Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

29 325

Maatschappelijke Opvang

Nr. 155

BRIEF VAN DE STAATSSECRETARIS VAN VOLKSGEZONDHEID,
WELZIJN EN SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 30 juni 2023
Ik maak mij grote zorgen over signalen die ik ontvang over de druk op de
maatschappelijke opvang, die nog steeds erg hoog is. Dit ondanks de
stevige inzet van gemeenten, aanbieders en overige betrokken partijen.
De urgentie om de acties uit het Nationaal Actieplan Dakloosheid: Eerst
een Thuis snel op poten te zetten blijft dan ook onverminderd hoog.
Tegelijkertijd is het van belang dat mensen met een psychosociale
kwetsbaarheid als gelijkwaardig burger kunnen deelnemen in de
samenleving. Dit met zoveel mogelijk zelfstandige huisvesting, met
ondersteuning op maat in de wijk. Mede door het uitstellen van het
woonplaatsbeginsel met een jaar (en gelijktijdig het nieuwe objectieve
verdeelmodel voor beschermd wonen) en de blijvend hoge druk op de
maatschappelijke opvang is het van groot belang om met alle partijen
samen te blijven werken aan de transformatie van maatschappelijke
opvang en beschermd wonen naar Wonen Eerst en een Beschermd Thuis.
Samen met gemeenten, aanbieders, cliëntorganisaties en diverse andere
betrokken partijen zet ik mij in om passende ondersteuning en zorg voor
mensen met een psychische en psychosociale kwetsbaarheid te organiseren. Bij voorkeur wordt deze ondersteuning en zorg dichtbij mensen
georganiseerd. De transitie van de maatschappelijke opvang en
beschermd wonen naar Wonen Eerst en een Beschermd Thuis moeten we
integraal en in samenhang met elkaar organiseren.
In deze Kamerbrief informeer ik u over enkele relevante landelijke
ontwikkelingen op het gebied van het Actieplan Dakloosheid en een aantal
ontwikkelingen met betrekking tot beschermd wonen.
De belangrijkste punten uit deze brief:
− De ontwikkelingen met betrekking tot het Actieplan Dakloosheid: Eerst
een Thuis, waaronder de monitoring van de voortgang via het
dashboard en voorkomen van huisuitzettingen.

kst-29325-155
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 325, nr. 155

1

− Gemeenten, aanbieders en overige betrokkenen werken aan de
gewenste transitie «van beschermd wonen naar een beschermd
thuis». De invoering van het wetsvoorstel wordt een jaar uitgesteld.
− Het onderzoek naar bemoeizorg gaat naar verwachting rond de zomer
van start; de planning van het onderzoek is nog onderwerp van
gesprek met betrokken partijen.
Nationaal Actieplan Dakloosheid: Eerst een Thuis
Ruim een half jaar geleden lanceerde ik samen met de Minister voor
Armoede, Participatie en Pensioenen en de Minister voor Ruimtelijke
Ordening en Volkshuisvesting het Nationaal Actieplan Dakloosheid: Eerst
een Thuis. Bij de lancering van het Actieplan heb ik de ambitie uitgesproken om te komen tot een forse daling van het aantal dakloze mensen
in Nederland, en me verbonden aan het uitbannen van dakloosheid voor
2030 conform de Lissabon Verklaring.1 We omarmen het uitgangspunt dat
dakloosheid in de eerste instantie een woonprobleem is en geen
zorgprobleem. Daarnaast zetten we in op preventie: schulden en
gezondheidsproblemen moeten vroegtijdig gesignaleerd worden, om te
voorkomen dat de problemen verergeren en mensen op straat belanden.
De aanpak van dakloosheid vraagt om een rigoureuze keuze en anders
kijken naar dakloosheid. We willen af van het aan de achterkant managen
van dakloosheid via de maatschappelijke opvang. Deze wezenlijk nieuwe
benadering van maatschappelijke opvang naar preventie en Wonen Eerst
vraagt om oplossingen die op diverse domeinen liggen. Het vraagt dan
ook een nog intensievere integrale samenwerking met verschillende
partners op lokaal, regionaal én landelijk niveau. Dakloosheid is geen
individueel probleem. Het is een probleem dat ons allemaal aangaat. Het
is aan gemeenten en hun lokale partners om de ondersteuning van
jongeren en volwassenen in een kwetsbare positie goed te organiseren.
Hiervoor is adequaat beleid en visie nodig op regionaal niveau in lijn met
de leidende principes en de ambitie van het Actieplan.
Ik ontvang signalen vanuit het veld, onder meer door twee recente
brieven aan uw Kamer van de jongerencoalitie SamenThuis20302, die
zorgen hebben over de sturing en de monitoring op de voortgang op de
ambitie en de beoogde paradigmashift. Ik deel de observatie dat zonder
inzicht in aantallen en de voortgang op de transformatie, het voor de
samenwerkende partijen ingewikkeld is om de juiste beleidsinterventies
door te voeren en sturing te geven aan de opgave. Eén van de bestuurlijke
afspraken3 die is gemaakt tussen de VNG, gemeenten, Valente, Aedes, het
Leger des Heils, de Nederlandse ggz en het rijk, is dan ook dat alle
centrumgemeenten een regionaal plan maken in lijn met het Actieplan
Dakloosheid, dat wordt vastgesteld door alle colleges van Burgemeester
en Wethouders in de regio. Gemeenten zijn daar op dit moment hard mee
bezig in afstemming met hun lokale en/of regionale partners.4 Ook
worden er deze zomer door het Instituut voor Publieke Waarden in
samenwerking met de VNG en andere partners uit de coalitie dakloosheid
Summer Schools voor regio’s georganiseerd om hun aanpak dakloosheid
verder in lijn met het Actieplan Dakloosheid te brengen. Daarnaast is op
initiatief van de VNG in de bestuurlijke afspraken opgenomen dat de VNG
een dashboard ontwikkelt waarin de voortgang op de verschillende
1

Zie: 20210619_bb – Lisbon Declaration on the European Platform on Combatting HomelessnessFINAL (10).pdf.
2
Ingezonden brieven SamenThuis2030.
3
Zie: Bestuurlijke afspraken bij Nationaal Actieplan Dakloosheid | Publicatie | Rijksoverheid.nl.
4
Zie: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/publicaties/2022/12/01/bestuurlijke-afspraken-bijnationaal-actieplan-dakloosheid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 325, nr. 155

2

inhoudelijke doelen uit het Actieplan inzichtelijk wordt gemaakt. Een
belangrijk instrument dat relevante informatie moet bieden over de
gewenste transformatie in de aanpak van dakloosheid. Aan dit dashboard
is het afgelopen half jaar met grote zorgvuldigheid in een intensief traject
hard getrokken. Gemeenten, opvangorganisaties, ervaringskenners,
belangenbehartigers, ministeries en partijen uit de Nationale Coalitie
Dakloosheid werken hier actief aan mee.5 Na de zomer wordt dit
dashboard bestuurlijk vastgesteld en voor het eerst ingevuld door
centrumgemeenten. Ik verwacht uw Kamer daarom eind 2023 uitgebreider
te kunnen informeren over de stand van zaken in de regio’s met
betrekking tot de aanpak van dakloosheid in lijn met de leidende principes
van het Actieplan.
Onderdeel van het Actieplan en de bijbehorende bestuurlijke afspraken is
ook het versterken van het inzicht op het aantal dakloze jongeren en
volwassenen via een nieuwe definiëring en categorisering van
dakloosheid op basis van Ethos-light6. Om meer inzicht te krijgen in het
aantal dakloze mensen in Nederland werken het CBS en VNG Realisatie
samen aan een kwantitatieve monitor via de Gemeentelijke Monitor
Sociaal Domein waarbij op termijn toegewerkt wordt naar een telling op
basis van de Ethos-light classificatie, zodat in 2030 dakloze mensen
structureel en beter in beeld kunnen worden gebracht. Deze kwantitatieve
monitor kan in de toekomst door alle (centrum)gemeenten worden
ingevuld.
Daarnaast is het laten uitvoeren van een onderzoek ingepland naar de
voortgang van de aanpak van dakloosheid, inclusief (financiële) middelen,
en de daaraan gekoppelde doelstelling uit de Lissabon Verklaring om in
2030 het aantal dakloze mensen tot nul te reduceren. Met het laatste
wordt invulling gegeven aan de motie van het lid Westerveld.7 Dit
onderzoek naar aanleiding van motie Westerveld wordt uitgevoerd in de
periode 2024–2026 en kan worden benut als tussentijdse evaluatie om de
voortgang op het behalen van de doelstellingen te evalueren en indien
nodig bij te sturen. In de voorliggende periode streef ik ernaar het
genoemde dashboard te benutten om de voortgang te monitoren, en
inzicht te krijgen in de gewenste transformatie, tussentijdse resultaten en
signalen. Onze rol daarbij is om, in samenspraak met gemeenten, VNG en
partners, het goede gesprek te blijven voeren, de benodigde vernieuwing
en versnelling te ontwikkelen, te stimuleren en regie te voeren om de
noodzakelijke beweging van opvang naar preventie van dakloosheid en
Wonen Eerst te realiseren. Hiermee kom ik tevens tegemoet aan de
signalen en wensen van de samenwerkende jongerenorganisaties in de
coalitie SamenThuis2030, die de vaste Kamercommissies van het
Ministerie van VWS, Sociale Zaken en Werkgelegenheid en Binnenlandse
zaken hebben geschreven8 over hun zorgen.

5

Motie van de leden Mohandis en Van den Hil, Kamerstuk 29 325, nr. 144.
Dit is een brede definitie van dakloosheid, waarbij de verschillende leefsituaties van dakloze
mensen aan de hand van 7 categorieën worden onderscheiden: 1. Mensen die in openbare
ruimte slapen; 2. Mensen in noodopvang; 3. Mensen in tijdelijke dak- en thuislozenopvang
(residentieel); 4. Mensen die langer dan noodzakelijk in een instelling verblijven vanwege
gebrek aan huisvesting (GGZ, BW, jeugdzorg, detentie); 5. Mensen die op onconventionele
woonplekken (camping, bootjes, auto’s) verblijven vanwege gebrek aan huisvesting; 6. Mensen
die noodzakelijkerwijs bij vrienden, kennissen, familie wonen (bankslapers); 7. Mensen die
geconfronteerd worden met dreigende huisuitzetting.
7
Motie van het lid Westerveld Kamerstuk 36 200 XVI, nr. 73.
8
Ingezonden brieven SamenThuis2030.
6

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 325, nr. 155

3

Voorkomen huisuitzettingen
Eén van de ambities uit het Actieplan is om huisuitzettingen zo veel
mogelijk te voorkomen en dat als dit toch gebeurt, ervoor te zorgen dat er
passende hulp wordt geboden voor een andere huisvestingsoplossing.
Met deze brief geef ik invulling aan mijn toezegging in het commissiedebat maatschappelijke opvang/beschermd wonen van 7 december 2022
om vóór het zomerreces terug te komen op de stand van zaken rondom
huisuitzettingen.9
In december 2022 heeft de Minister voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke
Ordening nieuwe bestuurlijke afspraken gemaakt met VNG, Aedes, IVBN,
Vastgoedbelang en Kences. Met deze afspraken hebben de partijen de
intentie uitgesproken om huisuitzettingen door betaalachterstanden als
gevolg van de energiecrisis en hoge inflatie, zoveel mogelijk te
voorkomen.
Rond de zomer stuurt de Minister voor Volkshuisvesting en Ruimtelijke
Ordening mede namens de Minister voor Armoedebeleid, Participatie en
Pensioenen en mijzelf een brief naar uw Kamer in reactie op het rapport
«Als de overheid niet thuis geeft» van de Nationale ombudsman en de
Kinderombudsman, waarin uitgebreid ingegaan wordt op o.a. de
maatregelen ter voorkoming van huisuitzettingen.
Voorkomen van dakloosheid onder jongeren die uit jeugdzorg
uitstromen
Tijdens het Tweeminutendebat Maatschappelijke Opvang/Beschermd
Wonen van 15 december jl. hebben de leden Werner en Mohandis10 en
het lid Raemakers11 aandacht gevraagd voor jongeren die intramurale
jeugdhulp verlaten. De reactie op deze moties is meegenomen in de
voortgangsbrief Jeugd12 die op 20 juni jl. naar uw Kamer is gestuurd.
Van beschermd wonen naar een beschermd thuis
Op 16 januari 2023 is het wetsvoorstel Wijziging van de Wet maatschappelijke ondersteuning 2015 in verband met de invoering van het woonplaatsbeginsel voor beschermd wonen ingediend bij de Tweede Kamer.13 In dat
wetsvoorstel is ook nader geregeld dat gemeenten samen moeten werken
bij de uitvoering van beschermd wonen. In deze brief informeer ik u graag
nader over de voorgenomen planning. In het kader van de wetsbehandeling heeft op 8 maart een technische briefing en op 17 april 2023 een
rondetafelgesprek plaatsgevonden. Op 22 mei 2023 heeft de Tweede
Kamer de nota naar aanleiding van het verslag vastgesteld.14
De voorgenomen invoeringsdatum van het woonplaatsbeginsel en
gelijktijdig van het nieuwe objectieve verdeelmodel voor beschermd
wonen was 1 januari 2024. Zowel het rijk als de VNG hebben geconstateerd dat dit tijdpad – gelet op de fase van parlementaire behandeling
waarin het wetsvoorstel zich nu bevindt – te krap is gebleken. Nieuwe
streefdatum voor de invoering van het woonplaatsbeginsel en het nieuwe
verdeelmodel wordt 1 januari 2025.

9

Kamerstuk 29 325, nr. 153.
Kamerstuk 29 325, nr. 152.
11
Kamerstuk 29 325, nr. 140.
12
Kamerstuk 31 839, nr. 964.
13
Kamerstuk 36 288.
14
Kamerstuk 36 288, nr. 5.
10

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 325, nr. 155

4

De voorbereiding van de implementatie van het advies «van beschermd
wonen naar een beschermd thuis» is het afgelopen half jaar verder
gevorderd. Gemeenten worden daarbij ondersteund door het Transitieteam Beschermd thuis en specifiek rond de voorgenomen invoering
van het woonplaatsbeginsel beschermd wonen en het beheersen van de
administratieve lasten door het Ketenbureau i-sociaal domein. Daartoe
zijn handreikingen opgesteld en worden webinars georganiseerd.
Gemeenten maken op basis van de huidige regelgeving al stappen om
meer mogelijkheden te scheppen voor hun inwoners om beschermd thuis
te blijven wonen met ambulante begeleiding. Gemeenten geven aan voor
verdergaande stappen met betrekking tot de invoering van het objectief
verdeelmodel, de doordecentralisatie van de middelen voor beschermd
wonen en het woonplaatsbeginsel noodzakelijk te achten.15 Het feit dat de
invoering van het wetsvoorstel (wederom) is uitgesteld leidt tot veel
onrust en vragen bij gemeenten.
Bemoeizorg
Het is belangrijk dat mensen met psychische en psychosociale problematiek tijdig worden geholpen; ook of misschien wel juist als zij niet uit
zichzelf hulp zoeken. In dat kader is bemoeizorg een belangrijke gemeentelijke taak.16 Bemoeizorgteams leggen voorzichtig contact met de
persoon. Ze nemen de tijd om vertrouwen te winnen en een relatie op te
bouwen. Als dat vertrouwen er is, wordt gezocht naar passende hulpverlening. Door in te zetten op bemoeizorg kan verergering van problematiek
worden voorkomen en kan – in sommige gevallen – tevens worden
voorkomen dat mensen overlast veroorzaken of onnodig in aanraking
komen met politie en justitie.
Gemeenten geven op verschillende manieren invulling aan bemoeizorgtaken. In een aantal gemeenten wordt bemoeizorg ingekocht bij één of
meerdere zorg-/welzijnsaanbieders, in andere gemeenten wordt zelf
uitvoering gegeven aan de bemoeizorg. Vaak wordt gewerkt met
outreachende (bemoeizorg)teams die – in opdracht van gemeenten –
ingezet worden vanuit de regionaal georganiseerde GGD’en. Ik zie daarbij
ook verschillende ontwikkelingen in de uitvoering van bemoeizorg,
waaronder domeinoverstijgende samenwerking door het betrekken van
het veiligheidsdomein en/of de samenwerking met FACT-teams van
ggz-aanbieders. Daarnaast zijn er verschillen als het gaat om het
schaalniveau waarop bemoeizorg wordt ingezet: van wijkgericht tot lokaal
en in een enkel geval regionaal. Deze variatie is passend bij de (decentrale) verantwoordelijkheid van gemeenten voor bemoeizorg, maar
hierdoor ontbreekt het aan een gestructureerd en duidelijk beeld over hoe
gemeenten invulling geven aan hun taken wat betreft bemoeizorg en wat
hierbij kansen en knelpunten zijn. Daarom wil ik samen met het Ministerie
van JenV en in nauw overleg met andere relevante stakeholders
uitvoering geven aan een (actie)onderzoek om de invulling van deze
gemeentelijke taak beter in beeld te krijgen.
Tijdens het commissiedebat ggz en suïcidepreventie van 19 april jl.
(Kamerstukken 25 424 en 29 689, nr. 662) heb ik u toegezegd u voor het
zomerreces te informeren over de planning van het (actie)onderzoek. Het
onderzoek zal bestaan uit (eerst) het in kaart brengen van de huidige
uitvoeringspraktijk en (vervolgens) zal in een aantal regio’s worden
gewerkt aan verbeteringen in de praktijk. Door middel van dit onderzoek
15

Zie: https://vng.nl/nieuws/uitstel-woonplaatsbeginsel-bw-leidt-tot-chagrijn#:~:text=
We%20vroegen%20Otwin%20van%20Dijk%2C%20lid%20van%20de,omdat%20daar
%20de%20beste%20plek%20voor%20herstel%20is.
16
Zie: Bijlage bij Kamerstuk 25 424, nr. 424.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 325, nr. 155

5

willen we meer zicht krijgen op de uitvoering van de wettelijke taken van
gemeenten betreffende bemoeizorg, maar ook op welke wijze het zorg-,
sociaal en veiligheidsdomein op lokaal niveau met elkaar samenwerken
en hoe we deze samenwerking kunnen verbeteren. Over de precieze
planning van het onderzoek en fasering vindt op dit moment echter nog
afstemming plaats met partijen. Ik verwacht u in het najaar hierover nader
te kunnen informeren.
Passende zorg voor mensen met verward en/of onbegrepen
gedrag
Ik heb verschillende signalen ontvangen dat maatschappelijke opvanglocaties steeds vaker te maken krijgen met personen die dakloos zijn en
(ernstig) verward en/of onbegrepen gedrag vertonen. Het gaat hierbij om
mensen bij wie vaak meerdere problemen tegelijk spelen; verslavings- en
psychische problemen en die ook niet zelden een (lichte) verstandelijke
beperking hebben. Deze stapeling van problemen leidt tot zeer complex
en soms zelfs gevaarlijk gedrag, waardoor soms sprake is van risicovolle
en onveilige situaties voor bijvoorbeeld medewerkers en andere mensen
die gebruik maken van de maatschappelijke opvang.
Daarbij geven medewerkers van maatschappelijke opvanglocaties aan dat
mensen die acute zorg nodig hebben vaak snel terecht kunnen bij de
crisisdienst. Echter, als sprake is van een minder acute situatie waarbij wel
zorg nodig is, dan melden deze mensen zich vaak bij de maatschappelijke
opvang. In de opvang is de zorg en ondersteuning die geboden kan
worden voor deze doelgroep vaak niet toereikend, omdat de opvang zich
primair richt op het (tijdelijk) verschaffen van onderdak voor mensen die
dakloos zijn geraakt en niet op het voorzien in behandeling of leveren van
zorg. Ook is het aantal opvangplekken voor mensen met een stapeling van
problemen beperkt. Er is echter vaak geen alternatief beschikbaar omdat
mensen moeilijk (andere vormen van) ondersteuning accepteren
(zorgmijding), omdat er wachtlijsten zijn voor zorg vanuit de ggz of de
gehandicaptenzorg indien er sprake is van een (lichte) verstandelijke
beperking.
Ik heb tijdens het commissiedebat ggz, maatschappelijke opvang en
beschermd wonen van 11 mei 2022 (Kamerstuk 25 424, nr. 610) toegezegd
in gesprek te gaan met het Leger des Heils over de wijze waarop passende
ondersteuning en zorg georganiseerd kan worden voor deze doelgroep. Ik
ben met het Leger des Heils in gesprek gegaan, samen met de
VNG/gemeenten en andere relevante stakeholders over de ervaren
problematiek en mogelijke oplossingsrichtingen. In het najaar vindt een
volgend overleg plaats. Voor het eind van dit jaar zal ik u nader informeren over de uitkomsten van mijn gesprek met het Leger des Heils.
Opdracht forensische zorg en gemeenten
Op het moment dat de behandeling in een forensische kliniek beëindigd
wordt – bijvoorbeeld bij het aflopen van een forensische titel of zorgmachtiging – is het van belang dat de betrokkene kan rekenen op continuïteit
van zorg en ondersteuning op alle levensgebieden. We weten dat goede
samenwerking tussen betrokken partijen, op gebied van zorg, wonen,
inkomen, ziektekostenverzekering, werk en begeleiding essentieel is voor
succesvolle re-integratie. Toch lukt het nog onvoldoende om die samenwerking dusdanig vorm te geven dat deze over de hele linie bijdraagt aan
beoogde succesvolle re-integratie. Daarom zet ik, samen met het
Ministerie van JenV, deze zomer een opdracht uit om de verbeterpunten
op dit vlak te inventariseren. Hierbij wordt zowel gekeken naar
re-integratie in de gemeente van herkomst als in een andere gemeente

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 325, nr. 155

6

(bovenregionale plaatsing). Omdat over de inhoud van deze opdracht
nadere afstemming nodig is met onder andere de VNG, de Nederlandse
ggz en GGD GHOR zal deze later dan aanvankelijk ingeschat, uitgezet
worden. Ik informeer u voor het einde van het jaar over de exacte inhoud
van deze opdracht en de beoogde termijn voor uitvoering.
Tot slot
Het is belangrijk de zorg en ondersteuning voor mensen in een kwetsbare
positie integraal – en samen mét de mensen waarvoor we het doen –
vorm te geven. Zoals ik in de inleiding van deze brief en in de voortgangsbrief maatschappelijke opvang en beschermd wonen van eind 2022 heb
aangegeven zijn maatschappelijke opvang en beschermd wonen twee
beleidsterreinen die nauw met elkaar verweven zijn. Mensen die dakloos
zijn geraakt en mensen die gebruik maken van beschermd wonen hebben
vaak te maken met psychische en/of psychosociale problemen en hebben
behoefte aan een passende woonplek en – veelal – aan begeleiding
waarin en waarbij zij werken aan participatie en herstel. Dit geldt ook voor
de ontwikkelingen in de ggz Wlz en de hoge instroom van cliënten in de
Wlz vanuit beschermd wonen.17 Daarom stuur ik u voor het einde van het
jaar een uitgebreidere brede voortgangsrapportage waarin relevante
ontwikkelingen op het gebied van maatschappelijke opvang en
beschermd wonen in samenhang worden bezien.
De Staatssecretaris van Volksgezondheid, Welzijn en Sport,
M. van Ooijen

17

Zie onder andere: Kamerstukken 25 424 en 34 104, nr. 651

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 29 325, nr. 155

7