Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

34 104

Langdurige zorg

Nr. 374

BRIEF VAN DE MINISTER VOOR LANGDURIGE ZORG EN SPORT
Aan de Voorzitter van de Tweede Kamer der Staten-Generaal
Den Haag, 31 maart 2023
Bij meerdere gelegenheden heb ik aangegeven een visie op (de
versterking van) de kennisinfrastructuur1 en passende zorg in de
langdurige zorg te zullen ontwikkelen en aan u te doen toekomen2. Ik heb
aangegeven mij daarbij onder andere te baseren op een advies van
Zorginstituut, dat ik u op 12 juli 2022 reeds toestuurde (Kamerstuk 34 104,
nr. 361). Met deze brief kom ik genoemde toezeggingen na en geef ik een
beleidsreactie op het advies van Zorginstituut. In deze brief ga ik
achtereenvolgens in op:
– de visie op de verdere ontwikkeling van de kennisinfrastructuur in de
langdurige zorg;
– het beleid om deze visie te realiseren, mede op basis van het advies
van het Zorginstituut;
– de vormgeving van passende zorg in de langdurige zorg.
Ten behoeve van het opstellen van deze brief heb ik met vele partijen
contact gehad, zowel de kennispartijen als de cliëntenorganisaties,
beroepsorganisaties, brancheorganisaties en overige partijen. Het gaat
daarbij om: de Patiënten- federatie Nederland, Alzheimer Nederland, MCZ,
Verenso, V&VN, de NVAVG, de BPSW, NVO, NIP, ActiZ, ZorgthuisNL, de
Nederlandse GGZ, VGN, Trimbos, Phrenos, Stichting Topcare, Vilans,
ZonMw, CCE, Korsakov Kenniscentrum, SKILZ, Zorginstituut, NZa, De
Gezant Passende Zorg, Zorgverzekeraars Nederland, de IGJ, Valente, Nivel
en de Academische Werkplaatsen in zowel de ouderen- als de gehandicaptenzorg. Genoemde partijen gaven aan de noodzaak van verdere
ontwikkeling van de kennisinfrastructuur te delen en waar mogelijk daarin
een rol te willen vervullen.

1

Kennisinfrastructuur is een samenwerkingsverband tussen kennispartijen, beroepsorganisaties
en onderwijs, waarin kennisontwikkeling en kennisoverdracht centraal staat en waarbij sprake
is van interactie tussen onderzoek, beleid en praktijk.
2
Kamerstuk 35 925 XVI, nr. 170 en Kamerstuk 29 389, nr. 1.

kst-34104-374
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 34 104, nr. 374

1

Naast met deze partijen ben ik ook in contact met organisaties die zich
richten op een specifieke cliëntgroep in de langdurige zorg, zoals de
Parkinsonalliantie.
1 Visie en doelstellingen kennisinfrastructuur
Kwetsbare ouderen en mensen met een beperking die zijn aangewezen op
Wlz verpleeg-, GGZ- of gehandicaptenzorg, hebben zorgverleners3 nodig
die goed weten wat zij moeten doen om hen te helpen. Naast door tijd en
aandacht wordt de kwaliteit van hun leven voor een belangrijk deel
bepaald door de kennis van zorgverleners die cliënten ondersteunen.
Daarom vind ik dat zorgverleners moeten beschikken over de kennis, de
competenties en de ervaring om te herkennen wat een cliënt nodig heeft.
Dit om samen met de cliënt (en/of naasten) te verkennen en te herkennen
waaraan de cliënt behoefte heeft om zo zelfstandig mogelijk een goede
kwaliteit van leven te ervaren. Zorgverleners, cliënten en/of naasten
kunnen op basis van kennis en voorkeuren dan samen besluiten over de
invulling van de zorgbehoefte van de cliënt. Kennis is dan ook een
voorname randvoorwaarde voor passende zorg in de langdurige zorg.
Nieuwe kennis moet bovendien anticiperen op kennisvragen die actueel
zijn en toekomstige uitdagingen helpen het hoofd te bieden. De kennisinfrastructuur dient om de benodigde kennis te ontwikkelen, te verspreiden
en te evalueren.
Deze brief bouwt voort op activiteiten die reeds eerder zijn ondernomen
om de kennisinfrastructuur in de langdurige zorg te versterken. Deze
noemt Zorginstituut ook in zijn advies. Zorgverleners merken dat hun
kennisvragen makkelijker geadresseerd worden en vooral gemakkelijker
en beter beantwoord kunnen worden. Vilans, ZonMw en de Academische
Werkplaatsen spelen daarbij een voorname rol. Vervolgstappen zijn het
aanbrengen van focus in de kennisontwikkeling gericht op de toekomst
van de langdurige zorg, het verbeteren van de samenwerking in de
kennisinfrastructuur en grotere aandacht voor implementatie van kennis.
Voor de komende periode heb ik daarom de volgende doelstellingen.
Mijn eerste doelstelling is om met een sterkere kennisinfrastructuur de
vakbekwaamheid en het professioneel handelen van de zorgverleners in
de langdurige zorg permanent te versterken. Zorgverleners moeten
gemakkelijk antwoord kunnen krijgen op hun kennisvragen. Waar nog
geen antwoord is, moet onderzoek dat antwoord gaan geven. Dit is geen
eenmalige exercitie, maar een proces dat vraagt om een permanente
cyclus van vragen stellen, kennis ontwikkelen, die verspreiden en
toepassen, daarvan leren en vervolgens evalueren. Met deze cyclus wordt
het bieden van passende zorg (zie hierna) ook in de Wlz een natuurlijk
proces dat leidt tot zorg van betere kwaliteit en grotere doelmatigheid.
Bovendien versterkt kennis de positie van zorgverleners in zorgorganisaties. Het is van belang dat zorgverleners zich gesteund voelen door
wetenschappelijke kennis zodat zij binnen hun organisatie met gezag
kunnen aangeven wat nodig is om goede kwaliteit van zorg te kunnen
leveren. De vertaling van kennis naar passende zorg helpt hierbij. Een
punt van nadere ontwikkeling is hoe de beschikbare kennis ook bruikbaar
gemaakt kan worden voor cliënten en naasten.
Mijn tweede doelstelling is dat de te ontwikkelen en implementeren
kennis een bijdrage levert aan de toekomstbestendigheid van de
langdurige zorg. In o.a. de brieven over het programma «Wonen,
3

Onder de verzamelterm zorgverleners worden hier alle beroepsgroepen in de Wlz-verzekerde
zorg bedoeld, zoals artsen, paramedici, psychologen, verzorgenden, verpleegkundigen,
agogisch begeleiders, orthopedagogen, helpenden en activiteitencoördinatoren.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 34 104, nr. 374

2

Ondersteuning en Zorg voor Ouderen»4 heb ik erop gewezen dat de zorg
voor de opgave staat om de groeiende vraag naar zorg op te vangen
zonder dat het aantal zorgverleners evenredig meegroeit. Ook neemt het
aantal informele zorgverleners de komende jaren af, waardoor we
realistisch moeten zijn in wat we van mantelzorgers mogen verwachten.
Tegelijkertijd en samenhangend met het voorgaande moeten we oog
hebben voor de werkdruk waarmee de zorgverleners te maken hebben.
Werken in de zorg moet aantrekkelijk zijn, zorgverleners moeten het
gevoel hebben dat ze kunnen doen wat hen drijft: waarde toevoegen aan
het leven van mensen die aangewezen zijn op professionele zorg en
ondersteuning. De ontwikkeling van kennis moet daaraan bijdragen. Een
voorbeeld is (het ontwikkelen van) kennis over het verbeteren van de
samenwerking tussen mantelzorg/ naasten en formele zorg of de inzet van
technologie.
Uit de kennisagenda ouderenzorg
Thema voor kennisontwikkeling:
Mantelzorg voor hulpbehoevende ouderen
Mantelzorg wordt doorgaans geboden door de partner en/of
volwassen kinderen. Mantelzorg beperkt zich niet tot de thuissituatie,
maar kan ook in een intramurale zorgsetting worden gestart of
voortgezet.
Te onderzoeken:
Hoe kunnen we mantelzorgers het beste faciliteren in de verlening
van zorg, in de combinatie met werk, vrijwilligerswerk en in de
samenwerking met andere mantelzorgers en zorgprofessionals?
Welke praktische interventies (wonen, technologie) zijn daarvoor
nodig en/of ondersteunend en voor welke groepen?
Wat is de effectiviteit van verschillende vormen van ondersteuning
van mantelzorgers (gericht op werk, respijtzorg, bevorderen van
kennis en kunde en familiedynamiek) op het ervaren van overbelasting. Dit onderzoek is tevens van belang om in beeld te brengen
hoe overbelasting het best kan worden voorkomen.
De derde doelstelling betreft de ontwikkeling van passende zorg voor de
Wlz. In het coalitieakkoord is aangegeven dat passende zorg de norm is5.
Dat betekent dat zorg bewezen effectief is, gericht is op de kwaliteit van
leven, samen met de cliënt (en/of naaste) tot stand komt en op de juiste
plek en tijd geleverd wordt. In hoofdstuk vier treft u een werkagenda aan
om passende zorg in de langdurige zorg te realiseren.
Deze brief heeft betrekking op de versterking van de kennisinfrastructuur
en ontwikkeling van passende zorg in de Wlz. Tegelijkertijd is op de
inhoud de grens tussen de Wlz en bijvoorbeeld de wijkverpleging niet
scherp te trekken. In zijn advies wijst het Zorginstituut erop dat samenwerking over de sectoren heen (ook voorbij de langdurige zorg) voor alle
partijen een aandachtspunt is, omdat problemen van mensen vaak op
meerdere domeinen spelen en hun zorgvragen over domeinen heen
reiken. De opbrengsten van de versterking van de kennisinfrastructuur
zullen in het openbaar domein beschikbaar komen en zijn daarom ook
beschikbaar en bruikbaar voor de zorg buiten de Wlz.

4
5

Kamerstuk 29 389, nr. 111.
Coalitieakkoord «Omzien naar elkaar, vooruitkijken naar de toekomst», Bijlage bij Kamerstuk
35 788, nr. 77.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 34 104, nr. 374

3

2 Versterking kennisinfrastructuur in de langdurige zorg
De afgelopen periode is door partijen reeds gewerkt aan de versterking
van de kennisinfrastructuur in de langdurige zorg. Dit geeft het Zorginstituut ook in zijn advies aan en spreekt daar terecht waardering voor uit.
Ik sluit mij daar van harte bij aan. Hetgeen de afgelopen jaren is gerealiseerd biedt een solide fundament om op voort te bouwen. De nadruk lag
vooral op de ouderen- en gehandicaptenzorg. Ook voor de GGZ in de Wlz
zijn de eerste stappen gezet en is nadere uitwerking noodzakelijk. Daarom
wordt aan de GGZ hierna apart aandacht besteed.
In zijn advies geeft het Zorginstituut voor de versterking van de kennisinfrastructuur vijf deeladviezen, te weten:
1. stimuleer landelijke, regionale en lokale implementatie van kennis en
betrek daarbij cliënten, hun naasten, en vrijwilligers;
2. versterk domeinoverstijgende samenwerking tussen onderwijs,
onderzoek en praktijk;
3. versterk bestaande initiatieven gericht op verbetering van registratiesystemen, ontsluiting van zorgdata en de data-infrastructuur;
4. regel de landelijke governance structureel goed in;
5. stimuleer passende langdurige zorg door te concentreren op zorg en
ondersteuning die bijdragen aan de kwaliteit van leven (cliënt), werken
(professionals) en afscheid nemen (cliënt, naasten, professional). Op
passende zorg in de Wlz ga ik hierna apart in.
Ik herken mij in de adviezen van het Zorginstituut. Ik voeg daaraan de
noodzaak om bij de ontwikkeling van de kennis de focus te houden op de
doelstellingen zoals ik hiervoor heb geschetst toe. Hierna ga ik in op de
deeladviezen van het Zorginstituut.
2.1 Stimuleer landelijke, regionale en lokale implementatie van
kennis en betrek daarbij cliënten, hun naasten, en vrijwilligers én
domeinoverstijgende samenwerking
De implementatie van nieuwe kennis is wellicht een van de grootste
opgaven bij het verder inrichten van de kennisinfrastructuur. Immers,
onderzoeksresultaten die leiden tot nieuwe manieren om kwetsbare
cliënten te ondersteunen zijn pas zinvol als de (informele) zorgverleners
deze kennen en toepassen. Daarom wijst het Zorginstituut in zijn advies
op het belang van implementatie van kennis.
Kernelementen die het Zorginstituut noemt om van «kennis» naar «doen»
te komen zijn:
– het in kaart brengen van kennis en die op passende wijze ontsluiten
voor de verschillende gebruikers, zoals (informele) zorgverleners, hun
cliënten en/of naasten. Onderwijsinstellingen, onderzoeksinstellingen
en maatschappelijke organisaties in de regio gezamenlijk laten
optrekken in het vinden van antwoorden op kennisvragen uit de
praktijk en die snel en effectief doorvoeren in de praktijk van alledag;
– binnen zorgorganisaties moet voldoende tijd en ruimte worden
geboden aan zorgverleners om nieuwe kennis te vergaren en die
«eigen» te maken. Wenselijk is een nieuwsgierige basishouding van
(informele) zorgverleners om nieuwe kennis te vergaren. Zorgverleners hebben niet alleen ruimte nodig om zich nieuwe kennis eigen te
maken, hun handelen leidt ook tot nieuwe kennis. Hun vragen en
inzichten moeten medebepalend zijn voor de kennisagenda’s in de
zorg. Zorgkantoren kunnen eveneens een belangrijke rol spelen bij het
gaan gebruiken van nieuwe kennis, door bij de contractering en inkoop
daaraan aandacht te geven.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 34 104, nr. 374

4

In het ontsluiten van kennis zijn eveneens reeds stappen gezet. Door
Vilans worden de kennisvragen van de zorgverleners in de langdurige
zorg geïnventariseerd en beantwoord op de kennispleinen. Het is
belangrijk om de kennis zo aan te bieden dat zorgverleners leren met de
nieuwe kennis ook daadwerkelijk aan de slag te gaan. Een wetenschappelijk artikel vraagt een vertaling in bijvoorbeeld een infographic. Vilans
zoekt hierbij naar de juiste wijze van presenteren en introduceren en werkt
daarbij samen met diverse partijen die kennis ontwikkelen, zoals
beroepsverenigingen die richtlijnen en handreikingen ontwikkelen.
Bereik Vilans
Tot en met november 2022 kenden de verschillende websites van
Vilans 17,6 miljoen bezoekers. Samen bekeken zij 44,6 miljoen
pagina’s.
Vilans ontwikkelt zich tot hét verzamel- en ontsluitingspunt van kennis
voor de langdurige zorg. Daartoe werkt Vilans samen met de andere
partijen in de kennisinfrastructuur. In de subsidievoorwaarden van
onderzoek in de langdurige zorg dat VWS financiert, is veelal opgenomen
dat de resultaten van het onderzoek aan Vilans moet worden doorgegeven, zodat alle beschikbare kennis op één plaats te vinden is. Wenselijk
is dat partijen en Vilans afspraken maken over de vorm en werkwijze van
aanleveren daarvan.
Terecht wijst het Zorginstituut op de noodzaak van versterking van
samenwerking bij implementatie van kennis via regionale partijen. De
Academische Werkplaatsen in zowel de ouderenzorg als de gehandicaptenzorg spelen hierbij een belangrijke rol. Academische Werkplaatsen zijn
samenwerkingsverbanden tussen zorgaanbieders en universiteiten6. In
het verleden zijn de Academische Werkplaatsen ontstaan omdat zorgaanbieders zagen dat sommige kennisvragen van zorgverleners onbeantwoord bleven. Om die antwoorden te verkrijgen financierden de zorgaanbieders gezamenlijk een Academische Werkplaats. Doordat het onderzoek
van de Academische Werkplaats aansloot op de vragen van de zorgverleners, was implementatie van deze kennis gemakkelijker. Sinds enkele
jaren zijn er ZonMw programma’s om de Academische Werkplaatsen in de
langdurige zorg structureel te co-financieren. Hierdoor is hun slagkracht
vergroot, kunnen zij meer en soms langjarig onderzoek doen en verbindingen met andere partijen leggen, zoals het onderwijs, maatschappelijke
organisaties en regionale partijen.
ZonMw stelt momenteel een tussenevaluatie op die ingaat op de
resultaten van de Academische Werkplaatsen. Mede op basis van deze
tussenevaluatie zal ik met de Academische Werkplaatsen bezien welke
verdere versterking van de regionale samenwerking noodzakelijk en
mogelijk is. Aansluitend op het advies van het Zorginstituut zal ik daarbij
ook naar de rol van de zorgkantoren kijken en naar de kennis die vanuit de
HBO’s, MBO’s en andere (onderwijs)instellingen op de werkvloer wordt
ontwikkeld.
Ook wijst het Zorginstituut op de rol die kwaliteitskaders kunnen spelen in
het leren in zorgorganisaties. In het huidige Kwaliteitskader Verpleeghuiszorg en het Kwaliteitskompas Gehandicaptenzorg is leren en
verbeteren een belangrijk onderwerp om de kwaliteit van zorg te
6

Niet alle zorgorganisaties zijn aangesloten bij een Academische Werkplaats, met name de
kleinere niet. Ook deze organisaties gratis laten profiteren van de kennis die de werkplaatsen
ontwikkelen. Nadere aandacht voor lectoraten/practoraten kan het bereik onder zorgaanbieders
vergroten.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 34 104, nr. 374

5

verbeteren. De kwaliteitsindicatoren helpen bij het voor zorgaanbieders en
zorgverleners inzichtelijk maken welke verbeteringen aangewezen zijn
zodat zij de benodigde kennis kunnen vergaren.
Een onderdeel van het Kwaliteitskader Verpleeghuiszorg is de lerende
netwerken. In mijn verzoek aan het Zorginstituut om procesregie te
voeren op de doorontwikkeling van het kwaliteitskader heb ik aangegeven
dat gezien de ontwikkeling naar keten-/netwerkzorg het voor de hand ligt
om deze lerende netwerken niet te beperken tot alleen partijen in de
verpleeg(huis)zorg. Daarbij hoort ook het verbinden met de andere
partijen in de keten en met zorgorganisaties in de gehandicaptenzorg en
de GGZ.
Implementatie van bestaande kennis in het veld wordt ondersteund door
programma’s zoals die staan in de Toekomstagenda gehandicaptenzorg
en «Waardigheid en Trots». In de ouderenzorg heeft «Waardigheid en
Trots» behoorlijke impact. Gedurende de vorige kabinetsperiode hebben
ca. 550 zorglocaties een beroep op ondersteuning vanuit «Waardigheid en
Trots» gedaan. Met ingang van 2023 zal «Waardigheid en Trots» niet
alleen ondersteuning bieden met betrekking tot verbetering van kwaliteit,
maar zich ook richten op de bredere transitieagenda in het
WOZO-programma. Zorgaanbieders kunnen dan ook worden ondersteund
bij bijvoorbeeld het realiseren van meer doelmatigheid, efficiëntere inzet
van zorgverleners, inzet van technologie, samenwerking in de keten.
Om meer zicht te krijgen op hoe (nieuwe) kennis zijn weg kan vinden naar
de werkvloer, vindt daarenboven door Vilans onderzoek naar infectiepreventie plaats.
In het uit te voeren onderzoek is de eerste vraag: hoe vergroten we het
zicht dat zorgaanbieders hebben op waar zij staan met betrekking tot
infectiepreventie? De tweede vraag is: wat zijn bepalende of hinderende
factoren om beschikbare kennis op het gebied van infectiepreventie
toegepast te krijgen? Op tal van terreinen wordt geworsteld met de
implementatievraag. Met Verenso, NVAVG, V&VN, ActiZ, VGN,
ZorgthuisNL heb ik afgesproken dat Vilans dit onderzoek zal uitvoeren. De
planning is dat medio 2023 er een eerste (tussen)rapportage verschijnt.
2.2 Versterk bestaande initiatieven gericht op verbetering van
registratiesystemen, ontsluiting van zorgdata en de
data-infrastructuur
In zijn advies geeft het Zorginstituut aan dat een toekomstbestendige
kennisinfrastructuur vraagt om een stevig datafundament. Betrouwbare
data en informatie zijn onmisbaar voor leren en verbeteren. Er zijn data
nodig over de effecten van zorg en ondersteuning, de organisatie van
zorg, over de kwaliteit van leven, enz. Zorgdata zijn ook voor belang om
passende zorg in de Wlz mogelijk te maken. Ook bij de uitwerking van de
kennisagenda’s zijn deze gegevens onmisbaar.
In zijn advies wijst het Zorginstituut op enkele concrete projecten die
bijdragen aan het beschikbaar komen van data. Het gaat om:
– het «Leren van data» programma van de Academische Werkplaats
ouderenzorg Amsterdam, Verenso en Nivel. De Academische
Werkplaats gehandicaptenzorg in het Radboud UMC combineert
gegevens uit elektronische patiëntendossiers door middel van
machine-learning;
– de meer kwalitatieve gegevens die Vilans verzamelt en beschikbaar
stelt, zoals beschrijvingen van voorbeelden, praktijken en verbetertools
die ontwikkeld worden vanuit de programma’s in samenspraak met de
praktijk en wetenschap;

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 34 104, nr. 374

6

– Het programma Keteninformatie kwaliteit verpleeghuiszorg (KIK-V)7.
Juist vanwege de noodzaak om data te verzamelen zodat onderzoek
mogelijk wordt, zijn dit trajecten die ik financieel mogelijk maak. De
komende jaren zullen gegevens uit deze trajecten beschikbaar komen voor
onderzoek. Het «Leren van data» programma levert nu al gegevens op die
onderzoek en ontwikkeling van kennisproducten mogelijk maken en
aangrijpingspunten bieden voor passende zorg.8 Belangrijk is te
vermelden dat is gebleken dat dit mogelijk is zonder verhoging van de
registratiedruk.
Aansluitend hierop hebben Verenso en het Universitair Netwerk
Ouderenzorg Groningen – UMCG het initiatief genomen om datagedreven
werken nader te verkennen. In de brief ten behoeve van het hoofdlijnendebat9 heb ik reeds aangegeven dit te willen stimuleren. Datagedreven
werken gaat om het systematisch verzamelen, beheren, analyseren,
interpreteren en benutten van data voor leren, verbeteren en beslissen.
Voorbeelden zijn: zorg op afstand met monitoringssystemen, stressmonitoring, verder kijken dan het «alarm» vanuit zorgalarmeringssystemen,
enz. Met genoemde partijen organiseer ik in het voorjaar van 2023 een
invitational om de mogelijkheden verder te verkenning, inclusief de
beleidsimplicaties.
2.3 Regel de landelijke governance structureel goed in
In een effectieve kennisinfrastructuur werken de betrokken partijen zo
samen dat er synergie en focus in het handelen ontstaat gericht op de
hiervoor aangegeven doelstellingen. Terecht geeft het Zorginstituut aan
dat het ontwikkelen van een landelijke governance en monitoring
wenselijk is. Immers, governance is belangrijk om de kennisontwikkeling
en implementatie te kunnen richten op de doelstellingen zoals ik eerder in
deze brief heb aangegeven.
Door enkele van de kernpartijen in de kennisinfrastructuur is aangegeven
dat ze een voorzet willen doen over hoe deze governance eruit zou
kunnen zien. Het gaat daarbij om het Zorginstituut, ZonMw, Vilans en
Trimbos. Zij hebben aangegeven na de zomervakantie van 2023 met een
voorstel te komen. Ik hen vragen rekening te houden met:
– de ontwikkeling van de samenhang in de kennisinfrastructuur;
– focus op de doelstellingen zoals geformuleerd in deze brief;
– kennisproducten die snel toepasbaar zijn in de praktijk;
– aandacht voor verspreiding van kennis en implementatie van kennis;
– voorkomen van onnodige administratieve lastendruk, dus dat gezocht
wordt naar een vorm van monitoring die geenextra registratietijd
vergt.
2.4 Evaluatie van bestaande kennis
Het vormgeven van een systematisch evaluatieproces is een onderdeel
van het kennisinfrastructuurbeleid van VWS voor de langdurige zorg. In
zijn advies geeft het Zorginstituut aan dat het in deze evaluatiefunctie
structureel een rol speelt als procesregisseur. Het Zorginstituut wil samen
met partijen de systematische evaluatie van kennis (de kenniscyclus) op
bestuurlijk niveau inbedden en de veranderingen door te tijd monitoren.
Daarbij adviseert Zorginstituut mij over de relevante bestuurlijke en
organisatorische aspecten. Ik ben het Zorginstituut erkentelijk dat het
7

Home | KIK-V.
Publicaties en producten Leren van Data – UNO Amsterdam en YSIS registratie & COVID-19
Archieven – UNO Amsterdam.
9
Kamerstuk 35 925 XVI, nr. 170.
8

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 34 104, nr. 374

7

bereid is om deze (nieuwe) taak op zich te nemen en daarmee de
kenniscyclus te sluiten. Ik zal hiertoe een formeel verzoek aan het
Zorginstituut richten. De evaluatiefunctie moet daarbij in elk geval gaan
over:
– zowel impact en resultaat van een zorg, de inhoud ervan als ook het
proces betrekking hebben;
– de doelstellingen voor de kennisinfrastructuur, dus aansluiting op de
kennisvragen vanuit het veld en de bijdrage aan de noodzakelijke
transitie in de zorg.
Ik zal de benodigde middelen (€ 0,3 mln) structureel aan het Zorginstituut
ter beschikking stellen.
3 GGZ
Nu de Wlz ook is opengesteld voor mensen met een psychische stoornis
wil ik ook voor de cliënten, hun naasten en hun zorgverleners werken aan
een solide kennisinfrastructuur. Daarover voer ik eerste gesprekken met
veldpartijen. Met de partijen in de GGZ wil ik komen tot een kennisinfrastructuur met daarin vergelijkbare onderdelen als in de andere sectoren.
Daarbij gaat het om de volgende onderdelen die ik de komende periode
zal uitwerken:
– kennisvragen van zorgverleners moeten worden verzameld en
beantwoord;
– waar nodig moet aanvullend onderzoek plaatsvinden;
– uiteraard moet worden gewerkt aan implementatie en toepassing van
nieuwe kennis;
– bestaande kennis moet periodiek geëvalueerd worden.
De komende periode wil ik uitwerken hoe we dit in de GGZ kunnen
vormgeven. Bij deze ontwikkeling van de kennisinfrastructuur wordt
nadrukkelijk aangesloten bij met partijen om de zorg passend te laten zijn
bij de zorgvraag van de cliënt.
Een eerste stap om tot een kennisinfrastructuur voor de langdurige GGZ
zorg te komen, wordt op dit moment reeds gezet door Trimbos. Trimbos
werkt aan de ontwikkeling van een Academische Werkplaats GGZ in de
Wlz. De planning is dat Trimbos eind 2023 deze ontwikkeling zal afronden
en met een voorstel zal komen voor de vormgeving van de Academische
Werkplaats.
Recent heeft Trimbos een uitgebreid onderzoek afgerond dat de noodzaak
van het opbouwen van een kennisinfrastructuur in de GGZ onderstreept.
Bijgevoegd treft u het rapport «Onderzoek naar kennisinfrastructuur over
sectoren heen 2019–2021» aan. Hierin is onderzocht wat de huidige stand
van zaken is met betrekking tot de kennisinfrastructuur in de langdurige
zorg en hoe kennisdeling en -implementatie kunnen worden vormgegeven. De hoofdbevindingen zijn:
– bij zorgaanbieders in zowel de ouderen- als de gehandicaptenzorg is
sprake van een kennistekort rondom de doelgroepen, vooral met
betrekking tot psychiatrische problematiek;
– zorgprofessionals hebben behoefte aan versterking van kennis en
vaardigheden, maar passend aanbod lijkt onvoldoende of wordt niet
gevonden of te weinig toegepast;
– de zorgaanbieders zowel in de ouderen- als de gehandicaptenzorg
willen de samenwerking met de ggz rondom de doelgroepen uitbreiden en structureler borgen;
– randvoorwaardelijke factoren spelen een belemmerende rol bij de
kennisdeling en samenwerking rond de doelgroepen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 34 104, nr. 374

8

In het rapport zijn specifieke aanbevelingen voor zowel de ouderenzorg
als de gehandicaptenzorg gedaan om de kennisinfrastructuur rondom
bewoners met gerontopsychiatrische problematiek en bewoners met een
verstandelijke beperking en psychiatrische problemen te verstevigen. Ik
zal met de partijen in de langdurige zorg (waaronder de beroepsverenigingen) spreken over dit rapport en na de zomer van 2023 met een
uitwerking komen hoe de noodzakelijke, nu nog ontbrekende kennisinfrastructuur kan worden vormgegeven.
4 Werkagenda passende zorg in de Wlz
In het coalitieakkoord is opgenomen dat passende zorg de norm is.
Passende zorg is zorg die van waarde is voor de gezondheid en het
functioneren van het individu, tegen een redelijke prijs. Het Zorginstituut
(heeft in opdracht van VWS) het Kader Passende zorg ontwikkeld10. In het
kader komen de vier principes van passende zorg aan de orde en de
normen die uit die principes voortvloeien. De vier principes van passende
zorg zijn:
– passende zorg is waarde gedreven. Dat betekent dat zorg op de eerste
plaats effectief is, met andere woorden voldoet aan de stand van de
wetenschap en praktijk en daarmee meerwaarde heeft voor de patiënt,
met daarnaast een doelmatige inzet van mensen, middelen en
materialen;
– passende zorg komt samen met en gezamenlijk rondom de patiënt of
cliënt tot stand, ondersteund door informatie passend bij de vaardigheden van de patiënt of cliënt;
– passende zorg is de Juiste Zorg op de Juiste Plek;
– passende zorg gaat over gezondheid in plaats van over ziekte.
Net als voor de curatieve zorg is het voor de langdurige zorg belangrijk
om te komen tot onderbouwing van zorginterventies te komen en
obsolete interventies te schrappen. Hierdoor wordt bovendien de
transparantie voor cliënten, toezichthouders en inkopers van de
langdurige zorg versterkt en de mogelijkheden voor verdere ontwikkeling
van het vakmanschap van de zorgverleners vergroot. Pakketbeheer in de
Wlz kan hieraan bijdragen. Hoe door pakketbeheer in de langdurige zorg
bij te dragen aan (meer) passende zorg wordt geschetst in de Kamerbrief
«Hoofdlijnen Verbeteren en verbreden van de toets op het basispakket»
van 2 december 202211.
Eerder in deze brief ben ik ingegaan op de versterking van de kennisinfrastructuur. De stappen die daarin al zijn gezet en nog worden gezet helpen
om de ontwikkeling van passende zorg vorm te geven. Immers, zonder
adequate kennis is het transparant maken van wat passende zorg is niet
mogelijk. Mede op basis van hetgeen genoemde partijen hebben
aangegeven, zijn enkele kernwaarden voor passende zorg in de Wlz:
– onderbouwing van de geleverde zorg en zicht op de effectiviteit,
waaronder kwaliteit van leven;
– zicht op effectiviteit vergroot mogelijkheden tot maatwerk en kwaliteit
en vergroot de duidelijkheid voor cliënten, hun naasten, inkopers en de
IGJ;
– doelmatige inzet van schaarse zorgverleners;
– betrokkenheid van cliënten en naasten bij de ontwikkeling van
passende zorg.
Mede op basis van hetgeen genoemde partijen hebben aangegeven, kom
ik tot de navolgende werkagenda voor de komende periode.
10
11

Kader Passende zorg | Advies | Zorginstituut Nederland.
Kamerstuk 29 689, nr. 1174.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 34 104, nr. 374

9

4.1 Bestaande kennis inventariseren en samenbrengen
Door veel partijen is aangegeven dat er reeds kennis is ontwikkeld om in
de langdurige zorg toegepaste interventies te onderbouwen. Er is
bovendien kennis uit aanpalende sectoren die relatief eenvoudig geschikt
is te maken voor de langdurige zorg. Door bijvoorbeeld de V&VN werd
genoemd kennis die reeds in de wijkverpleging beschikbaar is op het
gebied van: valrisico, pijn, decubitus en delier.
Deze kennis kan veelvormig zijn, het kan een beschrijving van een
zorghandeling zijn, een methode, een technologie, een hulpmiddel, een
richtlijn of een protocol. Ik heb met Vilans als kennisinstituut voor de
langdurige zorg afgesproken dat zij de relevante kennis voor de ouderenen de gehandicaptenzorg inventariseren, bij elkaar brengen en de mate
van bewezen effectiviteit benoemen.
Voorbeeld uit de databank erkende interventies
Grip op Agressie (GoA) is een klinische interventie gericht op
agressief delictgedrag.
Doelgroep: Cliënten vanaf 18 jaar met een lichte verstandelijke
beperking die vrijwillig of met een dwangmaatregel zijn opgenomen
wegens agressief gedrag.
Aanpak
GoA is een groepsgerichte aanpak die ook individueel gegeven kan
worden. Het programma is gericht op het verminderen van
risicofactoren en het versterken van beschermende factoren om
recidive van agressief gedrag te voorkomen. GoA bestaat onder
meer uit cognitieve gedragstherapie, psychomotore therapie en
dramatherapie. De gebruikte technieken sluiten aan bij de doelgroep:
onder meer leren door ervaren, aansluiten bij het cognitieve
ontwikkelingsniveau, eenduidig taalgebruik en herhaling.
Interventie Grip op agressie (databankinterventies.nl)
Vilans zal daartoe de databank erkende interventies12 zo omvormen dat er
een kennisplatform passende zorg ontstaat. Met de databank erkende
interventies als uitgangspunt zorg Vilans voor een kennisplatform
passende zorg. Blijkens een recente publicatie van het Nivel zijn daarin
27 erkende interventies voor de ouderen- en gehandicaptenzorg
opgenomen13. Vilans zal zich daartoe verstaan met de partijen die reeds
over de kennis beschikken zodat de kennis voor alle gebruikers wordt
ontsloten waarbij er draagvlak is bij alle stakeholders. Uit een eerste
inventarisatie van Vilans blijkt dat er ca. 120 vindplekken zijn van deze
kennis14. Het gaat daarbij niet altijd om wetenschappelijk onderbouwde
interventies, maar bijvoorbeeld ook om kennis die in de praktijk zijn
waarde heeft bewezen. Ook deze kennis zal meegenomen worden. Op dit
moment oriënteert Vilans zich op de wijze van ontsluiting van deze kennis.
De verwachting is dat Vilans voor de zomervakantie van 2023 de oriëntatie
afrondt en de concrete uitwerking gestalte zal krijgen. Het onderhouden
van het kennisplatform passende zorg wordt een vaste taak voor Vilans.

12

Databank interventies.
Implementatie+van+erkende+effectieve+interventies+in+de+ouderenzorg+en+gehandicaptenzorg.pdf.
14
De tussenrapportage van Vilans is bijgevoegd. Het betreft een eerste inventarisatie waarbij het
voorbehoud past dat wijzigingen en aanpassingen nog kunnen plaatsenvinden.
13

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 34 104, nr. 374

10

4.2 Aansluiten op kennisagenda’s
Eerder in deze brief heb ik aangegeven dat een hoofddoelstelling is dat
kennis wordt ontwikkeld die bijdraagt aan de grote opgave waar de zorg
voor staat, en waarbij de ontwikkeling naar meer passende zorg een
voorname rol speelt. De Samenwerkende Academische Netwerken
Ouderenzorg (SANO), ZonMw en Vilans hebben mij de «Kennisagenda
Langdurige Ouderenzorg» aangeboden (bijgevoegd). Deze kennisagenda
sluit al goed aan op de prioriteiten die ik hiervoor schets.
Het doel van deze kennisagenda is een dynamisch (kennis)kompas voor
de langdurige ouderenzorg op te leveren, gericht op de noodzakelijke
vernieuwingen, zoals onder andere beschreven in het WOZO-programma.
De kennisagenda wordt door de opstellers regelmatig tegen het licht
gehouden voor het actualiseren van bestaande en het toevoegen van
nieuwe kennisthema’s. Daarmee is de kennisagenda waardevol voor
onder meer beroeps- en cliënten/patiëntenverenigingen en kennisinstituten. Ook kan de kennisagenda bijdragen aan het realiseren van nieuwe
onderzoeksprogramma’s en het genereren van inzichten en oplossingen
voor de uitdagingen in de ouderenzorg. De beroepsorganisaties hebben
aangegeven graag bij te willen dragen aan de doorontwikkeling van de
kennisagenda’s.
Enkele van de partijen in de gehandicaptenzorg hebben gezamenlijk de
zogenaamde kenniscoalitie gevormd. Het betreft de Associatie van
Academische Werkplaatsen gehandicaptenzorg, ZonMw, VGN en Vilans.
Genoemde partijen zoeken de samenwerking met ook de cliënten/
patiënten – en beroepsorganisaties en de beroepsorganisatie. Het initiatief
van deze partijen om samen deze coalitie te vormen juich ik toe omdat bij
kennisontwikkeling en implementatie samenwerking noodzakelijk is.
Genoemde partijen werken aan een kennisagenda voor de gehandicaptenzorg. De verwachting is dat in de eerste helft van 2023 deze kennisagenda is vastgesteld voor de komende periode. Belangrijke thema’s
daarin zijn:
– complexe gezondheidsproblemen;
– digitalisering en automatisering van leven en werk;
– diversiteit in leefwerelden;
– maatschappelijke meerwaarde van zorg;
– leren en verbeteren.
Ook in de langdurige GGZ worden over het opstellen van een kennisagenda de eerste gedachten gevormd, met Trimbos als leidende
organisatie.
Ik zal aan de partijen vragen om in de (door) te ontwikkelen kennisagenda
expliciet aandacht te geven aan passende zorg in het licht van de
noodzakelijke transitie. Immers, de te ontwikkelen kennis moet anticiperen
op kennisvragen die naast de actuele uitdagingen ook gaat over de
toekomstige uitdagingen zoals ik die hiervoor heb geschetst. Onderdeel
van mijn vraagstelling zal zijn dat bij het onderzoek dat wordt gedaan ook
de impact van het hetgeen wordt onderzocht in beeld wordt gebracht.
Daarbij gaat het onder andere om (vermindering) van personele inzet,
kwaliteitswinst, kosten en implementatievereisten. Dit zal partijen helpen
bij de implementatie van deze kennis.
Verder zal ik hen vragen mij periodiek te informeren over de voortgang en
actief de resultaten van hun kennisontwikkeling op te nemen in het
kennisplatform passende zorg dat Vilans zal vormgeven. Waar aan de
orde zal ik dat ook in subsidievoorwaarden opnemen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 34 104, nr. 374

11

4.3 Onderzoeksprogramma gericht op passende zorg
In het coalitieakkoord is aangegeven dat er ook gekeken wordt naar
bewezen (kosten)effectiviteit in de Wlz. De voornaamste uitkomstmaat in
de langdurige zorg is kwaliteit van leven. Bovendien vergt het doen van
onderzoek in de langdurige zorg tijd, is duur en wordt bovendien
bemoeilijkt door de heterogeniteit van de cliënten. Daarom vindt hiernaar
– ten opzichte van de curatieve zorg – in de langdurige zorg nog weinig
onderzoek plaats.
Ik zal ZonMw verzoeken:
– bij het Health Technology Assessment-programma expliciet aandacht
te geven voor passende methoden die uitvoerbaar zijn in de praktijk
voor effectiviteitsonderzoek met een zo’n hoog mogelijke kwaliteit van
bewijs in de Wlz;
– specifiek voor de Wlz een passende zorg onderzoeksprogramma voor
de langdurige zorg vorm te geven, waarbij de voornaamste uitkomstmaat kwaliteit van leven is. Daarbij wordt ook aandacht gegeven aan
de (door)ontwikkeling en validering van deze uitkomstmaat voor
specifieke cliëntgroepen. Andere relevante uitkomstmaten kunnen
verschillen afhankelijk van de verschillende vormen van zorg binnen
de sectoren in de langdurige zorg en ook gaan over kwaliteit van
werken. Dit programma dient aan te sluiten op de hieronder beschreven handleiding voor de langdurige zorg die door Zorginstituut wordt
opgesteld.
In beide gevallen zal ik ZonMw vragen zeker te stellen dat de onderzoeksresultaten worden opgenomen in het kennisplatform passende zorg dat
Vilans ontwikkeld.
Het veld heeft behoefte aan een handleiding voor het aantonen van
effectiviteit in de langdurige zorg. Ik ga hierover met het Zorginstituut in
gesprek.
4.4 Richtlijnen en kwaliteitsinstrumenten ontwikkelen
Anders dan in de curatieve zorg is er in de langdurige zorg (nog) geen
langjarig aanwezige structuur om systematisch richtlijnen15 of andere
kwaliteitsstandaarden te ontwikkelen.
In de GGZ is al wel ervaring met de ontwikkeling van richtlijnen en
standaarden. Daarnaast hebben Verenso, NVAVG en de V&VN in 2019 de
Stichting KwaliteitsImpuls Langdurige Zorg (SKILZ) opgericht. Deze drie
beroepsorganisaties hebben zich verenigd om gezamenlijk te werken aan
het ontwikkelen van multidisciplinaire richtlijnen en kwaliteitsstandaarden. In deze standaarden komt de meest actuele kennis samen met
de meest recente inzichten vanuit de beroepsorganisaties om zo de
standaarden voor goede zorg vast te stellen. Hierdoor ontstaan
waarborgen voor toepassing van de meest actuele kennis. Daarmee
worden ook standaarden voor passende zorg vastgelegd. De richtlijnen en
handreikingen worden gepubliceerd op www.richtlijnenlangdurigezorg.nl
(momenteel in ontwikkeling).

15

Een richtlijn is een document van beroepsgroepen met aanbevelingen, gericht op het
verbeteren van de kwaliteit van zorg, berustend op systematische samenvattingen van
wetenschappelijk onderzoek en afwegingen van de voor- en nadelen van de verschillende
zorgopties, aangevuld met expertise en ervaringen van zorgprofessionals en cliënten. De
volgende kenmerken van kwaliteit van zorg worden onderscheiden: effectiviteit, veiligheid,
patiënt-/cliëntgerichtheid, doelmatigheid, tijdigheid, gelijkheid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 34 104, nr. 374

12

In deze standaarden komt de meest actuele kennis samen met de meest
recente inzichten vanuit de beroepsorganisaties om zo de standaarden
voor goede zorg vast te stellen. Hierdoor ontstaan waarborgen voor
toepassing van de meest actuele kennis. Daarmee worden ook
standaarden die worden gebruikt voor het leveren van passende zorg
vastgelegd.
Voor wat betreft richtlijnen en zorgstandaarden in de GGZ werkt SKILZ
samen met Akwa GGZ en het Trimbos-instituut. Het Trimbos-instituut
ontwikkelt multidisciplinaire richtlijnen voor de GGZ. Akwa onderhoudt de
GGZ-zorgstandaarden en is een samenwerking van ggz-organisaties,
patiënten, naasten en professionals en ondersteunt continue verbetering
van kwaliteit van zorg. Daarnaast zijn er multidisciplinaire richtlijnen (in
opdracht van de NvvP) en richtlijnen specifiek voor verpleegkundigen en
verzorgenden (in opdracht van V&VN) die op het terrein van de GGZ voor
het merendeel gemaakt en geactualiseerd worden door het Centrum
Kwaliteitsstandaarden van het Trimbos-instituut. Momenteel worden de
richtlijnen Infectiepreventie herzien door het Samenwerkingsverband
Richtlijnen Infectiepreventie (SRI), waarbij ook de richtlijnen voor de
langdurige zorg worden meegenomen.
Recent hebben de artsenorganisaties in de langdurige zorg, Verenso en
NVAVG, het initiatief genomen om ook de ontwikkeling en implementatie
van monodisciplinaire richtlijnen en handreikingen voor artsen langdurige
zorg ter hand te nemen. Dit in aanvulling op de multidisciplinaire
richtlijnen die SKILZ ontwikkeld. Zij hebben aangegeven dat er door de
toenemende zorgzwaarte van cliënten en de meer complexe problematiek, behoefte is om de noodzakelijke expertise van artsen meer
doelmatig in te zetten. Daarnaast is er ook behoefte om zorg en behandeling meer passend in te kunnen zetten, bijvoorbeeld door gebruik te
maken van ondersteunende technologie en een dossiervoering die
administratieve lasten vermindert en informatie-uitwisseling faciliteert. Ik
zal dit initiatief de noodzakelijke financiering bieden voor het ontwikkelen
en implementeren van monodisciplinaire richtlijnen en handreikingen
gericht op de artsen in de langdurige zorg, zodat reeds ontwikkelde
richtlijnen kunnen worden herzien en nieuwe richtlijnen en handreikingen
kunnen worden ontwikkeld om (meer) passende zorg te kunnen leveren.
Dit betreft zowel medisch inhoudelijke richtlijnen, als richtlijnen en
handreikingen die artsen ondersteunen in de praktijk, bijvoorbeeld in weten regelgeving en het gebruik van technologie. Juist door hierin
gezamenlijk op te trekken kunnen de artsen in de langdurige zorg een
belangrijke stap zetten richting passende zorg.
NVAVG en Verenso zijn voornemens om deze richtlijnen en handreikingen
ook naar andere partijen te ontsluiten, zoals via het door Vilans te
ontwikkelen kennisplatform langdurige passende zorg.
5 Organisatie passende zorg in de langdurige zorg
Het ligt voor de hand om de regievoering op de ontwikkeling en
toepassing van passende zorg in de langdurige zorg vergelijkbaar aan de
cure te organiseren. Met het Zorginstituut zal ik bezien hoe de relatie met
het pakketbeheer gestalte kan krijgen.
6 Tot slot
In deze brief ben ik ingegaan op het advies van Zorginstituut om de
noodzakelijke versterking van de kennisinfrastructuur in de langdurige
zorg vorm te geven. Daarnaast heb ik een werkagenda geschetst om tot
passende zorg in de Wlz te komen. Deze ontwikkelingen vergen het

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 34 104, nr. 374

13

aanbrengen van meer samenhang in de activiteiten van de partijen die
kennis ontwikkelen en een grotere focus bij de ontwikkeling van kennis. Ik
heb hiertoe in deze brief de benodigde maatregelen geschetst. Ik zal de
Tweede Kamer periodiek informeren over de voortgang.
De Minister voor Langdurige Zorg en Sport,
C. Helder

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 34 104, nr. 374

14