Tweede Kamer, t.a.v. Vaste Kamercommissie van Sociale Zaken en Werkgelegenheid

Datum

Doorkiesnummer

20 september 2023

088-3681834

Ons kenmerk

Email contactpersoon

UTR-CVH-200923-003

jessica.vanruitenburg@fnv.nl

Betreft/ Onderwerp

Bijlage(n)

Position paper FNV t.b.v. Rondetafelgesprek Mantelzorg d.d. 28
september 2023

-

Position paper FNV: t.b.v. Rondetafelgesprek Mantelzorg 28 september 2023
Een toekomstbestendige zorg voor mantelzorger, patiënt én professional
Op 28 september spreekt de Tweede Kamer in het rondetafelgesprek over de toekomst van de
mantelzorg. Dat is belangrijk, want dit onderwerp verdient alle aandacht. Hoe we in de toekomst
omgaan met mantelzorg is bepalend voor de toekomst van onze zorg, de positie van professionals en
de aanpak van personeelstekorten. Met dit position paper draagt de FNV graag bij aan de inhoudelijke
discussie daarover. Hierbij vragen wij in het bijzonder aandacht voor twee groepen te weinig bij de
maatregelen worden betrokken: de zorgprofessionals en mantelzorgers zelf.
De FNV geeft de Tweede Kamer graag het volgende mee:
1. Mantelzorgers verdienen onze waardering, maar zijn niet de gouden oplossing tegen
vergrijzing, kosten en personeelstekorten zorg. Flinke investeringen in professionele zorg
blijven broodnodig
2. Groter beroep op mantelzorgers staat haaks op aanpak personeelstekorten op de
arbeidsmarkt
3. Houd rekening met de ongelijke verdeling van mantelzorg: in de praktijk komt de zorgvraag
onevenredig vaak terecht bij vrouwen en zorgprofessionals
4. Bescherm en erken vakmanschap zorgprofessionals
5. Laat het langdurend zorgverlof niet langer onbetaald
6. Versterk positie intensieve mantelzorgers binnen sociale zekerheid
Situatieschets: groeiend beroep, maar slinkend potentieel mantelzorg
Door vergrijzing zal de druk op de zorg flink toenemen. Zowel de zorg- als de personeelsvraag zullen
richting 2040 flink groeien. Daarom stuurt het demissionair kabinet aan op een aantal drastische
Hertogswetering 159
3543 AS Utrecht

Postbus 9208
3506 GE Utrecht

T 088-368 03 68
I fnv.nl

Datum

Kenmerk

Pagina

20 september 2023

UTR-CVH-200923-003

2 van 4

maatregelen, waaronder een sterk toenemend beroep op mantelzorgers. Volgens cijfers van
MantelzorgNL zijn zo’n 5 miljoen Nederlanders mantelzorger, waarvan wie bijna één miljoen mensen
intensief (minstens 8 uur per week) en langdurige mantelzorg bieden. De druk op mantelzorgers
neemt sinds de zorgbezuinigingen in 2015 al flink toe en zal door de vergrijzing met ongewijzigd beleid
alleen maar verder toenemen. Onder andere het SCP sloeg meermaals alarm over de overbelasting
van mantelzorgers, en het feit dat de overheid niet nog meer van hen kan vragen. De dubbele
vergrijzing, de toename van het aantal eenpersoonshuishoudens en de inzet op de voltijdeconomie
zullen het huidige potentieel verder doen slinken.
Mantelzorgers verdienen erkenning en waardering voor de tijd die zij steken in de zorg voor een
naasten. oor de nu al zware belasting is mantelzorg echter niet de gouden oplossing voor de
vergrijzing, zeker niet in de mate die nu wordt gesuggereerd. Daarom plaatst de FNV mantelzorg graag
in een breder perspectief van zorg en arbeidsmarkt.
Groei mantelzorg schuurt met eerlijke arbeidsmarkt en aanpak personeelstekorten
Veel Nederlanders zijn mantelzorger en het komt voor in alle facetten van de samenleving. Toch is dit
onbetaalde werk niet gelijk verdeeld. Vrouwen leveren ruim 60% van de mantelzorg (bovenop al het
andere onbetaalde werk dat ook onevenredig vaak bij vrouwen ligt) en moeten dit dus boven op hun
werkende leven doen. Daarmee wringt het groeiende beroep op mantelzorgers met de kabinetsinzet
om mensen meer uren te laten werken in strijd tegen de personeelstekorten, die met de huidige 122
vacatures ten opzichte van 100 werkzoekenden nog steeds zeer urgent is. Ook de vraag om meer te
werken wordt immers vaak expliciet op vrouwen gericht. De politiek kan niet voor het oplossen van elk
probleem naar vrouwen kijken en zij kunnen bovendien hun uren maar één keer besteden. Dat geldt
ook voor de arbeidsmarkt als geheel. In 2019 berekende Ecorys in opdracht van MantelzorgNL dat
mantelzorg toen al gelijk stond aan 1,5 miljard misgelopen werkuren, met 20 miljard euro als
verborgen maatschappelijke kosten als gevolg. Mantelzorg is dus geen bezuiniging, maar een
verschuiving van publieke, collectief gefinancierde kosten naar de mantelzorger en de arbeidsmarkt.
Het is daarom aan de Tweede Kamer om een meer bewuste afweging te maken en mantelzorg meer
integraal te benaderen. De FNV ziet daarbij urgentie voor een bredere, meer fundamentele
maatschappelijke discussie over hoe we als samenleving met vergrijzing omgaan. Mantelzorg en
vergrijzing hebben immers invloed op de zorg, maar ook op de personeelstekorten en (on)gelijke
kansen op de arbeidsmarkt.
Wat betekent mantelzorg voor zorgprofessionals zelf?
De ouderenzorg kampt met toenemende personeelstekorten en werkdruk. Dat hang samen met de
vergrijzing, maar daarnaast stromen veel zorgprofessionals uit als gevolg van de relatief lage lonen en
hoge werkdruk. Die werkdruk is onder andere terug te zien in de verzuimcijfers, dat voor de VVT in
2022 op 9,2% lag: dit betekent dus dat elke tien professionals het werk in de praktijk structureel
moeten doen met één collega minder dan zij op papier zouden moeten hebben. Veel professionals
stromen hierdoor uit richting andere sectoren.
Mantelzorg wordt vaak genoemd als oplossing om de druk op zorgprofessionals te verlichten. Dat gaat
echter beperkt op, omdat zorgprofessionals zelf relatief vaak mantelzorgen: dat is het geval bij 1 op de
3 zorgprofessionals, tegenover 1 op de 4 werkenden in de gehele arbeidsmarkt. Een groeiend beroep
op mantelzorgers leidt er dus toe dat professionals minder uren overhouden voor hun werk in de zorg.

Datum

Kenmerk

Pagina

20 september 2023

UTR-CVH-200923-003

3 van 4

Daarom is mantelzorg ook binnen de zorg niet de gouden oplossing voor personeelskrapte. Door de
mindere beschikbare uren voor werk gaat men er financieel bovendien op achteruit en neemt de
werkdruk voor collega’s extra toe.
Daarnaast leven er ook zorgen over de verdringing van werk. Vanuit de zorgkosten gedacht is het
immers aantrekkelijk om het werk van een helpende te vervangen door mantelzorgers, terwijl dit voor
de kwaliteit van de zorg en arbeidsrechtelijk onwenselijk is. Daarom vraagt de FNV de Tweede Kamer
om de bescherming van vakmanschap niet uit het oog te verliezen, en zeer terughoudend om te gaan
met de overdracht van professionele handelingen aan mantelzorgers (zonder uit het oog te verliezen
dat dit in de praktijk al gebeurt).
Kortom: het groeiende beroep op mantelzorgers maakt hoogwaardige en toegankelijke zorg juist
minder houdbaar, kan de personeelstekorten verergeren en leidt bovendien voor verdringing. Het
komt te veel voort uit de behoefte om te bezuinigen, in plaats van het verbeteren van de dagelijkse
praktijk in de zorg. Durf te investeren in betere lonen voor professionals in de ouderenzorg, pak
marktwerking in de zorg aan en zet in op werkdruk verlagende maatregelen zoals het verminderen van
administratieve druk. Betrek daarnaast altijd de professional zelf bij maatregelen: zij weten zelf
immers hoe de dagelijkse praktijk werkt. Alleen zo kunnen we de zorg én de arbeidsmarkt door de
vergrijzing heen loodsen.
Betere ondersteuning en sociaal vangnet voor werkende mantelzorgers
Werkende mantelzorgers staan onder grote druk. Zij moeten hun werk rondom de zorgtaken kunnen
inrichten, vanuit de zorg de mogelijkheid hebben op vervanging als werk- of privéleven daarom vragen
en financiële ondersteuning krijgen om inkomensverlies op te vangen. Werkgevers, gemeenten en rijk
spelen allemaal een belangrijke rol om de ondersteuning voor werkende mantelzorgers te verbeteren.
Werkgevers moeten mantelzorgers de ruimte bieden om het werk om hun mantelzorg heen te
organiseren. Dat vergt flexibiliteit én toegankelijke ondersteuning. Daarnaast bestaan er ook caoregelingen rondom mantelzorg. Denk aan concrete vormen van inkomensbehoud, maar ook ’80-80100’ afspraken, waarbij mantelzorgers 80% werken en 80% betaald krijgen, maar wel 100% pensioen
opbouwen. Dergelijke regelingen zijn positief, maar het zou niet van jouw cao of werkgever moeten
afhangen of je als mantelzorger goede ondersteuning krijgt.
Gemeenten hebben een wettelijke rol rondom de ondersteuning van werkende mantelzorgers. Dat
doen zij onder andere in de vorm van respijtzorg, maar deze is nog niet overal in voldoende mate
beschikbaar. De beschikbaarheid van vervangende zorg (vanuit gemeente of zorginstelling) stelt een
werkende mantelzorger in staat om in te spelen op verplichtingen op werk, of simpelweg een
broodnodige vakantie te nemen. Het aanbod is echter onoverzichtelijk en versnipperd: als werkende
mantelzorger hangt het van jouw gemeente af of je goede, passende ondersteuning krijgt. Daarnaast
kunnen gemeenten vanuit de WMO-indicering nog beter rekening houden met de persoonlijke
(werk)situatie- en de draagkracht van de mantelzorger.
Het is aan de regering om goede randvoorwaarden te scheppen zodat het combineren van werk en
mantelzorg makkelijker wordt. Daarvoor is het allereerst de discussie waard of bepaalde
ondersteuningsvormen vanuit werkgevers en gemeenten niet wettelijk sterker geborgd kunnen
worden, om versnippering tegen te gaan. Het rijk speelt daarnaast een grote rol als het gaat om
verlofregelingen en sociale zekerheid. Het huidige langdurend zorgverlof is onbekend, onbetaald en

Datum

Kenmerk

Pagina

20 september 2023

UTR-CVH-200923-003

4 van 4

qua uren ontoereikend voor intensieve mantelzorgers. Daardoor wordt het weinig benut en stelt het
werkenden bovendien niet in staat om inkomensverlies op te vangen. Dit verlof moet herzien worden,
op zo’n manier dat het betaald wordt én het recht doet aan de (structurele)zorgsituatie. Financier dit
wel vanuit de algemene middelen: vanuit een sectoraal financieringsmodel zouden de kosten immers
weer onevenredig zwaar bij zorgprofessionals en andere beroepen met veel vrouwelijke werkenden
terechtkomen.
Ook binnen de sociale zekerheid zijn er nog stappen te maken voor de waardering van mantelzorgers.
Wat de FNV betreft gaat de Participatiewet fundamenteel op de schop, omdat het uitgaat van
wantrouwen en mensen gevangenhoudt in armoede. Ook mantelzorgers worden door deze wet
geraakt, vanwege de kostendelersnorm. De kostendelersnorm dient dan ook afgeschaft te worden.
Daarnaast dient intensieve mantelzorg een uitzonderingsgrond te zijn op de sollicitatieplicht: dat
verschilt nu per gemeente.
Het is binnen deze ingewikkelde context dat de Tweede Kamer haar keuzes moet maken. De FNV
roept de Kamer op om de vergrijzing en personeelstekorten niet af te schuiven op mantelzorgers en
zich in plaats daarvan te richten op de echte oplossing: meer investeringen en minder marktwerking in
de zorg. Gericht op een toekomst waar mensen hun werk- en privéleven kunnen combineren en
professionals in staat worden gesteld om hun onmisbare werk te doen. Vanuit een brede, integrale
visie over wat vergrijzing voor onze samenleving betekent en welke keuzes dat van ons vergt. De FNV
denkt graag verder mee in de toekomst en kijkt uit naar het rondetafelgesprek.