Evaluatie van de
gemeenteraadsverkiezingen van
16 maart 2022

Inleiding
Het ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) evalueert de gemeenteraadsverkiezingen die hebben plaatsgevonden op 14, 15 en 16 maart 2022. Het is staand kabinetsbeleid dat het
ministerie van BZK elke verkiezing, inclusief de campagne, evalueert. Doel is om na te gaan wat kan
worden verbeterd in het verkiezingsproces. Bij de evaluatie wordt de informatie betrokken uit de
evaluatierapporten die in het kader van deze gemeenteraadsverkiezingen zijn opgeleverd.

2

Inhoudsopgave
Inleiding2
Overzicht van de bijlagen

4

1	Algemeen beeld en organisatie gemeenteraadsverkiezingen

5

2

Vervroegd stemmen in het stemlokaal 

13

3

Toegankelijkheid

16

4

Communicatie en publiekscampagne

21

5

Experimenten met centraal tellen van de stemmen 

27

6

Overige onderwerpen

29

7

Reactie op evaluatieadvies Kiesraad

32

8

Reactie op evaluatie NVVB

34

9

Rode draad evaluatiegesprekken gemeenten

36

10

Waarnemingsmissies

38

11

Overzicht hertellingen

42

12

Overzicht partijen toegelaten in de raad na toewijzing restzetels

46

Overzicht van de bijlagen
Als bijlage zijn bij dit document gevoegd:
1. Advies Kiesraad over de evaluatie van de gemeenteraadsverkiezingen
2a. Adviesaanvraag Kiesraad versterking kandidaatstellingsproces
2b. Advies Kiesraad over de verbetering van de kandidaatstellingsprocedure
3. 		 Advies Kiesraad over de beoordeling van de geldigheid van stemmingen
4. 		 Eindrapportage Informatiepunt verkiezingen
5. 		 Evaluatie Nederlandse Vereniging voor Burgerzaken (NVVB) gemeenteraadsverkiezingen 2022
6. 		Rapportage Raad van Europa (Congres voor lokale en regionale overheden) verkiezingswaarneming GR22
7. 		 Democracy Volunteers Final Report GR22
8. 		 Rapportage ervaringen kiezers GR22 (Ipsos)
9. 		 Eindrapport steekproeven toegankelijkheid stemlokalen GR22 (Ongehinderd)
10. Rapportage Meldpunt Onbeperkt Stemmen
11. Rapportage Kennis Over Zien, Toegankelijk Stemmen GR22
12. Evaluatie Actieplan Toegankelijk Stemmen GR22
13. Meting Stemlokalen GR22 (OSF)
14. Rapportage focusgroepen voorzitters en stembureauleden (MARE)
15. Rapportage evaluatie GR22 onder gemeenten (I&O Research)
16. Rapportage evaluatie corona meerkosten (AEF)
17. Campagne-effectonderzoek Publiekscampagne Elke Stem Telt
18. Campagne-effectonderzoek Branded content campagne jongeren

4

1	Algemeen beeld en organisatie
gemeenteraadsverkiezingen
1.1 Algemeen beeld
Op woensdag 16 maart 2022 vonden de gemeenteraadsverkiezingen plaats in 334 gemeenten, waarbij 333
gemeenteraden werden gekozen.1 Op maandag 14 en dinsdag 15 maart kon in elke gemeente in een aantal
stemlokalen al worden gestemd (vervroegd stemmen). Tijdens de gemeenteraadsverkiezingen was de Tijdelijke
wet verkiezingen covid-19 (Twv) van kracht. In die wet staan maatregelen om verkiezingen in coronatijd veilig te
laten verlopen. Bij de verlenging van de Twv ten behoeve van de herindelingsverkiezingen in november 2021
kwam een aantal maatregelen, zoals het briefstemmen voor kiezers van 70 jaar en ouder, te vervallen. Kort voor
de gemeenteraads­verkiezingen, op 15 februari 2022, werden door het kabinet versoepelingen van de coronamaatregelen aangekondigd. Daardoor gold tijdens de gemeenteraadsver­kiezingen nog maar een beperkt aantal
maatregelen in verband met covid‑19. Het was bijvoorbeeld niet langer nodig om 1,5 meter afstand te houden
of een mondkapje te dragen in publieke binnenruimten zoals stemlokalen.
De opkomst bij de gemeenteraadsverkiezingen was 50,99%. Van de kiezers die hebben gestemd heeft bijna
een op de vijf op maandag of dinsdag gestemd.2 Ongeveer 11% van de kiezers heeft deze verkiezing per
volmacht gestemd. Dit percentage ligt hoger dan bij voorgaande verkiezingen (Tweede Kamerverkiezing 2021:
8,8%, gemeenteraadsverkiezingen 2018: 9,7%). Uit onderzoek onder kiezers komt naar voren dat kiezers
vooral iemand hebben gemachtigd vanwege covid-gerelateerde redenen (29%) of vanwege tijdgebrek (17%).
De opkomst van 50,99% bij deze gemeenteraadsverkiezingen was historisch laag. In 2018 was de opkomst
55%. Uit onderzoek naar de ervaringen van kiesgerechtigden bij deze gemeenteraads­verkiezingen komt
naar voren dat de belangrijkste redenen om niet te gaan stemmen waren: een gebrek aan vertrouwen in de
politiek (22%), geen interesse in (lokale) politiek (17%) en het niet kunnen kiezen op wie te stemmen (15%).
Covid-19 was voor 9% van de niet-stemmers de belangrijkste reden om niet te gaan stemmen. Naar de
historisch lage opkomst bij deze verkiezingen laat de minister van BZK verdiepend onderzoek doen. Over de
resultaten van dat verdiepende onderzoek wordt de Tweede Kamer dit najaar geïnformeerd.

Veiligheid in het stemlokaal
Hoewel ten tijde van de verkiezingen weinig coronamaatregelen van kracht waren, was het coronavirus niet
weg. Sommige kiezers hechtten nog altijd waarde aan het dragen van een mondkapje en het houden van
afstand. Om te zorgen dat ook die kiezers zich veilig voelden om hun stem uit te brengen, heeft de minister
van BZK gemeenten nadrukkelijk gevraagd de stemlokalen zoveel mogelijk zo in te richten dat het houden
van 1,5 meter afstand mogelijk was. Dat was voor gemeenten goed te realiseren, omdat zij bij het vastleggen
van locaties voor stemlokalen hiermee al rekening hadden gehouden. Op het moment dat de stemlokalen
werden vastgelegd, was het houden van 1,5 meter afstand immers nog verplicht. De minister van BZK heeft
gemeenten erop geattendeerd dat zij indien mogelijk medische mondneusmaskers, die waren aangeschaft
voor stembureauleden, ter beschikking konden stellen aan kiezers die daarom vroegen.3
Zoals ook aan de Tweede Kamer meegedeeld, heeft het ministerie van BZK in nauwe samenwerking met
diverse intermediaire organisaties zoals Vilans, Ieder(in) en ouderenbonden, ervoor gezorgd dat kiezers uit
kwetsbare groepen werden geïnformeerd over de mogelijkheid tot vervroegd stemmen, en over de
mogelijkheden een mondkapje te dragen en 1,5 meter afstand te houden tot andere kiezers en stembureauleden voor de kiezers die dat wilden.4

5

1

De gemeente Weesp is per 24 maart 2022 heringedeeld bij Amsterdam. In Weesp vond wel een verkiezing plaats, maar voor de
gemeenteraad van Amsterdam.

2

Dit blijkt uit de processen-verbaal van stembureaus uit 182 gemeenten.

3

Kamerstukken II 2021/22, 35 165, nr. 47, p. 2-4.

4

Kamerstukken II 2021/22, 35 165, nr. 47, p. 4.

Uit focusgroepen met stembureauleden bleek dat de aanwezigheid van kuchschermen als prettig werd
ervaren vanwege hygiëne en corona.5 Verder gaven stembureauleden aan zich niet onveilig te hebben
gevoeld. Een conclusie die aansluit bij de ervaringen bij de Tweede Kamerverkiezing van maart 2021.

Ronselen van volmachtstemmen
In drie gemeenten (Bergen op Zoom, Maastricht en Roermond) is aangifte gedaan van mogelijk ronselen
dan wel tegen betaling verkrijgen van volmachtstemmen. De zaak uit Bergen op Zoom is inmiddels door
het Openbaar Ministerie geseponeerd. Het onderzoek in Roermond is inmiddels afgerond en ligt ter
beoordeling bij het OM. In Maastricht is het onderzoek door het Openbaar Ministerie nog gaande.
Zie bijlage Stand van zaken kwaliteitsversterking verkiezingsproces voor het voornemen van de minister
van BZK om voor het einde van het jaar een wetswijziging in consultatie te brengen die strekt tot de
aanscherping van de delictsomschrijving van artikel Z 8 van de Kieswet (strafbaarstelling ronselen
volmachtstemmen).

Selectie van de kiesgerechtigdheid
Op 21 februari 2022 is het parlement geïnformeerd over een groep van naar schatting 3.000 Britse
burgers die ten onrechte als niet-kiesgerechtigd was aangemerkt voor de gemeenteraads­verkiezingen.6
Sinds de Brexit kwalificeren personen met de Britse nationaliteit niet langer als EU-onderdaan. Hun
verblijfsrechten zijn echter beschermd op grond van het tussen de EU en het Verenigd Koninkrijk gesloten
terugtrekkingsakkoord. De kiesgerechtigdheid voor gemeenteraads­verkiezingen is voor Britse ingezetenen
niet dezelfde als die voor EU-onderdanen. Om kiesgerechtigd te zijn voor gemeenteraadsverkiezingen
moeten Britse burgers ingevolge artikel B 3, tweede lid, van de Kieswet ten minste vijf jaar onaf­gebroken
verblijfsrecht hebben gehad op grond van artikel 8, onder a, b, c, d, e of l, van de Vreemdelingenwet
2000. Nederland heeft bij de implementatie van eerdergenoemd burgerrechtengedeelte uit het terugtrekkingsakkoord gekozen voor een constitutief verblijfstelsel. Dat houdt in dat Britse burgers verplicht
zijn een verblijfsvergunning aan te vragen om in aanmerking te komen voor een verblijfsrecht op grond
van het terugtrekkingsakkoord. Voor deze aanvragen wordt een procedure in het informatiesysteem van
de Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) opgevoerd. Bij een inwilliging van de aanvraag wordt het
verblijfsrecht dat de Britse burger eerder had als EU-burger op basis van de Richtlijn vrij verkeer van
personen, voortgezet op grond van het terugtrekkingsakkoord, met als ingangsdatum de datum van
beslissing op de aanvraag. Dit heeft er onvoorzien toe geleid dat de in de Basisregistratie personen (BRP)
geregistreerde verblijfshistorie voor deze Britse burgers een onderbreking van hun (voor de Kieswet
relevante) verblijfsrecht te zien gaf. Namelijk de korte periode dat zij in afwachting waren van een besluit
op de aanvraag in het kader van het terugtrekkingsakkoord. Omdat zij op dat moment (ook) verblijf
genoten op grond van de EU-richtlijn vrij verkeer van personen, is hier echter geen sprake van onder­
breking in het verblijfsrecht. Gevolg was dat voor deze Britse burgers in de BRP geen vijf jaar onafgebroken verblijfsrecht als bedoeld in de Kieswet was geregistreerd, waardoor zij in een aantal gevallen bij het
bepalen van de kiesgerechtigdheid ten onrechte niet als kiesgerechtigde waren aangemerkt. Samen met
de Immigratie en Naturalisatie Dienst (IND), de Rijksdienst voor Identiteitsgegevens (RvIG) en de
leveranciers van de applicaties die gemeenten gebruiken voor het vaststellen van de kiesgerechtigdheid,
is ervoor gezorgd dat voor de betrokken Britse burgers alsnog een stempas werd aangemaakt en aan hen
werd verzonden.
Hoewel de situatie omtrent de Britse kiesgerechtigdheid een incident lijkt waarbij de gevolgen van de
titeltoewijzing voor de kiesgerechtigdheid niet voldoende werden onderkend, blijkt in de praktijk dat
onduidelijkheid bestaat over de precieze selectiecriteria voor de gemeenteraadsverkiezingen.
De onduidelijkheid heeft met name betrekking op de manier waarop het wetsartikel en de daarin
beschreven criteria voor niet-EU burgers moeten worden vertaald naar de praktijk van verblijfstitels zoals
ze in de BRP zijn opgenomen. In overleg met de RvIG, de IND, gemeenten en de softwareleveranciers zijn
vier vervolgstappen geïdentificeerd, die ervoor moeten zorgen dat dergelijke problemen met het bepalen
van de kiesgerechtigdheid bij volgende gemeenteraadsverkiezingen worden voorkomen:

6

5

Rapportage focusgroepen voorzitters en stembureauleden (MARE), pagina 17.

6

Kamerstukken II 2021/22, 35 165, nr. 46, p. 4.

1. IND corrigeert de onderbreking in de verblijfstitels van Britten
De IND draagt er zorg voor dat voor Britten voor de korte periode dat zij in afwachting waren van een
besluit op de aanvraag in het kader van het terugtrekkingsakkoord, niet langer een onderbreking van
het verblijfsrecht zichtbaar is. De IND heeft aangegeven dat dit voor de dag van kandidaatstelling
(10 oktober 2022) van de herindelingsverkiezingen van november 2022 is opgelost.
2. Informatiemeeting over systematiek van verblijfstitels
De IND zal in aanloop naar de volgende gemeenteraadsverkiezingen een informatiebijeenkomst houden
met leveranciers van de software en met de RvIG om de systematiek van de verblijftitels toe te lichten
waar relevant voor de verkiezingen, zodat de systemen voor het bepalen van de kiesgerechtigdheid daar
beter op kunnen worden aangesloten.
3. Ontwikkelen van een controlespoor
De RvIG gaat in samenwerking met de gemeenten Den Haag en Utrecht een zogenoemd controlespoor
ontwikkelen, zodat de (aantallen van de) selectie van een gemeente vergeleken kan worden met een
selectie die de RvIG draait. Bij verschillen kan aan de hand van casussen uit de selecties worden
gekeken of er fouten in zitten en zo ja, welke.
4. Lijst met verblijftitels
Door nieuwe situaties, zoals bijvoorbeeld de Brexit, kan het zo zijn dat verblijfstitels veranderen,
worden aangepast of niet langer meer in gebruik zijn. Dat kan van invloed zijn op de selectie van de
kiesgerechtigdheid. De softwareleveranciers hebben daarom gevraagd of er in aanloop naar een
gemeenteraadsverkiezing een lijst kan komen van de verblijftitels die vallen onder artikel B 3, tweede
lid, onderdeel a van de Kieswet. Het ministerie van BZK, de IND en de RvIG, stellen een dergelijke lijst
op. Deze kan dan vervolgens worden gedeeld met de leveranciers van de software.
Bij de verkiezing van de leden van de algemene besturen van de waterschappen, zijn ook niet-Neder­landers
kiesgerechtigd, maar bij die verkiezingen speelt dit punt niet omdat dan behalve de eis van ingezetenschap van het waterschap en de eis om minimaal 18 jaar te zijn, geen aanvullende vereisten gelden. Voor
de overige verkiezingen die onder de Kieswet worden georganiseerd, zijn niet-Nederlanders niet
kiesgerechtigd.

1.2 Desinformatie en inmenging
Terugkijkend op de gemeenteraadsverkiezingen kan worden geconcludeerd dat er geen aanwijzingen zijn
dat grootschalige desinformatiecampagnes hebben plaatsgevonden. In aanloop naar de verkiezingen is
een aantal extra maatregelen getroffen om gemeenten te helpen eventuele desinformatie aan te pakken.
Zo heeft het ministerie van BZK een handreiking gepubliceerd voor (mede)overheden waarin onder andere
wordt uiteengezet hoe zij met desinformatie kunnen omgaan7. Daarnaast zijn er, zoals ook gebeurde in
aanloop naar de Tweede Kamerverkiezing van 2021, samen met de Vereniging van Nederlandse Gemeenten
(VNG) en de NCTV8 twee veiligheidsbriefings georganiseerd voor gemeenteambtenaren. Deze briefings
konden rekenen op veel belangstelling. Deze benadering zal dan ook worden gecontinueerd bij volgende
verkiezingen.

1.3 Stemlokalen
Voorafgaand aan de gemeenteraadsverkiezingen zijn de stemlokalen in kaart gebracht via
www.waarismijnstemlokaal.nl. Via deze website konden kiezers de locaties vinden van de stemlokalen in
hun gemeente. Ook de gemeenten informeerden kiezers over de locaties van de stemlokalen.

7

7

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/publicaties/2022/02/09/handreiking-omgaan-met-desinformatie.

8

Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid.

Bij de afgelopen gemeenteraadsverkiezingen waren er 8.582 stemlokalen. In een stemlokaal kunnen
meerdere stembureaus zitting hebben. Vanwege de wettelijke mogelijkheid van vervroegd stemmen
(op maandag 14 en dinsdag 15 maart) waren sommige stemlokalen op meerdere dagen open. Voor de
evaluatie van de gemeenteraadsverkiezingen zijn de kenmerken van stemlokalen verder in beeld
gebracht op basis van data-analyse. De data-analyse is uitgevoerd door de Open State Foundation.9
Het rapport is als bijlage bij deze evaluatie gevoegd. De dataset en bijbehorende broncode is te raadplegen
op GitHub.10 Uit de data-analyse komen de volgende aantallen stemlokalen per verkiezingsdag naar voren:

Verkiezingsdag

Aantal stemlokalen

16 maart

6.999

14, 15, 16 maart

1.397

14 maart

64

15 maart

38

14 en 15 maart

12

14 en 16 maart

28

15 en 16 maart

44

Tabel: aantallen stemlokalen per verkiezingsdag

Spreiding van stemlokalen
Bij de analyse van de data over stemlokalen is ook de spreiding van stemlokalen in beeld gebracht. Voor
deze analyse zijn gegevens van het CBS gebruikt, waarbij Nederland is opgedeeld in vierkanten van 500
bij 500 meter. Per 500x500m vierkant is het dichtstbijzijnde stemlokaal binnen dezelfde gemeente
berekend. Een vierkant ligt binnen een gemeente als het middelpunt binnen de gemeentegrenzen ligt.
Dit kan soms tot gevolg hebben dat inwoners van een andere gemeente worden meegenomen bij het
berekenen van de afstanden. Uit de analyse valt op te maken dat naarmate de bevolkingsdichtheid
toeneemt, de afstand tot het stemlokaal korter wordt, en naarmate de bevolkingsdichtheid afneemt,
er grotere afstanden tot de stemlokalen zijn. De gemiddelde afstand tot een stemlokaal in Nederland is
409 meter, de mediane afstand is 311 meter. Het verschil tussen het gemiddelde en de mediaan wordt
veroorzaakt door een aantal stemlokalen dat veel verder ligt dan de gemiddelde afstand. Het gaat hierbij
om dunbevolkt (landelijk) gebied waarbij enkele kiezers op grote afstand wonen van de daadwerkelijke
woonkern waar de stemlokalen zijn gevestigd. De maximale afstand die een kiezer in een dergelijk geval
moet afleggen tot het voor hem dichtstbijzijnde stemlokaal is ongeveer 13,5 kilometer.
Omdat kiezers in elk willekeurig stemlokaal binnen hun gemeente kunnen stemmen, is het niet mogelijk
om op basis van de beschikbare data na te gaan of kiezers met een grotere reisafstand van hun woonadres tot het dichtstbijzijnde stemlokaal minder snel zijn gaan stemmen dan kiezers met een kortere
reisafstand. De data‑analyse van de Open State Foundation over stemlokalen is bij de afgelopen
gemeenteraadsverkiezingen voor het eerst uitgevoerd en geldt als 0-meting. Of de gemiddelde afstand
van het woonadres van de kiezer tot het dichtstbijzijnde stemlokaal bij eerdere verkiezingen groter of
kleiner was, is daarom niet bekend. Bij herhaling van dit onderzoek in de toekomst is het voornemen om
dergelijke ontwikkelingen te achterhalen.

Gebouwfuncties en type stemlocaties
De functies van de gebouwen waarin de stemlokalen waren gevestigd, zijn in kaart gebracht op basis van
de beschikbare kadastrale informatie over de opgegeven adressen voor de stemlokalen. Kanttekening
hierbij is dat een gebouw meerdere functies kan hebben en dat stemlokalen die niet in een gebouw
waren gevestigd (maar bijvoorbeeld in een tent) ontbreken in deze inventarisatie.

8

9

De Open State Foundation is tevens beheerder van de website www.waarismijnstemlokaal.nl.

10

Te raadplegen via: https://github.com/openstate/stembureau-meting.

Gebouwfunctie

Aantal

Percentage stemlokalen

Bijeenkomst11

4.736

55,2%

Sport

1.491

17,4%

Onderwijs

1.242

14,5%

Kantoor

852

9,9%

Woon

701

8,2%

Overige12

373

4,3%

Gezondheidszorg

318

3,7%

Industrie

219

2,6%

Winkel

154

1,8%

Logies

105

1,2%

Cel

3

0,0%

13

Tabel: overzicht gebouwfuncties en stemlokalen

Mobiele stembureaus (die meerdere locaties bezochten), stemlokalen in tenten, zogenoemde drive‑through
stemlokalen en stemlokalen met beperkte toegang14 zijn aanvullend in kaart gebracht. Deze informatie was
echter niet direct uit de beschikbare data over stemlokalen af te leiden en is afgeleid van de aanduidingen
van de stemlokalen. Daarom biedt de volgende tabel vooral een globaal inzicht in de aantallen.

Type

Aantal

Mobiel stembureau

111

Stembureau met beperkte toegang

100

Tent

80

Drive‑through

39

Tabel: aantallen mobiele stembureaus, stemlokalen in tenten, drive‑through stemlokalen en stemlokalen met beperkte toegang

1.4 Werving en voorbereiding stembureauleden
Uit de enquete van IenO Research onder gemeenten komt naar voren dat bijna alle gemeenten in aanloop
naar de verkiezingen te maken hadden met uitval van stembureauleden. Gemiddeld genomen meldde
10% van de aangemelde stembureauleden zich (kort) voor de verkiezing af. In de grote gemeenten was dit
gemiddeld zelfs 19%.15 Tijdens de evaluatiegesprekken lichtten de gemeenten toe dat de afmeldingen
vlak voor de verkiezing vrijwel allemaal te wijten waren aan covid-gerelateerde klachten.
Gemeenten gaven aan dat ze moeite hadden om de bezetting rond te krijgen, maar dat dit uiteindelijk
niet of nauwelijks heeft geleid tot minder stemlocaties. In de evaluatiegesprekken brachten gemeenten
naar voren dat het (wettelijk verplichte) vierde stembureaulid bij deze verkiezing bij een deel van de
stembureaus overbodig was. Ook brachten zij naar voren dat zij graag meer flexibiliteit hadden gehad
met betrekking tot de inzet van het vierde stembureaulid. Gemeenten kunnen huns inziens zelf goed
beoordelen of een vierde stembureaulid op een bepaalde locatie noodzakelijk is. Inmiddels is, als gevolg

9

11

Het samenkomen van personen voor kunst, cultuur, godsdienst, communicatie, kinderopvang, het verstrekken van
consumpties voor het gebruik ter plaatse of het aanschouwen van sport.

12

Niet in het Bouwbesluit 2012 benoemde gebruiksfunctie voor activiteiten waarbij het verblijven van personen een
ondergeschikte rol speelt.

13

Gebruiksfuncties voor dwangverblijf van personen. In het rapport plaatsen de onderzoekers een kanttekening bij deze
gebouwfunctie: de stemlokalen die met ‘celfunctie’ zijn getypeerd vervullen deze functie niet meer. Mogelijk betreft dit
daarom een gedateerde typering.

14

In verband met de covid-19situatie was het mogelijk een stemlokaal in te stellen dat uitsluitend toegankelijk was voor de
personen die op die locatie aanwezig mochten zijn (bijv. in een verzorgingstehuis).

15

Rapportage evaluatie GR22 onder gemeenten (I&O Research).

van het niet verlengen van de Twv, de verplichting om een vierde stembureaulid in te zetten, vervallen.16
Thans geldt weer de Kieswet, die een minimum van drie stembureauleden voorschrijft.

Instrueren van stembureauleden en stembureauvoorzitters
Uit onderzoek door MARE onder stembureauleden en stembureauvoorzitters komt naar voren dat zij
(zeer) positief terugkijken op de gemeenteraadsverkiezingen en op de voorbereiding die zij daarvoor
ontvingen. De e‑learning wordt als duidelijk en volledig ervaren en zorgt er huns inziens voor dat zij,
ongeacht de mate van ervaring, beschikken over voldoende kennis. De mogelijkheid om de training
digitaal te volgen (op een zelfgekozen tijdstip) en deze desgewenst te kunnen herhalen voorafgaand aan
de verkiezingsdag wordt gewaardeerd.
Volgens de stembureauleden draagt een extra contactmoment voorafgaand aan de verkiezingsdag (zoals
een fysieke voorzittersbijeenkomst en/of een WhatsApp-groep met andere leden van het stembureau) bij
aan het kennisniveau, de verwachtingen over het verloop van de verkiezingsdag, de planning en de
rolverdeling. Ook draagt een dergelijk contactmoment bij aan het ervaren plezier (teamgevoel dat wordt
gecreëerd). Sommige stembureauleden melden dat dit teamgevoel in hun beleving ontbrak.
Verbeterpunten die stembureauleden in dit onderzoek aandragen zijn dat de uiterste datum voor het
afronden van de e-learning niet te ver voorafgaand aan de verkiezing moet worden gesteld. Hun ervaring
is dat het te vroeg moeten doorlopen van de e‑learning niet ten goede komt aan de voorbereiding.
Ook vragen stembureauleden om meer praktijkvoorbeelden en ‘tips & tricks’ in de e‑learning. De (exacte)
invulling van de e‑learning verschilt overigens per gemeente.

1.5 Ondersteuning gemeenten
Bij gemeenteraadsverkiezingen is het centraal stembureau op gemeentelijk niveau ingericht. De
ambtenaren die in hun gemeente zijn belast met de organisatie van de verkiezingen, ondersteunen in
veel gevallen ook het centraal stembureau. Deze taak vervullen de meeste gemeenteambtenaren maar
eens in de vier jaar. Naast de gebruikelijke ondersteuning voor gemeenten, heeft het ministerie van BZK
in samenwerking met de Kiesraad en de Nederlandse Vereniging voor Burgerzaken (NVVB) daarom aan
werkzaamheden van het centraal stembureau extra aandacht besteed.

Webinars
Gemeenten hadden de mogelijkheid om deel te nemen aan verschillende, door het ministerie van BZK,
de Kiesraad en/of de NVVB georganiseerde webinars. Zo organiseerde het ministerie van BZK op
16 december 2021 een webinar waarin gemeenten werden geïnformeerd over de te nemen coronamaatregelen (naar de stand van zaken van dat moment) en over de gewijzigde manier waarop de stemmen die
op maandag en dinsdag zijn uitgebracht, werden geteld.
De Kiesraad en de NVVB organiseerden, met subsidie van het ministerie van BZK, drie webinars om
gemeenten te informeren over de taken die het centraal stembureau uitvoert rond de verkiezingen. Elk
webinar had een eigen onderwerp: de registratie van aanduidingen, de kandidaatstelling en de vaststelling van de verkiezingsuitslag. In zijn evaluatieadvies over de gemeenteraadsverkiezingen wijst de
Kiesraad op het belang van dergelijke webinars bij de gemeenteraadsverkiezingen, omdat gemeenten
maar eens in de vier jaar te maken krijgen met procedures zoals de kandidaatstelling, waardoor de kennis
daarvan wellicht minder groot is.
Tot slot hadden gemeenteambtenaren ook nog de mogelijkheid om deel te nemen aan een veiligheidsbriefing op 7 en 8 februari 2022. Het ministerie van BZK verzorgde deze in samenwerking met de NCTV
en de informatiebeveiligingsdienst (IBD) van de VNG. Tijdens de briefing werd stilgestaan bij maatschappelijke onrust, coronamaatregelen, de handreiking omgaan met desinformatie, digitale veiligheid etc.

16

10

Kamerstukken I 2021/22, 35 590, K.

Inloopspreekuren
In aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen zijn, net als in aanloop naar de Tweede Kamerverkiezing,
digitale inloopspreekuren georganiseerd voor gemeenten. Op die manier hadden gemeenten op vaste
momenten de gelegenheid om per (combinatie van) kieskring(en) in gesprek te gaan met het ministerie
van BZK en eventuele vragen te stellen. Uit onderzoek dat door I&O Research is uitgevoerd onder
gemeenteambtenaren komt naar voren dat van de 250 ondervraagde gemeenten ongeveer de helft
gebruik heeft gemaakt van deze mogelijkheid. Het merendeel geeft aan de inloopspreekuren als ‘goed’
(56%) of ‘zeer goed’ (16%) te beoordelen. 26% van de betrokken gemeenteambtenaren beoordeelt de
inloopspreekuren als ‘niet goed, maar ook niet slecht’. Geconcludeerd kan worden dat de spreekuren
voorzien in een behoefte. In de evaluatiegesprekken die na afloop van de verkiezingen met een aantal
gemeenten zijn gehouden, werd dit beeld bevestigd. Gemeenten lieten weten het te waarderen om zowel
vragen te kunnen stellen aan het ministerie van BZK als met andere gemeenten in gesprek te kunnen gaan.

Verkiezingentoolkit
Tijdens de Tweede Kamerverkiezing in 2021 heeft het ministerie van BZK voor het eerst gebruik gemaakt
van zogenoemde factsheets. De factsheets bevatten korte teksten en pictogrammen en bieden zo
gemeenten overzicht en informatie over de soms complexe Kieswet en bijbehorende regelgeving.
De factsheets zijn door de gemeenten (zeer) gewaardeerd.
Het ministerie van BZK blijft nagaan hoe het de informatievoorziening zo goed mogelijk kan laten
aansluiten op de behoeften van de gemeenten. Gewerkt wordt aan het overzichtelijker weergeven van de
beschikbare informatie op de verkiezingentoolkit (www.verkiezingentoolkit.nl). Daarnaast is het streven
om in een zo vroeg mogelijk stadium gemeenten inzicht te geven in welke informatie- en communicatiemiddelen beschikbaar komen. Het ministerie zal de inzet van factsheets en inloopspreekuren continueren.

Aanschaf persoonlijke beschermingsmiddelen en zelftesten
In verband met de covid-omstandigheden was het voor gemeenten mogelijk om mondneusmaskers,
wegwerphandschoenen en handdesinfectiemiddel voor stembureauleden om niet te bestellen via het
ministerie van BZK in samenwerking met het Landelijke Consortium Hulpmiddelen (LCH). Van dit aanbod
hebben 307 gemeenten gebruik gemaakt. Ook is in samenwerking met de Dienst Testen en het LCH het
aanbod gedaan dat gemeenten om niet zelftesten konden bestellen. Ongeveer de helft van de gemeenten
heeft gebruik gemaakt van deze mogelijkheid. Stembureauleden waren niet verplicht om een zelftest af
te nemen.17

Financiële compensatie kosten gemeenten
Ten behoeve van de extra coronamaatregelen bij deze gemeenteraadsverkiezingen ontvingen gemeenten
€ 30,4 mln. compensatie van het Rijk. Deze compensatie was bedoeld voor kosten voor onder andere het
vervroegd stemmen, en alternatieve stemlokalen en tellocaties18, inzet van het vierde stembureaulid en
extra personeel, en overige coronamaatregelen.
Het bureau Andersson Elffers Felix (AEF) heeft onderzocht of deze aanvullende compensatie toereikend
was voor de kosten die gemeenten hebben gemaakt als gevolg van de extra verplichtingen die voortvloeiden uit de Tijdelijke wet verkiezingen covid-19. AEF concludeert dat door de gemeenten voor circa
€ 19,3 miljoen aan meerkosten zijn gemaakt en dat de compensatie daarmee op totaalniveau ruim
voldoende is geweest.
Uit het onderzoek van AEF komt naar voren dat de meerkosten voor de gemeenteraadsverkiezingen fors
lager zijn geweest dan voor de Tweede Kamerverkiezing van 2021.19 Dit is met name veroorzaakt door
lagere materiaalkosten als gevolg van hergebruik van materialen (veel gemeenten beschikten nog over
17

Kamerstukken II 2021/22, 35 165, nr. 46.

Evenals bij de Tweede Kamerverkiezing waren sommige stemlokalen niet beschikbaar, bijv. in verzorgingshuizen waar het
vanwege de kwetsbare doelgroep niet wenselijk werd geacht om veel bezoekers toe te laten. En in sommige gemeenten moesten
alternatieve stemlokalen en tellocaties worden ingezet zodat kiezers en stembureauleden 1,5 meter afstand konden houden.
19
De meerkosten voor de Tweede Kamerverkiezing 2021 bedroegen circa € 52 miljoen.
18

11

kuchschermen of andere beschermingsmiddelen) en door lagere meerkosten voor huisvesting (stem­
lokalen) door toegenomen aanbod en meer tijd voor het zoeken van geschikte locaties. Het onderzoek laat
tevens zien dat vooral kleine gemeenten ruim voldoende compensatie hebben ontvangen. De compensatie
voor de G4‑gemeenten lag dichter bij de daadwerkelijke meerkosten, maar is nog steeds voldoende.

12

2 Vervroegd stemmen in het stemlokaal
2.1 Inleiding
Behalve op woensdag 16 maart, de verkiezingsdag, was het ook mogelijk om te stemmen op maandag 14
en dinsdag 15 maart (vervroegd stemmen). Dit kon op basis van de Tijdelijke wet verkiezingen covid‑19
(Twv) en was bedoeld om de spreiding van kiezers te bevorderen. Kiezers die dat wilden hadden op die
manier meer de gelegenheid om een rustig moment uit te zoeken om te gaan stemmen.
Op de dagen van vervroegd stemmen was in elke gemeente in elk geval een deel van de stemlokalen
geopend. De minimumaantallen waren voorgeschreven in de Twv. Gemeenten hadden de mogelijkheid
om meer stemlokalen dan het minimumaantal open te stellen. De aantallen stemlokalen op de dagen
van vervroegd stemmen zijn terug te vinden in paragraaf 1.3 van deze bijlage.

2.2 Hoeveel kiezers hebben vervroegd gestemd
Om inzicht te krijgen in de opkomst op de dagen voor vervroegd stemmen zijn de uitslagen van 182
gemeenten door het ministerie nader bekeken. In totaal was de opkomst bij deze gemeenten 50,1%.
Verdeeld over de drie dagen waarop gestemd kon worden, was de opkomst 3,9% op maandag, 5,6% op
dinsdag en 40,6% op woensdag. Dit betekent dat van de uitgebrachte stemmen ongeveer 8% op
maandag, 11% op dinsdag en 81% op woensdag is uitgebracht. Bijna één op de vijf stemmen is dus
tijdens het vervroegd stemmen uitgebracht. Bij de Tweede Kamerverkiezing in 2021 was dit ongeveer één
op de acht. Deze verkiezingen zijn echter moeilijk te vergelijken omdat bij de Tweede Kamerverkiezing
door kiezers van 70 jaar of ouder per brief kon worden gestemd en omdat de situatie omtrent covid
anders was. Bij de Tweede Kamerverkiezing werd in de communicatie verder benadrukt dat vervroegd
stemmen vooral voor kwetsbare groepen was bedoeld.
Bij alle onderzochte gemeenten, op één na, was de opkomst op dinsdag hoger dan op maandag. Bij de
opkomst op maandag en dinsdag per gemeente zijn ook uitschieters naar boven en beneden waar te
nemen. De hoogste opkomst per gemeente per dag was 9,5% op maandag en 14,6% op dinsdag. De
laagste opkomst per gemeente per dag betrof 1,8% op maandag en 2,9% op dinsdag. Elke uitschieter
betrof een andere gemeente.

2.3 Waarom stemden kiezers op de vervroegd-stemdagen
Het vervroegd stemmen biedt kiezers meer gelegenheid om hun stem uit te brengen. De NVVB constateert dat ook in haar evaluatieadvies. Uit onderzoek door Ipsos onder kiezers komt naar voren dat 31%
van de kiezers die op 14 of 15 maart zijn gaan stemmen, dat deed omdat zij op de woensdag geen tijd
hadden.20 Deze kiezers hadden door vervroegd stemmen dus een extra gelegenheid om hun stem uit te
brengen. Naast de reden ‘geen tijd’ gaven kiezers aan dat ze vervroegd stemden om bij te dragen aan de
spreiding van kiezers (27%), omdat zij vanwege corona op een rustig moment wilde stemmen (19%) of
omdat op die dag een stemlokaal was geopend dat voor hen beter bereikbaar was (16%).
Verder heeft Ipsos aan kiezers die op 14 of 15 maart zijn gaan stemmen, gevraagd of zij een stem zouden
hebben uitgebracht indien dit enkel op woensdag 16 maart had gekund. Het overgrote deel van de
ondervraagde kiezers zou dat hebben gedaan. Een klein deel van de vroegstemmers (9% van de
ondervraagden die vervroegd hebben gestemd) zou in dat geval niet zelf (op woensdag) zijn gaan
stemmen. De belangrijkste redenen die werden gemeld waren geen tijd op woensdag 16 maart (51%) en
het gezondheidsrisico (vanwege corona) op de woensdag door de mogelijke drukte (22%).

20

13

Van de 4.021 ondervraagde kiezers hebben 2.869 kiezers in het stemlokaal een stem uitgebracht. Van deze groep hebben
849 kiezers op 14 of 15 maart in het stemlokaal gestemd.

2.4 Op welke momenten zijn kiezers gaan stemmen
De openingstijden op maandag en dinsdag waren gelijk aan die op woensdag. Dat betekent dat de
stemlokalen alle dagen open waren van 07:30 uur tot 21:00 uur. Uit het onderzoek van Ipsos komt naar
voren dat veel kiezers het belangrijk vinden dat de openingstijden op alle dagen gelijk zijn.21 IenO
Research heeft op basis van data afkomstig van 17 gemeenten de drukte tijdens de verkiezingsdagen
geanalyseerd. Uit deze analyse komt naar voren dat op maandag 15 maart kiezers vooral overdag hun
stem hebben uitgebracht. Met name tussen 13:00 en 15:00 uur hebben relatief veel kiezers een stem
uitgebracht. In de avonduren op maandag nam de belangstelling af, zeker na 20:00 uur. Op dinsdag is dat
beeld genuanceerder. Op dinsdag was het tussen 18:00 en 20:00 uur het drukst. Na 20:00 uur nam op
beide dagen de belangstelling flink af. Omdat het opkomstpercentage op de dagen voor vervroegd
stemmen veel lager ligt dan op de woensdag, kan er sprake van zijn geweest dat de ‘drukste momenten’
in het stemlokaal nog steeds rustig waren in vergelijking met de opkomst op woensdag. Op beide dagen
voor vervroegd stemmen is te zien dat relatief weinig kiezers voor 9:00 uur zijn gaan stemmen.
De meting naar de drukte in de stemlokalen die IenO Research bij de herindelingsverkiezingen van
november 2021 heeft gedaan22, bevestigt dat beeld.
Ook de NVVB gaat in haar evaluatieadvies in op de door gemeenten gesignaleerde rustige momenten in
de avonduren. De NVVB signaleert hierbij een verschil tussen grote en kleine gemeenten.

2.5 Aanvraag vervangende stempas
Vanwege vervroegd stemmen kan een vervangende stempas tot en met de vrijdag voorafgaand aan de
verkiezing uiterlijk om 17:00 uur worden aangevraagd. Onder de Kieswet is dat schriftelijk tot en met
vrijdag of aan het loket tot en met dinsdag uiterlijk 12:00 uur. De kortere tijd voor aanvragen bij het
vervroegd stemmen is nodig zodat gemeenten vóór de eerste verkiezingsdag het register van ongeldige
stempassen moeten opmaken om de mogelijkheid van dubbelstemmen te voorkomen. Omdat zowel op
maandag als op dinsdag vervroegd kon worden gestemd, viel deze termijn reeds voor het weekend.
Kiezers die in het weekend ontdekken dat zij hun stempas kwijt zijn of niet per post hebben ontvangen
zijn dus niet meer op tijd om een vervangende stempas aan te vragen en kunnen niet stemmen. In de
evaluatiegesprekken met de projectleiders bleek dat een aantal kiezers hierdoor geen vervangende
stempas meer kon worden gegeven. Ook in de evaluatie bij de Tweede Kamerverkiezing is dit al gesignaleerd.23 Gemeenten worden er op gewezen om in de communicatie extra aandacht te besteden aan het
moment waarop kiezers hun stempas moeten hebben ontvangen.

2.6 Telling door een gemeentelijk stembureau
Bij de Tweede Kamerverkiezing was het zo dat elk stembureau dat op maandag of dinsdag zitting had,
op woensdag de verantwoordelijkheid had om de eigen stemmen (stembus(sen)) te tellen. Zoals in de
evaluatie bij de Tweede Kamerverkiezing werd opgemerkt, leverde dat bij gemeenten veel vragen op.
Zij gaven er de voorkeur aan dat één gemeentelijk stembureau de telling van de vervroegd uitgebrachte
stemmen zou uitvoeren.24 De Twv is in dit opzicht gewijzigd, zodat de vervroegd uitgebrachte stemmen op
woensdag 16 maart overdag konden worden geteld door het gemeentelijk stembureau voor vervroegd
stemmen, dat zich kon laten bijstaan door tellers. Het gemeentelijk stembureau werd dus verantwoordelijk
voor de telling van de afzonderlijke stembussen. Uiteraard werden deze stembussen afzonderlijk van elkaar
geteld zodat duidelijk is welke uitslag bij welk stembureau hoort en daartoe te herleiden is.

14

21

Rapportage ervaringen kiezers (Ipsos), p. 15.

22

Rapportage onderzoek naar het gebruik van vervroegd stemmen (I&O research), bijlage bij Kamerstukken II 2021/22, 35 165,
nr. 46.

23

Evaluatie Tweede Kamerverkiezing, p. 16 (Kamerstukken II 2020/21, 35 165, nr. 40, blg-987888).

24

Evaluatie Tweede Kamerverkiezing, p. 16 (Kamerstukken II 2020/21, 35 165, nr. 40, blg-987888).

Gemeenten gaven in de evaluatiegesprekken aan er goed mee uit de voeten te kunnen dat het gemeentelijk stembureau de stemmen telde die op maandag en dinsdag waren uitgebracht. Gemeenten pleiten
ervoor dat indien bij een volgende verkiezing vervroegd zou worden gestemd, de vervroegd uitgebrachte
stemmen volgens deze systematiek door het gemeentelijk stembureau worden geteld.

2.7 Uitvoeringslast gemeenten
De mogelijkheid om vervroegd te stemmen betekent een aanzienlijke extra uitvoeringslast voor
gemeenten. Zij moesten immers in het weekend voorafgaand aan de verkiezingen de stemlokalen
gereedmaken en op de drie dagen dat er gestemd kon worden lange dagen maken, evenals extra
stembureauleden werven en trainen. De projectleiders van gemeenten geven aan dat dit een grote
uitvoeringslast is voor gemeenten. Uit de evaluatiegesprekken met de projectleiders en uit het evaluatieadvies van de NVVB komt naar voren dat sommige gemeenten de langere openingstijden niet zinvol
vinden, omdat er in de avonduren in beperkte aantallen wordt gestemd. Uit de gesprekken met gemeenten komt naar voren dat sommige gemeenten de inspanning voor het organiseren van de vervroegd
stemdagen niet vinden opwegen tegen het aantal kiezers dat hiervan gebruik maakt. Tegelijkertijd
merken gemeenten dat kiezers vervroegd stemmen waarderen.
Sommige gemeenten geven aan dat de uitvoeringslast (deels) kan worden verlicht door kortere openings­
tijden op de dagen van vervroegd stemmen, zodat er dan minder lange dagen hoeven worden gemaakt.
Daarbij kan volgens deze gemeenten worden gedacht aan het op een later tijdstip openen van de
stemlokalen of het eerder sluiten.

15

3 Toegankelijkheid
3.1 Actieplan toegankelijk stemmen
Het ministerie van BZK, het ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS), de VNG, de NVVB
en de Kiesraad hebben in aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen voor de tweede keer een
Actieplan toegankelijk stemmen opgesteld en uitgevoerd. Dit initiatief werd ondersteund door
(belangen)organisaties25 die met hun kennis en ervaring ook actief hebben bijgedragen aan de uitvoering
van de actiepunten uit het Actieplan.
Het actieplan omvatte elf actiepunten in vier thema’s: (1) toegankelijkheid van stemlokalen, (2) toegankelijke informatie over het stemproces, (3) informeren van stembureauleden en (4) het stimuleren van
politieke partijen om in hun verkiezingscampagne standpunten toegankelijk en begrijpelijk aan te bieden.
Bijgevoegd is een afzonderlijke evaluatie van het Actieplan26. Het voornemen is om bij elke komende
verkiezing door concrete acties aandacht te blijven besteden aan het thema toegankelijkheid.

3.2 Toegankelijkheid stemlokalen
Toegankelijkheid stemlokalen: steekproef Ongehinderd
De checklist ‘toegankelijkheid stemlokalen’27 is sinds 2012 het kader voor de toegankelijkheid van de
stemlokalen. De toegankelijkheidscriteria richten zich op de route naar het stemlokaal, de route in het
stemlokaal naar de stembus en op de voorzieningen in het stemlokaal zelf. De checklist is in de zomer
van 2020, op basis van de aanbevelingen uit een door Advies- en ingenieursonderneming Arcadis
uitgevoerd onderzoek28, aangepast en verbeterd en meer toegespitst op verschillende
gebruikersgroepen.
Bij de gemeenteraadsverkiezingen zijn net als in voorgaande jaren steekproeven gehouden naar de
toegankelijkheid van stemlokalen. Een stemlokaal wordt als volledig toegankelijk aangemerkt als het aan
alle criteria van de checklist voldoet. Voor de verschillende criteria worden punten gegeven. Sommige
criteria zijn zo belangrijk dat men daarop alleen goed of fout kan scoren. Die criteria bepalen namelijk of
iemand het stemlokaal al dan niet zelfstandig kan bereiken en betreden. Scoort het stemlokaal een ‘fout’
op één van die criteria, dan wordt deze locatie als niet toegankelijk beoordeeld.
Uit steekproeven door het bureau Ongehinderd bij 60 stemlokalen in 25 gemeenten29 komt naar voren
dat 63% van de stemlokalen op grond van de checklist niet toegankelijk is bevonden. De meest voorkomende redenen om een stemlokaal af te keuren (76%) betroffen de aanwezigheid van drempels
(hoogteverschillen >2cm), te smalle entreedeuren, deuren met een te zware trekkracht en/of een te
smalle of te steile hellingbaan.
Bij de Tweede Kamerverkiezing in 2021 was het aantal afgekeurde stemlokalen 37%. De resultaten van
2021 en 2022 zijn volgens Ongehinderd mogelijk niet goed vergelijkbaar, vanwege enerzijds de beperkte
omvang van de steekproef en anderzijds het feit dat deze steekproef door een andere partij dan in
voorgaande jaren is uitgevoerd. De huidige steekproefmethodiek en de omvang van de steekproef is
rond 2013 opgesteld en sindsdien ongewijzigd gebleven. Bij het opstellen van de steekproef wordt
rekening gehouden met de spreiding naar omvang van gemeenten en met voldoende spreiding door
Nederland. Met het doel tot een representatieve steekproef te komen die ook jaarlijks vergelijkbaar is,

16

25

Kennis over Zien, Alzheimer Nederland, Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland, Ieder(in), LFB, VIVIS, Visio,
Oogvereniging, Accessibility, Stichting Lezen en Schrijven, ProDemos en STRAS. Zie ook voetnoot bij paragraaf 4.3.

26

Evaluatie van Actieplan toegankelijk stemmen.

27

https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/verkiezingen/documenten/publicaties/2018/10/25/toolkit-verkiezingen.

28

Bijlage bij Kamerstukken II 2019/20, 35 300-VII, nr. 124.

29

Eindrapportage Ongehinderd Steekproef Toegankelijkheid Stemlokalen 2022

zal het ministerie van BZK specialistisch statistisch advies inwinnen. Daarbij is de praktische en financiële
haalbaarheid voor de omvang van een representatieve steekproef een belangrijk criterium. Ook constateert het ministerie van BZK dat de wisseling van onderzoeksbureau, ondanks de inspanningen om de
onderzoeksmethode te standaardiseren, tot verschillen kan leiden. Het bureau Ongehinderd heeft ten
behoeve van toekomstige verkiezingen de toetsingsmethodiek (zowel beoordeling als weging van
criteria) nu fijnmazig uitgewerkt, waardoor de ruimte voor ‘eigen’ interpretatie door de inspecteurs zo
klein mogelijk zou zijn, ook indien een ander onderzoeksbureau in de toekomst deze steekproeven zou
uitvoeren. Dit kan echter als consequentie hebben dat in de beoordeling van praktijksituaties minder
ruimte ontstaat voor de grijze gebieden.

Toegankelijkheid stemlokalen: Meldpunt Onbeperkt Stemmen
Uit het rapport van het Meldpunt Onbeperkt Stemmen (zie verder onder 3.3) komt vanuit kiezers een
positiever beeld naar voren over de toegankelijkheid. Tussen 7 en 24 maart hebben 145 kiezers bij het
meldpunt een ervaring gedeeld omtrent de toegankelijkheid van de verkiezingen. Specifiek ten aanzien
van de toegankelijkheid van het stemlokaal was 57% van de meldingen positief, 18% neutraal en 25%
negatief. Positieve meldingen over de toegankelijkheid van stemlokalen gingen bijvoorbeeld over een
toename in het aantal rolstoeltoegankelijke stemlokalen bij de betreffende gemeente. De negatieve
meldingen gingen onder meer over de toegangsdeur die kiezers in een rolstoel niet zelfstandig konden
openen, de lange afstand naar het stemlokaal of de opening van de stembus die voor kiezers in een
rolstoel te hoog was.

Toegankelijkheid stemlokalen: Enquête onder kiezers
Uit een vragenlijst onder 4.000 kiezers30 komt naar voren dat 10% van de kiezers die op maandag of
dinsdag stemden problemen heeft ervaren met de toegankelijkheid. Op woensdag was dit 3% van de
kiezers die toen stemden. Onbekend is de precieze aanleiding voor dit verschil. Het hogere percentage op
de maandag en dinsdag wordt mogelijk veroorzaakt door het substantieel lagere aantal kiezers op deze
dagen en door de omstandigheid dat kiezers voor wie de toegankelijkheid zwaarder weegt, wellicht
vervroegd zijn gaan stemmen omdat het dan rustiger zou zijn. De meest genoemde problemen hadden
te maken met de (on)duidelijkheid van de looproute, de breedte van de looproute, de aanwezigheid van
trappen/het ontbreken van een hellingbaan voor rolstoelen of de afwezigheid van een leesloep.

Toegankelijkheid stemlokalen: Enquête onder gemeenten
In de in opdracht van BZK uitgevoerde enquête onder gemeenten31, geeft een op de vijf gemeenten (22%)
aan dat zij bij hun gemeenteraad melding hebben moeten maken van stemlokalen die niet conform de
checklist volledig toegankelijk waren voor kiezers met een beperking. Dat ging gemiddeld om 3 à 4
stemlokalen per gemeente. Grotere gemeenten maakten hiervan vaker melding dan middelgrote of
kleine gemeenten.
Van de gemeenten die hebben deelgenomen aan de enquête geeft 17% van de gemeenten aan klachten
van kiezers te hebben ontvangen over de toegankelijkheid van stemlokalen. De klachten gingen vooral
over de beperkte toegankelijkheid voor scootmobielen en rolstoelen. In het bijzonder werd de beperkte
manoeuvreerruimte voor scootmobielen genoemd.
Van de gemeenten die hebben deelgenomen aan de enquête geven vier op de tien gemeenten (42%) aan
in ten minste één stemlokaal voorzieningen te hebben aangeboden om de toegankelijkheid voor
specifieke doelgroepen te vergroten. Van de grote gemeenten was dit 88%. Stemmallen voor blinden of
slechtzienden werden het vaakst genoemd (27%). Ondersteuning in gebarentaal (5%), een prikkelarm
stemlokaal (3%) of een proefstemlokaal voorafgaand aan de verkiezingen (4%) werd door een enkele
gemeente aangeboden. In 17% van de gemeenten werd iets anders aangeboden ten behoeve van
specifieke doelgroepen, bijvoorbeeld kandidatenlijsten in braille en/of in gesproken vorm.

17

30

Rapportage ervaringen kiezers GR22 (Ipsos).

31

Rapportage evaluatie GR22 onder gemeenten (I&O Research).

3.3 Meldpunt Onbeperkt Stemmen
Tijdens de gemeenteraadsverkiezingen is er opnieuw een meldpunt ingesteld waar kiezers terecht konden
met meldingen over toegankelijkheid.32 Zoals onder 3.2 gemeld, hebben 145 kiezers hun ervaringen (zowel
positief als negatief) omtrent de gemeenteraadsverkiezingen kenbaar gemaakt bij het meldpunt. Dit aantal
ligt iets hoger dan de 139 meldingen tijdens de Tweede Kamerverkiezing van 2021. De meldingen betreffen
individuele ervaringen van kiezers uit 96 verschillende gemeenten. Deze hebben betrekking op zes
onderwerpen: het stemlokaal, het stembiljet, hulp en informatie door stembureauleden, informatie van
de gemeente over de verkiezingen, politieke partijen en hun partijprogramma’s en een categorie ‘anders’
(veiligheid, bereikbaarheid en covid-19). Circa de helft van de meldingen (48%) was positief, ongeveer
een derde (34%) negatief en 19% neutraal.
Over stemlokalen kwamen de meeste meldingen (75%) binnen (zie ook bij 3.2). Vooral de ervaringen over
de hulp en informatie door leden van het stembureau waren overwegend positief. Stembureauleden
werden door de respondenten als vriendelijk en behulpzaam ervaren en de mogelijkheid van voldoende
assistentie door hen werd gewaardeerd.
De meldingen over informatie van politieke partijen waren het minst vaak positief. Zo is er volgens
respondenten weinig campagne gevoerd door de politieke partijen en was de beschikbare informatie soms
lastig te lezen. Verder waren er enkele negatieve meldingen over de inhoud van de partijprogramma’s,
bijvoorbeeld over het gebrek aan aandacht voor het onderwerp ‘inclusiviteit’.

3.4 Rapportage Kennis Over Zien over toegankelijkheid voor
kiezers met een visuele beperking
Steeds meer gemeenten stellen een mal met audio-ondersteuning beschikbaar, waarmee blinde kiezers
of kiezers met een andere visuele beperking zelfstandig kunnen stemmen. Bij de Tweede
Kamerverkiezing van 2021 werd de mal in ruim 50 gemeenten beschikbaar gesteld, bij de gemeenteraadsverkiezingen in 86 gemeenten. De Oogvereniging begeleidt gemeenten bij het gebruik van deze
stemmal en bijbehorende audio-voorziening. Overigens heeft de Oogvereniging het afgelopen jaar met
subsidie van het ministerie van BZK gewerkt aan een methode om de kandidatenlijsten bij verkiezingen
automatisch te kunnen inspreken. Door het inspreken van de kandidatenlijsten te automatiseren, kan het
voor gemeenten in de toekomst eenvoudiger zijn om stemmen met een stemmal met bijbehorende
audio-voorziening mogelijk te maken.
In opdracht van Kennis Over Zien33 is in kaart gebracht hoe kiesgerechtigden met een visuele beperking
de toegankelijkheid van de gemeenteraadsverkiezingen hebben ervaren. 106 slechtziende en blinde
kiesgerechtigden vulden de enquête in. De resultaten daarvan zijn uitgewerkt in een rapportage34 en
aangeboden aan het ministerie van BZK. 12% van de 106 participanten aan de enquête heeft niet
gestemd bij de afgelopen gemeenteraadsverkiezingen. De voornaamste reden hiervoor was de (on)
toegankelijkheid van de manier van stemmen. Van de 106 participanten die wel hebben gestemd heeft
4% iemand gemachtigd om zijn stem uit te brengen. 96% heeft zelf in het stembureau gestemd.
Uit de analyse van de ontvangen reacties komt naar voren dat gedurende het gehele stemproces ‑ van de
voorbereiding tot aan het inleveren van de stem ‑ verschillende knelpunten werden ervaren. De meeste
knelpunten zaten in de voorbereiding van het stemmen en het proces in het stemhokje. De minste
knelpunten werden ervaren rondom de gastvrijheid van medewerkers en de reis naar het stemlokaal toe.
Bij de voorbereiding op het stemmen hebben de respondenten vooral de ontoegankelijkheid van de
papieren informatie als lastig ervaren. Ook wordt de ontoegankelijkheid van de Stemwijzer/Kieswijzer als

18

32

Rapportage Meldpunt Onbeperkt Stemmen. Het meldpunt was bij deze verkiezingen ingesteld door Ieder(in).

33

Onder de naam Kennis Over Zien werken expertiseorganisaties Bartiméus, Koninklijke Visio, Robert Coppes Stichting, en
doelgroepvertegenwoordigers Oogvereniging en MaculaVereniging samen aan het ontwikkelen en delen van kennis over
visuele beperkingen.

34

Rapportage Kennis Over Zien, Toegankelijk Stemmen Gemeenteraadsverkiezingen 2022.

knelpunt genoemd en zijn veel websites van politieke partijen niet gebruiksvriendelijk. Bij het proces in
het stemhokje werd vooral de verlichting (te weinig licht) en het onbegrip van de stembureaumedewerker
als knelpunt ervaren. Ook leidde het gebruik van de stemmal, in combinatie met een (te) groot stembiljet,
tot veel problemen. Andere knelpunten die werden genoemd waren obstakels op de route naar het
stembureau en het lastig vinden van de ingang.
Over de gastvrijheid van medewerkers waren de respondenten het meest positief. Sommige respondenten
signaleerden daarentegen juist knelpunten met betrekking tot de bejegening (zoals betutteling) en een
gebrek aan kennis bij stembureaumedewerkers over (visuele) beperkingen.
Naast knelpunten in de huidige situatie, is de respondenten ook naar hun behoeften voor het stemmen
in de toekomst gevraagd. Hoewel het merendeel van de 106 participanten laat weten het liefst digitaal te
stemmen, wordt deze voorkeur op korte afstand gevolgd door stemmen op het stembureau. Om dit
vervolgens zelfstandig te kunnen, geven respondenten aan een digitale stemmethode te wensen, of een
meer toegankelijke wijze van fysiek stemmen met de inzet van hulpmiddelen en door het realiseren van
toegankelijke stembureaus.
Kennis Over Zien doet in het rapport verschillende aanbevelingen aan gemeenten en aan het ministerie
van BZK. Het ministerie zal hierover met Kennis Over Zien in gesprek gaan, met het doel om volgende
verkiezingen nog toegankelijker te maken voor kiezers met een visuele beperking.

3.5 Toegankelijke voorlichting
Bij de gemeenteraadsverkiezingen is opnieuw extra ingezet op toegankelijke en begrijpelijke voorlichting
aan kiezers. Meer informatie over de communicatie over de verkiezingen is te vinden in de separate
evaluatie van het Actieplan toegankelijk stemmen (vooral actiepunten 7 en 8) en in deze evaluatie onder
punt 4. Een aantal voorbeelden:
• Het ministerie van BZK heeft in samenwerking met belangenorganisaties diverse communicatiemiddelen
ontwikkeld om zoveel mogelijk kiezers te informeren over de gemeenteraadsverkiezingen. Zo hebben
Ieder(in) en Stichting Lezen en Schrijven feedback gegeven op teksten van diverse infographics. Ook is de
infographic ‘Wat is er geregeld voor kiezers met een beperking’ ontwikkeld samen met Ieder(in), de
Oogvereniging en Stichting Lezen en Schrijven. Met de infographic konden kiezers eenvoudig en in één
oogopslag zien wat er in het stemlokaal is geregeld voor kiezers met een beperking.
• In aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen is veelvuldig contact en overleg geweest met
belangen­organisaties. Veel van deze organisaties, zoals jongerenorganisaties, ouderenbonden en
belangenorganisaties voor mensen met een verstandelijke beperking, auditieve beperking, visuele
beperking of lichamelijke beperking, hebben hun eigen kanalen ingezet om kiezers van hun achterban
te attenderen op de voorbeeldbrieven en infographics in duidelijke taal van het ministerie van BZK.
Ook hebben zij informatie over verkiezingen op hun eigen site geplaatst, berichten van het ministerie
van BZK verder verspreid en/of verwezen naar www.elkestemtelt.nl en www.waarismijnstemlokaal.nl.
• De gratis verkiezingskranten in gewone taal van ProDemos zijn opnieuw breed verspreid. 81 gemeenten
hebben in totaal 21.840 kranten besteld. Daarnaast heeft een klein aantal gemeenten 1 of meerdere
pagina’s uit deze krant (met toestemming) overgenomen in eigen publicaties. Het aantal gemeenten
dat de kranten heeft besteld is vrijwel gelijk aan het aantal gemeenten in 2021, maar het aantal door
hen bestelde kranten is verdubbeld. Ook bibliotheken, zorg- en welzijnsorganisaties en onderwijs­
instellingen bestelden dit jaar veel meer verkiezingskranten: 30.384 exemplaren bij de gemeenteraadsverkiezingen ten opzichte van 21.990 exemplaren bij de Tweede Kamerverkiezing. Dit jaar heeft de
krant dus meer kiezers bereikt. Uit een enquête onder bestellers van de krant kwam een waardering
van een 8 gemiddeld. Het ministerie van BZK heeft het mogelijk gemaakt om deze kranten gratis bij
gemeenten te bezorgen.

19

3.6 Overige initiatieven voor vergroten toegankelijkheid
Prokkelduo’s op stembureaus
Op initiatief van Stichting Prokkel35 zijn bij de gemeenteraadsverkiezingen 196 zogenoemde prokkelduo’s
actief geweest op stembureaus. Dit zijn duo’s van een stembureauvrijwilliger mét en een stembureau­
vrijwilliger zonder een (licht) verstandelijke beperking. Het project belicht hoe mensen met een verstandelijke beperking meer zijn dan hun beperking en dat zij van betekenis kunnen en willen zijn in de
samen­leving. Daarnaast vergroot het hun interesse in de democratie en in het stemrecht. Het ministerie
van BZK heeft financieel bijgedragen aan dit project. Om als stembureaulid benoemd te worden diende
ook de persoon met de (licht) verstandelijke beperking (LVB) de reguliere stembureautraining met goed
gevolg te hebben afgelegd. Het merendeel van de LVB-vrijwilligers heeft deze e-learning gedaan,
inclusief toets. Zij stelden het erg op prijs om net zo behandeld te worden als alle andere vrijwilligers.
Sommige gemeenten werkten ook met een ‘instapmodel’. Daar keek een LVB’er nog vooral mee en deed
ervaring op. Deze deelnemers werden dan niet officieel benoemd.

Verbeteren website Waarismijnstemlokaal.nl
Waarismijnstemlokaal.nl is een initiatief van de Open State Foundation dat is gesubsidieerd door het
ministerie van BZK. De website helpt kiezers om een stembureau (in hun buurt) te vinden. De stembureaus
zijn te vinden via een kaart en een overzichtslijst of door het downloaden van de open databestanden. Ook
biedt de website informatie over de toegankelijkheid per stemlokaal. In aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen is onderzoek gedaan naar de toegankelijkheid van de website zelf: er is een gebruikersonderzoek uitgevoerd onder mensen met een motorische beperking, een visuele beperking, een licht verstandelijke beperking en mensen die laaggeletterd zijn. In het rapport dat is opgesteld naar aanleiding van de
gebruikerstest staan aanbevelingen voor het verbeteren van de inrichting en vormgeving van de website.36
Het rapport is door de Open State Foundation gebruikt om www.waarismijnstemlokaal.nl voor de
gemeenteraadsverkiezingen op verschillende onderdelen gebruiksvriendelijker te maken. Bijvoorbeeld
door de website beter leesbaar te maken voor screenreaders en door toegankelijkheidsfilters te creëren.
Ook na de gemeenteraadsverkiezingen wordt www.waarismijnstemlokaal.nl door de Open State
Foundation verder toegankelijk gemaakt.

3.7 Conclusie
Hoewel de onderzoeksbronnen naar de fysieke toegankelijkheid tot verschillende conclusies komen over
de mate van toegankelijkheid van stemlokalen, zullen de objectieve toegankelijkheidscriteria voor
stemlokalen in aanloop naar volgende verkiezingen een blijvend aandachtspunt zijn.
Ook overige acties om de toegankelijkheid te bevorderen, zoals begrijpelijke informatie voor kiezers,
voorzieningen in het stemlokaal en duidelijke instructie aan stembureauleden over gastvrijheid en de
mogelijkheden van hulp, en de inzet van stembureauleden met een beperking, zullen worden gecontinueerd
en blijvende aandacht krijgen. Richting de verkiezingen voor de provinciale staten en waterschapsbesturen is
het voornemen om daarnaast regionale bijeenkomsten te houden. In deze bijeenkomsten voeren
gemeenten en ervaringsdeskundigen met elkaar het gesprek over hoe het stemproces in het stemlokaal
zo toegankelijk en begrijpelijk mogelijk kan worden georganiseerd. Deze acties worden opgepakt en
gestimuleerd door onderlinge samenwerking van het ministerie van BZK, de VNG, de NVVB, de Kiesraad
en belangenorganisaties.

20

35

Stichting Prokkel stimuleert organisaties, bedrijven, particulieren én mensen met een verstandelijke beperking om samen
dingen te ondernemen. Stichting Prokkel: “Een Prokkel is een prikkelende ontmoeting. Een ontmoeting tussen iemand met een
verstandelijke beperking én iemand zonder. Samen iets doen en zo elkaar beter leren kennen, dát is waar Prokkelen om draait”.

36

https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2022/02/21/rapportage-gebruikersonderzoek-waarismijnstemlokaal.

4 Communicatie en publiekscampagne
In aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen is het ministerie van BZK, zoals gebruikelijk bij landelijke
verkiezingen, een landelijke campagne gestart om kiesgerechtigden te attenderen op de aankomende
verkiezingen en te informeren over wat er nodig is om te kunnen stemmen. Aanvullend is – in samenwerking
met belangenorganisaties – communicatie ingezet speciaal gericht op specifieke doelgroepen (zie hoofdstuk
4.2). Via de digitale toolkit verkiezingen (www.verkiezingentoolkit) zijn campagne- en communicatie­
materialen aan de gemeenten ter beschikking gesteld die zij vrij konden gebruiken in de communicatieuitingen op gemeentelijk niveau. Zie ook onder 5.5.
De periode waarin de (start van de) campagnes werden voorbereid werd gekenmerkt door coronabeperkingen. Kort voor de verkiezingen werden diverse maatregelen versoepeld. Daardoor was tijdens de
verkiezingsdagen nog slechts een beperkt aantal maatregelen van kracht in het stemlokaal (zie ook het
begin van 1.1). Het informeren over de maatregelen en de versoepelingen daarvan, was sterk van invloed
op de communicatie, zowel de communicatie vanuit het ministerie van BZK als de communicatie door de
gemeenten.
De inzet van de communicatie bestond uit verschillende onderdelen:
1. De landelijke publiekscampagne Elke Stem Telt;
2. Branded content campagne gericht op jongeren;
3. Maatwerkcommunicatie, in samenwerking met belangenorganisaties, gericht op specifieke
doelgroepen;
4. Campagnemateriaal voor het werven van stembureauleden.

4.1 Publiekscampagne Elke Stem Telt
Met de landelijke massamediale publiekscampagne ‘Elke stem telt’ (tv, radio, online) is het publiek
geïnformeerd over de data van de gemeenteraadsverkiezingen, wat kiezers nodig hebben om te kunnen
stemmen en waar zij meer informatie kunnen vinden over de verkiezingen. De campagne startte begin
februari 2021 en richtte zich op alle kiesgerechtigden van 18 jaar en ouder en meer specifiek op jongeren
die voor het eerst bij deze verkiezingen mochten stemmen, de zogenoemde ‘first time voters’ (18‑21 jaar).
De kernboodschap van de publiekscampagne luidde als volgt:
• Woensdag 16 maart zijn de gemeenteraadsverkiezingen. Op deze dag mag je naar de stembus.
• Zo bepaal je mee wat er de komende jaren in jouw gemeente gebeurt.
• Wil je liever op een ander moment stemmen? Op 14 en 15 maart is in elke gemeente al een aantal
stemlokalen open.
• Vergeet niet je stempas en identiteitsbewijs mee te nemen. Meer weten? Ga naar elkestemtelt.nl.
Ook werden aanvullende communicatie-boodschappen verspreid over onder andere vervroegd stemmen,
de stempas, locaties van de stemlokalen en een andere kiezer machtigen. Alle uitingen leidden naar
www.elkestemtelt.nl voor meer informatie. De vanuit het ministerie van BZK ontwikkelde campagne­
materialen zijn ook er beschikking gesteld aan gemeenten via de toolkit verkiezingen, zodat zij deze
konden gebruiken in hun communicatie-uitingen op gemeentelijk niveau.

21

Screenshots van een aantal uitingen uit de publiekscampagne Elke Stem Telt

Campagne-effectonderzoek
Uit het campagne-effectonderzoek van de publiekscampagne37 komt naar voren dat de campagne erin is
geslaagd de data van de verkiezingen goed over te brengen. Zowel de bekendheid met de verkiezingsdag
(16 maart) als met de dagen waarop vervroegd kon worden gestemd, is gestegen ten opzichte van voor
de campagne. Uit het campagne-effectonderzoek komt naar voren dat vóór de start van de campagne
een grote meerderheid van de kiesgerechtigden (9 van de 10) er al van op de hoogte was dat het nodig is
om een stempas en een geldig identiteitsbewijs mee te nemen om te kunnen stemmen. De kennis
hierover is door de recente campagne dan ook niet vergroot. Ook heeft de campagne ervoor gezorgd dat
kiesgerechtigden onderling meer over de verkiezingen zijn gaan praten.
Het aandeel kiesgerechtigden dat weet dat zij voor meer informatie terecht kunnen op elkestemtelt.nl is
door de campagne evenmin verder toegenomen. Ongeveer 1 op de 5 kiezers weet dat hij/zij op www.
elkestemtelt.nl meer informatie over de verkiezingen vindt. Uit het campagne-effectonderzoek komt
naar voren dat verreweg de meeste kiesgerechtigden door de campagne zijn bereikt. De campagne wordt
goed herkend door kiesgerechtigden en zeer goed door first time voters. First time voters herinnerden
zich met name de online-uitingen. De website www.elkestemtelt.nl is met name in de laatste week van
de campagne goed bezocht. Volgens het campagne-effectonderzoek is de campagne minder positief
ontvangen dan andere Rijksoverheidscampagnes en kan dit deels worden verklaard door het belang dat
kiesgerechtigden hechten aan de gemeenteraadsverkiezingen.

Website www.elkestemtelt.nl
De website www.elkestemtelt.nl is onderdeel van (de pagina over verkiezingen van) de website van de
Rijksoverheid (www.rijksoverheid.nl). De informatie kende de volgende onderdelen:
De data van de verkiezingen;
• Wat heeft de kiezer nodig om te kunnen stemmen;
• Hoe kan een kiezer iemand machtigen om voor hem/haar te stemmen;
• Wat kan de kiezer doen als hij/zij de stempas kwijt is of niet heeft ontvangen;
• Welke maatregelen worden er bij de verkiezingen genomen i.v.m. corona;
• Wat is er geregeld voor kiezers met een beperking.
Met de campagne is gekozen voor een zogenaamde crossmediale gelaagde mediastrategie. Dat houdt in
dat per communicatieboodschap is bepaald op welk moment en via welk kanaal deze het beste kon
worden verspreid. Met als voornaamste doel om goed zichtbaar te zijn op het juiste moment en aan te
sluiten bij de informatiebehoefte die op dat moment leefde onder kiezers. Door op de diverse online
37

22

Campagne-effectonderzoek Publiekscampagne Elke Stem Telt.

kanalen te verwijzen naar specifieke informatieve pagina’s op www.elkestemtelt.nl, kwamen bezoekers
snel uit bij de informatie die zij zochten. Op elke pagina op www.elkestemtelt.nl kon verder worden
doorgeklikt naar relevante vragen en antwoorden over de verkiezingen. De website www.elkestemtelt.nl
is in de periode rond de verkiezingen circa 777.000 keer bezocht, waarbij gedurende de campagneperiode
de campagnepagina’s ruim 500.000 keer zijn bezocht. Het hoogste aantal bezoekers lag in de week
voorafgaand aan de verkiezingen. Tijdens de campagne komt ongeveer de helft van alle bezoekers op
www.elkestemtelt.nl binnen via betaalde online media-inzet (o.a. via search, uitingen op sociale media
en advertenties op websites).

Screenshots van een gedeelte van de startpagina van elkestemtelt.nl

4.2 Branded content campagne
In opdracht van het ministerie van BZK is door diverse mediapartners zogenoemde content ontwikkeld
over de verkiezingen, passend bij de stijl van de betreffende mediapartners, bij de doelgroep en bij het
kanaal waarop de content werd verspreid. De content had als doel jongeren van 18 t/m 25 jaar op een
aansprekende manier te informeren over de verkiezingen en te motiveren om te gaan stemmen. Binnen
de branded content campagne is samengewerkt met vijf mediapartners: Spotify, FunX, VICE, &C en
influencerduo Supergaande. De campagne-uitingen zijn ontwikkeld door de mediapartners en via hun
eigen kanalen verspreid.

Campagne-effectonderzoek
Uit het campagne-effectonderzoek van de branded content campagne (bijgevoegd) komt naar voren dat
de platforms waarmee werd samengewerkt door een grote meerderheid van de jongeren in de leeftijd
van 18 t/m 25 jaar zijn gebruikt. De sterkste punten van de branded content campagne zijn het bereik van
de gekozen kanalen, het aanspreken van de doelgroep, de herkenning van de communicatie en het
motiveren van jongeren om een stem uit te brengen. De toon in de communicatie wordt door de
jongeren gewaardeerd. Ook wordt de samenwerking van de Rijksoverheid met de specifieke kanalen en
23

influencers vaak genoemd als aansprekend aan de branded content campagne. De lengte van de content
blijkt de jongeren minder aan te spreken. Alleen wat betreft de verkiezingsdatum en dat het belangrijk is
om een stem uit te brengen is een meerderheid van de jongeren van mening dat het met de branded
content goed is gelukt om deze boodschappen duidelijk te maken. Andere onderwerpen, zoals dat je een
stempas en geldig ID‑document nodig hebt om een stem uit te brengen, werden als minder duidelijk
ervaren. Uit het campagne-effectonderzoek komt naar voren dat zowel voor als na de campagne
ongeveer driekwart van de jongeren al wist dat een stempas en identiteitsbewijs nodig is om te kunnen
stemmen. De campagne heeft niet significant bijgedragen aan het vergroten van de kennis hierover.

Screenshots van een aantal brandend content-uitingen (&C, VICE en Supergaande)

4.3 Maatwerkcommunicatie
In samenwerking met belangenorganisaties is extra communicatie ingezet richting specifieke groepen.
Het gaat daarbij onder andere om kiezers met een (licht) verstandelijke beperking, lichamelijke beperking of
kwetsbare gezondheid, visuele beperking, auditieve beperking, en om ouderen en jongeren. Het ministerie
is daarvoor in overleg getreden met onder andere Ieder(in), LFB38, Vilans39, Stichting Lezen en Schrijven40,
Kennis Over Zien41, Dovenschap42, BV Jong43, de Nationale Jeugdraad en ouderenbonden KBO-PCOB en
ANBO. Geïnventariseerd is welke informatiebehoefte er was, welke communicatiemiddelen goed zouden
kunnen bijdragen aan het informeren van deze kiezers en hoe de betreffende doelgroepen het beste
konden worden bereikt. Daarbij is nadrukkelijk aandacht besteed aan de toegankelijkheid voor de diverse
doelgroepen. Diverse belangenorganisaties hebben meegelezen en/of meegeholpen bij de totstand­
koming van de communicatiemiddelen. Ook zorgden zij voor verdere verspreiding van de informatie
onder de kiezers in hun achterban. BV Jong heeft de campagne #JongGestemd ontwikkeld en verspreid
onder aangesloten jongerenwerkers door het hele land, met als doel jongeren bewust te maken van de
aankomende gemeenteraadsverkiezingen en van het belang om te gaan stemmen.

24

38

Landelijke Federatie Belangenverenigingen: de belangenvereniging dóór en vóór mensen met een verstandelijke beperking.

39

Vilans: de landelijke kennisorganisatie voor zorg en ondersteuning.

40

Stichting Lezen en Schrijven zet zich ervoor in dat iedereen kan lezen, schrijven, rekenen en omgaan met een computer of
smartphone.

41

Kennis Over Zien: koepelorganisatie waaronder Bartiméus, Koninklijke Visio, Robert Coppes Stichting, Oogvereniging en
MaculaVereniging samenwerken aan het ontwikkelen en delen van kennis over visuele beperkingen.

42

Dovenschap: behartigt de belangen van doven en/of gebarentaalgebruikers, en bewaakt het culturele en taalkundige
erfgoed van de Nederlandse dovengemeenschap.

43

BV Jong: de belangenorganisatie voor kind- en jongerenwerkers.

Via de toolkit verkiezingen werden deze communicatiemiddelen ter beschikking gesteld aan de gemeenten,
en verder aan de belangenorganisaties. Het betrof onder andere:
• Ansichtkaart en voorbeeldbrief gericht op jongeren;
• Voorbeeldbrief voor zorginstellingen;
• Infographics over onder meer:
- De gemeenteraadsverkiezingen 2022 (Nederlands en Engels);
- Hoe werkt stemmen? Met een stapsgewijze uitleg over hoe stemmen werkt;
- Wat doet de gemeenteraad?;
- Wat is er geregeld voor kiezers met een beperking?;
- Maatregelen in het stemlokaal (in verband met corona);
- Stemmen tellen en uitslagvaststelling.
• Afbeeldingen, banners, advertorials, ‘sliders’ voor op Instagram, video’s, veelgestelde vragen en
antwoorden en kant-en-klare teksten voor op sociale media;
• Verder werd verwezen naar materiaal van belangenorganisaties, zoals naar video’s in gebarentaal van
Dovenschap en de campagne #JongGestemd van BV Jong.
Aanvullend is informatie over de verkiezingen in het Engels beschikbaar gesteld via een infographic en
informatie op Rijksoverheid.nl.

Communicatie over maatregelen in het stemlokaal
Zoals onder 1.1 aan de orde kwam werden kort voor de verkiezingen diverse coronamaatregelen
versoepeld en kwam onder andere de verplichting tot het houden van 1,5 meter afstand te vervallen.
Om ervoor te zorgen dat kiezers zich wel veilig voelden om in het stemlokaal te gaan stemmen heeft de
minister van BZK gemeenten nadrukkelijk gevraagd om de stemlokalen zoveel mogelijk zo in te richten
dat het houden van afstand mogelijk was. In de communicatie aan de kiezer vanuit de gemeenten en het
Rijk is benadrukt dat het – ondanks de versoepelingen – voor kiezers die dat wilden mogelijk was om
afstand te houden. Het ministerie van BZK heeft in nauwe samenwerking met intermediaire organisaties
zoals Vilans, Ieder(in) en diverse ouderenbonden, ervoor gezorgd dat kiezers uit kwetsbare groepen
hierover werden geïnformeerd evenals over de mogelijkheid tot vervroegd stemmen.
Sommige gemeenten hadden de communicatie die werd bijgevoegd bij de stempas en/of kandidatenlijst
al geproduceerd en verspreid voordat de versoepelingen bekend werden. De kiezers in die gemeenten
ontvingen bij hun stembescheiden dus niet de meest actuele informatie over de geldende coronamaat­
regelen. Aan alle gemeenten is gevraagd om aan de gewijzigde maatregelen extra aandacht te besteden
in de communicatie aan de kiezer.

Screenshot van voorbeelden van de maatwerk-communicatiemiddelen

25

4.4 Werving van stembureauleden
De werving van stembureauleden is de taak en verantwoordelijkheid van de gemeenten. Op grond van
de Kieswet organiseren zij immers de verkiezingen. Vanwege de covid-situatie werden gemeenten
geadviseerd een reservebestand aan te houden van 10%. Bij een uitvraag door het ministerie van BZK via
het NVVB-platform44 lieten gemeenten weten geen behoefte te hebben aan een landelijke wervings­
campagne voor stembureauleden, zoals bij de Tweede Kamerverkiezing vanuit de Rijksoverheid werd
georganiseerd. Wel waren sommige gemeenten nog op zoek naar vrijwilligers. Om gemeenten te
faciliteren bij een gemeentelijke wervingscampagne heeft het ministerie van BZK een toolkit met vrij te
gebruiken materialen voor een wervingscampagne aan gemeenten ter beschikking gesteld. Deze bestond
uit onder andere beeldmateriaal, posters, banners en uitingen voor op sociale media.
Uit een enquête van I&O Research45 komt naar voren dat bijna alle gemeenten te maken hadden met
uitval van stembureauleden in verband met covid-gerelateerde klachten. Gemiddeld genomen meldde
10% van de stembureauleden zich af, maar in grote gemeenten lag dit percentage hoger. Met name kort
voor de verkiezingen moesten veel gemeenten nog extra leden werven. Om gemeenten hierbij te
ondersteunen heeft het ministerie van BZK diverse oproepen gedaan onder Rijksambtenaren om zich
aan te melden als stembureaulid. Via de (sociale) media is aan deze oproep aandacht besteed. Evenals in
aanloop naar de Tweede Kamerverkiezing van 2021 heeft het ministerie samengewerkt met de
MBO‑Raad om gemeenten en mbo-scholen te stimuleren samen te werken. In diverse gemeenten is een
samenwerking tot stand gekomen waarbij studenten hebben geholpen als stembureaulid, teller of
anderszins als vrijwilliger in de voorbereiding van of tijdens de verkiezingsdag.

4.5 Communicatienetwerk verkiezingen
Voor eenduidigheid in de communicatie naar de kiezer is het van belang dat gemeenten en ministerie van
BZK in nauw contact staan met elkaar. Daarvoor is ook bij deze verkiezingen het communicatienetwerk
verkiezingen ingezet. Gemeentelijke communicatieadviseurs/woordvoerders werden door het ministerie
van BZK via communicatienieuwsbrieven geïnformeerd over recente ontwikkelingen en via die weg ook
geattendeerd op communicatiemateriaal dat vrij te gebruiken ter beschikking werd gesteld via de toolkit
verkiezingen. Gemeenten konden dat materiaal desgewenst aanpassen aan gemeentelijke bijzonderheden
en aanvullen met gemeentelijke informatie en het gemeentelijk logo. Uit een evaluatie onder de
gemeentelijke communicatieadviseurs komt naar voren dat gemeenten veel gebruik hebben gemaakt
van deze communicatiemiddelen in hun communicatie naar de kiezer.

26

44

Een online platform van de NVVB gericht op medewerkers van de afdelingen burgerzaken.

45

Rapportage evaluatie GR22 onder gemeenten (I&O Research).

5 Experimenten met centraal tellen van de stemmen
5.1 Achtergrond experiment
Sinds 2013 kunnen gemeenten, op basis van de Tijdelijke experimentenwet stembiljetten en centrale
stemopneming (Tijdelijke experimentenwet), experimenteren met een centrale opzet van de stemopneming
(centraal tellen van de stembiljetten). Deze wet is ontwikkeld om tegemoet te komen aan een aantal
knelpunten die gemeenten ervaren bij het tellen van de stemmen. In experimenteergemeenten verrichten
de stembureaus op de avond van de stemming alleen een voorlopige telling op lijstniveau.
De definitieve telling, inclusief het tellen per kandidaat, gebeurt de volgende dag, in het openbaar, op een
centrale locatie in de gemeente. De telling kan op deze manier worden uitgevoerd op uniforme wijze, op
een locatie met voldoende faciliteiten. Eventuele (tel)fouten die de stembureaus op de avond van de
stemming hebben gemaakt, kunnen worden gecorrigeerd en de stembureauleden worden op de avond
van de stemming ontlast. Tellen met uitgeruste krachten en in een rustige sfeer (zonder tijdsdruk om snel
een voorlopige uitslag bekend te maken) geeft een nauwkeuriger resultaat. Dat verkleint het risico op een
hertelling. Ook is een centrale stemopneming voor belangstellenden (kiezers, politici, media) aantrekkelijker om bij te wonen. Weliswaar is het tellen van de stembiljetten in de stemlokalen ook onder de
huidige Kieswet publiek toegankelijk, maar in de praktijk wordt daarvan vaak geen gebruikgemaakt, ook
doordat de stemopneming versnipperd plaatsvindt in de vele stemlokalen.

5.2 Deelname experimenten gemeenteraadsverkiezingen 2022
Ongeveer een half jaar voorafgaand aan de verkiezingen zijn alle gemeenten uitgenodigd om mee te
doen aan het experiment. De volgende 34 gemeenten hebben, na instemming van de gemeenteraad,
meegedaan aan het experiment: Amersfoort, Bergen op Zoom, Dantumadiel, Deventer, Elburg,
Groningen, Harlingen, Heerlen, Houten, Kampen, Lansingerland, Maastricht, Nieuwkoop, Nissewaard,
Noardeast-Fryslân, Oldebroek, Olst-Wijhe, Oost-Gelre, Opsterland, Ouder-Amstel, Pekela, Raalte,
Rotterdam, Smallingerland, Someren, Stein, Tynaarlo, Uithoorn, Utrecht, Velsen, West-Betuwe,
Westerkwartier, Wijdemeren en Zaanstad. De meeste van deze gemeenten hebben bij een of meer
voorgaande verkiezingen ook meegedaan aan het experiment. De gemeente Smallingerland deed dit
keer voor het eerst mee.

5.3 Voorbereiding
Alle gemeenten hebben in het najaar van 2021 uitgebreide informatie gekregen over de procedures rond
centraal tellen. In januari 2022 zijn er drie digitale instructiebijeenkomsten geweest. Daarbij zijn ook
ervaringen van eerdere experimenten gedeeld, zodat de gemeente die voor het eerst meedeed met het
experiment een goede inschatting kon maken van wat er komt kijken bij de voorbereiding en organisatie
van het experiment.

5.4 Ervaringen
Ten behoeve van de evaluatie is een vragenlijst uitgezet onder de gemeentefunctionarissen die waren
belast met de organisatie van de verkiezing in hun gemeente, en onder de voorzitters en leden van de
gemeentelijk stembureaus en de tellers. Van 26 van de 34 deelnemende gemeenten is een ingevulde
vragenlijst ontvangen. De resultaten zijn als bijlage bij deze evaluatie gevoegd.46

46

27

Rapportage evaluatie GR22 onder gemeenten (I&O Research), hoofdstuk 8.

Algemeen oordeel
De experimenten zijn over het algemeen goed verlopen. 24 van de 26 respondenten hebben het verloop
van de centrale stemopneming als goed (12) of zeer goed (12) beoordeeld. Eveneens 24 respondenten
menen dat centraal tellen het telproces betrouwbaarder maakt; 22 respondenten vindt dat het telproces
er transparanter door wordt. 25 van de 26 respondenten zouden het gemeentebestuur adviseren om bij
een volgende verkiezing opnieuw aan het experiment mee te doen.

Training leden gemeentelijk stembureau en tellers
12 van de 26 respondenten lieten weten dat de leden van het gemeentelijk stembureau en de tellers een
training hebben gevolgd. In de andere gemeenten hebben ofwel alleen de leden (3) ofwel alleen de tellers
(4) een training gevolgd. 7 gemeenten hebben noch de leden van het gemeentelijk stembureau noch de
tellers getraind. Waar geen training werd gegeven, was dat omdat men al ervaren was, of omdat de leden
of tellers onderdeel waren van het verkiezingsorganisatieteam en dus al op de hoogte waren.

Vervoer en opslag van de stembescheiden
Geen van de respondenten heeft bijzonderheden gemeld bij het vervoer of de opslag van de stem­
bescheiden. In alle gemeenten zijn de stembussen/transportboxen, zoals voorgeschreven, gescheiden
vervoerd van de enveloppen (met daarin voor elk stembureau het proces-verbaal en de sleutel van de
stembus/transportbox). In 17 gemeenten zijn de stembescheiden in de stembus vervoerd van stemlokaal
naar de opslag; 8 gemeenten gebruikten een andere transportbox. In 16 gemeenten vond het vervoer
plaats door de gemeentelijke buitendienst; in 6 gemeenten door een externe vervoerder. In 4 gemeenten
vond het vervoer op een andere manier plaats (bijvoorbeeld door de beveiliging of door de (vice-)
voorzitters van de stembureaus. 21 van de 26 respondenten meldden dat er twee personen zijn ingezet
bij het vervoer van de stembussen en/of de transportboxen. De andere gemeenten gebruikten 3, 4 of 6
personen. In alle gemeenten werd de stembus/transportbox conform voorschrift gescheiden opgeslagen
van de enveloppe (met daarin de sleutel van de stembus/transportbox). De ruimtes waar de stem­
bescheiden zijn opgeslagen, werden door de gemeenten vergelijkbaar omschreven: een beveiligde
ruimte of kluis, meestal op het gemeentehuis.

Centrale tellocatie
In 20 van de 21 gemeenten werd de centrale stemopneming op één locatie verricht. 1 gemeente gebruikte
twee locaties. De meeste gemeenten maakten gebruik van een sporthal (10) of het gemeentehuis (7).
9 gemeenten gebruikten een andere locatie, zoals een evenementenhal of kerk.

Tijdsduur centrale stemopneming
In 19 gemeenten kon de centrale stemopneming voor 18:00 uur worden afgerond. In 4 gemeenten
duurde die tot 21:00 uur en in 3 gemeenten tot 0:00 uur.

Aantal leden gemeentelijk stembureau en tellers
De aantallen bij de centrale stemopneming betrokken medewerkers varieerden sterk. Gemiddeld telde
het gemeentelijk stembureau 10 leden en waren er 93 tellers, verdeeld over 17 telteams.

Kosten en besparingen
De kosten van centraal tellen zijn naar de inschatting van 22 van de 26 respondenten hoger dan de kosten
van een reguliere stemopneming. De geschatte meerkosten lopen sterk uiteen. Vooral in de grotere
gemeenten zijn de meerkosten fors (met name in verband met huur van de tellocatie en vergoedingen
aan en catering voor tellers).

Nieuwe procedure vaststelling verkiezingsuitslagen
De wet Nieuwe procedure vaststelling verkiezingsuitslagen is op 14 juni jl. door de Eerste Kamer aanvaard,
en treedt per 1 januari 2023 in werking. Daarmee wordt de mogelijkheid van centrale stemopneming
vastgelegd in de Kieswet en komt de Tijdelijke experimentenwet stembiljetten en centrale stemopneming
te vervallen.

28

6 Overige onderwerpen
6.1 Proces van uitslagvaststelling
6.1.1 Uitslagvaststelling
De stembiljetten zijn door de stembureaus handmatig geteld, waarna de stembureaus de uitkomsten van
de telling hebben vastgelegd in een proces-verbaal. Om de uitslag van de gemeenteraadsverkiezingen uit
te rekenen hebben gemeenten gebruik gemaakt van de programmatuur Ondersteunende Software
Verkiezingen (OSV2020). Deze programmatuur wordt door de Kiesraad aan gemeenten ter beschikking
gesteld. Om de betrouwbare werking van de programmatuur te waarborgen stelt de Kiesraad voorwaarden
aan het gebruik van deze programmatuur.47 De processen-verbaal en de digitale bestanden met daarin
de uitkomsten van de optelling zijn door gemeenten op de gemeentelijk website gepubliceerd.
Voor de controle van de juiste werking van de programmatuur heeft de Kiesraad bij de gemeenteraadsverkiezingen twee controleprotocollen ter beschikking gesteld aan gemeenten: één voor de controle van
de optellingen in OSV2020 en één voor de controle van de berekening van de zetelverdeling. In zijn
evaluatieadvies heeft de Kiesraad de uitkomsten hiervan gerapporteerd. De Kiesraad meldt hierover het
volgende:
“Van alle 332 gemeenten zijn de uitkomsten van deze controles ontvangen. In geen enkele gemeente is een verschil
geconstateerd. In zes gemeenten werd aanvankelijk wel een verschil geconstateerd tussen de controletelling en de
optelling uit OSV2020, maar dit bleek te berusten op een invoerfout bij de controletelling waarbij de getallen uit het
proces-verbaal verkeerd waren overgenomen. Bij de zetelverdeling door het centraal stembureau in één gemeente werd
eerst ook een verschil geconstateerd maar ook dit verschil bleek na onderzoek van de ingevoerde lijsttotalen veroorzaakt
door een overnamefout. Op basis van deze uitkomsten kon worden vastgesteld dat de uitslagen die met behulp van
OSV2020 zijn berekend, correct zijn. De Kiesraad betrekt enkele bevindingen over de bruikbaarheid en opzet van de
controleprotocollen bij de voortzetting hiervan.”
6.1.2 Publicatie processen-verbaal
De procedure voor uitslagvaststelling kent verschillende stappen. Bij elke stap wordt een proces-verbaal
opgesteld. Deze processen-verbaal dienen door gemeenten op een toegankelijke manier op hun website
te worden gepubliceerd. Dit bevordert de transparantie en controleerbaarheid van het verkiezingsproces.
Tijdens deze gemeenteraadsverkiezingen dienden gemeenten op uiterlijk 18 maart de processen-verbaal
(N 10), de opgave van de burgemeester met de uitkomsten op gemeentelijk niveau (N 11) en de digitale
optelbestanden (de csv-export van OSV2020 en de eml-bestanden) te publiceren. Indien van toepassing,
moesten ook de processen-verbaal van de stembureaus (J) en het gemeentelijk stembureau (K‑1) voor
vervroegd stemmen worden gepubliceerd, evenals verslagen van waarnemers van stembureaus met
beperkte toegang (D). De opgave van het centraal stembureau (P 22‑2) diende direct na de zitting van het
centraal stembureau op 21 maart te worden gepubliceerd. Voor gemeenten die meededen aan het
experiment met centrale stemopneming (zie Hoofdstuk 5) golden het model K‑2 (het proces-verbaal
ingevuld door het gemeentelijk stembureau voor vervroegd stemmen) en het model II (het proces-ver
baal van het gemeentelijk stembureau met stemtotalen van de gemeenten).
Voorafgaand aan de gemeenteraadsverkiezingen heeft het ministerie van BZK samen met de VNG, de
NVVB en de Kiesraad een handreiking voor gemeenten opgesteld met daarin een stappenplan voor de
publicatie van de processen-verbaal en antwoorden op veel gestelde vragen.48 Ook biedt de Kiesraad op
zijn website een actueel overzicht aan van de URL’s waarmee de processen-verbaal op de gemeentelijke
websites kunnen worden geraadpleegd.

29

47

https://www.kiesraad.nl/verkiezingen/osv-en-eml/ondersteunende-software-verkiezingen-osv.

48

https://vng.nl/nieuws/handreiking-voor-publicatie-bestanden-verkiezingsuitslagen.

De Kiesraad heeft tot en met vrijdag 18 maart gecontroleerd of gemeenten de vereiste documenten op
de website hadden gepubliceerd. Hierover rapporteert de Kiesraad in zijn evaluatieadvies bij deze
gemeenteraadsverkiezingen49:
“De Kiesraad heeft tot en met vrijdag 18 maart gecontroleerd of gemeenten de vereiste documenten op de website
hadden gepubliceerd. Dat was uiteindelijk voor 64,9% van de gemeenten het geval. Veel van de andere gemeenten
hadden wel gegevens gepubliceerd, maar nog niet allemaal. Zo waren dit keer ook processen-verbaal voor vervroegd
stemmen en een elektronisch telbestand vereist. De indruk bestaat dat veel gemeenten er gewoonweg niet tijdig aan toe
komen de publicaties volledig te doen, gelet op alle andere bezigheden kort na de dag van stemming. Iets wat met name
speelt bij gemeenteraadverkiezingen waarbij de gemeentelijke organisatie zich in die dagen ook moet richten op een
eventuele centrale telling, de voorbereiding van de zitting van het centraal stembureau en het geloofsbrievenonderzoek.
Het vraagt daarom blijvende aandacht om te zorgen dat de processen-verbaal tijdig en op uniforme wijze voor iedereen
online beschikbaar zijn.”
De uniformering van de publicatie processen-verbaal is een van de onderwerpen uit de
Verkiezingsagenda 2030. Om de publicatie processen-verbaal verder te uniformeren en de transparantie
rond de uitslagvaststelling hiermee verder te verbeteren, heeft het ministerie van BZK de Kiesraad
gevraagd een werkgroep in te richten die hiervoor maatregelen uitwerkt. Deze werkgroep bestaat uit een
samenwerking tussen de Kiesraad, de VNG, de NVVB en het ministerie van BZK.

6.2 Hertellingen
De vaste commissie voor Binnenlandse Zaken heeft een aantal vragen gesteld over de brief van de
minister van BZK van 12 april 2022 over de opzet van de evaluatie van de gemeenteraads­verkiezingen
2022. Zo is de vraag gesteld om voor de gemeenten waar een hertelling heeft plaatsgevonden, in beeld te
brengen wat de telverschillen waren tussen de initiële telling en de hertelling. Bij een uitvraag onder alle
gemeenten is gemeld dat er in 21 gemeenten een hertelling is geweest. Dit is een vergelijkbaar aantal met
vorige gemeenteraadsverkiezingen. Tot deze hertellingen is overgegaan na een daartoe strekkend besluit
van de centraal stembureaus dan wel na besluitvorming door de gemeenteraad. In hoofdstuk 11 is het
gevraagde overzicht opgenomen van de gemeenten waar een hertelling heeft plaatsgevonden, wat de
aanleiding voor de hertelling was en wat (voor zover bij het ministerie van BZK bekend) de verschillen zijn
geweest tussen de initiële telling en de hertelling.

6.3 Aantal partijen onder de kiesdrempel
In het debat over de Wet bevorderen integriteit en functioneren decentraal bestuur (35546) op 14 april
202250 is toegezegd bij de evaluatie van de gemeenteraadsverkiezingen in kaart te brengen hoeveel
partijen in de gemeenteraad zijn gekomen zonder de kiesdeler te hebben gehaald.
Aan de hand van de processen-verbaal van de verkiezingsuitslagen51 is onderzocht hoeveel eenmans­
fracties na deze gemeenteraadsverkiezingen op basis van de toekenning van restzetels zijn toegelaten in
de gemeenteraden. In totaal zijn bij de afgelopen gemeenteraadsverkiezingen 592 eenmansfracties
toegelaten in de 333 gemeenteraden waarvoor een verkiezing werd gehouden. Hiervan zijn in 75
gemeenten 89 eenmansfracties op basis van toekenning van restzetels toegelaten tot de gemeenteraad.
In 65 gemeenten betrof het één partij die op basis van een restzetel is toegelaten tot de gemeenteraad, in
8 gemeenten ging het om twee partijen. Het maximumaantal eenmansfracties dat op basis van restzetels
is toegelaten tot de gemeenteraad is vijf. Dit was in Maastricht.

30

49

Het evaluatieadvies van de Kiesraad is bijgevoegd.

50

Handelingen II 2021/22, nr. 73-19.

51

Model P22-2: proces-verbaal van de verkiezingsuitslag van de gemeenteraad.

Toegelaten partijen op basis van
restzetels

1 partij

2 partijen

3 partijen

5 partijen

Aantal gemeenten

65

8

1

1

Tabel: Aantal toegelaten partijen op basis van restzetels

Anders dan bij de Tweede Kamerverkiezing hoeven partijen bij gemeenteraadsverkiezingen niet eerst de
kiesdeler te halen om in aanmerking te komen voor een restzetel. Bij gemeenten met minder dan 19
raadszetels geldt een minimumvereiste van 75% van de kiesdeler.52 Voor gemeenten met 19 raadszetels
of meer geldt geen minimumvereiste.53 Van de 75 gemeenten waar deze gemeenteraads­verkiezingen een
partij tot de raad werd toegelaten na toewijzing van restzetels, was bij 16 gemeenten sprake van de
verkiezing voor een raad met minder dan 19 zetels.

Raad minder dan 19 zetels

Raad 19 zetels of meer

Aantal gemeenten

16

59

Gemiddeld percentage kiesdeler

85,7%

92,9%

Minimaal percentage kiesdeler

75,4%

79,9%

Maximaal percentage kiesdeler

96,5%

99,9%

Tabel: uitkomst analyse toegelaten partijen op basis van restzetels

In Hoofdstuk 12 is een overzicht opgenomen van alle partijen die na de afgelopen gemeenteraadsverkiezingen zijn toegelaten tot de raad na toewijzing van restzetels. In de evaluatiebrief zegt de minister van
BZK toe een wijziging van de Kieswet in procedure te brengen die regelt dat politieke groeperingen ook
bij andere verkiezingen dan de Tweede Kamerverkiezing (uitgezonderd de Eerste Kamerverkiezing) ten
minste de kiesdeler moeten hebben behaald om voor een restzetel in aanmerking te komen.

31

52

Artikel P 8 Kieswet.

53

Artikel P 7 Kieswet.

7 Reactie op evaluatieadvies Kiesraad

32

Nr.

Advies Kiesraad

Reactie

1

Verlenging van de Tijdelijke wet verkiezingen
covid-19 (Twv) ligt alleen voor de hand als dit met het
oog op het huidige gezondheidsrisico van het
Covid-19-virus nog nodig is.

Zoals ik eerder al aan het parlement heb laten
weten, 54 is de Twv na 1 juli 2022 niet verlengd.
De Twv is daarmee komen te vervallen.

2

Het centraal stembureau zou zijn proces-verbaal in
verband met de kandidaatstelling verplicht online
moeten publiceren. De Kiesraad adviseert artikel I 18
van de Kieswet daarop aan te passen.

Ik ben het eens met dit advies en zal een wijziging
van de wet op dit punt betrekken bij de brief aan
de Tweede Kamer over het aangekondigde
wetsvoorstel tot verbetering van de kandidaatstellingsprocedure.

3

De Kiesraad adviseert het bestaan van een echtheidskenmerk op het stembiljet een wettelijke grondslag te
geven.

Ik ben het ermee eens dat het belangrijk is dat de
stembiljetten, als voorheen, worden uitgerust met
een echtheidskenmerk. Ik zal dit voorschrijven in
de Kiesregeling. Een grondslag op het niveau van
de wet is reeds aanwezig: artikel J 20, tweede lid,
van de Kieswet bepaalt dat het model voor het
stembiljet bij ministeriële regeling wordt
vastgesteld.

4

De Kieswet eist dat een politieke groepering die een
aanduiding wil laten registreren een vereniging met
volledige rechtsbevoegdheid is. Na registratie van de
aanduiding echter kan de groepering deze rechtsvorm
omzetten (bijvoorbeeld in een stichting). Daarmee
ontstaat een situatie die de wetgever als onwenselijk
heeft gezien, namelijk dat geregistreerde aanduidingen
toebehoren aan groeperingen die geen rechtsvorm
hebben die volgens de Kieswet voorwaardelijk is voor
het registreren van een aanduiding. De Kiesraad
adviseert de gronden voor schrapping van de
aanduiding (artikel G 3, zevende lid, van de Kieswet)
hierop aan te vullen.

Ik zal dit advies nader met de Kiesraad bespreken
en betrekken bij de Wet politieke partijen,
waarvan mijn voornemen is deze in 2022 in
consultatie te brengen.

5

De Kiesraad geeft in overweging om in artikel G 4 van
de Kieswet te regelen dat een politieke groepering een
landelijk of provinciaal geregistreerde aanduiding niet
op gemeentelijk niveau kan gebruiken als dezelfde
groepering reeds onder een andere aanduiding
meedoet aan de gemeenteraadsverkiezing.

Ik zal dit advies nader met de Kiesraad bespreken
en betrekken bij het recente advies van de
Kiesraad over verbeteringen van de kandidaatstellingsprocedure.55

6

Het huidige Kiesbesluit laat enige ruimte bestaan over
de exacte manier waarop kandidaten op de
kandidatenlijst moeten worden vermeld. De Kiesraad
vindt het belangrijk dat de voorschriften op dit punt
gedetailleerder worden geregeld. De Raad is bereid
hiervoor zelf het initiatief te nemen, mocht de
wetgever de ruimte bieden voor het vaststellen van
nadere voorschriften over de vermelding van
kandidaten.

Ik zal dit advies nader met de Kiesraad bespreken
en betrekken bij het recente advies van de
Kiesraad over verbeteringen van de kandidaatstellingsprocedure.

54

Kamerstukken I 2021/22, 35590, K.

55

https://www.kiesraad.nl/adviezen-en-publicaties/adviezen/2022/5/16/
advies-over-verbetering-van-de-kandidaatstellingsprocedure.

33

Nr.

Advies Kiesraad

Reactie

7

De Basisregistratie personen (BRP) kent momenteel
slechts drie geslachtsaanduidingen (man, vrouw,
onbekend). De Kiesraad vindt het belangrijk dat
wanneer de mogelijkheden van geslachtsregistratie
verder worden verruimd, ook een verruiming mogelijk
wordt gemaakt van de manier waarop kandidaten
worden aangeduid op de kandidatenlijst.

Het ligt inderdaad in de rede dat wanneer de
mogelijkheden van geslachtsregistratie verder
worden verruimd, daarbij aansluiting te zoeken
voor wat betreft de regels over geslachtsaanduiding op de kandidatenlijst.

8

De Kiesraad adviseert in de Kieswet de mogelijkheid
op te nemen dat het centraal stembureau een
gekozen afkorting in een samenvoeging van
aanduidingen boven een kandidatenlijst ambtshalve
corrigeert als deze verwarring bij kiezers kan
veroorzaken. Nadere voorschriften over de wijze van
afkorten kunnen daarbij dienstig zijn. De Kiesraad is
bereid het initiatief te nemen voor het formuleren
daarvan.

Ik zal dit advies nader met de Kiesraad bespreken
en betrekken bij het recente advies van de
Kiesraad over verbeteringen van de kandidaatstellingsprocedure.

9

De Kiesraad adviseert om in de wet nadrukkelijker tot
uitdrukking te brengen dat kandidaten op een
ondersteuningsverklaring op dezelfde wijze en in
dezelfde volgorde moeten worden vermeld als op de
kandidatenlijst.

Ik zal dit advies nader met de Kiesraad bespreken
en betrekken bij het recente advies van de
Kiesraad over verbeteringen van de kandidaatstellingsprocedure.

8 Reactie op evaluatie NVVB

34

Nr.

Opmerking/advies NVVB

Reactie

1

De samenwerking tussen NVVB, ministerie van
BZK en Kiesraad, vooral de webinars, zijn door
veel gemeenten als zeer waardevol en
informatief ervaren. De NVVB nodigt de minister
dan ook uit om de NVVB nog meer in het
voortraject van ontwikkelingen te betrekken.

Ik ben blij dat deze samenwerking is gewaardeerd.
Vanzelfsprekend zal ik de NVVB waar mogelijk ook in
een vroegtijdig stadium bij de voorbereiding van
volgende verkiezingen en ontwikkelingen in het
verkiezingsproces betrekken.

2

De werklast voor gemeenten bij het organiseren
van verkiezingen is groot. Dit maakt het steeds
lastiger om voldoende personen met volledige
kennis van het stemproces beschikbaar te
hebben. Vanaf de invoering van de Wet nieuwe
procedure vaststelling verkiezingsuitslagen zal
de werklast, na de verkiezingsdag(en), nog
verder toenemen. De NVVB nodigt het
ministerie van BZK, de Kiesraad, de VNG, en
gemeenten graag uit om na te denken over hoe
we de gemeenten het beste kunnen toerusten
én ondersteunen om met deze uitbreiding van
taken om te gaan.

Ik ben mij ervan bewust dat de werklast voor
gemeenten bij het organiseren van verkiezingen is
toegenomen, door de extra maatregelen als gevolg van
de Tijdelijke wet verkiezingen covid-19 (Twv), en vanaf
1 januari 2023 door de Wet nieuwe procedure
vaststelling verkiezingsuitslagen. Ik wijs er wel op dat
gemeenten voor deze extra werkzaamheden – zowel
i.v.m. de Twv als i.v.m. de nieuwe procedure voor de
uitslagvaststelling – een financiële vergoeding (hebben)
ontvangen.

3

De NVVB gaat ervan uit dat vervroegd stemmen,
gelet op het in maart 2022 ingediende
initiatiefvoorstel, een structureel karakter gaat
krijgen. Het geeft burgers meer ruimte om hun
stem uit te brengen, in plaats van het gebruiken
van een volmacht of het verloren laten gaan van
hun stem.
Wel hebben gemeenten aangegeven dat het van
07:30 tot 21:00 openstellen van stembureaus
niet altijd zinvol is. Bij veel gemeenten zijn er
perioden dat er weinig tot geen kiezers komen.
De NVVB begrijpt dit standpunt, maar het
ontbreekt op dit moment aan landelijke harde
data om dit standpunt te onderbouwen,
ondanks prognoses. Dergelijke cijfers helpen in
besluitvorming over het bepalen van het aantal
stembureaus en de openingstijden tijdens de
eerste dagen.

Uit de evaluatie van de afgelopen gemeenteraadsverkiezingen 2022 komt naar voren dat er tijdens de dagen
voor vervroegd stemmen periodes zijn (met name in de
vroege ochtend en de avond) met een relatief beperkte
opkomst.56 Ook bij de herindelingsverkiezingen in
november 2021 kwam dit naar voren.57 Die cijfers lijken
nog niet te wijzen op een strikte noodzaak van opening
van de stemlokalen op alle drie de stemmingsdagen
van 7:30 tot 21:00 uur.

4

Per 1 juli vervalt de Tijdelijke wet verkiezingen
covid-19, en is vervroegd stemmen nog niet
definitief in de Kieswet opgenomen. Hierdoor
worden de komende herindelingsverkiezingen
en de provinciale staten- en waterschapsverkiezingen van 2023 waarschijnlijk weer op één dag
gehouden. De NVVB adviseert om goed te kijken
naar wat dit betekent voor de organisatie, maar
ook voor de kiezers.
Daarnaast verzoekt de NVVB nadrukkelijk om
het vervroegd stemmen op termijn te evalueren.
Hierover denkt de NVVB graag mee.

Mocht tijdens de verkiezingen in maart 2023 geen
vervroegd stemmen van toepassing zijn, dan is het
inderdaad zaak om kiezers daar goed over te informeren.
Mogelijk zijn de kiezers, door het vervroegd stemmen
bij de verkiezingen in de afgelopen jaren, eraan gewend
geraakt dat zij op enkele plekken in de gemeente ook
op maandag en dinsdag terechtkunnen. Ik ben het eens
met de NVVB dat het, na een eventuele permanente
invoering van vervroegd stemmen, van belang is om te
blijven evalueren. Vanzelfsprekend betrek ik daar ook
de NVVB bij.

In het najaar staat een uitgebreide voorlichtingsronde
gepland over de nieuwe procedure voor de vaststelling
van verkiezingsuitslagen. Ook voor het overige ben ik
uiteraard graag bereid om met alle betrokkenen na te
denken over een goede toerusting en ondersteuning
van de gemeenten.

56

Rapportage Evaluatie GR22 onder gemeenten (I&O Research), p. 10 e.v.

57

Kamerstukken II 2021/22, 35 165, nr. 46, blg. 1019498, p. 10 e.v.

35

Nr.

Opmerking/advies NVVB

Reactie

5

Onder de Twv was het verplicht om een vierde
lid toe te voegen aan het stembureau. Diverse
gemeenten benoemden al vóór de Twv één of
meer leden extra in een stembureau. Bij de
afgelopen verkiezingen hebben gemeenten
stembureaus – al dan niet tijdelijk – moeten
sluiten omdat het verplichte vierde lid niet
aanwezig was. De NVVB pleit ervoor dat het
stembureau ook met drie aanwezige leden de in
de Kieswet beschreven werkzaamheden moet
kunnen uitvoeren, zelfs als het stembureau
bestaat uit vier leden. Zo kan een stembureau
ook openblijven als het vierde lid even niet
aanwezig is.

Nu de Twv op 1 juli a.s. vervalt, vervalt ook het
verplichte vierde stembureaulid. Bij de afgelopen
gemeenteraadsverkiezingen is gebleken dat gemeenten
behoefte hebben aan maatwerkmogelijkheden op dit
punt. Er zijn veel stemlokalen waar het meestal niet
druk is; daar kan het handhaven van eventuele
maatregelen ook aan drie stembureauleden worden
overgelaten. Ik meen daarom dat een wettelijk verplicht
vierde stembureaulid in de toekomst – ook in eventuele
tijden van pandemie – niet meer nodig is. Gemeenten
kunnen heel goed in staat worden geacht om zelf af te
wegen voor welke stembureaus het wettelijk minimum
van drie leden volstaat, en voor welke stembureaus
vanwege mogelijke drukte wél een of meer extra leden
nodig zijn.

6

De extra druk die het vervroegd stemmen
meebracht heeft ook zijn weerslag gehad op de
reservelijsten voor stembureauleden. In
sommige gevallen moesten op het laatste
moment nog reserveleden worden opgeroepen
om te voorkomen dat stembureaus in de knel
zouden komen. Aan de andere kant hebben
gemeenten ook moeite gehad met het
behouden van mensen die zich in de eerste
instantie hadden gemeld als reserve, juist omdat
er geen uitzicht was op inzet tijdens de
verkiezingen. De NVVB wil graag de gemeenten
ondersteunen bij het vinden van oplossingen
voor dit probleem. We nodigen het ministerie
en andere ketenpartners uit om hier met ons
invulling aan te geven.

Uiteraard ben ik steeds bereid om de gemeenten waar
nodig bij te staan in de zoektocht naar stembureauleden
(zoals voorafgaand aan de Tweede Kamerverkiezing is
gebeurd door middel van een landelijke wervingscampagne), en om daarover mee te denken met de NVVB.

7

Deze gemeenteraadsverkiezingen kent een
historisch lage opkomst. Een factor die de
opkomst kan doen verhogen is het zo toegankelijk mogelijk maken van het stemmen. Het
Actieplan toegankelijk stemmen is mede door de
NVVB opgesteld om dit mogelijk te maken. Er zijn
echter signalen bij de NVVB binnengekomen dat
het nog niet overal even makkelijk is gebleken
om de toegankelijkheid optimaal te realiseren.
Samen met belangenorganisaties wil de NVVB
graag kijken naar mogelijkheden om toegankelijkheid te bevorderen. Gemeenten kunnen
daarin beter gefaciliteerd worden door het
budget te verhogen voor maatregelen die gericht
zijn op de toegankelijkheid. We hopen zo het
stemmen nog toegankelijker te maken, en
daarmee de opkomst te verhogen.

De samenwerking met de NVVB, VNG, Kiesraad en
belangenorganisaties zet ik graag voort. Acties die in
het verleden zijn ingezet kunnen worden gecontinueerd
en daarnaast verdient ook de toegankelijkheid van
stemlokalen blijvende aandacht en inzet. Graag gaat
het ministerie met de NVVB in gesprek op welke wijze
verbeteringen nog mogelijk zijn op het gebied van de
toegankelijkheid en hoe gemeenten daarin kunnen
worden geholpen.

8

De NVVB vraagt aandacht voor signalen dat het
Informatiepunt en de Kiesraad niet meer
bereikbaar waren na het sluiten van de
inlevertermijn bij de kandidaatstelling, terwijl
het verstrijken van de kandidaatstellingstermijn
niet betekent dat er geen vragen meer worden
gesteld.

In de voorbereiding op de provinciale staten- en
waterschapsverkiezingen in 2023 zal ik dit signaal
betrekken bij de organisatie van het informatiepunt
door de Kiesraad en het ministerie van BZK.

9 Rode draad evaluatiegesprekken gemeenten
Na afloop van de gemeenteraadsverkiezingen in maart heeft een aantal evaluatiegesprekken plaats­
gevonden met gemeenten en BZK. Daarin werd aan de hand van een aantal onderwerpen teruggeblikt
op de afgelopen gemeenteraadsverkiezingen. Hieronder wordt de rode draad van die gesprekken
weergegeven.

1. Algemeen
Gemeenten geven aan dat de verkiezingen goed zijn verlopen en er opmerkelijk weinig incidenten zijn
geweest in de organisatie.

2. Kandidaatstelling
• Verlengde termijn ondersteuningsverklaringen: wisselende geluiden van gemeenten. Er is door politieke
partijen wel wat gebruik van gemaakt, maar niet veel. De concentratie zit meestal toch op het einde.
Daarbij wel de kanttekening dat het bij de gemeenteraadsverkiezingen ging om een relatief gering
aantal ondersteuningsverklaringen en in sommige gemeenten ook maar weinig partijen die ze nodig
hadden. Wat meer spreiding wordt door sommige gemeenten gewaardeerd, maar de combinatie met
het mogen inleveren zonder afspraak vraagt wel meer bezetting. Ook kan het zonder afspraak
inleveren zorgen voor drukte en langer wachten, als het ook druk is met andere mensen. Verschillende
gemeenten hebben gebruik gemaakt van een voorinlevering, dit was (mede) mogelijk door de termijn
van vier weken. Werd als zinvol en prettig ervaren door gemeenten.
• Digitale zitting centraal stembureau + livestream: over het algemeen goed verlopen, in de meeste gevallen
zijn de eigen faciliteiten van de griffie voor het streamen van Raadsvergaderingen gebruikt. Over het
algemeen waren er kijkers, maar niet veel. Er is vooral nauwelijks gebruik gemaakt van de inspraak­
mogelijkheid. De toegevoegde waarde is dus niet voor alle gemeenten duidelijk, ook omdat het voor
sommige wel veel werk was om te regelen. Ook zijn er in de evaluatiegesprekken meerdere opmerkingen
gemaakt over storingen bij de eerste zitting. Veel gemeenten vinden het kandidaatsstellingsproces een
enorme papierwinkel en pleiten voor digitalisering.

3. Stembureauleden
• Uitval: bijna overal was sprake van veel uitval van stembureauleden, met name door Covid. Gemeenten
moesten alle zeilen bij zetten om de stembureaus gevuld te krijgen. Dit gaf vaak veel druk op de
organisatie. Het hielp dat de meeste gemeenten grote reservepools hadden, maar deze werden vaak
wel (grotendeels) uitgeput. In veel gemeenten kregen reserves ook een vergoeding. Ook werden vaak
extra collega’s ingezet als stembureaulid. Door het last-minute moeten zoeken van nieuwe leden werd
er soms ingeboet op de kwaliteit van stembureauleden, omdat ze niet allemaal het gehele proces van
training konden doorlopen. Het versturen van de gezondheidscheck voor stembureauleden leek ook
voor de nodige (extra) uitval te zorgen. Uiteindelijk hebben weinig gemeenten stembureaus moeten
sluiten, al zijn er bijvoorbeeld wel in een paar gevallen dubbele stembureaus samengevoegd.
• Vierde stembureaulid: het vierde stembureaulid was, afhankelijk van gemeente, stembureau en moment,
niet altijd nodig. Veel gemeenten hebben de wens meer flexibel om te mogen gaan met het aantal in te
zetten stembureauleden per stembureau.
• Werving: gemengde geluiden over wenselijkheid van centrale werving. Veel gemeenten hebben nu wel
een goed gevuld bestand. Voor andere gemeenten kan het wel nuttig zijn. Voor sommige gemeenten is
het wel lastig (plv-)voorzitters en reserves te vinden.

4. Vervroegd stemmen en centrale telling
• Centrale telling: op woensdag op een centrale locatie tellen van stemmen uitgebracht op maandag en
dinsdag is over het algemeen goed bevallen, het ging gemakkelijk.

36

• Vervroegd stemmen: in veel gemeenten was de opkomst op maandag en dinsdag laag. Stembureauleden
hadden daardoor vaak weinig te doen, zeker in de vroege en late uren. Dit beeld is niet overal hetzelfde,
in sommige gemeenten was er wel een (relatief) hoge opkomst op maandag en dinsdag en/of werd er
wel ook ’s avonds veel gestemd op die dagen. De extra dagen vroegen wel veel van de gemeenten qua
organisatie, waardoor bij veel gemeenten het beeld is dat de kosten hoger zijn dan de baten. Velen zien
de toegevoegde waarde niet, al noemen sommige gemeenten wel dat het in een behoefte bij kiezers
voorziet. Meer vrijheid in keuze voor het aantal locaties en openingstijden is een veelgehoorde wens.
Een heel aantal gemeenten ziet het vervroegd stemmen liever helemaal verdwijnen, al zijn er ook
gemeenten die het juist als een goede ‘warming-up’ voor de woensdag zien. Mensen moeten ook nog
wennen aan het vervroegd stemmen, de opkomst was vaak al meer op maandag en dinsdag dan bij de
Tweede Kamerverkiezingen in 2021. Veel gemeenten krijgen wel klachten van mensen die op maandag
of dinsdag voor een gesloten stembureau staan (ondanks dat hier vaak goed over is gecommuniceerd).

5. Uitslagvaststelling en hertellingen
• Uitslagvaststelling: ging over het algemeen prima. Weinig tot geen problemen plaatsgevonden met
verschillen tussen de voorlopige en definitieve uitslag. Veel gemeenten hebben een voorlopige
zetelverdeling bekendgemaakt. Een vaker terugkerend punt van gemeenten was het grote aantal te
publiceren stukken, dit vraagt veel werk. Verzoek van verschillende gemeenten om een centraal portaal
waar alle processen-verbaal van de gemeente kunnen worden geüpload. Wat ook vaker werd
genoemd door gemeenten: de handmatige controle van OSV vraagt veel tijd en het nut ervan is voor
gemeenten niet altijd duidelijk. De mail van de Kiesraad over ontbrekende publicaties vlak na de
verkiezingen werd ook niet door iedereen op prijs gesteld (het was niet duidelijk wat er ontbrak en er
werd soms nog hard aan gewerkt).
• Hertellingen: in redelijk wat gemeenten zijn verzoeken geweest om hertellingen, vooral vanwege het
mislopen van een zetel met een klein verschil in aantal stemmen. In sommige gevallen zijn deze
verzoeken afgewezen (en konden indieners ook worden overtuigd van het feit dat het geen zin zou
hebben), in andere gevallen is er wel een hertelling geweest (ook gelet op politieke discussie). Op de
meeste plekken heeft de hertelling niet tot een wijziging geleid, in een enkel geval wel.

6. Terugkerende vragen kiezers
• De meest genoemde opmerking van kiezers ging over stembureaus die op maandag en dinsdag
gesloten waren.

7. Covid
• Over Covid zijn geen bijzonderheden gemeld. Het beeld is dat er weinig gebruik is gemaakt van de
beschikbare mondkapjes/handschoenen. Sommige gemeenten kregen wel geluiden vanuit stembureauleden dat het gewaardeerd werd dat de stembureaus waren ingericht met afstand en spatschermen.

8. Informatievoorziening vanuit BZK
• Vanuit de gemeenten waardering voor webinars, factsheets, infographics en halvering van het aantal
nieuwsbrieven. De informatievoorziening was tijdig en eenduidiger, ook in vergelijking met de Tweede
Kamerverkiezingen 2021.
• Wel vindt een enkele gemeente dat in de communicatiemiddelen het taalgebruik nog eenvoudiger kan
en dat het soms nog veel tegelijkertijd is (en vaak op vrijdag).

37

10 Waarnemingsmissies

Aanbevelingen Internationale waarnemers gemeenteraadsverkiezingen 2022
De gemeenteraadsverkiezingen 2022 zijn waargenomen door twee internationale verkiezingswaarnemingsmissies: een delegatie van het Congres van Lokale en Regionale Overheden van de Raad van
Europa en een team van de, in het Verenigd Koninkrijk gevestigde, verkiezingen-vrijwilligersorganisatie ‘Democracy Volunteers’. Beide organisaties hebben een rapport uitgebracht naar aanleiding van de
verkiezingswaarneming in Nederland. Deze rapporten zijn als bijlage bijgevoegd.
In onderstaande tabel staat per organisatie een algemeen beeld van de waargenomen gemeenteraadsverkiezingen.

Organisatie

Algemeen beeld waarnemingsmissies

Congres van de Raad van Europa

“The Congress delegation observed generally well-administered, transparent and orderly elections with a high degree of public trust in elections and high inclusiveness of
the electoral process in the country. At the same time, the Congress regrets that several longstanding issues regarding democratic elections in the Netherlands remain
unaddressed, in particular the under-regulated campaign finance environment, proxy voting and the lack of elections for mayors. The Congress is also concerned about the
spread of fake news and hate speech on the internet during the election campaign which contributes to the polarisation of the society before and after elections.”

Democracy Volunteers

“Overall, the observer team was impressed with the very well-run elections conducted in the polling stations we attended. Voting was open and accessible to voters,
including the number of provisions put in place to give independent access to voters with disabilities was impressive. Polling stations are large and busy venues and staff are
welcoming and efficient in processing voters. Like all elections, however, there are some challenges in the electoral process that we feel would benefit from consideration by
national and local authorities at legislative and administrative levels. The Netherlands is an advanced, inclusive, and engaged democracy with high voter engagement in its
municipal elections with active debate and robust party activity. The diversity of party engagement and public interaction is to be commended.”

In onderstaande tabel staan de aanbevelingen van de twee organisaties die hebben waargenomen en mijn reactie daarop.

Organisatie

Aanbeveling

Reactie

Congres van de Raad van Europa

1. Strengthen the regulatory framework ensuring transparency
and accountability of campaign and party finances on the local
level.

Het kabinet werkt momenteel aan een voorstel voor een Wet op de politieke partijen. Regels inzake
(de transparantie van) de financiering van decentrale politieke partijen zullen deel uitmaken voor het
voorstel voor een Wpp. Onder voorbehoud van budgettaire dekking zal tevens een subsidieregeling
voor decentrale politieke partijen deel uitmaken van dit wetsvoorstel.

38

Organisatie

Aanbeveling

Reactie

Congres van de Raad van Europa

2. Reconsider the universal use of proxy voting in view of possible
risks to electoral integrity, particularly for vulnerable groups of
voters, and examine introducing other alternatives for
permanent use, such as early or postal voting.

Het stemmen per volmacht kent nadelen, waar de Raad van Europa en Democracy Volunteers terecht
op wijzen. Overigens kent ook het door de Raad van Europa als alternatief genoemde stemmen per
brief nadelen: ook daarbij zijn het stemgeheim en de stemvrijheid niet goed te waarborgen.
In de Verkiezingsagenda 2030 (opgesteld door Kiesraad, Vereniging van Nederlandse Gemeenten,
Nederlandse Vereniging voor Burgerzaken en ministerie van BZK) staat het voorstel opgenomen dat
het maximumaantal volmachtstemmen dat een kiezer mag uitbrengen, wordt teruggebracht van
twee naar één. Dit is gepresenteerd in combinatie met de permanente invoering van vervroegd
stemmen, waarmee kiezers meer gelegenheid krijgen om zelf hun stem uit te brengen.58
Het geheel afschaffen van de volmacht vind ik nu niet wenselijk. De volmacht voorziet in een grote
behoefte: gemiddeld ca. 10% van de kiezers stemt per volmacht. Uit onderzoek komt naar voren dat
onderhandse volmachtverlening in Nederland vooral plaatsvindt uit praktische overwegingen, aan
personen in de onmiddellijke nabijheid die men vertrouwt. Ook komt hieruit naar voren dat de
volmacht voor veel kiezers die daarvan gebruik maken de enige manier is om te kunnen stemmen.59
Het is dus zaak de risico’s van het stemmen per volmacht af te wegen tegen het gebruiksgemak voor
kiezers en de omstandigheid dat de volmacht een vangnet is voor die kiezers die anders niet kunnen
stemmen. In dat verband is van belang dat de wetgever het gebruik van het stemmen per volmacht
aan banden heeft gelegd, om het risico op misbruik te verkleinen. Zo moet de kiezer de
volmachtstem(men) altijd tegelijk met zijn eigen stem uitbrengen, en moet hij aan het stembureau
een kopie tonen van het identiteitsbewijs van de volmachtgever.

Congres van de Raad van Europa

3. Introduce effective measures to fight hate speech and fake
news online during election campaigns.

Het kabinet heeft een strategie om desinformatie aan te pakken, die ook tijdens verkiezingen wordt
toegepast.60 In aanloop naar de gemeenteraadsverkiezingen van 2022 heeft het ministerie van BZK
o.a. een handreiking gepubliceerd voor (mede)overheden waarin toegelicht wordt hoe zij met
desinformatie kunnen omgaan.61 Daarnaast zijn er, net zoals in aanloop naar de Tweede Kamerverkiezingen van 2021, samen met de VNG en de NCTV twee veiligheidsbriefings georganiseerd voor
gemeenteambtenaren met verschillende onderwerpen (waaronder desinformatie, digitale weerbaarheid en informatiebeveiliging). Deze briefings konden rekenen op veel belangstelling en deze
benadering zal dan ook gecontinueerd worden bij volgende verkiezingen.

58

Kamerstukken II 2020/21, 35 165, nr. 40, blg. 987889.

59

Kamerstukken II 2012/13, 31 142, nr. 34, blg. 203468.

60

Kamerstukken II 2020/21, 30 821, nr. 118.

61

https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/desinformatie-nepnieuws/nieuws/2022/02/09/handreiking-desinformatie-meerdere-opties-om-er-verantwoord-mee-om-te-gaan.

39

Organisatie

Aanbeveling

Reactie

Congres van de Raad van Europa

4. Replace the appointment of mayors by democratic elections in
order to ensure the citizens’ right to participate in the conduct
of local public affairs and comply with fundamental principles of
democracy.

In het Nederlandse lokaal bestuur staat volgens de Grondwet de gemeenteraad als enig rechtstreeks
gekozen orgaan aan het hoofd van het gemeentebestuur. Dit is een belangrijk uitgangspunt. De
burgemeester is indirect democratisch gelegitimeerd nu in de praktijk altijd de door de gemeenteraad
aanbevolen kandidaat wordt benoemd. Voorts is de burgemeester voor al zijn doen en laten
verantwoording verschuldigd aan de gemeenteraad. Sinds de deconstitutionalisering van de
aanstellingswijze in 2018 kan de wetgever desgewenst de aanstellingswijze van de burgemeester
aanpassen, maar dat is tot op heden niet gebeurd. De burgemeester vervult een spilfunctie in het
lokaal bestuur. De burgemeester staat boven de partijen, maar is toch lokaal geworteld en heeft
daarnaast een eigenstandig takenpakket dat is toegespitst op zijn/haar bijzondere positie in het lokaal
bestuur. Gelet op deze taken en bevoegdheden en die bijzondere positie, past de huidige aanstellingswijze, waarbij de door de gemeenteraad aanbevolen kandidaat door de Kroon wordt benoemd, het
best bij het huidige burgemeestersambt. Vanwege de centrale rol die een burgemeester speelt in het
lokaal bestuur als voorzitter van zowel het college als de raad en als hoeder van de openbare orde en
veiligheid, leidt een aanpassing van de aanstellingswijze bovendien niet alleen tot veranderingen in
het burgemeestersambt zelf, maar heeft een dergelijke aanpassing ook grote gevolgen voor het
lokaal bestuur als geheel. De aanstellingswijze van de burgemeester moet dan ook niet in isolatie
worden beschouwd, maar altijd worden beoordeeld in de bredere context van de inrichting van ons
decentraal openbaar bestuur.

Democracy Volunteers

Removal of ‘On-Demand’ Proxy Voting:
One aspect of the electoral process which was troubling to our
observer team was the number of votes cast by proxy at these
elections. Prior to the election, the temporary measure which
allowed each voter to act as a proxy for up to three other electors
at elections the previous year, was reduced back to two. However,
proxy voting presents many challenges for both the secrecy and
equality of the vote. Although a highly convenient alternative to
voting in-person for many voters, this voting methodology is open
to potential vote farming, buying, covert family voting and the
possibility that the proxy does not vote in the way the voter
intended. This issue has been previously highlighted as an area for
concern by both Democracy Volunteers in 2019 and at a number
of elections by the OSCE. At these elections our observer teams
also recorded the gender of those casting proxies at polling
stations. Our data found 61% of those acting as proxies were men,
indicating that this methodology of voting is a gendered process,
with men more likely to be acting as proxies. Democracy
Volunteers is concerned that this may represent an indication of
covert Family Voting and leaves the voting process open to undue
influence, coercion, and intimidation.

Zie de reactie op aanbeveling 2 van de Raad van Europa.

40

62

Organisatie

Aanbeveling

Reactie

Democracy Volunteers

Introduce more transparent mechanisms for adjudicating unclear
ballot papers:
Although many areas of The Netherlands took part in central
counting trials at these elections, some of our observers raised
concerns over the adjudication of unclear ballot papers when
counting took place at polling stations. Observers noted that at
some of the counts that took place inside polling stations, many
ballot papers were rejected due to the circle, that voters must
colour in red, not being completely filled in, or otherwise marked,
such as with a tick or a cross. In some cases, observers believed
that these ballots did show clear intention of how the voter
intended to vote. In some circumstances, these decisions were
made by a single member of staff inside polling stations. Thus, we
recommend that questionable ballot papers are inspected by at
least two members of staff and are not rejected at the primary
count stage, for further inspection at central counts where
applicable.

In de Wet nieuwe procedure vaststelling verkiezingsuitslagen62 is bepaald dat in geval van twijfel over
de geldigheid van een stem, het stembiljet ter beoordeling moet worden voorgelegd aan het
gemeentelijk stembureau (art. Na 19). Ik zal hier in de instructie aan tellers nadrukkelijk aandacht aan
besteden en daarbij ook benadrukken dat een stem ook geldig is als de kiezer het witte stipje in een
stemvakje alleen gedeeltelijk rood heeft gemaakt, maar wel op ondubbelzinnige wijze heeft kenbaar
gemaakt op welke kandidaat hij zijn stem uitbrengt (zie ook art. N 7, lid 3, Kieswet).

Stb. 2022, 292.

41

11 Overzicht hertellingen

Gemeente

Opdrachtgever

Aanleiding

Deel of alle stemmen

Verschillen

De Ronde Venen

Centraal stembureau

De voorzitter van een bepaald stembureau had gezien (na
publicatie van de processen-verbaal op de website) dat één
kandidaat geen stemmen had gekregen. Deze kandidaat
kwam uit de woonkern van het stembureau. De voorzitter
wist zeker dat op deze kandidaat veel was gestemd. Een
andere kandidaat op de kieslijst had juist wel veel stemmen
gekregen. De voorzitter vermoedde een invul- of invoerfout. Zij meldde dit aan het centraal stembureau. De
gegevens van het proces-verbaal waren juist in OSV
ingevoerd. Zij vermoedde dus een fout bij de invulling van
het proces-verbaal. Bij omwisseling van het stemmenaantal
zou dit effect hebben op de zetelverdeling in verband met
voorkeursstemmen.

Hertelling van 1 stembureau

Bij het CDA had kandidaat 6 volgens het PV 68 stemmen. Na hertelling
had kandidaat 6 geen stemmen, kandidaat 9 had 67 stemmen en
kandidaat 1 had 1 stem meer.
Bij D66: kandidaat 2 had 1 stem meer, kandidaat 13 had 1 stem minder.
PvdA/GroenLinks: kandidaat 1 had 1 stem meer, kandidaat 4 had 1 stem
minder.
De hertelling had uiteindelijk consequenties voor de zetelverdeling.
Kandidaat 9 van het CDA zit daarom met voorkeursstemmen in de
gemeenteraad.

Dordrecht

Centraal stembureau

Bij de verdeling van de laatste restzetel scheelde het tussen
2 partijen slechts 2 stemmen voor de bemachtiging van die
laatste restzetel. Daarnaast was er een aantal onverklaarbare verschillen in de stemopname: in totaal 13 stembiljetten te veel geteld zonder verklaring en 10 stembiljetten te
weinig geteld zonder verklaring. Deze onverklaarbare
verschillen zouden het verschil kunnen maken bij de
verdeling van die laatste restzetel. Om geen enkel risico te
lopen is besloten om die bureaus waar deze verschillen zich
voordeden, opnieuw te tellen.

Hertelling van 16 stem­
bureaus

De verschillen bleken minimaal. Een aantal te veel of te weinig getelde
biljetten bleek niet te veel of te weinig geteld. De verschillen werden
verklaard en opgelost. Uiteindelijk waren er nog 8 onverklaarbare
verschillen (op een totaal van ruim 46.000 geldig uitgebrachte stemmen).
Voor de uitslag veranderde er niets (wat betreft zetelverdeling).

Drimmelen

Centraal stembureau

Er was op één stembureau een verschil van 5 stemmen, dat
van invloed had kunnen zijn op de zetelverdeling.

Hertelling van 1 stembureau

Er was een tekort van vijf stembiljetten terwijl er wel vijf stempassen
waren ingeleverd. Bij de hertelling zijn deze vijf stembiljetten teruggevonden en bleek er onjuist geteld.

Zutphen

Centraal stembureau

Verschil in getelde stembiljetten ten opzichte van
toegelaten kiezers, dat in theorie zou kunnen leiden tot een
verschil in de zetelverdeling.

De 9 stembureaus waar uit
de processen-verbaal bleek
dat er verschillen zaten
tussen getelde stembiljetten
en het aantal toegelaten
kiezers.

Verschillen in aantal stemmen voor meerdere partijen, geen wijzigingen
in zetelverdeling. GroenLinks +2, SP -2, PvdA +26, Burgerbelang +4, D66
+1, Stadspartij +2, Kies Bewust Lokaal +1, CU -1, PvdD -12. Totaal +21
stemmen.

42

Gemeente

Opdrachtgever

Aanleiding

Deel of alle stemmen

Verschillen

Oegstgeest

Gemeenteraad

2 stemmen verschil voor een zetel voor een partij (0 of 1
zetel).

Alle stemmen

Geen verschil in zetelverdeling. 3 geldige stemmen ongeldig verklaard na
hertelling.

De Wolden

Gemeenteraad (centraal
stembureau had verzoek
afgewezen)

Een verschil van 3 stemmen in het voordeel van GroenLinks
ten opzichte van VVD voor de derde restzetel.

Alle stemmen

Geen verschil in zetelverdeling. Voor 4 partijen 1 stem meer of minder
(VVD en PvdA -1, GroenLinks en D66 +1).

Putten

Centraal stembureau

1 partij heeft bezwaar gemaakt tijdens de zitting van het
centraal stembureau op 21 maart. 1 stem meer voor deze
partij zou betekenen dat de derde restzetel naar deze partij
zou gaan.

16 van de 18 stembureaus

Door deze hertelling zijn er 2 partijen met allebei 1 stem meer. Ook de
partij die om de hertelling vroeg heeft 1 stem meer na de hertelling, dus
de derde restzetel is naar deze partij gegaan.

Loon op Zand

Centraal stembureau

Aanleiding was dat er 7 stemmen verschil waren bij 2
partijen. Deze 2 partijen hebben beide bij de burgemeester
aangegeven dat zij in verband met de gemoedsrust graag
een totale hertelling wilden. Dit is geen officiële reden maar
na overleg met alle politieke partijen is voor de politieke
gemoedsrust een totale hertelling voorgesteld en daartoe
besloten.

Alle stemmen

De hertelling heeft geen invloed gehad op de zetelverdeling of de
gekozen kandidaten. Wel zijn er een paar partijen met 1 stem minder
(ongeldig).

Haaksbergen I

Centraal stembureau

Een onduidelijkheid in één proces-verbaal N 10 van een
stembureau.

Hertelling van 1 stembureau

In de oorspronkelijke telling was het aantal uitgebrachte stemmen op een
kandidaat 2 stemmen lager dan bij de hertelling. Dit geringe verschil had
wel een wijziging in de zetelverdeling tot gevolg.

Haaksbergen II

Gemeenteraad

Het zeer geringe verschil in stemmen tussen twee partijen
waarbij de zetelverdeling bij de eerdere gedeeltelijke hertelling was gewijzigd.

Alle stemmen

De algehele hertelling gaf geen aanleiding tot wijziging in de zetelverdeling.

Koggenland

Gemeenteraad

Na publicatie van de uitslag op de website van de
gemeente, bleek een kandidaat nul stemmen te hebben
gekregen. Men wist zeker dat er in een bepaalde kern wel
op deze kandidaat gestemd was.

Hertelling van 1 stembureau

Na hertelling kwam een andere kandidaat, van dezelfde partij, met
voorkeursstemmen in de raad.

Nijkerk

Centraal stembureau

Het verschil in de restzetelverdeling was 1 stem. De partij
die de restzetel heeft gekregen heeft verzocht om
hertelling, met argumenten als transparantie, elke stem telt
en vertrouwen in de politiek. Het centraal stembureau heeft
dit verzoek ingewilligd en besloten tot een hertelling.

Alle stemmen

Na hertelling bleek PRO21 4 stemmen minder te hebben, waardoor hun
restzetel naar de VVD ging.

43

Gemeente

Opdrachtgever

Aanleiding

Deel of alle stemmen

Verschillen

Rhenen

Centraal stembureau

Tijdens de zitting zijn door aanwezige kiezers de volgende
bezwaren ingebracht: gelet op het kleine en mogelijk
doorslaggevende verschil tussen Progressief Rhenen/
GroenLinks en D66 en nu er in #4 en #11 in totaal 3 minder
stembiljetten zijn geteld dan toegelaten kiezers én er 11
blanco en 16 ongeldige stemmen waren waarvan gevraagd
wordt of deze nog eens goed kunnen worden bekeken,
wordt bezwaar gemaakt tegen de uitslag en wordt een
complete hertelling aangevraagd. Naar aanleiding van
bovenstaande bezwaren heeft het centraal stembureau
besloten tot hertellen, omdat een kleine fout al van invloed
kan zijn op de zetelverdeling.

Alle stemmen

Een wisseling in stemmen op kandidaten binnen partijen, 1 extra stem bij
een partij en een verschil van 3 minder getelde stembiljetten opgelost bij
hertelling.

Heerlen

Centraal stembureau

Er zijn schrijffouten gemaakt op het gemeentelijk
proces-verbaal, in combinatie met minimale verschillen
met betrekking tot de zetelverdeling.

Alle stemmen

De verschillen zijn niet van invloed geweest op de zetelverdeling of op
raadsleden die met voorkeur in de raad terecht zijn gekomen. In totaal na
hertelling 38 stemmen meer geteld. CDA na hertelling +37 stemmen, OP
-10, PvdD +1.

Goeree-Overflakkee

Centraal stembureau

De belanghebbende partij heeft een verzoek ingediend
voor hertelling, vanwege het minimale verschil van 3
stemmen, om in aanmerking te komen voor de laatste
(rest)zetel.

Alle stemmen

Geen verschil in zetelverdeling. Verschil in stemmen: SGP +1, Vitale
kernen GO +5, CDA +2, VVD +1, CU -4, Groep Jan Zwerus -3, ongeldig -2.

De Bilt

Gemeenteraad

Bij het verdelen van de vijfde restzetel was het verschil
tussen 2 partijen (GroenLinks en VVD) maar 9 stemmen.

Alle stemmen

Het verschil tussen oorspronkelijke telling en hertelling was 1 stem.

Bergen (NH)

Centraal stembureau

Verzoek om een algemene hertelling van de PvdA omdat
deze partij op 14 stemmen na de laatste restzetel miste.

Alle stemmen

Enkele verschillen op kandidaatniveau, maar zonder invloed op de
beoogde raadsleden. Het aantal stemmen op de PvdA (verzoeker van de
hertelling) was exact gelijk. Verder KIES Lokaal +1, VVD +1, CDA -1, D66
+2, Jezus Leeft -1, Ons Dorp +3.

Capelle aan den IJssel

Centraal stembureau

Verzoek van CDA omdat deze partij 1 stem tekortkwam
voor een restzetel. Het verschil had dus invloed op de
zetelverdeling.

Alle stemmen

De hertelling had uiteindelijk geen wijziging in de zetelverdeling tot
gevolg. Wijzigingen in aantal stemmen:
Ongeldig +3, D66 -2, CDA +1, Leefbaar Capelle -3, SGP +2, GroenLinks -1.
Kiezer stembiljet niet ingeleverd +1, biljet te veel uitgereikt +1, geen
verklaring verschil +1.

44

Gemeente

Opdrachtgever

Aanleiding

Deel of alle stemmen

Verschillen

Roermond

Centraal stembureau

Verzoek van kandidaat voor CDA die in een bepaald
stembureau 0 stemmen had gekregen wat niet kon
kloppen.

1 stembureau

Geen gevolgen voor zetelverdeling. De kandidaat die de aanvraag deed,
kreeg 45 in plaats van 0 stemmen, die waren toegewezen aan een andere
kandidaat op dezelfde lijst. Ook bij de partij LVR werden stemmen (5)
verschoven tussen twee kandidaten. Nummer 5 van GroenLinks kreeg
uiteindelijk 0 in plaats van 1 stem. In totaal bleek 1 stem meer uitgebracht dan eerder geteld.

Wageningen

Gemeenteraad

Connect Wageningen miste op 12 stemmen na een
restzetel.

Smallinger-land

Centraal stembureau

Er was een tikfout geconstateerd van 900 in plaats van 90
stemmen voor een partij (ELP). Deze fout kon worden
gecorrigeerd, maar om twijfel aan de uitslag te voorkomen
is toch tot hertelling besloten.

Alle stemmen

Geen verschuiving in zetels tussen partijen. Grootste verschil: CDA +2
stemmen. Kandidaat GroenLinks +8 stemmen, waardoor die kandidaat
de drempel voor een voorkeurszetel haalde bij hertelling.

Maassluis I

Centraal stembureau

VSP Maassluis diende het verzoek in met als reden dat er
een minimaal verschil zit in het aantal stemmen voor het
verkrijgen van de laatste restzetel.

Alle stemmen

De laatste restzetel ging van Leefbaar Maessluys naar VSP. VSP +2,
Leefbaar -4.

Maassluis II

Gemeenteraad

Verzoek Leefbaar Maessluys, vanwege verschillen tussen
eerste en tweede telling bij vier stembureaus.

4 stembureaus

Geen consequenties voor zetelverdeling.

45

Geen gevolgen voor zetelverdeling. Verschil in stemmen partijen:
GroenLinks +6, Stadspartij Wageningen +2, VVD - 2, PvdA -1. In totaal 5
stemmen meer geteld.

1

VVD

160

Noord-Beveland

294,1

13

1

BEN BEtrokken
Noord-Beveland

272

Hattem

429,3

15

1

D66

395

Landsmeer

366,5

15

1

CDA

288

Montfoort

474,3

15

1

D66

429

Pekela

288,5

15

1

VVD

272

Texel

494,3

15

1

D66

381

Uitgeest

418,2

15

1

Uitgeester vrije
partij

370

Enkhuizen

444,3

17

1

Piratenpartij

380

Harlingen

402,1

17

2

GroenLinks

388

Midden-Delfland

578,8

17

1

ChristenUnie

505

Nederweert

457,5

17

1

GroenLinks

422

Olst-Wijhe

489,5

17

1

Partij van de Sport

369

Someren

517,5

17

1

Leefbaar Someren

407

Staphorst

554,9

17

1

PvdA

526

Zandvoort

447,9

17

1

Zandvoort Echt Eén

344

Baarn

629,6

19

1

CU

544

Bladel

482,3

19

1

VVD

453

D66

304

Partij 5
Stemmen

11

Partij 4

Naam

196,3

Partij 3

Stemmen

Partij 2

Naam

Stemmen

Ameland

46

Partij 1

Stemmen

Aantal
partijen
onder
kiesdeler

Naam

Totaal
zetels
raad

Stemmen

Kiesdeler

Naam

Gemeente

Naam

12 Overzicht partijen toegelaten in de raad na toewijzing restzetels

19

1

Sociale Volkspartij
Geertruidenberg

344

Goirle

520,9

19

1

Arbeiderspartij
Goirle-Riel

476

Hillegom

494,7

19

1

Hart voor Hillegom

483

Rucphen

439,0

19

1

FORZA Rucphen

403

Sluis

527,7

19

2

FvD

472

Stede Broec

442,2

19

1

Eerlijk Leefbaar
Stede Broec

378

Voorst

629,4

19

2

D66

572

SGP

530

Borger-Odoorn

520,7

21

2

D66

484

CU

473

Hulst

578,5

21

1

FvD

525

Maasdriel

521,9

21

1

SGP

483

Oegstgeest

581,3

21

1

Belang van
Nederland (BVNL)

574

Veendam

481,0

21

1

CU

432

Zaltbommel

655,6

21

1

SP

546

Deurne

597,9

23

1

50PLUS

595

Echt-Susteren

652,5

23

1

D66

624

Epe

666,5

23

1

FvD

666

Noordenveld

656,0

23

1

D66

646

Stadskanaal

472,5

23

1

D66

468

Valkenswaard

550,2

23

1

D66

489

Coevorden

598,2

25

1

PPC

562

Edam-Volendam

752,8

25

1

FvD

683

Hellendoorn

696,7

25

1

PvdA

648

Partij 5
Stemmen

430,5

Partij 4

Naam

Partij 3

Stemmen

Stemmen

Partij 2

Naam

Naam

Geertruiden-berg

47

Partij 1

Stemmen

Aantal
partijen
onder
kiesdeler

Naam

Totaal
zetels
raad

Stemmen

Kiesdeler

Naam

Gemeente

1

Oldambt Aktief

497

Oude IJsselstreek

685,3

25

1

D66

671

Wageningen

755,4

25

1

CDA

716

Tiel

524,4

27

1

CU

519

Vlissingen

601,5

27

1

CU

579

Kerkrade

567,0

29

1

Hart voor Vrijheid

559

Waalwijk

579,8

29

1

Blanco (Aussems,
N.R.W.A.)

544

Den Helder

652,3

31

1

Samen Actief sr

631

Goeree-Overflakkee

846,2

31

1

D66

845

Rijswijk

662,1

31

1

P. Gelijkheid &
Rechtvaardigheid

647

Terneuzen

654,1

31

2

Terneuzen Sterk

613

Woerden

808,9

31

1

Sterk Woerden

730

Barneveld

909,5

33

1

Burger Initiatief

837

Nieuwegein

663,2

33

1

Stadspartij
NÚwegein

649

Veenendaal

900,2

33

1

PvdA

876

Almelo

724,0

35

1

Democraten.Nu
Almelo

691

Hoorn

782,1

35

1

CU

680

Amstelveen

930,0

37

1

CU

879

Helmond

784,4

37

2

DENK

731

Hengelo

891,5

37

1

FvD

810

Breda

1797,3

39

1

FvD

1691

Dordrecht

1150,6

39

1

FvD

1123

Sociaal Terneuzen

605

Mi Hellemonders

721

Partij 5
Stemmen

25

Partij 4

Naam

587,1

Partij 3

Stemmen

Stemmen

Partij 2

Naam

Naam

Oldambt

48

Partij 1

Stemmen

Aantal
partijen
onder
kiesdeler

Naam

Totaal
zetels
raad

Stemmen

Kiesdeler

Naam

Gemeente

1

FvD

1234

Haarlem

1712,1

39

3

ChristenUnie

1588

Haarlemmer-meer

1457,3

39

1

GEZOND
Haarlemmermeer

1355

Maastricht

1157,1

39

5

50PLUS

1063

’s‑Hertogen-bosch

1563,4

39

1

50PLUS

1543

Venlo

960,0

39

1

DENK

947

Zaanstad

1420,1

39

1

CU

1407

Almere

1444,8

45

1

Respect Almere

1262

Amsterdam

7219,3

45

1

FvD

6688

Den Haag

4058,4

45

1

FvD

3896

Groningen

2335,8

45

1

PVV

2234

Tilburg

1618,3

45

2

Voor Tilburg

1564

BVNL

1526

FvD

1450

SAB Sociaal Actieve
Burgerpartij

1055

M:OED

998

FvD

1528

Liberale Partij
Maastricht

Partij 5
Stemmen

39

Partij 4

Naam

1425,4

Partij 3

Stemmen

Stemmen

Partij 2

Naam

Naam

Ede

49

Partij 1

Stemmen

Aantal
partijen
onder
kiesdeler

Naam

Totaal
zetels
raad

Stemmen

Kiesdeler

Naam

Gemeente

992

FvD

964

Deze brochure is opgesteld in opdracht van het
Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties
september 2022
50