Aan de Minister voor Rechtsbescherming

Directie Wetgeving en
Juridische Zaken
Sector Privaatrecht
Turfmarkt 147
2511 DP Den Haag
Postbus 20301
2500 EH Den Haag
www.rijksoverheid.nl/jenv

Datum
5 oktober 2022

Nota nav verslag en nota van wijziging bij novelle
wetsvoorstel tegengaan huwelijkse gevangenschap

Ons kenmerk
4242437

1.
Aanleiding
Op 7 juli jl. heeft de Tweede Kamer een kort verslag vastgesteld bij de novelle bij
het wetsvoorstel tegengaan huwelijkse gevangenschap. Dit verslag vormt
aanleiding voor de bijgaande nota naar aanleiding van het verslag en een
beperkte nota van wijziging.
2.
Geadviseerd besluit
Instemmen met indiening bij de Tweede Kamer van de nota naar aanleiding van
het verslag en nota van wijziging.
3.
Kernpunten
Met de novelle worden twee onderdelen geschrapt uit het wetsvoorstel tegengaan
huwelijkse gevangenschap dat op dit moment voorligt in de Eerste Kamer
(35348), te weten:
- een bij amendement van Van Wijngaarden (VVD) ingevoegde strafbaarstelling
van partijen bij een religieus huwelijk dat aan een burgerlijk huwelijk vooraf
gaat (zie voor inhoud en totstandkoming amendement onder 4.1), en
- de wettelijke verankering van de briefprocedure, die ook onderdeel uitmaakte
van de verzamelwet (procedure bij onder andere de verlenging van een
ondertoezichtstelling en uithuisplaatsing van een kind, waarbij ouders wordt
gevraagd of zij behoefte hebben aan een mondelinge behandeling van de
zaak. Indien geen reactie wordt ontvangen, kan door de rechter worden
afgezien van de mondelinge behandeling.) Op deze procedure bestaat kritiek
vanuit het oogpunt van rechtsbescherming. Of deze procedure in stand kan
blijven, wordt nader bezien in het traject tot verbetering van de
rechtsbescherming in de jeugdzorg.
In het verslag is inbreng geleverd door de leden van de VVD, D66 en CDA. Er
wordt een aantal vragen gesteld (met de voorgestelde reactie):
- Wat doet de regering om slachtoffers van huwelijkse gevangenschap bij te staan
en het fenomeen tegen te gaan? (VVD, D66) Daarbij wordt tevens om een reactie
gevraagd op eerdere voorstellen van de organisatie Femmes For Freedom.
Toegelicht wordt welke initiatieven zijn genomen. Tevens wordt gereageerd op de
verschillende voorstellen, waarbij onder meer wordt verwezen naar een
Kamerbrief over de kabinetsinzet op de actieagenda schadelijke praktijken.
- Waarom is gekozen om ook de strafverzwaring in het amendement Van
Wijngaarden te schrappen, nu de consultatieronde daar geen aanleiding voor
Pagina 1 van 4

biedt? (VVD) De opmerking van de leden is terecht, en vormt aanleiding voor de
nota van wijziging, waarmee de strafverzwaring behouden blijft in het
wetsvoorstel.
- Waarom wordt de opmerking van de Raad voor de rechtspraak niet gevolgd dat
in plaats van het amendement Van Wijngaarden het eerder voor de hand ligt om
een specifieke strafbaarstelling voor huwelijkse gevangenschap in het leven te
roepen. Gesteld wordt dat dwang op dit moment reeds strafbaar is. En dat een
specifieke strafbepaling niet strookt met het in 2013 uitgebreid bediscussieerde
uitgangspunt van een stelsel van algemene strafbaarstellingen. Gesteld wordt dat
in de enigszins terloopse opmerkingen van de Raad voor de rechtspraak veeleer
een reactie wordt gezien op de rationaliteit van de voorgestelde strafbaarstelling
dan een advies om af te wijken van de bij de wetswijziging van 2013 gekozen
aanpak.
4.

Directie Wetgeving en
Juridische Zaken
Sector Privaatrecht
Datum
5 oktober 2022
Ons kenmerk
4242437

Toelichting*

4.1 toelichting amendement en wetsvoorstel huwelijkse gevangenschap
Inhoud amendement Van Wijngaarden
•
Op dit moment is al wettelijk vastgelegd dat er altijd een burgerlijk huwelijk
moet plaatsvinden, voordat een religieus huwelijk plaatsvindt (artikel 449
Wetboek van Strafrecht).
•
Een priester, imam of andere ‘bedienaar van de godsdienst’ is strafbaar als hij
meewerkt aan een huwelijk, zonder dat hem is gebleken dat er al een
burgerlijk huwelijk is. De maximum straf is daarbij 2 maanden en een boete
van € 4.500,-.
•
In de praktijk leidt dit zelden tot vervolging. Er bestaan slechts enkele
voorbeelden van vervolging van imams die herhaaldelijk in de fout gingen.
•
Het amendement Van Wijngaarden wilde bereiken dat aan de nu al geldende
strafbepaling wordt toegevoegd dat ook de personen die het religieuze
huwelijk aangaan strafbaar zijn als dat eerder wordt gesloten dan het
burgerlijk huwelijk. Daarbij wordt de maximum straf verhoogd tot 6 maanden
cel en een boete van € 9.000,-.
•
Als een van de partijen die zo’n huwelijk is aangegaan, later de partner
verzoekt tot medewerking aan het ontbinden van het religieuze huwelijk, is
deze persoon niet strafbaar op basis van een uitzondering in de strafbepaling
(dit volgt uit een subamendement van lid Van Nispen (SP)).
•
De amendementen en het wetsvoorstel zijn vervolgens door de Tweede
Kamer aangenomen. Het wetsvoorstel is nu aanhangig in de Eerste Kamer.
Wetsvoorstel huwelijkse gevangenschap
•
Huwelijkse gevangenschap is een situatie waarin iemand tegen haar of zijn wil
in een (religieus) huwelijk blijft, omdat het niet lukt om een ontbinding van
dat huwelijk te krijgen.
•
Huwelijkse gevangenschap kan theoretisch zowel in een burgerlijk als
religieus huwelijk. Maar voor beëindiging van het burgerlijk huwelijk is de
medewerking van de echtgenoot in Nederland al lange tijd niet noodzakelijk.
Vast zitten in een religieuze echtscheiding heeft ook geen gevolgen voor de
mogelijkheden om een nieuw burgerlijk huwelijk te sluiten.
•
Vooral vrouwen worden slachtoffer van huwelijkse gevangenschap. Dat komt
doordat vrouwen naar religieus recht niet altijd een gelijkwaardige positie
hebben.

Pagina 2 van 4

•

•

•

•

•

Huwelijkse gevangenschap komt in verschillende religies voor: islam,
jodendom, christendom en hindoeïsme. De rechtspraak ziet met name op
islamitische en Joodse huwelijken.
Voor katholieken geldt dat het scheiden voor de katholieke kerk ingewikkeld
is. Het huwelijk wordt geacht voor altijd te bestaan. Er moet daarom door
rooms-katholieken tribunalen worden vastgesteld waarom het huwelijk nooit
gesloten had mogen worden. Zelfs met volledige medewerking van beide
partners kan scheiden naar katholiek recht ingewikkeld zijn.
Gevolg van huwelijkse gevangenschap is dat de gevangene – in de ogen van
de religieuze gemeenschap – niet vrij is om een nieuwe relatie aan te gaan.
Zonder scheiding naar religieus recht kan dit als overspel worden gezien. Dit
kan een sterk beperkende impact hebben voor het slachtoffer.
Momenteel bestaat er de mogelijkheid voor personen die gevangen zitten in
een religieus huwelijk vanwege het niet meewerken van de partner, om
diegene op grond van onrechtmatige daad te laten veroordelen tot
medewerking. Dit werkt in de praktijk, maar als mensen ook een burgerlijk
huwelijk hebben dat moet worden ontbonden, moeten zij daarvoor soms twee
procedures volgen. Dat vormt een onnodige drempel, die met het
wetsvoorstel tegengaan huwelijkse gevangenschap wordt weggenomen (35
348). Een situatie van huwelijkse gevangenschap kan daardoor straks altijd
binnen één procedure met de ontbinding van het burgerlijk huwelijk worden
afgehandeld.
Daarnaast is de algemene norm in Boek 1 BW opgenomen dat het
onrechtmatig is om niet mee te werken aan de ontbinding van een religieus
huwelijk, tenzij daar zwaarwegende redenen voor zijn (artikel 1:68 lid 2 BW).

Directie Wetgeving en
Juridische Zaken
Sector Privaatrecht
Datum
5 oktober 2022
Ons kenmerk
4242437

Debat over amendement in de Eerste Kamer tot nu.
•
In de Eerste Kamer hebben de fracties van GL, PvdA en D66 in het voorlopig
verslag kritische vragen gesteld over de met de amendementen ingevoegde
strafbaarstelling. Op verzoek van de PvdA is vervolgens een aantal
adviesorganen (o.a. Raad voor de rechtspraak en OM) geconsulteerd over dit
onderdeel. In de reacties zijn vele bezwaren tegen dit onderdeel naar voren
gebracht (zie hierover nader onder punt 3). De aard en omvang van deze
bezwaren hebben geleid tot de conclusie van uw ambtsvoorganger om de
strafbaarstelling weer uit het wetsvoorstel te schrappen. Het is hoogst
onzeker of de Eerste Kamer met het wetsvoorstel zal kunnen instemmen als
de strafbaarstelling erin blijft staan.
•
Op grond van de Grondwet kan de Eerste Kamer een wetsvoorstel dat zij in
behandeling heeft niet amenderen en kan de regering een wetsvoorstel in die
fase niet meer zelfstandig wijzigen: dat zou immers de Tweede Kamer buiten
spel zetten. Wel kan een wetsvoorstel dat in de Eerste Kamer aanhangig is
worden gewijzigd met een afzonderlijk nieuw wetsvoorstel: een zogenoemde
‘novelle’. Een novelle volgt het reguliere wetgevingstraject.
•
De Eerste Kamer is geïnformeerd over het voornemen tot de voorliggende
novelle en heeft besloten de behandeling van de novelle in de Tweede Kamer
af te wachten voor zij de behandeling van het Wetsvoorstel tegengaan
huwelijkse gevangenschap voortzet.
4.2 Politieke context
Het wetsvoorstel is op 17/11/20 in de Tweede Kamer met algemene stemmen
aanvaard.
Het amendement Van Wijngaarden is daarbij aangenomen met 81 stemmen voor,
met de stemmen van CDA, D66, GroenLinks, PvdA, CU en DENK tegen.
Pagina 3 van 4

Het amendement Van Nispen is met algemene stemmen aanvaard.
Uit het verslag van de Tweede Kamer spreekt steun voor de novelle.
4.3 Communicatie
DCOM is geïnformeerd.
5.

Informatie die niet openbaar gemaakt kan worden

Directie Wetgeving en
Juridische Zaken
Sector Privaatrecht
Datum
5 oktober 2022
Ons kenmerk
4242437

5.1 Toelichting
Alle informatie in deze nota leent zich voor openbaarmaking.

Pagina 4 van 4