WATERBEDEFFECTEN VAN
ARBEIDSMARKTBELEID
NIET-BEOOGDE VERSCHUIVINGEN TUSSEN
ARBEIDSVORMEN, WERKLOOSHEID EN INACTIVITEIT
RAPPORT

AUTEURS
JUSTUS VAN KESTEREN, DANIËL VAN VUUREN , IRIS KLINKER, JELLIEN KNOL M.M.V. JELLE ZWETSLOOT &
ARJAN HEYMA
IN OPDRACHT VAN
MINISTERIE VAN SOCIALE ZAKEN EN WERKGELEGENHEID
AMSTERDAM, MAART 2023

i

Relevantie waterbedeffect
Het waterbedeffect – niet-beoogde verschuivingen op de arbeidsmarkt – is in Nederland van
belang. Dit blijkt uit decompositie- en trendanalyses en uit een casestudy (zie hieronder).
Andere verklaringen voor arbeidsmarktverschuivingen zijn echter minstens zo belangrijk. Zo is
ongeveer de helft van de groei van zelfstandigen toe te schrijven aan andere ontwikkelingen
buiten beleid, zoals vergrijzing en het opleidingsniveau van de werkzame beroepsbevolking.
Procentpunt cumulatieve verandering in aandeel werkzame beroepsbevolking tussen 18-65 jaar (excl.
studenten) sinds 1996, geschoond van veranderingen in samenstelling, conjunctuur en macro-trends
Flexwet

Wet VLZ &
afsch. WAZ

Aanpassing fiscaal beleid,
afsch. Vestigingswet

Wwz

Ter vergelijking: de
ongeschoonde groei
van het aandeel
zelfstandigen is 5
procentpunt

Flexibele contracten
Zelfstandigen
Vaste contracten

Omvang waterbedeffect
Uit difference-in-differences analyses van de verkorting van de ketenbepaling (Wwz) blijkt
dat de omvang van het waterbedeffect een kwart is van het gerealiseerde beoogde effect
(doorstroom naar een vast contract). Hierbij valt op dat het waterbedeffect in de richting
van uitkeringen/inactiviteit groter is dan naar andere flexibele arbeidsvormen.
Effect van verkorting ketenbepaling op kans op doorstroom binnen 2 jaar na
instroom in het tijdelijk contract, naar..

.. vast contract
Beoogd effect

.. uitkering, inactiviteit of
andere flexibele
arbeidsvorm

uitkering of inactiviteit
Waterbedeffect

(23% van beoogd effect)

flexibele arbeidsvorm
(tijdelijk/oproep/uitzend/zelfstandig)

Aard van het waterbedeffect
Waterbedeffecten zijn groter in commerciële sectoren met kleine winstmarges en voor
groepen met een relatief zwakke arbeidsmarktpositie (zoals mensen zonder startkwalificatie).
Dat suggereert dat concurrentiedruk, de beschikbaarheid van financiële middelen en de
onderhandelingspositie van belang zijn bij het optreden van waterbedeffecten.

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

ii

Samenvatting
Decompositie- en trendanalyses suggereren dat het waterbedeffect in Nederland
van belang is, maar dat andere verklaringen voor verschuivingen op de
arbeidsmarkt minstens zo belangrijk zijn. Een casestudy wijst uit dat de omvang
van het waterbedeffect een kwart is van het gerealiseerde beoogde effect.
Vervolgonderzoek is nodig om te bepalen of deze verhouding ook van toepassing
is bij ander beleid.
Waterbedeffecten zijn niet-beoogde verschuivingen tussen verschillende vormen van arbeid, werkloosheid en
inactiviteit die het gevolg zijn van overheidsbeleid. Deze effecten kunnen ertoe leiden dat beleid averechts werkt,
bijvoorbeeld wanneer flexibilisering van de arbeidsmarkt juist toeneemt in plaats van afneemt. De Commissie
Regulering van Werk waarschuwde voor dergelijke waterbedeffecten. Maar hoe relevant zijn waterbedeffecten in
de Nederlandse context? In hoeverre heeft beleid in het verleden geleid tot waterbedeffecten? Wat zijn de richting
en omvang van die waterbedeffecten en wat zijn de achterliggende gedragsmechanismen? Op die
onderzoeksvragen biedt dit onderzoek antwoorden.

Relevantie waterbedeffect
Decompositie- en trendanalyses suggereren dat het waterbedeffect in Nederland van belang is, maar dat andere
verklaringen voor flexibilisering van de arbeidsmarkt minstens zo belangrijk zijn. Zo lijkt de groei van zelfstandigen
in Nederland vooral het gevolg van beleid gericht op (stimulering van) zelfstandig ondernemerschap. Het
waterbedeffect als gevolg van het reguleren van flexibele arbeidscontracten lijkt een minder prominente rol te
spelen. Bovendien is ongeveer de helft van de groei in het aandeel zelfstandigen sinds 1996 gerelateerd aan
factoren buiten beleid, zoals vergrijzing en een hoger opleidingsniveau van de werkzame beroepsbevolking. Ook
de groei in het aandeel werkenden met flexibele arbeidscontracten is maar in beperkte mate toe te schrijven aan
het waterbedeffect. Eerder lijken ontwikkelingen zoals vergrijzing, intersectorale verschuivingen en macro-trends
als technologisering een belangrijke rol te spelen in deze groei.
Tegelijkertijd is het optreden van het waterbedeffect een reëel risico bij het invoeren van nieuw beleid. Dit hangt
samen met de vele mogelijkheden die de Nederlandse wet- en regelgeving biedt om kosten- en risicovoordelen te
behalen door de inzet van flexibele arbeidsvormen. Hierdoor kan beleid gericht op beperking van mogelijkheden
om bepaalde flexibele arbeidsvormen te gebruiken niet alleen leiden tot meer vaste contracten, maar ook tot
verschuivingen naar andere flexibele arbeidsvormen en werkloosheid.

Omvang van het waterbedeffect
Een casestudy naar de verkorting van de ketenbepaling als onderdeel van de Wet werk en zekerheid (Wwz) biedt
inzicht in de omvang van het waterbedeffect. De ketenbepaling regelt op welk moment elkaar opeenvolgende
tijdelijke contracten overgaan in een vast contract. Sinds 1 juli 2015 werd dit het geval na een periode van twee jaar,
voorheen was dit na een periode van drie jaar. 1 De verkorting van de ketenbepaling beoogde een snellere
doorstroom naar vaste contracten te realiseren, maar kan ook zorgen voor een waterbedeffect, zoals een snellere
doorstroom naar werkloosheid/inactiviteit en andere flexibele(re) arbeidsvormen.
1

Sinds de invoering van de Wet arbeidsmarkt in balans in 2020 is dit weer teruggezet naar drie jaar.

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

iii

Uit difference-in-differences-analyses van de verkorting van de ketenbepaling blijkt dat de omvang van het
waterbedeffect in de vorm van doorstroom naar andere flexibele arbeidsvormen en inactiviteit/werkloosheid een
kwart (23 procent) is van het gerealiseerde beoogde effect (doorstroom naar een vast contract). De doorstroom
naar een vast contract neemt binnen twee jaar na start van het tijdelijke contract toe met 15 procentpunten, terwijl
de doorstroom naar inactiviteit/werkloosheid met 2,1 procentpunten toeneemt en de uitstroom naar andere
flexibele arbeidsvormen met 1,5 procentpunt. Het waterbedeffect als gevolg van de verkorting van de
ketenbepaling lijkt dus voornamelijk in de richting van werkloosheid en niet-participatie te gaan en minder naar
andere flexibele arbeidsvormen. Meerdere soortgelijke casestudies kunnen uitwijzen of deze richting en omvang
van het waterbedeffect ook gelden voor andere beleidsmaatregelen.
Het waterbedeffect als gevolg van de verkorte ketenbepaling betekent echter niet dat de arbeidsmarktpositie van
tijdelijke werknemers op termijn verslechtert. Door de Wwz houden werkgevers de werknemers met wie zij geen
duurzame arbeidsrelatie willen aangaan minder lang in dienst. Na de invoering van de Wwz beëindigden
werkgevers de arbeidsrelatie met deze werknemers vaak na twee jaar, terwijl dit voorheen na drie jaar was. Hierdoor
weten deze werknemers eerder waar zij aan toe zijn en gaan zij ook vaak eerder op zoek naar ander passend werk.
Uiteindelijk blijken tijdelijke werknemers drie jaar na instroom in het tijdelijke contract minder vaak een uitkering te
ontvangen of inactief te zijn op de arbeidsmarkt en vaker aan het werk te zijn. Zij hebben na drie jaar echter niet
vaker (maar ook niet minder vaak) een vast contract door de verkorting van de ketenbepaling.

Aard van het waterbedeffect
Waterbedeffecten zijn uiteindelijk terug te leiden naar het gedrag van werkenden en/of werkgevenden. Een
gedragsverandering vindt in theorie alleen plaats als de werkgevende of werkende voldoende motivatie én
capaciteit én gelegenheid heeft om de benodigde actie te ondernemen. De motivatie verschilt tussen
werkgevenden en werkenden. Bij werkgevenden spelen de aard en de duur van de arbeidsvraag, sociale normen
en arbeidskosten en -risico’s een rol. Werkenden hebben voorkeuren ten aanzien van arbeidsvoorwaarden,
flexibiliteit en werkzekerheid en staan ook onder invloed van sociale en culturele normen. Voor beiden geldt dat
capaciteiten - zoals rationaliteit, kennis en beschikbaarheid van financiële middelen - en gelegenheid – zoals de
conjunctuur, concurrentiedruk, omvang van arbitragemogelijkheden en onderhandelingsmacht – bepalend zijn
voor het gedrag op de arbeidsmarkt.
De empirische analyses laten zien dat het waterbedeffect verschilt tussen groepen op de arbeidsmarkt, wat inzicht
biedt in de bepalende factoren. Zo blijkt dat het waterbedeffect groter is in commerciële sectoren met kleine
winstmarges, wat suggereert dat concurrentiedruk en de beschikbaarheid van financiële middelen van belang zijn.
Ook lijkt het waterbedeffect sterker onder groepen met een zwakke arbeidsmarktpositie (zoals mensen zonder
startkwalificatie), wat aangeeft dat de onderhandelingspositie van werkenden ten opzichte van werkgevenden van
belang is. Tot slot wijzen verschillen naar bedrijfsomvang op het belang van kennis over, en de omvang van,
arbitragemogelijkheden. Er zijn geen duidelijke aanwijzingen gevonden voor het belang van andere factoren, zoals
organisatieculturen, of deze factoren zijn niet waargenomen, zoals sociale normen, aard en duur van de
arbeidsvraag en rationaliteit.

Vervolgonderzoek
Het is aan te raden om meerdere casestudies uit te voeren naar het waterbedeffect, vergelijkbaar met de analyse
van de verkorting van de ketenbepaling in het huidige onderzoek. Beleidsevaluaties zijn vaak gericht op de
beoogde effecten van beleid, maar hebben niet altijd (voldoende) oog voor de waterbedeffecten van beleid. Door
meerder casestudies uit te voeren ontstaat een completer beeld van de heterogeniteit van het waterbedeffect naar

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

iv

verschillende beleidsmaatregelen. Dit maakt het voor beleidsmakers beter mogelijk om een inschatting te maken
van het waterbedeffect bij de invoering van nieuw beleid.
Verder is meer inzicht nodig in het relatieve belang van verschillende motieven, capaciteiten en gelegenheden in
het keuzeproces dat ten grondslag ligt aan het waterbedeffect. Hiermee kunnen beleidsmakers het gedrag van
werkenden en werkgevenden als gevolg van beleidswijzigingen beter voorspellen. Dat vraagt echter om nader
empirisch onderzoek naar de theorie die in dit onderzoek is gepresenteerd.

WATERBEDEFFECTEN IN NEDERLAND

Inhoudsopgave
Samenvatting

ii

Inhoudsopgave

5

1

7

2

3

4

5

6

Inleiding
1.1

Doelstelling en onderzoeksvragen

7

1.2

Definitie en afbakening

8

1.3

Methode

9

1.4

Leeswijzer

10

Eerder onderzoek naar waterbedeffecten

11

2.2

Ontslagbescherming

12

2.3

Regulering van flexibele arbeid

14

2.4

Fiscaal beleid

15

2.5

Tussenconclusie

16

Gedragsmechanismen achter het waterbedeffect

18

3.2

Motivatie

19

3.3

Capaciteiten

20

3.4

Gelegenheid

21

3.5

Belang factoren

22

Institutionele context in Nederland

23

4.1

Institutionele context

23

4.2

Beleidswijzigingen sinds eind jaren negentig

24

4.3

Verwachtingen waterbedeffect in Nederland

26

Het waterbedeffect in Nederland

28

5.1

Ontwikkelingen op de arbeidsmarkt

28

5.2

Arbeidsmarktverschuivingen en beleid

29

5.3

Verschillen tussen werkenden

33

5.4

Verschillen tussen sectoren

34

5.5

Tussenconclusie

35

Casestudie verkorting ketenbepaling

37

6.1

Beoogde verschuivingen en waterbedeffecten

37

6.2

Verschillen tussen individuen

40

6.3

Verschillen tussen sectoren en bedrijven

42

WATERBEDEFFECTEN IN NEDERLAND

7

6.4

Effecten drie jaar na instroom

45

6.5

Tussenconclusie

46

Conclusie en vervolgonderzoek

47

7.1

Beantwoording onderzoeksvragen

47

7.2

Algemene conclusie

49

7.3

Vervolgonderzoek naar het waterbedeffect

50

Referenties

51

Bijlage A Arbitragemogelijkheden

54

Bijlage A.1

Ontslag

54

Bijlage A.2

Ziekte

54

Bijlage A.3

Cao’s

54

Bijlage A.4

Vaste uren

55

Bijlage A.5

Minimumloon

55

Bijlage A.6

Belastingen

55

Bijlage A.7

Sociale premies

56

Bijlage A.8

Verlof

56

Bijlage B Verantwoording overkoepelende analyse

57

Bijlage B.1

Analyse op individueel niveau

57

Bijlage B.2

Analyse op mesoniveau

65

Bijlage C Verantwoording casestudy ketenbepaling

70

Bijlage D Aanvullende analyse: effecten verkorting ketenbepaling na drie jaar

79

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

1

7

Inleiding

De Commissie Regulering van Werk waarschuwt voor het risico op zogenoemde
waterbedeffecten van
arbeidsmarktbeleid. Maar
hoe
relevant
zijn
waterbedeffecten eigenlijk? Dit onderzoek biedt inzicht in de aard, richting en
omvang van waterbedeffecten van arbeidsmarktbeleid in Nederland.
De Commissie Regulering van Werk onder voorzitterschap van Hans Borstlap (kortweg: Commissie Borstlap) kreeg
in 2018 de opdracht van het kabinet om advies uit te brengen over de regulering van de arbeidsmarkt. In 2020
verscheen het rapport ‘In wat voor land willen wij werken?’. Daarin constateert de Commissie dat er sprake is van
een tweedeling op de arbeidsmarkt: aan de ene kant een steeds kleinere groep ‘insiders’ met een vast contract en
aan de andere kant een steeds grotere groep ‘outsiders’ die werk verricht op basis van flexibele arbeidsvormen.
Een oorzaak van deze tweedeling ligt volgens de Commissie in het gevoerde beleid, waardoor grote verschillen
zijn ontstaan in rechtspositie, bescherming en fiscale behandeling van werkenden. Tegelijkertijd zijn werkgevenden
niet in staat om adequaat te reageren op veranderende marktomstandigheden, waardoor zij hun toevlucht zoeken
in een grotere flexibele schil.
De Commissie Borstlap doet voorstellen om het vaste contract aantrekkelijker te maken voor werkgevenden en
tegelijkertijd flexibele arbeidsvormen beter te beschermen. De voorstellen borduren voort op beleid dat in de
afgelopen jaren is ingevoerd, zoals de Wet werk en Zekerheid (Wwz) en de Wet arbeidsmarkt in balans (Wab). De
Wwz, die in 2015 werd ingevoerd, beoogde onder andere de doorstroom van flexibele naar vaste contracten te
bevorderen door de mogelijkheden voor het gebruik van flexibele arbeidsvormen te beperken. De Wab, die in
2020 werd ingevoerd, bevat ook maatregelen die de overgang van tijdelijke naar vaste contracten bevorderen,
zoals de verhoging van de WW-premie voor tijdelijke contracten. Dat dergelijke wet- en regelgeving daadwerkelijk
bijdraagt aan een grotere doorstroom naar vaste contacten, blijkt uit de evaluatie van de Wwz (Heyma et al., 2021).
Tegelijkertijd waarschuwt de Commissie Borstlap voor de risico’s op ‘waterbedeffecten’ van arbeidsmarktbeleid.
Een aanscherping van wet- en regelgeving van één vorm van flexibele arbeid (bijv. uitzendwerk), kan leiden tot
uitwijkgedrag van werkenden en werkgevenden naar andere, nog flexibelere, arbeidsvormen of zelfs ten koste gaan
van de werkgelegenheid. Dit wordt ook wel het ‘waterbedeffect’ genoemd: wanneer drukt wordt uitgeoefend op
één kant van het bed, dan stuwt het de andere kant omhoog. Dergelijke waterbedeffecten kunnen een rol spelen
bij beleidswijzigingen op het terrein van ontslagbescherming, regulering van flexibele arbeid en
arbeidsvormafhankelijk fiscaal beleid. Het is daarom van belang om waterbedeffecten mee te wegen in de
beleidsvorming. Maar hoe relevant zijn waterbedeffecten eigenlijk in de Nederlandse context?

1.1 Doelstelling en onderzoeksvragen
Het doel van dit onderzoek is om nader zicht te bieden op de relevantie van het waterbedeffect in Nederland.
Enerzijds door de richting en omvang van het waterbedeffect in kaart te brengen, zowel op basis van bestaand
internationaal onderzoek als met eigen empirisch onderzoek voor Nederland. Daarbij is tevens aandacht voor de
heterogeniteit van het waterbedeffect. Zo kan de relevantie van het waterbedeffect verschillen tussen werkenden
(naar leeftijd, geslacht en opleidingsniveau) en werkgevenden (naar sector en bedrijfsomvang). Anderzijds gaat het

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

8

onderzoek in op het keuzeproces van werkenden en werkgevenden dat ten grondslag ligt aan het waterbedeffect
(ook wel: de aard van het waterbedeffect genoemd).
De centrale onderzoeksvraag in dit onderzoek is:
Wat is de aard, richting en omvang van waterbedeffecten in Nederland?
Het beantwoorden van de centrale onderzoeksvraag gebeurt aan de hand van een aantal deelvragen:
1. Wat is er vanuit de (internationale) literatuur bekend over de aard, richting en omvang van
waterbedeffecten?
2. Welke verschuivingen tussen (de verschillende subcategorieën van) arbeidsvormen en niet-werkenden
doen zich sinds 1995 voor op de Nederlandse arbeidsmarkt? In hoeverre zijn deze verschuivingen het
gevolg van beleid?
3. Wat is de richting en omvang van het waterbedeffect in Nederland?
4. In welke opzichten verschilt het waterbedeffect in Nederland voor verschillende groepen op de
arbeidsmarkt?
5. Welke factoren zijn van invloed op de omvang van het waterbedeffect in Nederland?

1.2 Definitie en afbakening
Het waterbedeffect bevat in dit onderzoek verschuivingen (i) tussen arbeidsvormen, werkloosheid en inactiviteit; (ii)
die door beleid zijn geïnduceerd; én (iii) die niet zijn beoogd. Verschuivingen op de arbeidsmarkt die niet het
gevolg zijn van beleid, bijvoorbeeld conjuncturele of demografische verschuivingen, behoren dus niet tot de scope
van dit onderzoek. De analyse richt zich specifiek op beleid met betrekking tot (ontslag)bescherming, de regulering
van (het gebruik van) flexibele arbeidsvormen en fiscaal beleid. Dat neemt niet weg dat ook ander beleid kan leiden
tot niet-beoogde verschuivingen op de arbeidsmarkt, zoals conjunctuurbeleid, re-integratiebeleid en handhaving.
In het onderzoek is specifiek gekeken naar verschuivingen tussen de volgende arbeidsvormen:
•

Vaste contracten: werk op basis van een arbeidsovereenkomst voor onbepaalde tijd met vaste
arbeidsduur en met een rechtstreekse band tussen werknemer en werkgever;

•

Tijdelijke contracten: werk in dienstverband (er is een werkgever), maar voor bepaalde tijd, al dan niet
met uitzicht op een arbeidsovereenkomst voor onbepaalde tijd;

•

Oproepcontracten: werk in een dienstverband, waarvoor geen vaste, maar een variabele
arbeidsomvang geldt. In deze categorie vallen werknemers met min-max contracten, waarbij alleen het
minimum en het maximum aantal uren per week of maand vastligt en op- of afroepcontracten of nulurencontracten, waarbij het aantal te werken uren helemaal open is;

•

Uitzendcontracten: werk op basis van een arbeidsovereenkomst waarbij een uitzendonderneming een
werknemer ter beschikking stelt van een andere organisatie om daar onder toezicht en leiding van deze
organisatie werk te verrichten. Doordat de juridische werkgever een andere partij is dan de organisatie
waarin de werkzaamheden plaatsvinden, ontbreekt een rechtstreekse contractuele band tussen de
werknemer en deze organisatie. Er is dus sprake van een driehoeksverhouding;

•

Payrollcontracten: werk in dienstverband (er is een werkgever) binnen een driehoeksverhouding. Het
belangrijkste verschil met uitzenden is dat de werving en selectie van de werknemer bij payrolling
plaatsvindt door de inlener. De inlener selecteert dus de werknemer waarmee hij wil werken en verzoekt
het payrollbedrijf vervolgens om deze werknemer in dienst te nemen;

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

•

9

Zelfstandigen: werk als zelfstandige (er is een opdrachtgever), buiten een dienstverband.
Zelfstandigen verrichten arbeid voor eigen rekening en risico in een bedrijf of praktijk. In deze categorie
vallen alle zelfstandigen zonder en met personeel, waaronder ook freelancers, vrije beroepen en
bepaalde vormen van platformwerk. Het onderzoek gaat niet in op verschuivingen tussen verschillende
typen zelfstandigen.

Daarnaast is onderscheid gemaakt tussen werk, werkloosheid en inactiviteit:
•

Werklozen: mensen zonder betaald werk, die actief op zoek zijn naar werk en daar ook voor
beschikbaar zijn;

•

Inactieven: mensen zonder betaald werk, die niet actief op zoek zijn naar betaald werk en/of hier niet
voor beschikbaar zijn.

In dit rapport zijn flexibele contracten gedefinieerd als alle arbeidscontracten buiten een vast contract. Dit omvat
tijdelijke contracten, uitzendcontracten, payrollcontracten en oproepcontracten. Zelfstandigen vallen hierbuiten
omdat zij geen arbeidscontract hebben. Verder is onderscheid gemaakt tussen werkenden en werkgevenden,
waarbij zelfstandigen onder de werkenden vallen en hun opdrachtgevers onder werkgevenden. Alle soorten
werknemers vallen onder 'werkenden' en hun werkgevers onder 'werkgevenden'. Werkgevenden bevatten dus
zowel werkgevers, inleners als opdrachtgevers.

1.3 Methode
Voor beantwoording van de onderzoeksvragen zijn verschillende onderzoekstappen doorlopen, te weten: een
literatuuronderzoek, een overkoepelende analyse, een casestudy én een synthese.

Literatuuronderzoek
De literatuurstudie richt zich op de effecten van beleid op arbeidsmarktverschuivingen en het mogelijke optreden
van het waterbedeffect. Hiervoor zijn internationale wetenschappelijke studies en beleidsonderzoeken
geraadpleegd die zich richten op de richting en omvang van het waterbedeffect of op de achterliggende
gedragsmechanismen. Op basis van de literatuurstudie is een conceptueel kader ontwikkeld om het waterbedeffect
empirisch te kunnen onderzoeken. 2

Overkoepelende analyse
De overkoepelende analyse biedt inzicht in de relatie tussen beleid en arbeidsmarktverschuivingen in Nederland.
Hiervoor is gebruikgemaakt van Microdatabestanden bij het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS). Eerst zijn alle
arbeidsmarktverschuivingen tussen flexibele arbeidsvormen, vaste contracten, werkloosheid en inactiviteit in kaart
gebracht voor de periode 1996-2019. Deze verschuivingen zijn echter niet alleen het gevolg van beleid, maar ook
van veranderingen in de samenstelling van de beroepsbevolking, de economische structuur en de conjunctuur.
Om te bepalen welke verschuivingen zijn toe te schrijven aan beleid, is gebruikgemaakt van decompositie-analyses.
Verder is onderscheid gemaakt tussen beoogde en niet-beoogde verschuivingen als gevolg van beleid, wat een
algemeen beeld geeft van de relevantie van waterbedeffecten in Nederland. Bijlage B biedt een nadere toelichting
op de uitgevoerde analyses.

2

Hanneke Bennaars (Universiteit van Amsterdam) en Irmgard Borghouts (Tilburg University) hebben als wetenschappelijk
adviseurs bijgedragen aan het literatuuronderzoek.

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

10

Casestudy verkorting ketenbepaling
De casestudy geeft een causale schatting van het waterbedeffect van een specifieke beleidswijziging, namelijk de
verkorting van de ketenbepaling in de Wet werk en zekerheid (Wwz). In 2015 is de maximale duur van
opeenvolgende tijdelijke contracten verkort van drie naar twee jaar, met als doel om een snellere doorstroom van
tijdelijke naar vaste contracten te realiseren. 3 Het is echter ook mogelijk dat er waterbedeffecten hebben
plaatsgevonden, zoals een snellere doorstroom naar een situatie zonder werk, een ander flexibel contract of
zelfstandig ondernemerschap. Met difference-in-differences-analyses zijn alle beoogde effecten als
waterbedeffecten van deze beleidswijziging in kaart gebracht. Bijlage C bevat meer informatie over de uitgevoerde
analyses.

Synthese
In de synthese zijn het literatuuronderzoek en de empirische bevindingen voor Nederland samengebracht. De
combinatie van verschillende onderzoeksmethoden geeft zowel een overkoepelend als een specifiek causaal beeld
van het waterbedeffect in Nederland. Daarnaast is een verklarende analyse uitgevoerd waarbinnen relevante
gedragsmechanismen achter het waterbedeffect uiteen zijn gezet. Met de synthese is inzicht geboden in de aard,
omvang en richting van het waterbedeffect.

1.4 Leeswijzer
Tabel 1.1 geeft een overzicht van de hoofdstukken in relatie tot de beantwoording van de verschillende onderzoekvragen. Hoofdstuk 2 bevat een overzicht van internationaal onderzoek naar de richting en omvang van
waterbedeffecten. Hoofdstuk 3 gaat dieper in op de aard van het waterbedeffect, door inzicht te bieden in het
keuzeproces van werkenden en werkgevenden dat schuilgaat achter het waterbedeffect. Zowel Hoofdstuk 2 als 3
bieden een conceptueel kader voor het empirische onderzoek voor Nederland. Hoofdstuk 4 schetst vervolgens de
institutionele context in Nederland. Hoofdstuk 5 bevat de overkoepelende analyse naar waterbedeffecten in
Nederland. Hoofdstuk 6 geeft een causaal beeld van het waterbedeffect als gevolg van de verkorting van de
ketenbepaling middels de Wet werk en zekerheid (Wwz). Tot slot bevat Hoofdstuk 7 de synthese tussen het
literatuuronderzoek en het empirisch onderzoek. Verder zijn in dat hoofdstuk aanbevelingen gedaan voor het (laten)
evalueren van waterbedeffecten in de toekomst. De bijlagen bevatten een overzicht van verschillen tussen
arbeidsvormen (Bijlage A), de verantwoording van het onderzoek (Bijlage B-C) en aanvullende analyses (Bijlage D).
Tabel 1.1

Structuur van het rapport

Hoofdstuk

Beantwoording onderzoeksvraag

H2: Eerder onderzoek naar waterbedeffecten

Vraag 1

H3: Gedragsmechanismen achter het waterbedeffect

Vraag 5

H4: Institutionele context in Nederland

3

H5: Het waterbedeffect in Nederland

Vraag 2, 3 en 4

H6: Casestudy naar verkorting van de ketenbepaling

Vraag 3 en 4

H7: Conclusie en beleidsimplicaties

Vraag 1-5

Met de invoering van de Wab in 2020 is de maximale duur van opeenvolgende tijdelijke contracten weer drie jaar.

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

2

11

Eerder onderzoek naar waterbedeffecten

Overheidsbeleid kan leiden tot verschuivingen tussen arbeidsvormen, inactiviteit
en werkloosheid. Ontslagbescherming, de regulering van flexibele arbeid en
fiscaal beleid leiden tot beoogde én niet-beoogde verschuivingen op de
arbeidsmarkt.
Overheidsbeleid heeft invloed op verschillende arbeidsmarktverschuivingen (zie Figuur 2.1). De aanscherping van
wetgeving voor flexibele contracten (bijv. uitzendarbeid) kan ertoe leiden dat werkgevenden en werkenden
uitwijken naar zelfstandig ondernemerschap. Naast verschuivingen tussen flexibele contracten en zelfstandigen (pijl
2 in Figuur 2.1) kan ook sprake zijn van verschuivingen tussen vaste contracten en zelfstandigen (1), tussen vaste en
flexibele contracten (3) of tussen flexibele contracten onderling (5). Verschuivingen van en naar inactiviteit en
werkloosheid (4) zijn ook mogelijk.
Het onderzoek richt zich op de gevolgen van het volgende beleid op arbeidsmarktverschuivingen:
•

Ontslagbescherming: de bescherming van werkenden tegen ontslag;

•

Regulering van flexibele arbeid: de mogelijkheden voor werkgevenden en werkenden om bepaalde
flexibele arbeidsvormen te gebruiken;

•

Fiscaal beleid: de arbeidsvormafhankelijkheid van belastingen en premies.

Daarnaast staan de gevolgen van overheidsbeleid niet los van andere invloedfactoren (Figuur 2.1). Ook
globalisering, technologische vooruitgang en de economische conjunctuur hebben bijvoorbeeld invloed op
arbeidsmarktverschuivingen. Daarnaast zijn de gegeven instituties op aanpalende gebieden (bijvoorbeeld
onderwijs), de economische structuur en demografie van belang. Deze contextuele factoren beïnvloeden zowel
beoogde als niet-beoogde arbeidsmarktverschuivingen.
De rest van dit hoofdstuk bevat voor ieder van de drie beleidsinstrumenten een uitwerking van de gevolgen van dat
beleid op arbeidsmarktverschuivingen. Bij deze uitwerking is geput uit de beschikbare (internationale) empirische
literatuur, vooral afkomstig uit andere Europese landen. Voor Nederland is de beschikbare empirische evidentie
over de exacte omvang van het waterbedeffect en de financiële en maatschappelijke gevolgen ervan schaars en
partieel. In Hoofdstukken 5 en 6 is nader ingegaan op het waterbedeffect in Nederland.

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

Figuur 2.1

Bron:

12

Arbeidsmarktverschuivingen als gevolg van beleid

SEO Economisch Onderzoek (2023)

2.2 Ontslagbescherming
Werkgevenden kunnen uiteenlopende redenen hebben om werkenden te ontslaan: het bedrijf verkeert in zwaar
weer (‘bedrijfseconomische redenen’), de werkende functioneert onder de maat (‘disfunctioneren’), is langdurig ziek
of arbeidsongeschikt (‘arbeidsongeschiktheid’) of er is een ernstig conflict tussen de werkende en de werkgevende
(‘verstoorde arbeidsverhouding’). Wet- en regelgeving beschermt werkenden tegen willekeurig ontslag, mede om
te voorkomen dat werkgevenden ontslagkosten afwentelen op de maatschappij. Dit doet de wetgever bijvoorbeeld
door met wet- en regelgeving te bepalen onder welke omstandigheden ontslag mag plaatsvinden en welke
verplichtingen op het gebied van administratie en nazorg de werkgevende heeft bij ontslag.
Een aantal Europese landen heeft de ontslagbescherming voor vaste contracten in de afgelopen 30 jaar aangepast
(Figuur 2.2).4 Zo heeft Spanje in de jaren ’90 de ontslagbescherming afgebouwd en Italië in de recente jaren ’10.
Dergelijke hervormingen zijn in meerdere wetenschappelijke studies geëvalueerd. Een overzicht van de gevonden
bevindingen is hieronder weergegeven.

4

De Nederlandse ontslagbescherming scoort in dit plaatje hoog, mede door de ontslagtoets vooraf en de enigszins
arbitraire manier van wegen van de onderliggende componenten van ontslagbescherming. In andere landen is er een
toets achteraf die het systeem vaak net zo strikt maakt. Voor het schatten van beleidseffecten is de hoogte echter niet zo
relevant. Het gaat vooral om de wijzigingen, bijvoorbeeld in Spanje medio jaren ’90.

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

Figuur 2.2

13

Striktheid van ontslagbescherming voor vaste contracten in verschillende Europese landen

4

3

2

1

Frankrijk
Bron:

Duitsland

Italië

Nederland

Spanje

OESO (2022), bewerking SEO (2022). De EPL-index van vaste contracten (individueel en collectief) is hier
weergegeven. De EPL-index geeft de striktheid van wet- en regelgeving rondom arbeidsbescherming van vaste
contracten weer in een schaal van 0 tot 6, waarbij een hoger nummer een striktere ontslagbescherming inhoudt. De
index is samengesteld uit 8 indicatoren van ontslagbescherming, waaronder ontslagvergoeding, de opzegtermijn en
de proefperiode. Voor elk jaar verwijzen de indicatoren naar de regelgeving die van kracht is op 1 januari. De vaste
contracten in Nederland zijn relatief strikt volgens de EPL-index. Dat is met name het gevolg van de preventieve toets
in de ontslagbescherming.

Arbeidsmarktverschuivingen door aanpassingen in ontslagbescherming
Meer ontslagbescherming heeft in het algemeen een beperkt effect op het totale aantal werklozen en inactieven.
De stroom van werkenden naar werkloosheid en inactiviteit neemt af doordat werkgevenden terughoudender
worden met ontslag. Tegelijkertijd neemt ook de stroom van werkloosheid en inactiviteit naar de arbeidsmarkt af,
aangezien de risico’s bij het aannemen van werkenden groter zijn. In de praktijk zijn beide effecten vaak ongeveer
even groot (effect op ‘hiring’ is gelijk aan het effect op ‘firing’), waardoor de gevolgen voor de totale
werkgelegenheid beperkt zijn (e.g. Kugler & Pica, 2008). De dynamiek op de arbeidsmarkt neemt echter wel af door
een striktere ontslagbescherming, waardoor mensen die een baan hebben vaker hun baan behouden en mensen
zonder baan moeilijker aan de slag komen (insider-outsider markt). De stabiliteit van de werkgelegenheid na een
economische schok neemt juist toe doordat er minder ontslagen vallen (Bauernschuster, 2013; Boeri & Jimeno,
2005).
Daarnaast leidt meer ontslagbescherming voor vaste contracten tot meer zelfstandigen. Vanuit de werkende
bezien biedt ontslagbescherming meer baan- en inkomenszekerheid in loondienst, waardoor de bereidheid om als
zelfstandige te werken afneemt (Román, Congregado, & Millán, 2011). Werkgevenden zijn echter meer geneigd om
werk uit te besteden aan zelfstandigen om hogere kosten en (ontslag)risico’s van het vaste contract te vermijden.
Hierdoor kan het werk anders worden georganiseerd of kan zelfs ‘schijnzelfstandigheid’ ontstaan (Robson, 2003).
In de praktijk blijkt het belang van de werkgevende vaak te domineren. Internationaal vergelijkend onderzoek laat
zien dat meer ontslagbescherming leidt tot meer verschuivingen naar zelfstandig ondernemerschap (Uleluse &
Kahaner, 2018; Román et al., 2011).
Meer ontslagbescherming voor vaste contracten leidt ook tot meer flexibele contracten. Meer bewerkelijk en
duurder ontslag kan leiden tot minder doorstroom naar een vast contract, terwijl goedkoper ontslag juist de

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

14

doorstroom kan stimuleren. In Spanje leidde de afbouw van de ontslagkosten voor vaste contracten bijvoorbeeld
tot meer kans op een vast contract (Aguirregabiria & Alonso-Borrego, 2014). Daarmee heeft ontslagbescherming
ook invloed op de omvang van de flexibele schil.

2.3 Regulering van flexibele arbeid
Flexibele contracten kennen voor de werkende vaak minder inkomens- en werkzekerheid dan vaste conracten.
Daarom legt de overheid beperkingen op aan het gebruik van flexibele contracten, bijvoorbeeld door de
omstandigheden vast te leggen waaronder een flexibel contract is toegestaan of door een maximum te stellen aan
het aantal opeenvolgende flexibele contracten en de duur van een keten van flexibele contracten (de zogenaamde
ketenbepaling).
Een aantal Europese landen heeft het gebruik van flexibele contracten in de afgelopen 30 jaar gedereguleerd
(Figuur 2.3). Deze deregulering is vaak meer in het oog springend dan de afbouw van ontslagbescherming van
vaste contracten, bijvoorbeeld in Italië en Duitsland (Figuur 2.3). Er is dus vaak sprake geweest van partiële
hervormingen, die van invloed zijn op verschuivingen op de arbeidsmarkt. De lessen die voortkomen uit deze
hervormingen zijn hieronder benut om arbeidsmarktverschuivingen in relatie tot regulering van flexibele contracten
in kaart te brengen.
Figuur 2.3

Regulering van gebruik flexibele contracten in verschillende Europese landen

6
5
4
3
2
1
0

Frankrijk
Bron:

Duitsland

Italië

Nederland

Spanje

OESO (2022), bewerking SEO (2022). De EPL-index voor tijdelijke contracten is hier weergegeven. De EPL-index geeft
de striktheid van wet-en regelgeving rondom arbeidsbescherming flexibele contracten weer in een schaal van 0 tot 6.
Des te hoger de index, des te minder mogelijkheden een wekrgever heeft om flexibele contracten te gebruiken. Voor
elk jaar verwijzen de indicatoren naar de regelgeving die van kracht is op 1 januari. De index is samengesteld uit 6
indicatoren voor het gebruik van flexibele contracten, zoals het maximum aantal opvolgende flexibele contracten en
het type werk waarvoor flexibele contracten zijn verboden.

Arbeidsmarktverschuivingen door aanpassingen in regulering van flexibele arbeid
Deregulering van flexibele contracten is over het algemeen beperkt van invloed op het aantal werklozen en
inactieven. Op korte termijn nemen werkgevenden meer werkenden in dienst: het zogenoemde
‘huwelijksreiseffect’ (Boeri & Garibaldi, 2007). Werkgevenden lopen minder risico’s bij het aantrekken van personeel

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

15

en breiden hun personeelsbestand uit. Op lange termijn neemt echter ook het aantal ontslagen toe doordat de
flexibele schil groeit en werkgevenden hun arbeidsvraag sneller aanpassen aan economische omstandigheden. In
de praktijk blijkt de gemiddelde verschuiving van niet-werkenden naar de arbeidsmarkt (‘hiring’) grosso modo gelijk
te zijn aan de toename in ontslagen (‘firing’). Hoewel de stromen tussen niet-werkenden en werkenden intensiveren,
blijft de werkgelegenheid ongeveer gelijk (e.g. Hijzen, Mondauto, & Scarpetta, 2013; Kahn, 2010).
Wel gaan werkgevenden door deregulering van flexibele contracten vaker met flexibele contracten werken. Zij
vervangen dan werkenden met een vast contract door tijdelijke werknemers én nieuwe werkenden blijven langer in
flexibele contracten ‘hangen’, zo blijkt uit onderzoek uit Italië en Frankrijk (Daruich et al. 2020; D'Agostino, Pieroni,
& Scarlato, 2018; Blanchard & Landier). Dit is een niet-beoogde verschuiving tussen arbeidsvormen: een
waterbedeffect.
Daarnaast leiden aanpassingen in de regulering tot verschuivingen tussen verschillende soorten flexibele
contracten. Dat geldt als de overheid ervoor kiest om beleid te differentiëren tussen verschillende flexibele
contracten, waaronder tijdelijke contracten, payrollcontracten, oproepcontracten, uitzendcontracten en andere
driehoeksverhoudingen. De verschuiving houdt vaak verband met een wens van werkgevenden om kosten of
risico’s te beperken. Zo blijkt dat in Italië de aanpassing in één type flexibel contract leidde tot verschuivingen naar
andere flexibele contractvormen (Cappallari & Lenardi, 2012). De verschuiving tussen verschillende flexibele
contracten blijkt vaak sterker te zijn dan die tussen flexibele en vaste contracten. Dat komt doordat flexibele
contractvormen vaak onderling minder verschillen, mede doordat er nieuwe flexibele contractvormen ontstaan als
reactie op regulering van één type flexibel contract. Hierdoor leidt het verhogen van de kosten of risico’s van één
type flexibel contract tot relatief sterke niet-beoogde verschuivingen naar andere flexibele contractvormen.
Tot slot is regulering van flexibele contracten van invloed op het aantal zelfstandigen. Zo hing de regulering van
flexibele contracten in 18 Europese landen sterk samen met de toename in het aantal zelfstandigen tussen 19952013 (Ulceluse & Kahanec, 2018). Als werkgevenden minder mogelijkheid tot flexibiliteit in het eigen
personeelsbestand hebben (interne flexibiliteit), dan zoeken zij vaker flexibiliteit via externe inhuur (externe
flexibiliteit). Uiteraard hangt de mate van deze substitutie samen met de geldende wet- en regelgeving.

2.4 Fiscaal beleid
De overheid heft niet alleen belastingen en sociale premies met het oog op herverdeling en het financieren van
collectieve uitgaven, maar gebruikt hen ook als beleidsinstrumenten. Zo zet de overheid belastingen vaak in als
instrument om gedrag van werkgevenden en werkenden te stimuleren of juist te ontmoedigen. Dat geldt ook voor
de keuzes tussen arbeidsvormen. Door belastingen en sociale premies te differentiëren tussen arbeidsvormen,
beïnvloedt de overheid het gedrag van werkenden en werkgevenden op de arbeidsmarkt. 5 Soms is dat bedoeld,
maar er kan ook sprake zijn van onbedoelde beïnvloeding van arbeidsmarktgedrag.
Fiscaal beleid is van invloed op verschuivingen tussen werknemers en zelfstandigen, met name als de overheid
het verschil vergroot tussen de belastingen en sociale premies voor beide groepen. Zo laten studies uit Canada en
de Verenigde Staten zien dat aftrekposten en lagere belastingen voor zelfstandigen leiden tot verschuivingen van
5

Mensen reageren vermoedelijk wel anders op belastingen dan op premies. In tegenstelling tot belastingen, staat
tegenover de kosten van de verzekering immers een hoger verwacht inkomen in de toekomst en het individuele nut van
inkomensbescherming. Hierdoor is de afdracht van premiekosten een vorm van uitgestelde consumptie of een middel
om consumptie te egaliseren over de levenscyclus (consumption smoothing). Daarom is de verwachting dat er minder
verschuivingen plaatsvinden als gevolg van veranderingen in premiehoogtes en bijbehorende dekking.

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

16

werk in loondienst naar zelfstandig ondernemerschap. 6 In Nederland is dat naar verwachting niet anders.
Tijdreeksanalyses suggereren dat de Zelfstandigenaftrek sterke invloed heeft op het aandeel zelfstandigen in de
beroepsbevolking (Vroonhof, Verhoeven, & Fokeringa, 2005; Ter Weel, Vriend, Smits, Witteman, & Rosenboom,
2017; Jansen, 2021). Ook geeft een aanzienlijk deel van de Nederlandse zelfstandigen aan dat zij bij de invoering
van een verzekeringsplicht (en bijbehorende premies) tegen arbeidsongeschiktheid vaker in loondienst zullen
werken (Van Kesteren, Bussink, & Heyma, 2022).
Ook zorgen grotere verschillen in fiscale prikkels voor flexibele en vaste contracten voor
arbeidsmarktverschuivingen. De Spaanse overheid verlaagde bijvoorbeeld de inkomstenbelasting voor vaste
contracten en de werkgeverslasten bij het omzetten van tijdelijke contracten naar vaste contracten. Door de lagere
belastingen zijn werkgevenden meer gebruik gaan maken van vaste contracten (Benito & Hernando, 2008).
Daarnaast voerde Italië in 2012 een subsidie in voor werkgevenden die een tijdelijk contract omzetten naar een vast
contract (Ciani & De Blasio, 2015). Dit leidde tot een forse stijging van de doorstroom naar vaste contracten.
Daarentegen was een in 2001 ingevoerde belastingkorting voor Italiaanse werkgevenden die iemand direct in vaste
dienst namen minder effectief. Over het algemeen zijn werkgevenden niet significant meer vaste contracten gaan
aanbieden aan nieuwe werkenden (Cipollone & Guelfi, 2004).
Tot slot hebben grotere fiscale verschillen tussen werkenden en niet-werkenden gevolgen voor de
arbeidsparticipatie (CPB, 2020). Door een hogere belasting of premie op arbeid raken werkenden vaker werkloos
of trekken ze zich terug van de arbeidsmarkt, terwijl een subsidie of lastenverlichting juist leidt tot een toename van
de werkgelegenheid. Hiervoor geldt wel dat de uitkeringshoogte bij werkloosheid bepalend is voor de mate waarin
belastingen op arbeid leiden tot terugtrekkende bewegingen van de arbeidsmarkt.

2.5 Tussenconclusie
Uit internationaal onderzoek blijkt dat meer ontslagbescherming leidt tot minder ontslagen en minder afwenteling
van kosten op de maatschappij als geheel. Maar er zijn ook niet-beoogde gevolgen, zoals moeilijkere plaatsing van
werkzoekenden op de reguliere arbeidsmarkt, minder doorstroom van flexibele naar vaste contracten en meer
gebruik van zelfstandigen met beperkte bescherming.
Deregulering van flexibele contracten heeft als gevolg dat er op korte termijn meer mensen kunnen participeren
op de reguliere arbeidsmarkt. Op langere termijn vinden er echter ook waterbedeffecten plaats: werkgevenden
gaan werkenden met een vast contract vervangen voor werkenden met een tijdelijk contract, en houden nieuwe
werkenden vervolgens langer in die flexibele contracten. Dat zorgt voor meer ontslagen doordat werkgevenden
hun arbeidsvraag sneller kunnen aanpassen, waardoor het netto-werkgelegenheidseffect nihil is. De overheid kan
dit tegengaan door juist flexibele contracten te reguleren. Dat vraagt echter wel om een uniforme aanpak,
aangezien regulering van één flexibel contract voor verschuivingen naar andere flexibele arbeidsvormen kan
zorgen.
Fiscaal beleid kan ook tot verschuivingen tussen arbeidsvormen leiden, zoals meer werkloosheid en inactiviteit bij
een hogere belasting op arbeid en een verschuiving naar zelfstandig ondernemerschap bij een hogere belasting
voor specifieke werknemers. Subsidies voor het omzetten van tijdelijke naar vaste contracten zijn effectiever dan
subsidies voor het aanbieden van vaste contracten bij indiensttreding.
6

Zie bijvoorbeeld Guerley-Calvez & Bruce (2008). Vergelijkbare resultaten zijn gevonden door Schuetze (2000)
en Heim & Lurie (2010).

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

17

Er is slechts schaars en partieel empirisch bewijs over de omvang van het waterbedeffect in Nederland. De meeste
empirische studies zijn uitgevoerd voor andere Europese landen, wat twijfels oproept over de externe validiteit van
de omvang, en slechts een klein aantal is beschikbaar voor Nederland en niet altijd gericht op het bepalen van een
waterbedeffect.

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

3

18

Gedragsmechanismen achter het
waterbedeffect

Het waterbedeffect ontstaat door meerdere factoren aan de kant van zowel
werkgevenden als werkenden. Het belang van deze factoren verschilt per
beleidsmaatregel en naar omgevingsfactoren. Hierdoor kunnen de aard en
omvang van het waterbedeffect in de praktijk variëren per beleidsmaatregel.
Om meer zicht te krijgen op de wijze waarop het waterbedeffect tot stand komt, is het nuttig om het keuzeproces
van werkenden en werkgevenden te bestuderen. Figuur 3.1 presenteert een theoretisch kader voor het begrijpen
van het keuzeproces achter waterbedeffecten.7 Een waterbedeffect vindt volgens dit theoretisch kader alleen plaats
als, gelijktijdig, voldaan is aan drie voorwaarden: willen, kunnen en gunstige omstandigheden. Daarvoor moet een
werkgevende of werkende voldoende motivatie én capaciteit én gelegenheid hebben:
•
•

Motivatie: mate waarin de werkende of werkgevende gemotiveerd is om van arbeidsvorm te wisselen;
Capaciteit; mate waarin de werkende of werkgevende beschikt over eigenschappen, vaardigheden en
instrumenten om van arbeidsvorm te wisselen;

•

Gelegenheid; mate waarin de buiten de werkende of werkgevende gelegen omstandigheden,
bevorderend of remmend werken op het wisselen van arbeidsvorm.

Vooral de factoren onder motivatie verschillen tussen werkgevenden en werkenden. Dit is niet verrassend,
aangezien hun doelstellingen niet per se gelijk zijn. Daarentegen zijn de factoren onder ‘gelegenheid’ gelijk voor
werkgevenden en werkenden, aangezien zij te maken hebben met dezelfde externe institutionele en economische
omstandigheden. Ook de factoren onder capaciteiten zijn gelijk, maar verschillen enigszins in de uitwerking op het
waterbedeffect.
Het geheel van de bepalende factoren bepaalt de aard en omvang van het waterbedeffect. Hier zijn geen algemene
uitspraken over te doen, omdat het belang van de factoren kan verschillen per beleidsmaatregel en naar omgevingsfactoren. ‘Heterogeniteit’ is dus een belangrijk kenmerk van het waterbedeffect. Ook de beschikbare literatuur
geeft weinig uitsluitsel over een algemene aard van het waterbedeffect. Dit geldt zowel voor Nederland als voor
andere landen.

7

Hiervoor is uitgegaan van het AMO-model (e.g. Poiesz, 1999). Het model komt veel voor in de HR-literatuur om te
verklaren waarom werkgevenden en werkenden hun gedrag veranderen. Daarbij staat AMO voor abilities, motivation
and opportunities. Redenering achter het model is dat motivatie alleen niet genoeg is, maar dat men ook in staat moet
zijn om het gedrag te kunnen veranderen en de mogelijkheden/tools moet hebben om de verandering daadwerklijk
plaats te laten vinden.

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

Figuur 3.1

Bron:

19

Bepalende factoren voor het waterbedeffect

SEO Economisch Onderzoek (2023)

3.2 Motivatie
Voor werkgevenden en werkenden gelden verschillende motivaties om tot verschuivingen op de arbeidsmarkt te
komen. Werkgevenden willen veelal de doelen van de organisatie realiseren terwijl werkenden hun persoonlijke
doelen en die van hun omgeving nastreven Waterbedeffecten treden over het algemeen eerder op als de nietbeoogde arbeidsvorm beter aansluit bij de motieven van werkgevenden en werkenden.

Motivatie werkgevenden
Het waterbedeffect treedt vermoedelijk vaker op onder werkgevenden die streven naar het beheersen van
arbeidskosten en -risico’s. Hierbij benutten werkgevenden de ruimte in de wet- en regelgeving en de handhaving
hiervan. Een alternatieve strategie van werkgevenden is dat zij streven naar productiviteitsgroei en duurzame
inzetbaarheid van hun werknemers, waarbij de arbeidskosten en -risico’s minder aandacht krijgen. 8
Daarnaast is het waterbedeffect waarschijnlijker als de aard van de arbeidsvraag minder sterk is gebonden aan
een specifieke arbeidsvorm. Als het werk veel bedrijfsspecifieke investeringen vergt in het menselijk kapitaal van
werkenden, bijvoorbeeld in trainingen om machines te bedienen, dan ligt een langdurige arbeidsrelatie meer voor
de hand. Er zal dan minder snel sprake zijn van een verschuiving van een vast arbeidscontract naar de inzet van
flexibele arbeidsvormen. Als er geen bedrijfsspecifieke investeringen zijn vereist van werkgevenden, dan ligt een
waterbedeffect meer voor de hand. Dat kan binnen het bedrijf optreden, maar er kan ook sprake zijn van

8

Dat dergelijke motieven een rol spelen bij de keuze tussen arbeidsvormen, blijkt bijvoorbeeld uit onderzoek van
Donker van Heel, De Wit, & Van Buren (2013).

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

20

uitbesteding, waarbij de uitbestede arbeid een andere vorm heeft. De operationele bedrijfsvoering van de
organisatie kan dus een rol spelen bij de aard en de omvang van het waterbedeffect.9
Ook de (verwachte) duur van de arbeidsvraag kan een rol spelen. Een werkgevende wil bijvoorbeeld de omvang
van het personeelsbestand snel aan kunnen passen als er sprake is van voorspelbare volatiliteit in de vraag of
onzekerheid over de toekomst van werk. In dat geval zal het beperken van de mogelijkheden voor één flexibele
arbeidsvorm, bijvoorbeeld tijdelijke contracten, eerder leiden tot een waterbedeffect naar andere flexibele
arbeidsvormen, zoals uitzendkrachten en zelfstandigen.
Aansluitend vindt het waterbedeffect in theorie eerder plaats in sectoren, bedrijven en een sociale omgeving waar
flexibele arbeidsvormen meer zijn geaccepteerd en/of meer bij de organisatiecultuur passen. Een werkgevende
zal dan bij regulering van flexibele contracten eerder op zoek gaan naar andere mogelijkheden om flexibele
arbeidsvormen te gebruiken. Andersom kan het risico op reputatieschade werkgevenden er juist van weerhouden
om meer te gaan werken met zelfstandigen of flexibele contracten.

Motivatie werkenden
Het waterbedeffect treedt vermoedelijk vaker op naarmate werkenden meer mogelijkheden hebben om de
arbeidsvoorwaarden (in brede zin) te verbeteren in een andere niet-beoogde arbeidsvorm. Naast primaire en
secundaire arbeidsvoorwaarden gaat het hier ook om het inkomensrisico en het risico dat de werkende zijn baan of
opdracht verliest. Werkenden met een slechte onderhandelingspositie zijn minder goed in staat om een verbetering
in arbeidsvoorwaarden te realiseren.
Daarnaast is het waterbedeffect waarschijnlijker als de alternatieve (niet-beoogde) arbeidsvorm aansluit op de
individuele voorkeuren van de werkende. Het gaat dan bijvoorbeeld om de gewenste zekerheid (of risico-aversie),
autonomie, werk-/privébalans en ontplooiingsmogelijkheden. Hoe meer zekerheid de werkende wenst, hoe kleiner
de kans dat hij of zij akkoord gaat met een verschuiving naar een arbeidsvorm met minder inkomens- of
werkzekerheid. Een werknemer die veel waarde hecht aan zekerheid zal bijvoorbeeld minder snel de stap maken
naar zelfstandig ondernemerschap, zelfs als de overheid fiscaal ondernemerschap fiscaal aantrekkelijker maakt.10
Naast individuele voorkeuren spelen ook de voorkeuren van de sociale en culturele omgeving een rol in de mate
waarin het waterbedeffect plaatsvindt. Zo treedt het waterbedeffect vermoedelijk eerder op als flexibele arbeid
geaccepteerd en gebruikelijk is in de omgeving van de werkende.

3.3 Capaciteiten
Het waterbedeffect hangt samen met de beschikbare kennis van zowel werkgevenden als werkenden. Hierbij gaat
het om juridische en fiscale kennis, kennis van de relevante wet- en regelgeving en kennis over werving en selectie.
Meer kennis kan twee kanten op werken: het kan zowel leiden tot een sterker waterbedeffect als tot een minder
sterk waterbedeffect. Enerzijds kan een sterker waterbedeffect plaatsvinden doordat werkenden en werkgevenden
met meer kennis beter in staat zijn arbitragemogelijkheden te identificeren en benutten. Anderzijds kan kennis ook
zorgen voor meer inzicht in de kosten en baten (op korte en lange termijn) van arbeidsmarktverschuivingen.
Hierdoor kunnen werkgevenden en werkenden de stap naar flexibelere arbeidsvormen ook juist minder snel
9

10

In sommige sectoren is verschuiving van productie naar het buitenland een optie. Dit is ook een soort waterbedeffect. In
dit onderzoek valt een dergelijke verschuiving echter buiten de definitie van het waterbedeffect.
Conen en Schippers (2017) stellen bijvoorbeeld dat in de keuze tussen het werknemerschap en zelfstandig
ondernemerschap de afruil tussen zekerheid en vrijheid een belangrijke rol speelt.

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

21

maken. Voor grote werkgevenden is het in de regel eenvoudiger om dergelijke kennis ‘in huis’ te hebben dan voor
kleine werkgevenden. De laatsten zullen de kennis vaker moeten inhuren. Beter geïnformeerde werkenden kunnen
vaker meewerken aan de overstap naar een andere arbeidsvorm als dat in hun voordeel is. Maar juist slecht
geïnformeerde werkenden zullen niet altijd doorzien dat een overstap in hun nadeel is en er daardoor toch aan
meewerken.
Daarnaast kan de aanwezigheid van financiële middelen van invloed zijn op het optreden van een waterbedeffect.
Werkgevenden en werkenden die over voldoende middelen beschikken kunnen wellicht gemakkelijker een
arbeidsmarktverschuiving tot stand brengen. Dit kunnen eigen financiële middelen zijn of een lening. Als de
middelen beschikbaar zijn, dan kunnen zij de kosten opbrengen die gemoeid zijn met een
arbeidsmarktverschuiving: transactie-, administratie-, wervings-, inwerk- en opstartkosten. Anderzijds kan juist een
gebrek aan financiële middelen leiden tot het optreden van een waterbedeffect. Bijvoorbeeld als een werkende
niet de middelen heeft voor goede juridische bijstand en daardoor meegaat met de wensen van een werkgever die
vooral kosten wil besparen.
De mate van rationaliteit van zowel werkgevenden als werkenden is van invloed op het waterbedeffect. Zelfs als
de kennis en de financiële middelen voorhanden zijn, kunnen werkgevenden of werkenden tot een beslissing
komen die rationeel bekeken niet in hun voordeel is. De factor rationaliteit werkt hetzelfde als kennis: meer
rationaliteit kan ertoe leiden dat men doorziet dat een arbeidsmarktverschuiving voordeel biedt, maar het kan er
voor anderen juist toe leiden dat men doorziet dat een verschuiving géén voordeel oplevert. Het is dus niet te
zeggen of meer rationaliteit van werkgevenden en werkenden tot een groter of kleiner waterbedeffect leidt.
Voorbeelden van rationaliteit zijn: het meenemen van alle relevante kosten en baten in de afweging, rekening
houden met kosten en baten die in de (verre) toekomst zijn gelegen en het rekening houden met risico’s en
onzekerheid. Ook de pro-activiteit van werkgevenden en werkenden en hun vermogen om in actie te komen
(‘doenvermogen’) spelen een rol die beide kanten kan opwerken: zij kunnen het waterbedeffect versterken of juist
afremmen. Er is inmiddels veel wetenschappelijke literatuur beschikbaar die laat zien dat mensen irrationeel gedrag
kunnen vertonen, bijvoorbeeld in de vorm van kortzichtigheid of het niet goed kunnen inschatten van kleine
kansen.11

3.4 Gelegenheid
Tot slot zijn er externe omstandigheden – buiten de werkgevende of werkende om - die bepalend zijn voor het
optreden van een waterbedeffect. Ten eerste treedt het waterbedeffect naar verwachting vaker op tijdens een
laagconjunctuur, aangezien werkgevenden dan vaker kosten en risico’s kunnen (en moeten) afwentelen. 12 Tijdens
een hoogconjunctuur is er voor werkenden vaak minder aanleiding om mee te werken aan een
arbeidsmarktverschuiving. Er vinden tijdens een hoogconjunctuur minder ontslagen plaats en werkgevenden zijn
eerder bereid om personeel duurzaam aan zich te binden. Dat maakt het optreden van een waterbedeffect
onwaarschijnlijker. Ten tweede treedt het waterbedeffect eerder op in bedrijfstakken met hoge concurrentiedruk
en kleine winstmarges, want de noodzaak om de kosten laag te houden en in te spelen op fluctuaties in de vraag
naar goederen en diensten is dan betrekkelijk groot. Ten derde is het waterbedeffect groter naarmate de wet- en

11

12

Zo hebben zelfstandigen de neiging inkomen nu te kiezen boven de zekerheid over inkomen in de toekomst en zij
blijken de kans dat ze arbeidsongeschikt raken of op hun oude dag niet rond kunnen komen te onderschatten (CPB,
2015).
De kans om van een tijdelijk naar vast contract door te stromen is bijvoorbeeld kleiner in een laagconjunctuur (CPB,
2020).

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

22

regelgeving meer mogelijkheden voor arbitrage biedt. Hierdoor kunnen werkenden en werkgevenden meer
kosten- of risicovoordelen behalen door te wisselen van arbeidsvorm. Tot slot bepaalt de onderhandelingsmacht
van (de belangenbehartigers van) werkgevenden en werkenden mede de aard en omvang van het waterbedeffect.
Werkgevenden met relatief veel onderhandelingsmacht kunnen vaker een verschuiving naar arbeidsvormen met
minder bescherming of kosten afdwingen. Het omgekeerde geldt voor de meeste werkenden. Werkenden met
unieke kennis en vaardigheden en hbo- en wo-opgeleiden in het algemeen hebben meer onderhandelingsmacht.
Zij profiteren dan ook vaker van beleid dat vaste contracten fiscaal aantrekkelijker maakt.

3.5 Belang factoren
Er is nog weinig bekend over het belang van de verschillende motieven, capaciteiten en gelegenheden in het
optreden van waterbedeffecten. Wel is het mogelijk een algemeen beeld te schetsen van de motieven van
werkgevenden en werkenden om bepaalde arbeidsvormen te gebruiken. Dat geeft inzicht in de factoren die
werkenden en werkgevenden meewegen in het keuzeproces en levert daarmee indirect informatie op over de
factoren die van belang zijn voor het waterbedeffect. Het vergt echter nader onderzoek om een compleet beeld te
verkrijgen van bepalende factoren voor het waterbedeffect.
De aard en duur van de arbeidsvraag blijken voor werkgevenden belangrijke motieven te zijn bij de keuze tussen
verschillende arbeidsvormen (Kösters & Smits, 2022; Donker van Heel et al., 2013). Zo blijkt dat werkgevenden
vooral zelfstandigen inhuren vanwege de onvoorspelbaarheid van de arbeidsvraag en om gebruik te kunnen maken
van specialistische kennis (Kösters & Smits, 2022). De kosten van verschillende arbeidsvormen spelen minder vaak
een rol bij de keuze, maar dit heeft deels te maken met een gebrek aan kennis over de wet- en regelgeving rondom
deze arbeidsvormen (Kösters & Smits, 2022). Tot slot blijkt ook de onderhandelingsmacht van de werkende een
belangrijk motief te vormen bij de keuze tussen arbeidsvormen. Zeker als het gaat om het aantrekken van schaarse
kennis voor kerntaken in de organisatie, zijn werkgevenden bereid te voorzien in de behoeften van werkenden
(Kösters & Smits, 2022).
Individuele voorkeuren, zoals de behoefte aan onafhankelijkheid, professionele vrijheid en beschikbaarheid voor
de arbeidsmarkt, blijken belangrijk te zijn voor zelfstandigen (De Vries et al., 2011; Vroonhof et al., 2008; Donker
van Heel et al., 2013). Naar hun eigen zeggen spelen fiscale faciliteiten in mindere mate een rol in de keuze voor
zelfstandig ondernemerschap. Werkenden in tijdelijke, uitzend- en payrollcontracten zeggen vaak
noodgedwongen gebruik te maken van deze contracten (Donker van Heel et al., 2013). Dat suggereert dat een
gebrek aan onderhandelingsmacht van werkenden een belangrijke rol speelt in de keuze voor een flexibel
contract.
Redenen om te veranderen van arbeidsvorm hebben volgens werkgevenden vooral te maken met conjunctuur,
toenemende concurrentiedruk en beperkte financiële middelen (Donker van Heel et al., 2013). Als het goed gaat
met het bedrijf kan men meer risico nemen en neemt men eerder personeel in (vaste) dienst. In mindere tijden gaat
de voorkeur uit naar flexibele arbeidsvormen. Voor een deel speelt ook wet- en regelgeving een rol bij
verschuivingen. Daarbij noemen werkgevenden vooral wijzigingen in de ontslagbescherming, loondoorbetaling bij
ziekte en re-integratieverplichtingen als redenen om vaker of juist minder vaak vaste contracten aan te gaan bieden.

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

4

23

Institutionele context in Nederland

Beleid is van invloed op kosten- en risicoverschillen tussen arbeidsvormen én de
mogelijkheden om (flexibele) arbeidsvormen te hanteren. Waterbedeffecten
ontstaan door de benutting van deze arbitragemogelijkheden.
Dit hoofdstuk schetst een beeld van de institutionele context in Nederland. De instituties zijn bepalend voor de
mogelijkheden om te wisselen van arbeidsvorm en de voordelen in termen van kosten en risico’s die werkgevenden
en werkenden daarbij kunnen behalen. Paragraaf 4.1 schetst een beeld van de huidige verschillen in kosten en
risico’s tussen arbeidsvormen in Nederland. Paragraaf 4.2 biedt een overzicht van beleidswijzigingen die van
invloed zijn geweest op de verschillen in kosten en risico’s tussen arbeidsvormen. Tot slot bevat Paragraaf 4.3
verwachtingen met betrekking tot het waterbedeffect in Nederland, die in het hierop volgende hoofdstuk worden
getoetst.

4.1 Institutionele context
Momenteel hebben werkenden en werkgevenden in Nederland (internationaal gezien) relatief veel keuzevrijheid in
arbeidsvormen. Aan de ene kant van het spectrum staat de arbeidsovereenkomst voor onbepaalde tijd met een
vaste arbeidsurenomvang, een vastgestelde (cao)loon en een ruime ontslagbescherming. Aan de andere kant van
het spectrum is sprake van arbeidsovereenkomsten voor bepaalde tijd, zonder vaste arbeidsurenomvang
(oproepcontracten) en (varianten van) uitzendovereenkomsten waarbij geen sprake is van ontslagbescherming
en/of een vaste arbeidsurenomvang. Eveneens is het mogelijk om voor het werk een zelfstandige in te huren via
een overeenkomst van opdracht of van aanneming van werk.
De verscheidenheid aan mogelijke arbeidsvormen leidt tot arbitragemogelijkheden (zie Figuur 4.1). Dat houdt in
dat werkenden en werkgevenden hun risico’s en kosten kunnen verminderen door bepaalde arbeidsvormen te
kiezen (Euwals, De Graaf-Zijl, & Van Vuuren, 2016). Werkgevenden kunnen bijvoorbeeld met de inzet van
zelfstandigen en flexibele contracten kosten die gepaard gaan met ontslagbescherming en langdurige ziekte van
werkenden vermijden. Werkenden (met onderhandelingsmacht) kunnen zich onttrekken aan de verplichte
solidariteit van sociale verzekeringen, belastingen en pensioenen door te kiezen voor het zelfstandig
ondernemerschap. Verder kunnen werkgevenden bindende cao-afspraken vermijden door gebruik te maken van
uitzendcontracten en payrollcontracten, waarbij werkenden werken vanuit een andere sector en daarom onder een
andere cao vallen, of zelfstandigen, die niet onder een cao vallen. Bijlage A biedt een nadere uiteenzetting van alle
arbitragemogelijkheden.

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

Figuur 4.1

Bron:
Noot:

24

Arbitragemogelijkheden arbeidsvormen (ten opzichte van andere arbeidsvormen)

SEO Economisch Onderzoek (2023)
De tabel presenteert een aantal kosten- en risicovoordelen van bepaalde arbeidsvormen. De voordelen zijn relatief
ten opzichte van andere arbeidsvormen. Voor zelfstandigen, tijdelijke-, payroll-, oproep- en uitzendcontracten zijn de
voordelen weergegeven ten opzichte van vaste contracten. Voor vaste contracten zijn de voordelen weergegeven
t.o.v. tijdelijke contracten.

4.2 Beleidswijzigingen sinds eind jaren negentig
De keuzevrijheid en arbitragemogelijkheden tussen arbeidsvormen zijn voornamelijk het gevolg van beleidskeuzes.
Sinds eind jaren negentig heeft een aantal belangrijke hervormingen plaatsgevonden, die van invloed zijn op de
kosten- en risicoverschillen tussen arbeidsvormen, en de mogelijkheden om arbeidsvormen te gebruiken. Deze
paragraaf bevat een toelichting op een aantal belangrijke hervormingen op het terrein van ontslagbescherming, de
regulering van flexibele arbeid en arbeidsvormafhankelijk fiscaal beleid.

Beleid gericht op bescherming en keuzevrijheid
De in 1999 ingevoerde Wet Flexibiliteit en Zekerheid versterkte enerzijds de positie van uitzendkrachten en
verruimde anderzijds de mogelijkheid voor werkgevers om uitzendkrachten in te zetten. Deze zogenoemde Flexwet
bood flexibele arbeidskrachten meer zekerheid en een betere rechtspositie, zoals een minimumgarantieloon voor
oproepkrachten, beperking van uitzonderingen op de loondoorbetalingsplicht en opbouwende bescherming
gedurende de uitzendovereenkomst. Tegelijkertijd verruimde de Flexwet de mogelijkheid om tijdelijke contracten
te gebruiken. Werkgevers kregen middels de ketenregeling de mogelijkheid om maximaal drie tijdelijke
arbeidsovereenkomsten af te sluiten (Commissie Regulering van Werk, 2020; Van den Toren & Evers, 2002). Een
mogelijk waterbedeffect is een beperktere doorstroom naar vaste contracten.

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

25

Een aantal jaren later werden de verantwoordelijkheden voor werkgevers rond ziekte en re-integratie vergroot
middels de in 2001 ingevoerde Wet Verbetering Poortwachter (WVP) en de in 2004 ingevoerde Wet Verlenging
Loondoorbetalingsverplichting bij Ziekte (wet VLZ). De WVP verlangt dat de werkgever en werknemer zich samen
inspannen om de zieke werknemer zo snel mogelijk weer aan het werk te krijgen. Door de wet VLZ zijn werkgevers
verplicht om zieke werknemers in beginsel twee jaar loon door te betalen. Werkgevers hebben deze
loondoorbetalings- en re-integratieverplichtingen echter niet bij ingehuurde uitzendkrachten of zelfstandigen.
Hierdoor ontstaan arbitragemogelijkheden, wat kan leiden tot een waterbedeffect.

Beleid gericht op zelfstandig ondernemerschap
Ook de verschillen in bescherming en kosten tussen werknemers en zelfstandigen werden na de eeuwwisseling
groter. Zo werd in 2004 de Wet Arbeidsongeschiktheidsverzekering voor zelfstandigen (Waz) afgeschaft, waardoor
zelfstandigen – in tegenstelling tot werknemers – niet langer verplicht verzekerd waren tegen inkomensverlies bij
arbeidsongeschiktheid. Zelfstandigen verloren daarmee het recht op basale inkomensbescherming bij
arbeidsongeschiktheid. Anderzijds stelt het zelfstandigen in staat om meer op prijs te concurreren, waardoor de
vraag naar hun arbeid stijgt (IBO zzp, 2015). Zelfstandigen die zich niet vrijwillig verzekeren tegen inkomensverlies
bij arbeidsongeschiktheid kunnen immers tegen een lagere prijs werken.
In diezelfde periode werd het zelfstandig ondernemerschap fiscaal aantrekkelijker. De zelfstandigenaftrek werd in
2006 met ongeveer 6 procent en de jaren daarna verder verhoogd. Ook werd in 2007 de MKB-winstvrijstelling
geïntroduceerd: een fiscale aftrekpost van 10 procent voor winst uit de eigen onderneming. 13 Een risico van
dergelijk beleid is dat werkenden en werkgevenden vaker kiezen voor zelfstandig ondernemerschap om
belastingen en premiekosten te beperken.14
Tegelijkertijd werden de mogelijkheden om als zelfstandig ondernemer aan de slag te gaan groter. Ten eerste was
dit het geval door de afschaffing van de Vestigingswet. De Vestigingswet stelde eisen aan startende ondernemers,
bijvoorbeeld aan (vestigingen)vergunningen, diploma’s en kredietwaardigheid. Dat ging gepaard met
administratieve lasten en toetredingsbarrières om als zelfstandige te starten. De Vestigingswet is in stappen
afgebouwd en in 2007 helemaal afgeschaft. De mogelijkheden om als zelfstandige aan de slag te gaan werden ten
tweede vergroot via de introductie (2001) en aanscherping (2005) van de Verklaring Arbeidsrelatie (VAR). De VAR
schept vooraf duidelijkheid hoe de Belastingdienst en het UWV het contract tussen opdrachtgever en -nemer
behandelen. Hierdoor komen zelfstandigen niet langer voor verassingen te staan bij mogelijke naheffingen,
bijvoorbeeld voor premieafdrachten. Daarmee viel voor bedrijven een belangrijke rem weg om zelfstandigen in te
huren.15 Tot slot werd het ook aantrekkelijker om vanuit de uitkering als zelfstandige aan de slag te gaan. Werklozen
die een eigen bedrijf starten mogen sinds 2006 hun WW-uitkering tijdelijk behouden tijdens de opstartfase.
Afhankelijk van het inkomen uit het nieuwe bedrijf moet de werkloze (een deel van) zijn werkloosheidsuitkering
terugbetalen na ongeveer twee jaar.

Beleid gericht op herstel van balans
Door deze maatregelen zijn de verschillen in kosten, risico’s en bescherming tussen zelfstandigen en werknemers
en werknemers onderling toegenomen. De afgelopen jaren is onder meer met de aanpassingen in de Arboregeling
(2012), de Wet werk en zekerheid (2015), de Wet Aanpak Schijnconstructies (2015-2017), de Wet Deregulering
13

14
15

De MKB-winstvrijstelling is echter ingevoerd als tegenhanger van de verhoging van de Vennootschapsbelasting (vpb).
Hierdoor leidde de MKB-winstvrijstelling per saldo niet of nauwelijks tot een vergroting van de fiscale bevoordeling van
zelfstandigen.
Sinds 2022 kent de zelfstandigenaftrek een stapsgewijze afbouw.
De VAR is in 2016 vervangen door de Wet deregulering arbeidsrelaties (2016).

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

26

beoordeling arbeidsrelaties (2016) en met name door de Wet arbeidsmarkt in balans (2020) geprobeerd het
evenwicht in kosten en bescherming tussen verschillende categorieën werkenden te herstellen. Zo beoogde de
Wwz meer doorstroom van flexibele naar vaste contracten, onder andere door de mogelijkheden om flexibele
arbeidsvormen te gebruiken te beperken. De Wab bevat ook prikkels die de overgang van tijdelijke naar vaste
contracten stimuleren, bijvoorbeeld middels een verhoging van de WW-premie voor tijdelijke contracten. Dat
dergelijke wet- en regelgeving daadwerkelijk bijdraagt aan een grotere doorstroom naar vaste contacten, blijkt uit
de evaluatie van de Wwz (Heyma et al., 2021).

4.3 Verwachtingen waterbedeffect in Nederland
Bij een aantal van de ingevoerde beleidswijzigingen is een waterbedeffect te verwachten. Ten eerste impliceert het
gefragmenteerde karakter van beleid dat bepaalde maatregelen alleen gelden voor specifieke arbeidsvormen. Dit
biedt mogelijkheden tot arbitrage tussen verschillende arbeidsvormen. Zo kunnen werkgevenden na invoering van
de wet VLZ het grotere risico op loondoorbetaling bij ziekte beperken door gebruik te maken van flexibele
arbeidscontracten, waarbij de loondoorbetalings- en re-integratieverplichtingen eindigen na afloop van het
tijdelijke contract. Ten tweede kunnen de wijzigingen in het beleid ook leiden tot waterbedeffecten door het
eenvoudiger te maken om te kiezen voor andere arbeidsvormen. Na de invoering van de Flexwet kunnen
werkgevenden bijvoorbeeld gemakkelijker gebruikmaken van tijdelijke contracten, en na afschaffing van de
Vestigingswet kan iemand eenvoudiger als zelfstandige aan de slag gaan.
In de praktijk zijn er indicaties voor het bestaan van een dergelijk waterbedeffect in Nederland. Werkgevenden en
deels ook werkenden zijn in staat om gebruik te maken van verschillende flexibele arbeidsvormen, wat onder
andere blijkt uit een internationaal gezien hoog aandeel zelfstandigen en een hoog aandeel werknemers met een
flexibel contract (Euwals, De Graaf-Zijl, & Van Vuuren, 2016). Tegelijkertijd zijn er ook tal van andere factoren die
bijdragen aan deze grote flexibiliteit van de Nederlandse arbeidsmarkt (zie Box 4.1). Er is daarom nader onderzoek
nodig om de invloed van beleid vast te stellen.

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

Box 4.1

27

Andere verklaringen voor de flexibilisering van de Nederlandse arbeidsmarkt

De economische literatuur geeft – naast beleid – tal van andere verklaringen voor het relatief hoge aandeel
flexibele arbeidsrelaties en zelfstandigen in Nederland. In de economische literatuur komen de volgende
verklaringen terug:
• Intersectorale verschuivingen De groei of krimp van bepaalde sectoren kan van invloed zijn op het
aandeel zelfstandigen en flexibele arbeidsrelaties in de beroepsbevolking. Een afname in omvang
van de agrarische sector verlaagt bijvoorbeeld het aandeel zelfstandigen, terwijl een verschuiving van
de industrie naar zakelijke dienstverlening zorgt voor een verhoging van het aandeel zelfstandigen
en flexibele arbeidsrelaties (Bosch, Roelofs, Vuuren, & Wilkens, 2012);
• Leeftijdsopbouw van de beroepsbevolking Ouderen werken vaker als zelfstandig ondernemer.
Hun kennis, ervaring en netwerk maken ouderen mogelijk meer geschikt voor het zelfstandig
ondernemerschap dan jongeren omdat hiermee de te verwachten opbrengsten toenemen. De
vergrijzende beroepsbevolking kan dus zorgen voor een hoger aandeel zelfstandigen op
macroniveau. Hierbij zij wel opgemerkt dat er weinig empirisch bewijs is voor deze hypothese;
• Opleidingsniveau van de beroepsbevolking Hbo- en wo-opgeleiden hebben over het algemeen
een betere onderhandelingspositie en kunnen die mogelijk beter ‘verzilveren’ als zelfstandig
ondernemer. Hierdoor kan een toename in het aandeel hbo- en wo-opgeleiden ook bevorderend
werken op het aandeel zelfstandigen in de beroepsbevolking. Ook hier is wisselend empirisch bewijs
voor (zie IBO, zzp);
• Conjunctuur In laagconjunctuur vinden meer verschuivingen van werkend naar niet-werkend plaats,
vooral onder werknemers met flexibele contracten en zelfstandigen, omdat de ontbindingskosten
van deze arbeidsvormen lager zijn (Scheer, De Graaf-Zijl, & Hoekstra, 2016). Werkgevers kunnen er
bijvoorbeeld voor kiezen tijdelijke contracten niet te verlengen, om zo overcapaciteit van arbeid te
voorkomen, of om minder uitzendkrachten of zelfstandigen in te zetten. Bij een verslechtering van de
conjunctuur verwacht je dan een daling van het aandeel flexibele arbeid;
• Huishoudsamenstelling De komst van kinderen heeft veel invloed op de arbeidsmarktpositie van
vooral moeders, waardoor een afname in geboorten (en meer huishoudens zonder kinderen) van
invloed is op het arbeidsaanbod (van vrouwen). Ook is over het algemeen de arbeidsparticipatie
toegenomen sinds de eeuwwisseling, waardoor ook personen met een relatief zwakke
arbeidsmarktpositie zijn gaan werken. Zij werken relatief vaak in een flexibel dienstverband;
• Technologische veranderingen Door technologische veranderingen vindt een verlaging plaats van
transactie- en coördinatiekosten, wat het eenvoudiger maakt om samen te werken tussen flexibele
netwerken van kleine ondernemingen (waaronder zelfstandigen). Ook zorgen technologische
veranderingen voor veel onzekerheid over de toekomstige afzetmarkt en het toekomstige
productieproces. Flexibele arbeidsrelaties kunnen dan helpen om het risico van productieschokken
op te vangen. Anderzijds kan technologie juist ook de behoefte aan vaste werknemers voeden,
wanneer kennis en ervaring vereist zijn bij de implementatie of ontwikkeling van nieuwe
technologieën (Scheer, De Graaf-Zijl, & Hoekstra, 2016). Dat lijkt in Nederland plaats te vinden. Zo
vinden Scheer et al. (2016) dat technologische ontwikkelingen samenhangen met een daling van
flexibele arbeid;
• Globalisering Globalisering verhoogt de dynamiek en concurrentiedruk op de goederen- en
dienstenmarkten. Bedrijven ervaren grotere schokken in vraag naar hun producten- en diensten en
het belang van efficiënte productie groeit om de internationale concurrentie aan te kunnen gaan
(Scheer, De Graaf-Zijl, & Hoekstra, 2016). Deze ontwikkelingen vereisen mogelijk een groter
aanpassingsvermogen van personeelsbestanden, waardoor werkgevers kiezen voor meer flexibele
arbeidsrelaties en zelfstandigen. Scheers et al (2016) vinden inderdaad een positief verband tussen
globalisering en het aandeel flexibele arbeidsrelaties, maar vinden geen bewijs voor een relatie met
de groei van zelfstandigen;
• Sociaal-culturele ontwikkelingen Sociale normen en voorkeuren voor bijvoorbeeld zelfstandig
werk veranderen over de tijd (Bosch, Roelofs, Vuuren, & Wilkens, 2012). Zo kan het zijn dat het imago
van werken als zelfstandige verbetert, maar ook individualisering en postmaterialisme kunnen de
opmars van zelfstandigen verklaren.

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

5

28

Het waterbedeffect in Nederland

Decompositie-analyses suggereren dat beleid een belangrijke rol speelt bij de
flexibilisering van de Nederlandse arbeidsmarkt. Naaste de (beoogde) stimulering
van zelfstandig ondernemerschap speelt het waterbedeffect hierbij een
waarschijnlijke rol.
Dit hoofdstuk biedt nader inzicht in het waterbedeffect in Nederland. Hiervoor zijn eerst de
arbeidsmarktverschuivingen in Nederland tussen 1996 en 2019 in kaart gebracht (Paragraaf 5.1). Vervolgens is een
verband gelegd tussen deze arbeidsmarktverschuivingen en specifieke beleidswijzigingen die sinds 1996 hebben
plaatsgevonden (Paragraaf 5.2). Hierbij is onderscheid gemaakt tussen beoogde verschuivingen en het
waterbedeffect. Tot slot zijn verschillen in het waterbedeffect tussen verschillende groepen werkenden op de
arbeidsmarkt en sectoren in kaart gebracht (respectievelijk paragraaf 5.3 en 5.4).
De focus ligt in dit hoofdstuk op arbeidsmarktverschuivingen binnen de beroepsbevolking tussen 18 en 65 jaar,
met uitzondering van studenten. Dat betekent dat verschuivingen op de arbeidsmarkt als gevolg van een verhoging
van de pensioenleeftijd of een toename in het aantal studenten niet zijn meegenomen in de analyses. Dergelijke
verschuivingen zijn voor dit onderzoek niet relevant, aangezien de focus ligt op verschuivingen die samenhangen
met beleid op het terrein van ontslagbescherming, de regulering van flexibele arbeid en arbeidsvormafhankelijk
fiscaal beleid. Verder beperkt de onderzoeksperiode zicht bewust tot de periode vóór 2020, om overlap met de
evaluatie van de in 2020 ingevoerde Wet arbeidsmarkt in balans (Wab) te voorkomen.

5.1 Ontwikkelingen op de arbeidsmarkt
Zelfstandigen nemen een steeds grotere plek in op de Nederlandse arbeidsmarkt (zie Figuur 5.1). Het aandeel
zelfstandigen in de werkzame beroepsbevolking van 18 tot en met 65 jaar (exclusief studenten), is toegenomen van
13 procent in 1996 tot 18 procent in 2019. Het gaat hierbij om alle zelfstandigen, dus zowel degenen met als zonder
personeel. Het aandeel zelfstandigen met personeel is echter vrij stabiel over de tijd, waardoor deze groei
voornamelijk is toe te schrijven aan een toename van zelfstandigen zonder personeel (zie ook Bolhaar, Brouwers, &
Scheer, 2016).
Het aandeel werkenden met flexibele arbeidscontracten is ook toegenomen. Het gaat hierbij om werkenden met
tijdelijke contracten, uitzendcontracten of oproepcontracten. 16 Het aandeel tijdelijke contracten is het meest
gestegen, van 5 procent in 1996 naar 7 procent in 2019. Het aandeel oproep- en uitzendkrachten is sinds de
eeuwwisseling licht toegenomen.
Tegelijkertijd is het aandeel vaste contracten gedaald. In 1996 had nog 73 procent van de werkenden tussen 18 en
65 jaar een vast contract, terwijl dat in 2019 nog maar 68 procent was. Er heeft dus een verschuiving plaatsgevonden
van vaste contracten naar flexibele contracten en zelfstandigen. Deze ‘flexibilisering’ van de arbeidsmarkt lijkt de
laatste jaren te verminderen. Sinds 2016 is een toename zichtbaar in het aandeel vaste contracten en een afname in
flexibele contracten.
16

Merk op dat payrollcontracten hier niet zijn onderscheiden, terwijl dit type contracten wél in vorige hoofdstukken
terugkwam. Dit type contracten is niet apart te identificeren in de databestanden.

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

29

Ook vond een forse daling van het aandeel inactieven plaats. Zo stonden er eind jaren negentig tegenover iedere
1.000 werkenden 410 inactieven (personen tussen 18 en 65 zonder werk en studie, die geen werk zoeken en/of ook
niet beschikbaar zijn voor werk), terwijl dat er in 2019 nog maar 200 waren. Een grotere flexibilisering van de
arbeidsmarkt is gepaard gegaan met een hogere arbeidsparticipatie.

% van de werkzame beroepsbevolking
18-65 jaar (excl. studenten)

Figuur 5.1

Aandeel vaste contracten en inactieven t.o.v. werkzame beroepsbevolking (links) en aandeel flexibele
contracten, zelfstandigen en werklozen t.o.v. werkzame beroepsbevolking (rechts)
20%

80%
73%
75%
70%
65%
60%
55%
50%
45% 41%
40%
35%
30%
25%
20%
15%

68%

16%
14% 13%
12%
10%
7%

8%
6%
20%

5%

4%

2%
0%

Vast contract
Bron:
Noot:

18%

18%

Inactief

Tijdelijk contract
Oproepcontract
Werkloos

Uitzendcontract
Zelfstandig

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek (2023)
Alle arbeidsvormen zijn uitgedrukt als percentage van de werkzame beroepsbevolking tussen 18 en 65 jaar, exclusief
studenten. Hierdoor kunnen de cijfers afwijken van andere studies. Iedereen die minimaal 1 uur werkt is meegerekend
onder de werkzame beroepsbevolking.

De waargenomen verschuivingen zijn niet uitsluitend het gevolg van beleid. Er zijn immers tal van andere factoren
van invloed op het aandeel flexibele arbeidsrelaties en zelfstandigen in Nederland. Het gaat dan bijvoorbeeld om
vergrijzing van de beroepsbevolking, intersectorale verschuivingen, sociaal-culturele ontwikkelingen, conjunctuur
en macro-ontwikkelingen als globalisering en technologische vooruitgang (zie Box 4.1 voor een toelichting). Om
arbeidsmarktverschuivingen beter toe te kunnen schrijven aan beleidswijzigingen, is het van belang om de
arbeidsmarktverschuivingen te ‘schonen’ voor andere verklaringen.

5.2 Arbeidsmarktverschuivingen en beleid
In deze paragraaf is een multinomiaal logistisch regressiemodel gebruikt om de arbeidsmarktverschuivingen sinds
1996 te schonen voor invloedfactoren buiten beleid, te noemen: intersectorale verschuivingen, de samenstelling
van de beroepsbevolking (naar leeftijd, opleiding, geslacht, huishoudsamenstelling, regio en etniciteit),
conjunctuur, globalisering en technologische vooruitgang. De enige verklaring uit Box 4.1 waarvoor niet is
geschoond zijn sociaal-culturele ontwikkelingen. In Bijlage A is de methode nader toegelicht.

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

30

Verschuivingen tussen arbeidsvormen
Beleid en sociaal-culturele ontwikkelingen hangen vooral samen met een toename van zelfstandigen en de afname
in het aandeel vaste contracten (Figuur 5.2). Zo blijkt dat het geschoonde aandeel zelfstandigen in de werkzame
beroepsbevolking ongeveer 2,5 procentpunt hoger is in 2019 dan in 1996. Ter vergelijking: de totale groei van het
aandeel zelfstandigen is ongeveer 5 procentpunt. Dat betekent dat ongeveer de helft van de groei in zelfstandigen
is toe te schrijven aan andere factoren buiten beleid en sociaal-culturele ontwikkelingen, waaronder voornamelijk
de vergrijzing van de beroepsbevolking, het hogere opleidingsniveau van de beroepsbevolking en intersectorale
verschuivingen (zie Box 5.1 voor de decompositie).
Figuur 5.2

Verandering in aandeel van de werkzame beroepsbevolking ten opzichte van 1996 (geschoond voor
intersectorale verschuivingen, samenstelling beroepsbevolking, conjunctuur, globalisering en
technologisering)

Verandering in aandeel van de werkzame
beroepsbevolking tussen 18-65 jaar

Flexwet
4%

Wet VLZ &
afsch. WAZ

Aanp. fiscaal beleid,
afsch. Vestigingswet

Arboregeling

Wwz WAS &DBA

3%
2%
1%
0%
-1%
-2%
-3%
-4%

-5%

Vast contract
Bron:
Noot:

VAR

Tijdelijk contract

Uitzendcontract

Oproepcontract

Zelfstandig

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek (2023)
In de grafiek is voor ieder jaar (1997-2019) de verandering in het aandeel (procentpunt) van de werkzame
beroepsbevolking tussen 18-65 jaar (excl. studenten) t.o.v. 1996 weergegeven. De veranderingen zijn geschoond voor
andere factoren dan beleid en sociaal-culturele ontwikkelingen (zie Bijlage B). De gegevens zijn vanaf 2003 herzien
waardoor de interpretatie van verschuiving van 2002 tot 2003 enige voorzichtigheid vraagt.

Om onderscheid te maken tussen de invloed van beleid en sociaal-culturele ontwikkelingen, is het leerzaam om te
kijken naar ‘trendbreuken’. Sociaal-culturele ontwikkelingen vinden namelijk traag en geleidelijk plaats, terwijl
veranderingen door beleid vaak een directer effect hebben op arbeidsmarktverschuivingen. Als er dus een
duidelijke trendbreuk zichtbaar is rondom de invoering van beleid, dan is dit waarschijnlijker een gevolg van beleid
dan van sociaal-culturele ontwikkelingen. Hieronder volgt een overzicht van de beleidswijzingen die gepaard
gingen met verschuivingen op de arbeidsmarkt:
● Wet Flexibliteit en Zekerheid (1999) Na invoering van de Flexwet is in eerste instantie een toename in het
aandeel vaste contracten zichtbaar. Het aandeel oproep- en uitzendcontracten neemt af, evenals het aandeel
tijdelijke contracten. Al vrij snel na invoering is juist een daling van vaste contracten en een toename van
tijdelijke contracten zichtbaar. Dat kan komen doordat werkgevenden de ketenregeling benutten om meer

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

●

●

●

●

●

●

31

tijdelijke contracten aan elkaar te binden, waardoor de doorstroom naar vaste contracten terugloopt. Mogelijk
zijn werkgevenden de drie tijdelijke contracten als recht gaan zien, waardoor het aandeel tijdelijke contracten
is toegenomen ten kosten van (de doorgroei naar) vaste contracten. Dat kan wijzen op een waterbedeffect;
Wet verlenging loondoorbetaling bij ziekte (2004) Na invoering van de wet VLZ is een verschuiving
zichtbaar van vaste naar flexibele contracten (tijdelijke contracten, uitzendcontracten en oproepcontracten). Dat
kan wijzen op een waterbedeffect. Mogelijk wentelen werkgevenden kosten voor gezondheidsrisico’s af door
te kiezen voor arbeidsvormen waarbij de kosten voor ziekte voor rekening van anderen zijn;
Aanpassing zelfstandigenbeleid (2004-2007) Er is een duidelijke stijging zichtbaar in het aandeel
zelfstandigen tussen 2004 en 2010. Dat hangt waarschijnlijk samen met beleidswijzigingen in die periode die
het zelfstandig ondernemerschap aantrekkelijker maakten. Zo werd het werken als zelfstandige eenvoudiger
(door afschaffing Vestigingswet, Startersregeling WW), financieel aantrekkelijker (door afschaffing Waz, fiscale
aanpassingen, zoals een hogere zelfstandigenaftrek) en kwam er meer zekerheid over de arbeidsrelatie (door
introductie en aanscherping VAR). Het gaat hier niet zozeer om een niet-beoogde verschuiving, ofwel een
waterbedeffect, aangezien de meeste van deze beleidswijzigingen wel degelijk als doel hadden om zelfstandig
ondernemerschap te stimuleren. Doordat de aanpassingen in dezelfde periode plaatsvonden, is het niet goed
mogelijk om het belang van het individuele beleid op de groei van zelfstandigen vast te stellen;
Aanpassing Arboregeling (2012) Na de aanpassing van de Arboregeling, waarmee een deel van de regels
op het terrein van arbeidsomstandigheden voor werknemers ook ging gelden voor zelfstandigen, is een lichte
daling zichtbaar in het aandeel zelfstandigen en een stijging in het aandeel tijdelijke contracten. Dit suggereert
dat de keuze voor zelfstandigen deels was gebaseerd op het vermijden van verplichtingen op het gebied van
arbeidsomstandigheden;
Wet Werk en Zekerheid (2015) Na invoering van de Wwz is een toename in het aandeel vaste contracten
zichtbaar, evenals een afname in het aandeel oproepcontracten, tijdelijke contracten en uitzendcontracten. Dit
zijn beoogde verschuivingen: de Wwz had als doel om de bestaande verschillen tussen vaste en flexibele
werknemers te verkleinen, waardoor de doorstroom naar vaste contracten zou toenemen. Er zijn weinig
indicaties voor niet-beoogde verschuivingen naar zelfstandig ondernemerschap;
Wet aanpak schijnconstructies (2015-2017) Na invoering van de Was is een daling zichtbaar in het aandeel
uitzend- en oproepcontracten. Dit kan wijzen op een afname van schijnconstructies, maar kan ook het gevolg
zijn van de Wwz (2016);
Wet deregulering arbeidsrelaties (2016) Na invoering van de wet DBA is een lichte afname zichtbaar in het
aandeel zelfstandigen. Dit kan wijzen op een afname van schijnzelfstandigen. Er bestond echter na invoering
nog veel onduidelijkheid en onzekerheid over de wet, waardoor de wetgever ervoor heeft gekozen om de
handhaving op te schorten. Mogelijk verklaart dat waarom de daling niet doorzet in de jaren erna, maar er weer
een lichte toename in zelfstandigen is te zien.

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

Box 5.1

32

Bepalende factoren voor de groei van zelfstandigen en tijdelijke contracten.

Het aandeel zelfstandigen is tussen 1996 en 2019 gestegen van ongeveer 13 naar 18 procent (+5 procentpunt)
van de werkzame beroepsbevolking tussen 18 en 65 jaar, exclusief studenten. Uit een decompositie van deze
groei blijkt dat een belangrijk deel van de groei in zelfstandigen is toe te schrijven aan de vergrijzing van de
beroepsbevolking (+1,4 procentpunt), het hogere opleidingsniveau van de beroepsbevolking (+0,9
procentpunt) en intersectorale verschuivingen (+0,4 procentpunt). Andere factoren, zoals technologische
vooruitgang (-0,3 procentpunt) en een hogere arbeidsdeelname van vrouwen (-0,2 procentpunt), verlagen juist
het aandeel zelfstandigen in de beroepsbevolking. Ongeveer de helft van de groei van het aantal zelfstandigen
blijft echter onverklaard. Dit onverklaarde residu bevat het ‘cohorteffect’. Binnen het ‘cohorteffect’ kunnen twee
(statistisch niet waarneembare) factoren spelen: sociaal-culturele ontwikkeling en beleid. Deze ontwikkelingen
lijken dus ongeveer de helft van de groei aan zelfstandigen te verklaren. De bevindingen zijn consistent met
eerder onderzoek van Bosch et al. (2012).
Het aandeel tijdelijke contracten is tussen 1996 en 2019 gestegen van ongeveer 6 tot 8 procent (+2 procentpunt).
De decompositie van deze groei laat zien dat voornamelijk technologische veranderingen (+1,6 procentpunt),
een toename van mensen met een migratieachtergrond (+0,4 procentpunt) en intersectorale verschuivingen
(+0,3 procentpunt) hierin een rol hebben gespeeld. Hierbij zij opgemerkt dat technologische veranderingen
moeilijk zijn ter onderscheiden van globalisering (omdat beide ontwikkelingen vergelijkbare trends volgen),
waardoor ook globalisering een deel van de bijdrage van technologische veranderingen kan verklaren.
Tegelijkertijd zorgde vergrijzing (-1,8 procentpunt) juist voor minder tijdelijke contracten. Het cohorteffect
bedraagt ongeveer een derde van de groei in tijdelijke contracten (0,7 procentpunt), wat dus vermoedelijk komt
door beleid en sociaal-culturele ontwikkelingen.
De bevindingen met betrekking tot de groei van tijdelijke contracten zijn niet geheel consistent met eerder
onderzoek. Uit een sectoranalyse van Scheer et al. (2016) blijkt dat globalisering en leeftijdsopbouw een
belangrijke bijdrage hebben geleverd aan de groei van flexibele werknemers, hoewel de specifieke rol van beleid
door hen niet is onderzocht. De Beer (2021) vindt echter weinig bewijs voor de invloed van globalisering op
flexibele arbeid. In een landenstudie van Hoekstra, Euwals, Arsova & Berkhout (2016) werden helemaal geen
significante effecten gevonden van leeftijdsopbouw, sectorale samenstelling, beleid en macro-trends
(globalisering, technologische vooruitgang) op de groei van flexibele contracten. Er zijn, kortom, geen
eenduidige bevindingen wat betreft de groei van het aandeel tijdelijke contracten in Nederland.
Zelfstandigen

Tijdelijke contracten

Intersectorale verschuivingen

0,4%

0,3%

Leeftijdsopbouw beroepsbevolking

1,4%

-1,8%

Opleidingsniveau van beroepsbevolking

0,9%

0,1%

Conjunctuur

0,0%

0,0%

Huishoudsamenstelling

0,2%

0,3%

Toename migratieachtergrond

0,1%

0,4%

Technologische veranderingen

-0,3%

1,6%

Globalisering

0,0%

-0,1%

Arbeidsdeelname vrouwen

-0,2%

0,1%

Beleid & sociaal culturele ontwikkelingen

2,5%

0,7%

Totale groei 1996-2019

4,7%

1,7%

Bron:

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek (2023)

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

33

Verschuivingen tussen werkenden, inactiviteit en werkloosheid
Figuur 5.3 geeft de arbeidsmarktverschuivingen tussen werklozen, werkenden en inactieven weer, geschoond voor
de samenstelling van de beroepsbevolking en conjuncturele werkloosheid. 17 Hierbij valt vooral op dat het aandeel
inactieven sinds 2001 fors af is genomen. De structurele werkloosheid is juist iets toegenomen. De relatie met
beleid op het terrein van ontslagbescherming, regulering van flexibele arbeid en arbeidsvormafhankelijk fiscaal
beleid is hier lastiger te maken, omdat de gevolgen van dit type beleid moeilijk zijn te onderscheiden van ander
beleid dat van invloed is op arbeidsparticipatie, bijvoorbeeld re-integratiedienstverlening en uitkeringsbeleid.18
Figuur 5.3

Verandering in aandeel van de beroepsbevolking (geschoond voor samenstelling van de
beroepsbevolking en conjuncturele werkloosheid)

Verandering in aandeel van de
beroepsbevolking tussen 18-65 jaar

15%
10%
5%
0%
-5%

-10%
-15%

Werkend
Bron:
Noot:

Werkloos

Inactief

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek (2023)
In de grafiek is voor ieder jaar (1997-2019) de verandering in het aandeel van de beroepsbevolking tussen 18-65 jaar
(excl. studenten) t.o.v. 1996 weergegeven. Daarbij zijn de veranderingen geschoond voor andere factoren buiten beleid
(zie Bijlage B)

5.3 Verschillen tussen werkenden
De gevolgen van hervormingen van arbeidsmarktbeleid op verschuivingen zijn vaak heterogeen. Voor werkenden
kunnen verschuivingen samenhangen met bijvoorbeeld leeftijd, geslacht, opleidingsniveau en
migratieachtergrond. Om verschillen tussen groepen in kaart te brengen, is gekeken naar de verandering in
(gecorrigeerde) kansen op een bepaalde arbeidsvorm (bijv. een vast contract) rondom beleidswijzigingen. Daarbij
is rekening gehouden met andere factoren – buiten beleid - die van invloed zijn op de kansen op een arbeidsvorm,
zoals samenstelling van de groep (naar leeftijd, geslacht, opleidingsniveau, huishoudsamenstelling en
migratieachtergrond), globalisering, technologische vooruitgang en conjuncturele ontwikkelingen. Bijlage B.1
bevat nadere informatie over de methode en resultaten.
17

18

Merk op dat - anders dan in Figuur 5.2 - hier niet is geschoond voor globalisering, technologische vooruitgang en
intersectorale verschuivingen. Dergelijke factoren zijn niet goed op te nemen in een model met zowel werkenden als
niet-werkenden.
Bovendien is arbeidsparticipatiebeslissing vermoedelijk gevoeliger voor sociaal-culturele voorkeuren dan de keuze
tussen arbeidsvormen.

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

34

De resultaten suggereren dat het waterbedeffect als gevolg van wijzigingen in de ontslagbescherming sterker is
voor groepen met een relatief zwakke arbeidsmarktpositie. Zo blijkt dat de kansen op een vast contract na de
verlenging van de loondoorbetalingsplicht bij ziekte (wet VLZ) vooral afnamen onder degenen zonder
startkwalifciatie (geen mbo-, hbo- of wo-opleiding afgerond) en mensen met een migratie-achtergrond. Deze
beperking van de mogelijkheden om zieke werknemers te ontslaan heeft dus vooral gevolgen voor groepen met
een (relatief) grote afstand tot de arbeidsmarkt. Zij blijven mogelijk langer in een flexibel contract hangen, zo blijkt
ook uit internationaal onderzoek (Kahn, 2007).19
Ook zijn waterbedeffecten als gevolg van (de)regulering van flexibele arbeid sterker voor groepen met een relatief
zwakke arbeidsmarktpositie. Na afschaffing van de verzekeringsplicht voor zelfstandigen (WAZ) neemt de kans
om als zelfstandige te werken vooral toe onder personen met een relatief zwakke arbeidsmarktpositie, zoals
degenen zonder startkwalificatie, 50-plussers en personen met een migratieachtergrond. Hier kan een rol spelen
dat door afschaffing van de WAZ werkgevenden premiekosten kunnen ontlopen door deze groepen als
zelfstandige (in plaats van als werknemer) in te huren.
Tot slot neemt de kans om als zelfstandige te werken na invoering van het stimulerende beleid tussen 2005 en 2007
(zoals de afbouw Vestigingswet, introductie MKB-winstvrijstelling, aanscherping VAR en verhoging
zelfstandigenaftrek) vooral toe onder mannen, mbo-, hbo- en wo-opgeleiden en degenen met een migratieachtergrond. Deze beleidswijzigingen nemen drempels weg om als zelfstandige aan de slag te gaan.

5.4 Verschillen tussen sectoren
Ook kunnen de gevolgen van arbeidsmarktbeleid verschillen tussen sectoren. Om verschillen tussen sectoren in
kaart te brengen, is een paneldatabestand samengesteld met informatie over 161 sectoren (op 3-cijferig SBI-niveau)
voor de periode van 1996 tot en met 2019. Met behulp van een paneldatamodel is een inschatting gemaakt van
ontwikkeling van gehanteerde arbeidsvormen in sectoren. Daarbij is rekening gehouden met andere factoren –
buiten beleid - die van invloed zijn op de gehanteerde arbeidsvormen binnen een sector, zoals de samenstelling
van de sector (naar leeftijd, geslacht, opleidingsniveau, huishoudsamenstelling en migratieachtergrond),
globalisering, technologische vooruitgang en conjuncturele ontwikkelingen. Ook houdt het model rekening met
verschillen in gehanteerde arbeidsvormen tussen sectoren die over de tijd niet veranderen. Meer informatie over
de methode en resultaten is te vinden in Bijlage B.2.
Uit de resultaten blijkt dat er vooral sprake is van waterbedeffecten in sectoren waarin de winstmarges klein zijn.
Na invoering van de wet VLZ en de Flexwet nam het (gecorrigeerde) aandeel werkenden met een vast contract
sterker af in weinig winstgevende sectoren (in vergelijking met winstgevende sectoren). De kleinere winstmarges
kunnen bedrijven ertoe dwingen om zich te richten op kosten- en risicoreducties, waardoor eerder
waterbedeffecten optreden. Daarnaast is ook na de aanpassing van de Arboregeling een sterkere daling in het
aandeel zelfstandigen zichtbaar in sectoren waarin de winstmarges relatief klein zijn. Dat suggereert dat daar meer
zelfstandigen werden ingehuurd om regelgeving met betrekking tot arbeidsomstandigheden te ontlopen.

19

Dit betekent niet dat het niet hebben van een startkwalificatie, jong of vrouw zijn er direct voor zorgt dat men vaker blijft
hangen in flexibele arbeidsvormen. Eerder zijn deze kenmerken indicatief voor mechanismen achter
arbeidsmarktverschuivingen, zoals in dit geval een zwakkere onderhandelingspositie van deze groepen in de landen en
periode waarin dit onderzoek is verricht.

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

35

Ook in sectoren met relatief veel kleine bedrijven lijkt het waterbedeffect groter te zijn. Zo blijkt de daling in vaste
contracten na invoering van de wet VLZ veel groter te zijn in sectoren waarin relatief veel kleine bedrijven actief zijn.
Dat is ook in lijn der verwachting: vooral kleine bedrijven hebben moeite om twee jaar lang loon te blijven
doorbetalen aan zieke werknemers (Brummelkamp, De Ruig, & Roozendaal, 2014). Verder blijkt dat vooral in
sectoren met veel kleine bedrijven de kans op een vast contract afnam na invoering van de Flexwet. Tot slot hebben
de aanpassingen in het zelfstandigenbeleid (afbouw Vestigingswet, introductie MKB-winstvrijstelling, aanscherping
VAR) vooral tot meer zelfstandigen geleid in sectoren met relatief veel kleine bedrijven. Alleen na invoering van de
Wwz is een kleiner waterbedeffect zichtbaar in sectoren met veel kleine bedrijven: juist in sectoren met veel grote
bedrijven is de toename in vaste contracten beperkt, en er is sprake van een sterkere toename van zelfstandigen
dan in sectoren met veel kleine bedrijven.
Ook is gekeken naar de invloed van organisatiecultuur- en structuur op de mate waarin het waterbedeffect
plaatsvindt. Daarbij is gekeken naar de volgende kenmerken van sectoren: aandeel commerciële (op winst gerichte)
bedrijven, aandeel familiebedrijven binnen sectoren en hiërarchische structuren binnen sectoren. Vooral het
aandeel commerciële bedrijven binnen een sector lijkt sterk samen te hangen met het waterbedeffect. Zo neemt na
invoering van de wet VLZ het (gecorrigeerde) aandeel vaste contracten sterker af, en het aandeel flexibele
arbeidsrelaties sterker toe, in commerciële sectoren. Ook neemt het aandeel zelfstandigen forser toe na afschaffing
van de Vestigingswet en introductie van de MKB-winstvrijstelling. Voor de invloed van familiebedrijven en
hiërarchische structuren is minder eenduidig bewijs te vinden.

5.5 Tussenconclusie
De resultaten suggereren dat beleid op het terrein van ontslagbescherming, de regulering van flexibele arbeid en
arbeidsvormafhankelijk fiscaal beleid hebben bijgedragen aan de flexibilisering van de Nederlandse arbeidsmarkt.
Vooral in de groei van het aandeel zelfstandigen lijkt beleid een grote rol te spelen naast ontwikkelingen als
vergrijzing van de beroepsbevolking, een beter opgeleide beroepsbevolking en intersectorale verschuivingen. Bij
de groei in tijdelijke contracten spelen macro-trends als technologische ontwikkelingen naar verwachting een
grotere rol dan beleid. Er zijn relatief weinig verschuivingen naar oproepcontracten en uitzendcontracten. Wel lijkt
beleid – in algemene zin – van grote invloed te zijn op verschuivingen van/naar inactiviteit en werkloosheid.
Specifiek na de introductie van de Flexwet en de wet VLZ lijkt sprake te zijn van een waterbedeffect. Beide
hervormingen gingen gepaard met een daling in vaste contracten en toename in flexibele contracten. Dit
waterbedeffect lijkt vooral sterk te zijn onder werkenden met een relatief zwakke arbeidsmarktpositie, zoals
degenen zonder startkwalificatie, en in commerciële sectoren met kleine winstmarges. Verder zijn de aanpassingen
in het zelfstandigenbeleid tussen 2004 en 2007 gepaard gegaan met een forse stijging van het aandeel
zelfstandigen. Het gaat hier niet zozeer om een waterbedeffect, aangezien het beleid wel degelijk deels beoogde
het zelfstandig ondernemerschap te stimuleren (bijv. via de zelfstandigenaftrek, de startersregeling in de WW en
de afbouw van de Vestigingswet). Na introductie van de Wwz is een duidelijke ommekeer zichtbaar in de
flexibilisering van de arbeidsmarkt: het aandeel vaste contracten neemt toe en het aandeel flexibele contracten
neemt af.
Tegelijkertijd is de werkelijkheid weerbarstig en biedt deze analyse vooral een (gecorrigeerde) samenhang tussen
beleid en arbeidsmarktverschuivingen. Hoewel het met deze analyse beter mogelijk is om verschuivingen toe te
schrijven aan beleid, is er geen sprake van causale verbanden. Dit komt onder meer doordat het niet mogelijk is om
te corrigeren voor alle andere invloedfactoren, zoals sociaal-culturele ontwikkelingen, én omdat de gevolgen van

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

36

beleidsmaatregelen die min of meer gelijktijdig zijn ingevoerd niet goed van elkaar zijn te onderscheiden. Tot slot
is het ook lastig om vertraagde effecten van beleid te onderscheiden.

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

6

37

Casestudie verkorting ketenbepaling

De verkorting van de ketenbepaling in de Wet werk en zekerheid (Wwz) heeft
gezorgd voor een waterbedeffect ter grootte van 23 procent van het beoogde
effect.
De
niet-beoogde
doorstroom
vindt
vooral
plaats
naar
uitkeringen/inactiviteit, en in mindere mate naar andere flexibele arbeidsvormen.
Dit hoofdstuk bevat een casestudy naar de causale waterbedeffecten van één beleidswijziging, namelijk: de
verkorting van de ketenbepaling als onderdeel van de Wet werk en zekerheid (Wwz). De ketenbepaling bepaalt
wanneer opeenvolgende tijdelijke arbeidsovereenkomsten overgaan in een vast contract. Sinds 1 juli 2015 werd
dat het geval na meer dan drie opeenvolgende tijdelijke contracten of (bij een kleiner aantal) na een periode van
twee jaar. Voorafgaand aan de Wwz bedroeg deze periode drie jaar. De Wet arbeidsmarkt in balans (Wab) heeft de
duur van de ketenbepaling weer teruggebracht naar drie jaar vanaf 1 januari 2020. De onderzoeksperiode beperkt
zich echter bewust tot de periode vóór 2020, om overlap met de evaluatie van de Wet arbeidsmarkt in balans (Wab)
te voorkomen.
De focus ligt op het in kaart brengen van de (waterbed)effecten van de verkorting van de ketenbepaling binnen
twee jaar na instroom in een tijdelijk contract. Het beoogde effect van de verkorting was om een snellere
doorstroom van tijdelijke naar vaste contracten te realiseren. Door de kortere ketenbepaling hebben werkgevenden
een prikkel om na twee jaar een vast contract aan te bieden in plaats van na drie jaar, zoals voorheen. Er kunnen
echter ook waterbedeffecten hebben plaatsgevonden, zoals een toename van uitstroom naar een situatie zonder
werk, een andere flexibel contract of zelfstandig ondernemerschap.
Aanvullend kijkt dit hoofdstuk naar de effecten van de verkorting van de ketenbepaling op de arbeidsmarktpositie
drie jaar na instroom in het tijdelijke contract. Daarmee onderzoekt dit hoofdstuk niet alleen of er sprake is van een
snellere doorstroom naar vaste contracten (beoogd effect) en/of uitstroom naar andere arbeidsvormen
(waterbedeffecten), maar ook of er uiteindelijk meer of minder mensen een vast contract krijgen en/of uitstromen
naar andere arbeidsmarktposities na drie jaar. Dat geeft nader inzicht in de dynamiek die ontstaat op de
arbeidsmarkt na het optreden van (waterbed)effecten.

6.1 Beoogde verschuivingen en waterbedeffecten
Een zogenoemde difference-in-differences-analyse is gebruikt om de causale effecten van de aangepaste
ketenbepaling vast te stellen. De analyse vergelijkt werkenden die vóór de Wwz-invoering 13 maanden in een
tijdelijk contract zaten met werknemers die ná invoering van de Wwz 13 maanden in een tijdelijk contract zaten. De
focus ligt zowel op de kans op doorstroom naar een vast contract bij de eigen werkgever (beoogd effect) als een
flexibel contract bij een andere werkgever, zelfstandig ondernemerschap of werkloosheid/inactiviteit
(waterbedeffect) in de 12 maanden daarna (tot 25 maanden na de start van de keten) Om het effect van de
aangepaste ketenbepaling te onderscheiden van het effect van (gunstige) conjuncturele omstandigheden op de
bovengenoemde uitkomstmaten, is een controlegroep gebruikt: werknemers die negen maanden in een tijdelijk
contract zitten. Voor deze groep werknemers geldt eveneens dat de gunstige conjuncturele omstandigheden van
invloed zijn op de kans op doorstroom naar zelfstandig ondernemerschap of andere flexibele arbeidsvormen. De
verkorting van de ketenbepaling zou voor deze groep echter geen invloed moeten hebben op de kans op

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

38

doorstroom (tot 21 maanden na de start van de keten) aangezien zij de termijn van de verkorte ketenbepaling niet
overschrijden.
De difference-in-differences-analyse vergelijkt de ontwikkeling in arbeidsmarktposities in de behandelgroep
(tijdelijke contracten van 13 maanden) waarvoor de verkorting van de ketenbepaling van toepassing is met de
ontwikkeling in uitkomstmaten in de controlegroep (tijdelijke contracten van negen maanden), waarvoor de
ketenbepaling niet bindend is. De analyse biedt inzicht in de gevolgen van de verkorting van de ketenbepaling
twee jaar na start van de keten. Door de periode van 1 juli 2015 tot 1 juli 2016 niet mee te nemen is rekening
gehouden met het overgangsrecht van een jaar voor cao’s waarin voorafgaand aan de Wwz een ketenbepaling van
drie jaar stond vermeld. Bijlage C bevat een verdere toelichting op de methode.

Effecten binnen twee jaar na instroom in tijdelijk contract
Figuur 6.1 toont de verschillen in doorstroom tussen de behandel- en controlegroep vóór en na invoering van de
verkorting van de ketenbepaling. Het gaat hier puur om beschrijvende statistieken: de doorstroom 12 maanden
later voor de behandel- en controlegroep. Er is vóór invoering van de Wwz een vergelijkbare ontwikkeling zichtbaar
(een common trend), maar na invoering ontstaan duidelijke verschillen in doorstroom. Dit hoofdstuk richt zich op
doorstroom naar vaste contracten (bij dezelfde werkgever), uitzend-, oproep- of tijdelijke contracten (bij andere
werkgevers) en doorstroom naar zelfstandig ondernemerschap. Bijlage C biedt meer inzicht in de overige
doorstroom (bijv. naar onderwijs) en de mate waarin werknemers een tijdelijk contract behouden.
Tabel 6.1 laat de uitkomsten van de difference-in-differences-schattingen zien. Door de verkorting van de
ketenbepaling krijgen werknemers op een tijdelijk contract vaker binnen twee jaar een vast contract bij dezelfde
werkgever. De kans op doorstroom naar een vast contract neemt toe met 14,9 procentpunt, wat een beoogd effect
is. Tegelijkertijd stijgt ook de uitval naar een uitkering en inactiviteit met ruim 2 procentpunt, en de uitstroom naar
andere flexibele contracten (bij een andere werkgever) met 1,5 procentpunt. Deze waterbedeffecten tellen op tot
3,5 procentpunt. Dit is een relatief kleine stijging ten opzichte van de uitganssituatie voorafgaand aan de Wwz, toen
gemiddeld 31,4 procent van de werknemers op een tijdelijk contract binnen twee jaar uitstroomde uit de
arbeidsmarkt of naar ander flexibel werk.
De resultaten laten zien dat het waterbedeffect 23 procent bedraagt van het beoogde effect (zie Tabel 6.1).
Opvallend is dat het waterbedeffect voornamelijk in de richting van uitkeringen gaat, en niet zozeer naar andere
flexibele arbeidsvormen. Bovendien vindt het waterbedeffect voornamelijk plaats kort na invoering van de
verkorting van de ketenbepaling. Zowel de doorstroom naar uitkeringen, uitzendcontracten, zelfstandigen,
oproepcontracten als andere tijdelijke contracten is het grootst vlak na invoering, maar neemt daarna geleidelijk af
(zie Figuur 6.1). Het waterbedeffect lijkt daarmee te verwateren na verloop van tijd, terwijl de beoogde doorstroom
naar vaste contracten juist toeneemt. Mogelijk speelt hierbij de normerende werking van beleid een rol. Mogelijk
werd het steeds gebruikelijker om na twee jaar een tijdelijk contract een vast contract aan te bieden, waardoor meer
werkgevers hier in de loop van de tijd voor kozen.

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

Figuur 6.1

\\\\\

50%

39

Grotere doorstroom naar vaste contracten en uitkering binnen twee jaar na start van de keten

Doorstroom naar vast contract

14%
12%

40%

invoering Wwz

10%

30%

8%

20%

6%
4%

10%
0%
2011

2%
2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

0%
2011

Doorstroom naar uitzendcontract
5%

20%

4%

16%

3%

12%

2%

8%

1%

4%

\

0%
2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

0%
2011

4%

4%

3%

3%

2%

2%

1%

1%

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

Doorstroom naar tijdelijk contract
(andere werkgever)

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

Doorstroom naar zelfstandig

Doorstroom naar oproepcontract

0%
2011

Doorstroom naar uitkering

2018

0%
2011

2012

2013

2014

2015

2016

2017

2018

13 maanden tijdelijk contract (behandelgroep)
9 maanden tijdelijk contract (controlegroep)
Bron:
Noot:

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek (2023)
De figuren tonen het aandeel werknemers dat binnen 12 manden na het bereiken van 13 maanden in een tijdelijk
contract (behandelgroep) of 9 maanden in een tijdelijk contract (controlegroep) uitstromen naar verschillende
arbeidsmarktpositie.

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

Tabel 6.1

40

Het waterbedeffect is ongeveer een kwart van het beoogde effect

Arbeidsmarktpositie

Effect verkorting ketenbepaling op
doorstroom binnen twee jaar na start
van het tijdelijk contract

Vast contract

14,9%-punt

Inactief (zonder werk en zonder uitkering)

0,1%-punt

Uitkering

2,0%-punt

Tijdelijk contract (andere werkgever)

0,8%-punt

Uitzendcontract

0,3%-punt

Oproepcontract

0,2%-punt

Zelfstandig ondernemerschap

0,2%-punt

Beoogde effecten (vast contract)

14,9%-punt

Niet-beoogde effecten (uitstroom arbeidsmarkt, flexibel
contract of zelfstandig ondernemerschap)

3,5%-punt

Waterbedeffect (niet-beoogd als % van beoogd)

23,3%

Bron:
Noot:

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek (2023)
Dit is een samenvattende tabel van de difference-in-differences-schattingen (zie Tabel C.3).

6.2 Verschillen tussen individuen
Het waterbedeffect is vooral groot onder groepen werkenden met een relatief zwakke arbeidsmarktpositie (zie
Figuur 6.2). Het gaat dan voornamelijk om degenen zonder startkwalificatie: 20 onder hen is het waterbedeffect
ongeveer de helft van het beoogde effect. Bij deze groep neemt kans op doorstroom naar vaste contracten toe met
11 procentpunten, terwijl de doorstroom naar uitkeringen en flexibele arbeidsvormen toeneemt met respectievelijk
4 en 2 procentpunten. Ook onder ouderen is het waterbedeffect relatief groot met ongeveer een derde van het
beoogde effect. Zowel het beoogde effect als waterbedeffect is voor 55-plussers groter dan voor jongeren. Dit
suggereert dat het beleid een grotere impact heeft op arbeidsmarktverschuivingen onder ouderen dan onder
andere leeftijdsgroepen.

20

Dit is de groep werknemers waarbij het hoogst afgeronde opleidingsniveau mbo-1, vmbo, havo-vwo onderbouw of
basisonderwijs is.

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

Figuur 6.2

41

Waterbedeffecten verkorting ketenbepaling zijn het grootst voor 45-plussers en werknemers zonder
mbo-opleiding

Leeftijd

Beoogde effecten (links) en niet-beoogde effecten (rechts) verkorting
ketenbepaling (in procentpunten/pp)
Waterbedeffect
15 tot 27

14pp

1pp 1pp

18%

27 tot 35

15pp

2pp 1pp

22%

35 tot 45

15pp

2pp

2pp

27%

45 tot 55

16pp

3pp

2pp

28%

55 tot AOW

16pp

3pp

Vmbo, onderbouw, entree

Geslacht

Opleiding

Basisonderwijs

11pp
14pp

2pp

4pp
3pp

2pp
1pp

31%
48%
30%

Mbo 2-4

16pp

2pp 1pp

22%

Hbo- en wo-bachelor

16pp

1pp 1pp

17%

Hbo- en wo-master

12pp

2pp 2pp

31%

Man

13pp

2pp 2pp

24%

2pp 1pp

23%

Vrouw

doorstroom vast contract

16pp

uitstroom arbeidsmarkt (uitkering/inactief)

uitstroom flex (tijdelijk/oproep/uitzend/zelfstandig)
Bron:
Noot:

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek (2023)
Onderwijsniveau onbekend is niet meegenomen

Er bestonden al verschillen tussen groepen werknemers met een tijdelijk contract omtrent de doorstroom naar een
vast contract of uitstroom naar een uitkering of ander flexibel contract, voordat de Wwz werd ingevoerd (Figuur 6.3).
De verkorting van de ketenbepaling heeft deze verschillen verminderd tussen verschillende leeftijdsgroepen, maar
uitgesplitst naar opleidingsniveau nemen de verschillen juist toe. Voorafgaand aan de Wwz hadden werknemers
met een mbo-, hbo- of wo-bacheloropleiding al een relatief grote kans op een vast contract na twee jaar, terwijl
werknemers zonder startkwalificatie al de grootste kans hadden om uit te stromen naar een uitkering of ander
flexibel werk. Vrouwen hebben als gevolg van de verkorting van de ketenbepaling een grotere kans op doorstroom
naar een vast contract dan mannen, maar stromen nog altijd vaker uit naar een andere flexibele baan of een situatie
zonder werk.

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

Figuur 6.3

42

De arbeidsmarktkansen van werknemers zonder mbo-opleiding nemen door de Wwz minder toe dan
de arbeidsmarktkansen van werknemers met een mbo-, hbo- of wo-bachelor opleiding

Kans op doorstroom naar vast (links) en uitstroom uit de arbeidsmarkt of naar een
ander flexibel contract (rechts) voor en na Wwz

Leeftijd

15 tot 27

34%

Opleiding

35%

36%

22%

32%

35%

35 tot 45

37%

22%

30%

34%

45 tot 55

37%

21%

30%

35%

17%

28%

33%

33%

Basisonderwijs

Geslacht

33%

27 tot 35

55 tot AOW

28%

Vmbo, onderbouw of entree
Mbo 2-4
Hbo- en wo-bachelor

32%
37%
40%

17%

37%

18%

36%

20%

34%

40%
37%

30%

32%
31%

34%

22%

27%

Man

35%

22%

30%

Vrouw

36%

20%

32%

Toename door Wwz

42%

24%

Hbo- en wo-master

Doorstroom vast voor Wwz
Bron:

20%

Uitstroom arbeidsmarkt of flex voor Wwz

33%
36%
Toename door Wwz

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek (2023)

6.3 Verschillen tussen sectoren en bedrijven
De (waterbed)effecten verschillen naar sectoren (Figuur 6.4). Werknemers in de sectoren zorg en welzijn, horeca en
verblijf of de culturele sector zien de grootste toename in de kans om binnen twee jaar van een tijdelijk contract
door te stromen naar een vast contract. Aan de andere kant neemt de kans op doorstroom naar een vast contract
voor werknemers in de sectoren zakelijke dienstverlening en onderwijs ‘slechts’ toe met respectievelijk 9 en 10
procentpunt. De waterbedeffecten zijn relatief beperkt voor werknemers in de bouw, terwijl werknemers in de
groot- en detailhandel of vervoerssector vaker uitstromen naar een uitkering, flexibel contract of zelfstandig
ondernemerschap. Al met al zijn de waterbedeffecten het kleinst in de sectoren zorg en welzijn en de bouw, terwijl
ze het grootst zijn in de vervoerssector, de zakelijke dienstverlening en het onderwijs. De verschillen naar
bedrijfssector zijn groter dan de verschillen naar groepen werknemers op basis van leeftijd, opleidingsniveau en
geslacht.

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

Figuur 6.4

43

Grote verschillen in waterbedeffecten tussen bedrijfssectoren

Beoogde effecten (links) en niet-beoogde effecten (rechts) verkorting
ketenbepaling (in procentpunten/pp)
Waterbedeffect
Landbouw

15pp

Industrie en nijverheid

12pp

Bouw

14pp

Sector

26%

2pp 2pp

32%

1pp

11%

Groot- en detailhandel

16pp

3pp

Vervoer en opslag

15pp

3pp

Horeca en verblijf

17pp

ICT

13pp

Financiele instelling

12pp

Zakelijke dienstverlening

9pp

Onderwijs

10pp

Zorg en welzijn
Cultuur, sport en recreatie

22pp
17pp

Overige dienstverlening

15pp

1-4 werkzame personen

Bedrijfsgrootte

1pp 3pp

10pp

2pp
3pp

27%
39%

2pp 1pp

18%

2pp 1pp

27%
25%

1pp 2pp
2pp

49%

2pp 2pp

39%

2pp 1pp

11%

2pp 1pp

19%

3pp

24%

2pp1pp

24%

2pp

5-9 wp

12pp

1pp 1pp

22%

10-19 wp

13pp

2pp 1pp

23%

2pp 1pp

25%

20-49 wp

14pp

50-99 wp

16pp

2pp 2pp

25%

100-249wp

17pp

2pp 2pp

24%

2pp 2pp

19%

3pp

36%

250-1999 wp

19pp

2000 of meer wp
doorstroom vast contract

13pp

2pp

uitstroom arbeidsmarkt (uitkering/inactief)

uitstroom flex (tijdelijk/oproep/uitzend/zelfstandig)
Bron:

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek (2023)

Verder is de bedrijfsomvang van invloed op de (waterbed)effecten (Figuur 6.5). Over het algemeen zien tijdelijke
werknemers in grotere bedrijven hun kans om binnen twee jaar door te stromen naar een vast contract het meest
toenemen, met uitzondering van werknemers bij bedrijven met meer dan tweeduizend werkzame personen. Binnen
deze allergrootste bedrijven neemt tegelijkertijd de kans op uitstroom naar een uitkering of ander flexibel werk
relatief sterk toe, wat resulteert in een relatief groot waterbedeffect. Aan de andere kant is het waterbedeffect het
kleinst binnen bedrijven met 250 tot 2000 werkzame personen: de kans op een vast contract neemt binnen deze
bedrijven toe met ongeveer 19 procentpunt.

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

Figuur 6.5

44

Verschillen tussen tijdelijke werknemers van verschillende typen bedrijven in de kans op uitstroom uit
de arbeidsmarkt of naar ander flexibel werk blijven overeind

Kans op doorstroom naar vast (links) en uitstroom uit de arbeidsmarkt of naar een
ander flexibele arbeidsvorm (links), voor en na Wwz
Landbouw

36%
42%

30%

27%

Bouw

42%

29%

26%

38%

Vervoer en opslag

36%

Horeca en verblijf
ICT
Financiele instellingen
Onderwijs
Zorg en welzijn

30%

36%

36%

27%

41%

39%

28%
21%

23%

37%

31%
24%

32%
19%

18%

37%
23%

33%

36%

Cultuur, sport en recreatie

31%

13%

30%

Overige dienstverlening

33%

17%

32%

36%

15%

33%

36%

1-4 werkzame personen

Bedrijfsgrootte

20%

25%

32%

28%
36%

28%

36%

31%

31%

15%

41%

33%

22%
31%

Zakelijke dienstverlening

25%

34%

5-9 wp

29%

17%

31%

34%

10-19 wp

31%

18%

30%

33%

19%

30%

34%

22%

29%

33%
34%

20-49 wp
50-99 wp

34%
39%

100-249wp

41%

24%

30%

250-1999 wp

43%

24%

33%

21%

30%

2000 of meer wp

Bron:

29%

Industrie en energie
Groot- en detailhandel

Sector

21%

34%

Doorstroom vast voor Wwz

Toename door Wwz

Uitstroom arbeidsmarkt of flex voor Wwz

Toename door Wwz

37%
35%

CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek (2023)

Het is niet vanzelfsprekend dat werknemers binnen bepaalde sectoren na de verkorting van de ketenbepaling
meteen een relatief grotere kans op een vast contract hebben gekregen. De uitgangssituatie is hierbij van belang.
Figuur 6.5 laat zien dat tijdelijke werknemers in de horeca, zorg en culturele sector vóór de invoering van de Wwz
juist een relatief lage kans hadden om binnen twee jaar door te stromen naar een vast contract, waardoor zij ondanks
het relatief grote effect van de verkorting van de ketenbepaling nog steeds niet de grootste kans hebben om door
te stromen naar een vast contract. De verschillen tussen bedrijfssectoren in de kans op doorstroom naar een vast
contract zijn hierdoor echter wel afgenomen. Dat patroon is niet zichtbaar bij de kans op uitstroom uit de
arbeidsmarkt of naar ander flexibel werk. Immers, werknemers in sectoren met voorafgaand aan de Wwz relatief
weinig niet-beoogde uitstroom zoals de bouw en de financiële sector lijken geen extra nadeel te ondervinden van
de verkorting van de ketenbepaling. Uitgesplitst naar bedrijfsgrootte nemen de verschillen in de kans op

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

45

doorstroom naar een vast contract toe. Werknemers in bedrijven met 500 tot 2000 werkzame personen hadden
namelijk ook voorafgaand aan de Wwz al een hogere kans om door te stromen naar een vast contract. Wat betreft
de niet-beoogde uitstroom naar een uitkering, inactiviteit of ander flexibel werk blijven de bestaande verschillen
grotendeels intact.

6.4 Effecten drie jaar na instroom
De verkorting van de ketenbepaling leidt ertoe dat werknemers eerder in de tijd een vast contract krijgen, maar niet
vaker. Uit aanvullende difference-in-difference-schattingen blijkt dat de verkorting van de ketenbepaling nauwelijks
leidt tot méér vaste contracten drie jaar na instroom in het tijdelijk contract (zie Bijlage D). De toename bedraagt 0,8
procentpunt (zie Tabel 6.2). Met deze toename is de door de verkorte ketenbepaling veroorzaakte toename van
14,9 procentpunt aan vaste contracten binnen twee jaar na instroom (zie Tabel 6.1) na drie jaar grotendeels
tenietgedaan. Anders gezegd: tijdelijke werknemers krijgen door de verkorte ketenbepaling vooral sneller een vast
contract, niet zozeer vaker een vast contract.
Verder valt op dat de verkorting van de ketenbepaling ertoe leidt dat werknemers drie jaar na instroom in het
tijdelijk contract minder vaak een uitkering ontvangen of inactief zijn (afname van 2,6 procentpunt), maar vaker een
tijdelijk contract hebben bij een andere werkgever (toename van 2,3 procentpunt). Vermoedelijk heeft de verkorting
van de ketenbepaling ertoe geleid dat werkgevers minder lang werkenden vasthouden met wie ze toch geen
duurzame arbeidsrelatie willen aangaan, waardoor zij de beslissing om hen te laten gaan eerder nemen. Hierdoor
neemt de instroom in uitkeringen/inactiviteit op korte termijn toe, maar komen werknemers ook weer eerder terecht
bij andere werkgevers.
Tabel 6.2

De verkorting van de ketenbepaling leidt niet tot méér vaste contracten, maar wel tot minde
uitkeringen/inactieven 3 jaar na start van de keten

Arbeidsmarktpositie

Effect verkorting ketenbepaling op kans op
arbeidsmarktpositie drie jaar na start van het tijdelijk
contract

Vast contract

0,8%-punt

Uitkering/inactiviteit

-2,6%-punt

Tijdelijk contract

2,3%-punt

Uitzendcontract

0,0%-punt

Oproepcontract

0,0%-punt

Zelfstandig ondernemerschap

-0,1%-punt

Noot:

Bron:

Dit is een samenvattende tabel van de aanvullende difference-in-differences-schattingen (zie Tabel D.2). Bijlage D bevat
een nadere toelichting op deze schattingen. Voor de arbeidsmarktpositie Overig (o.a. overleden, terug in onderwijs,
naar het buitenland) geldt een effect van -0,3 procentpunt.
CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek (2023).

Het waterbedeffect als gevolg van de verkorte ketenbepaling leidt dus niet tot een slechtere arbeidsmarktpositie
van tijdelijke werknemers. Hoewel de verkorte ketenbepaling ertoe leidt dat tijdelijke werknemers op korte termijn
vaker uitstromen naar een uitkering of inactiviteit, kan de voortgaande dynamiek op de arbeidsmarkt ertoe leiden
dat werknemers na drie jaar een minstens even goede arbeidsmarktpositie hebben als vóór de invoering van de
Wwz.

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

46

6.5 Tussenconclusie
Uit de casestudy naar de verkorting van de ketenbepaling als onderdeel van de Wwz blijkt dat de omvang van het
waterbedeffect (snellere doorstroom naar andere flexibele arbeidsvormen en inactiviteit/werkloosheid) 23 procent
bedraagt van het beoogde effect (snellere doorstroom naar vast contract). Het waterbedeffect gaat voornamelijk in
de richting van uitkeringen en niet zozeer naar andere flexibele arbeidsvormen.
Het waterbedeffect verschilt tussen groepen individuen en bedrijven. Zo lijkt het waterbedeffect groter te zijn voor
groepen met een relatief zwakke arbeidsmarktpositie, zoals degenen zonder startkwalificatie en ouderen. Daarnaast
lijkt het waterbedeffect groter voor bedrijven in de vervoersector, de zakelijke dienstverlening en het onderwijs.
Mogelijk spelen beperkte financiële middelen in de vervoersector en het onderwijs een rol, evenals de
winstgedrevenheid in de zakelijke dienstverlening. Ook de allergrootste bedrijven (>200 werkzame personen)
kennen relatief grote waterbedeffecten, mogelijk doordat zij vaker op winst gericht zijn, vaker opereren op
internationale markten (met veel concurrentiedruk) en/of meer kennis over wet- en regelgeving hebben.
Het waterbedeffect als gevolg van de verkorte ketenbepaling leidt op termijn niet tot een slechtere
arbeidsmarktpositie van tijdelijke werknemers. Tijdelijke werknemers blijven door de verkorte ketenbepaling
minder lang in dienst bij werkgevers die geen duurzame arbeidsrelatie met hen willen aangaan, waardoor zij eerder
op zoek gaan naar ander werk. Dit leidt ertoe dat tijdelijke werknemers drie jaar na de instroom in het tijdelijk
contract minder vaak een uitkering ontvangen of inactief zijn op de arbeidsmarkt en vaker aan het werk zijn. Zij
hebben echter niet vaker (maar ook niet minder vaak) een vast contract dan voor de invoering van de Wwz.

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

7

47

Conclusie en vervolgonderzoek

Decompositie- en trendanalyses suggereren dat het waterbedeffect in Nederland
van belang is, maar dat andere verklaringen voor verschuivingen op de
arbeidsmarkt minstens zo belangrijk zijn. Een casestudy naar wijzigingen in de
ketenbepaling wijst uit dat het waterbedeffect ongeveer een kwart is van het
beoogde effect. Vervolgonderzoek is nodig om te bepalen of deze verhouding
ook voor ander beleid geldt.

7.1 Beantwoording onderzoeksvragen
De in 2018 ingestelde Commissie Regulering van Werk doet voorstellen voor hervormingen op de arbeidsmarkt op
het terrein van ontslagbescherming, de regulering van flexibele arbeid en arbeidsvormafhankelijk fiscaal beleid.
Daarbij waarschuwt de Commissie voor de risico’s op ‘waterbedeffecten’ van wijzigingen in het Nederlandse
arbeidsmarktbeleid. Hoe relevant zijn die waterbedeffecten in de Nederlandse context? In hoeverre heeft beleid in
het verleden geleid tot waterbedeffecten? Wat is de richting en omvang van die waterbedeffecten en wat zijn de
achterliggende gedragsmechanismen? En hoe verschilt het waterbedeffect tussen groepen op de arbeidsmarkt?
Op die onderzoeksvragen biedt dit onderzoek antwoorden.

Welke verschuivingen tussen (de verschillende subcategorieën van) arbeidsvormen en
niet-werkenden doen zich sinds 1995 voor op de Nederlandse arbeidsmarkt?
Flexibele arbeidsrelaties en zelfstandigen nemen een steeds grotere plek in op de Nederlandse arbeidsmarkt. Het
aandeel zelfstandigen in de werkzame beroepsbevolking van 18 tot en met 65 jaar (exclusief studenten) is
toegenomen van zo’n 13 procent in 1996 tot ongeveer 18 procent in 2019. Het aandeel tijdelijke contracten is
toegenomen van zo’n 5 procent rond de eeuwwisseling naar ongeveer 7 procent in 2019. Tegelijkertijd is het
aandeel vaste contracten afgenomen. Ook vond een forse daling van de inactiviteit plaats. Zo stonden er eind jaren
’90 tegenover iedere 1.000 werkenden 410 inactieven (personen zonder werk, die geen werk zoeken en/of niet
beschikbaar zijn voor werk), terwijl dat er in 2019 nog maar 200 waren. Een grotere flexibilisering van de
arbeidsmarkt is dus gepaard gegaan met een hogere arbeidsparticipatie.

In hoeverre zijn deze verschuivingen het gevolg van beleid?
Decompositie- en trendanalyses suggereren dat beleid een belangrijke bijdrage heeft geleverd aan de
flexibilisering van de Nederlandse arbeidsmarkt. Vooral bij de groei van het aandeel zelfstandigen lijkt beleid een
relatief grote rol te spelen, naast ontwikkelingen als vergrijzing van de beroepsbevolking, een beter opgeleide
beroepsbevolking en intersectorale verschuivingen. Bij de groei van tijdelijke contracten hebben macro-trends als
technologische ontwikkelingen vermoedelijk een grotere rol gespeeld dan beleid. Er zijn relatief weinig
verschuivingen naar oproepcontracten en uitzendcontracten. Wel lijkt beleid – in algemene zin – van relatief grote
invloed te zijn op de daling van de inactiviteit en toename van de arbeidsparticipatie. Merk wel op: de decompositie
geeft geen volledig beeld van de bijdrage van beleid aan arbeidsmarktverschuivingen, onder meer omdat beleid
en sociaal-culturele ontwikkelingen in deze analyse niet goed van elkaar te onderscheiden zijn.

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

48

Trendanalyses laten zien dat specifiek na de introductie van de Flexwet (1999) en de verlengde loondoorbetaling
bij ziekte (wet VLZ, 2004) sprake lijkt te zijn van een waterbedeffect. Beide hervormingen gingen gepaard met een
daling in vaste contracten en een toename in flexibele contracten, terwijl dit niet met deze wetgeving werd beoogd.
Verder zijn de aanpassingen in het zelfstandigenbeleid tussen 2004 en 2007 gepaard gegaan met een forse stijging
van het aandeel zelfstandigen. Het gaat hier deels om een beoogde stimulering van het zelfstandig
ondernemerschap (bijv. door de zelfstandigenaftrek en startersregeling in de WW) en deels om waterbedeffecten
(bijv. na afschaffing van de Wet arbeidsongeschiktheidsverzekering zelfstandigen, Waz). Na de introductie van de
Wet werk en zekerheid (Wwz) is een ommekeer zichtbaar in de flexibilisering van de arbeidsmarkt: het aandeel vaste
contracten neemt toe en het aandeel flexibele contracten neemt af.

Wat is de richting en omvang van het waterbedeffect in Nederland?.
Ee casestudy naar de verkorting van de ketenbepaling als onderdeel van de Wet werk en zekerheid (Wwz) biedt
inzicht in de richting en omvang van het waterbedeffect. De ketenbepaling regelt op welk moment elkaar
opeenvolgende tijdelijke contracten overgaan in een vast contract. Sinds 1 juli 2015 werd dit het geval na een
periode van twee jaar, voorheen was dit na een periode van drie jaar. 21 De verkorting van de ketenbepaling
beoogde een snellere doorstroom naar vaste contracten te realiseren, maar kan ook zorgen voor een
waterbedeffect, zoals een snellere doorstroom naar werkloosheid/inactiviteit en andere flexibele(re)
arbeidsvormen.
Uit difference-in-differences-analyses blijkt dat de omvang van het waterbedeffect in de vorm van doorstroom naar
andere flexibele arbeidsvormen en inactiviteit/werkloosheid 23 procent bedraagt van het beoogde effect
(doorstroom naar een vast contract). De kans op doorstroom naar een vast contract binnen twee jaar na start van
het tijdelijk contract stijgt met 14,9 procentpunt, terwijl de doorstroom naar inactiviteit/werkloosheid met ruim 2
procentpunt toeneemt en de uitstroom naar andere flexibele arbeidsvormen toeneemt met 1,5 procentpunt. Het
waterbedeffect als gevolg van de verkorting van de ketenbepaling lijkt dus voornamelijk in de richting van
uitkeringen te gaan, en niet zozeer naar andere flexibele arbeidsvormen. Meerdere soortgelijke casestudies kunnen
uitwijzen in hoeverre deze omvang van het waterbedeffect representatief is voor andere waterbedeffecten.
Het waterbedeffect als gevolg van de verkorte ketenbepaling betekent echter niet dat de arbeidsmarktpositie van
tijdelijke werknemers verslechtert. Door de Wwz houden werkgevers de tijdelijke werknemers met wie zij geen
duurzame arbeidsrelatie willen aangaan minder lang in dienst. Na de invoering van de Wwz beëindigden
werkgevers de arbeidsrelatie met deze werknemers vaak na twee jaar, terwijl dit voorheen na drie jaar was. Hierdoor
weten deze werknemers eerder waar zij aan toe zijn en gaan zij ook vaak eerder op zoek naar ander passend werk.
Uiteindelijk blijken deze werknemers drie jaar na instroom in het tijdelijk contract minder vaak een uitkering te
ontvangen of inactief te zijn op de arbeidsmarkt en vaker aan het werk te zijn. Zij hebben echter niet vaker (maar
ook niet minder vaak) een vast contract dan voor de invoering van de Wwz.

In welke opzichten verschilt het waterbedeffect in Nederland voor verschillende groepen
op de arbeidsmarkt?
Het waterbedeffect lijkt groter te zijn onder groepen met een relatief zwakke arbeidsmarktpositie, zoals degenen
zonder startkwalificatie, ouderen en mensen met een migratieachtergrond. Zo blijkt uit trendanalyses dat de
verschuiving naar flexibele contracten na verlenging van de loondoorbetalingsplicht (wet VLZ ) sterker is onder deze
groepen. Ook is de verschuiving naar zelfstandig ondernemerschap onder hen groter na de afschaffing van de

21

Sinds de invoering van de Wet arbeidsmarkt in balans in 2020 is dit weer teruggezet naar drie jaar.

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

49

verzekeringsplicht voor zelfstandigen (WAZ). Bovendien blijkt uit difference-in-differences-analyses van de
verkorting van de ketenbepaling dat het waterbedeffect groter is onder ouderen en mensen zonder startkwalificatie.
Het waterbedeffect lijkt ook groter te zijn in commerciële sectoren met relatief kleine winstmarges. Na invoering van
de wet VLZ en de Flexwet daalde de kans op een vast contract sterker in weinig winstgevende sectoren (in
vergelijking met winstgevende sectoren). Daarnaast lijkt het waterbedeffect te verschillen naar bedrijfsomvang.
Kleine bedrijven brachten het aandeel vaste contracten bijvoorbeeld sterker terug na invoering van de wet VLZ dan
grote bedrijven. Daarentegen was na de verkorting van de ketenbepaling juist een groter waterbedeffect zichtbaar
bij grote bedrijven.

Welke factoren zijn van invloed op de omvang van het waterbedeffect in Nederland?
Waterbedeffecten zijn het gevolg van een gedragsverandering van werkenden en/of werkgevenden. Een
gedragsverandering vindt in theorie alleen plaats als de werkgevende of werkende voldoende motivatie én
capaciteit én gelegenheid heeft om de benodigde actie te ondernemen. De motivatie verschilt tussen
werkgevenden en werkenden. Bij werkgevenden spelen de aard en de duur van de arbeidsvraag, sociale normen
en arbeidskosten en -risico’s een rol. Werkenden hebben voorkeuren ten aanzien van arbeidsvoorwaarden,
flexibiliteit en werkzekerheid en staan ook onder invloed van sociale en culturele normen. Voor beiden geldt dat
capaciteiten - zoals rationaliteit, kennis en beschikbaarheid van financiële middelen - en gelegenheid – zoals de
conjunctuur, omvang van arbitragemogelijkheden en onderhandelingsmacht – bepalend zijn voor het gedrag op
de arbeidsmarkt.
De verschillen tussen groepen in het optreden van het waterbedeffect geven inzicht in de bepalende factoren. Zo
lijkt het waterbedeffect groter te zijn in commerciële sectoren met kleine winstmarges, wat suggereert dat
concurrentiedruk en de beschikbaarheid van financiële middelen van belang zijn.22 Ook lijkt het waterbedeffect
sterker onder groepen met een zwakke arbeidsmarktpositie, wat aangeeft dat de onderhandelingspositie van
werkenden ten opzichte van werkgevenden van belang is. 23 Tot slot wijzen de verschillen naar bedrijfsomvang op
het belang van kennis over, en de omvang van, arbitragemogelijkheden. Grotere bedrijven – met doorgaans meer
kennis over wet- en regelgeving – benutten bijvoorbeeld vaker de arbitragemogelijkheden die ontstaan door
verkorting van de ketenbepaling. Kleine bedrijven - voor wie de risico’s van loondoorbetaling bij ziekte groter zijn –
brachten vaste contracten sterker terug na introductie de wet VLZ. Er zijn geen duidelijke aanwijzingen gevonden
voor het belang van andere factoren, zoals organisatieculturen, of deze factoren zijn niet waargenomen, zoals
sociale normen, aard en duur van de arbeidsvraag, rationaliteit en doenvermogen.

7.2 Algemene conclusie
De bevindingen van dit onderzoek suggereren dat het waterbedeffect in Nederland van belang is, maar dat andere
verklaringen voor flexibilisering van de arbeidsmarkt minstens zo belangrijk zijn. Zo lijkt de groei van zelfstandigen
in Nederland vooral het gevolg van beleid gericht op (stimulering van) zelfstandig ondernemerschap. Het
waterbedeffect als gevolg van het reguleren van flexibele arbeidscontracten lijkt een minder prominente rol te
spelen. Ook de groei in het aandeel werkenden met bepaalde flexibele arbeidscontracten is maar in beperkte mate

22

23

Een gebrek aan financiële middelen en concurrentiedruk lijken ervoor te zorgen dat werkgevenden zich meer gaan
richten op kosten- en risicoreducties (e.g. het benutten van arbitragemogelijkheden), waardoor een waterbedeffect
eerder optreedt.
Werkgevenden met relatief veel onderhandelingsmacht (ten opzichte van werkenden) lijken vaker een verschuiving naar
arbeidsvormen met minder bescherming of kosten af te dwingen.

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

50

toe te schrijven aan het waterbedeffect. Eerder lijken ontwikkelingen zoals vergrijzing, intersectorale verschuivingen
en macro-trends als technologisering een belangrijke rol te spelen in deze groei.
Tegelijkertijd is het optreden van het waterbedeffect een reëel risico bij het invoeren van nieuw beleid. Dit hangt
samen met de vele mogelijkheden die de Nederlandse wet- en regelgeving biedt om kosten- en risicovoordelen te
behalen door de inzet van flexibele arbeidsvormen. Hierdoor kan beleid gericht op beperking van mogelijkheden
om bepaalde flexibele arbeidsvormen te gebruiken niet alleen leiden tot meer vaste contracten, maar ook tot
verschuivingen naar andere flexibele arbeidsvormen en werkloosheid/inactiviteit. Beleidsmakers kunnen het risico
op waterbedeffecten verkleinen door deze arbitragemogelijkheden zoveel mogelijk te beperken.
Bovendien is het waterbedeffect heterogeen en kan onder bepaalde groepen en in bepaalde situaties sterker
optreden. Zo toont dit onderzoek aan dat werkgevenden met lage winstmarges en werkenden met een zwakke
arbeidsmarktpositie vatbaarder zijn voor het waterbedeffect. De doelgroep van het beleid lijkt dus van belang voor
het optreden van waterbedeffecten. Bovendien kan het waterbedeffect variëren tussen verschillende soorten
beleidsmaatregelen. Daarom is het aan te raden het waterbedeffect per geval te monitoren en evalueren.

7.3 Vervolgonderzoek naar het waterbedeffect
Het is aan te raden om meerdere casestudies uit te voeren naar het waterbedeffect, zodat uiteindelijk een compleet
beeld ontstaat van de aard en omvang van waterbedeffecten bij de invoering van nieuw beleid. Beleidsevaluaties
zijn vaak gericht op de beoogde effecten van beleid, maar hebben niet altijd (voldoende) oog voor de
waterbedeffecten van beleid. Door meerdere casestudies uit te voeren naar het waterbedeffect, analoog aan de
analyse van de verkorting van de ketenbepaling in het huidige onderzoek, ontstaat een meer representatief en
causaal beeld van het waterbedeffect. Dit biedt inzicht in de heterogeniteit van het waterbedeffect naar
verschillende soorten beleidsmaatregelen.
Verder kan vervolgonderzoek meer inzicht bieden in het belang van verschillende motieven, capaciteiten en
gelegenheden in het keuzeproces dat ten grondslag ligt aan het ontstaan van waterbedeffecten. Op deze wijze is
het mogelijk om te kijken welke factoren bepalend zijn voor het optreden van het waterbedeffect. Daarmee is het
voor beleidsmakers beter mogelijk om waterbedeffecten van beleidswijzigingen op voorhand in te schatten of te
ramen. Dat vraagt echter om nader empirisch onderzoek naar de theorie die in dit onderzoek is gepresenteerd.
Idealiter door zowel vóór als na een beleidswijziging een enquête uit te zetten om motieven, capaciteiten en
gelegenheden voor arbeidsvormverschuivingen te meten. Een koppeling van deze enquêteresultaten aan CBS
Microdatabestanden maakt het mogelijk om zowel een effectmeting als een verklarende analyse uit te voeren.24
Hierdoor ontstaat een compleet beeld van de aard, richting en omvang van het waterbedeffect.

24

Een verklarende analyse toetst welke factoren bepalend zijn voor het optreden van het waterbedeffect.

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

51

Referenties
Aguirregabiria, V., & Alonso-Borrego, C. (2014). Labor contracts and flexibility evidence from a labor market reform
in spain. Economic Injuiry.
Bauernschuster, S. (2013). Dismissal protection and small firms’ hirings: evidence from a policy reform. Small
Business Economics, 40, 293-307.
Beleidsonderzoekers. (2021). Mogelijkheden om flexibiliteit te realiseren binnen de lage WW-premie. Leiden: De
beleidsonderzoekers.
Beniot, A., & Hernando, I. (2008). Labour Demand, Flexible Contracts and Financial Factors: Firm-level Evidence
from Spain. Oxford Bulletin of Economics and Statistics, 70(3), 283-301.
Benito, A., & Hernando, I. (2008). Labour demand, flexible contracts and financial factors: firm-level evidence from
Spain. Oxford Bulletin of Economics and Statistics, 70(3), 283-301.
Bentolila, S., & Bertola, G. (2008). Does Immigration Affect the Phillips Curve: some evidence from Spain. European
Economic Review.
Bentolila, S., Dolado, J., & Jimeno, J. (2008). Two-tier employment protection reforms: the spanisch experience.
CESifo DICE Report.
Blanchard, O., & Landier, A. (2001). The perverse effects of partial labor market reform: fixed duration contracts in
france. France: National Bureau of Economic Research, Working Paper 8219.
Blanchard, O., & Landier, a. (n.d.). The Perverse Effects of Partial Labour Market Reform: Fixed-Term Contracts in
France. The Economic Journal, 112(480), 214-244.
Boeri, T., & Garibaldi, P. (2007). Two Tier Reforms of Employment Protection: A Honeymoon Effect? The Economic
Journal, pp. 117(521), 357-385.
Boeri, T., & Jimeno, J. (2005). The effects of employment protection: Learning from variable enforcement. European
Economic Review, pp. 49(8), 2057-2077.
Bolhaar, J., Brouwers, A., & Scheer, B. (2016). De flexibele schil van de Nederlandse arbeidsmarkt; een analyse op
basis van microdata. Den Haag: Centraal Planbureau.
Bosch, N., Roelofs, G., Vuuren, D. v., & Wilkens, M. (2012). De huidige en toekomstige groei van het aandeel zzp'ers
in de werkzame beroepsbevolking. Den Haag: Centraal Planbureau.
Bovenberg, L., & Groot, E. (2013). Naar een nieuw werknemer-zzp'er fiscaal evenwicht. Economische Statistische
Berichten.
Bover, O., & Gómez, R. (2004). Another Look at Unemployment Duration: Exit to a Permanent versus a Temporary
Job. Investigaciones Económicas, 28, 285-314.
Brummelkamp, G., De Ruig, L., & Roozendaal, W. (2014). Prikkels en knelpunten: hoe werkgevers de
loondoorbetalingsverplichting bij ziekte beleven. Zoetermeer: Panteia.
Cahuc, P., Malherbet, F., Carry, P., & Martins, P. (2022). Employment effects of restricting fixed-term contracts;
theroey and practice. IZA Discussion Paper, No. 14999.
Cappallari, L. D., & Lenardi, M. (2012). Temporary employment, job flows and productivity: a tal of two reforms. The
economic Journal, 189-215.
Ciani, E., & De Blasio, G. (2015). Getting stable: an evaluation of the incentives for permanent contracts in Italy. IZA
Journal of European Labor Studies, 41(1), 1-29.
Cipollone, P., & Guelfi, A. (2004). Tax credit policy and firms' behaviour: the case of subsidies to open-end. Rome:
Bank of Italy.
Conen, W., & Schippers, J. (2017). De invloed van startmotieven op de financiële situatie en arbeidstevredenheid
van zzp'ers. Tijdschrift voor Arbeidsvraagstukken, 33(3), 250-268.
CPB. (2015). Position paper t.b.v. IBO Zelfstandigen zonder personeel. Den Haag: Centraal Planbureau.

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

52

CPB. (2016). Begroting op orde? Meer automatische stabilisatie gewenst. Den Haag: Centraal Planbureau.
CPB. (2020). Kansrijk belastingbeleid. Den Haag: Centraal Planbureau.
CPB. (2020). Stromen en ongelijkheid op de arbeidsmarkt. Den Haag: Centraal Planbureau.
CPB. (2020). Uitkeringselasticiteiten werkloosheid. Den Haag: Centraal Planbureau.
CPB. (2020). Update actief arbeidsmarktbeleid. Den Haag: Centraal Planbureau.
D'agostino, G., Pieroni, L., & Scarlato, M. (2018). Evaluating the effects of labour market reforms on job flows: the
Italian case. Economic Modelling, 68, 178-189.
Daruich, D., Addario, S., & Saggio, R. (2020). The effects of partial employment protection reforms: evidence from
italy. Centro Studi Luca Dágliano, 463, 1-119.
De Beer, P. (2021). Werkgeversmotieven voor flexibele arbeidsrelaties. Amsterdam: De Burcht.
Deelen, A., Jongen, E., De Mooij, R., & Visser, S. (2007). De economie van ontslagbescherming: lessen voor
Nederland. 1(1), 1-18: TPE Digitaal.
Dekker, F., & Koster, F. (2017). Personeelsstrategieen in Nederland: verklaringen voor verschillen in flexibiliteit en
loopbaanontwikkeling op de werkplek. Mens en Maatschappij.
Donker van Heel, P., De Wit, J., & Van Buren, D. (2013). Contractvormen en motieven van werkgevers en werknemers.
Rotterdam: Ecorys.
Engbom, N. (2019). Firm and work dynamics in an aging labor market. MIMEO.
Etzoni, A. (2010). Is Transparency the best disinfectant? Political Philosophy, 389-404.
Euwals, R., De Graaf-Zijl, M., & Van Vuuren, D. (2016). Flexibiliteit op de arbeidsmarkt. Den Haag: Centraal
Planbureau.
Grune-Yanoff, T. (2015). Models of Temporal discounting 1937-2000: an interdisciplinary exchange between
economics and psychology. 28(4), 675-713: Science in Context.
Guerley-Calvez, T., & Bruce, D. (2008). Do tax cuts promote entrepreneurial longevity? National Tax Journal, 61, 225250.
Heim, B., & Lurie, I. (2010). The effect of self-employed health insurance subsidies on selfemployment. Journal of
Public Economics, 94, 995-1007.
Hijzen, A., Mondauto, L., & Scarpetta, S. (2013). The Perverse Effects of Job-Security Provisions on Job Security in
Italy: Results from a Regression Discontinuity Design. IZA Discussion Paper, p. 7594.
IBO. (2015). Zelfstandigen zonder personeel. Den Haag: Rijksoverheid.
Jansen, J. (2021). Groot aandeel zelfstandigen lijkt gevolg van nationaal beleid. Amsterdam: Economische
Statistische Berichten (ESB).
Joulfaian, D., & Rider, M. (1998). Differential Taxation and Tax Evasion by Small Business. National Tax Journal, 51,
676-687.
Kahn, L. (2010). mployment Protection Reforms, Employment and the Incidence of Temporary Jobs in Europe: 19962001. Labour Economics, 17, 1-15.
Kalleberg, A. (2009). Precarious work, insecure workers: Employment relations in. American Sociological Review,
74(1), 1-22.
Kösters, L., & Smits, W. (2022). Keuzes van werkgevers bij de inzet van zzp'ers. Den Haag: Centraal Bureau voor de
Statistiek.
Kugler, A., & Pica, G. (2008). Effects of employment protection on worker and job flows: evidence from the 1990
Italian reform. Working Paper 116578.
Kugler, A., Jimeno, J., & Hernaz, V. (2002). Employment Consequences of Restrictive Permanent Contracts: Evidence
from Spanish Labor Market Reforms. IZA Discussion Paper, No. 657.
Poiesz, T. (1999). Gedragsmanagement. Waarom mensen zich (niet) gedragen. Wormer: Inmerc.
Rekenkamer, A. (2022). Belastingdienst bij schijnzelfstandigheid. Den Haag: Algemene Rekenkamer.

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

53

Robson, M. (2003). Does Stricter Employment Protection Legislation Promote Self-employment? Small Business
Economics, pp. 21, 309-319.
Román, C., Congregado, E., & Millán, J. (2011). Dependent self-employment as a way to evade employment
protection legislation. Small Business Economics, pp. 37, 363-392.
Scheer, B., De Graaf-Zijl, M., & Hoekstra, K. (2016). De ontwikkeling van flexibele arbeid: een sectoraal perspectief.
Den Haag: Centraal Planbureau.
Schuetz, H. (2000). Taxes, economic conditions and recent trends in male self-employment. Labour Economics, 7,
507-544.
SER. (2010). Zzp'ers in beeld. Een integrale visie op zelfstandigen zonder personeel. Den Haag: Sociaal-Econoimsche
Raad.
SER. (2019). Diversiteit arbeidsrelaties en arbeidsomstandigheden. Den Haag: SER.
Ter Weel, B., Vriend, S., Smits, T., Witteman, J., & Rosenboom, N. (2017). Evaluatie fiscale ondernemingsregelingen.
Amsterdam: SEO Economisch Onderzoek.
Uleluse, M., & Kahanec, M. (2018). Self-employment as a vehicle for labour market integration of immigrants and
natives. International Journal of Manpower, 39(8).
Van der Werff, S., Zwetsloot, J., Donker van Heel, P., Stop, T., Van Mierlo, & J. Van Kesteren, J. (2020). Effecten van
maatregelen flexibele arbeid in de Wet Werk en Zekerheid. Amsterdam: SEO Economisch Onderzoek.
Van Kesteren, J., Bussink, H., & Heyma, A. (2022). Zelfstandigen passen tarieven en aanbod aan door
verzekeringsplicht. Amsterdam: ESB.
Van Rooij, B., & Fine, A. (2021). The behavioral code. The hidden way the law makes us better.. or worse. Boston:
Beacon Press.
Vendrig, J. V., Folkeringa, M., & Overweel, M. (2007). Evaluatie Wet uitbreiding rechtsgevolgen verkarling
arbeidsrelatie. Zoetermeer: Panteia.
Vos, M. (2020). Lang leve leren! Een werkend perspectief op leren en ontwikkelen in een veranderende arbeidsmarkt.
Zwolle: Hogeschool Windesheim.
Vroonhof, P., Verhoeven, W., & Fokeringa, M. (2005). Ondernemen makkelijker én leuker? . Zoetermeer: EIM.
Zandvliet, K., Gravesteijn, J., & Tanis, O. (2013). ZZP tussen werknemer en ondernemer. Rotterdam: SEOR.

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

54

Bijlage A Arbitragemogelijkheden
Bijlage A.1

Ontslag

Ontslagbescherming voorkomt dat werkgevers de kosten van ontslag afwentelen op de maatschappij en om
werkenden te beschermen tegen willekeurig ontslag (Deelen, Jongen, De Mooij, & Visser, 2007). Er zijn echter wel
verschillen tussen arbeidsvormen. Bij ontslag van vaste arbeidskrachten komen kosten en administratieve
verplichtingen kijken die afwezig zijn bij andere arbeidsrelaties. Ook gelden er ontslagverboden, waarvan de
bekendste het ontslagverbod tijdens ziekte en zwangerschap is. Bij tijdelijke contracten gelden die opzegverboden
weliswaar bij een eventueel tussentijdse beëindiging, maar niet als het contract afloopt. Als er sprake is van een
uitzendovereenkomst, dan spelen de ontslagverboden in de eerste 26 weken werk wettelijk geen rol. 25 Voor
uitzendkrachten speelt het ontslagrecht in de eerste fasen dan ook geen rol, maar in latere fasen wel. Dat is anders
voor payrollwerknemers. Voor hen geldt hetzelfde ontslagrecht als voor vaste arbeidskrachten. Oproepkrachten
hebben sinds de invoering van de Wet arbeidsmarkt in balans (Wab) een sterkere positie dan voorheen en kunnen
sneller aanspraak maken op een vast aantal uren. Het ontslagrecht geldt ook voor hen. Werkt iemand als zzp’er, dan
is het ontslagrecht in het geheel niet van toepassing.

Bijlage A.2

Ziekte

Om te voorkomen dat werkenden en werkgevenden de gevolgen van arbeidsongeschiktheid en ziekte afwentelen
op de maatschappij, kent Nederland uitgebreide loondoorbetalings- en re-integratieverplichtingen voor
werkgevers. Zo moeten werkgevers het loon van zieke werknemers tot twee jaar doorbetalen. Tegen de risico’s van
loondoorbetaling kunnen werkgevers zich privaat verzekeren, maar dan blijven zij nog steeds verantwoordelijk voor
de re-integratie van de zieke werknemer. Bij flexibele arbeidskrachten eindigen de loondoorbetalings‐ en re‐
integratieverplichtingen op de einddatum van een tijdelijk contract. Bovendien kunnen werkgevers flexibele
contracten gebruiken als screeningsperiode om te bezien of de werkenden voldoende gezond zijn. Bij ingehuurde
uitzendkrachten, payrollers en zzp’ers hebben inhurende werkgevenden deze re-integratie- en
loondoorbetalingsverplichtingen niet, en voor oproepkrachten (alleen voor de eerste zes maanden) kan men in het
contract opnemen dat ze geen loon krijgen doorbetaald bij ziekte. Dat biedt mogelijkheden tot arbitrage voor
werkgevenden.

Bijlage A.3

Cao’s

Cao’s hebben als voordeel dat ze zorgen voor lagere onderhandelingskosten dan wanneer iedereen individueel
alles zou moeten onderhandelen. Doordat cao’s verschillen in arbeidsvoorwaarden, ontstaan kostenverschillen
tussen enerzijds werknemers die direct in dienst zijn en anderzijds zzp’ers, uitzendkrachten en payrollers. De laatsten
vallen niet onder een cao of onder de uitzend-cao. Volgens de uitzend-cao ontvangen ingehuurde
uitzendkrachten/payrollers hetzelfde loon als werknemers die direct in dienst zijn bij het desbetreffende bedrijf en
die dezelfde werkzaamheden uitvoeren. Deze inlenersbeloning bevat echter niet alle looncomponenten en zeker
bij inzet van buitenlandse uitzendbureaus kan dit leiden tot kostenvoordelen. Uitzendkrachten of payrollers hebben
daardoor soms mindere arbeidsvoorwaarden dan werknemers die direct in dienst zijn. De mindere

25

Er is in de uitzend-cao’s een bovenwettelijke verhoging opgenomen van 72 weken. In de praktijk is het dus 72 weken.

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

55

arbeidsvoorwaarden vertalen zich door in lagere loonkosten voor werkgevenden, wanneer de premie voor het
uitzendbureau/payrollingbedrijf lager is dan het loonkostenvoordeel.
Oproep- en tijdelijke werknemers vallen onder dezelfde cao als vaste werknemers en hebben daarom in principe
dezelfde beloningsstructuur als vaste krachten. Werkgevenden kunnen echter door gebruik te maken van tijdelijke
contracten telkens werknemers op de onderste trede van een cao-schaal plaatsen, terwijl ze bij vaste krachten de
doorgroeisystematiek via de salarisschalen moeten volgen. Zelfstandigen vallen niet onder een cao;
opdrachtgevers hoeven hen dus niet te betalen volgens de cao-loonschalen en hoeven geen cao-gebonden kosten
zoals pensioenpremies en scholingskosten af te dragen.

Bijlage A.4

Vaste uren

Voor tijdelijke en vaste contracten geldt dat er in beginsel een vast aantal uren is vastgesteld. Dat kunnen
werkgevenden niet zomaar eenzijdig naar beneden bijstellen. Daarentegen hebben andere werkenden deze
zekerheid niet. Zo is het aantal uren dat een oproepkracht werkt niet vastgelegd, en moeten werkgevers pas na 12
maanden een aanbod doen voor een vast aantal uren. 26 Wel moeten werknemers (in oproepcontracten) minimaal
vier dagen van tevoren helderheid krijgen over de te werken dienst. Bij afzeggingen binnen vier dagen moet de
werkgever het oorspronkelijke loon betalen. Ook een uitzendovereenkomst bevat niet altijd een urenomvang. Er is
vaak sprake van een nul-uren contract omdat het in veel gevallen gaat om ad hoc aanvragen en de duur en de
arbeidsomvang niet bekend zijn. Tot slot hebben ook zelfstandigen geen recht op een vast aantal uren.

Bijlage A.5

Minimumloon

Het minimumloon garandeert werkende personen een minimumvergoeding voor hun geleverde arbeid en biedt
daarmee inkomensbescherming en bescherming tegen onderbetaling, maar dit geldt niet voor de meeste
zelfstandigen. 27 Zelfstandigen met een zwakke onderhandelingsmacht kunnen dus onder het wettelijk
minimumloon betaald krijgen. Sommige cao’s spreken wel minimumtarieven af voor zelfstandigen.

Bijlage A.6

Belastingen

Ook belastingen verschillen tussen arbeidsvormen. Zo betalen zelfstandigen vanwege de zelfstandigenaftrek en de
mkb-winstvrijstelling minder belasting dan werknemers en ook een minder inkomensafhankelijke bijdrage aan de
zorgverzekering. De zelfstandigenaftrek kent echter wel een stapsgewijze afbouw in de komende jaren.
Zelfstandigen (en alle andere werkenden) krijgen gedurende de kabinetsperiode compensatie via een verhoging
van de arbeidskorting. Daarnaast is besloten om ook de fiscale oudedagsvoorziening per 1 januari 2023 af te
schaffen, waardoor de financiële prikkel om als zelfstandige te werken verder verkleint.

26

27

Er bestaat wel een beschermede regel. Na drie maanden bestaat het vermoeden dat de arbeid een omvang heeft gelijk
aan het gemiddelde van de drie voorafgaande maanden (art. 7:610b BW). Dat is een bewijsvermoeden en weinig
oproepkrachten doen daar in de praktijk een beroep op.
Zelfstandigen die op basis van een opdrachtovereenkomst werken, maar niet in de uitoefening van beroep of bedrijf,
vallen ook onder de WML

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

Bijlage A.7

56

Sociale premies

Zelfstandigen zijn niet verplicht verzekerd voor werknemersverzekeringen en betalen daarom geen verplichte WW, pensioen-, en arbeidsongeschiktheidspremies. Op delen van de arbeidsmarkt waar zij veel onderhandelingsmacht
hebben, kunnen zij de financiële voordelen hiervan naar zich toe trekken, terwijl aan het andere uiterste de
onderhandelingsmacht van zelfstandigen aan de onderkant van de arbeidsmarkt zo gering is dat de werkgevenden
die hen inhuren, de kostenvoordelen naar zich toe trekken. In het recente coalitieakkoord zijn wel afspraken
gemaakt over een verzekeringsplicht voor zelfstandigen tegen het arbeidsongeschiktheidsrisico. Dat vermindert de
arbitragemogelijkheden op het terrein van sociale premies.
Sinds de invoering van de Wet arbeidsmarkt in balans (Wab) zijn er ook arbitragemogelijkheden in de WW-premie
ontstaan. Zo is er een premiedifferentiatie naar de aard van de arbeidsovereenkomst ingevoerd. Er gelden twee
WW-premies: een lage WW-premie voor vaste arbeidsovereenkomsten en een hoge WW-premie voor flexibele
arbeidsovereenkomsten. Het vaste verschil tussen de twee WW-premies is 5 procentpunt. Hierdoor is het financieel
aantrekkelijker voor werkgevers om werkenden een vaste arbeidsovereenkomst aan te bieden of om manieren te
vinden om de hoge premie te ontlopen.28

Bijlage A.8

Verlof

In Nederland zijn er wettelijke eisen voor het (betaald) verlof dat een werkgever een werknemer jaarlijks moet
aanbieden. Zo heeft een werknemer ieder jaar recht op vakantie-uren en vakantiegeld. Daarnaast mag de
werknemer gebruikmaken van verschillende soorten verlof, zoals zwangerschapsverlof, ouderschapsverlof en
zorgverlof. Er zijn echter verschillen in het recht op verlof tussen arbeidsvormen. Een vaste of tijdelijke werknemer
heeft bijvoorbeeld ieder jaar minimaal vier werkweken recht op verlof, terwijl zelfstandigen dat niet hebben. Ook
het recht op ouderschapsverlof verschilt per arbeidsvorm. Zelfstandigen hebben geen recht op geboorteverlof en
ouderschapsverlof. Wel kunnen zelfstandigen een beroep doen op de Zelfstandige en Zwanger-regeling (ZEZ), die
voor 16 weken in een uitkering op maximaal minimumloonniveau voorziet.

28

Dat laatste blijkt niet op grote schaal voor te komen, zo blijkt uit recent onderzoek (Beleidsonderzoekers, 2021)

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

57

Bijlage B Verantwoording overkoepelende
analyse
We gebruiken de CBS Microdata om in kaart te brengen en te toetsen in hoeverre er arbeidsmarktverschuivingen
rondom beleidswijzigingen plaatsvinden. Daarbij ligt de focus op:
● De richting van verschuivingen;
● De omvang van verschuivingen;
● De verschillen tussen groepen.
Dat doen we zowel op individueel als mesoniveau. Bijlage B.1 licht de analyse op individueel niveau nader toe.
Bijlage B.2 gaat in op de analyse op mesoniveau.

Bijlage B.1

Analyse op individueel niveau

Dataset
We hebben een databestand met EBB-gegevens tussen 1996-2019 opgebouwd met informatie over de
arbeidsmarktpositie van alle 18-65-jarigen in de Nederlandse beroepsbevolking. Daarbij is onderscheid gemaakt
tussen de volgende arbeidsmarktposities: vast contract, tijdelijk contract, uitzendcontract, oproepcontract,
zelfstandigen, inactieven29 en werklozen. Studenten zijn uitgesloten. De definities uit Hoofdstuk 1.2 zijn gebruikt om
de arbeidsmarktposities te bepalen (zie onderstaande indeling). Indien iemand meerdere arbeidsmarktposities
inneemt, is de eerste werkkring gebruikt om te bepalen wat de belangrijkste positie is. Tabel B.1 geeft een overzicht
van de gebruikte databronnen.
Arbeidsmarktposities

Indicator type contract (eerste werkkring) in EBB

Tijdelijk contract

Tijdelijk met vaste uren en looptijd<1 jaar, tijdelijk met vaste uren en looptijd>= 1 jaar,
tijdelijk met uitzicht op vast

Oproepcontract

Oproep- en invalkracht, tijdelijk contract zonder vaste uren, vast contract zonder vaste
uren

Uitzendcontract

Uitzendkracht

Vast contract

Vast dienstverband met vaste uren

Zelfstandig

Zelfstandige zonder personeel, zelfstandig met personeel, zelfstandige meewerkende,
zelfstandige overig

Vervolgens is het aandeel van de beroepsbevolking met een bepaalde arbeidsmarktpositie voor ieder jaar
weergegeven. Daarbij zijn de weeg- en ophoogfactoren in de EBB gebruikt om de gegevens representatief te
maken voor de hele beroepsbevolking.

29

Inactieven zijn gedefinieerd als iedereen tussen 18 en 65 die geen werk had en ook niet recent naar werk heeft gezocht
of daarvoor niet direct beschikbaar was.

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

58

Econometrische analyse
Om te corrigeren voor andere factoren die van invloed zijn op arbeidsmarktverschuivingen, zoals intersectorale
verschuivingen en conjuncturele ontwikkelingen, schatten we een multinomiaal logistisch regressiemodel met de
kans dat individu i arbeidsmarkpositie a heeft in een bepaald jaar:
exp⁡{𝛽0𝑎 +𝛽1𝑎 𝒋𝒂𝒂𝒓𝒗𝒂𝒓𝒊𝒂𝒃𝒆𝒍𝒆𝒏+𝛽2𝑎 𝑿}

𝐾𝑎𝑛𝑠𝐴𝑟𝑏𝑒𝑖𝑑𝑠𝑚𝑎𝑟𝑘𝑡𝑝𝑜𝑠𝑖𝑡𝑖𝑒𝑖𝑎 = ∑7

𝑎 exp⁡{𝛽0𝑎 +𝛽1𝑎 𝒋𝒂𝒂𝒓𝒗𝒂𝒓𝒊𝒂𝒃𝒆𝒍𝒆𝒏+𝛽2𝑎 𝑿}

𝑱𝒂𝒂𝒓𝒗𝒂𝒓𝒊𝒂𝒃𝒆𝒍𝒆𝒏 is een matrix van binaire variabelen voor ieder jaar vanaf 1996. 𝑿 is een matrix voor alle
onafhankelijke variabelen (invloedfactoren) die we meenemen in het model: leeftijd, geslacht,
huishoudsamenstelling, migratieachtergrond, sector, opleidingsniveau, regio, conjunctuur, globalisering en
technologische vooruitgang.
De jaarvariabelen in het model vangen zowel het effect van eventuele sociaal-culturele ontwikkelingen, als van
beleidswijzigingen, zonder dat we deze effecten van elkaar hebben onderscheiden. Wel kunnen we stellen dat de
sociaal-culturele ontwikkelingen traag plaatsvinden, terwijl veranderingen door beleid een directer effect hebben
op arbeidsmarktverschuivingen. Zien we dus een duidelijke trendbreuk in gecorrigeerde aandelen met een
bepaalde arbeidsmarkpositie, dan is dit beter te verklaren door beleid dan door sociaal-culturele ontwikkelingen.
Tabel B.1

Gebruikte databestanden

Variabele

Indicator

Bron

Periode

Arbeidsmarktpositie

Vast contract, tijdelijk contract, uitzendcontract,
oproepcontract, zelfstandig, werkloos en inactief.

EBB (CBS)

1996-2019

Beleid en sociaal-culturele
ontwikkelingen

Jaar binaire variabelen

EBB (CBS)

1996-2019

Leeftijd

Leeftijd (18-35, 35-50, 50+)

EBB (CBS)

1996-2019

Opleidingsniveau

Hoog, middelbaar, laag, onbekend

EBB (CBS)

1996-2019

Huishoudsamenstelling

Alleenstaand met kind(eren) van 0-11,
alleenstaand met kind(eren) van 12+,
alleenstaand zonder kind, samenwonend met
kind(eren) van 0-11, samenwonend met
kind(eren) van 12+, samenwonend zonder kind,
thuiswonend, overig

EBB (CBS)

1996-2019

Migratie-achtergrond

Wel/geen migratieachtergrond

EBB (CBS)

1996-2019

Sector

SBI 21-indeling

EBB (CBS)

1996-2019

Provincie

Provincie binaire variabelen

EBB (CBS)

1996-2019

Conjunctuur

Conjuncturele werkloosheid (kwartaalnivveau)

CBS

1996-2019

Werkloosheidspercentage (kwartaalniveau)

EBB (CBS)

1996-2019

Globalisering

Export/bruto toegevoegde waarde op
sectorniveau (3-jaarsgemiddelde van index)

Nationale
Rekeningen
(CBS)

1996-2019

Technologische
vooruitgang

Bruto toegevoegde waarde / arbeidsvolume op
sectorniveau (3-jaarsgemiddelde van index)

Nationale
Rekeningen
(CBS)

1996-2019

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

59

Het multinomiaal logistisch regressiemodel berekent de kansverhoudingen (odd ratios): de kans om in een bepaald
jaar een tijdelijk contract of bijvoorbeeld een oproepcontract te hebben ten opzichte van een vast contract. Deze
kansverhoudingen zijn vervolgens omgerekend in arbeidsmarktaandelen van iedere arbeidsmarktpositie voor ieder
jaar. Bij het omrekenen naar arbeidsmarktaandelen in ieder jaar is alleen gevarieerd in de jaarvariabelen (marginale
effecten). Alle andere variabelen zijn constant gehouden in het model (op het gemiddelde over de hele periode),
waarmee als het ware is gekeken naar veranderingen die plaatsvinden over de tijd in arbeidsmarktaandelen als er
geen veranderingen zijn in de samenstelling van de beroepsbevolking, geen intersectorale verschuivingen
plaatsvinden, er geen conjuncturele ontwikkelingen waren etc. Hiermee zijn de ontwikkelingen over de tijd
geschoond van de invloed van andere factoren.
We gebruiken de resultaten van het multinomiale logit model ook om een decompositie te maken van de groei van
zelfstandigen en tijdelijke contracten tussen 1996 en 2019. Hiervoor hanteren we een vergelijkbare aanpak als
Bosch et al. (2012). We rekenen de odd ratios om naar marginale effecten: het effect van verschillende factoren (bijv.
leeftijd) op de kans op een bepaalde arbeidsvorm (bijv. zelfstandige), waarbij we alle andere (controle)variabelen
constant houden. Vervolgens is gekeken naar de verandering van deze factoren gedurende de onderzoeksperiode,
omdat enkel veranderingen over de tijd een verklaring kunnen bieden voor de groei. Leeftijd neemt bijvoorbeeld
een belangrijk deel van de groei van zelfstandigen voor rekening omdat de gemiddelde leeftijd van de werkzame
beroepsbevolking oploopt, en ouderen meer kans hebben om als zelfstandige te werken. Doordat we weten hoe
factoren als de leeftijdssamenstelling van de werkzame beroepsbevolking zijn veranderd tussen 1996 en 2019, én
hoe deze factoren samenhangen met de kans op een bepaalde arbeidsvorm, is het mogelijk om een inschatting te
maken van de bijdrage van deze veranderende samenstelling op de groei van zelfstandigen. Dit is geen causale
relatie, maar geeft wel een globaal beeld van het relatieve belang van verschillende variabelen.

Regressieresultaten
Er zijn twee multinomiale logistische regressiemodellen geschat. Het eerste model schat de kans op inactiviteit,
werkloosheid en het hebben van een baan (de arbeidsparticipatiekeuze). Om te corrigeren voor andere
invloedsfactoren, zijn in deze modellen de volgende variabelen opgenomen: leeftijd, opleiding,
huishoudsamenstelling, migratieachtergrond, provincie en conjuncturele werkloosheid. Het tweede model schat
voor de werkzame beroepsbevolking de kans op het hebben van een bepaalde arbeidsvorm: vast contract, tijdelijk
contract, uitzendcontract, oproepcontract en zelfstandig ondernemer (de arbeidsvormkeuze). In dit model zijn ook
indicatoren voor de samenstelling van de beroepsbevolking opgenomen (leeftijd, opleiding,
huishoudsamenstelling, migratieachtergrond, provincie), evenals indicatoren voor intersectorale verschuivingen
(dummy-variabelen voor 21 sectoren), conjunctuur (werkloosheidspercentage) en macro-trends (globalisering,
technologische vooruitgang).
Figuur B.1 Regressieresultaten multinomiaal logistisch regressiemodel arbeidsvormkeuze (t.o.v. vast contract)
(1)
Tijdelijk
contract

(2)
Uitzendcontact

(3)
Oproepcontract

(4)
Zelfstandig

1997

-0,01**

0,01***

-0,05***

0,02***

1998

-0,01***

0,02***

0,01**

-0,04***

1999

-0,11***

-0,09***

-0,05***

-0,11***

2000

-0,28***

-0,32***

-0,17***

-0,05***

2001

-0,15***

-0,35***

-0,43***

0,05***

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

60

2002

-0,05***

-0,35***

-0,57***

0,04***

2003

-0,22***

-0,38***

-0,61***

-0,01**

2004

-0,28***

-0,26***

-0,60***

0,01**

2005

-0,27***

-0,07***

-0,56***

0,02***

2006

-0,20***

0,06***

-0,51***

0,05***

2007

-0,05***

0,02***

-0,39***

0,09***

2008

-0,03***

-0,05***

-0,33***

0,13***

2009

0,00

-0,19***

-0,35***

0,14***

2010

0,01***

-0,10***

-0,28***

0,17***

2011

-0,01***

-0,07***

-0,24***

0,18***

2012

0,08***

0,03***

-0,19***

0,17***

2013

0,14***

0,08***

-0,09***

0,21***

2014

0,18***

0,30***

-0,08***

0,22***

2015

0,22***

0,40***

-0,01***

0,25***

2016

0,21***

0,43***

-0,03***

0,27***

2017

0,22***

0,30***

-0,05***

0,25***

2018

0,19***

0,21***

-0,10***

0,27***

2019

0,08***

0,03***

-0,20***

0,25***

leeftijd <35

0,76***

0,73***

0,31***

-0,58***

leeftijd 50+

-0,60***

-0,46***

0,23***

0,37***

vrouw

0,22***

-0,00

0,22***

-0,42***

Middelbaar opgeleid

-0,19***

-0,32***

-0,21***

0,27***

0,00

-0,72***

-0,47***

0,58***

Opleidingsniveau onbekend

-0,03***

-0,08***

0,28***

0,33***

Migratieachtergrond

0,42***

0,99***

0,38***

0,05***

Alleenstaand met kind(eren) van 0-11
jaar

-0,18***

-0,45***

-0,50***

0,10***

Alleenstaand met kind(eren) van 12 jaar
en ouder

-0,32***

-0,45***

-0,63***

-0,11***

Samenwonend met kind(eren) van 0-11
jaar

-0,58***

-1,01***

-0,95***

0,08***

Samenwonend met kind(eren) van 12
jaar en ouder

-0,74***

-0,98***

-0,97***

-0,12***

Samenwonend zonder kinderen

-0,29***

-0,67***

-0,49***

-0,06***

Thuiswonend

0,22***

0,30***

0,62***

-0,35***

Hoog opgeleid

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

61

Overige huishoudsamenstelling

0,05***

0,05***

0,35***

0,06***

Vrouw & alleenstaand met kind(eren)
van 0-11 jaar

0,27***

0,39***

0,75***

-0,11***

Vrouw & alleenstaand met kind(eren)
van 12 jaar en ouder

0,36***

0,38***

0,48***

-0,18***

Vrouw & samenwonend met kind(eren)
van 0-11 jaar

0,05***

0,28***

1,18***

0,27***

Vrouw & samenwonend met kind(eren)
van 12 jaar en ouder

0,49***

0,52***

1,27***

0,43***

Vrouw & samenwonend zonder
kinderen

0,10***

0,31***

0,38***

0,22***

Vrouw & thuiswonend

0,01***

0,08***

0,34***

-0,29***

Vrouw & overige
huishoudsamenstelling

0,07***

-0,06***

0,05***

-0,21***

Provincie Groningen

0,27***

0,84***

0,37***

0,02***

Provincie Friesland

0,06***

0,75***

0,31***

0,09***

Provincie Drenthe

0,12***

0,77***

0,17***

-0,04***

Provincie Overijssel

0,05***

0,37***

0,17***

-0,12***

Provincie Flevoland

0,09***

0,18***

0,07***

-0,32***

Provincie Gelderland

0,05***

0,20***

0,12***

-0,09***

Provincie Utrecht

0,09***

0,06***

-0,00

-0,12***

Provincie Zuid-Holland

0,01***

0,09***

-0,05***

-0,28***

Provincie Zeeland

-0,12***

0,23***

0,12***

-0,05***

Provincie Noord-Brabant

-0,03***

0,21***

0,04***

-0,11***

Provincie Limburg

0,03***

0,34***

0,05***

-0,17***

Industrie

-0,32***

-0,16***

-1,61***

-3,50***

Energievoorziening

-0,48***

-0,41***

-1,57***

-1,75***

Waterbedrijven en afvalbeheer

-0,11***

-0,89***

-0,45***

-2,22***

Bouwnijverheid

-0,23***

-0,73***

-1,12***

-2,31***

Handel

-0,55***

-0,36***

-1,86***

-3,06***

Vervoer en opslag

0,02***

-1,03***

-1,56***

-2,38***

Horeca

0,12***

-0,74***

-0,57***

-1,76***

Informatie en communicatie

-0,29***

-1,25***

-0,89***

-3,51***

Financiële dienstverlening

0,38***

-1,07***

-0,34***

-1,12***

Verhuur en handel van onroerend goed

0,72***

1,56***

0,71***

-1,47***

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

62

Arbeidsproductiviteit (3-jaars
gemiddelde)

0,23***

-0,15***

-0,17***

-0,04***

Werkloosheidspercentage

-0,03***

-0,07***

0,03***

0,01***

Globalisering (3-jaars gemiddelde)

-0,02***

-0,02***

0,14***

-0,01***

Constante

-2,41***

-2,28***

-2,05***

0,60***

Observaties

3,972,923

3,972,923

3,972,923

3,972,923

*** p<0.01, ** p<0.05, * p<0.1
Tabel B.2

Regressie-resultaten multinomiaal logistisch regressiemodel arbeidsparticipatie keuze (t.o.v. werkend)
(1)
werkloos

(2)
inactief

1997

-0,13***

-0,08***

1998

-0,23***

-0,12***

1999

-0,32***

-0,18***

2000

-0,45***

-0,31***

2001

-0,57***

-0,31***

2002

-0,43***

-0,40***

2003

-0,24***

-0,44***

2004

-0,27***

-0,52***

2005

-0,36***

-0,59***

2006

-0,41***

-0,61***

2007

-0,39***

-0,66***

2008

-0,34***

-0,73***

2009

-0,12***

-0,76***

2010

-0,07***

-0,78***

2011

-0,10***

-0,83***

2012

0,01**

-0,88***

2013

0,06***

-0,89***

2014

-0,04***

-0,91***

2015

-0,02***

-0,95***

2016

0,00

-0,94***

2017

-0,02***

-0,91***

2018

-0,03***

-0,94***

2019

-0,01*

-0,97***

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

63

vrouw

0,01***

0,43***

leeftijd

0,00***

0,08***

Middelbaar opgeleid

-0,47***

-0,84***

Hoog opgeleid

-0,82***

-1,50***

Opleidingsniveau onbekend

-0,21***

-0,17***

Provincie Groningen

0,58***

0,35***

Provincie Friesland

0,37***

0,18***

Provincie Drenthe

0,40***

0,17***

Provincie Overijssel

0,18***

0,12***

Provincie Flevoland

0,26***

0,03***

Provincie Gelderland

0,08***

0,07***

Provincie Utrecht

-0,03***

0,01***

Provincie Zuid-Holland

0,10***

0,06***

Provincie Zeeland

-0,15***

0,11***

Provincie Noord-Brabant

0,06***

0,06***

Provincie Limburg

0,17***

0,17***

Alleenstaand met kind(eren) van 0-11
jaar

-0,49***

-0,35***

Alleenstaand met kind(eren) van 12 jaar
en ouder

-0,55***

-0,97***

Samenwonend met kind(eren) van 0-11
jaar

-1,49***

-1,79***

Samenwonend met kind(eren) van 12
jaar en ouder

-1,47***

-1,78***

Samenwonend zonder kinderen

-1,05***

-0,74***

Thuiswonend

0,12***

0,59***

Overige huishoudsamenstelling

-0,19***

-0,07***

Vrouw & alleenstaand met kind(eren)
van 0-11 jaar

0,87***

1,22***

Vrouw & alleenstaand met kind(eren)
van 12 jaar en ouder

0,32***

0,48***

Vrouw & samenwonend met kind(eren)
van 0-11 jaar

0,90***

2,16***

Vrouw & samenwonend met kind(eren)
van 12 jaar en ouder

0,63***

1,16***

Vrouw & samenwonend zonder
kinderen

0,32***

0,48***

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

64

Vrouw & thuiswonend

0,13***

0,26***

Vrouw & overige
huishoudsamenstelling

0,05***

0,28***

Migratieachtergrond

0,97***

0,82***

Conjuncturele werkloosheid

0,29***

0,04***

Constant

-2,21***

-3,69***

Observaties

4,634,159

4,634,159

*** p<0.01, ** p<0.05, * p<0.1

Verschillen tussen groepen
Vervolgens is bepaald of verschuivingen rondom beleidswijzigingen verschillen tussen groepen. Voor het in kaart
brengen van de heterogeniteit zijn interactietermen opgenomen in het model. Daarna zijn de odd ratio’s
omgerekend naar ‘arbeidsvormkansen’ voor verschillende groepen voor ieder jaar. Door de arbeidsvormkansen
rondom beleidswijzigingen te vergelijken, ontstaat een beeld van de verandering in arbeidsvormkansen na
invoering van beleid, gecorrigeerd voor samenstelling en ontwikkelingen als globalisering, conjunctuur en
technologische vooruitgang.
Tabel B.3 geeft telkens voor verschillende groepen weer hoe de kans op een vast contract, flexibel contract (uitzend,
tijdelijk of oproep) of zelfstandig ondernemerschap zich heeft ontwikkeld in vergelijking met het jaar vóór invoering
van het beleid. Ter illustratie: na introductie van de wet VLZ is de kans op een vast contract met 1,4 procentpunt
afgenomen voor werkenden zonder startkwalificatie (geen mbo-, hbo- of wo-opleiding afgerond).
Tabel B.3

Model arbeidsvormkeuze: verschil in arbeidsvormkansen rondom beleidswijzigingen voor
verschillende groepen (in procentpunten)
Flexwet (1 jaar)

Geslacht

Leeftijd

Opleiding

Migratieachtergrond

Flexwet (2 jaar)

VLZ/afschaffing WAZ

Vast

Flex

Zelf.

Vast

Flex

Zelf.

Vast

Flex

Zelf.

Man

0,4%

-1,3%

0,8%

-1,2%

-0,1%

1,3%

-1,0%

0,5%

0,5%

Vrouw

2,1%

-2,9%

0,8%

-1,5%

0,5%

1,0%

-0,1%

0,4%

-0,3%

<35

2,8%

-3,3%

0,6%

-1,1%

0,2%

1,0%

-0,7%

1,1%

-0,4%

35-50

1,0%

-1,5%

0,5%

-1,6%

0,1%

1,5%

-0,6%

0,3%

0,3%

>50

-0,9%

-0,9%

1,7%

-1,0%

0,3%

0,7%

-0,4%

0,1%

0,5%

<MBO

1,3%

-1,8%

0,6%

-1,1%

0,2%

0,9%

-1,4%

0,8%

0,6%

MBO

1,5%

-2,0%

0,5%

-0,9%

0,1%

0,8%

-0,7%

0,7%

-0,1%

HBO/WO

0,5%

-2,0%

1,5%

-2,5%

0,4%

2,1%

0,1%

0,1%

0,0%

Geen

1,1%

-1,9%

0,8%

-1,5%

0,2%

1,3%

-0,3%

0,3%

0,0%

Wel

1,4%

-2,7%

1,4%

0,0%

-0,1%

0,0%

-2,4%

1,4%

1,1%

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

Arboregeling

Geslacht

Leeftijd

Opleiding

Migratieachtergrond

65

Wwz

Vestigingswet

Vast

Flex

Zelf.

Vast

Flex

Zelf.

Vast

Flex

Zelf.

Man

-0,9%

1,0%

-0,1%

0,1%

-0,5%

0,4%

-1,1%

0,2%

0,9%

Vrouw

-0,4%

0,6%

-0,2%

0,7%

-0,6%

-0,1%

-1,8%

1,4%

0,4%

<35

-1,7%

1,7%

0,1%

1,3%

-1,8%

0,5%

-0,5%

0,0%

0,6%

35-50

-0,4%

0,6%

-0,1%

0,0%

-0,2%

0,2%

-1,9%

1,2%

0,8%

>50

0,2%

0,1%

-0,3%

-0,1%

0,3%

-0,1%

-1,4%

0,9%

0,5%

<MBO

-0,9%

0,9%

0,0%

-0,1%

-0,1%

0,2%

-1,9%

1,2%

0,7%

MBO

-0,3%

0,6%

-0,3%

0,5%

-0,6%

0,0%

-1,6%

1,0%

0,5%

HBO/WO

-0,9%

0,9%

0,0%

0,3%

-0,5%

0,2%

-0,9%

0,0%

0,9%

Geen

-0,5%

0,7%

-0,2%

0,7%

-0,7%

-0,1%

-1,4%

0,7%

0,7%

Wel

-1,3%

1,2%

0,1%

-1,1%

-0,1%

1,1%

-1,5%

0,8%

0,6%

Bijlage B.2

Analyse op mesoniveau

We analyseren de samenhang tussen beleid en de samenstelling van het personeelsbestand in bedrijven in
verschillende sectoren. Hierbij kijken we naar veranderingen in het aandeel tijdelijke contracten, oproepcontracten,
vaste contracten en ingehuurde zelfstandigen en uitzendkrachten.

Dataset
In de analyse is gebruikgemaakt van 161 sectoren op 3-digit SBI-2008 niveau. Vanwege onvoldoende data,
beperkte omvang en minder relevantie voor arbeidsmarktverschuivingen, zijn twee overkoepelende sectoren
buiten de analyses gelaten, namelijk “Huishoudens” en “Extraterritoriale organisaties en lichamen”, en nog een
aantal sectoren op 3-digit SBI-2008 niveau. Er zijn sectorale gegevens verzameld voor de periode 1996-2019.
Hiervoor is voornamelijk gebruikgemaakt van de Nationale Rekeningen, de EBB en Investeringsbestanden. Tabel
B.4 geeft een overzicht van de gegeven tijdreeksen en de bijbehorende bron.

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

Tabel B.4

66

Gebruikte databestanden

Variabele

Indicator

Bron

Periode

Aandeel werkenden in
sector

Aandeel vast contract, tijdelijk
contract, uitzendcontract,
oproepcontract en zelfstandig

EBB (CBS)

1996-2019

Beleid en sociaalculturele
ontwikkelingen

Jaar binaire variabelen

EBB (CBS)

1996-2019

Leeftijd

Aandeel in leeftijdscategorie (1824,25-34-35-44,45-54, 55-65)

EBB (CBS)

1996-2019

Opleidingsniveau

Aandeel hoog, middelbaar, laag,
onbekend

EBB (CBS)

1996-2019

Huishoudsamenstelling

Aandeel alleenstaand,
samenwonend ,overig wonend ,
kinderen 0-11 jaar, kinderen 12+ en
moeder met kinderen onder de 12 .

EBB (CBS)

1996-2019

Sector

3-digt SBI-indeling

EBB (CBS)

1996-2019

Migratieachtergrond

Aandeel met migratieachtergrond in
sector

EBB (CBS)

1996-2019

Globalisering

Export/bruto toegevoegde waarde
op sectorniveau (3-jaarsgemiddelde
van index)

Nationale Rekeningen
(CBS)

1996-2019

Technologische
vooruitgang

Bruto toegevoegde waarde /
arbeidsvolume op sectorniveau (3jaarsgemiddelde van index)

Nationale Rekeningen
(CBS)

1996-2019

Conjunctuur

Werkloosheidspercentage
(kwartaalniveau)

EBB (CBS)

1996-2019

Financiële positie

Netto-winst / omzet per sector (4kwartaalgemiddelde)

Investeringen (CBS)

1996-2019

Econometrische analyse
Om de relatie tussen de ontwikkeling van het aandeel van iedere arbeidsvorm en de kenmerken van een sector te
bepalen, maken we gebruik van een multivariate regressie. Deze regressie geeft een beeld van de effecten van
veranderingen in sectorkenmerken over de tijd. De volgende vergelijking is geschat:
𝐴𝑎𝑛𝑑𝑒𝑒𝑙𝐴𝑟𝑏𝑒𝑖𝑑𝑠𝑣𝑜𝑟𝑚𝑖𝑡 = ⁡ 𝑎𝑖 + ⁡ 𝛽1 𝒋𝒂𝒂𝒓𝒗𝒂𝒓𝒊𝒂𝒃𝒆𝒍𝒆𝒏𝑖𝑡 + 𝛽2 𝑿𝑖𝑡 + ⁡ 𝑢𝑖𝑡
Hierin is 𝐴𝑎𝑛𝑑𝑒𝑒𝑙𝐴𝑟𝑏𝑒𝑖𝑑𝑠𝑣𝑜𝑟𝑚𝑖𝑡 de afhankelijke variabele. 𝑱𝒂𝒂𝒓𝒗𝒂𝒓𝒊𝒂𝒃𝒆𝒍𝒆𝒏𝑖𝑡 is een vector van binaire variabelen
voor ieder kwartaal binnen ieder jaar vanaf het vierde kwartaal van 1996. 𝑿𝑖𝑡 is een vector van onafhankelijke
variabelen (invloedsfactoren) van sector i in jaar t. Coëfficiënt 𝛽 geeft de associatie tussen de afhankelijke en
onafhankelijke variabele bij een toename van één in de onafhankelijke variabele (binnen sectoren) weer. Deze
onafhankelijke variabelen corrigeren voor andere factoren die van invloed zijn op veranderingen in arbeidsvormen
binnen een sector, zoals verandering in de samenstelling van de sector (naar leeftijd, geslacht, opleidingsniveau,
migratieachtergrond), samenstelling van bedrijven in de sector, globalisering, technologische vooruitgang en
conjuncturele ontwikkelingen. Dit model is geschat voor iedere arbeidsvorm over de periode 1997-2019. We

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

67

schatten de vergelijking met behulp van een paneldatamodel, inclusief sector fixed effects 𝑎𝑖 ⁡om te corrigeren voor
niet-geobserveerde variatie tussen sectoren. Ook clusteren we de standaardfouten om te corrigeren voor
heteroskedasticiteit en autocorrelatie.

Regressie-resultaten
Tabel B.5

Regressieresultaten panel
(1) Aandeel
vaste
contracten

(2)
Aandeel
tijdelijke
contracten

(3)
Aandeel
oproepcontracten

(4)
Aandeel
uitzendcontracten

(5)
Aandeel
zelfstandigen

***

***

***

***

***

Migratieachtergrond

-0.1462***

0.0882***

0.0351***

0.0383***

-0.0154

Migratieachtergrond
onbekend

-0.5170

0.2721

-0.0814

0.3815***

-0.0552

Aandeel man

0.0527

-0.0225

0.0273*

-0.0167

-0.0407

Leeftijd 18-25

-0.1846**

0.1395***

0.0377**

0.0807***

-0.0734

Leeftijd 25-35

0.0549

0.0557

-0.0342***

0.0120

-0.0884*

Leeftijd 45-55

-0.1258**

0.0221**

0.0125

0.0012

0.0901*

Leeftijd 55+

0.0538

-0.0568

-0.0436***

-0.0205

0.0671

Huishouden: Alleenstaand

-0.0371

0.0530***

0.0025

0.0322***

-0.0506*

Huishouden: overig

0.0129

0.0460

0.0239

0.0099

-0.0927

Kinderen: 0-11 jaar

0.0408

-0.0352*

-0.0094

-0.0512***

0.0549

Kinderen 12+

0.1158***

-0.0420**

-0.0254**

-0.0247*

-0.0236

Moeders met kinderen 0-11
jaar

0.0466

-0.0176

-0.0067

0.0682**

-0.0905

Aandeel laag opgeleid

0.0187

0.0070

-0.0165*

-0.0152

0.0060

Aandeel middelbaar
opgeleid

0.0038

0.0201

-0.0370**

-0.0029

0.0160

Aandeel opleidingsniveau
onbekend

-0.3300**

0.1083*

-0.0178

0.1383**

0.1012

Werkloosheidspercentage

-0.0028*

-0.0024**

0.0030***

0.0011***

0.0010

Globalisering (3-jaars
gemiddelde)

-0.0311**

-0.0040

0.0063*

-0.0029

0.0316*

Arbeidsproductiviteit (3jaars gemiddelde)

-0.0047

0.0141*

0.0126**

0.0051

-0.0271

Constant

0.7564***

0.0433*

0.0293***

0.0179

0.1531***

Observaties

12,065

12,065

12,065

12,065

12,065

161

161

161

161

161

Jaarvariabelen

Aantal sectoren
*** p<0.01, ** p<0.05, * p<0.1

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

68

Verschillen tussen groepen
Verder is het basismodel uitgebreid met interactievariabelen tussen sectorkenmerken en de jaarvariabelen.
Hiermee identificeren we verschillen in de uitwerking van beleid tussen verschillende kenmerken van sector, zoals
winstgevendheid, organisatiecultuur en -structuur, de samenstelling naar bedrijfsomvang en sectoren die
traditioneel een hoog of laag aandeel flexibele arbeidsrelaties kennen. Hieruit blijkt of effecten verschillen tussen
sectoren.
Sectoren zijn op basis van hun kenmerken in gedeeld in verschillende categorieën. De eerste indeling in
organisatiecultuur- en structuur is gemaakt op basis van de WEA, waarbij sectoren zijn geclassificeerd als sectoren
met veel familiebedrijven als meer dan 75 procent aangeeft dat de organisatie voor 50 procent of meer eigendom
is van één familie. Sectoren zijn ingedeeld als winstgedreven als 80 procent of meer aangeeft dat zij een
winstoogmerk hebben. Sectoren vallen onder de hiërarchische structuur als 20 procent of meer aangeeft dat in hun
bedrijf drie of meer verschillende hiërarchische niveaus zijn. De tweede indeling op basis van bedrijfsomvang is
gebaseerd op data uit de EBB. Hierbij is het aandeel grote bedrijven (<100 werknemers) in iedere sector bepaald.
De sectoren met het hoogste aandeel grote bedrijven (vanaf het 70ste percentiel van de verdeling) zijn als sectoren
met relatief veel grote bedrijven gecategoriseerd; sectoren met het laagste aandeel grote bedrijven (tot en met het
30ste percentiel van de verdeling) zijn gecategoriseerd als sectoren met relatief veel kleine bedrijven. Tot slot is de
winstgevendheid (financiële positie) van sectoren bepaald op basis van Investeringendata van het CBS. Hierbij is de
nettowinst gedeeld door de omzet bepaald per sector. Sectoren tot het 30ste percentiel van deze variabele zijn
ingedeeld in de weinig winstgevende sectoren en sectoren vanaf het 70ste percentiel van deze variabele zijn
ingedeeld in veel winstgevende sectoren.
Tabel B.6 geeft de verandering rondom beleidswijzigingen weer in het (gecorrigeerde) aandeel werkenden dat
binnen de sector werkzaam is onder een vast contract, flexibel contract (uitzend, tijdelijk, oproep) of als zelfstandige.
Ter illustratie: het aandeel werkenden met een vast contract is in weinig winstgevende sectoren is gedaald met 0,3
procentpunt na introductie van de wet VLZ.
Tabel B.6

Regressieresultaten panel: verschillen in verandering (gecorrigeerd) aandeel werkenden rondom
beleidswijzigingen
Flexwet (na 1 jaar)

Flexwet (na 2 jaar)

VLZ/afschaffing WAZ

Vast

Flex

Zelf.

Vast

Flex

Zelf.

Vast

Flex

Zelf.

Sector
veel flex

Veel

1,2%

-1,3%

1,0%

-2,1%

0,3%

1,4%

0,3%

0,5%

-0,6%

Weinig

1,8%

-1,8%

-0,2%

-2,0%

0,5%

1,8%

-0,2%

-0,1%

0,3%

Winstgeven
de sector

Veel

2,3%

-1,9%

-0,5%

-1,8%

0,5%

1,3%

0,1%

0,1%

-0,2%

Weinig

0,2%

-0,8%

0,6%

-2,1%

0,2%

1,9%

-0,3%

0,5%

-0,2%

Bedrijfsomvang

Groot

2,2%

-2,4%

0,2%

-0,9%

0,6%

0,3%

0,0%

0,1%

-0,2%

Klein

0,2%

-1,2%

1,0%

-2,6%

0,4%

2,2%

-0,3%

0,4%

0,0%

Hiërarchisch

2,7%

-2,0%

-0,7%

-1,2%

0,3%

0,9%

0,2%

0,0%

-0,2%

Niethiërarchisch

0,8%

-1,4%

0,6%

-2,3%

0,5%

1,8%

0,0%

0,3%

-0,3%

Organisatiecultuur

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

69

Veel profit

0,1%

-1,1%

1,0%

-2,0%

0,4%

1,6%

-0,4%

0,5%

-0,1%

Veel nonprofit

2,9%

-2,2%

-0,7%

-2,0%

0,6%

1,4%

0,2%

-0,3%

0,0%

Veel
familiebedrijv
en

0,0%

-0,9%

1,0%

-2,1%

0,5%

1,6%

-0,5%

0,5%

0,0%

Weinig
familiebedrijv
en

2,2%

-1,8%

-0,3%

-1,8%

0,3%

1,6%

0,1%

0,1%

-0,2%

Arboregeling

Wwz

Vestigingswet

Vast

Flex

Zelf.

Vast

Flex

Zelf.

Vast

Flex

Zelf

Sector
veel flex

Veel

-1,2%

0,6%

0,0%

1,5%

-0,8%

-0,3%

-2,0%

1,3%

0,9%

Weinig

-0,6%

0,3%

0,1%

0,8%

-1,5%

1,0%

-1,3%

0,6%

1,3%

Winstmarges

Groot

-0,2%

0,2%

-0,1%

0,3%

-1,4%

1,2%

-1,0%

0,9%

0,1%

Klein

-0,7%

0,8%

-0,2%

0,3%

-0,1%

-0,2%

-2,8%

1,4%

1,4%

Bedrijfs
omvang

Groot

-0,3%

0,4%

-0,1%

0,1%

-1,2%

1,1%

-0,9%

0,8%

0,1%

Klein

-0,6%

0,2%

0,5%

1,9%

-1,9%

0,0%

-1,8%

0,3%

1,5%

Organisatie
cultuur

Hiërarchisc
h

0,1%

0,1%

-0,3%

0,6%

-1,4%

0,8%

-1,2%

1,1%

0,1%

Niethiërarchisc
h

-0,5%

0,6%

-0,1%

1,6%

-1,0%

-0,6%

-1,9%

0,9%

1,0%

Veel profit

-0,5%

0,6%

0,0%

1,3%

-1,1%

-0,2%

-4,3%

1,2%

3,1%

Veel nonprofit

-0,2%

0,3%

-0,1%

0,3%

-1,2%

0,9%

-2,0%

1,2%

0,8%

Veel
familiebedr
ijven

-0,4%

0,5%

-0,1%

1,1%

-1,3%

0,2%

-2,2%

1,0%

1,1%

Weinig
familiebedr
ijven

-0,5%

0,5%

0,0%

0,5%

-1,0%

0,5%

-1,9%

1,0%

0,9%

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

70

Bijlage C Verantwoording casestudy
ketenbepaling
In dit deel van het onderzoek richten we ons op het waterbedeffect als gevolg van de ketenbepaling. Specifiek gaat
het om de gevolgen van de ketenbepaling op verschuivingen van tijdelijke contracten naar zelfstandig
ondernemerschap, uitzendcontracten, oproepcontracten, tijdelijke contracten bij een andere werkgever,
werkloosheid en inactiviteit. Die zetten we af tegen de omvang van verschuivingen naar vaste contracten. Dit geeft
inzicht in de baten (beoogde verschuivingen) ten opzichte van de kosten in de vorm van niet-beoogde
verschuivingen van beleidswijzigingen gericht op de regulering van flexibele contracten. Daarnaast brengen we de
heterogeniteit van de effecten in kaart voor verschillende groepen werkenden met tijdelijke contracten (naar leeftijd
opleidingsniveau, sector, bedrijfsomvang en geslacht). Hieruit blijkt in hoeverre de omvang van het waterbedeffect
verschillend is naar kenmerken van groepen.

Aanpak
We gebruiken een zogenoemde difference-in-differences-analyse om de causale effecten van de aangepaste
ketenbepaling vast te stellen. De analyse vergelijkt werkenden die vóór de Wwz-invoering 13 maanden in een
tijdelijk contract zaten met werknemers die ná invoering van de Wwz 13 maanden in een tijdelijk contract zaten.
Hierbij ligt de focus op de kans op doorstroom naar een vast contract, zelfstandig ondernemerschap, een
uitzendcontract, een oproepcontract, een tijdelijk contract bij een andere werkgever, werkloosheid en inactiviteit in
de 12 maanden daarna. Om het effect van de aangepaste ketenbepaling te onderscheiden van het effect van
(gunstige) conjuncturele omstandigheden op de bovengenoemde uitkomstmaten,
gebruiken we een
controlegroep: werknemers die negen maanden in een tijdelijk contract zitten. Voor deze groep werknemers geldt
eveneens dat de gunstige conjuncturele omstandigheden van invloed zijn op de kans op doorstroom naar
zelfstandig ondernemerschap of andere flexibele arbeidsvormen. De verkorting van de ketenbepaling zou voor
deze groep echter geen invloed moeten hebben op de kans op zelfstandig ondernemerschap of andere flexibele
arbeidsvormen binnen 12 maanden daarna, aangezien zij daarmee de termijn van de verkorte ketenbepaling niet
overschrijden (de analyse kijkt voor deze groep niet verder dan 21 maanden na instroom in het tijdelijke contract).
De ‘difference in differences’-analyse vergelijkt de ontwikkeling in uitkomstmaten in de behandelgroep (tijdelijke
contracten van 13 maanden) waarvoor de verkorting van de ketenbepaling van toepassing is met de ontwikkeling
in uitkomstmaten in de controlegroep (tijdelijke contracten van negen maanden) waarvoor de ketenbepaling niet
bindend is over de tijd, zowel vóór als na invoering van de Wwz.

Dataset
De onderzoekspopulatie voor de analyses bestaat uit alle gestarte tijdelijke contracten. Het betreft hier banen in
plaats van personen. De instroom in tijdelijke contracten betreft alle reguliere tijdelijke contracten en tijdelijke
oproepcontracten. Een tijdelijke baan ‘start’ wanneer er in de drie maanden daarvoor in die baan geen betaald werk
is verricht. Iemand kan daarom bijvoorbeeld meerdere keren instromen in hetzelfde tijdelijke (oproep)contract bij
dezelfde werkgever.
Er is sprake van een uitstroom naar een vast contract bij dezelfde werkgever indien het tijdelijke contract overgaat
in een vast contract. Indien dit niet het geval is en de tijdelijke baan (voor minstens drie maanden) is gestopt, is
gekeken of er sprake is van uitstroom naar een ander flexibel contract, werkloosheid, inactiviteit of zelfstandig
ondernemerschap.

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

71

Onderstaande tabel geeft inzicht in de gebruikte databestanden en indicatoren.
Tabel C.1

Gebruikte databestanden

Variabele

Indicator

Bron

Periode

Arbeidsmarktpositie

Vast contract, tijdelijk contract,
oproepcontract, uitzendcontract,
zelfstandig ondernemer, werkloos,
inactief

Secmbus,
polisadministratie (CBS)

2006-2019

Geslacht

Man, vrouw

Gbapersoonktab (CBS)

2006-2019

Opleidingsniveau

Basisonderwijs; vmbo, PRO, havo-vwo
onderbouw en mbo1; mbo2-mbo4,
havo en vwo; hbo AD, hbo- en wobachelor; hbo- en wo-master en
doctoraal

Hoogsteopltab (CBS)

2006-2019

Leeftijd

15-27, 27-35, 35-45, 45-55, 55 tot
AOW

Gbapersoonktab (CBS)

2006-2019

Sector

SBI 21-indeling

Polisadministratie, Betab
(CBS)

2006-2019

Bedrijfsgrootte

0-1, 2, 3-4, 5-9, 10-19, 20-49, 50-99,
100-149, 150-199, 200-249, 250-499,
500-999, 1000-1999, 2000+
werkzame personen

Polisadministratie, Betab
(CBS)

2006-2019

Regio

12 Nederlandse provincies

Gbaadresobjectbus (CBS)

2006-2019

Beschrijvende statistieken
Tabel C.2 biedt nader inzicht in de arbeidsmarktpositie na 12 maanden later voor de groep die 13 maanden een
tijdelijk contract heeft, zowel vóór invoering van de Wwz (in 2014) als daarna (in 2016 en 2017). Hieruit blijkt dat de
doorstroom naar een vast contract vóór de Wwz nog 20,7 procent was, maar daarna toenam tot wel 45,3 procent in
2017. Dit is vermoedelijk niet alleen het gevolg van de Wwz; hierbij kunnen ook gunstige conjuncturele
ontwikkelingen een rol spelen (waar de difference-in-differences-analyse rekening mee houdt).
Verder valt op dat er een groep is die ook na de Wwz langer dan twee jaar een tijdelijk contract heeft. In 2016 speelt
het overgangsrecht hierin een rol. In 2017 is een mogelijke verklaring dat een aantal functies is uitgezonderd van
de verkorting van de ketenbepaling, zoals voetballers, presentatoren en een aantal artistieke functies.30 Tot slot is
het ook mogelijk dat er sprake is van registratiefouten door CBS of werkgevers, bijvoorbeeld doordat de
werkgever/salarisadministrateur te laat is met het aanpassen van de contractvorm in de salarisspecificatie. Naar
verwachting heeft dit geen effect op de schattingsresultaten. Het gaat immers om een relatief kleine groep en er is
geen reden om aan te nemen dat registratiefouten vaker/minder vaak voorkomen in de behandelgroep dan in de
controlegroep.

30

Zie wetten.nl - Regeling - Regeling ketenbepaling bijzondere functies en hogere vergoeding kantonrechter BWBR0036763 (overheid.nl)

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

Tabel C.2

72

Beschrijvende statistieken: populatie met 13 maanden een tijdelijk contract in 2014, 2016 en 2017
Arbeidsmarktsituatie
12 maanden later
(2014)

Arbeidsmarktsituatie 12
maanden later (2016)

Arbeidsmarktsituatie
12 maanden later
(2017)

Vast contract

20,7%

39,2%

45,3%

Inactief (zonder werk en zonder
uitkering)

2,9%

2,9%

3,2%

Uitkering

11,9%

11,4%

10,7%

Tijdelijk contract (andere
werkgever)

10,6%

14,1%

16,7%

Uitzendcontract

2,5%

3,7%

4,0%

Oproepcontract

1,3%

1,7%

1,9%

Zelfstandig ondernemerschap

2,3%

2,6%

2,9%

Overig contract (andere werkgever)

4,2%

4,9%

5,5%

39,3%

14,4%

3,8%

Onderwijs

2,1%

2,5%

3,0%

Buitenland/overleden

0,8%

0,8%

0,9%

Pensioen

0,2%

0,2%

0,3%

Totaal

100%

100%

100%

Aantal observaties

316.813

343.159

312.689

Doorstroom arbeidsvormen

Geen doorstroom
Tijdelijk contract, zelfde werkgever
Overige doorstroom

Veronderstelling
Een belangrijke aanname achter de ‘difference in differences’-analyse is de zogeheten ‘common trend’-aanname.
De ‘common trend’-aanname veronderstelt dat de behandelgroep en de controlegroep in een situatie zonder Wwz
(interventie) dezelfde ontwikkeling vertonen in de uitkomstmaten. De ‘common trend’-aanname kunnen we niet
hard testen, maar in het algemeen kijken onderzoekers vaak naar de ontwikkelingen in de uitkomstmaten
voorafgaand aan de interventie. Indien die ontwikkelingen een gelijke trend vertonen, lijkt het erop dat
conjuncturele ontwikkelingen en andere externe factoren eenzelfde invloed hebben op zowel de behandel- als de
controlegroep, waarmee de ‘common trend’-aanname plausibel is. Figuur 6.1 (in hoofdtekst) laat zien dat er
inderdaad sprake is van een vergelijkbare ontwikkeling van de uitkomstmaten voor de behandel- en controlegroep
in de periode voorafgaand aan de invoering van de Wwz.

Model
Via de volgende lineaire regressievergelijking zijn de effecten geschat:
𝑦𝑖𝑔𝑡 = 𝑎 + ⁡𝛿𝐷𝑔 + 𝛽𝑇𝑡 + 𝜌(𝐷𝑔 ∗ 𝑇𝑡 ) + 𝜔𝐾𝑡 + ⁡𝜑𝑋𝑖𝑔𝑡 + 𝜀𝑖𝑔𝑡 ⁡,
met 𝑦 de kans op doorstroom naar zelfstandig ondernemerschap, een flexibel contract, werkloosheid of inactiviteit
binnen 12 maanden, 𝑖 het individuele tijdelijke contract, 𝑔 de groep waarin het tijdelijke contract valt (duur van 13

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

73

maanden of duur van 9 maanden), 𝑡 of het de situatie betrof voor invoering van de Wwz (uitkomstjaren januari 2012
tot en met december 2014) of na invoering van de Wwz (uitkomstjaren juli 2016 tot en met december 2018) 31, 𝐷
een indicator die gelijk is aan 1 wanneer het de groep contracten van 13 maanden betreft en gelijk aan 0 wanneer
het de groep contracten van 9 maanden betreft, 𝑇 een indicator die gelijk is aan 1 wanneer het een contract in de
periode na invoering van de Wwz betreft (uitkomstjaren juli 2016 tot en met december 2018) en gelijk aan 0 in de
periode daarvoor, 𝐾 de kalendermaand van instroom in het tijdelijke contract, 𝑋 een vector van persoons- en
bedrijfskenmerken en 𝜀𝑖𝑡 ⁡de individuele storingstermen. De standaardfouten zijn geclusterd op persoonsniveau om
te corrigeren voor seriële correlatie. Coëfficiënt 𝜌 bevat het effect van de aanpassingen in de ketenbepaling op de
verschillende uitkomstmaten .
Door het opnemen van persoons- en bedrijfskenmerken en de betreffende kalendermaand houdt de analyse
rekening met samenstellingseffecten en seizoensinvloeden. De persoons- en bedrijfskenmerken betreffen geslacht,
opleidingsniveau, leeftijd, woonprovincie, bedrijfsgrootte en bedrijfssector.
Verder betreft het alleen personen in de leeftijd van 15 jaar tot de AOW-leeftijd die op het moment van instroom
staan ingeschreven in de Basisregistratie Personen (BRP). Ook zijn ambtenaren buiten beschouwing gelaten in de
analyses, aangezien de Wwz niet op hen van toepassing is. Personen die op het moment van instroom
voltijdonderwijs volgen en niet binnen zes maanden daarna zijn afgestudeerd, zijn evenmin meegenomen in de
analyses.
Aanvullend op de analyses waarin alle tijdelijke contracten zijn meegenomen, zijn er aparte analyses verricht per
geslacht, leeftijdsgroep, opleidingsniveau, bedrijfsgrootte en bedrijfssector.

Regressieresultaten

31

De periode van januari 2015 tot en met juni 2016 is buiten beschouwing gelaten om rekening te houden met het
respecteren van bestaande tijdelijke contracten en sectorale overgangsrechten. De jaren vóór 2012 zijn buiten
beschouwing gelaten voor een zo goed mogelijke vergelijkbaarheid.

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

Tabel C.3

74

Regressieresultaten difference-in-differences-analyses
Vast
contract

Inactief

Tijdelijk contract

Uitzendcontract

Periode na Wwz

0,085***

0,002***

0,044***

0,013***

Behandelgroep

-0,006***

-0,003***

-0,003***

-0,001***

Behandelgroep * periode na Wwz

0,149***

0,001***

0,008***

0,003***

Tijdelijk

0,092***

-0,021***

-0,011***

-0,008***

Vrouw

-0,01***

0,005***

-0,002***

-0,007***

Vmbo, PRO, havo-vwo onderbouw of
mbo1

0,013***

-0,006***

0,021***

0,005***

Mbo2-mbo4, havo en vwo

0,039***

-0,018***

0,041***

-0,002*

Hbo AD, hbo- en wo-bachelor

0,077***

-0,019***

0,052***

-0,015***

Hbo- en wo-master of doctoraal

0,057***

-0,017***

0,054***

-0,019***

Onbekend

0,053***

0,002*

0,02***

-0,01***

27 tot 35

0,017***

-0,01***

-0,019***

-0,002***

35 tot 45

0,027***

-0,015***

-0,033***

-0,004***

45 tot 55

0,023***

-0,018***

-0,044***

-0,006***

55 tot AOW

-0,004***

-0,016***

-0,073***

-0,011***

Delfstoffenwinning

0,057***

-0,006

-0,01

-0,015***

Industrie

0,036***

-0,007***

-0,003

-0,003*

Energievoorziening

0,117***

-0,008**

-0,014**

-0,008**

Waterbedrijven en afvalbeheer

-0,007

-0,01***

0,015***

0,002

Bouwnijverheid

0,035***

-0,01***

0,008***

-0,005***

Handel

-0,034***

-0,002

0,016***

-0,014***

Vervoer en opslag

-0,041***

0

0,027***

-0,001

Horeca

-0,112***

0,021***

0,048***

-0,008***

Informatie en communicatie

0,018***

-0,006***

0,013***

-0,018***

FinanciÃ«le dienstverlening

0,052***

-0,009***

0,002

-0,012***

Verhuur en handel van onroerend goed

0,009*

-0,007***

0,021***

-0,013***

Specialistische zakelijke diensten

0,002

-0,007***

0,016***

-0,012***

Verhuur en overige zakelijke diensten

-0,019***

0,007***

0,029***

0,006***

Openbaar bestuur en overheidsdiensten

-0,13***

-0,011***

-0,013***

-0,001

Onderwijs

-0,026***

-0,001

-0,002

-0,017***

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

75

Gezondheids- en welzijnszorg

-0,018***

-0,007***

0,036***

-0,024***

Cultuur, sport en recreatie

-0,105***

-0,002

0,018***

-0,013***

Overige dienstverlening

-0,054***

0,001

0,01***

-0,016***

Extraterritoriale organisaties en lichamen

-0,083***

0,038*

-0,054***

-0,022***

Onbekend

-0,061

-0,045***

0,129

-0,023***

2 wp

0,014***

-0,006***

0,003

0

3-4 wp

0,022***

-0,014***

0,009***

0

5-9 wp

0,035***

-0,019***

0,01***

-0,001

10-19 wp

0,049***

-0,024***

0,01***

0

20-49 wp

0,067***

-0,028***

0,007***

0,001*

50-99 wp

0,093***

-0,031***

0,004***

0,002***

100-149 wp

0,11***

-0,032***

0,001

0,003***

150-199 wp

0,132***

-0,031***

0

0,003***

200-249 wp

0,122***

-0,033***

0,002

0,005***

250-499 wp

0,13***

-0,032***

-0,001

0,002**

500-999 wp

0,147***

-0,032***

-0,005***

0,003***

1000-1999 wp

0,139***

-0,033***

-0,001

0,006***

>=2000 wp

0,126***

-0,029***

-0,007***

0,004***

Friesland

0,019***

-0,003***

-0,005**

0

Drenthe

0,012***

-0,004***

0,002

0,002

Overijssel

0,013***

-0,004***

0,007***

-0,007***

Flevoland

0,012***

0,003***

0,019***

-0,009***

Gelderland

0,029***

-0,001*

0,01***

-0,01***

Utrecht

0,025***

0,004***

0,013***

-0,014***

Noord-Holland

0,011***

0,01***

0,012***

-0,015***

Zuid-Holland

0,021***

0,006***

0,01***

-0,013***

Zeeland

0,041***

0,001

0,005**

-0,01***

Noord-Brabant

0,035***

-0,002***

0,01***

-0,009***

Limburg

0,014***

-0,002**

0,01***

-0,003***

Instroommaand: februari

-0,01***

0,002***

0,009***

0,003***

Maart

-0,012***

0,002***

0,009***

0,004***

April

0,01***

0,001*

0,01***

0,004***

Mei

0

0,001

0,012***

0,003***

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

76

Juni

-0,001

0

0,008***

0,003***

Juli

0,001

0

0,011***

0,001**

Augustus

0,005***

-0,001

0,007***

0,003***

September

-0,011***

0,002***

0,007***

0,001**

Oktober

-0,01***

0,002***

0,007***

0,002***

November

-0,004***

0,002***

0,011***

0,003***

December

0,007***

0,001**

0,012***

0,003***

arbeidsbemiddeling

-0,194***

-0,002***

0,052***

0,043***

Constante

-0,032***

0,092***

0,045***

0,056***

N

4199298

4199298

4199298

4199298

*** p<0.01, ** p<0.05, * p<0.1
Oproepcontract

Zelfstandig

Uitkering

Periode na Wwz

0,005***

0,004***

-0,034***

Behandelgroep

-0,001***

0

0

Behandelgroep * periode na Wwz

0,002***

0,002***

0,02***

Tijdelijk

-0,019***

-0,012***

0,01***

Vrouw

0,006***

-0,002***

0,015***

Vmbo, PRO, havo-vwo onderbouw of
mbo1

0,002***

0,002***

-0,024***

Mbo2-mbo4, havo en vwo

0

0,006***

-0,048***

Hbo AD, hbo- en wo-bachelor

-0,006***

0,013***

-0,075***

Hbo- en wo-master of doctoraal

-0,009***

0,016***

-0,088***

Onbekend

-0,003***

0,008***

-0,099***

27 tot 35

-0,006***

0,006***

0,05***

35 tot 45

-0,006***

0,01***

0,058***

45 tot 55

-0,006***

0,01***

0,066***

55 tot AOW

-0,008***

0,005***

0,09***

Delfstoffenwinning

-0,004***

-0,008**

-0,02**

Industrie

-0,002*

-0,009***

0,013***

Energievoorziening

-0,002

-0,007***

0,023***

Waterbedrijven en afvalbeheer

-0,002**

-0,008***

0,012**

Bouwnijverheid

-0,002**

-0,001

0,021***

Handel

0,001*

-0,003*

0,019***

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

77

Vervoer en opslag

0,004***

0,003**

-0,003

Horeca

0,013***

0

0

Informatie en communicatie

-0,003***

0,002

0,009***

Financiële dienstverlening

-0,003***

-0,007***

0,01***

Verhuur en handel van onroerend goed

-0,002*

-0,004**

0,008**

Specialistische zakelijke diensten

-0,001

-0,001

0,008***

Verhuur en overige zakelijke diensten

0,01***

0

0,04***

Openbaar bestuur en overheidsdiensten

-0,001

0,004*

0,02***

Onderwijs

0,003***

0,005***

-0,026***

Gezondheids- en welzijnszorg

0,006***

0

-0,015***

Cultuur, sport en recreatie

0,005***

0,02***

-0,01***

Overige dienstverlening

0,002**

0,012***

0,009***

Extraterritoriale organisaties en lichamen

0,002

0

-0,017

Onbekend

-0,006***

-0,04***

-0,016

2 wp

0

-0,005***

-0,004**

3-4 wp

-0,001

-0,011***

-0,005***

5-9 wp

-0,001**

-0,017***

-0,008***

10-19 wp

-0,002***

-0,022***

-0,009***

20-49 wp

-0,003***

-0,028***

-0,009***

50-99 wp

-0,004***

-0,03***

-0,012***

100-149 wp

-0,003***

-0,032***

-0,012***

150-199 wp

-0,003***

-0,032***

-0,012***

200-249 wp

-0,004***

-0,033***

-0,014***

250-499 wp

-0,003***

-0,032***

-0,013***

500-999 wp

-0,003***

-0,032***

-0,018***

1000-1999 wp

-0,003***

-0,033***

-0,019***

>=2000 wp

-0,003***

-0,031***

-0,019***

Friesland

0

0,003***

-0,009***

Drenthe

0

0,001

-0,007***

Overijssel

0

0,001

-0,01***

Flevoland

0,001*

0,003***

0,001

Gelderland

0

0,002**

-0,016***

Utrecht

-0,001*

0,004***

-0,017***

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

78

Noord-Holland

0,001**

0,007***

-0,011***

Zuid-Holland

-0,001

0,002***

-0,007***

Zeeland

0,001

0,004***

-0,024***

Noord-Brabant

-0,001**

0,002**

-0,013***

Limburg

0

-0,001

-0,003*

Instroommaand: februari

0

-0,002***

0,012***

Maart

0,001***

-0,002***

0,017***

April

0,001***

-0,001***

0,015***

Mei

0,001***

-0,001**

0,013***

Juni

0

-0,001***

0,012***

Juli

0,001*

-0,001***

0,009***

Augustus

0,001**

-0,004***

0,008***

September

0,001***

-0,002***

0,009***

Oktober

0,002***

-0,001

0,015***

November

0,002***

-0,001

0,017***

December

0,002***

-0,001

0,019***

arbeidsbemiddeling

-0,003***

0,007***

-0,001

Constante

0,03***

0,043***

0,134***

N

4199298

4199298

4199298

*** p<0.01, ** p<0.05, * p<0.1

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

79

Bijlage D Aanvullende analyse: effecten
verkorting ketenbepaling na drie jaar
De casestudy van de ketenbepaling, zoals beschreven in Bijlage C, biedt inzicht in de (waterbed)effecten van de
verkorting van de ketenbepaling binnen twee jaar na instroom in het tijdelijke contract. Bijlage C laat zien of er door
de verkorting van de ketenbepaling van drie jaar naar twee jaar ook daadwerkelijk meer mensen binnen twee jaar
doorstromen van een tijdelijk naar een vast contract (bij dezelfde werkgever), of dat zij vaker uitstromen naar andere
flexibele contracten, werkloosheid of inactiviteit. Aanvullend daarop gaat deze bijlage nader in op de effecten van
de verkorting van de ketenbepaling drie jaar na start van het tijdelijke contract. Oftewel, heeft de verkorting van de
ketenbepaling van drie naar twee jaar er alleen voor gezorgd dat de doorstroom van een tijdelijk contract naar een
andere arbeidsvorm op een ander moment plaatsvindt, of stromen er uiteindelijk ook meer/minder mensen door
naar vaste contracten, andere flexibele contractvormen, werkloosheid of inactiviteit?

Aanpak
We gebruiken een zogenoemde difference-in-differences-analyse om de gevolgen van de aangepaste
ketenbepaling op de arbeidsmarktpositie drie jaar na start van het tijdelijke contract te bepalen. We selecteren
dezelfde analysegroepen als in de casestudy in Bijlage C: een behandelgroep van werkenden die 13 maanden in
een tijdelijk contract zitten en een controlegroep van werkenden die 9 maanden in een tijdelijk contract zitten. De
difference-in-differences-analyse vergelijkt de ontwikkeling in de kans op een bepaalde arbeidsmarktpositie in de
behandelgroep (tijdelijke contracten van 13 maanden) met de ontwikkeling in de kans op een bepaalde
arbeidsmarktposities in de controlegroep (tijdelijke contracten van 9 maanden).
Voor de behandelgroep kijken we naar de arbeidsmarktpositie 24 maanden later (37 maanden na instroom in het
tijdelijke contract). De verkorting van de ketenbepaling van drie naar twee jaar is bindend voor de behandelgroep
en kan effect hebben op hun arbeidsmarktpositie. Voor de controlegroep kijken we naar de arbeidsmarktpositie 12
maanden later (21 maanden na instroom in het tijdelijk contract). De verkorting van de ketenbepaling zou geen
effect moeten hebben voor de controlegroep, aangezien zij zowel vóór als na de Wwz de maximumduur van de
keten niet overschrijden op het moment van waarnemen (na 21 maanden). Deze veronderstelling is echter niet
direct te meten.
Het uitkomstjaar is leidend voor wat betreft de vergelijking tussen de behandel- en controlegroep. Bijvoorbeeld:
voor de uitkomsten in 2018 selecteren we een behandelgroep van werkenden die 24 maanden eerder (in 2016) 13
maanden in een tijdelijk contract zaten. Deze groep vergelijken we met de uitkomsten in 2018 van een
controlegroep van werkenden die 12 maanden eerder (in 2017) 9 maanden in een tijdelijk contract zaten. Voor
beide groepen gelden op het meetmoment (2018) dezelfde conjuncturele en institutionele omstandigheden,
waardoor de resultaten beter zijn toe te schrijven aan de invoering van de Wwz.
De periode van 1 juli 2017 tot en met 30 juni 2019 hanteren we als uitkomstjaren voor de periode na invoering van
de Wwz, de periode van 1 januari 2013 tot en met 31 december 2014 hanteren we als uitkomstjaren voor de periode
vóór invoering van de Wwz. Door de periode van 1 juli 2015 tot 1 juli 2016 niet mee te nemen is rekening gehouden
met het overgangsrecht van een jaar voor cao’s waarin voorafgaand aan de Wwz een ketenbepaling van drie jaar
stond vermeld. Door de periode van 1 juli 2019 tot en met 31 december 2019 niet mee te nemen houden we
rekening met anticipatie-effecten van de Wet arbeidsmarkt in balans (Wab).

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

80

We kijken naar de volgende arbeidsmarktposities: vast contract (ongeacht werkgevende), zelfstandig
ondernemerschap, een uitzendcontract, een oproepcontract, een tijdelijke contract (ongeacht werkgevender) en
werkloosheid/inactiviteit. Bijlage C bevat een verdere toelichting op de onderzoekspopulatie van gestarte tijdelijke
contracten, gebruikte datasets, gehanteerde indicatoren en een specificatie van een difference-in-differencesmodel.

Beschrijvende analyse
Een belangrijke aanname achter de difference in differences-analyse is de zogeheten ‘common trend’-aanname. De
‘common trend’-aanname veronderstelt dat de behandelgroep en de controlegroep in een situatie zonder Wwz
(interventie) dezelfde ontwikkeling zouden vertonen in de uitkomstmaten. De ‘common trend’-aanname kunnen we
niet hard testen, maar in het algemeen kijken onderzoekers vaak naar de ontwikkelingen in de uitkomstmaten
voorafgaand aan de interventie. Indien die ontwikkelingen een gelijke trend vertonen, lijkt het erop dat
conjuncturele ontwikkelingen en andere externe factoren eenzelfde invloed hebben op zowel de behandel- als de
controlegroep, waarmee de ‘common trend’-aanname plausibel is en verschillen na invoering van de Wwz ook
daadwerkelijk zijn toe te schrijven aan de Wwz.
Figuur D.1 laat zien dat er vóór invoering van de Wwz bij het merendeel van de verschillende arbeidsmarktposities
een vergelijkbare ontwikkeling tussen behandel- en controlegroep zichtbaar is wat betreft de kans op doorstroom
(een common trend). Zo is er in de periode van 2011 tot 2014 voor zowel de controle- als de behandelgroep sprake
van een (cumulatieve) daling in de kans op een vast contract, een stijging in de kans op een uitkering of inactiviteit
en een stijging in de kans op een oproepcontract, een uitzendcontract en zelfstandig ondernemerschap. De
ontwikkeling in de kans op een tijdelijk contract wijkt wel af tussen beide groepen: bij de controlegroep van 9
maanden lijkt er eerder sprake van een licht opgaande trend, terwijl bij de behandelgroep van 13 maanden er
eerder sprake is van een daling (alhoewel de trend stabiel is vanaf het meetjaar 2012). Daarnaast zijn er tussen de
behandel- en controlegroep kleine verschillen wat betreft de orde van grootte van de daling/stijging en zijn er ook
in specifieke jaren verschillen waarneembaar. Daarom is het goed om de bevindingen in deze bijlage met enige
voorzichtigheid te interpreteren, met name wat betreft de ontwikkeling in de kans op een tijdelijk contract.

Schattingsresultaten
Tabel D.1 laat de uitkomsten van de difference-in-differences-schattingen zien. Door de verkorting van de
ketenbepaling hebben werknemers op een tijdelijk contract ook drie jaar na instroom een grotere kans om een vast
contract te hebben. De toename is 0,8 procentpunt. Met een toename van 0,8 procentpunt drie jaar na instroom is
de door de Wwz veroorzaakte toename van 14,9 procentpunt aan vaste contracten binnen twee jaar na instroom
(zie casestudy hierboven) grotendeels tenietgedaan. Anders gezegd: tijdelijke werknemers krijgen door de Wwz
vooral sneller een vast contract, niet zozeer vaker een vast contract.
Aanvullend zorgt de verkorting van de ketenbepaling ervoor dat mensen na drie jaar minder vaak een uitkering
ontvangen of inactief zijn (afname van 2,6 procentpunt), maar vaker een tijdelijk contract ontvangen bij een andere
werkgever (toename van 2,3 procentpunt). Dat wil nog niet direct zeggen dat in totaal minder mensen uitstromen
naar een uitkering of inactiviteit. Immers, uit de eerdere analyses blijkt dat er door de verkorting sprake is van meer
uitstroom naar een uitkering of inactiviteit binnen twee jaar (waterbedeffect). Vermoedelijk heeft de verkorting van
de ketenbepaling ertoe geleid dat werkgevers minder lang werknemers vasthouden met wie ze toch geen
duurzame arbeidsrelatie willen aangaan, waardoor zij de beslissing om hen te laten gaan (en daarmee de
doorstroom naar een uitkering of inactiviteit) eerder nemen. Hierdoor kan de instroom in uitkeringen/inactiviteit op
korte termijn toenemen, maar komen werkenden ook weer eerder terecht bij andere werkgevers. Zo werd het

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

81

contract van werknemers in de situatie voorafgaand aan de Wwz logischerwijs vaker pas na 3 jaar (oude
ketenbepaling) beëindigd, met als gevolg dat zij precies drie jaar na instroom ook vaker een uitkering hebben en
(nog) geen nieuw werk. Onderzoek naar de effecten op langere termijn (bijvoorbeeld vier jaar na instroom) kan dit
uitwijzen, maar dat is vanwege de invoering van de Wet arbeidsmarkt in balans (Wab) in 2020 niet goed mogelijk.
Figuur D.1 De behandel- en controlegroep vertonen voorafgaand aan de Wwz bij het merendeel van de
arbeidsmarktposities een vergelijkbare ontwikkeling

Uitkering / inactiviteit

Vast contract
50%

20%

40%

15%

30%
10%

20%

5%

10%
0%
2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019

0%

2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019

Uitzendcontract
4%

60%

Tijdelijk contract

50%

3%

40%
30%

2%

20%

1%

10%
0%

0%

2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019

2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019

Zelfstandig

Oproepcontract
6%

5%
4%

4%

3%
2%

2%

1%
0%

0%
2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019
9 maanden tijdelijk contract (controlegroep)
13 maanden tijdelijk contract (behandelgroep)

2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

Tabel D.1

82

De verkorting van de ketenbepaling leidt niet tot méér vaste contracten, maar wel tot minde
uitkeringen/inactieven drie jaar na start van de keten

Arbeidsmarktpositie

Effect verkorting ketenbepaling op kans
arbeidsmarktpositie drie jaar na start tijdelijk
contract

Vast contract

0,8%-punt

Uitkering/inactiviteit

-2,6%-punt

Tijdelijk contract

2,3%-punt

Uitzendcontract

0,0%-punt

Oproepcontract

0,0%-punt

Zelfstandig ondernemerschap

-0,1%-punt

Noot:
Bron:

Dit is een samenvattende tabel van de difference-in-differences-schattingen (zie Tabel D.2). Voor de arbeidsmarktpositie
Overig (o.a. overleden, terug in onderwijs, naar het buitenland) geldt een effect van -0,3 procentpunt.
CBS Microdata, bewerking SEO Economisch Onderzoek (2023)

Relevantie waterbedeffect
Al hoewel de analyses waardevolle inzichten bieden in de uitwerking van de verkorting van de ketenbepaling op
de arbeidsmarkt, leren ze ons weinig over de aard en omvang van het waterbedeffect. De analyses bieden immers
maar beperkt inzicht in de reacties van werkgevenden en werkenden op beleidsprikkels. Het beleid was immers
gericht op het sneller laten doorstromen naar een vast contract, niet zozeer op een grotere doorstroom naar vaste
contracten. Dit in tegenstelling tot de hoofdanalyse, waarmee is onderzocht hoe werkgevers reageren op de
beleidsprikkel die ontstaat door verkorting van de ketenbepaling: conformeren zij zich aan de beoogde werking
van het beleid door tijdelijke werknemers sneller te laten doorstromen naar een vast contract, of vertonen zij nietbeoogd gedrag waardoor waterbedeffecten richting andere flexibele contracten, uitkeringsgebruik of inactiviteit
optreden?
Verder vindt de meting van de aanvullende analyse drie jaar na instroom plaats, terwijl werkgevers binnen twee jaar
een beslissing moeten nemen over doorstroom naar vaste contracten. Voortgaande dynamiek op de arbeidsmarkt
en gedrag van werknemers en werkgevers in de tussentijd kunnen eventuele waterbedeffecten tenietdoen. Zo ligt
het voor de hand dat werknemers die door de verkorting van de ketenbepaling eerder zijn uitgestroomd naar
uitkering/inactiviteit (waterbedeffect) of niet tevreden zijn met hun nieuwe arbeidsmarktpositie op zoek gaan naar
nieuw werk, waardoor nieuwe verschuivingen optreden.

Regressieresultaten
Tabel D.2

Regressie-resultaten difference-in-differences-schattingen
Vast contract

Inactief

Tijdelijk contract

Periode na Wwz

0,075***

-0,055***

-0,026***

Behandelgroep

0,119***

0,028***

-0,17***

Behandelgroep * periode na Wwz

0,008***

-0,026***

0,023***

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

83

Tijdelijk

0,097***

-0,024***

0,218***

Vrouw

-0,017***

0,02***

-0,001

Vmbo, PRO, havo-vwo onderbouw of
mbo1

0,024***

-0,055***

0,026***

Mbo2-mbo4, havo en vwo

0,072***

-0,097***

0,062***

Hbo AD, hbo- en wo-bachelor

0,123***

-0,123***

0,064***

Hbo- en wo-master of doctoraal

0,091***

-0,133***

0,092***

Onbekend

0,083***

-0,114***

0,045***

27 tot 35

0,023***

0,037***

0,008***

35 tot 45

0,042***

0,043***

-0,007***

45 tot 55

0,044***

0,053***

-0,018***

55 tot AOW

-0,015***

0,097***

-0,064***

Delfstoffenwinning

0,049***

-0,029***

0,017

Industrie

0,015***

-0,005*

0,032***

Energievoorziening

0,107***

0,012**

-0,091***

Waterbedrijven en afvalbeheer

0,004

-0,009**

0,054***

Bouwnijverheid

0,02***

-0,005*

0,022***

Handel

-0,049***

0,01***

0,044***

Vervoer en opslag

-0,041***

0,013***

0,042***

Horeca

-0,113***

0,027***

0,034***

Informatie en communicatie

0,021***

-0,003

0,025***

Financiële dienstverlening

0,047***

-0,011***

0,031***

Verhuur en handel van onroerend goed

0,006

-0,007**

0,041***

Specialistische zakelijke diensten

0,013***

-0,004

0,02***

Verhuur en overige zakelijke diensten

-0,035***

0,03***

0,013***

Openbaar bestuur en overheidsdiensten

-0,086***

0,001

-0,004

Onderwijs

-0,055***

-0,017***

-0,015***

Gezondheids- en welzijnszorg

0,019***

-0,013***

0,027***

Cultuur, sport en recreatie

-0,039***

0

-0,015***

Overige dienstverlening

-0,045***

0,008***

0,03***

Extraterritoriale organisaties en lichamen

-0,151***

-0,004

0,187***

Onbekend

0,075

0,123

-0,077

2 wp

0,005**

-0,011***

0,011***

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

84

3-4 wp

0,012***

-0,022***

0,03***

5-9 wp

0,02***

-0,033***

0,039***

10-19 wp

0,032***

-0,039***

0,04***

20-49 wp

0,049***

-0,042***

0,029***

50-99 wp

0,076***

-0,044***

0,002

100-149 wp

0,092***

-0,043***

-0,016***

150-199 wp

0,113***

-0,042***

-0,041***

200-249 wp

0,112***

-0,044***

-0,038***

250-499 wp

0,116***

-0,043***

-0,047***

500-999 wp

0,133***

-0,045***

-0,07***

1000-1999 wp

0,126***

-0,047***

-0,068***

>=2000 wp

0,105***

-0,035***

-0,074***

Friesland

0,026***

-0,008***

-0,011***

Drenthe

0,018***

-0,01***

0,005*

Overijssel

0,029***

-0,01***

0,012***

Flevoland

0,02***

-0,003*

0,013***

Gelderland

0,041***

-0,016***

0,009***

Utrecht

0,034***

-0,015***

0,014***

Noord-Holland

0,015***

-0,007***

0,012***

Zuid-Holland

0,023***

-0,007***

0,01***

Zeeland

0,052***

-0,022***

-0,001

Noord-Brabant

0,048***

-0,016***

0,008***

Limburg

0,025***

-0,007***

0,015***

Instroommaand: februari

0,003**

0,013***

-0,023***

Maart

-0,005***

0,014***

-0,015***

April

0,016***

0,018***

-0,042***

Mei

0,008***

0,015***

-0,032***

Juni

0,005***

0,014***

-0,031***

Juli

0,009***

0,011***

-0,03***

Augustus

0,006***

0,011***

-0,032***

September

-0,001

0,012***

-0,023***

Oktober

-0,003**

0,018***

-0,027***

November

-0,003**

0,02***

-0,027***

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

85

December

0,003*

0,019***

-0,031***

arbeidsbemiddeling

-0,102***

0,003**

0,015***

Constante

-0,057***

0,239***

0,249***

N

3637839

3637839

3637839

uitzendcontract

oproepcontract

zelfstandigen

Periode na Wwz

0,005***

0,002***

0,001***

Behandelgroep

0,004***

-0,008***

0,013***

Behandelgroep * periode na Wwz

-0,0005

-0,00004

-0,001

Tijdelijk

-0,008***

-0,204***

-0,017***

Vrouw

-0,008***

0,018***

-0,003***

Vmbo, PRO, havo-vwo onderbouw of
mbo1

0,004***

-0,001

0,004***

Mbo2-mbo4, havo en vwo

-0,005***

-0,007***

0,008***

Hbo AD, hbo- en wo-bachelor

-0,019***

-0,019***

0,017***

Hbo- en wo-master of doctoraal

-0,023***

-0,023***

0,025***

Onbekend

-0,016***

-0,008***

0,014***

27 tot 35

0

0,001***

0,01***

35 tot 45

-0,002***

0,004***

0,016***

45 tot 55

-0,003***

0,007***

0,017***

55 tot AOW

-0,008***

0,008***

0,007***

Delfstoffenwinning

-0,014***

-0,019***

-0,021***

Industrie

-0,003*

-0,015***

-0,019***

Energievoorziening

-0,003

-0,017***

-0,013***

Waterbedrijven en afvalbeheer

0,002

-0,013***

-0,018***

Bouwnijverheid

-0,002

-0,012***

-0,006***

Handel

-0,011***

-0,004**

-0,01***

Vervoer en opslag

0,002

-0,001

0

Horeca

-0,003*

0,008***

-0,005***

Informatie en communicatie

-0,016***

-0,015***

-0,005***

Financiële dienstverlening

-0,008***

-0,015***

-0,018***

Verhuur en handel van onroerend goed

-0,01***

-0,014***

-0,01***

*** p<0.01, ** p<0.05, * p<0.1

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

86

Specialistische zakelijke diensten

-0,01***

-0,014***

-0,009***

Verhuur en overige zakelijke diensten

0,009***

0,005***

-0,007***

Openbaar bestuur en overheidsdiensten

0,002

-0,014***

0,021***

Onderwijs

-0,016***

-0,016***

0,002

Gezondheids- en welzijnszorg

-0,023***

-0,002

-0,002

Cultuur, sport en recreatie

-0,009***

-0,007***

0,025***

Overige dienstverlening

-0,014***

-0,007***

0,018***

Extraterritoriale organisaties en lichamen

-0,02***

-0,029***

-0,036***

Onbekend

-0,029***

-0,035***

-0,065***

2 wp

0

0,003**

-0,005***

3-4 wp

-0,001

0,002

-0,015***

5-9 wp

-0,001*

0,001

-0,024***

10-19 wp

-0,001

-0,002**

-0,032***

20-49 wp

0

-0,004***

-0,039***

50-99 wp

0,002***

-0,003***

-0,043***

100-149 wp

0,003***

-0,003***

-0,045***

150-199 wp

0,004***

-0,005***

-0,044***

200-249 wp

0,003***

-0,006***

-0,045***

250-499 wp

0,003***

-0,003***

-0,044***

500-999 wp

0,003***

-0,002**

-0,044***

1000-1999 wp

0,008***

-0,005***

-0,044***

>=2000 wp

0,005***

-0,011***

-0,043***

Friesland

0,001

0,004***

0,011***

Drenthe

0

0

0,002*

Overijssel

-0,01***

-0,003**

0,002**

Flevoland

-0,012***

-0,001

0,004***

Gelderland

-0,014***

-0,003***

0,004***

Utrecht

-0,018***

-0,007***

0,007***

Noord-Holland

-0,018***

-0,001

0,01***

Zuid-Holland

-0,016***

-0,003***

0,004***

Zeeland

-0,013***

0,002

0,008***

Noord-Brabant

-0,012***

-0,004***

0,004***

Limburg

-0,007***

-0,002*

-0,001

WATERBEDEFFECTEN VAN ARBEIDSMARKTBELEID

87

Instroommaand: februari

0,004***

0,001*

-0,002***

Maart

0,004***

0

-0,001**

April

0,002***

-0,002***

-0,001*

Mei

0,003***

-0,001*

-0,001*

Juni

0,003***

-0,001

-0,002***

Juli

0,001**

-0,002***

-0,002***

Augustus

0,003***

0

-0,005***

September

0,002***

0,002***

0

Oktober

0,005***

0,003***

-0,002***

November

0,006***

0,003***

-0,002***

December

0,004***

0,001

-0,002**

arbeidsbemiddeling

0,032***

-0,01***

0,009***

Constante

0,064***

0,236***

0,065***

N

3637839

3637839

3637839

“De wetenschap dat
het goed is.”
SEO Economisch Onderzoek doet onafhankelijk
toegepast onderzoek in opdracht van overheid en
bedrijfsleven.

Ons

onderzoek

helpt

onze

opdrachtgevers bij het nemen van beslissingen.
SEO Economisch Onderzoek is gelieerd aan de
Universiteit van Amsterdam. Dat geeft ons zicht op
de nieuwste wetenschappelijke methoden. We
hebben geen winstoogmerk en investeren continu
in het intellectueel kapitaal van de medewerkers via
promotietrajecten,

het

uitbrengen

van

wetenschappelijke publicaties, kennisnetwerken
en congresbezoek.

SEO-rapport 2023-34
ISBN 978-90-5220-274-7
Informatie & Disclaimer
SEO Economisch Onderzoek heeft op de verkregen informatie en data geen onderzoek uitgevoerd dat het karakter draagt van
een accountantscontrole of due diligence. SEO is niet verantwoordelijk voor fouten of omissies in de verkregen informatie en
data.
Copyright © 2022 SEO Amsterdam.
Alle rechten voorbehouden. Het is geoorloofd gegevens uit dit magazine te gebruiken in artikelen, onderzoeken en
collegesyllabi, mits daarbij de bron duidelijk en nauwkeurig wordt vermeld. Gegevens uit dit rapport mogen niet voor
commerciële doeleinden gebruikt worden zonder voorafgaande toestemming van de auteur(s). Toestemming kan worden
verkregen via secretariaat@seo.nl.

Roetersstraat 29

+31 20 525 1630

1018 WB, Amsterdam

secretariaat@seo.nl
www.seo.nl