Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2017–2018

21 501-07

Raad voor Economische en Financiële Zaken

Nr. 1486

BRIEF VAN DE MINISTER VAN FINANCIËN
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 16 februari 2018
conform mijn toezegging bij het AO Eurogroep/Ecofin van 18 januari jl.
(Kamerstuk 21 501–07, nr. 1483) geef ik hierbij een verdere toelichting op
de opbouw van het Nederlandse handelsoverschot.
Het lid Leijten (SP) vroeg mij naar de opbouw van het Nederlandse
handelsoverschot en het oordeel van de Europese Commissie in het kader
van de Macro-economische onevenwichtighedenprocedure (MEOP).
Het Nederlandse saldo op de lopende rekening
Het handelsoverschot is het saldo van de toegevoegde waarde die
Nederland elk jaar verdient met de uitvoer van goederen en diensten aan
andere landen, minus de invoer van goederen en diensten uit andere
landen.
De handelsbalans is iets anders dan de balans op de lopende rekening. De
balans op de lopende rekening is het saldo van alle bestedingen uit het
buitenland, minus de bestedingen die Nederland in het buitenland doet.
Dat kan worden berekend als de optelsom van de handelsbalans en de
balans van primaire en secundaire inkomens, bijvoorbeeld rentebetalingen en lonen, maar ook ontwikkelingshulp of de Nederlandse
afdrachten aan de EU. Een andere manier om het saldo op de lopende
rekening te bepalen is als het saldo van de besparingen van alle binnenlandse sectoren (niet-financiële bedrijven, huishoudens, overheid en
financiële instellingen).
Nederland had in 2016 een handelsoverschot van iets meer dan 10% bbp.
Figuur 1 laat zien dat het overschot op de handelsbalans sinds 2013
ongeveer stabiel is, maar hoger ligt dan vòòr de crisis. Het saldo van
primaire en secundaire inkomens is de laatste jaren gedaald. De saldi van
de handelsbalans en de lopende rekening in 2017 zijn nog niet bekend.

kst-21501-07-1486
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2018

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 21 501-07, nr. 1486

1

Figuur 1. Handelssaldo en saldo primaire en secundaire inkomens, Nederland

Bron: CBS, 2017

Figuur 2 laat zien dat het overschot op de lopende rekening de afgelopen
jaren is afgenomen. Het totale overschot op de lopende rekening was in
2016 7,9% bbp, terwijl het in 2012 nog ongeveer 10% bbp was. De grafiek
laat ook zien dat, uitgesplitst naar sectoren, het grootste deel van het
spaaroverschot ontstaat bij niet-financiële bedrijven. In 2016 hadden
huishoudens, financiële instellingen en de overheid een beperkt positief
spaarsaldo.
Figuur 2. Saldo lopende rekening naar sectoren, Nederland

Bron: CBS, 2017

In uw Kamer heb ik aangegeven ook in te gaan op de drijvende krachten
achter het overschot op de lopende rekening en de ontwikkeling daarvan.
Dat zal ik hieronder doen.
Lopende rekening
Figuur 2 laat zien dat het saldo op de lopende rekening sinds 2013 is
gedaald. Daarbij speelt ten eerste de conjunctuur een rol. De conjuncturele verbetering van de afgelopen jaren draagt, samen met de genomen
maatregelen om de overheidsfinanciën op orde te brengen, bij aan een
positiever EMU-saldo, en daarmee het spaarsaldo van de overheid. Deze
verbetering heeft een opwaarts effect op het overschot op de lopende
rekening.
De besparingen van huishoudens worden ook beïnvloed door de
conjunctuur, al is het effect hier minder eenduidig. Tijdens de crisis liepen
de totale besparingen van huishoudens op, en sinds 2013 zijn de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 21 501-07, nr. 1486

2

huishoudbesparingen weer gedaald. Een mogelijke verklaring is dat
sommige huishoudens in slechte tijden extra sparen om schulden af te
lossen. Overigens zijn er ook meer structurele factoren die de besparingen
van huishoudens bepalen, zoals vergrijzing. Naarmate de bevolking van
een land vergrijst zullen huishoudens eerst meer sparen, en naarmate
steeds meer huishoudens zelf met pensioen gaan, juist minder sparen.
Tot slot is het spaarsaldo van niet-financiële bedrijven al geruime tijd
positief. Het aantrekkelijke Nederlandse vestigingsklimaat is een factor in
de vestiging van sommige grote multinationals in Nederland. De winsten
van deze multinationals worden in toenemende mate gedreven door hun
buitenlandse dochtermaatschappijen, waarvan de winsten in Nederland
worden geboekt. Voor zover deze hogere winst niet wordt uitgekeerd aan
aandeelhouders, draagt hij bij aan de oploop van de bedrijfsbesparingen.1
Het spaaroverschot van niet-financiële bedrijven is de afgelopen jaren
gedaald. Onderliggende cijfers van het CBS laten zien dat bedrijven de
afgelopen jaren meer zijn gaan besteden aan loonkosten en aan investeringen, wat een neerwaarts effect heeft op het spaarsaldo.2
Handelsbalans
Er is geen eenduidige verklaring waarom Nederland een groot overschot
heeft op de handelsbalans. De relatief grote openheid van de Nederlandse
economie speelt een rol, net als het feit dat Nederland relatief veel
wederuitvoer kent. De exportpositie van een land kan afhangen van veel
factoren, zoals de internationale prijsconcurrentiepositie, maar ook de
kwaliteit van instituties en de sectorstructuur van een land.
Het handelsoverschot is tussen 2009 en 2013 toegenomen. Dit kan deels
worden verklaard door de conjunctuur. In economisch slechte tijden
consumeren huishoudens namelijk meestal minder. Dat heeft ook een
effect op de import van goederen en diensten uit het buitenland, en
daarmee op de handelsbalans.
Het Nederlandse overschot op de handelsbalans lijkt geen aanwijzing dat
Nederland welvaart misloopt of onverstandig beleid voert. Het overschot
is met name een aanwijzing dat Nederlandse bedrijven internationaal
goed gepositioneerd zijn op de markten voor goederen en diensten.
De rol van de lopende rekening in de Macro-Economische
Onevenwichtighedenprocedure
Het saldo op de lopende rekening wordt door de Europese Commissie
gemonitord in het kader van de macro-economische onevenwichtighedenprocedure. In het jaarlijkse Alert Mechanism Report worden aan de
hand van een scorebord met indicatoren en indicatieve drempelwaarden
mogelijke macro-economische onevenwichtigheden in lidstaten
opgespoord. Het driejaarsgemiddelde van het lopenderekeningsaldo is
één van de indicatoren op het MEOP-scorebord, met indicatieve drempelwaarden van – 4% bbp en + 6% bbp. Dit onderscheid tussen overschotten
en tekorten volgt ook uit Verordening 1176/2011, waarin wordt aange-

1

Zie onder andere: Eggelte et al., 2014, Het Nederlandse spaaroverschot ontleed, DNB
Occasional Study Vol 12. (6); CPB, 2015, Oorzaken en beleidsgevolgen van het overschot op de
Nederlandse lopende rekening, CPB Policy Brief 2015/05 en IMF, 2017, Kingdom of the
Netherlands – Selected Issues, IMF Country Report 17/78.
2
CBS, 2017, Nederlands spaaroverschot neemt af, De Nederlandse economie 2017/03.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 21 501-07, nr. 1486

3

geven dat actie vooral urgent is in geval van landen met een tekort op de
lopende rekening.3
Op basis van een analyse van het scorebord wordt bepaald welke
lidstaten worden onderworpen aan een nader onderzoek. Een hoog
overschot op de lopende rekening is dus niet voldoende om te concluderen dat een lidstaat «onevenwichtigheden» of «buitensporige onevenwichtigheden» kent. Hiervoor wordt een landenspecifieke analyse gedaan
in het zogenaamde diepteonderzoek. Indien in een diepteonderzoek wordt
geconcludeerd dat een lidstaat met onevenwichtigheden kampt, kan de
Europese Raad op voorstel van de Commissie aanbevelingen doen. Bij
buitensporige onevenwichtigheden kan de Commissie daarnaast
overgaan tot plaatsing van een lidstaat in de buitensporige onevenwichtighedenprocedure (de correctieve arm van de MEOP).
Omdat Nederland de drempelwaarde voor het overschot op de lopende
rekening overschrijdt, alsmede de drempelwaarde voor het private
schuldniveau, zal de Commissie dit jaar voor het zesde jaar op rij een
diepteonderzoek uitvoeren naar mogelijke onevenwichtigheden in de
Nederlandse economie.4 Op basis van het diepteonderzoek van februari
2017 is Nederland vorig jaar ingedeeld in de categorie «onevenwichtigheden». Andere lidstaten in deze categorie zijn Duitsland, Ierland, Spanje,
Slovenië en Zweden. Er bevinden zich momenteel zes lidstaten in de
categorie «buitensporige onevenwichtigheden», te weten Bulgarije,
Frankrijk, Kroatië, Italië, Portugal en Cyprus.
Tot slot wil ik nog ingaan op de opmerking van het lid Leijten dat het
Nederlandse handelsoverschot ten koste zou gaan van zuidelijke
eurolanden. Het feit dat Nederland ten opzichte van een ander land meer
exporteert dan importeert, betekent niet dat dit ten koste gaat van de
welvaart van de handelspartner. Statistisch gezien klopt het dat een
handelsoverschot in één land gespiegeld wordt in een handelstekort in
een ander land, maar internationale handel leidt op zichzelf tot welvaartswinst (bijvoorbeeld via economische specialisatie of lagere consumentenprijzen) en is daarom geen zero sum game.
Overigens hebben veel Zuid-Europese landen een overschot op de
lopende rekening. Volgens Eurostat had Griekenland in 2016 een tekort op
de lopende rekening van 1,1% bbp, maar hadden Italië, Spanje en
Portugal een overschot (van resp. 2,7%, 1,9% en 0,7% bbp).
Ik hoop u met deze brief naar tevredenheid te hebben geïnformeerd.
De Minister van Financiën,
W.B. Hoekstra

3

Verordening 1176/2011 VWEU, preambule 17: «Gelet op de zwakke punten en de omvang van
de vereiste aanpassing is actie vooral urgent in de lidstaten met aanhoudende grote tekorten
op de lopende rekening en met een tanend concurrentievermogen. Bovendien moet het beleid
in lidstaten die grote overschotten op de lopende rekening opbouwen, erop gericht zijn
maatregelen vast te stellen en uit te voeren die de binnenlandse vraag stimuleren en het
groeipotentieel doen toenemen.»
4
Zie Kamerstuk 21 501-20, nr. 1283, Kabinetsreactie startdocumenten Europees Semester 2018.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2017–2018, 21 501-07, nr. 1486

4