Tweede Kamer der Staten-Generaal

2

Vergaderjaar 2022–2023

21 501-32

Landbouw- en Visserijraad

Nr. 1569

VERSLAG VAN EEN SCHRIFTELIJK OVERLEG
Vastgesteld 4 september 2023
De vaste commissie voor Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit heeft een
aantal vragen en opmerkingen voorgelegd aan de Minister van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit over de brief van 24 augustus 2023
over de geannoteerde agenda informele Landbouw- en Visserijraad
3–5 september 2023 (Kamerstuk 21 501-32, nr. 1567).
De vragen en opmerkingen zijn op 28 augustus 2023 aan de Minister van
Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit voorgelegd. Bij brief van
1 september 2023 zijn de vragen beantwoord.
De voorzitter van de commissie,
Amhaouch
Adjunct-griffier van de commissie,
Dekker

kst-21501-32-1569
ISSN 0921 - 7371
’s-Gravenhage 2023

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1569

1

Vragen en opmerkingen vanuit de fracties en reactie van de
bewindspersoon
Vragen en opmerkingen van de leden van de PvdA- en
GroenLinks-fracties
De leden van de GroenLinks en PvdA-fractie hebben kennisgenomen van
de geannoteerde agenda van de informele Landbouw- en Visserijraad van
3 tot en met 5 september.
Deze leden zijn overtuigd van het belang om onderzoek te doen naar
betere gewassen die met minder milieu-impact gezond en lekker voedsel
opbrengen. Hiermee is een groot maatschappelijk belang gediend. Het
grotendeels vrijgeven of versoepelen van de regels rondom genetische
modificatie leidt mogelijk tot het tegenovergestelde: grote risico’s voor
mens en natuur, monopolieposities van enkele grote bedrijven met
patenten op levende organismen of genetisch materiaal, kleinere variëteit
in soorten en rassen, meer gebruik van chemische bestrijdingsmiddelen
et cetera. Al deze fouten uit het verleden moeten we voorkomen. De leden
van de GroenLinks en PvdA-fracties vragen de Minister om bij de
standpuntbepaling over NGT’s hier vooral op te letten en zich aan te
sluiten bij de terughoudende positie van Oostenrijk of Duitsland.
Deze leden vinden dat het voorzorgsbeginsel leidend moet zijn. We
mogen geen risico’s nemen op ongewenste effecten die mogelijk niet
meer zijn te controleren. Daarbij is het van groot belang dat commerciële
bedrijven, die primair naar winst streven, geen invloed hebben op de
regels of de controle hierop. In de discussie rondom NGT’s en Genetisch
gemodificeerd organisme (GMO)-technieken wordt vaak verduurzaming
van de landbouw als argument gebruikt. Minder gif, minder water, minder
kunstmest, maar er is geen enkele verplichting voor NTG’s en
GMO-technieken om planten te ontwikkelen die leiden tot verduurzaming.
Het streven naar marktdominantie en meer winst is nu het doel en dat kan
zomaar conflicteren met verduurzaming of een extensieve natuurinclusieve landbouw, gezond voedsel of een gezonde markt.
De leden van de GroenLinks en PvdA-fracties willen daarom ook
voorkomen dat bedrijven (meer) patentrecht krijgen op genetisch
materiaal en levende organismen. Dit ondermijnt het kwekersrecht,
creëert monopolies en verkleint de keuzevrijheid van boeren, tuinders en
consumenten. De consumenten moeten ook altijd de keus hebben om
geen producten van GMO’s en NGT’s te consumeren. Een zeer strikte
etiketteringsplicht is daarom van groot belang. Kortom, wat deze leden
betreft, is dit onderwerp niet in goede handen bij het bedrijfsleven.
Verdere liberalisering van de regels is daarom prematuur. Of een nieuw
genetisch aangepast plantenras maatschappelijke meerwaarde heeft, die
mogelijke maatschappelijke risico’s overstijgt en ecologische risico’s
uitsluit, vraagt om een maatschappelijke toets. Die ontbreekt nu. Een
dergelijke toets, samen met een duidelijke etiketteringsplicht is wat deze
leden betreft een voorwaarde voor nieuwe regels.
Antwoord:
Dank voor de uitgebreide toelichting over het standpunt van
PvdA/Groenlinks over dit onderwerp. In een eerdere brief aan uw Kamer
(Kamerstuk 27 428, nr. 398) sta ik mede stil bij de door u benoemde
zorgen over het veredelen van planten met nieuwe genomische
technieken. In de brief beschrijf ik, samen met mijn collegabewindspersonen, dat het uitgangspunt van het kabinet is dat we de
kansen van nieuwe ontwikkelingen door NGT’s willen benutten, zo lang de
veiligheid gewaarborgd blijft voor mens, dier en milieu. Hiervoor moet

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1569

2

Nederland scherp kijken naar het voorstel, dat ben ik momenteel samen
met mijn collega-bewindspersonen aan het doen. Hierbij komen ook de
door u benoemde onderwerpen terug, zoals keuzevrijheid, veiligheid en
intellectueel eigendom. Voor uw specifieke zorgen en vragen over
intellectueel eigendom verwijs ik graag naar mijn antwoord op de vraag
van leden van de PvdD die hier op een vergelijkbare wijze bij stil stond.
Het kabinet zal binnenkort haar BNC-fiche (beoordeling nieuwe commissievoorstellen) over het Commissievoorstel met u delen. Hierin zal het
kabinet stilstaan bij het voorstel van de Europese Commissie en hierop
een inhoudelijke reactie geven. Aan de hand van dit BNC fiche kan
vervolgens het debat worden gevoerd over de zorgen, kansen en
standpunten op dit dossier.
Uiteraard worden ook de positie en belangen van andere lidstaten
bestudeerd, ook die van Oostenrijk en Duitsland. Ik kan echter op dit
moment niet toezeggen dat we ons bij die positie zullen aansluiten.
Vragen en opmerkingen van de leden van de PvdD-fractie
Nieuwe genomische technieken
De leden van de PvdD-fractie hebben kennisgenomen van de geannoteerde agenda en hebben nog enkele vragen en opmerkingen. Deze leden
zien dat de inzet van de Minister voor deze informele Raad zich beperkt tot
het benoemen van alle mogelijke voordelen van NGT’s.
Is de Minister ook voornemens om in te gaan op de risico’s van NGT’s
voor bijvoorbeeld de biodiversiteit, keuzevrijheid van de consument en de
biologische landbouw? Zo nee, waarom niet?
Antwoord:
De vraag die mij wordt gesteld in de raad is: «hoe kunnen wij verzekeren
dat de Europese landbouw kan profiteren van de resultaten van
onderzoek, waarbij gebruik is gemaakt van NGTs en waarin de wetenschappelijke en technische sector van de EU een leidende plek heeft.»
Op dit moment worden planten, die veredeld worden met NGTs, nog
gereguleerd door wetgeving die stamt uit 2001. Uit onderzoek van de
Europese Autoriteit voor Voedselveiligheid (EFSA) en de Europese
Commissie is gebleken dat deze wetgeving voor deze planten verouderd
is en niet goed meer functioneert. Het kabinet is het hiermee eens. Mocht
de Europese landbouw willen profiteren van de kansen van deze planten,
dan is nieuwe regelgeving dus een belangrijke voorwaarde hiervoor. Dit
benoem ik in mijn inzet. Hoe de nieuwe regelgeving eruit moet zien en
hoe er moet worden omgegaan met de risico’s is onderdeel van het
nieuwe wetsvoorstel, dat in juli is gepubliceerd.
Momenteel is het kabinet zch aan het beraden over haar standpunt over
dit voorstel, via het BNC-fiche zal dit binnenkort aan de Tweede Kamer
worden toegezonden. De door u genoemde punten zijn daarbij
aandachtspunten.
De leden van de PvdD-fractie verzoeken de Minister om tijdens de
informele Raad niet positief te oordelen over het gepresenteerde voorstel
van de Europese Commissie (EC) over NGT’s, aangezien de Kamer nog
geen kabinetsstandpunt heeft ontvangen en zich hier nog niet over heeft
kunnen uiten.
De leden van de PvdD-fractie vragen de Minister verder om in het
aangekondigde BNC-fiche dieper in te gaan op de vragen die door de

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1569

3

Kamer zijn gesteld in het schriftelijk overleg over de Landbouw- en
Visserijraad van 24–25 juli (Kamerstuk 21 501-32, nr. 1561), maar waarop
nog geen inhoudelijk antwoord is gekomen, omdat het kabinetsstandpunt
nog niet bekend is.
Antwoord:
Tijdens de informele Raad zal ik geen waardeoordeel geven over het
liggende Commissie-voorstel over planten die veredeld zijn met NGTs.
In het BNC-fiche zal stil worden gestaan bij de door u gestelde vragen
tijdens het schriftelijk overleg over de Landbouw- en Visserijraad van
24–25 juli. Uitzondering is de daarin gestelde vraag vijf over de twintig
gewijzigde baseparen. Dit is een dieper technisch niveau, het BNC-fiche
leent zich hier niet voor, omdat dat document over de hoofdlijnen gaat.
Bovendien vergt deze vraag verdere afstemming met de Europese
Commissie om de gevraagde wetenschappelijke basis na te gaan. Ik zal
daarom een antwoord op deze vraag meenemen in een brief na de
publicatie van het BNC-fiche.
Glyfosaat
De leden van de PvdD-fractie verzoeken de Minister de Kamer proactief en
ruim van tevoren op de hoogte te houden van de vergaderingen van de
Europese Standing Committee on Plants, Animals, Food and Feed
(SCoPAFF), specifiek die van september en oktober van dit jaar. Kan de
Minister bevestigen dat op de vergaderingen zal worden gesproken en
gestemd over de vernieuwing van de toelating van het landbouwgif
glyfosaat?
Antwoord:
Zoals ik u eerder heb geïnformeerd staat op 15 september een SCoPAFFvergadering gepland waar een concept-voorstel van de Europese
Commissie over de hernieuwing van de werkzame stof glyfosaat wordt
besproken. Tijdens de SCoPAF-vergadering van 12 en 13 oktober zal naar
verwachting besluitvorming over de hernieuwing plaatsvinden
(Kamerstuk 21 501-32, nr. 1565). Zodra ik het concept-voorstel van de
Europese Commissie ontvang, zal ik uw Kamer, alsmede bij de SCoPAFFvergadering in oktober, hierover informeren.
De leden van de PvdD-fractie vragen hoe de Minister het beordeelt dat
Syngenta, één van de producenten van deze onkruidverdelger, bewijs van
de giftigheid voor de hersenen bij (ongeboren) baby’s (ontwikkelingsneurotoxiciteit) ruim twintig jaar achterhield.1 Klopt het dat er inmiddels vele
andere onderzoeken zijn verschenen die een verband leggen tussen
glyfosaat en het risico op neurologische aandoeningen, zoals de ziekte
van Parkinson? Kan de Minister bevestigen dat al deze studies niet
verplicht zijn meegenomen in het huidige toelatingsdossier, omdat de
aanvraag voor vernieuwing van de toelating in 2019 werd gedaan en
nieuwe (strengere) Europese transparantieregels slechts gelden voor
aanvragen vanaf 2021? De leden van de PvdD-fractie vragen of de
Minister kan bevestigen dat ook de Europese voedselveiligheidsorganisatie (EFSA) concludeert dat er aanwijzingen zijn voor de ontwikkelingsneurotoxiciteit van glyfosaat en dat dit één van de kennisgaten is in het
huidige toelatingsdossier?2 Vindt de Minister het ook zorgelijk dat niet
alleen deze kennis over effecten op de menselijke gezondheid ontbreekt,
1

NRC, 18 augustus 2023, «Hoe Syngenta een studie naar glyfosaat en hersenschade meer dan
twintig jaar achterhield» (https://www.nrc.nl/nieuws/2023/08/18/hoe-syngenta-een-studie-naarglyfosaat-en-hersenschade-meer-dan-twintig-jaar-achterhield-a4172264?t=1693207390)
2
European Food Safety Authority, «Glyphosate» (https://www.efsa.europa.eu/sites/default/files/
2023–07/glyphosate_factsheet.pdf)

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1569

4

maar ook over de schadelijke effecten op de biodiversiteit? Wat vindt de
Minister het voorzorgsprincipe waard, dat in Europese wetgeving is
verankerd, als lidstaten ondanks deze kennisgaten toch voor een nieuwe
toelating van glyfosaat zouden stemmen? Kan de Minister toezeggen uit
voorzorg tegen de nieuwe toelating van glyfosaat te stemmen? Deze
leden wijzen de Minister erop dat dit een cruciale en concrete stap zou zijn
in de duurzame landbouwtransitie waar Nederland onvermijdbaar voor
staat.
Antwoord:
Op korte termijn zal de Europese Commissie een concept-voorstel aan de
lidstaten voorleggen over de hernieuwing van de goedkeuring van
glyfosaat. Nadat het College voor de toelating van gewasbeschermingsmiddelen en biociden (Ctgb) mij hierop heeft geadviseerd, zal ik uw
Kamer zo spoedig mogelijk informeren. Hierbij zal ik ook deze vragen over
de herbeoordeling van glyfosaat beantwoorden.
Vragen en opmerkingen van de leden van de CU-fractie
De leden van de ChristenUnie-fractie hebben kennisgenomen van de brief
van de Minister van Landbouw, Natuur en Voedselkwaliteit (LNV) over de
informele Landbouw- en Visserijraad van 3 tot 5 september.
De leden van ChristenUnie-fractie zijn blij dat techniek in de landbouw een
belangrijke plaats inneemt op de agenda van de informele Landbouw- en
Visserijraad. Kan de Minister naast de genoemde onderwerpen, zoals
fieldlabs en doorontwikkeling van meten en sensoren, ook aandacht
vragen voor precisielandbouw, zeker in relatie tot de reductie van
bestrijdingsmiddelen, meervoudig ruimtegebrek ten opzichte van de
energietransitie (rijdende zonnepanelen), groene landbouwvoertuigen en
pulsvisserij?
Antwoord:
De combinatie van innovatieve teeltmethoden en precisietechnieken is
een belangrijke pijler om tot een toekomstbestendige en duurzame
landbouw te komen. Om precisielandbouw verder te stimuleren werken
we aan het opnemen van twee vormen van precisielandbouw in de
eco-regeling in het Gemeenschappelijk Landbouwbeleid (GLB): precisiebemesting en precisiegewasbescherming. Daarom zal ik aandacht vragen
voor de kansen die deze precisietechnieken en robotisering bieden voor
gewasbehandelingen, ziekten- en plaagdetectie, reductie van bodemverdichting en (seizoens)arbeidstekorten. Daarbij zal ik de verbinding leggen
met de Nationale Proeftuin Precisielandbouw, waarmee ik de implementatie van precisietechnieken op het erf ondersteun.
Tevens zal ik aankaarten dat de omschakeling van diesel naar elektrischof waterstof-aangedreven voertuigen bijdraagt aan uitstootreductie. De
combinatie van deze toepassingen met (rijdende) zonnepanelen of andere
vormen van lokale energieopwekking biedt een mogelijkheid voor nieuwe
verdienmodellen en ook om op het vlak van de energietransitie de
kringlopen te sluiten. Dat zal ik dan ook benoemen.
Om tot verdere verduurzaming van de visserij te komen zijn ontwikkelingen in de techniek van groot belang. Tijdens de informele Visserijraad
van 17–18 juli 2023 die in het teken stond van de energietransitie van de
visserij heb ik reeds gewezen op de aanwezigheid van een alternatief
vistuig, dat een grote energiebesparing kan realiseren (Kamerstuk
21 501-32, nr. 1568). En ik zal hier ook aandacht voor blijven vragen tijdens
internationale overleggen in kader van de visserij.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1569

5

De leden van de ChristenUnie-fractie vragen tot slot of de Minister in zijn
gesprek over NGT’s en het vernieuwen van Europese wetgeving hierop,
ook de zorgen over het groeiende aantal patenten op zaden en het
beschermen van het kwekersrecht wil aankaarten.
Antwoord:
Ik ben inderdaad van plan deze zorgen aan te kaarten, in lijn met de motie
van het lid Bisschop c.s. (Kamerstuk 21 501-32, nr. 1547) die recent is
aangenomen. De Europese Commissie signaleert dat het NGT-voorstel
van groot belang is voor innovatie en raakvlakken heeft met intellectueel
eigendom. Daarbij is het van belang om een gebalanceerde situatie te
hebben waarbij innovatie gestimuleerd en de toegang tot genetisch
materiaal tevens gewaarborgd wordt. De Europese Commissie is
voornemens de situatie met betrekking tot plantoctrooien te analyseren
en daarover in 2026 te rapporteren, inclusief eventuele beleidsvoorstellen.
Ik steun het uitvoeren van een dergelijke studie, maar wat mij betreft is
2026 laat. Verschillende belanghebbenden hebben reeds hun zorg over dit
onderwerp geuit, zowel met betrekking tot de toegang tot genetisch
materiaal, als het behoud van een gebalanceerd systeem voor intellectueel eigendom. Ik zal daarom aandringen bij de Europese Commissie om
deze studie sneller op te starten en sneller conclusies en beleidsvoorstellen te presenteren en daar ook steun voor vragen van mijn collega’s in
de Landbouw- en Visserijraad.
Vragen en opmerkingen van het lid van de BBB-fractie
Het lid van de BBB-fractie heeft kennisgenomen van de aanwezige stukken
rondom de Landbouw- en Visserijraad van 3 tot 5 september aanstaande.
Het lid betreurt het dat de relevante stukken zo laat aanwezig zijn. Zo is
het verslag van de Raad van 24 en 25 juli pas 25 augustus, afgelopen
vrijdag dus, toegevoegd en is bij elke Landbouw- en Visserijraad pas laat
bekend waar de Raad nu precies over gaat. Dit lid verbaast zich over deze
gang van zaken en wil de Minister met klem verzoeken om aan te dringen
op het tijdig aanleveren van stukken zodat de Kamer zich goed kan
voorbereiden.
Het lid van de BBB-fractie ondersteunt de inzet van de Minister om te
komen tot een meer duurzame voedselproductie, waarbij technologieën in
plantveredeling een belangrijke rol kunnen spelen. Dat in Nederland en
Europa de wetgeving op dit moment niet toereikend is om planten die zijn
veredeld met nieuwe technieken toe te staan is zeer zorgwekkend. Dit lid
kijkt dan ook met belangstelling uit naar het BNC-fiche dat de Minister
komende maand over dit onderwerp naar de Kamer zal sturen.
Het lid van de BBB-fractie maakt zich zorgen over de wijze waarop de EC
omgaat met de verduurzaming van gewasbeschermingsmiddelen. Het lijkt
erop dat de EC ver op de troepen vooruitloopt. De EC lijkt bovendien de
zorgen over voedselzekerheid niet erg serieus te nemen. De inzet van
gewasbeschermingsmiddelen is erg afhankelijk van het weer en van
lokale omstandigheden. Per lidstaat kan dit enorm verschillen en ook
binnen een lidstaat kan dit per jaar enorm verschillen. Dit lid denkt
daarom dat keiharde nationale reductiedoelen geen recht zullen doen aan
de praktijk.
Het lid van de BBB-fractie vindt verduurzaming van gewasbescherming
van belang, maar vindt daarbij wel dat er duurzame alternatieven
voorhanden moeten zijn. Het veredelen van planten kan daarbij helpen.
Het is daarom van groot belang dat de Minister dit ondersteunt en
faciliteert, via wetgeving en beleid.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1569

6

Antwoord:
Ik erken dat gewasbeschermingsmiddelen nodig zijn voor voedselzekerheid. Een transitie naar duurzamere gewasbescherming is echter
onvermijdelijk. Ik vind het daarom belangrijk dat de EU-besprekingen over
het voorstel van de Commissie voor een verordening duurzaam gebruik
gewasbeschermingsmiddelen dóórgaan.
Zoals ik u heb gemeld, zet ik mij ervoor in om zowel nationaal als breder
in de EU de beschikbaarheid van alternatieven te vergroten (Kamerstuk
27 858, nr. 617).
Zo wordt nationaal gewerkt aan het vergroten van de capaciteit bij het
College voor de Toelating van gewasbeschermingsmiddelen (Ctgb), de
nationale beoordelingsautoriteit voor beoordeling van nieuwe groene,
laagrisico stoffen. Ook zet ik samen met sectoren en kennisinstellingen
onverminderd in op het maken van een omslag naar weerbaardere teelten
en minder afhankelijkheid van chemische gewasbeschermingsmiddelen.
Het lid van de BBB-fractie wil verder nogmaals benadrukken zich veel
zorgen te maken over de toekomst van de visserij in Nederland. Dit lid
verneemt graag van de Minister hoe de situatie in de Nederlandse visserij,
qua verduurzaming en stoppers, zich verhoudt tot de andere landen in de
Europese Unie (EU).
Antwoord:
Visserijsectoren in de hele EU staan voor een grote opgave om te
verduurzamen. De visserijsectoren in de lidstaten zijn allemaal
verschillend en behoeven een andere aanpak binnen de kaders van het
Gemeenschappelijk Visserij Beleid. In Nederland hebben met name veel
boomkorvissers gekozen om de bedrijfsvoering te beëindigen, omdat
deze steeds moeilijker rendabel te maken is en omdat de ruimte op zee
om te vissen steeds beperkter wordt. Dit is een visserijtechniek die vooral
door Nederlandse en Belgische vissers gebruikt wordt en laat zich moeilijk
vergelijken met visserijtechnieken en daarbij horende uitdagingen in
andere lidstaten. Ik heb dan ook geen overzicht van stoppers- en
innovatieregelingen in andere lidstaten.
Als onderdeel van de Nederlandse aanpak om te komen tot een
duurzamere sector heb ik onlangs een regeling geopend ten behoeve van
de energie-efficiëntie van vissersvaartuigen. Hoewel elke lidstaat zelf
invulling geeft aan de verduurzamingsopgave acht ik internationale
samenwerking en het hierbij leren van elkaar van groot belang voor de
noodzakelijke transitie en zet hier dan ook op in.
Het lid van de BBB-fractie maakt zich ten slotte zorgen over de oogsten
van dit jaar als gevolg van de weersomstandigheden en de oorlog in
Oekraïne. Dit lid leest dat sommige lidstaten de EC verzoeken om op twee
punten derogatie te verlenen van de Gemeenschappelijk landbouwbeleid
(GLB)- voorwaarden om voedselzekerheid te bevorderen. Het lid betwijfelt
of dit daadwerkelijk zal gebeuren en vraagt de Minister welke andere
opties er zijn, casu quo over welke andere opties de Minister zelf nadenkt?
Antwoord:
Roemenië, gesteund door de helft van de lidstaten, verzocht de Europese
Commissie om de derogatie van de rotatieplicht en de 4% niet productief
areaal voor 2023 voort te zetten in 2024. De Europese Commissie
onderstreepte met de rotatieplicht en de 4% niet productief areaal te
werken aan de weerbaarheid op lange termijn en de groene transitie van
de sector en dat een derogatie de volledige wetgevingsprocedure moet
doorlopen.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1569

7

Andere opties om de voedselzekerheid met GLB-beleid te bevorderen
liggen op het gebied van innovatie, het versterken van de positie van de
boer in de keten en kennisverspreiding. In het Nationaal Strategisch Plan,
waarmee Nederland uitvoering geeft aan het GLB zijn stimulerende
subsidiemogelijkheden opgenomen en voor boeren beschikbaar, zoals
investeringssubsidies, subsidies voor producentenorganisaties en
kennisvouchers. Ook subsidiemogelijkheden voor generatievernieuwing
en stimuleren van jonge boeren is met NSP beschikbaar.

Tweede Kamer, vergaderjaar 2022–2023, 21 501-32, nr. 1569

8