2015D42171

LIJST VAN VRAGEN
De vaste commissie voor Wonen en Rijksdienst heeft een aantal vragen
voorgelegd aan de Minister voor Wonen en Rijksdienst over de brief van
25 september 2015 inzake/houdende de Kabinetsreactie renovatie
Binnenhof (Kamerstuk 34 293, nr. 2).
De voorzitter van de commissie,
Geurts
De griffier van de commissie,
Van der Leeden

nds-tk-2015D42171

1

Nr.
1
2
3
4
5
6

7

8

9

10
11

12

13

14

15
16
17
18

19

Vraag
Neemt u in overweging dat er tijdens de verbouwing ook gezocht
kan worden naar het graf van Johan van Oldenbarnevelt?
Is het technisch mogelijk tijdens deze verbouwing te zoeken naar
het graf van Johan van Oldenbarnevelt?
Kunt u een schatting geven van de kosten als alleen het hoogst
noodzakelijke aangepakt zal worden?
Wat wordt precies bedoeld met een uitvoeringsduur van circa 5,5
jaar? Wat is de maximaal acceptabele uitloop?
Op welke wijze gaat u waarborgen dat de renovatie binnen de
gestelde termijn en het gestelde budget zal worden uitgevoerd?
Kunt u een overzicht geven welke onderdelen momenteel wel en
welke niet deel uitmaken van de scope van het project gelet op de
opmerkingen over de scope- matrix in het validatiedocument?
Bent u bekend met de plannen van de gemeente Den Haag om de
aantrekkingskracht van het gebied rond het Binnenhof substantieel
te vergroten, ook tijdens de bouw? Bent u bereid hierover in
overleg te gaan met de gemeente?
Hoe is het gelet op het feit dat uit de stukken blijkt dat de renovatie
van het Binnenhof technisch noodzakelijk is, mogelijk dat
bijvoorbeeld een plaat natuursteen bij de balie naar beneden valt?
Is in dit geval geen sprake van achterstallig onderhoud?
Kan verklaard worden waarom, nadat het gebouwencomplex van
de Kamer 25 jaar geleden in gebruik zijn genomen, nu al een
ingrijpende renovatie nodig is?
Zijn er plannen om een duur aardwarmtenet aan te leggen? Kunt u
dit bevestigen?
Veel van de voorbeelden welke genoemd zijn in het advies
renovatie Binnenhof betreffen achterstallig onderhoud. Waarom is
dit achterstallig onderhoud ontstaan? En waarom wordt dit
achterstallig onderhoud niet onmiddellijk verholpen?
Bent u bereid een scenario voor te leggen waarin alleen (achterstallig en regulier) onderhoud wordt uitgevoerd? Zo nee, waarom
niet?
Waarom wordt er in het plan uitgegaan van nieuwe fysieke
internetbedrading en niet van draadloze verbindingen of een
nieuwe glasvezeltechniek?
In hoeverre is het mogelijk om de plenaire zaal zoveel mogelijk in
gebruik te laten tijdens de renovatie (bijvoorbeeld door middel van
een andere ingang via het Spui) terwijl de rest verbouwd wordt?
Wat voor onderzoek komt er naar alternatieve energiebronnen op
het Binnenhof?
Wat zijn de kosten van de ingrepen van optie vier (historische,
symbolische en monumentale waarden)?
Kunt u de grondwaterproblematiek rondom het Binnenhof verder
uiteenzetten?
Kunt u commentaar geven op de aanbeveling in de door het
Rijksvastgoedbedrijf (RVB) opgestelde de Objectvisie Binnenhof,
dat zoveel mogelijk compartimentsgewijze/bouwdeelgewijze
problemen dienen te worden opgelost?
Hoe is in de voorgenomen projectopzet rekening gehouden met de
aanbeveling uit de Objectvisie Binnenhof: «Uit technisch oogpunt
is het ook aan te bevelen om elk compartiment wat installatie
betreft, zoveel mogelijk als zelfstandige eenheid vorm te geven.
Doorgangen door grenzen van compartimenten, met name
doorvoeren voor leidingen, zijn berucht, waar het hun bijdrage aan
de uitbreiding van brand betreft» (.) Een ander voordeel is dat
uitval van installaties vanwege storing of onderhoud veelal beperkt
kan blijven tot een compartiment»?

2

Nr.
20

21

22

23

24

25

26

Vraag
Hoe is in de voorgenomen projectopzet rekening gehouden met de
aanbeveling uit de Objectvisie Binnenhof: «Slim installeren, zowel
in de zin van «slank» als «vernuftig», is zeker binnen monumentenzorg het aanbevelen waard. De moderne techniek komt ook steeds
meer aan die wens tegemoet, bijvoorbeeld moet «miniaturisering»
en draadloos dataverkeer. Installatietechniek hoeft indien men het
maar slim ontwerpt geen vijand van het monument te zijn»? Zo
niet, waarom niet?
Wat betekent in concreto in het bovenstaande geval bij de
planvorming van het RVB, zoals vermeld in het Advies Renovatie
Binnenhof van mevrouw Spies (paragraaf 2 Reikwijdte), het
onderscheid tussen «need to have» en «nice to have»? De schetsen
in het Advies Renovatie Binnenhof zijn immers onbegrijpelijk.
Onbekendheid met de analyse van het RVB (en het Masterplan)
maakt een beoordeling onmogelijk van de stellingen en aannames
van het Advies Renovatie Binnenhof. Kennisneming van die
analyse in behoorlijke mate van detail is essentieel voor een
verantwoord oordeel. Graag ontvangt de commissie de analyses,
het Masterplan of anderszins onderliggende stukken die tot de
voorgenomen projectopzet hebben geleid.
Kan het onderscheid «need to have» en «nice to have» worden
onderbouwd met een gedetailleerde «kruisjeslijst», waar eerder al
sprake van is geweest bij de voorbereiding van het Advies
Renovatie Binnenhof op ambtelijk/technisch niveau? Waarop
baseert u uw veronderstelling dat de exercitie van de kruisjeslijst
met de betrokkenen is afgerond? Is er een document waaruit de
consensus zou blijken of waaruit een schriftelijk akkoord blijkt?
Hoe dient de observatie in het rapport van Twijnstra Gudde
(«Validatie Renovatie Binnenhof» d.d. 29 mei 2015) dat «prioritering en gebruikers overlegstructuur onhelder zijn hetgeen grote
risico’s met zich kan meebrengen» te worden verstaan? Graag een
toelichting op deze mededelingen in het rapport.
Twynstra Gudde maakt ook een voorbehoud, namelijk dat
onderliggende brondocumenten niet door hen zijn gevalideerd;
verder: (sub 1.5.3 TG)»Zo zijn bepaalde documenten pas na
gespreken beschikbaar gekomen en zijn nieuwe varianten
aangeleverd». Kunt u toelichten wat de betekenis hiervan is? Dient
op grond van deze voorbehouden de betekenis van de conclusies
niet zeer gerelativeerd te worden?
Kunt u een toelichting geven op de observatie van Twynstra
Gudde: «Hoewel wij de relevante aspecten in de varianten
waarnemen, is het onderscheidend zijn van de varianten voor
finale besluitvorming lastig te beoordelen, gegeven het ons
ontbrekende inzicht in de besluitvorming tot op heden»(.) «De
vraag of de varianten evenwichtig en onderscheidend zijn
(gepresenteerd) is op basis van de beschikbare documenten lastig
te beantwoorden». Zijn dergelijke varianten voor de uitvoering van
de renovatie – die een technische/bouwkundige en wellicht ook
logistieke logica en samenhang vertonen, maar niet uitgaan van de
premisse dat het in één keer moet maar ook in fasen kan – nimmer
ter toetsing is voorgelegd? Bent u alsnog toe bereid daartoe
opdracht te geven? Zo nee, waarom niet?
Arcadis geeft aan dat de geanticipeerde bouwtijd in de zgn. korte
variant van 5,5 jaar «optimistisch» is. Welke conclusie verbindt u
aan deze observatie? Welke uitloop van de geschatte bouwtijd acht
u gezien de complexiteit en gehoord de adviezen wel realistisch?

3

Nr.
27

28
29

30

31

32

33

34
35
36
37

38
39

40

41

Vraag
Kunt u de commissie informeren over de beleidsdoelstellingen van
het RVB ten aanzien van de bezettingsgraad van gebouwen, de
herinrichting en verhuur c.q. verkoop van afgestoten Rijksgebouwen, de targets van de directie bij deze onderscheiden doelstellingen en eventuele beloningseffecten bij behaalde resultaten, de
projectstructuur van het RVB voor de renovatie van het Binnenhof
en maatregelen ter voorkoming van de Fyra-achtige ontsporing
van het project?
Hoe worden de criteria «doelmatig en sober» toegepast? Wat zijn
daarbij de criteria?
Kan bij alle genoemde voorbeelden die de noodzaak van de
renovatie aantonen, ook aangegeven worden in hoeverre door
goed onderhoud de noodzakelijke renovatie voorkomen had
kunnen worden?
In welke mate wordt nu niet voldaan aan de wettelijke voorschriften? Kan een overzicht worden verstrekt van deze overschrijdingen met daarbij het oordeel van de handhavende instantie?
Kunt u uiteenzetten op welke manier de bedragen van € 475
miljoen en de extra € 125 miljoen tot stand zijn gekomen? Waar
zijn deze bedragen op gebaseerd?
Sinds wanneer zijn de reguliere onderhoudsprojecten opgehouden? Wie heeft daartoe de opdracht gegeven en wie is daarover
geraadpleegd?
Welke gezondheidsgebreken bevat het gebouwencomplex? Kunt u
aangeven hoe vaak deze voorkomen, en of het ziekteverzuim bij de
Kamer aantoonbaar hoger ligt in vergelijking met andere
bedrijfstakken?
Waar schieten de brandwerende voorzieningen te kort? En bent u
bereid de rapportage van de brandweer naar de Kamer te sturen?
Waarom is bij het bedrag van € 125 miljoen alleen het prijspeil van
2015 opgenomen? Hoeveel is het prijspeil in 2025? En in 2032?
Hoe worden soberheid en doelmatigheid getoetst aangezien deze
niet zijn meegenomen in de scope-matrix?
Hoe lang is het Binnenhof al aan renovatie toe? Oftewel hoe lang
voldeed het gebouwencomplex niet aan de wettelijke standaarden?
Hoe wordt dit in de toekomst voorkomen?
Kunt u aangeven wat de tijdswinst zou zijn als er geen functionele
aanpassingen worden gedaan (optie 1,2,3,4 per optie)?
Welke activiteiten verstoren het werk in de Kamer zo significant dat
de werkzaamheden moeten worden neergelegd? Hoeveel tijd gaan
deze activiteiten kosten?
Voor een verantwoorde afweging van de voorgenomen renovatie
van de gebouwen aan het Binnenhof waarin de Tweede Kamer,
Eerste Kamer, Ministerie van Algemene Zaken en Raad van State
zijn gehuisvest, staat inzicht in de eerste «bouwsteen» van de
planvorming centraal: het plan van eisen (de scope of work) dat zal
gaan leiden tot verdere plan- en projectvorming (zoals een
Voorlopig Ontwerp). In het Advies Renovatie Binnenhof wordt
melding gemaakt van «nauwe afstemming met de bewoners van
het Binnenhof». Heeft die nauwe afstemming geleid tot een door
alle betrokken gebruikers (bewoners) geaccordeerd plan van eisen
(scope of work) voor de renovatie per onderdeel, per gebouw en/of
van het totaal? Zo ja, dan ontvangt de commissie gaarne dit
document (of deze documenten).
Indien u c.q. het RVB niet over een document of documenten van
een geaccordeerd plan van eisen (scope of work) voor de renovatie
per onderdeel, per gebouw en/of van het totaal beschikt, wat is dan
de bouwsteen waarop u uw planvorming baseert?

4

Nr.
42

43
44

45

46

Vraag
Hoe past het plan van eisen (zo dit in enigerlei vorm bestaat) in de
Algemene Uitgangspunten Objectvisie Binnenhof, waarin o.a.
wordt beschreven dat bij gebouwen met grote monumentale
waarde (als complex) de bouwwerkzaamheden geen toekomstige
gebruiksmogelijkheden mogen blokkeren en vooraf archeologisch
onderzoek dient te worden gedaan? Zou dit nog eventuele
vertraging met zich mee kunnen brengen en is hiermee rekening
gehouden in het bepalen van de tijdsduur van de renovatie?
Acht u het een aanvaardbaar risico dat bij een renovatie in één keer
archeologische vondsten het gehele project gaan vertragen?
Waaruit blijkt de noodzaak om de renovatie integraal en in één keer
uit te voeren, aangezien in het Advies Renovatie Binnenhof
daarover geen dragende argumenten zijn aan te treffen. Klopt het
dat in de discussie en de voorgenomen projectopzet de variant van
renovatie «in een keer» een axioma is geworden, en doordat
hieraan een kostenvoordeel wordt toegeschreven, als voorkeursvariant is gepresenteerd? Zou u de volgende zaken kunnen
onderbouwen?
a) Is de technische verbondenheid van kabels en leidingen in het
hele complex zodanig dat elke professionele partij van goede naam
eenzelfde conclusie zou trekken, namelijk dat alle gebouwen in
eenzelfde bouwstroom dienen te worden aangepakt? Zo niet voor
alle, voor welke gebouwen geldt dit zeker wel?
b) Indien er deze verbondenheid is, zijn er technische tijdelijke
oplossingen denkbaar waardoor het project toch in vijf of acht
deelprojecten kan worden opgedeeld?
c) Is de staat van de leidingen (inclusief riool) in alle gebouwen van
eenzelfde kwaliteit, zodanig dat er geen prioritering mogelijk is?
Wat is de belemmering deze prioritering aan te brengen als de
technische noodzaak er niet zou zijn?
d) Is voor het RVB de zgn. total cost of ownership voor de eigen
bedrijfsvoering doorslaggevend? Zo ja, is denkbaar dat voor
historische gebouwen met een andere benadering kan worden
gewerkt gezien andere belangen die relevant zijn (voortgaand
gebruik of bereikbaarheid)?
e) Geldt dat ook voor de ICT, brandveiligheidsvoorzieningen en
verwarming-/koelvoorzieningen?
f) In welke mate zou het installeren van een warmtekrachtinstallatie
(in één of twee varianten) beslissend zijn voor de projectopzet «in
één keer» en zo nee, waarom niet?
g) In welke mate geldt dat ook voor de keuze voor een ringleiding?
Welke technische onderbouwing noopt tot een dergelijke aanpak
en zijn er alternatieven denkbaar? Zo ja, wat zijn de voordelen en
nadelen en wat is de impact op de projectopzet van elke variant?
h) Kunt u toelichten of u ook heeft gekeken naar de mogelijkheid
om de renovatie niet in één keer, maar in delen uit te voeren
(bijvoorbeeld eerst Algemene Zaken, Eerste Kamer en Raad van
State, vervolgens delen van de Tweede Kamer (Hotel, Koloniën en
Justitie bijvoorbeeld) en daarnaast het algemene gedeelte met o.a.
de plenaire zaal)? Zo nee, waarom niet? Zo ja, wat was hier de
uitkomst van?
Kan expliciet aangegeven worden welke aanpassingen functioneel
zijn? Welke criteria worden gehanteerd om te bepalen dat die
aanpassingen noodzakelijk zijn?
Mogen we uit het feit dat niet wordt gesproken over restauratie
van monumentale delen opmaken dat hier geen sprake van zal
zijn?

5

Nr.
47

48

49
50

51

52

53
54

55

56
57

58

59

60

61

62

63
64
65

Vraag
Is bij de berekening van de meerkosten van de 13-jaar-variant
rekening gehouden met het feit dat halverwege het renovatieproces nieuwe inzichten zullen ontstaan bijvoorbeeld wat betreft ICT,
beveiliging en restaurants? Zo ja, hoe wordt hiermee omgegaan?
Wat zijn de totale kosten voor de uithuisplaatsing naar de panden
van de Hoge Raad en het Ministerie van Buitenlandse Zaken –
inclusief verbouwing, infrastructuur, verhuizingen en dergelijke –
voor de periode van de verbouwing?
Is het gebouwencomplex momenteel als brandveilig aan te
merken?
Voor welke onderdelen zijn reeds gedoogbeschikkingen van
toepassing omdat brandveiligheidseisen niet worden nageleefd?
Welke voorwaarden zijn aan die gedoogbeschikking verbonden?
Liggen er nog gedoogbeschikkingen in het verschiet?
Op welke manier kan het publiek de vergaderingen van de Kamer
aan de Bezuidenhoutseweg bijwonen? In aparte zaaltjes? Vanaf een
publieke tribune in de zalen?
Welke verstoring levert het jaarlijks openstellen van de Ridderzaal
voor Prinsjesdag op? En welke kosten? Is overwogen de Prinsjesdagceremonie naar een andere locatie te verplaatsen? Zo nee,
waarom niet?
Is het Ministerie van Buitenlandse Zaken het enige alternatief? Zijn
er andere panden van het Rijk beschikbaar?
Als sprake is van eerder terugverhuizen, aan welke tijdswinst wordt
dan gedacht en hoe wordt bepaald welke onderdelen dan als
eerste terug gaan? Is het mogelijk dat de Eerste Kamer dan bij
voorrang terugkeert?
Kan nader uiteengezet worden waarom er een periode van vijf jaar
nodig is tussen het moment van besluitvorming en de daadwerkelijke start? Zou dat, gelet op het feit dat reeds veel onderzoek is
verricht, korter kunnen?
Kan bij «opslag kunst en interieurs» ook gedacht worden aan
gebruik van kunst en interieurs op de tijdelijke locaties?
Is het mogelijk om het interieur van de plenaire zaal (vrijwel)
geheel naar de tijdelijke locatie te verhuizen zodat «het beeld»
(look and feel) van de Tweede Kamer op televisie en internet
(vrijwel) gelijk blijft?
Is het mogelijk om de Ridderzaal, nu die buiten de renovatie blijft,
te benutten voor meer activiteiten van de Kamer (bijzondere
vergaderingen van Eerste of Tweede Kamer)?
Welke verbouwings-, restauratie- en onderhoudsactiviteiten
zouden ook tijdens de vergaderingen van de Kamer kunnen
plaatsvinden, zonder dat zij het proces ernstig verstoren?
Indien één van de componenten duurder uitvalt, gaat dit dan ten
koste van andere componenten, of leidt dit meteen tot een hoger
totaalbudget?
In hoeverre is zeker dat de gezondheidsgebreken, zoals de
aanwezigheid van asbest, grondreiniging en dergelijke afdoende in
kaart zijn gebracht? Wordt rekening gehouden met eventuele
meerkosten? Zo ja, welke?
Is er een onderhoudsreserve voor het gebouwencomplex
Binnenhof? Zo nee, waarom niet? En hoe zit dit met andere panden
van het RVB? Zijn er nog meer tegenvallers te verwachten?
Welke afspraken zijn gemaakt over de wijze van communicatie
naar de stad en buurt?
Welke voorkeur en ideeën heeft u voor publiekstrekken? Hoeveel
geld is hiervoor?
Kan de Kamer inzicht krijgen in de raming van het RVB en de
onafhankelijke raming en wat is het verschil hiertussen?

6

Nr.
66
67
68

69

70

71

72

Vraag
Kan de Kamer inzicht krijgen in de gehele definitieve kostenraming
van het kabinet?
Kunt u toelichten of en zo ja met welke documentatie, de externe
kostendeskundigen hun oordeel hebben kunnen vormen?
Wat is de reactie van de gemeente Den Haag en hoe groot acht zij
de kans dat de vergunningen voor een dergelijk ruimtebeslag en
verkeersgeweld zonder beperkingen zullen worden afgegeven?
Welke vergunningsbeperkingen en -voorwaarden zouden een
impact kunnen hebben op de bouwtijd? Wat zou een aannemelijke
impact zijn en welke consequenties kan dit hebben voor de
planvorming?
Is er ook met de gemeente Den Haag gesproken over de impact die
een mogelijke afsluiting van het Binnenhof heeft op de bedrijvigheid, bouwprojecten in de nabijheid, het toerisme, de ambities en
de uitstraling van Den Haag? Kunt u de briefwisseling of gespreksverslagen met de gemeente Den Haag hierover delen met de
Kamer?
Wordt gedurende het gehele project een onvoorziene kostenpost
van 20% aangehouden of wordt dit afgebouwd naarmate het
project vordert?
Wat zijn de exacte ingeschaalde kosten voor de bouwkundige-,
technische-, ICT-, beveiligings-, veiligheids-, en gezondheidsgebreken?
Kunt u aangeven welk plan van eisen – ervan uitgaande dat dit er is
– de basis heeft gevormd van de financiële onderbouwing die eerst
in het Advies Renovatie Binnenhof (paragraaf 5 Kostenraming) en
vervolgens in de voorgenomen projectopzet is opgenomen? Met
welk percentage nauwkeurigheid dienen deze bedragen te worden
bezien: 25%, 40%, 60% of een ander percentage?

7