenberg (D66):
Wat je dan doet, is het voor een werkgever duurder maken
om iemand in dienst te nemen. Ik ben bang dat werken dan
weer gaat lonen, maar wel voor steeds minder mensen.

De laatste weken is er ook aandacht voor de kinderopvang
en vaccineren. Een groeiende groep mensen kiest ervoor
hun kinderen niet te laten vaccineren. Dat vind ik onverstan-

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

6 december 2016
TK 31

31-27-50

dig, maar dat is wel het goed recht van die mensen. Het
kan echter andere kinderen, die bijvoorbeeld nog niet
gevaccineerd zijn, in gevaar brengen. Ouders krijgen informatie over het percentage ongevaccineerde kinderen, zo
zei de minister van Volksgezondheid. Dat vind ik goed. Zou
deze minister nader willen bekijken — mevrouw Voortman
heeft daar in het verleden al aandacht voor gevraagd — of
kinderopvangorganisaties niet-gevaccineerde kinderen
kunnen weigeren? Wat is daar wettelijk voor nodig?
Met het oog op de klok sluit ik me aan bij de vragen van de
heer Heerma en de vragen uit het interruptiedebatje over
de ouderparticipatiecrèches.
Ik heb nog wel vragen over het nieuwe pensioenstelsel. De
heer Heerma vroeg naar de overbruggingsregeling. Ook ik
heb met verbazing gezien dat het beschikbare budget steeds
niet is gebruikt, terwijl er wel klachten over zijn. Ik zie dus
ook naar die antwoorden uit. Laat de staatssecretaris ook
nog nader onderzoek doen naar een transitieperiode die
korter is dan 25 jaar voor de afschaffing van de doorsneepremiesystematiek? Zo ja, wanneer kunnen we de resultaten
daarvan krijgen? Ik vraag het toch nog een keer: zou de
minister eens willen laten doorrekenen wat een rekenrenteverhoging van 4% zou betekenen voor jongeren en ouderen? Dat vraag ik niet omdat ik daarvoor ben, maar omdat
ik de generatie-effecten graag in beeld wil hebben. De heer
Krol viel mij daar eerder in bij.
Tot slot. We zullen tot maart moeten wachten voordat er
verdere echt grote stappen worden gezet, niet alleen inzake
het pensioenstelsel, maar ook inzake de tweedeling op de
arbeidsmarkt. Het is tijd voor een echte doorbraak, zodat
werkgevers weer mensen in dienst durven nemen, zzp'ers
gewoon kunnen ondernemen en werknemers de zekerheid
kunnen vinden die zij willen. Dat is voor D66 namelijk het
uitgangspunt: wie zelfstandig ondernemer wil worden, krijgt
onze volle steun; wie liever in loondienst werkt, moet de
kans krijgen om voor onbepaalde tijd gecontracteerd te
worden in plaats van een draaideurflexcontract aangeboden
te krijgen. Dat is de agenda voor de komende jaren. Na de
woorden is het nu echt tijd voor de daden.
De heer Kerstens (PvdA):
Het zou kunnen zijn dat ik het zo-even gemist heb, toen de
heer Van Weyenberg bezig was met zijn recensie van de
minister. Ik haakte een beetje af, omdat ik dacht: hier staat
een partij die zo'n beetje elk plan van de minister van een
voorstem heeft voorzien. Er is één voorstel met betrekking
tot een fatsoenlijke arbeidsmarkt — dat was trouwens niet
afkomstig van deze minister, maar van de minister van
Binnenlandse Zaken — waar D66 tegengestemd heeft: de
normering van de topinkomens. Dat vond de heer Van
Weyenberg niet zo nodig. Ik heb eigenlijk gemist wat D66
in zijn verkiezingsprogramma voorstelt om mensen vastigheid te geven. Als ik me niet vergis, staat er in het verkiezingsprogramma van D66 gewoon dat zij het ontslagrecht
afbreekt, waardoor elke baan feitelijk een flexbaan wordt.
Vervolgens tovert de heer Van Weyenberg de term "vaste
baan" — zo noemen we het dan vanaf morgen — uit de
hoge hoed en dan is iedereen tevreden.

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

De heer Van Weyenberg (D66):
Nu blijkt dat de minister niet in z'n eentje in die auto zit,
maar dat de heer Kerstens naast hem zit; samen kijken ze
naar de spookrijders. Juist omdat we de Wet werk en
zekerheid hebben gesteund, ben ik teleurgesteld dat die
niet werkt. Ik vind het verstandig om dat ook toe te geven.
Als we niets doen, heeft over tien jaar de helft van de
mensen met een praktische opleiding een tijdelijk contract
of een flexcontract. Dat vind ik niet verstandig en dat vind
ik vooral onrechtvaardig. Wil de heer Kerstens daar met
mij iets aan doen? Dat vraagt twee dingen. We moeten vast
wat minder vast maken; natuurlijk beschermen we mensen
daarbij wel tegen willekeur. Tegelijkertijd zorgen we ervoor
— dat zit ook in het verkiezingsprogramma van D66 en dat
weet de heer Kerstens — dat je bijvoorbeeld vanaf dag één
een transitievergoeding opbouwt. Ik wil graag iets aan
payrolling doen, maar de PvdA steunt dat nu helaas niet
meer. We zullen allemaal wat uit het schuttersputje moeten,
want de wijze waarop het nu gaat op de arbeidsmarkt, met
die groei van flexcontracten, vind ik niet goed en ik denk
de heer Kerstens ook niet.
De heer Kerstens (PvdA):
Volgens mij gebeurt er heel wat om de Wet werk en zekerheid te verbeteren. Die wet heeft het volgende mechanisme
in zich: er kunnen specifieke afspraken gemaakt worden in
sectoren waar de wet misschien niet helemaal de ruimte
biedt die je zou willen hebben. Die afspraken moeten dan
gemaakt worden tussen vakbonden en werkgevers en die
worden links en rechts ook gemaakt. Ik hoorde de heer Van
Weyenberg zojuist zeggen dat 50% van de mensen straks
geen vaste baan meer heeft als het zo doorgaat. Als we het
verkiezingsprogramma van D66 uitvoeren en het ontslagrecht de nek omdraaien, is er straks niemand meer die een
vaste baan heeft.
De heer Van Weyenberg (D66):
De heer Kerstens kiest hier gewoon voor stilstand. Dat mag,
maar ik vind het jammer en ik vind het ook niet verantwoord. Laten we niet vergeten dat het pijnlijk is als iemand
zijn baan verliest omdat het bedrijf failliet gaat. Wat ik echter
niet aan mensen kan uitleggen, is dat zij eruit gaan en dat
er een andere flexwerker komt die exact hetzelfde werk gaat
doen, twee jaar later nog een en twee jaar later weer een.
Dat wil ik doorbreken en dat vraagt ook dat de heer Kerstens
hier uit dat putje durft te komen.
De heer Pieter Heerma (CDA):
De heer Van Weyenberg houdt een betoog dat erop gericht
is om de tweedeling op de arbeidsmarkt tegen te gaan en
te voorkomen dat over tien jaar de helft in tijdelijke contracten, flexcontracten, zit. Ziet hij het recente rapport van het
CPB dat beschrijft dat Nederland daar kampioen in is en
dat het te veel uitbetaalt als een ondersteuning van zijn
eigen betoog?
De heer Van Weyenberg (D66):
Dat zou ik wat aanmatigend vinden, dus laat ik het zo niet
zeggen. Ik zie daarin dat de tweedeling geen natuurverschijnsel is. Die is het gevolg van de wijze waarop wij het hebben
geregeld. Dat zit onder meer in het feit dat wij het voor een
werkgever gewoon niet meer aantrekkelijk hebben gemaakt

6 december 2016
TK 31

31-27-51

om mensen een contract voor onbepaalde tijd te geven en
wel door de lasten, door het ontslagrecht en door de loondoorbetaling. Daar wil ik wat aan doen. Dan vraag ik tegelijkertijd aan werkgevers dat mensen ook geen transitievergoeding meer opbouwen. Om een CPB-notitie als onderbouwing te betitelen, vind ik wat ver gaan maar de kern is
dat het geen natuurverschijnsel is. We kunnen er dus wat
aan doen. Laat ons dat ook optimistischer maken.
De heer Pieter Heerma (CDA):
Het interessante is namelijk dat het CPB-rapport inderdaad
aangeeft dat er wat aan gedaan kan worden. Wat het CPB
echter vooral aangeeft, is dat allerlei flexibele vormen voor
de werkgever te aantrekkelijk zijn. Dan krijgen uitzenden,
payrollen, oproepcontracten en tijdelijke contracten allemaal
vinkjes waar het te gunstig zou zijn, te veel voordeel zou
opleveren om het risico bij de werknemer neer te leggen.
Die krijgen allemaal twee of drie vinkjes. Zzp krijgt alle, dat
wil zeggen zes, vinkjes. Dat vindt het CPB het meest lonend.
Zou daar nu ook niet iets aan moeten gebeuren?
De heer Van Weyenberg (D66):
Ik dacht al dat het een strikvraag was. Dat blijkt nu, maar
de kern is dat je die kloof wilt verkleinen. Ik vind het tekenend — en dat blijkt ook uit het verkiezingsprogramma —
dat het CDA die zelfstandigen allemaal als half uitgebuite
mensen ziet. Ik raad de heer Heerma aan om gewoon eens
in gesprek te gaan met al die zelfstandigen. Als je het verkiezingsprogramma van het CDA leest, krijg je een heel
somber beeld over zelfstandigen. Ik heb een heel andere
lezing dan de heer Heerma. Overigens moeten we schijnconstructies aanpassen. Het overgrote deel doet dat. Als
het om payroll gaat, weet de heer Heerma dat wij aan
dezelfde kant staan.

De heer Van Meenen (D66):
Voorzitter. Ooit was integratie een wederkerig begrip. Integratie werd gezien als een gezamenlijke verantwoordelijkheid, net zo goed van de samenleving als van de nieuwkomer. Nu roept onze premier dat het aan de inburgeraar is
om zich in te vechten. Ik verzin het echt niet. Het maatschappelijk belang van inburgering is blijkbaar buiten beeld
geraakt, met alle gevolgen van dien.
Deze minister van PvdA-huize spreekt daar zalvende woorden over, maar heeft in de afgelopen vier jaar waarin integratie zijn verantwoordelijkheid was op dit gebied niets
bereikt. De kwaliteit van het inburgeringsonderwijs is onder
de maat, de markt die drie jaar geleden is vrijgegeven heeft
de verkeerde prikkels in zich, bureautjes voor taallessen
schieten als paddenstoelen uit de grond en de vluchteling
is geworden tot een verdienmodel. De kwaliteit van de lessen is veelal bedroevend, met als resultaat dat een groot
deel van de inburgeraars het examen niet haalt. En dan
durft de minister te stellen dat de cijfers veel positiever zijn
dan gedacht. Nu snap ik dat je, wanneer je verantwoordelijk
bent voor beleid waarin al zo'n beetje alles mislukt, blij bent
met elke inburgeraar die het ondanks je beleid toch redt,
maar voor "veel positiever dan gedacht" hebben we
tegenwoordig fact checks.

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

Voor Saïd uit Syrië denk ik helemaal niet dat het zo positief
is dat hij zo lang in de procedure zit en geen taalles krijgt
aangeboden en dat hij, als hij eenmaal een verblijfsvergunning heeft, gedwongen is om een uitkering aan te vragen,
omdat hij tot die tijd niets heeft mogen investeren in zichzelf
en dus geen aantrekkelijke arbeidskracht is. Voor Saïd lijkt
het me niet positief dat hij zonder de taal te kennen aan zijn
lot wordt overgelaten en zelf maar in het woud van aanbieders van divers allooi een geschikte taalcursus moet zoeken.
Het lijkt me niet positief dat hij zelf een lening moet afsluiten
om de lessen te bekostigen, dat dat hij tot die tijd niet of
nauwelijks kan communiceren met de leraar van zijn kinderen, met zijn buren en met instanties en dat hij niet kan
werken en niet kan meedoen.
Net zo goed snap ik dat dat beeld ook niet gunstig is voor
Erik uit Osdorp, Erik die hard werkt voor zijn geld en ziet
dat zijn Eritrese buurman in de bijstand de hele dag thuis
is en ondertussen nog geen woord Nederlands spreekt.
Maar de minister vindt het allemaal veel positiever dan
gedacht.
Dit kabinet heeft er alles aan gedaan om een beeld te creëren van een Nederland waarin sprake is van een voorwaardelijk Nederlanderschap en een onvoorwaardelijk Nederlanderschap. Een hooligan met Friese roots is gewoon een
rotjoch, maar het is ons rotjoch. Maar de herrieschopper
met een familiegeschiedenis in het Rifgebergte moet
gewoon oppleuren naar zijn eigen land. Heeft de minister
enig idee hoe schadelijk dit is voor sociale cohesie en
gemeenschapszin? Laten we stoppen met voorwaardelijk
Nederlanderschap en inburgering niet langer koppelen aan
verblijfsrecht.
Wat is er nodig? Maak van inburgering weer een publieke
zaak, door die onder te brengen bij het ministerie van OCW.
Zo verzekeren we ons van professionele leerkrachten en
een kwalitatief goede inspectie en stoppen we met de
vluchteling als verdienmodel. D66 wil een snelle en volledige evaluatie van de Wet inburgering en wil af van private
taallessen van wisselende kwaliteit. Laten we kijken naar
een systeem waarin gedifferentieerd wordt op niveau, zodat
de apotheker uit Aleppo, de analfabeet uit Eritrea en de
Eritrese huisvrouw elk op maat bediend worden.
En dan ten slotte: gisteren kwam deze brief, de 5 decemberbrief over de Agenda integratie 2016. En daar komen ze
weer: onze kernwaarden. U kent ze wel! Kernwaarden uitdragen, waarborgen en verinnerlijken. Welke waarden zijn
dat en wie zijn "onze"? Ik was op het CDA-congres. Daar
ging het over "onze waarden en tradities". In het VVD-programma gaat het over "onze waarden en tradities", door
docenten actief uit te dragen. En stel dat er een PVV-congres
geweest zou zijn, dan was het daar vast ook over "onze
waarden" gegaan. Ik heb zomaar het gevoel dat we er allemaal iets anders onder verstaan. In dat licht vraag ik aan
de minister: welke zijn dat en is het niet eens tijd dat we
dat ook in het licht van de participatieverklaring met z'n
allen, wat mij betreft in een maatschappelijk debat, vast
gaan stellen? Wat zijn dan wel "onze waarden" en wie zijn
"onze"?
Dat is afgerond vier minuten, zou ik zeggen.
De voorzitter:
Komt goed. Het woord is aan mevrouw Schouten.

6 december 2016
TK 31

31-27-52

Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
Voorzitter. Als we zo het debat horen, zou je bijna denken
dat er verkiezingen aan komen. Ik kan me nog herinneren
dat de minister bij zijn aantreden in 2012 zei "Ik doe één
belofte, ik zeg één ding tegen mensen. Dat is: ik ben Lodewijk en ik ga u teleurstellen." Als we dan de inbrengen van
deze avond horen, kunnen we in ieder geval constateren
dat hij zich aan die belofte heeft gehouden. Maar dat terzijde.
Er hangt urgentie in de lucht. Er is een zucht naar concrete
veranderingen. We merken het aan de politieke ontwikkelingen in de wereld, de opkomst van het populisme en de
grondtonen van de naderende verkiezingscampagnes. Ons
land staat op een kruispunt. We kunnen de komende jaren
ronddolen op de weg van het populisme, een weg van
wanhoop waarop we ernstig kunnen verdwalen. Maar we
kunnen ook de weg van hoop bewandelen, een weg van
vertrouwen, van bedachtzame stappen op weg naar verandering, met een constructieve opstelling maar ook een fel
moreel debat, als dat nodig is. Daar zou de politiek over
moeten gaan wat mij betreft. En dat is niet zomaar een weg
van woorden. Tegenover het wantrouwen in onze samenleving moeten wij concrete daden van vertrouwen kunnen
plaatsen. Dat is onze taak, ook bij deze begrotingsbehandeling van Sociale Zaken en Werkgelegenheid. Hier moeten
concrete keuzes gemaakt worden die mensen helpen, met
daden om onze arbeidsmarkt beter te maken, onze economie eerlijker en onze gezinnen sterker.
Deze bewindspersonen zijn de afgelopen vier jaar begonnen
met grote ambities. De minister had de droom om de
arbeidsmarkt eerlijker te maken, en wij met hem. De
minister heeft daar ook hard aan gewerkt. Onder lastige
omstandigheden, dat erken ik. Maar ergens onderweg lijkt
de ambitie te zijn uitgedraaid op een surplace tussen PvdA
en VVD, tussen coalitie en oppositie, tussen werkgevers en
werknemers. Als politiek zijn wij er onvoldoende in geslaagd
om een aantal grote problemen op te lossen. Natuurlijk,
economisch gaat het beter. Maar tegelijkertijd zijn er mensen die daar te weinig van merken, van wie we de problemen nog onvoldoende hebben kunnen oplossen. Op de
arbeidsmarkt is het nog altijd lastig om een vast contract
te krijgen. Het verschil tussen tijdelijke en vaste contracten,
tussen flex en vast, is onvoldoende kleiner geworden. Het
is nog niet gelukt om de zorgen van gepensioneerden weg
te nemen, niet alleen de zorg voor hun eigen pensioenen
maar ook voor die van hun kleinkinderen. Het is nog niet
gelukt om zzp'ers in staat te stellen genoeg opdrachten
binnen te krijgen nu de onzekerheid groter is geworden of
zij en hun opdrachtgevers risico's lopen. Het is nog niet
gelukt om het voor bedrijven makkelijker te maken om
mensen in dienst te nemen door de lasten te verlagen of
bijvoorbeeld door de regels rond loondoorbetaling bij ziekte
aan te passen. Het is niet gelukt om tot een nieuw belastingstelsel te komen dat bijvoorbeeld gezinnen in staat stelt om
opvoeding, werk en zorg te combineren.
In 2017 zullen we echt met oplossingen moeten komen voor
de uitdagingen op de arbeidsmarkt en in onze economie.
Er moeten duidelijke keuzes gemaakt worden. Er liggen nu
allerlei verkiezingsprogramma's die hopelijk tot resultaten
zullen leiden, maar ik denk dat de politiek en de polder —
en dat hebben wij vanochtend ook samen met collega
Heerma betoogd — daarbij moeten samenwerken. Ik hoop

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

dat werkgevers- en werknemersorganisaties met de politiek
meedenken en met echt gezamenlijk gedragen oplossingen
zullen komen. Volgens mij is dat een verstandige en constructieve weg naar breed draagvlak voor oplossingen voor
al de situaties en de mensen die ik net noemde.
Dat lang niet iedereen meeprofiteert van de aantrekkende
economie, merkte ik ook gisteren. Ik was in de omgeving
van Zwijndrecht. Heel concreet: ik was op bezoek bij het
bedrijf Heerema. Daar verdwijnen 350 van de 750 banen.
Tegelijkertijd valt Nedstaal om en gaat IHC Caland banen
schrappen. De regio Zwijndrecht-Barendrecht-Alblasserwaard dreigt in totaal zo'n 2.000 banen te verliezen. Dat
heeft daar een enorme impact. Ik wil de minister toch aansporen om wat meer urgentie uit te stralen. De minister
van werkgelegenheid hoort aan de streep te verschijnen
als ergens 2.000 banen verdwijnen, en met concrete
oplossingen te komen. Het minste wat wij kunnen doen is
daar een mobiliteitscentrum opzetten, zodat de mensen en
al die gezinnen die daar in onzekerheid zitten, in ieder geval
de maximale hulp krijgen om van werk naar werk te gaan.
Wij hebben dat vaker gedaan, bijvoorbeeld ook bij de ontslagen bij Philip Morris. Ik wil de minister aansporen om
dit te doen. Anders zal ik met een motie proberen de Kamer
daartoe te bewegen.
Ik hoop ook in algemene zin dat wij alert blijven op de
specifieke werkgelegenheid in de regio. Al een aantal jaren
vraag ik ook aandacht voor de mogelijkheden om over de
grens te werken. Ik juich dan ook het initiatief van de coalitie
toe om daar nu eindelijk meer werk van te gaan maken.
In Zwijndrecht werd mij ook duidelijk hoe frustrerend het
is voor mensen als banen gaan naar slechter betaalde OostEuropeanen. De minister heeft gisteren en vandaag gemixte
signalen uitgezonden over wat hij daar nu precies aan wil
doen. Ik wil daar eigenlijk gewoon graag duidelijkheid over.
Er lag in Europa een voorstel op tafel om landen de ruimte
te geven zelf meer te doen tegen de instroom van werknemers uit andere lidstaten. Dat was na de onderhandelingen
met het Verenigd Koninkrijk voorafgaand aan de brexit,
toen we nog bezig waren om te bekijken of het Verenigd
Koninkrijk erbij kon blijven. Wij hebben destijds een motie
ingediend om te bekijken of dat mogelijkheden bood voor
Nederland. Wil de minister bekijken of hij dat voorstel nu
kan verzilveren? Dat zou wellicht een begin van een nieuwe
aanpak van het vrije verkeer kunnen zijn. Ik krijg daarop
graag een reactie.
Dan een project dat de minister lief is: de Wet werk en
zekerheid. Deze wet werkt niet zoals we zouden willen. We
moeten op zoek naar verbeteringen. Er bestaat echter een
bepaalde koppigheid bij de minister als het gaat om die
verbeteringen. De afgelopen jaren zijn, soms na stevig
aandringen van de Kamer, wel wat pleisters op de Wwz
geplakt voor seizoenswerkers en voor voetballers, of all
people. Voor de invalkrachten in het bijzonder onderwijs
kloppen wij nu echter al meer dan een jaar op een dichte
deur, terwijl de wet daar gewoon niet werkt. De PO-Raad
heeft pas nog een onderzoek gedaan. Scholen sturen kinderen naar huis. Op de televisie zat de minister dat onderzoek
een beetje weg te schamperen, maar dit zijn harde gegevens. In het bijzonder onderwijs zijn er echt problemen.
Een voorbeeld zijn de scholen die een docent willen laten
invallen die past bij de overtuiging van de school. Ik zat
vorige week naar Pauw te kijken, waar de minister op een

6 december 2016
TK 31

31-27-53

denigrerende manier aangaf dat het zou gaan om scholen
die een juf met een lange rok willen laten invallen. Ik vond
dat echt een stuitende opmerking, voorzitter. Het gaat hier
gewoon om scholen die in ons bestel zelf keuzes kunnen
maken over de docenten die zij willen aantrekken. Deze
scholen doen hun best om vanuit hun overtuiging het best
mogelijke onderwijs te geven. Het zijn scholen die uitstekend presteren en die niet hebben gevraagd om deze problemen. Deze scholen zijn in de problemen geraakt door
de wet van de minister. Zij verdienen geen trap na, maar
hebben recht op een oplossing. Ik vraag de minister om de
denigrerende woorden over deze scholen terug te nemen.
Met een motie van mijn hand, medeondertekend door collega's, hebben we de minister ertoe gedwongen om een
verkenner aan te stellen. Dit is vorige week gebeurd. Dat is
prima. Ik hoop ook echt dat hij naar oplossingen gaat kijken.
De minister stelt dat dit binnen de kaders van de wet en de
cao primair onderwijs moet gebeuren. Wat nou als die
verkenner met oplossingen komt die niet daarbinnen vallen?
Ik wil die oplossingen hier dan wel op tafel hebben, zodat
wij hier het debat kunnen aangaan of wij de wet mogelijk
toch moeten aanpassen. Is de minister bereid om de verkenner een breder mandaat te geven dan deze nu heeft
gekregen?
De ketenbepaling leidt ook niet bepaald tot meer zekerheid
voor veel werknemers. Mensen die eerst drie jaar een contract hadden, worden nu gewoon na twee jaar de laan uitgestuurd. Ik ken voorbeelden van mensen die onderzoek
doen aan de universiteit en weten dat ze er na twee jaar
gewoon uit liggen. De ChristenUnie stelt in haar verkiezingsprogramma voor om toe te staan dat een tijdelijk contract
één keer vaker mag worden gegeven en om in ruil daarvoor
af te spreken dat het tweede en derde tijdelijke contract
steeds langer duren, bijvoorbeeld een halfjaar langer. Dat
kan wellicht zorgen voor een soepeler overgang, ook voor
werkgevers, naar een vast contract. Ik hoor graag de reactie
van de minister op dit plan.
Ik kom bij het thema armoede, het terrein van de staatssecretaris. Uit een onlangs aangeboden rapport van kerken
blijkt dat heel veel mensen bij de kerk aankloppen voor
hulp. Of ze nu geloven of niet, ze krijgen die hulp ook. Dat
is prachtig, maar hoe kan het toch dat mensen die door de
kerk worden geholpen, soms niet in beeld zijn bij de
gemeente? Wil de staatssecretaris met de gemeenten in
overleg treden om te bekijken waar die groep zit en hoe de
overheid ook deze mensen kan bereiken met het armoedebeleid? Dat zou kunnen helpen. Daaraan verbonden: in het
rapport stond dat de bureaucratie vreselijk is. Mensen
hebben met zo veel instanties te maken dat ze op een
gegeven moment de weg niet meer weten. Moeten het Rijk
en de gemeenten niet streven naar één contactpersoon?
Mensen kunnen daar dan aankloppen in de wetenschap
dat deze persoon hen naar ander instanties toe kan helpen.
Is de staatssecretaris bereid om te bekijken of ze pilots kan
starten inzake één contactpersoon voor mensen met
schulden? Ik krijg graag een reactie daarop.
Armoede en schulden zijn nauw met elkaar verbonden.
Steeds meer huishoudens hebben ook problematische
schulden. Ik zie dat er nog steeds veel misgaat bij de hulp
voor mensen die in de schulden zitten. De Algemene
Rekenkamer heeft daar onlangs onderzoek naar gedaan.
Het respecteren van de beslagvrije voet blijft een probleem.
Dat is nog steeds niet geregeld. Dat moet nu echt op orde

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

komen. De wettelijke adempauze bij schulden — de heer
Heerma zei het al — laat nog steeds op zich wachten.
Wanneer komt die? Ik vind ook dat het nog te lang duurt
voordat mensen geholpen kunnen worden in een schuldhulptraject. Daar kunnen soms letterlijk jaren overheen
gaan. De aansluiting tussen verschillende vormen van
schuldhulpverlening is helaas ook nog lang niet altijd goed
op orde. Ik wil graag weten of de staatssecretaris dit
onderkent, maar ook of zij zelf nog verdere ambities heeft
om de schuldhulpverlening in de komende periode te gaan
verbeteren.
Ik kom op de Participatiewet. De heren Spigt en Van der
Gaag zijn de aanjagers van het in dienst nemen van
arbeidsgehandicapten door de overheid en het bedrijfsleven. Zij spraken recent forse woorden in Het Financieele
Dagblad over die wet. "De urgentie is weg en de schwung
is eruit", zei Van der Gaag. Ik vind dat zeer ernstige signalen.
Dit zijn de banenambassadeurs van deze staatssecretaris.
Wat heeft zij gedaan met die geluiden? Die geluiden komen
op mij niet helemaal vreemd over, ook omdat ik de afgelopen periode van werkgevers signalen kreeg. Zij zeiden: ik
wil wel banen geven aan mensen met een arbeidsbeperking,
maar de bureaucratie nekt me. Wat is de reactie van de
staatssecretaris op de cri du coeur van haar eigen banenambassadeurs? Hoe vindt zij nu dat het gaat met de Participatiewet, ook gelet op de recente cijfers vanuit de kwartaalrapportage die zij zelf heeft gestuurd?
Ik maak mij ook zorgen over de financiering van banen voor
de meest kwetsbare groep. Cedris heeft aangegeven dat ze
300 miljoen tekortkomen, omdat de uitstroom bij SWbedrijven tegenvalt. De staatssecretaris wuift die bezwaren
weg. De berekeningen van Cedris zijn echter gebaseerd op
de gegevens uit de meicirculaire. Kloppen die dan niet
meer? Moet de staatssecretaris niet eens om tafel gaan met
Cedris om hierover door te praten? Ik heb vergelijkbare
zorgen over de financiering van beschut werk. De staatssecretaris gaat ervan uit dat iedereen die beschut werk doet,
op 30% loonwaarde zit en dat die mensen zelf zo'n €7.000
kunnen verdienen. In de praktijk is dat vaak niet het geval.
Als we niet uitkijken, moet de gemeente juist die mensen
laten zitten om financiële problemen te voorkomen. Dat
gaat compleet in tegen de geest van het beschut werk. Wat
gaat de staatssecretaris daaraan doen?
Ik ga nog een paar opmerkingen maken over integratie. Dat
is een onderwerp van mijn collega Segers, maar ik heb de
eer om dat onderwerp hier ook te behandelen. De integratie
is een van de grote sociale kwesties van onze tijd. Bij integratie gaat het om meer dan het spreken van de taal en het
hebben van een huis en een inkomen. We leven niet bij
brood alleen. We zijn meer dan een verzameling van 17
miljoen individuen. We delen namelijk met elkaar ook onze
geschiedenis, onze rechtsstaat, goede omgangsvormen en
waarden als vrijheid van godsdienst, gelijkwaardigheid
tussen man en vrouw en solidariteit tussen rijk en arm. Des
te belangrijker dat we die culturele waarden ook doorgeven
aan nieuwkomers. Met de participatieverklaring heeft de
minister het belang daarvan onderstreept, maar het is nu
tijd dat we voorbij de vrijblijvendheid en oppervlakkigheid
komen. Sommige gemeente geven daarin het goede voorbeeld. Waar veel gemeenten volstaan met een lesje in het
hoognodige, pakt bijvoorbeeld de gemeente Leiden de
morele inburgering van nieuwkomers grondig aan. Mijn
vraag aan de minister is of hij een model als bijvoorbeeld
dat van Leiden niet tot model voor alle gemeenten kan

6 december 2016
TK 31

31-27-54

maken. De mate waarin nieuwkomers kennismaken met
centrale waarden en normen van onze rechtsstaat en met
onze geschiedenis zou toch niet mogen afhangen van de
plek waar ze toevalligerwijs belanden?
Waarden dragen wij niet alleen over, soms moeten we ze
ook verdedigen als dat nodig is. In dat licht is de aankondiging van een mogelijke wet die eventueel de buitenlandse
financiering van moskeeën zou gaan reguleren, maar niet
anders dan na veel overleg met Golfstaten en moskeeën,
gewoon teleurstellend. De Kamer vraagt al meer dan drie
jaar om maatregelen en heeft bij de Algemene Politieke
Beschouwingen een motie van de ChristenUnie en de VVD
aangenomen, die uitgaat van het principe van wederkerigheid. Als het land van herkomst van die financiën geen
godsdienstvrijheid kent, dan komt die vrijheid de buitenlandse financiers hier ook niet toe. Kan de minister aangeven hoe zijn waterige voorstel voor een eventuele wet zich
verhoudt tot deze heldere uitspraak van deze minister?
De heer Van Meenen (D66):
Ik kom heel even terug op die centrale waarden of culturele
waarden. Ik heb er in mijn bijdrage ook kort iets over
gezegd. Het zou namelijk zomaar kunnen dat als mevrouw
Schouten en ik allebei een lijstje maken van wat de kernwaarden van dit land zijn, we niet helemaal precies hetzelfde
lijstje zouden hebben, denk ik.

van de ChristenUnie maken tot onze nationale waarden of
het lijstje van de VVD, want dat is er misschien ook. Wat
zijn de gedeelde waarden in dit land? Kan iemand mij dat
vertellen?
Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
In de Grondwet zijn heel veel van die waarden vastgelegd,
in artikel 1 nota bene. Wat daarin staat, zijn al de gedeelde
waarden in dit land. Wij hebben hier zelfs weleens discussie
of daar nog iets aan toegevoegd moet worden. Die discussie
voeren wij allang. Nogmaals, ik heb niks tegen een debat,
maar volgens mij denkt de heer Van Meenen beperkter over
onze gemeenschappelijke waarden, want ze staan gewoon
in de Grondwet.
De heer Van Meenen (D66):
Dit is mijn tweede interruptie van de hele dag, dus staat u
mij even toe …
De voorzitter:
Ja, maar D66 staat heel hoog op de lijst.
De heer Van Meenen (D66):
Dat is die collega van mij. Die heb ik niet in de hand. Ik heb
toch nog een vraag hierover.

De voorzitter:
Is dat de vraag?
De voorzitter:
Ja, die hoort ook bij u, maar vooruit.
De heer Van Meenen (D66):
Dat is niet de vraag. De vraag is niet om nu dat lijstje te
maken. Maar als de heer Öztürk ook meedoet, dan schat ik
zomaar in dat we drie lijstjes hebben met wat wij allemaal
de kernwaarden van dit land vinden. Ik heb er net voor
gepleit om een keer een nationaal debat te voeren over wat
dan eigenlijk onze waarden zijn, want niemand vult dat in,
mevrouw Schouten ook niet. Hoe kijkt zij daarnaar? Vindt
de ChristenUnie onomstreden voor iedereen in dit land wat
die waarden zijn?
Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
Volgens mij heb ik net in mijn bijdrage juist aangegeven
wat wij onder die waarden verstaan. Ik wil ze wel even
herhalen: de rechtsstaat, goede omgangsvormen, waarden
als vrijheid van godsdienst, gelijkwaardigheid tussen man
en vrouw, solidariteit enzovoorts.
De voorzitter:
Waar wilt u naartoe, mijnheer Van Meenen?

De heer Van Meenen (D66):
Als artikel 1 van de Grondwet het is, dan is dat helemaal
prima. Dan zijn wij eruit en dan zijn dat onze gezamenlijke
waarden, maar niet iets meer dan dat. Of wel? En zo ja, wat
dan? U stond net te kijken: wat is dat nou voor merkwaardigs. Als we in Nederland roepen "onze gezamenlijke
waarden", dan hebben we toch allemaal precies hetzelfde
voor ogen? Vindt de ChristenUnie dat? Hoe komen wij ook
in het kader van de participatieverklaring aan de gezamenlijke waarden die wij straks gaan vragen bij nieuwe Nederlanders? Daar moeten zij de eed op afleggen. Hoe komen
we daaraan?
Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
Volgens mij hebben wij ze al geformuleerd en bestaan ze
al. Nogmaals, een debat is prima. Ik denk dat de heer Segers
dat graag zal doen. Volgens mij zoekt de heer Van Meenen
grote verschillen die er in dat opzicht niet zijn.

Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
Hij wil een nationaal debat voeren over onze waarden. Ik
ben niet de integratiewoordvoerder, maar wij zijn nooit
tegen een debat over nationale waarden.

De heer Öztürk (Groep Kuzu/Öztürk):
De ChristenUnie heeft vandaag tegen een motie gestemd
om de buitenlandse financiering van politieke partijen te
verbieden. Maar dan hebt u het over de buitenlandse
financiering van islamitische organisaties, dus ik zie wat
discrepantie.

De heer Van Meenen (D66):
Dat is het enige wat ik vraag. Ik bestrijd uw lijstje niet, maar
het is uw lijstje. Ik wil ervoor waken dat we hier het lijstje

Er is een partij in deze Kamer, de SGP, die over de relatie
man-vrouw en over homo-emancipatie toch anders denkt
dan de gemiddelde partij hier. Wat vindt u daarvan?

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

6 december 2016
TK 31

31-27-55

Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
Ik hoef volgens mij geen commentaar te geven op een
partij waarvan nu geen woordvoerder aanwezig is. Dat vind
ik niet heel chic.
De heer Öztürk (Groep Kuzu/Öztürk):
Onze waarden!
Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
Binnen onze waarden gelden de mensenrechten hier nog
steeds allemaal. U zou de vraag aan de SGP moeten stellen.
Dat zou het meest chic zijn.
Wat de motie over de financiering betreft: in Nederland
moeten wij transparant maken waar de financiering vandaan komt. Dat vinden wij een heel groot goed. Dat doen
wij zelf ook. Als giften boven een bepaalde drempel uit
komen, dan vermelden wij dat netjes, zoals dat ook in de
wet is opgenomen. Dus ook als die giften uit het buitenland
komen en boven een bepaalde drempel uit komen, moet
je dat inzichtelijk maken. Het probleem bij de financiering
van sommige moskeeën of gebedshuizen is dat heel
onduidelijk is welke krachten en financieringsbronnen
daarachter zitten. En sterker nog, het is heel onduidelijk
welke invloed zij daarmee misschien wel "inkopen" in
bepaalde moskeeën. Daarbij geldt ook het punt van de
wederkerigheid. Dat heb ik net al aangestipt. Als bijvoorbeeld Nederland in een bepaald land niet bijvoorbeeld een
kerk mag financieren, kan men in Nederland ook niet een
moskee gaan financieren. De ChristenUnie vindt dus dat er
dan wederkerigheid zou moeten gelden.
De heer Öztürk (Groep Kuzu/Öztürk):
We weten met z'n allen dat de PVV door bepaalde krachten
uit het buitenland wordt gefinancierd. De PVV is daar niet
transparant over. Dat willen we dus voorkomen. We hebben
een motie ingediend waarmee we dat willen verbieden.
Mevrouw Schouten heeft het over transparantie en het
geven van duidelijkheid. De financiering van de PVV is niet
transparant. Er wordt invloed hier in het parlement ingekocht. Ik wil dat mevrouw Schouten daarop reageert.
Verder kan mevrouw Schouten wel zeggen dat ik de SGP
mijn vragen moet beantwoorden die ik haar zojuist stelde.
Maar als de SGP weigert om mensen die vrouw zijn, jong
zijn, dame zijn hier als Kamerlid te laten functioneren, dan
kan mevrouw Schouten toch niet zeggen: u moet bij de
SGP zijn? Zij heeft daar dan toch wel een mening over?
Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
Ik zeg nogmaals dat ik het niet heel chic vind om het over
een partij te hebben terwijl er op dit moment geen woordvoerder van die partij in deze zaal aanwezig is. Voor zover
ik weet, staan er op dit moment op lokaal niveau vrouwen
op de lijst van de SGP. Dat punt is dus sowieso weg. Er
bestaat dus die mogelijkheid voor vrouwen. Sterker nog,
in Vlissingen heeft de SGP een vrouwelijke lijsttrekker
gehad. Dus volgens mij is dat punt van de heer Öztürk
daarmee weg.
Ik kom ook nog even terug over het inkopen van invloed.
De heer Öztürk noemt in dat verband de PVV met naam en

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

toenaam. Volgens mij is de PVV aan dezelfde wettelijke
regels gehouden als hij en ik. Als financiering boven een
bepaald bedrag uit komt, moeten wij dat openbaren. Dat
geldt voor alle partijen in de Kamer. Ik ben ook erg
benieuwd naar de financiering van de heer Öztürk als die
boven een bepaald bedrag uit komt. Daar moet de transparantie gezocht worden en daar is de ChristenUnie een groot
voorstander van. De heer Öztürk suggereert nu dat partijen
de wet aan het overtreden zijn. Als hij dat doet, wil ik wel
dat hij met bewijzen komt waaruit blijkt dat de wet inderdaad wordt overtreden. Hij staat alleen maar te wijzen en
te gebaren dat de wet wordt overtreden. Ik wil graag dat
hij het bewijs daarvoor levert.
De voorzitter:
Hebt u bewijzen, mijnheer Öztürk? Dat is de vraag van
mevrouw Schouten.
De heer Öztürk (Groep Kuzu/Öztürk):
Toen ik die motie indiende, heb ik de heer Bosma dat laten
zien. Als u dat wilt, kan ik dat nog een keer laten zien. Er
zijn genoeg berichten over. De PVV weet daar ook van.
Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
Er zijn ook heel veel berichten over DENK. Ik zie de heer
Öztürk ook heel veel dat soort berichten bestrijden. Als
berichten …
De voorzitter:
Mijnheer Öztürk, u staat nu te gebaren en buiten de microfoon om te spreken. Als u een vraag stelt, moet u ook naar
het antwoord luisteren. U gaat daar nu doorheen en staat
allerlei gebaren te maken. U moet daarmee echt ophouden.
Luisteren!
Mevrouw Schouten (ChristenUnie):
Als de heer Öztürk zegt dat er in de Kamer partijen zijn die
de wet overtreden, dan moet hij daarvoor gewoon bewijzen
gaan leveren. Dan kunnen we daarna een debat daarover
voeren. Maar hij insinueert nu alleen maar. We zijn het bijna
gewend van de heer Öztürk, maar ik ben er echt helemaal
klaar mee.
De voorzitter:
Dank u wel. Het woord is aan mevrouw Voortman.

Mevrouw Voortman (GroenLinks):
Voorzitter. Toen het kabinet vier jaar geleden begon, was
ik hoopvol. We hadden jaren vooral bewindspersonen van
de VVD en het CDA gehad en ik had daarom hoge verwachtingen van de twee hier nu aanwezige bewindspersonen
van de PvdA. Zij hebben vier jaar de tijd gehad om te werken aan meer banen en een eerlijke arbeidsmarkt.
Hoe staat het er nu voor? Laat ik positief beginnen. De
werkloosheid is afgenomen. Het aantal banen is nog nooit
zo hoog geweest. Het eerste doel voor de banenafspraak
voor arbeidsgehandicapten is gehaald. De economie is

6 december 2016
TK 31

31-27-56

aangetrokken en de vooruitzichten zijn goed. In de begroting
van Sociale Zaken en Werkgelegenheid staat dan ook
beleidsinhoudelijk gezien weinig nieuws. De bewindspersonen lijken klaar te zijn.
Maar dat is niet het hele verhaal. Want wat is het resultaat
na vier jaar beleid van de VVD en de PvdA? Tijdens de
Algemene Politieke Beschouwingen kwam al ter sprake dat
de ongelijkheid tijdens vier jaar Rutte II is toegenomen. Dat
is het gevolg van politieke keuzes. Mijn fractie bedankt de
minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid en zijn
ambtenaren voor de analyse van het inkomensbeleid en
de koopkrachtontwikkeling in de huidige kabinetsperiode.
In die analyse wordt namelijk bevestigd wat wij al vermoedden en wat ook het Centraal Planbureau in allerijl voorrekende tijdens de Algemene Politieke Beschouwingen. De
ongelijkheid is toegenomen. Door beleidskeuzes van het
kabinet van VVD en PvdA hebben de rijken meer geprofiteerd dan de armen. Het inkomensverschil tussen de
hoogste inkomens en de laagste inkomens is tussen 2011
en 2014 toegenomen. Is dit eerlijk? Mensen met hogere
inkomens zijn er tot zes keer meer op vooruitgegaan dan
mensen met lagere inkomens. Is dit eerlijk? Dankzij het
beleid hebben mensen met een baan hun koopkracht het
meest zien verbeteren, mensen zonder baan niet. Is dit
eerlijk? Mensen die werken gingen er 8% op vooruit, mensen met een uitkering maar 2%, terwijl hun inkomen al lager
was. Is dit eerlijk?
De minister zal zeggen dat de inkomensongelijkheid in totaal
is afgenomen, want de werkenden met lage inkomens zijn
er relatief veel op vooruitgegaan. Maar we moeten niet
alleen kijken naar werkenden, want Nederland bestaat uit
meer mensen. Dan zien wij dat de ongelijkheid tussen
werkenden en mensen met een uitkering, en die tussen
mensen met een hoog inkomen en mensen met een laag
inkomen groter zijn geworden. Dat is een keuze geweest.
Daarbij lijken de financieel kwetsbaarste mensen vergeten
te zijn. Zij gingen er het minst op vooruit. Elke keer als dat
bleek, riep de Partij van de Arbeid-fractie in de zomer dat
er toch echt wat moest worden gedaan aan de koopkracht
van gepensioneerden en lage inkomens. Dan werd er
gecompenseerd, maar die compensatie zorgde er slechts
voor dat deze mensen er niet op achteruitgingen en heeft
niet kunnen voorkomen dat nog steeds meer dan 400.000
kinderen in armoede opgroeien en dat één op de vijf huishoudens problematische schulden heeft.
Niet alleen de inkomensongelijkheid nam de afgelopen
jaren toe. De kloof tussen mensen met een flexibel
arbeidscontract en een vast contract is groter in plaats van
kleiner geworden. Het aantal flexwerkers is blijven toenemen, ook na invoering van de Wet werk en zekerheid. Ik
herinner me het eerste begrotingsdebat met de minister in
2012. Ik heb toen ook gepleit voor zekerheden voor flexwerkers. Nog steeds vind ik: flex moet duurder worden, zodat
de vaste baan aantrekkelijker wordt. Dat kan door hogere
WW-premie te vragen bij tijdelijke contracten en door voor
payrolling, waarvan we nu een toename zien, ook gewoon
cao-loon te eisen. Dat is de afgelopen vier jaar niet goed
geregeld.
We hebben weliswaar een hoge arbeidsparticipatie in
Nederland, maar voor velen is dat niet vanzelfsprekend. De
kansen op de arbeidsmarkt voor mensen met een lage
opleiding, voor mensen met een migratieachtergrond en
voor ouderen zijn nog steeds kleiner dan gemiddeld. Discri-

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

minatie op de arbeidsmarkt zorgt ervoor dat mensen zonder
oer-Hollandse naam of die wat ouder zijn, minder kansen
hebben, ondanks hun kwalificaties. Mensen in lagerbetaalde
beroepen moeten concurreren met goedkope flexkrachten
uit Oost-Europa, zo constateren de minister en andere partijen terecht. Iemand inhuren via detachering vanuit het
buitenland is vaak vele malen goedkoper voor werkgevers
dan iemand hier in dienst nemen. De minister zet druk om
het op Europees niveau goed te regelen en dat steunt
GroenLinks, want we moeten samen werken aan een eerlijke
arbeidsmarkt voor alle Europeanen. Maar wat bedoelt de
minister met "een einde maken aan het vrije verkeer van
personen"? Kan hij nader ingaan op wat hij precies wil als
het niet lukt om tot een aanpassing van de Bolkesteinrichtlijn te komen?
Als overheid moet je ook vooroplopen. Met bedrijven die
discrimineren doet de rijksoverheid dus geen zaken meer.
Ik krijg graag duidelijkheid daarover. Wat doen de rijksoverheid en organisaties zoals Rijkswaterstaat met bedrijven
die minder dan het cao-loon betalen en er zo voor zorgen
dat er oneerlijke concurrentie ontstaat? Worden er
opdrachten verleend aan bedrijven die via detachering
mensen uit Oost-Europa hier laten werken, of aan bedrijven
die onderdelen uitbesteden aan onderaannemers die werken met goedkope Europese detachering? Wil de minister
verantwoordelijkheid nemen voor de hele keten aan
opdrachtnemers die voor de overheid werken, conform de
geest van de Wet aanpak schijnconstructies? Als de minister
het met GroenLinks eens is dat de overheid niemand voor
haar zou moeten laten werken voor minder dan het caoloon van de sector, kunnen we dan ook per direct stoppen
met het geven van opdrachten aan bedrijven die minder
dan het cao-loon betalen? Dit maakt de arbeidsmarkt
namelijk oneerlijk en verkleint de kansen van mensen met
een vaak laagbetaalde baan. Ik krijg graag een reactie van
de minister op dit voorstel.
Voor mensen met een arbeidshandicap is de situatie nog
erger. Tijdens de economische crisis is hun arbeidsdeelname fors gedaald: van 700.000 mensen met een baan in
2009 naar 460.000 in 2015. Velen van hen staan nog steeds
aan de kant. Zelfs als de banenafspraak van 125.000 banen
gehaald wordt, zal over tien jaar nog niet eens de helft van
de mensen met een arbeidsbeperking die in 2009 werkten,
weer een baan hebben. Hoe ziet de staatssecretaris dit? Is
zij tevreden als er 125.000 banen bij zijn gekomen? Of vindt
zij, net als GroenLinks, dat er nog veel meer moet gebeuren
om mensen met een arbeidsbeperking aan het werk te
helpen?
Niet alleen qua inkomen en werk is de tweedeling toegenomen. De kinderopvang in arme wijken is slechter dan in
rijke wijken, er waren in 2015 meer incidenten van moslimdiscriminatie dan daarvoor en de actieve aanhang van
extreemrechts groeide. Ook de maatschappelijke spanningen en onvrede zijn toegenomen onder dit kabinet. Er zijn
geen bruggen geslagen. De kloof is alleen maar gegroeid.
De minister en de staatssecretaris hebben misschien wel
goede intenties gehad en mooie woorden gebezigd, maar
de daden die ze ondernamen hebben niet geleid tot het
resultaat dat een links politicus zou moeten willen. Fundamentele keuzes voor meer gelijkheid, voor een eerlijke
arbeidsmarkt, voor het dichten van de kloof tussen vast en
flex, zijn niet gemaakt. We zagen bewindspersonen die heel
snel wetgeving erdoorheen joegen, waardoor er onbedoelde

6 december 2016
TK 31

31-27-57

effecten optraden, regels onuitvoerbaar waren en reparatie
nodig was. Ik noem de Wet werk en zekerheid, die niet
alleen de kloof tussen flex en vast niet weet te dichten, maar
ook flink gerepareerd moest worden en nog steeds niet
doet wat die beoogde, namelijk de doorgeslagen flexibilisering tegengaan. Is de minister dat met GroenLinks eens?
Moet hij nu dan niet eindelijk eens gaan kijken naar bijvoorbeeld het tweede meerjarig contract, zoals GroenLinks al
langer bepleit? Ik noem ook de Participatiewet, de strengste
bijstandswet ooit, die niet meer mensen aan de slag bracht,
maar vooral regels en verplichtingen oplegt, de banenafspraak, vorige week nog een "tekentafelwet" genoemd door
de belangrijkste aanjagers, en natuurlijk de Wet DBA, die
nu helemaal on hold is gezet.
Daarnaast zagen we dat plannen met veel bombarie werden
aangekondigd, maar dat de uitvoering halfbakken bleek.
De 600 miljoen aan sectorplannen leverde nauwelijks banen
op. De sector die het meest werd getroffen door de crisis,
de detailhandel, bleek niet eens mee te doen. Hoe beoordeelt de minister zijn sectorplannen nu, achteraf bezien?
De goedkope flex zou worden aangepakt, maar de aanpak
van payrolling is op de plank blijven liggen. Staat de
minister nog steeds achter het voorstel om payrolling
duurder te maken? Zo ja, wat gaat hij daar de komende
maanden nog aan doen?
De minister heeft nu ook al meerdere keren trots aangekondigd het vaderschapsverlof uit te breiden, maar dat is nu
weer uitgesteld tot 2019. Wat zegt de minister tegen ouders
die in 2017 en 2018 een kindje krijgen?
Waar de minister glunderend riep dat alle schoonmakers
in dienst zouden komen, worden de schoonmakers bij Buitenlandse Zaken nog steeds ingehuurd en zijn zij geen
werknemer van de overheid. Vindt de minister dat hij zijn
belofte om alle schoonmakers in dienst te nemen, gestand
heeft gedaan? Wat gaat hij nu nog doen voor de schoonmakers bij Buitenlandse Zaken?
Het Rijk zorgt nog steeds voor meer problemen in plaats
van minder bij mensen met flinke schulden, en dat wordt
maar stapje voor stapje opgelost. Wanneer denkt de
staatssecretaris dat de overheid mensen weer helpt in plaats
van tegenwerkt? Het is natuurlijk best te begrijpen dat je
niet al je ambities waar kunt maken als je in een coalitie
met de VVD zit. Maar ga dan ook niet pronken met valse
beloften. Het is misschien een PvdA-kwaaltje, want ook de
heer Samsom bleek vorige week ineens weer een voorstander van bijverdienen in de bijstand te zijn, terwijl hij een
week eerder tegen onze motie daarover stemde. Als ik het
mis heb en de PvdA deze keer echt de daad bij het woord
gaat voegen — heel graag — dan reken ik natuurlijk op
steun om hier alsnog iets aan te doen nu we daar nog een
meerderheid voor hebben. Wil de staatssecretaris dus zo
spoedig mogelijk een voorstel toesturen om alsnog de
ruimte voor gemeenten om bij te verdienen flink te vergroten en ook de verplichte tegenprestatie in de bijstand te
schrappen? De meerderheid is er inmiddels.
Over die bijstand gesproken, is het niet gewoon oneerlijk
dat ouderen met een onvolledige AOW ook onder de
strenge regels van de Participatiewet vallen, dat zij minder
op vakantie mogen en dat zij worden gekort als ze bij hun
kinderen in huis wonen? Regels die voor ouderen met een
hele AOW niet gelden. Ik wil de staatssecretaris vragen om

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

voor deze mensen de strenge bijstandsregels te laten vervallen. Ouderen met een aanvulling op hun AOW zitten in
de armoede door de landelijke regels. Er wordt dit jaar 7,5
miljoen euro extra uitgegeven aan gemeenten voor de
bestrijding van armoede. Daarvan is gemakkelijk het
terugdraaien van de kostendelersnorm voor deze groep,
1,8 miljoen euro, te financieren. Volgens mij is dat ook wat
de staatssecretaris beoogt met het geld voor gemeenten.
Is de staatssecretaris bereid om de inkomensondersteuning
voor deze ouderen uit de Participatiewet te halen om er zo
voor te zorgen dat de kostendelersnorm en alle andere bijstandsregels niet meer voor deze ouderen gelden?
Het kabinet van de PvdA en de VVD kwam er vaak ook
helemaal niet uit. Aangezien de partijen ideologisch nu
eenmaal zo ver uit elkaar liggen, werd er geen keuze
gemaakt. Ik had het eerder al over de kloof tussen vast en
flex, maar het kabinet kwam er vooral niet uit wat betreft
de zzp'ers, behalve dan de eerdergenoemde mislukte Wet
DBA. De oplossing voor loondoorbetaling bij ziekte werd
bij de SER neergelegd en de dialoog over het pensioenstelsel kabbelde rustig voort.
Ik vind het schrijnend dat mensen in zware beroepen zich
niet hebben kunnen voorbereiden op de verhoging van de
AOW-leeftijd en daarvoor niets hebben geregeld. Mijn
fractie was en is voorstander van een verhoging van de
AOW-leeftijd, maar er zijn mensen in fysiek zware beroepen
die, om het oneerbiedig te zeggen, opgebrand zijn voordat
ze met pensioen kunnen. Zij hebben zich niet kunnen
voorbereiden op een verhoging van de AOW-leeftijd. Er is
altijd gezegd dat er een oplossing zou komen, maar die is
er nooit gekomen. Mensen zijn daar terecht boos over. De
belangrijkste reden lijkt te zijn dat de overheid, de werkgevers en de werknemers er niet uit komen wat die zware
beroepen zijn. Maar dat kan toch geen reden zijn om niets
te doen voor de mensen die echt op zijn?
Voor sommige beroepen is het gewoon heel duidelijk. De
Inspectie SZW heeft een lijst van de top vijftien zware
beroepen in de bouw. Laten we dan daarmee beginnen;
dat is mijn simpele voorstel. Laten we voor deze beroepen
de barrières voor vervroegd uittreden opheffen, zodat
werkgevers en werknemers in elk geval kunnen bekijken of
er voor die functies regelingen mogelijk zijn. Dat kunnen
we doen door de RVU-heffing voor deze beroepen, en
wellicht voor de hele bouwsector, af te schaffen. Laten we
in gesprek gaan met werkgevers en werknemers over de
vraag of ook bij de politie en de ambulancezorg bepaalde
functies moeten worden aangemerkt. En ja, er is een grijs
gebied. Er zijn altijd beroepen waarvoor de vraag geldt of
eerder stoppen wel noodzakelijk is, maar dat kan toch geen
reden zijn om nu niets te veranderen voor de mensen die
wel op zijn en voor wie het overduidelijk is dat zij de pensioenleeftijd van 67 jaar niet op een gezonde wijze kunnen
halen? Natuurlijk mogen we van die sectoren vragen om
alles te doen om ervoor te zorgen dat mensen in de toekomst wel kunnen doorwerken tot hun 67ste en om voldoende te doen aan duurzame inzetbaarheid en omscholing.
GroenLinks roept het kabinet op om in elk geval te beginnen
en niet meer door te schuiven. Begin met één groep en
evalueer dan jaarlijks of er regelingen komen en of meer
groepen moeten worden vrijgesteld van de RVU-heffing.
Wil de staatssecretaris daarmee aan de slag gaan?
In mijn betoog van vandaag staat de tweedeling centraal,
de tweedeling tussen hoge en lage inkomens, tussen flex

6 december 2016
TK 31

31-27-58

en vast en tussen mensen die wel kunnen meedoen en
mensen die dat niet kunnen. Maar er is nog een laatste
dreigende tweedeling waarvoor ik aandacht wil vragen. Ik
vind het pijnlijk om te zien dat er weinig werk werd gemaakt
van de integratie van vluchtelingen, mensen die huis en
haard verlaten hebben en hier een nieuw leven willen
opbouwen. We moeten juist in hen investeren, zodat zij
volop kunnen meedoen en in de samenleving worden
opgenomen. Eindelijk is geregeld dat asielzoekers sneller
vrijwilligerswerk mogen doen. Eindelijk is geregeld dat er
vanaf dag één taalles komt voor kansrijke asielzoekers. Dat
is goed, maar is de minister van plan om nog meer stappen
te zetten om kansen te bieden, zoals het eerder bieden van
betaald werk, snellere procedures en het weer in publieke
handen stellen van de inburgering? Insluiten en gelijkwaardigheid zijn immers de enige manier om tweedeling te
voorkomen.
De voorzitter:
Ik geef het woord aan de heer Krol, die spreekt namens
50PLUS. De heer Krol heeft 35 minuten spreektijd.

De heer Krol (50PLUS):
Voorzitter. Dat valt de minister mee, zie ik. 50PLUS staat
voor een gelijkmatige, evenwichtige koopkrachtontwikkeling
voor mensen die werken, mensen die niet kunnen werken
en mensen die gewerkt hebben. Het regeerakkoord van het
kabinet-Rutte/Asscher van de VVD en de Partij van de Arbeid
steunt op drie pijlers. Naast het op orde brengen van de
overheidsfinanciën wil het kabinet welvaart delen en een
duurzame economische groei stimuleren. In het regeerakkoord wordt de tweede pijler ook wel omschreven als
"eerlijk delen". De oorsprong van dit begrip is duidelijk. In
het conceptverkiezingsprogramma van de Partij van de
Arbeid lezen wij dat iedereen moet meeprofiteren van
economisch herstel. Elders in hetzelfde programma lezen
wij dat ongelijkheid fundamenteel het vertrouwen aantast
dat mensen in de samenleving hebben. Ik ben het meer
dan eens met die wijze woorden en neem aan dat deze
volledig worden gedeeld door minister Asscher. Lusten en
lasten eerlijk delen; daar komt het op aan volgens een eerder verkiezingsprogramma van de Partij van de Arbeid.
Eerlijk delen van lusten en lasten is dus terecht een hoeksteen van het regeerakkoord. Nu is de vraag: wat is hiervan
terechtgekomen onder het kabinet-Rutte II?
Onlangs heeft het kabinet een grondige terugblik gepresenteerd op het inkomensbeleid en de koopkrachtontwikkeling
in de periode 2012 tot 2017. De terugblik omvat ruim 30
bladzijden aan koopkrachtinformatie, grafieken, tabellen
en statistische puntwolken. Ik begin met het goede nieuws.
De mediane koopkracht van alle huishoudens samen is in
deze periode met 5,5% gestegen. 1,7% van de groei is toe
te rekenen aan gericht beleid van het kabinet en 3,4% aan
autonome economische groei. Elders lezen wij dat ouderen
met een laag inkomen — dat is tot 120% van het wettelijk
minimumloon — erop vooruit zijn gegaan. Gericht beleid
heeft hieraan bijgedragen, zo lezen we. Grondige bestudering van de notitie levert een beeld op dat deze — toegegeven — ook voor ouderen positieve punten in een ander
daglicht plaatst. De opgetelde mediane koopkracht voor
alle gepensioneerden is in de periode 2012 tot 2017, deze
kabinetsperiode dus, per saldo 0,6% negatief geweest.
Daarvan is nota bene rond 0,4% veroorzaakt — u hoort het

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

goed: veroorzaakt — door kabinetsbeleid. Voor geen enkele
bevolkingsgroep is de negatieve invloed van kabinetsbeleid
relatief zo groot geweest als voor gepensioneerden. De
0,6% negatieve koopkrachtontwikkeling voor gepensioneerden steekt wel heel schril af bij de 7,9% positieve koopkrachtontwikkeling voor werkenden in dezelfde periode. Opgeteld
is het een verschil van 8,5% met gepensioneerden, een
verschil dat is ontstaan in deze kabinetsperiode. Daar heeft
gericht kabinetsbeleid fors aan bijgedragen. Mijn eerste
vraag aan de minister is of dat evenwichtig is. Is dat eerlijk
delen in de welvaart? Ik krijg graag een simpel antwoord:
ja of nee.
In de koopkrachtnotitie lees ik op meerdere plaatsen dat de
koopkracht van gepensioneerden in doorsnee gedaald is
en dat dit met name het gevolg is van achterblijvende
pensioenindexatie. Het niet indexeren wordt, als ik de
notitie goed begrijp, min of meer beschouwd als een zaak
waarop de overheid geen invloed zou hebben, zoiets als
het weer. De notitie geeft tot in detail een overzicht van
onderdelen van inkomensbeleid die van invloed zijn
geweest op de koopkracht. Echter, vermelding van het
beleid ten aanzien van het tweedepijlerpensioen ontbreekt.
Dat beleid is strikt genomen inderdaad geen inkomensbeleid, maar het heeft wel aanzienlijke invloed gehad op het
inkomen en de koopkracht. Het niet vermelden van effecten
van pensioenbeleid is opmerkelijk, want het kabinet is op
ten minste twee punten medeverantwoordelijk voor beleid
dat, om het heel voorzichtig te zeggen, van betekenis is
geweest voor het niet indexeren en het mogelijk korten van
pensioenen en dus voor de koopkracht van miljoenen
mensen. Ik doel daarbij op het nieuwe financieel toetsingskader voor pensioenfondsen en de nieuwe marktrentegevoelige rekenrenteregels, die in 2015 van kracht werden. Is
de minister het met mij eens dat dit beleidsonderdeel en
de effecten daarvan eigenlijk niet misstaan zouden hebben
in het beleidsoverzicht? Als de minister die mening deelt,
hoor ik dat graag. Als hij die niet deelt, dan hoor ik graag
waarom niet. Het gaat hierbij toch immers ook om gericht
kabinetsbeleid met grote invloed, in dit geval op het uitgestelde inkomen.
Omdat de koopkracht van veel gepensioneerden volgens
het kabinet met name als gevolg van achterblijvende pensioenindexatie gedaald is, wil ik kijken naar de koopkrachtontwikkeling van gepensioneerden die AOW hebben en
geen aanvullend pensioen. Het kabinet gaat er prat op dat
de koopkracht van AOW'ers in tegenstelling tot die van
gepensioneerden met een aanvullend pensioen, er juist op
vooruit is gegaan, gevolgd door de constatering dat het
generieke inkomensbeleid in de kabinetsperiode heeft
gezorgd voor een verkleining van de inkomensongelijkheid.
Mensen thuis hebben het recht om te zien wat dit
PvdA/VVD-kabinet precies heeft gedaan met hun koopkracht. Daarom stel ik de volgende eenvoudige vragen,
waarop wij even eenvoudig en helder antwoord vragen.
Een alleenstaande AOW'er is in deze kabinetsperiode in
totaal 5,3% vooruitgegaan in koopkracht. Het klopt dus
inderdaad dat hij erop vooruit is gegaan onder het kabinetRutte II. Dat is mooi. Een alleenstaande met het minimumloon is er in dezelfde periode echter 12,8% op vooruitgegaan. Dat is een verschil van maar liefst 7,5%. Waarom en
met welke rechtvaardiging? Is dat evenwichtig? Is dat eerlijk
delen van welvaart? Wordt dat door deze PvdA-minister
gezien als het eerlijk verdelen van lusten? Ook hier weer
graag een ja of een nee.

6 december 2016
TK 31

31-27-59

Een ander voorbeeld: een echtpaar met alleen AOW heeft
in deze kabinetsperiode een koopkrachttoename ervaren
van 3,5% in totaal. Dat oogt aardig. Een werkend echtpaar
met twee keer een modaal inkomen ging er echter 7,8% op
vooruit. Dat is een verschil van 4,3%. Waarom dit verschil
en met welke rechtvaardiging? Is dat evenwichtig? Is dat
eerlijk delen van welvaart? Wordt dat door deze PvdAminister gezien als het eerlijk verdelen van lusten? Ook nu
weer graag een ja of een nee.
Een derde voorbeeld is de koopkrachtontwikkeling van
werknemers in vergelijking met die van mensen met alleen
AOW, uitgaande van een index van 100 in het jaar 2000.
Voor de mensen thuis: we stellen dus dat beide groepen,
werkenden en AOW'ers, in het jaar 2000 startten op 100.
Waar staan deze groepen in 2012 qua koopkracht. AOW'ers
staan ergens rond 110. Werknemers staan qua koopkracht
in 2015 ruim boven 130. Dat verschil is in 2016 nog flink
groter geworden. Nu vraag ik weer: is dat evenwichtig? Is
dat eerlijk delen van welvaart? Wordt dat door deze PvdAminister gezien als het eerlijk verdelen van lusten? Ook nu
weer graag een ja of een nee.
Ik heb hier een recente grafiek van het Centraal Bureau voor
de Statistiek. Is onze samenvattende conclusie juist dat niet
alleen het koopkrachtverschil tussen alle gepensioneerden
en werkenden maar dus ook het koopkrachtverschil tussen
AOW'ers zonder aanvullend pensioen en werknemers in
deze kabinetsperiode fors is toegenomen? Hebben AOW'ers
gewoon minder dan werknemers gedeeld in de toename
van de welvaart tijdens deze kabinetsperiode, ja of nee? En
hoe kan de minister dit verantwoorden ten opzichte van de
mensen thuis? Dat is toch niet evenwichtig? Dat is toch niet
sociaal? Het zou de minister en het kabinet sieren als zij
ruiterlijk zouden toegeven dat het beschikbare inkomen
voor alle huishoudens in de afgelopen kabinetsperiode niet
gelijk is opgegaan met de groei van het bruto binnenlands
product. Dat geldt dus voor alle huishoudens samen: voor
werkenden en in versterkte mate voor AOW'ers en nog veel
meer voor gepensioneerden met een aanvullend pensioen.
Had het echt niet anders gekund? Had het niet anders
gemoeten? Dat vraag ik aan deze minister. 50PLUS vindt
van wel.
Het inkomensbeleid over de nu bijna afgelopen kabinetsperiode overziend, komt 50PLUS tot de conclusie dat het
bruggen slaan wel heel jammerlijk is mislukt voor AOW'ers
en gepensioneerden met een aanvullend pensioen. De
geslagen brug is gewoon te kort. De koopkrachtwig tussen
werkenden en gepensioneerden, ook AOW'ers, is onder dit
kabinet van VVD en Partij van de Arbeid alleen maar groter
geworden. Het is een gapend gat. Anders kan 50PLUS het
niet zien.
Het kabinet kan nog even doorgaan met het presenteren
van dikke rapporten, medianekoopkrachtbeelden, statistische puntwolken en tabellen, maar uiteindelijk is de inhoud
van de portemonnee en wat mensen daarmee kunnen
beslissend, zo zeg ik tegen de minister. Wat de mensen
thuis voelen en ervaren, laat zich niet langer weglachen of
wegpoetsen met kwinkslagen en globale, flatterende
koopkrachtrookgordijnen. Het kabinet kan mijn beschouwingen nog even achteloos wegwuiven, maar ouderen ervaren
dagelijks buiten dit huis dat dit wegpoetsen alleen maar
met woorden gebeurt.

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

Ik kom op het inkomensbeleid voor 2017. We hebben de
koopkrachtcijfers van Prinsjesdag, maar inmiddels is het
beeld veranderd en zijn de aannames van het kabinet, bijvoorbeeld over de stijging van de nominale ziektekostenpremie en de transport- en energiekosten, achterhaald.
50PLUS krijgt graag een zo actueel mogelijk koopkrachtvooruitzicht voor 2017. Kan dat? En kan dat voor de kerstdagen?
Het kabinet wijst op het koopkrachtpakket voor volgend
jaar, waardoor niet 90% maar 23% van de gepensioneerden
in 2017 koopkracht verliest. Dat zijn nog steeds bijna 700.000
mensen. Bij werkenden verliest 9% van de mensen koopkracht. Ik vraag de minister: waarom dit verschil? Voor
volgend jaar is het koopkrachtbeeld voor gepensioneerden
met een snelle kwast opgeleukt tot een plusje van 0,6%.
Werkenden gaan er 1% en dus toch weer meer op vooruit.
Waarom dit verschil? En met welke rechtvaardiging?
Waarom moet de koopkrachtkloof ook volgend jaar weer
iets groter worden? Ik vraag de minister: is dat sterk, is dat
sociaal?
Ik kom nu op de cijfers van het CBS die net bekend werden.
Werkenden gingen er tussen 2000 en 2015 32% in koopkracht op vooruit. Gepensioneerden met een aanvullend
pensioen gingen er in dezelfde periode 10% op achteruit.
Dat is een verschil van 42%. Met dit jaar erbij is het 45%.
Tot slot noem ik binnen het thema "inkomensbeleid" nog
één praktisch punt. Volgens onze informatie zenden het
UWV en de Belastingdienst post naar cliënten in het buitenland in de taal van het land waarin zij wonen. We zagen
voorbeelden van brieven voor Nederlanders die in Spanje
wonen. Voor van origine Nederlandse cliënten ontstaat dan
de vreemde situatie dat zij deze brieven eerst moeten laten
vertalen naar het Nederlands, omdat in deze brieven informatie kan staan die van belang kan zijn voor hun rechten
en plichten. Vaak is de kennis van de taal in het woonland
ontoereikend als het om juridische of technisch-financiële
termen gaat. Wie de Belastingdienst verzoekt om de brieven
voortaan in het Nederlands te sturen, wordt keurig geholpen, maar bij het UWV blijkt dit in veel gevallen niet
mogelijk. 50PLUS vindt dat een Nederlandse uitkeringsinstantie die Nederlandse uitkeringen uitbetaalt en administreert, dat in de Nederlandse taal behoort te doen, zodat
Nederlandse cliënten geen vertaler hoeven in te huren om
de post uit Nederland te kunnen begrijpen. Graag krijg ik
hierop een reactie.
Ik kom op de ouderenwerkloosheid. We weten het allemaal:
nog steeds zitten meer dan zes op de tien werkloze 45plussers langdurig zonder werk. Dat is een schandvlek op
het blazoen van de regering. Gelukkig zijn we het daarover
eens en heeft de minister een tweede actieplan gemaakt.
Bovendien heeft hij, op ons verzoek, na lang aandringen
een ambassadeur ouderenwerkloosheid aangesteld. Tot
zover: hulde. 50PLUS loopt vooral aan tegen een bepaald
onderdeel van het nieuwe plan, Perspectief voor vijftigplussers, namelijk het tweede loopbaangesprek, althans tegen
het hoge bedrag dat hiervoor is vrijgemaakt. Het staat buiten kijf dat loopbaangesprekken een bijdrage kunnen leveren aan het langdurig inzetbaar houden van mensen, maar
50PLUS stelt zich op het standpunt dat dit allereerst een
taak van de werkgever is. Die is immers in veel cao's al
verplicht om met regelmaat functioneringsgesprekken te
houden, waarin duurzame inzetbaarheid echt aan bod zou
moeten komen. Het zou dus al ondervangen moeten zijn
en het kan goed zijn om extra te investeren in de zogeheten

6 december 2016
TK 31

31-27-60

kwetsbare groepen, maar dat rechtvaardigt niet de inzet
van maar liefst 25 miljoen euro, de grootste kostenpost in
het plan. Is dat niet te veel wedden op één paard? Een deel
van dit geld zou bijvoorbeeld beter geïnvesteerd kunnen
worden in intensieve ondersteuning van werkzoekenden.
Zo bied je nog meer mensen maatwerkbegeleiding, iets
wat aantoonbaar helpt en bovendien iedereen motiveert.
Hevel bijvoorbeeld 10 miljoen over naar intensieve ondersteuning en je kunt al 15.000 werkzoekenden extra helpen.
Of zorg misschien voor een hoger budget voor scholing. Ik
krijg hierop graag een reactie van de minister.
Ik herhaal ook hierbij de vraag die ik al stelde aan collega
Marcouch. Leeftijdsdiscriminatie zou je wellicht kunnen
tegengaan zoals dat in andere landen gebeurt, door voor
te stellen te solliciteren zonder geboortedatum. Ik krijg
daarop graag een reactie.
Het aantal ouderen in de bijstand is en blijft schrikbarend
hoog. Van september vorig jaar tot september van dit jaar
is het aantal volgens het CBS met 11.000 gestegen tot
229.000. Ook veel oudere zzp'ers belanden in de bijstand.
Het is sowieso goed om te beseffen dat er onder leiding
van minister-president Rutte 100.000 mensen in de bijstand
bij zijn gekomen. Had dat niet anders gemoeten? Had dat
niet anders gekund? 229.000 mensen van 45 jaar en ouder
in de bijstand; tel dat eens op bij de pakweg 240.000 werkloze 45-plussers. Het gaat dus om bijna een half miljoen
mensen van 45 jaar en ouder die op de reservebank terecht
zijn gekomen, om met de Ambassadeur Ouderenwerkloosheid te spreken. Het is schrikbarend.
Naast veel persoonlijk leed is hiermee ook een zorgwekkend
hoog bedrag aan overheidsuitgaven gemoeid als je WWen bijstandsuitkeringen bij elkaar optelt. Dit rechtvaardigt
een hoger budget en meer ambitie op dit gebied. En
natuurlijk zijn resultaten niet een-op-een afdwingbaar, maar
meer en gerichte inzet helpt. Ook hierbij geldt dat voorkomen beter is dan genezen. In dit geval moet je iets meer
geld aan de voorkant inzetten om aan de achterkant meer
uitgaven te voorkomen. Ik krijg graag een reactie.
Sowieso geeft het arbeidsmarktbeleid van deze minister
qua effectiviteit nogal te denken. Ook zijn eigen partij geeft
dat toe, en de coalitiepartner wil zelfs dat hij zijn huiswerk
overdoet. Dat is niet best, want laten we eerlijk zijn: het
heeft gewoon te weinig aantoonbaar goeds opgeleverd.
Denk maar aan de sectorplannen, waarvan de effectiviteit
nauwelijks is aan te tonen. Wat hebben die plannen nu
eigenlijk concreet opgeleverd voor de verschillende leeftijdscategorieën werkzoekenden? Verder is de Wet werk en
zekerheid een mislukking. Zelfs de premier geeft aan dat
het uitspreken van zijn ware mening hierover een kabinetscrisis zou veroorzaken. Veel deskundigen, onder wie prof.
dr. Bas Jacobs, prof. Sylvester Eijffinger en het CPB, geven
aan dat de dalende werkloosheid helemaal niet te danken
is aan het beleid van de regering, maar aan de aantrekkende
economie. Het beleid van deze regering heeft volgens deze
deskundigen zelfs geleid tot fors banenverlies, neerkomend
op maar liefst 365.000 banen. Laat dit aantal even tot u
doordringen. Als je dan 1,2 miljard aan sectorplannen uitgeeft en miljoenen aan het eerste actieplan ouderenwerkloosheid, maar wel kabinetsbeleid voert met een zodanig
verlies aan arbeidsplaatsen als gevolg, noem ik dat op zijn
minst tegenstrijdig. En dan druk ik mij nog mild uit. Het is
verspilling van belastinggeld.

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

Sowieso zijn de sectorplannen tot dusver te weinig effectief
gebleken. Dat blijkt uit onderzoek van SEO Economisch
Onderzoek. Hetzelfde blijkt uit de vierde quickscan.
Natuurlijk is er vooruitgang, maar voor het geïnvesteerde
bedrag is het gewoon niet genoeg.
Ik wil er één ding uitlichten: de scholingsvouchers. Er zijn
13.000 aanvragen ingediend. Daarvan is 65% toegekend.
Dat zijn er 8.450. Dat is beperkt. Van het aantal aanvragen
was het lage aantal van 400 werkzoekenden van 45 jaar en
ouder afkomstig uit de langdurige zorg. Hoe is het mogelijk
dat dit aantal zo ontzettend laag is? Hoeveel van deze 400
aanvragen zijn überhaupt toegekend? Is er wel genoeg
bekendheid gegeven aan de mogelijkheid van scholingsvouchers? Vindt de minister het een goed idee om hier meer
prioriteit aan te geven? Kan hij uitgebreider omschrijven
wat het project Sterk in je werk, zorg voor jezelf inhoudt?
Ik vraag een reactie op onder andere de concrete doelen
die bereikt moeten worden, de looptijd en de vormgeving.
50PLUS heeft al eerder gesteld dat er meer ingezet moet
worden op begeleiding van werkloos geraakte 45-plussers
in de zorg. Met een scholingsvoucher alleen komen velen
van hen er niet. Let wel, de regering geeft zelf aan dat er
maar liefst 74.000 WW-gerechtigden vanuit de zorg komen.
Dat is zorgwekkend.
Dit voorjaar zette de Algemene Rekenkamer vraagtekens
bij de effectiviteit van het actieplan ouderenwerkloosheid.
Niet van alle beleidsinstrumenten is duidelijk hoeveel geld
ermee gemoeid is, hoeveel werkloze 50-plussers ermee
bereikt zijn en hoeveel mensen er concreet weer mee aan
het werk geholpen zijn. Dat kan natuurlijk niet. Met het
nieuwe plan "Perspectief voor vijftigplussers" moet dit echt
beter geregeld worden, anders wordt het ongericht smijten
met geld, en daar wil de regering zelf toch ook van af? De
Rekenkamer deed een paar aanbevelingen bij dit onderzoek,
dat heel symbolisch werd gepresenteerd op gehaktdag. Die
aanbevelingen waren de volgende. Vastleggen hoe elk
beleidsinstrument wordt gemeten. Vastleggen hoeveel
ouderen er worden bereikt. Vastleggen welke uitgaven
hiermee zijn gemoeid. Vastleggen hoe effectiviteit van de
beleidsinstrumenten wordt gemeten en daarbij gebruikmaken van al beschikbare informatie. Noodzakelijke aanpassingen doorvoeren in de systemen voor de registratie van
mobiliteitsbonussen en premiekortingen voor het volgen
van het aantal gebruikers en het meten van de resultaten.
50PLUS hoort graag van de minister hoe hij de doelstellingen van het nieuwe actieplan langs deze lijnen gaat borgen.
In het toelichtende deel van de begroting wordt ingegaan
op de automatische verhoging van de AOW-leeftijd met de
stijging van de levensverwachting. 50PLUS vindt dat deze
snelle stijging van de AOW-leeftijd ervoor zorgt dat mensen
steeds meer in de problemen komen. AOW-gaten groeien
en worden provisorisch of niet gedicht. Mensen missen
duizenden euro's AOW waarmee ze wel gerekend hebben.
De welverdiende oude dag wordt voor mensen steeds meer
een fata morgana. Dat hakt erin. Bedenk wel dat één op de
vijf mensen nu al niet de AOW-leeftijd haalt. Vooral werklozen en mensen die niet in de gelukkige omstandigheid
verkeren om in redelijke gezondheid de AOW-gerechtigde
leeftijd te bereiken, worden getroffen. Dat zijn juist de
kwetsbare mensen met minder hoge inkomens en zwaardere beroepen. Die mensen worden hard geraakt. Dat is
niet sterk. Dat is niet sociaal.

6 december 2016
TK 31

31-27-61

50PLUS vindt dat de AOW-leeftijd terug moet naar 65 jaar.
Welke mogelijkheden ziet de minister om mensen die het
hardst getroffen zijn en worden door de automatische verhoging van de AOW-leeftijd, meer tegemoet te komen?
50PLUS vindt met ANBO dat met het oog op de voortschrijdende AOW-leeftijd, die wij niet willen, ook de overbruggingsregeling nog eens integraal tegen het licht moet
worden gehouden. De mensen met een AOW-gat hebben
hier recht op. Is de minister daartoe bereid?
Ik kom op de kostendelersnorm, oftewel de mantelzorgboete. Op dit moment ondervinden mensen thuis al de
nadelige gevolgen van deze maatregelen. Boven de markt
hangt nog steeds de kostendelersnorm voor AOW'ers. Wij
vragen om een inhoudelijke reactie op de suggesties van
KBO-PCOB en ANBO in hun commentaar bij de begroting.
Wat ons betreft is de kostendelersnorm aan herijking toe.
Als het aan 50PLUS ligt, moet die van de baan. Te veel
groepen worden hierdoor onbedoeld en hard getroffen.
Hoe kijkt de minister daartegen aan?
Ik kom bij de mogelijke pensioenkortingen. De minister
vermeldt in de beleidsagenda bij de begroting dat de lage
dekkingsgraden van de pensioenfondsen tot een extra uitdaging leiden voor een evenwichtige koopkrachtontwikkeling. De overheid heeft hier een verantwoordelijkheid. Zij
is immers medeverantwoordelijk voor de financiële regels
en kaders van pensioenfondsen. De staatssecretaris is na
veel plussen en minnen heel misschien bereid om iets te
schuiven met de hersteltermijnen van de fondsen. U en ik
weten dat dit niks oplost en eigenlijk niet veel meer is dan
het spreiden van pijn; pijn die überhaupt niet nodig is.
50PLUS is zeer teleurgesteld dat de staatssecretaris elke
andere optie om kortingen te voorkomen, categorisch
afwijst. Dat is onverstandig.
50PLUS heeft inmiddels een wetsvoorstel ingediend om
maatregelen te nemen zolang het beleid van monetaire
verruiming van de Europese Centrale Bank de marktrente
kunstmatig extreem laag houdt. Daardoor worden de dekkingsgraden extra gedrukt. Daardoor worden de pensioenfondsen extra en onnodig in de problemen gebracht. Met
ons wetsvoorstel leggen wij voor de duur van het beleid
van de monetaire verruiming van de ECB een tijdelijke
bodem van 2% in de rentetermijnstructuur. Dat is een zeer
prudente, behoedzame benadering waarbij wij fondsen niet
rijk rekenen en waarbij niets fundamenteel veranderd wordt
aan de financiële regels van pensioenfondsen. Het doel is
uitsluitend het voorkomen van objectief niet noodzakelijke
pensioenkortingen voor werkenden in de opbouwfase en
voor gepensioneerden in de uitkeringsfase. Het voorstel
zorgt ervoor dat gepensioneerden puur de vruchten kunnen
plukken van het eigen uitgestelde loon dat zij tijdens hun
werkzame leven hebben ingelegd. Van aantasting van
pensioenvermogen van jongeren, laat staan van dat van
toekomstige generaties, is geen sprake. Samenvattend zeg
ik over de dreigende kortingen: die kunnen en moeten
voorkomen worden. Ze zijn volgens 50PLUS niet nodig en
slecht voor werkenden en gepensioneerden.
Ik kom nu bij de pensioenstelseldiscussie. De beleidsagenda
van de begroting gaat daarop in. Ik begin met een waarschuwing aan de staatssecretaris en aan de collega's. Het lijken
misschien open deuren, maar het zijn oprechte zorgen die
bij 50PLUS leven. Gooi het huidige pensioenstelsel, dat
bewezen een van de beste en sterkste ter wereld is, niet
integraal overboord, maar kies als vertrekpunt de volgende

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

vragen. Hoe kun je het huidige stelsel in essentie behouden
en onderhouden? Hoe kun je het verder wapenen voor de
maatschappelijke uitdagingen van nu?
Het introduceren van nieuwe risico's en onzekerheden in
het stelsel moet zo veel mogelijk vermeden worden. Het
bestaande pensioencontract levert — zo wijzen onderzoeken
uit — in de meeste scenario's meer op dan persoonlijke
pensioenpotjes. Bedenk ook dat alleen voldoende premieinleg kan leiden tot een behoorlijk pensioen, ongeacht voor
welk stelsel men kiest. Wat je erin stopt, komt er in principe
met rendement weer uit. De premie-inleg is nu helaas al
jaren structureel te laag. Er wordt daardoor verlies geleden
op nieuwe pensioenaanspraken. Dit wordt vervolgens
gecompenseerd met pensioenvermogen van gepensioneerden. Dat is onverstandig en het is ook onrechtvaardig. Is
het kabinet dat met ons eens? Vindt het kabinet met ons
dat daar een einde aan moet komen, ja of nee?
Wij moeten ons niet laten verlokken door de gedachte dat
een geheel nieuw financieel stelsel de problemen van het
huidige geheel en al zal oplossen. Dat is echt een illusie.
Met een nieuw stelsel creëer je geen geld. Ieder nieuw
kapitaalgedekt pensioenstelsel zal last hebben van de rente
en de stijgende levensverwachting. Dat geldt dus ook voor
iedere SER-variant. Hoe meer wij pensioen individualiseren
en maatwerk bieden, hoe duurder het uiteindelijk kan uitpakken. Het wordt zeker complexer. Meer individualisering
en meer keuzevrijheid, hoe logisch en aanlokkelijk misschien
ook, kunnen collectiviteit, solidariteit, verplichtstelling,
pensioenzekerheid en pensioenresultaat meer in gevaar
brengen dan verantwoord is. De studies van het CBS,
recente uitlatingen van een bestuurder van de Nederlandsche Bank en rapporten van de Pensioenfederatie wijzen
ook op de keerzijde van rigoureuze hervormingen. Er zijn,
alles overziend, dus nog tal van uitdagingen.
De Pensioenfederatie komt in haar vorige week gepresenteerde grondige onderzoeken — het zijn praktijktoetsen —
tot enkele belangrijke conclusies, die ons te denken zouden
moeten geven. Het zijn grotendeels punten waar wij in het
pensioenoverleg in de Kamer keer op keer op hebben
gewezen. Collectieve risicodeling levert forse winst voor
het pensioenresultaat. Minder risicodeling brengt de grote
verplichtstelling in gevaar. Afschaffing van de doorsneepremie is vanwege het leeftijdsonderscheid juridisch kwetsbaar en waarschijnlijk in 2020 niet eens goed haalbaar. De
overheid moet verantwoordelijkheid nemen voor eventuele
juridische consequenties. Grote integrale transities in een
kort tijdsbestek doorvoeren is zeer risicovol, zo zegt ook de
Pensioenfederatie. De conclusie van de Pensioenfederatie
dat het op basis van kwantitatieve analyses niet mogelijk
is om in algemene zin uit te spreken dat het ene prototype
beter of slechter is dan het andere vinden wij eveneens
tamelijk veelzeggend. Is er op dit moment wel voldoende
grond en zekerheid om op korte termijn het stelsel fundamenteel om te gooien? 50PLUS betwijfelt dat en vraagt de
staatssecretaris nadrukkelijk waarom de Pensioenfederatie
afschaffing van de doorsneesystematiek binnen een
bestaand contract niet nader heeft onderzocht. Waarom
wordt de vraag of compensatie voor bepaalde cohorten in
dat geval op zijn plaats is, niet beantwoord? Wij vinden dat
opmerkelijk. Het kabinet wil de doorsneepremie immers
sowieso afschaffen voor alle contracten.
Overigens is het opvallend dat er tot nu toe vrij weinig
aandacht is voor het feit dat afschaffing van de doorsneep-

6 december 2016
TK 31

31-27-62

remie in combinatie met degressieve opbouw in het nadeel
is van hogeropgeleiden die later gaan werken en ook van
vrouwen die moeder worden en een aantal jaren niet of
minder werken. Dat is misschien iets om nog eens goed
over na te denken.
De voorzitter:
De heer Van Weyenberg heeft een héél korte vraag.
De heer Van Weyenberg (D66):
Ik kan in ieder geval concluderen dat de heer Krol meer
komma's in een zin kan zetten dan zelfs Fidel Castro ooit is
gelukt. Complimenten daarvoor. Ik stond hier al even, zal
ik maar zeggen.
Even serieus. Ik heb tien minuten zitten luisteren naar de
heer Krol, die het pensioenstelsel heilig verklaart, maar hij
moet het toch met me eens zijn dat in dit stelsel het vertrouwen van jong en oud wegrent? Jongeren denken: hé, wat
is nu van mij? Gepensioneerden zien dat zij veel afhankelijker van de rente zijn dan wanneer zij een eigen pensioenpotje hebben. De heer Krol wekt een beetje de indruk dat
het allemaal wel lekker gaat met de pensioenen. Ik heb een
andere visie dan de heer Krol, maar ik had in hem juist een
medestander verwacht om het in ieder geval eens iets
anders te gaan doen. Waarom is hij zo behoudend?
De heer Krol (50PLUS):
Ik ben superbehoudend als het gaat om ons Nederlandse
pensioenstelsel, omdat het nog steeds een van de beste
van de wereld is. Het zou enorm helpen als D66 ermee zou
stoppen om jongeren bang te maken voor dit pensioenstelsel. Zeg nou gewoon heel eerlijk dat het een van de beste,
zo niet het beste van de wereld is en dat er ook voor jongeren straks voldoende zal overblijven. Laten we ook eens
bekijken wat er in de pensioenpotten is ingebracht voor de
groep mensen tot 35 jaar, voor de groep mensen van 35
jaar tot 65 jaar en voor de groep mensen die inmiddels
gepensioneerd is. Geef die informatie eerlijk en dan de heer
Van Weyenberg begrijpen waarom ik blij ben met ons
pensioenstelsel. Ik verklaar het niet heilig, want er kunnen
best dingen aan verbeterd worden, maar ik ben blij met
ons pensioenstelsel.
De heer Van Weyenberg (D66):
De conclusie is dat dit niet gebeurt als de heer Krol aan de
knoppen gaat zitten en de rijkrekenrente invoert. Ik vind het
jammer dat hij het geld bij jongeren weghaalt, maar ik vind
het nog veel erger dat hij eigenlijk tegen ouderen zegt dat
we rustig kunnen uitkeren en dat jongeren en werkenden
daar helemaal geen last van hebben. Heeft de heer Krol
vandaag het interview met directeur Elderson in Pension
Pro gelezen? Die zegt dat dit soort "trukendozerij" in feite
hetzelfde is als het stelen van geld uit het spaarvarken van
je kind of je kleinkind. Dat willen gepensioneerden niet en
dat zouden ze ook helemaal niet doen. De enige reden
waarom ze nu denken dat het kan, is omdat de heer Krol
ze voorhoudt dat het gratis geld is. Mijn oproep aan de heer
Krol is juist een heel andere: laten we samenwerken aan
een stelsel voor jong en oud, met solidariteit, maar stop
met dit soort voorspiegelingen aan gepensioneerden dat
u oplossingen hebt die jongeren en werkenden niet scha-

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

den, terwijl iedereen behalve de heer Van Praag het gewoon
toegeeft.
De heer Krol (50PLUS):
Het is tien voor twaalf en we kunnen doorgaan tot morgenvroeg, maar hier worden wij het niet over eens. Wij blijven
volhouden dat wat er voor jongeren wordt opgebouwd ook
moet gebeuren door een hogere inbreng. Dat gebeurt nu
te weinig. Als dat gebeurt, is er voor jongeren niets aan de
hand.
De heer Kerstens (PvdA):
De heer Krol doet me toch een beetje denken aan een
pyromaan die zegt: "pas op, een brandstichter." Wat denkt
de heer Krol dat de pensioenpaniek die zijn partij tot hoge
hoogte probeert te brengen, doet met het stelsel? Ik kan
me heel veel voorstellen bij zorgen over het pensioen, maar
dit is toch het creëren van pensioenpaniek, zoals de heer
Krol en zijn partij steeds doen. Is dat bevorderlijk voor het
overeind houden van het stelsel of zet hij daarmee niet zelf
de bijl aan de wortels van het stelsel, waarvan hij zegt dat
hij er zo trots op is?
De heer Krol (50PLUS):
Ik herhaal het nog maar een keer: wij zijn de laatste partij
die het heeft over paniek als het gaat om ons pensioenstelsel. Ons pensioenstelsel is een van de beste van de wereld.
Er is totaal geen reden voor paniek. Die paniek komt bij de
heer Kerstens vandaan. Wij proberen die paniek juist tegen
te gaan.
De heer Kerstens (PvdA):
Dus toch de pyromaan die waarschuwt voor een brandstichter. Ik heb pas een mogelijk nieuw Kamerlid van 50PLUS
horen ontkennen dat we bijvoorbeeld met zijn allen
gemiddeld wat ouder worden en dergelijke en dat het
helemaal niet nodig is dat het pensioenstelsel waarop de
heer Krol zegt zo trots te zijn daar rekening mee houdt. Ik
ben vaker in het land op bijeenkomsten waar ik debatten
voer met mensen van 50PLUS. Ik zeg één ding: 50PLUS
creëert pensioenpaniek en de mensen die daar echt de dupe
van worden, zijn juist de mensen die denken dat ze op
50PLUS kunnen rekenen. Ik zeg hen: denk om uw zaak.
De heer Krol (50PLUS):
We luisteren naar de waarschuwing maar ik ben het volstrekt niet met mijn collega eens. Ook mijn collega die hij
aanhaalt, heeft hij niet horen zeggen dat de gemiddelde
leeftijd daalt, want dat is niet zo. Het enige wat zij gezegd
heeft, is dat er vorig jaar een tijdelijke dip was. Die had te
maken met de griepgolf. Laat de heer Kerstens alsjeblieft
geen onzin vertellen.
50PLUS erkent dat het kabinet zich in toenemende mate
inzet voor een betere aanpak van de armoede- en schuldenproblematiek, maar het is zeer de vraag of het voldoende
is. De aanpak die er is, lijkt traag, te versnipperd en onvoldoende omvattend. 50PLUS ziet het als een veeg teken dat
meer mensen met financiële problemen bij de kerken aankloppen voor hulp. Dit wijst op tekortkomingen in de reguliere schuldhulpverlening, die nu belegd is bij gemeenten.

6 december 2016
TK 31

31-27-63

Het is waar dat armoede relatief in mindere mate een probleem vormt onder de groep ouderen, maar ook onder hen
komen armoede en financieel gebrek wel degelijk voor. Er
is sprake van stapeling van zorg-, woon- en andere kosten
die in de reguliere koopkrachtplaatjes buiten beeld blijven.
Ik wijs in dit verband op de indrukwekkende bundel van
KBO getiteld Ouderen doorbreken de stilte, met tientallen
schrijnende verhalen van ouderen die financieel nauwelijks
rond kunnen komen. Ik raad iedereen aan het verhaal over
de 100-jarige man nog eens te lezen.
Ook de resultaten van het jaarlijkse Nibud-onderzoek spreken boekdelen. Wat gaat het kabinet doen voor deze grote
kwetsbare, minder zichtbare groep ouderen? Wat doen wij
aan de stapeling van sociale en financiële problematiek die
de koopkrachtplaatjes maar ten dele of niet laten zien?
Wij roepen de minister verder in algemene zin op om met
de gemeenten actief in gesprek te gaan over armoede en
schuldhulpverlening. Vorm een integraal armoedebeleid
en richt dat beleid samen met hen op preventie, vroegsignalering, het wegnemen van belemmeringen in het
schuldhulpverleningstraject, een verdere professionalisering
van gemeentelijke hulpverlening, een nog betere bescherming van schuldenaren en ja, toch ook nog meer ondersteuning door het Rijk. Het schuldverleningstraject moet snel
toegankelijker en eenvoudiger worden. 50PLUS ziet nog
weinig ontwikkelingen in die richting. Iedere schuldenaar
heeft recht op een individuele en gemotiveerde afweging
door de gemeente, ook als men niet in loondienst is of was.
Helaas krijgen nog te veel mensen geen passende hulp.
Dat blijkt uit ieder onderzoek en dat leidt tot grote persoonlijke en maatschappelijke schade.
Ik grijp in dit verband nog weer even terug op het eerste
thema van mijn inbreng: veel armoede en financieel gebrek,
ook onder ouderen met alleen AOW, een hoge woonzorg
en bijkomende kosten, zijn terug te voeren op een te karig
sociaal minimum. Deze en andere groepen met een minimuminkomen delen op dit moment onvoldoende in de
welvaartsgroei en raken daardoor eerder in de knel. Zo
simpel is het. Wij delen van harte de visie van de Sociale
Alliantie dat de rijksoverheid een beschavingsplicht heeft
om het sociaal minimum naar een niveau te tillen dat hoog
genoeg is om er fatsoenlijk van te kunnen leven.
50PLUS vindt tot besluit dat er een einde moet worden
gemaakt aan de hoge rentes voor persoonlijke kredieten.
Het wordt mensen helaas nog steeds veel te gemakkelijk
gemaakt om geld te lenen en op afbetaling te kopen tegen
enorme woekerrentes. Daar vindt veel moeilijk oplosbare
schuldenproblematiek haar oorsprong. Wij vragen ook hier
om een verhoogde inzet van de bewindslieden. Kan dat
worden toegezegd?

De heer Öztürk (Groep Kuzu/Öztürk):
Voorzitter. Het is bijna 00.00 uur. We zijn al ruim zeven uur
met elkaar aan het vergaderen over de begroting. Ik hoop
dat er nog kijkers zijn. Mochten mensen naderhand kijken,
dan is het belangrijk om te zien dat wij hier zeven uur lang
met elkaar de begroting bespreken. Ik vind dat er na het
betoog van de heer Krol ook een beetje spanning in deze
Kamer moet komen. Anders wordt het nog … Nou, laat ik
het woord maar niet zeggen.

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

Vier jaar minister Asscher, vier jaar banenplannen die geen
banen opleveren. Vier jaar flexwetgeving die alleen maar
flexwerk geeft. Vier jaar integratiebeleid, maar geen
acceptatiebeleid. Ik heb als Kamerlid de minister in deze
periode goed leren kennen. Ik heb in die tijd geleerd dat
deze minister een minister met vele gezichten is. Vandaag
wil ik inzicht bieden in de vijf gezichten van minister
Asscher.
Gezicht nummer 1 is het coalitiegezicht. Als de VVD het
deze minister niet gunt om iets te doen, dan functioneert
hij als een doorschuifminister. Hete hangijzers worden
doorgeschoven tot na de verkiezingen. We zien dat bijvoorbeeld bij loondoorbetaling bij ziekte. 50% van de kleine
ondernemers vindt loondoorbetaling bij ziekte een belemmering om personeel aan te nemen. Ze durven geen mensen in dienst te nemen omdat ze bij ziekte twee jaar loon
moeten doorbetalen. En dat terwijl dit kabinet wel grote en
dure belastingdeals maakt met multinationals die belasting
ontwijken. 1,4 miljard aan belastingontwijking door Google
terwijl de bakker geen kassamedewerker durft aan te
nemen. 25 miljoen belastingvoordeel voor Starbucks terwijl
de kapper in de wijk geen collega durft aan te stellen. 15
miljoen aan belastingvoordeel voor PostNL, terwijl de pizzeria geen bezorger durft aan te stellen. Maar wat doet deze
doorschuifminister? Helemaal niets. Al sinds 2014 is hij met
dit dossier bezig. Hij laat onderzoek na onderzoek doen. Hij
laat het CPB een doorberekening maken. Hij vraagt de SER
om een advies. Maar wij hebben toch geen onderzoek nodig
om te weten dat kleine ondernemers nu niet kunnen
groeien? Na al die onderzoeken gaan ondernemers toch
geen personeel aannemen? Deze minister heeft voor meer
werkgelegenheid gezorgd in de onderzoekswereld dan in
het kleinbedrijf. Daarom roept DENK deze minister op om
de loondoorbetaling bij ziekte te collectiviseren voor kleine
ondernemers, want als de regering voor multinationals de
portemonnee trekt, moet zij dat ook doen voor het mkb.
Gezicht nummer 2 is het verkiezingsgezicht. Deze minister
anticipeert steeds meer op maart 2017, en dat helemaal
omdat deze minister Diederik Samsom uit zijn lijden wil
verlossen als leider van de PvdA. Daarom functioneert deze
minister als fopspeenminister. Hij kijkt naar de peilingen.
Instappen op een dieptepunt is natuurlijk slim, want slechter
dan de peilingen van nu kan het verkiezingsresultaat bijna
niet zijn voor de PvdA. Verschillende groepen in het land
krijgen een fopspeen om ze af te leiden van de puinhopen
van vier jaar minister Asscher. Het zijn druppels op een
gloeiende plaat om kiezers te winnen. Zo krijgen vaders
van deze minister een fopspeen van vijf dagen extra partnerverlof. Maar met vijf dagen maken we de verhoudingen
tussen mannen en vrouwen nog niet eerlijk. 18-jarigen
krijgen de fopspeen van 6,5% verhoging van het minimumjeugdloon. Maar met 6,5% voorkomen wij toch niet dat heel
veel jongeren hun leven niet zelfstandig kunnen inrichten?
En voor de 17% van de kinderen die het risico lopen op
uitsluiting en armoede trekt deze minister helaas een
schamele 100 miljoen uit voor schoolreisjes en sportspullen.
130.000 kinderen in Nederland leven al vier jaar lang in
armoede. Vier jaar lang werd er te weinig naar ze omgekeken, maar net voor de verkiezingen krijgen ze van deze
minister een gratis schoolreisje. Fopspenen van het verkiezingsgezicht van minister Asscher. Trap er niet in, zou ik
graag tegen de mensen in het land willen zeggen.
Gezicht nummer 3 is het wegkijkgezicht van minister
Asscher. Deze minister lijkt soms zijn ogen te sluiten voor

6 december 2016
TK 31

31-27-64

regels, zodat hij lastige maatregelen kan voorkomen.
Daarmee is hij mogelijk een wetsovertredend minister. Dan
heb ik het over de betaling van AOW aan inwoners van
illegale Israëlische nederzettingen Zij kregen onterecht
jarenlang een volledige AOW-uitkering, terwijl zij eigenlijk
maar de helft zouden moeten krijgen. Deze minister en zijn
ambtenaren wisten het gewoon. Dat blijkt uit interne stukken
en antwoorden op Kamervragen. Dat blijkt uit reconstructies
uit de media. Niet voor niets heeft deze minister nu een
aangifte wegens vermeend ambtsmisbruik aan zijn broek.
Maar waar deze minister mensen in illegale Israëlische
nederzettingen met rust liet en hun volledige AOW gaf,
voerde hij voor heel veel mensen in andere landen juist
pestmaatregelen uit met het woonlandbeginsel, met het
verbod op de export van kinderbijslag. Een volledige AOW
in Israëlische nederzettingen, maar geen volledige AOW in
de Westelijke Sahara in Marokko. Wel gul voor illegale
kolonisten, niet gul voor de kinderen in Turkije. Wel de wet
aanpassen voor Israëliërs op de Westelijke Jordaanoever,
geen maatregelen voor de weduwen in Paramaribo. Deze
minister zette alles op alles om voor mensen in Marokko
en andere landen de uitkering te verlagen, maar kolonisten
in Israëlische nederzettingen kregen onwettig een te hoge
AOW-uitkering. Schandalig!
Gezicht nummer 4 is het integratiegezicht van deze minister.
Op het gebied van integratie zijn de meningsverschillen
tussen DENK en deze minister het grootst. Volgens DENK
hoeven mensen die hier zijn geboren, helemaal niet te
integreren. Toch komt deze minister elk jaar weer met zijn
integratiemonitor. Daarin legt hij bepaalde groepen
Nederlanders anders onder de loep. Maar waarom zeggen
sociale contacten wel iets over de integratie bij Selçuk Öztürk, maar niet bij Sander Dekker? Waarom zegt werkloosheid wel iets over de integratie bij zogenaamde nieuwkomer
Tunahan Kuzu, maar niet bij Ton Elias? Waarom zegt
opleidingsniveau wel iets over integratie bij Farid Azarkan,
maar niet bij Fred Teeven? Het integratiebeleid gaat uit van
een dubbele maat. Mensen die hier al generaties lang
wonen, moeten zich helaas maar weer bewijzen. Ze worden
steeds maar gezien als nieuwkomer, terwijl dat bij Nederlanders niet wordt gedaan. Ga terug naar je eigen land,
buitenlander; dat is wat ze horen, terwijl ze gewoon
Nederlander zijn.
In een interview zei de minister dat hij zich door discriminatie en scheldpartijen steeds joodser ging voelen. Wij van
DENK vinden die scheldpartijen verschrikkelijk. Maar kan
de minister begrijpen dat wat hij voelt, ook voor heel veel
andere Nederlanders geldt? Dat zij zich steeds minder
Nederlander voelen omdat zij als anders worden gezien?
Dat ook zij zich niet meer thuis voelen door de dubbele
maat? Daarom roept DENK de minister op: stop met integratiebeleid en begin met acceptatiebeleid. Voer een jaarlijkse acceptatiemonitor uit. Pak discriminatie keihard aan
en stop met die dubbele maat.
Gezicht nummer 5 tot slot is het onderzoeksgezicht van de
minister. De minister is gepromoveerd jurist. Hij weet dus
heel veel van wetenschappelijke methodes. Toch gebruikt
hij willens en wetens flutonderzoeken om zijn politieke
doelen te behalen. Het Motivaction-onderzoek deugde voor
geen meter. Het had het niveau van een peuterwerkstuk,
maar toch besloot de minister om het te gebruiken. Hij
bracht het onderzoek naar buiten en gaf er interviews over
in de media. De krantenkoppen waren vervolgens verschrikkelijk: 90% van de Turks-Nederlandse jongeren vindt

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

Syriëgangers helden, 87% van de Turks-Nederlandse jongeren sympathiseert met IS, 83% van de MarokkaansNederlandse jongeren sympathiseert met IS. Allemaal
klinkklare onzin. Dat wist de minister al te goed. Hij sprak
toch regelmatig met deze jongeren? De directeur van
Motivaction drong er bij hem op aan om het onderzoek niet
te publiceren. Toch deed hij dat. Nader onderzoek had volgens hem niet het gewenste resultaat. Beseft de minister
dat hij de jongeren hiermee heeft beschadigd? Beseft hij
dat de jongeren geen stageplek kunnen krijgen? Beseft hij
dat deze jongeren geen baan hebben kunnen krijgen?
Daarom maken we de balans op. Ik noemde de vijf gezichten
van minister Asscher, maar wat is nou zijn ware gezicht?
Dat is het gezicht van een echte Haagse politicus, een politicus die flutonderzoeken gebruikt, loze beloftes doet en zo
zijn positie probeert te behouden over de ruggen van
mensen. De kleine ondernemers in Nederland verdienen
daarom excuses. De Turks-Nederlandse jongeren in
Nederland verdienen daarom excuses. De kinderen in
armoede verdienen excuses. Eigenlijk verdient heel
Nederland excuses van deze minister. Daarom willen wij
de minister nog een laatste kans geven om excuses te
maken. Diederik Samsom heeft dat wel gedaan. Ook de
premier heeft dat gedaan. Doet hij dat niet, dan zijn wij
genoodzaakt om in de tweede termijn een motie van wantrouwen in te dienen.

De heer Van Klaveren (Groep Bontes/Van Klaveren):
Voorzitter. Sinds de verkiezing van Trump, de brexit en ons
eigen Oekraïnereferendum wordt er veelvuldig gesproken
over de zogenaamde boze witte man. Wat we zien, is echter
geen opstand van boze witte mannen, zoals links Nederland
vaak roept, maar een grote groep teleurgestelde burgers.
Ze zijn teleurgesteld in wegkijkende politici, teleurgesteld
in een overheid die op vele fronten faalt en teleurgesteld
in het losgezongen establishment dat krampachtig vasthoudt aan maakbaarheidsidealen die allang ingehaald zijn
door de harde werkelijkheid.
Veel van de teleurstelling en zorg draait om immigratie en
integratie. Linkse ideeën over gelijke culturen, open grenzen
en opgelegde solidariteit zijn uitgemond in ellende. Massaimmigratie, terreur, de radicale islam en het ontstaan van
een parallelle samenleving: het zet onze maatschappij onder
enorme druk, zowel in financiële als in sociaal-culturele zin.
Het zijn de praktische gevolgen van de linkse idealen, de
schaduwkanten van het idee dat de wereld van iedereen
is, de droom van de sociaaldemocratie. Maar, voorzitter,
de sociaaldemocratie is dood. De mensen zijn klaar met het
belerende vingertje van de politiek correcte goegemeente.
Terechte zorgen over islamitisch extremisme worden nu
weggezet als islamofobie. Steun voor een culturele traditie
als Zwarte Piet krijgt het stempel racisme, en kritiek op de
enorme immigratiestromen richting ons land heet tegenwoordig extreemrechts. Nederland verwacht van de politiek
dat zij oplossingen aandraagt voor problemen en niet dat
politici hier het debat smoren met politiek-correct gebazel
en wegkijken bij grote vraagstukken zoals de mislukte
integratie.
De balans van vier jaar VVD en Partij van de Arbeid in de
regering is op dit terrein zeer bedroevend. We zien joodse
studenten die zich onherkenbaar laten interviewen uit angst
voor intimidatie en een synagoge die wordt bedreigd door

6 december 2016
TK 31

31-27-65

jihadisten, maar tegelijkertijd hoort dat de politieposten
voor het gebouw worden weggehaald. We horen van
geweldspredikers die nog steeds ons land binnen kunnen
komen en van moskeeën met terreurbanden, die niet worden gesloten. Het is onbegrijpelijk. Met de verkiezingen in
aantocht presenteert het kabinet nu een plan om dubieuze
geldschieters van moskeeën aan te pakken. Dat is uiteraard
goed. Laten we hopen dat het snel geregeld is, maar de
afgelopen vier jaar werd er helemaal niets gedaan en konden moskeeën in toenemende mate worden overgenomen
door radicale moslims die elke vorm van democratie
afwijzen.
Het is segregatie wat de klok slaat en het kabinet onder
leiding van VVD-premier Rutte grijpt niet in, maar kijkt
slechts toe. Wat zijn de woorden over gelijkheid van
minister Asscher eigenlijk waard zolang gescheiden
zwemlessen voor islamitische vrouwen met afgeplakte
ramen en een toegangsverbod voor mannen in openbare
zwembaden plaatsvinden en zolang er nog steeds gekuiste
versies bestaan van inburgeringscursussen, waarin homo's
en dames in badkleding zijn weggecensureerd? Sinds vorige
week weten we zelfs dat het Meldpunt Internetdiscriminatie
van mening is dat het oproepen tot geweld tegen homo's
best mag, zolang het onder andere gebeurt uit naam van
de islam.
Wat doet dit kabinet vervolgens? Niets, zelfs de subsidiekraan blijft open. We zien een kabinet dat onze westerse
kernwaarden met de mond belijdt, maar tegelijkertijd niets
doet als die kernwaarden onder druk staan. Er wordt vaak
gesproken over islamofobie bij de gewone man, maar het
lijkt inmiddels eerder alsof er sprake is van islamofilie bij
het establishment. De politieke correctheid lijkt volledig
doorgeslagen. Ik zou daar graag een reactie op krijgen van
de minister.
Er is de afgelopen tijd ook heel veel gesproken over het
uiterlijk van Zwarte Piet. Deze Zwarte Piet is inmiddels het
lijdend voorwerp geworden in een discussie die ten diepste
gaat over de identiteit van Nederland. Wie zijn wij en wie
willen wij zijn? Zijn we een samenleving die staat voor haar
kernwaarden, haar geschiedenis en haar tradities, of
zwichten wij voor de druk van politieke correctheid? Ziet
de minister de gekkigheid in van een Rijksmuseum dat het
woord "eskimo" vervangt of van een WRR die het woord
"allochtoon" in de ban doet, en uiteraard van de kritiek op
het uiterlijk van een feestfiguurtje als Zwarte Piet? Het
kabinet stelt dat het huidige uiterlijk van Zwarte Piet kwetsend kan zijn en vooroordelen en discriminatie in de hand
kan werken. Het vindt dat het Sinterklaasfeest met de tijd
mee moet gaan. Eerder zei de premier echter dat de politiek
helemaal niet ging over het uiterlijk van Zwarte Piet. Het is
ons nog steeds onduidelijk wat hierin nu het standpunt van
het kabinet is. Daar zouden wij ook graag een reactie op
krijgen.
Dan wordt er in het integratiedebat uiteraard ook vaak
gesproken, en terecht, over discriminatie en racisme, maar
dat gebeurt erg eenzijdig. Praktisch altijd gaat het over de
zojuist aangehaalde boze witte man, die problemen heeft
met kwetsbare allochtonen. Zelden horen we over het
enorme anti-Nederlandsentiment dat bij bepaalde groepen
allochtonen echt aanwezig is. Onderzoek van de heer Ferwerda wees jaren geleden al uit dat sterk anti-Nederlandse
gevoelens een oorzaak kunnen zijn van specifiek geweld
tegen autochtonen. En Mohammed Cheppih stelde eerder

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

dat negen op de tien jonge moslims Nederlanders haten.
Dat lijkt ons een zeer zorgelijke ontwikkeling. Graag horen
we van het kabinet of het ook oog heeft voor deze vormen
van discriminatie en racisme.
Willen we toe naar een samenleving waarin kwaliteit en
niet etniciteit centraal staat en waarin je inzet en niet je
herkomst bepalend is, dan moeten we stoppen met
allochtonen te zien als zielig of als slachtoffer. We moeten
ook stoppen met positieve discriminatie en politieke correctheid. We moeten toe naar een verruiming van de vrijheid
van meningsuiting. We moeten de radicale islam hard
aanpakken. We moeten de gelijkwaardigheid van man en
vrouw niet alleen uitspreken, maar ook naleven. We moeten
stoppen met kansloze immigratie en het Australische
immigratiemodel invoeren. Uiteraard dienen de taaleisen
bij inburgeringsexamens, een principe bij integratie, flink
te worden opgeschroefd.
De teleurstelling waar ik in het begin over sprak, heeft
uiteraard ook te maken met de arbeidsmarkt en de onzekerheid met betrekking tot de pensioenen. Economie en socialisme zijn als water en vuur. Dat bleek helaas ook deze keer
weer. Het banenplan van deze minister is mislukt. Banen
komen ook niet van de overheid, banen komen uit de markt.
Belastingverlaging, een lage vlaktaks, deregulering en meer
economische vrijheid; dat zorgt voor economische groei
en dat zorgt voor banen. Fiscale hervorming is daarom
noodzakelijk. Kleine mkb-ondernemers zouden daarnaast
verlost moeten worden van de loondoorbetaling bij ziekte.
De VAR zou moeten terugkeren voor zzp'ers en ondernemers zouden gefaciliteerd in plaats van tegengewerkt
moeten worden.
Ik sluit af met onze pensioenen. Ons huidige systeem loopt
op zijn laatste benen, ondanks de woorden van de heer
Krol. Gepensioneerden worden geconfronteerd met plannen
voor bevriezing van en zelfs kortingen op hun pensioen.
Onze jongeren mogen waarschijnlijk op hun 70ste met
pensioen en dan is het nog maar de vraag wat er van de
inleg over is. VNL pleit daarom voor een liberaal en toekomstbestendig pensioenstelsel: weg met de verplichte
opbouw van het aanvullend pensioen bij een collectief
pensioenfonds, dat je niet eens zelf mag kiezen. Laat mensen zelf beslissen hoe zij omgaan met hun aanvullend
pensioen. Het geld is immers van de mensen zelf, niet van
de pensioenfondsen en niet van de overheid. Individualiseer
daarom ons pensioen.
Ik rond af. Dit kabinet bracht Nederland in de afgelopen vier
jaar geen lastenverlichting, maar lastenverzwaring en geen
integratie, maar segregatie. Nederland is onrustig en
Nederland is bezorgd. Dat moet anders en dat kan ook
anders. Meer economische vrijheid zorgt voor meer individuele vrijheid, voor meer welvaart en voor meer welzijn.
Stop daarom ook de immigratie van kanslozen en pak
radicalisme hard aan. Kortom, voer geen beleid tegen
Nederland, maar voor Nederland.

De heer Klein (Klein):
Voorzitter. Nederland kent grondrechten. Een belangrijk
sociaal grondrecht is het recht op bestaanszekerheid en op
spreiding van welvaart. Dat is opgenomen in artikel 20 van
onze Grondwet. De overheid heeft de taak dit recht te
waarborgen. Dit kan door betaald werk. De overheid is

6 december 2016
TK 31

31-27-66

medeverantwoordelijk om voor ondernemerschap randvoorwaarden te blijven scheppen, zodat mensen een baan kunnen hebben en talenten kunnen benutten. Het kan ook door
onbetaald werk, zoals vrijwilligerswerk en mantelzorg. De
overheid is er medeverantwoordelijk voor dat hun waardevolle inzet voor onze samenleving mogelijk wordt en blijft.
In alle gevallen heeft de overheid de taak om tot een
bepaald minimaal niveau deze waardering te vertalen naar
zekerheid voor voorzieningen en behoeften. Het is een
onderdeel van onze sociaal-economische zekerheid dat de
overheid garandeert dat iemand onderdak, voedsel en kleding kan betalen. Die zekerheid wordt in geld uitgedrukt
met de formulering van minimumloon en de beschikbaarstelling van bijpassende voorzieningen en regelingen. Dit
minimale niveau dient voldoende en duurzaam te zijn voor
de eerste levensbehoeften.
De verschillen tussen arm en rijk qua inkomen en vermogen
werden in de jaren tachtig in Nederland en ook elders groot
en in de jaren daarna alleen maar groter. De verdeling tussen arm en rijk wordt steeds onevenwichtiger in Nederland.
Dat heeft gevolgen voor de sociale verhoudingen. Daarnaast
zijn de economische crisis, de bezuinigingen die daarop
volgden, maatschappelijke veranderingen in het denken
over werk en de steeds verdergaande automatisering en
robotisering van grote invloed op onze arbeidsmarkt.
Steeds meer mensen zijn als zzp'er aan het werk gegaan
of gaan van de ene tijdelijke flexibele parttimebaan naar
de andere. Verder trekt een steeds groter wordende groep
het financieel niet meer. Of ze komen slechter aan de bak
door hun leeftijd. Dat geldt vooral voor mensen die 45 jaar
of ouder zijn. Het kabinet probeert met allerlei lapmiddelen
mensen alsnog aan het werk te krijgen. Degenen die het
betreft, krijgen daarbij indirect de boodschap mee dat zíj
het probleem zijn, en niet het systeem waar we met z'n
allen in zitten.
We krijgen deze signalen en zullen met een antwoord
moeten komen. Het basisinkomen biedt hiervoor de
oplossing. Vrijzinnige politiek betekent het streven naar een
omzetting van bijstand, AOW en andere uitkeringen in een
onvoorwaardelijk basisinkomen (obi) voor iedereen die 18
jaar of ouder is, in Nederland is ingeschreven en daar legaal
woonachtig is. Dat onvoorwaardelijk basisinkomen moet
de vorm hebben van een directe uitbetaling. Het in te voeren
basisinkomen is geen passief sociaal vangnet, maar een
vorm van een persoonsgebonden sociaal budget. Het is
een budget dat als springplank kan werken voor de eigen
maatschappelijke en persoonlijke ontplooiing. Daarmee
kan ieder mens echt vrij zijn.
We moeten af en weg van het klassieke, negentiendeeeuwse marktdenken van een traditioneel spel tussen vraag
en aanbod. De vraag is niet meer de vraag naar arbeid,
maar de vraag hoe het werk gedaan kan worden. De vraag
is niet meer wat het aanbod van arbeid is; het gaat om het
antwoord dat gegeven moet worden op de vraag hoe het
werk gedaan kan worden. Op deze wijze kan een antwoord
op de vraag gegeven worden. De vraag is niet meer, zoals
in 1900: hoeveel arbeiders heb ik nodig die voor de werkgever aan de slag gaan? De vraag anno 2017 is: wat heeft de
vrager nodig? Zijn er mensen voor langere tijd nodig? Zijn
er mensen voor kortere tijd nodig? Zijn er specialisten
nodig? Zijn er zzp'ers nodig? Zijn er automatisering en

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

robotisering nodig? Flexibiliteit is nodig om ook zelf vragend
te kunnen reageren.
Het kabinet, met de partij van de oude arbeid en minister
Asscher voorop, loopt hopeloos vast in krampachtige
pogingen om het negentiende-eeuwse denken over arbeid
zogenaamd te "moderniseren", met de Wet werk en zekerheid, met de Wet DBA, waarbij deregulering geen deregulering blijkt te zijn, met de Wet aanpak schijnconstructies,
met Burgerlijk Wetboek Boek 7 en met rommelen in de
marge. Daaraan moet het nieuwe denken een einde maken.
Om te beginnen betekent vrijzinnige politiek: denken. We
moeten denken vanuit mensen, vanuit mensen die zelf de
regie willen nemen. Maatschappelijke boosheid komt voort
uit het oude denken dat de politiek weet wat goed is voor
mensen. Hooguit is dat goedbedoeld paternalisme. Maar
laten we daarmee stoppen en een vrijzinnige weg inslaan,
met een basisinkomen dat ruimte biedt aan mensen om
vrij te zijn. Mensen kunnen daarmee zelf kiezen hoe ze hun
leven vormgeven en inrichten, en hoe zij antwoorden kunnen geven op vragen van anderen.
Een directe invoering van het basisinkomen betekent voor
samenwonenden in de AOW en samenwonenden met een
bijstandsuitkering een verhoging naar €1.600 per maand.
Wij vinden dat een rechtvaardige verhoging, omdat daarmee het door dit kabinetsbeleid opgelopen koopkrachtverlies ten opzichte van de mensen met betaald werk, meer
gelijk wordt getrokken en wordt hersteld.
In de toekomst zal dit basisinkomen nog hoger worden
vastgesteld, waardoor ook andere uitkeringen, toeslagen
en bureaucratie volledig kunnen worden afgeschaft. Dat
zal leiden tot een enorme vereenvoudiging van de huidige
sociale zekerheid. Er komen minder loketjes en er komt
minder bureaucratie. Tevens geldt voor iedereen dat de
stress wegvalt over het kunnen betalen van de vaste lasten.
Daardoor kunnen mensen zich vrijer voelen om te kiezen
voor waar ze voldoening uit halen. Maatschappelijke verschillen tussen betaald en onbetaald werk komen te vervallen. Een betere waardering en positionering van onbetaald
vrijwilligerswerk is noodzakelijk. Morgen is het de Dag van
de vrijwilliger. Nee, dat is het eigenlijk al vandaag, want
het is al 24.00 uur geweest. We moeten dit dus ook anders
gaan invullen. Een schouderklopje en een bloemetje zijn
sympathiek, maar het blijft behelpen, alsof vrijwilligerswerk
vrijblijvend is. Alsof we in Nederland ook zonder de 3,2
miljoen mensen zouden kunnen die onbetaald werk doen.
De kracht van mensen is dat zij zelf aan hun leven inhoud
geven. Dat kan alleen als we ook de verdringing tegengaan.
Dat kan door het invoeren van het basisinkomen. De vrije
keuze van mensen en hun zelfstandigheid worden door ons
sterk gesteund. Vrije mensen maken vrije keuzes.
Dat betekent dat helaas ook zelfstandigen zonder personeel
steeds meer weggezet worden als asociale werkers, omdat
er voor hen minder premies voor sociale verzekeringen
worden betaald, of omdat zij werknemers uit een baan
zouden verdringen. Dat is het klassieke denken in tegenstellingen. Dat wijzen wij af. Zzp'ers met het basisinkomen
geven juist meer toekomst voor de maatschappij. De hoeveelheid werk blijft gelijk of wordt door creativiteit, ondernemerschap en innovatie juist meer. Vrijzinnig denken gaat
uit van ontplooiing en niet van schijnbeschermingsconstructies. Iedere werknemer kan zijn baan immers verliezen.
Zelfstandig ondernemerschap betekent ook vrije keuzes

6 december 2016
TK 31

31-27-67

maken om al dan niet mensen in dienst te nemen. Een
geforceerd stimuleringsbeleid om zzp'ers aan medewerkers
te helpen, lijdt aan klassiek denken over arbeid. Dat vinden
wij een heel slechte zaak.
Dat leidt bijvoorbeeld ook tot het behoud van de zelfstandigenaftrek. Verder beschouwen wij het hele systeem van de
Wet DBA als een overbodige juridisering van het zzp-schap.
De VAR winst uit onderneming gekoppeld aan de ib-aanslag
is voldoende. Daar komen we donderdag in het debat nog
uitgebreid op terug. Kortom: wat mensen ook gaan doen
— vrijwilligerswerk, zzp'er worden, zelfstandig professional
worden of in loondienst werken — met een basisinkomen
is het daadwerkelijk een vrije keus. Maar wat doet dit uitzichtloze kabinet? In de brief van 2 december, vorige week,
wordt nog eens duidelijk dat dit kabinet met minister
Asscher voorop niets in het onvoorwaardelijke basisinkomen ziet. Zelfs de optie om erover na te denken wordt van
tafel geveegd. In de kabinetsbrief wordt erkend dat de Vrijzinnige Partij een serieuze mogelijkheid heeft uitgewerkt.
In tegenstelling tot gemakzuchtige partijen en partijtjes kiest
de Vrijzinnige Partij ervoor om, zoals ook het kabinet adviseert, het verkiezingsprogramma en het basisinkomen door
te laten rekenen door het CPB in het kader van het project
Keuzes in Kaart. In februari zullen de resultaten hiervan
duidelijk worden.
Tot slot de pensioenen. Het beste stelsel van de wereld kan
alleen maar het beste stelsel blijven door het te veranderen,
te verbeteren en te vernieuwen. Mijn vrijzinnige politieke
keuze is een keuze voor een pensioenstelsel in de vorm van
een individueel aanvullend pensioen boven op het basisinkomen. Dat basisinkomen is nu nog de AOW. Zoals ik net
heb aangegeven, zal de AOW worden vervangen door het
onvoorwaardelijke basisinkomen. Daarop vooruitlopend
willen we de AOW graag flexibiliseren. De verhoging van
de AOW-leeftijd is nu gekoppeld aan de gemiddelde
levensverwachting. Dat is op zichzelf een merkwaardig
systeem, omdat het een verwachting is en niemand in de
toekomst kan kijken. Je kunt daar dus geen rekening mee
houden. Daarom zou de spilleeftijd moeten worden vastgezet op 67 jaar. In 1956 was die vastgezet op 65 jaar en werden mensen volgens het CBS gemiddeld 72 jaar. Dan is het
redelijk dat we 60 jaar later, nu mensen gelukkig gemiddeld
ouder worden, namelijk 81, de spilleeftijd op 67 moeten
vastzetten. Dat geeft mensen zekerheid. We moeten dus
geen verdere verschuiving doen, niet sluipenderwijs
maandjes sprokkelen, maar de spilleeftijd gewoon vaststellen. Zo geven we duidelijkheid en zekerheid.
Vervolgens zouden mensen wel — dat stel ik ook voor in
mijn initiatiefwet, die in behandeling is — de keuzevrijheid
moeten krijgen om vijf jaar eerder of vijf jaar later met
pensioen te gaan. Ik kom hier uitgebreid op terug bij de
beantwoording in eerste termijn van mijn wetsvoorstel over
de flexibilisering van de AOW. Flexibilisering van ons pensioenstelsel betekent ook dat aanvullende pensioenrechten
aan de deelnemer toegekend moeten worden, die vervolgens de ingangsdatum van het pensioen zelf kan bepalen.
Solidariteit binnen leeftijdsgroepen, de zogenoemde premieopbouw in cohorten, onafhankelijk van de arbeidsverhoudingen en een betere balans tussen rechten en plichten
van individuele deelnemers en die van het pensioenfonds
vormen het uitgangspunt voor een waardevast pensioenstelsel.

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

Een solide opbouw van het vermogen tot een verantwoorde
dekkingsgraad is alleen acceptabel indien er ruimte komt
voor indexeringsafwegingen als maatwerk per pensioenfonds. We moeten kiezen voor een solide basis van de
pensioenopbouw door uit te gaan van een vaste rekenrente
van 3% met een op leeftijd gebaseerde progressieve premie.
We moeten uiteindelijk 100% van de pensioenen uitbetalen.
Een risicobuffer is redelijk, maar onnodige buffers die boven
de 100% komen, worden afgewezen, omdat daarmee een
waardevast pensioen en het inhalen van jarenlange
indexaties achterwege blijven. Dat de keuze van de Vrijzinnige Partij een sociale en solidaire keuze is, hebben we
uitgerekend en willen we ook uiteraard graag delen. Dus
hebben we ook dat aan het Centraal Planbureau voorgelegd
om door te laten rekenen. Gepensioneerden van nu kunnen
door onze aanpak op versterking van hun inkomen rekenen.
De gepensioneerden van morgen mogen erop vertrouwen
dat hun premiebijdrage nu, ook dan aan hen ten goede
komt.
Pensioenfondsen zijn gericht op het zorgen voor voldoende
kapitaal om de verplichtingen ten opzichte van de deelnemers te kunnen voldoen. Dan is invoering van door de
overheid opgelegde verplichte investeringen aan pensioenfondsen een volstrekt verkeerd signaal. Daarentegen vind
ik wel dat pensioenfondsen, omdat zij maatschappelijke
ondernemingen zijn, transparant moeten zijn over hun
beleggingsbeleid. Een beleggingsbeleid dat uitgaat van
maatschappelijk verantwoord ondernemen, waar deelnemers ook invloed op kunnen uitoefenen. Ook deelnemers
tellen mee. De basis op orde betekent: jij telt mee. Jij telt
mee op 15 maart 2017.

De heer Monasch (Monasch):
Goedemorgen, voorzitter. Het zijn fijne arbeidsomstandigheden bij het debat over Sociale Zaken. Op dit nachtelijke
uur toch nog het begin van het debat met deze minister en
zeker ook de staatssecretaris. Ik wil graag een aantal zaken
aan de orde stellen.
Allereerst wil ik de staatssecretaris vragen om in te gaan
op de veelgehoorde zorg onder mensen, zeker onder
ouderen, die zich afvragen tot hoe lang de mens eigenlijk
kan blijven werken. Die vraag is een logisch gevolg van een
AOW-leeftijd die meebeweegt met de levensverwachting
van ons allemaal. Maar waar ligt die grens, vragen veel
mensen zich af. Velen zouden het op prijs stellen als de
staatssecretaris daar nog eens op ingaat. Tot welke leeftijd
kan de grens opgerekt worden vanuit een menselijk perspectief? Graag een reactie.
Ik vraag de staatssecretaris om daarbij ook te kijken naar
een vast aantal jaren waarna de AOW-leeftijd in kan gaan,
want ook nu is de discussie nog steeds gaande. Zou daarbij
bijvoorbeeld een vast aantal van 45 jaren niet een goed
uitgangspunt zijn? 45 jaar na je studie of eerste aangifte
inkomstenbelasting heb je genoeg gewerkt. Dat kan het
lichaam nog aan. Hoe kijkt de staatssecretaris aan tegen
zo'n benadering, die ook in Duitsland praktijk is?
Er is een nieuw sociaal akkoord nodig. De intenties van veel
van het beleid van de minister waren goed. De uitvoering
loopt vast. Wie goed luistert naar de ondernemers in het
mkb weet dat het probleem ligt in de opeenstapeling van
regelingen, waardoor de risico's voor ondernemers om

6 december 2016
TK 31

31-27-68

iemand in vaste dienst te nemen, niet meer te overzien zijn.
Men haakt af en vlucht in allerlei constructies, van payrolling
tot nep-zzp-schap. Een nieuw sociaal akkoord: is de minister
bereid om zich daar, ook nu nog, voor in te zetten, nadat
hij dat vorige maand nog afwees?
Eerder werd een motie van mijn hand bij de begroting van
Economische Zaken om Haagse regelgeving te onderwerpen aan een mkb-toets breed gesteund. Minister Kamp
werkt nu met het mkb die toets uit. Is de minister het met
mij eens dat een nieuw sociaal akkoord alleen zin heeft als
het ook echt mkb-proof is? Het mkb is de banenmotor en
aanjager van onze economie. Alleen als dat wet- en regelgeving kan dragen, heeft die regelgeving zin. Kan de
minister in de toekomst borgen dat dat ook de toets zal zijn?
Hoe gaat hij de echte ondernemers — en dan denk ik dus
niet aan de lobbyisten van VNO-NCW — in het midden- en
kleinbedrijf hier beter bij betrekken, om die toets ook met
hen door te voeren om de doelstellingen die ik deel en die
het mkb ook wil — hoe krijgen wij vaste krachten in ons
bedrijf? — weer te bevorderen?
Ik sluit mij kortheidshalve aan bij de woorden en de vragen
van mijn CDA-collega Heerma over ouderenparticipatie.
We hebben het daar een paar jaar geleden al eerder over
gehad. Ik zou zeggen: houd op met dat bureaucratisch
gerem, steun dat soort initiatieven, wees er blij mee.
Nederland schreeuwt om vakkrachten. Hoe kan dat? Waar
zijn ze? Hoe kijkt de minister tegen dat tekort aan? Wat gaat
hij hieraan doen? Laat mij daar een korte verklaring voor
aanreiken. Het is nooit de enige, maar het is er wel een die
mij op veel plaatsen is opgevallen. Dat zit 'm in het
beroepsonderwijs zelf. De grootschalige roc's zijn zo ver
weggeplaatst van jongeren, zeker buiten de Randstad, dat
velen de opleiding van hun keuze laten lopen. Ben je 16
jaar, woon je in Friesland, wil je jachtschilder worden en
zie je overal een mast, dan moet je toch twee uur reizen
naar Zwolle om daar een mbo-4-opleiding te volgen. Die
jongeren gaan niet. Het Albeda College, een anonieme
leerfabriek in Rotterdam, lukt het niet om mensen in de
scheepsbouw en in de haven aan het werk te krijgen. Maar
het Scheeps- en Techniekvakcollege, uitgevoerd door
havenwerkgevers en de haven, is een bloeiend college dat
jongeren met liefde naar een baan weet te begeleiden. Ik
zou zeggen: ga het mbo bekijken en verander het; organiseer het weer dicht bij de bedrijven en dicht bij de jongeren.
De organisatie van ons mbo sluit op te veel plaatsen niet
aan bij de leefwereld van de bedrijven en de jongeren. We
moeten terug naar de menselijke maat. Ik wil daarop graag
een reactie van de minister.
Het land heeft er nog nooit zo slecht voor gestaan op het
gebied van integratie. Het ontkennen van het belang van
onze normen en waarden en het wegkijken worden groter
en groter. Ook deze minister heeft daar helaas zijn steentje
aan bijgedragen. Hoogleraar Koopmans schreef het treffend
in de Volkskrant: "Kosmopolieten houden er een dubbele
culturele moraal op na. De culturele identiteit van minderheden willen zij beschermen, terwijl die van de meerderheid
wordt weggezet als bedenkelijk nationalisme." Een grote
meerderheid in Nederland sidderde van woede of viel perplex van zijn stoel toen deze minister op televisie verkondigde dat de overgrote meerderheid zich moest aanpassen
aan een kleine minderheid. Hoe ver is de minister dan van
huis? Het ging natuurlijk om de Zwarte-Pietdiscussie. Ook
al vind ik dat die discussie niet thuishoort in dit huis — de

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

samenleving moet dat zelf weten — het kabinet heeft
daarvan zelf een politieke discussie gemaakt. Terwijl de
minister beweert dat het geen zaak van de politiek is, heeft
hij herhaaldelijk met groepen op zijn ministerie overlegd
om Zwarte Piet af te schaffen. Hoe kun je nu zeggen dat het
geen zaak is van de politiek, als je er vervolgens overleg
over pleegt als politiek bestuurder? Ik wil op dat punt graag
een toelichting. Nogmaals in de woorden van Koopmans:
de culturele identiteit van minderheden wordt beschermd,
maar als een groot deel van de bevolking de eigen nationale
cultuur met haar tradities wil behouden en verdedigen,
wordt dit weggezet als racisme en nationalisme. Immigratie
en de daaruit voortkomende culturele spanningen splijten
de samenleving. Ik wil graag dat de minister op deze inzet
en deze visie ingaat.
De Canadese filosoof Kymlicka stelt dat migranten het recht
hebben om in hun eigen maatschappelijke cultuur te leven,
maar dat ze dat voor een deel ook vrijwillig opgeven op het
moment dat ze naar een ander land gaan. Dan pas je je aan
aan de gewoonten die daar heersen. We hebben ondertussen begrepen dat Turkse imams hier niet geweerd kunnen
worden, omdat we een verdrag met Europa hebben, terwijl
we dat juist anders willen aanpakken. Ik zal een paar
minuten extra gebruiken. Kan de minister aangeven waarom
hij er niet voor heeft gekozen om dat verdrag ter discussie
te stellen? Integratie gaat zo niet werken. Zouden we asielzoekers niet van tevoren moeten vragen om artikel 1 van
de Grondwet te accepteren? We moeten toch van tevoren
zeker weten dat ze hier willen en kunnen integreren? Het
kan niet zo zijn dat ze hiernaartoe komen en vervolgens de
vrijheid van anderen bedreigen, terwijl ze op de vlucht zijn
omdat hun eigen vrijheid wordt bedreigd. Een beetje extra
taallessen voor asielzoekers door beunhazen in het taalonderwijs gaat natuurlijk nooit werken. Het aantal asielzoekers
met een tijdelijke status in de bijstand is dramatisch hoog.
Als dit het resultaat is, is het dan niet beter om minder
asielzoekers goed op te vangen dan te veel asielzoekers
opvangen die nu in de bijstand en in kwetsbare wijken
terechtkomen? Ik wil hierop graag een reactie van de
minister.
Ik sluit mij aan bij D66: is de minister bereid om het onderwijs voor deze groep gewoon weer een publieke taak te
maken? Asielzoekers moeten niet slechts een paar uur per
week naar school, maar alle dagen van de week totdat zij
een baan hebben. Ik wil daarop graag een reactie van de
minister.
Tot slot. De minister pleit tegenwoordig voor een radicaal
ander Europa. De fetisj, het heilige taboe van het vrije verkeer van werknemers, lijkt eindelijk ter discussie te staan.
Ik heb daar jaren voor gepleit. Wil de minister dit nu stap
voor stap gaan doen of is hij het eens met de partij Nieuwe
Wegen dat er een nieuw verdrag voor Europa moet komen?
Dit Europa is als politiek project mislukt, aldus de Tilburgse
hoogleraar Gabriël van den Brink. Gaat de minister door
met het korps van EU-bestuurders om zo weinig mogelijk
te veranderen, stapje voor stapje, in de hoop dat er weer
een nieuwe wind komt? Of is hij met zijn pleidooi voor een
radicaal ander Europa ook bereid om een nieuw verdrag te
bepleiten dat is gebaseerd op de bescherming van werknemers en het beëindigen van voordelen voor het grote
bedrijfsleven door onder meer belastingvoordelen? En stopt
hij dan ook met de Europese aanbestedingswetten die ons
mkb met lege handen laat staan? Ik wil daarop graag een
reactie.

6 december 2016
TK 31

31-27-69

De algemene beraadslaging wordt geschorst.
De voorzitter:
We zijn hiermee gekomen aan het einde van de eerste termijn van de Kamer. We gaan morgen rond een uur of drie
verder met de behandeling van de begroting van Sociale
Zaken en Werkgelegenheid. De minister en de staatssecretaris krijgen dan de gelegenheid om op alle vragen van de
Kamerleden te antwoorden. Ik wens jullie een fijne nacht.

Tweede Kamer

Begroting Sociale Zaken en
Werkgelegenheid

6 december 2016
TK 31

31-27-70