Toezicht op onderbouwd
voorschrijven psychofarmaca
in de gehandicaptenzorg

Inleiding
Veel cliënten in de verstandelijk gehandicaptenzorg zijn voor hun
medicatie, waaronder psychofarmaca, afhankelijk van anderen.
Uit onderzoek blijkt dat psychofarmaca geregeld en ook langdurig
worden gegeven. Deze medicijnen werken niet bij iedereen.
Bovendien kunnen de bijwerkingen op lichaam en geest
aanzienlijk zijn. Cliënten kunnen door deze medicatie suf worden
en bijvoorbeeld een hogere bloeddruk of overgewicht krijgen.
Daarnaast is er een verhoogd risico op vallen, een beroerte en
longontsteking[1].
In situaties waarin alternatieven ontbreken, kan medicatie
uitkomst bieden. Belangrijk is dan dat deze medicatie op een
onderbouwde manier wordt voorgeschreven. Zo krijgt elke cliënt
alleen de medicatie die hij nodig heeft[2].

Aanleiding en doel
In de verstandelijk gehandicaptenzorg zijn de laatste jaren
ontwikkelingen gaande rond het onderbouwd voorschrijven van
psychofarmaca. Een aantal zorgaanbieders is bezig, al dan niet
met behulp van externe partijen, om het onderbouwd
voorschrijven verder te verbeteren. Sinds januari 2016 loopt het

[1]

De Kuijper, G. (2014). Aspects of long-term use of antipsychotic drugs
on an oof-label base in individuals with intellectual disability. Proefschrift,
Rijksuniversiteit Groningen.

1				

Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd

programma Beter af met minder? Bewust gebruik psychofarmaca van
Vilans.[3] In dit programma worden zorgaanbieders in de
ouderenzorg en de gehandicaptensector begeleid en gevolgd bij
het juiste gebruik van psychofarmaca binnen de eigen organisatie.
Het programma komt voort uit de oproep in 2015 van de
toenmalige staatssecretaris van VWS om het onnodige gebruik
van psychofarmaca terug te dringen[4].
Onderbouwd voorschrijven van psychofarmaca kan bijdragen tot
het succesvol afbouwen van deze medicijnen. Het afbouwen van
psychofarmaca kan leiden tot vermindering van moeilijk
verstaanbaar gedrag, verlies van overgewicht en vermindering van
een hoge bloeddruk. Dit draagt bij aan een betere kwaliteit van
leven voor de cliënt. Toch kunnen er altijd omstandigheden zijn
waarin het voorschrijven van psychofarmaca nodig is.
De inspectie sluit met haar toezicht aan bij de beweging in de
verstandelijk gehandicaptensector naar onderbouwd
voorschrijven van psychofarmaca. Met haar toezicht wil de
inspectie deze beweging en de positieve gevolgen ervan voor de
kwaliteit van leven van cliënten versterken. Op deze manier wil zij
bijdragen aan vergroting van het bewustzijn en de kennis bij
zorgaanbieders over het gebruik van psychofarmaca.

[2]
[3]
[4]

http://www.vilans.nl/nieuwsoverzicht-programma-bewust-gebruikpsychofarmaca.html
Waar hij staat kan ook zij gelezen worden.
Kamerbrief 26 juni 2015 (31996, nr. 73).

Methode

Conclusie

De inspectie gebruikte tijdens het onderzoek een semigestructureerde vragenlijst om zich een beeld te vormen van het
onderbouwd voorschrijven van psychofarmaca[5]. Met dit
instrument toetste de inspectie drie thema’s:
1 de randvoorwaarden voor onderbouwd voorschrijven van
psychofarmaca;
2 het proces van het onderbouwd voorschrijven van
psychofarmaca;
3 de evaluatie van psychofarmaca.

De inspectie concludeert dat bij de meeste zorgaanbieders in de
verstandelijk gehandicaptenzorg sprake is van onderbouwd
voorschrijven van psychofarmaca. Bij deze zorgaanbieders werken
begeleiders en behandelaren samen met de cliënt(vertegenwoordiger) om te onderzoeken of psychofarmaca (nog langer)
nodig zijn bij een cliënt. Deze zorgaanbieders zijn in toenemende
mate kritisch op het langdurig gebruik van psychofarmaca. De
inspectie ziet bijna de helft van de zorgaanbieders extra stappen
maken om nog meer winst te boeken. Zij vragen extra
ondersteuning van externe partijen, zoals Vilans of het Instituut
voor Verantwoord Medicijngebruik (IVM), of maken specifiek
beleid om psychofarmaca terug te dringen. Vijf zorgaanbieders
doen, samen met universiteiten, aanvullend wetenschappelijk
onderzoek naar het gebruik (en de effecten) van psychofarmaca.
De inspectie ziet tijdens een aantal bezoeken dat artsen,
verpleegkundig specialisten of apothekers de rol van cultuurdrager innemen om het belang van onderbouwd voorschrijven in
de organisatie uit te dragen. De inspectie constateert ook dat bij
zorgaanbieders waar geen of een geringe inzet van de arts
verstandelijk gehandicapten (AVG) is, het onderbouwd
voorschrijven van psychofarmaca minder goed gaat.

De inspectie toetste het instrument met pilotbezoeken bij drie
zorgaanbieders. Daarna bracht de inspectie tussen november 2017
en begin januari 2018 37 bezoeken aan zorgaanbieders. De
inspectie selecteerde zorgaanbieders uit alle provincies, met een
grote (meer dan 1.000 cliënten) of een kleine omvang (minder dan
30 cliënten) en met intramurale en/of semimurale zorg. Tenslotte
maakte de inspectie een verdeling over de zorgaanbieders die
volgens het risicogestuurd toezicht van de inspectie meer of
minder risico’s hebben voor de kwaliteit en de veiligheid van de
zorg.
Tijdens de bezoeken sprak de inspectie met een afvaardiging van
het management en de beleidsmedewerker kwaliteit over het
beleid en de randvoorwaarden om te komen tot onderbouwd
voorschrijven van psychofarmaca. Ook had de inspectie een
gesprek met de voorschrijvend arts, de apotheker, de gedragsdeskundige en de begeleider over hoe het voorschrijven in zijn
werk gaat en hoe zij werken met bestaande psychofarmaca.
Verder sprak de inspectie met een cliënt(vertegenwoordiger) over
zijn betrokkenheid bij het voorschrijven van psychofarmaca.
Tijdens het bezoek raadpleegde de inspectie ook een aantal
cliëntdossiers.
De inspectie maakte van ieder bezoek een conceptrapport dat zij
aan de zorgaanbieder voorlegde met het verzoek om op feitelijke
onjuistheden te reageren. De inspectie verwerkte vervolgens
eventuele feitelijke onjuistheden en stelde daarna het rapport
vast.

[5]

De Vereniging Gehandicaptenzorg Nederland (VGN), de Nederlandse
Vereniging van Artsen voor Verstandelijk Gehandicapten (NVAVG) en de
Nederlandse Vereniging van Apothekers voor Verstandelijk Gehandicapten
(NVApVG) hebben, op verzoek van de inspectie, op dit instrument
gereageerd.

2				

Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd

Bij drie zorgaanbieders zag de inspectie terughoudendheid om
te werken aan de mogelijke afbouw van het gebruik van
psychofarmaca. Uit deze bezoeken kwam naar voren dat zowel
bij de begeleiders als bij de cliënt(vertegenwoordiger) angst was
om de medicatie van de cliënt te veranderen vanwege de
spanningen die dit bij de cliënt, of op de afdeling waar de cliënt
woont zou kunnen opleveren.
De inspectie ziet dat het multidisciplinair werken rondom het
gebruik van psychofarmaca bij de meeste zorgaanbieders geborgd
is. Begeleiders en behandelaren kijken vanuit hun verantwoordelijkheid naar het nut en de noodzaak van nieuwe en bestaande
psychofarmaca. De cliënt(vertegenwoordiger) is hierin een
belangrijke partij. Zorgaanbieders zijn realistisch in hun benadering:
als een medicijn niet werkt of als de afbouw daarvan negatieve
gevolgen heeft voor de cliënt, nemen zij passende stappen om aan
te sluiten bij de behoeften en wensen van de cliënt.
De inspectie ziet dat in de verstandelijk gehandicaptenzorg
mogelijkheden zijn de randvoorwaarden rond het onderbouwd
voorschrijven van psychofarmaca verder te verbeteren.
Zorgaanbieders kunnen met name gebaat zijn bij specifiek beleid
voor:
• het beter in beeld brengen van het gebruik zodat
zorgaanbieders gericht kunnen werken aan onderbouwd 		
voorschrijven en afbouwen van psychofarmaca;
• specifieke scholing rond psychofarmaca;
• verbetering van de dossiervoering. Door het gebruik van een
medisch cliëntdossier naast een cliëntdossier is er bij 		
zorgaanbieders vaak geen integraal beeld over het 		
voorschrijven en afbouwen van psychofarmaca.

De inspectie wil dat de jaarlijkse medicatiebeoordeling uitgevoerd
wordt volgens de Handreiking medicatiebeleid van de VGN[6]. Dit
betekent dat een apotheker en een arts jaarlijks gezamenlijk de
medicatie van alle cliënten evalueren. Bij tien van de veertig
zorgaanbieders gebeurde dit niet. Bij deze tien zorgaanbieders lag
het accent bijvoorbeeld op risicogroepen (polifarmacie en leeftijd)
of wilden artsen niet de medicatie die ze niet zelf hadden
voorgeschreven, beoordelen.

Bevindingen bezoeken

Ieder thema heeft drie normen.
Figuur 2: Bevindingen normen (N=9)
4
3,5
3
2,5
2
1,5
1
0,5

Figuur 1: Bevindingen bezoeken (N=40)

0
Norm
1.1

4
3,5

Gemiddelde score
per norm

3
2,5
2
1,5
1
0,5
0
Gemiddelde score
per zorgaanbieder

Gemiddelde

De mate van mogelijk risico is gekoppeld aan de gehanteerde antwoordschaal; in de grafiek betekent ‘1’ dat een zorgaanbieder gemiddeld voldoet
aan de norm(en), ‘2’ dat een zorgaanbieder gemiddeld grotendeels voldoet,
‘3’ dat een zorgaanbieder gemiddeld grotendeels niet voldoet en
‘4’ dat een zorgaanbieder gemiddeld niet voldoet aan de norm(en).
Dertig van de veertig bezochte zorgaanbieders schrijven op een
onderbouwde manier psychofarmaca voor. Vijf zorgaanbieders
voldoen aan alle normen, de andere 25 zorgaanbieders voldoen
grotendeels aan alle normen, maar kunnen op sommige normen,
zoals scholing, nog verder verbeteren. Bij deze 25 zorgaanbieders
zitten ook de zorgaanbieders die bijvoorbeeld wetenschappelijk
onderzoek naar het gebruik van psychofarmaca doen en aanvullend
beleid hebben geschreven. Er zijn geen significante verschillen in de
omvang van de zorgaanbieder of de plaats waar de zorgaanbieder
is gevestigd. Zorgaanbieders die gespecialiseerd zijn in bepaalde
vormen van aandoeningen, zoals epilepsie of het syndroom van
Prader Willie, scoren bovengemiddeld. Tien zorgaanbieders blijven
nog achter met het onderbouwd voorschrijven van psychofarmaca.

Bevindingen per thema/norm
Bij haar onderzoek keek de inspectie naar drie specifieke thema’s:
• de randvoorwaarden voor onderbouwd voorschrijven van
psychofarmaca;
• het proces van het onderbouwd voorschrijven van psychofarmaca;
• de evaluatie van psychofarmaca.

[6]

Norm
1.2

2011.

3				

Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd

Norm
1.3

Norm
2.1

Norm
2.2

Norm
2.3

Norm
3.1

Norm
3.2

Norm
3.3

Gemiddelde

De mate van mogelijk risico is gekoppeld aan de gehanteerde antwoordschaal; in de grafiek betekent ‘1’ dat een norm gemiddeld door alle
zorgaanbieders voldoet, ‘2’ dat een norm gemiddeld door alle zorgaanbieders grotendeelsvoldoet, ‘3’ dat een norm gemiddeld door alle
zorgaanbieders grotendeels niet voldoet en ‘4’ dat een norm gemiddeld door
alle zorgaanbieders niet voldoet).

Thema 1: Randvoorwaarden voor onderbouwd
voorschrijven psychofarmaca
Norm 1.1 Beleid
2
3
Voldoet
Voldoet grotendeels

12

23

Voldoet grotendeels niet
Voldoet niet

Er zijn vijftien zorgaanbieders die aanvullend beleid hebben voor
het afbouwen van psychofarmaca. Het beleid van deze zorgaanbieders is veelal gebaseerd op de richtlijn voorschrijven van
psychofarmaca van de NVAVG. Ruim de helft van de bezochte
zorgaanbieders heeft geen specifiek beleid voor het onderbouwd
voorschrijven van psychofarmaca. In hun beleidsnota’s over
medicatie is dit onderwerp geen of slechts een klein onderdeel.
Een aantal van deze zorgaanbieders ziet niet de noodzaak om
aanvullend beleid te schrijven omdat het werken aan onderbouwd
voorschrijven bij hen al een standaard werkwijze is.
Vijf van de bezochte zorgaanbieders doen mee met het project
van Vilans ‘Beter af met minder’. Met deelname aan dit project
willen deze zorgaanbieders een extra impuls geven aan het
onderbouwd voorschrijven en afbouwen van psychofarmaca.

Vijf van de bezochte zorgaanbieders doen aanvullend wetenschappelijk onderzoek naar de afbouw van psychofarmaca (en de
effecten daarvan) om zo de kennis hierover te vergroten.
Bij een klein aantal bezoeken aan zorgaanbieders die nog geen
specifiek beleid over onderbouwd voorschrijven van psychofarmaca hadden, kwam naar voren dat het opstellen van beleid
hen kan helpen om onderbouwd voorschrijven onder de aandacht
te brengen van (externe) behandelaren. Zeker bij organisaties die
semimurale zorg leveren, kan beleid helpen om bijvoorbeeld de
huisartsen en apothekers te wijzen op hun verantwoordelijkheden
en mogelijkheden.

Goed voorbeeld:
De Trans heeft voor haar beleidsplan de richtlijn
‘Voorschrijven van psychofarmaca’ van de NVAVG gebruikt.
In dit beleidsplan is uitgewerkt wat wordt verstaan onder het
onderbouwd voorschrijven van psychofarmaca. Er staat
beschreven welke stappen in welke fase de arts, de
begeleiders en de behandelaren moeten doorlopen om te 		
komen tot verantwoord gebruik van psychofarmaca.

Ook gebruiken zorgaanbieders deze gegevens om het gebruik en
de afbouw over een langere periode te volgen.
Het is voor zorgaanbieders niet altijd eenvoudig om deze
gegevens te verzamelen, omdat zij afhankelijk zijn van externe
partijen, bijvoorbeeld wanneer zij met meer dan één apotheker
samenwerken

Goed voorbeeld:
De Twentse Zorgcentra gebruikt een ruitersysteem om te
volgen in welke fase de afbouw van psychofarmaca zich
bevindt. Er zijn vijf fases: de plan van aanpak-fase, de plan
van bezig-fase, de plan van compleet-fase, de plan van
diagnose-fase en de plan van evaluatie-fase. Hierdoor is in
beeld te brengen wat de stand van zaken is rond de afbouw.

Norm 1.3 Deskundigheid begeleiders
1 1
8

Voldoet
Voldoet grotendeels

Goed voorbeeld:
Een aantal keer per jaar ontvangen de begeleiders van
S&L zorg nieuwsflyers over het voorschrijven en gebruik van
psychofarmaca. In de flyers staan de stappen die S&L Zorg
neemt, zoals het vermelden van het gebruik van psychofarmaca bij vrijheidsbeperkende maatregelen. De flyers
bevatten informatie over de bijwerkingen van psychofarmaca.

Norm 1.2 Gegevens over psychofarmaca
2

2
12

Voldoet
Voldoet grotendeels

11

Voldoet grotendeels niet

Voldoet grotendeels niet
Voldoet niet

30

De begeleiders van de meeste bezochte zorgaanbieders zijn
bevoegd en bekwaam voor het geven van medicatie. Zij krijgen
ook herhalingscursussen voor medicatie. Psychofarmaca is niet
een vast onderdeel van de scholing. Zorgaanbieders geven aan dat
zij dit wel een duidelijke plek willen geven in de scholing. Een deel
van de zorgaanbieders laat hun begeleiders aanvullende scholing
op dit vlak volgen bij externe organisaties, zoals Vilans of het IVM.
Begeleiders zijn niet altijd bekend met de werking en bijwerking
van psychofarmaca, maar krijgen hierover wel uitleg van de arts
die het medicijn voorschrijft of de apotheker die dit middel
verstrekt. Begeleiders gebruiken daarnaast de bijsluiter of
websites om informatie over (bij)werkingen te krijgen.

Voldoet niet

13

Niet getoetst

Ongeveer eenderde van de bezochte zorgaanbieders verzamelt
en analyseert gegevens over het gebruik van psychofarmaca op
een structurele manier. Deze zorgaanbieders gebruiken deze
gegevens om te bekijken bij welke cliënt op welke locatie welke
medicatie afgebouwd kan worden. Zo voorkomen zij dat afbouw
van psychofarmaca bij meerdere cliënten op één locatie
tegelijkertijd plaatsvindt. Of dat afbouw plaatsvindt op een locatie
waar bijvoorbeeld sprake is van een groot personeelverloop.
4				

Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd

Goed voorbeeld:
Bij Gors maken begeleiders gebruik van een digitale wijze
van aftekenen van de medicatie. Met de Ipad kunnen ze gelijk
de (bij)werkingen van de medicatie achterhalen. Ook gaat
Gors het systeem gebruiken om het medicijngebruik verder
in beeld te brengen. Daarnaast brengt het systeem ook 		
meldingen van vergeten medicatie in beeld.

Thema 2: Onderbouwd voorschrijven psychofarmaca

Norm 2.2 Interventies om de inzet van psychofarmaca te
voorkomen

Norm 2.1 Multidisciplinair kijken
4

1 1
5

1

Voldoet
Voldoet

5

Voldoet grotendeels

Voldoet grotendeels

Voldoet grotendeels niet

Voldoet grotendeels niet

Niet getoetst

Niet getoetst

33

30

De meeste bezochte zorgaanbieders werken op een multidisciplinaire manier aan het onderbouwd voorschrijven van
psychofarmaca. Wanneer een begeleider ziet dat het gedrag van
een cliënt verandert, onderzoekt hij eerst of in het leven van de
cliënt veranderingen zijn geweest die zijn gedrag kunnen
verklaren. Levert dat geen of onvoldoende aanknopingspunten
op, dan vraagt de begeleider de gedragsdeskundige om te kijken
naar de mogelijke oorzaken voor het veranderende gedrag.
Parallel daaraan of daarna kijkt de arts of aanvullend lichamelijk
onderzoek nodig is om lichamelijke oorzaken uit te sluiten. Ook
kan bijvoorbeeld een externe behandelaar, zoals een psychiater, of
het Centrum Consultatie en Expertise (CCE) om advies gevraagd
worden. Als de begeleiders en de behandelaren geen oorzaak voor
het veranderende gedrag hebben gevonden, kunnen zij voorstellen psychofarmaca voor te schrijven. De arts neemt uiteindelijk
het besluit. De cliënt(vertegenwoordiger) is op deze momenten
een belangrijke gesprekspartner. Hij kan vertellen over relevante
veranderingen in het leven van de cliënt en of het veranderende
gedrag er eerder was. Als de arts psychofarmaca voorschrijft,
vraagt hij de cliënt(vertegenwoordiger) om toestemming en
informeert hij hem over de (bij)werkingen.

Bij de meeste bezochte zorgaanbieders kijken de begeleiders en
gedragskundigen naar mogelijkheden om de inzet van nieuwe
psychofarmaca te voorkomen. De begeleider kijkt of hij
activiteiten kan aanbieden, zoals wandelen of fietsen, om de cliënt
tot rust te laten komen. Daarnaast kijkt hij of er misschien
veranderingen zijn op de plek waar de cliënt woont, zoals de
komst van nieuwe begeleiders of cliënten, de interactie met
andere cliënten, en of de begeleider dit in positieve zin kan
beïnvloeden. De gedragsdeskundige onderzoekt of verdere
beeldvorming nodig is en of een andere manier van begeleiden
kan helpen. Waar mogelijk kunnen behandelaren ook therapie
inzetten, zoals muziektherapie of sensorische integratietherapie.
Citaat AVG:

“Met pillen wordt gedrag niet opgelost”
Norm 2.3 Medicatiebewaking
2

2
Voldoet

5

Voldoet grotendeels
Voldoet grotendeels niet

Goed voorbeeld:
Bij SWZ vinden metingen plaats van bewegingen en rust
met een speciaal horloge. Hiermee brengt de AVG de 		
slaapproblemen in kaart. De inspectie zag in het cliëntendossier grafieken van beweging en rust.

Citaat AVG:

“Eerst de oorzaak, dan de oplossing”

5				

Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd

Niet getoetst

31

Bij de meeste bezochte zorgaanbieders zorgt de apotheker voor
medicatiebewaking als de arts psychofarmaca voorschrijft. Op
basis van de medicatielijst van de cliënt kijkt de apotheker of
mogelijk sprake is van interacties of contra-indicaties. Ook kan hij
adviseren over het moment en de wijze van toediening. Bij vragen
over de voorgeschreven medicatie neemt de apotheker contact op
met de arts om aanvullende informatie te verkrijgen. Mogelijke
bijwerkingen staan in het dossier van de apotheker, maar lang niet
altijd in het medisch cliëntdossier bij de arts.

Thema 3: Evaluatie psychofarmaca

Norm 3.2 Evaluatie (lang)lopende psychofarmaca

Norm 3.1 Evaluatie nieuwe psychofarmaca
2

3

1
Voldoet

2
Voldoet

Voldoet grotendeels

11

Voldoet grotendeels niet

Voldoet grotendeels

13

23

25

Voldoet grotendeels niet

Voldoet niet

Niet getoetst

Artsen geven aan dat evaluatie maatwerk is. Iedere cliënt reageert
anders op nieuwe psychofarmaca en het duurt even voordat een
medicijn werkt. De arts maakt meestal wel een vervolgafspraak
wanneer hij de medicatie voorschrijft en vraagt de begeleider te
rapporteren over de effecten van de medicatie bij de cliënt. In de
meeste gevallen maken de begeleiders hiervoor gebruik van de
dagrapportages, maar sommige zorgaanbieders hebben hiervoor
een speciaal registratiesysteem. Zorgaanbieders gebruiken vaak
de vaste momenten zoals het multidisciplinair overleg of de (half)
jaarlijkse zorgplanbespreking voor de evaluatie van het gebruik
van psychofarmaca. Evaluatiemomenten staan meestal in het
medisch dossier bij de arts. Soms wordt daarvoor ook de agenda
gebruikt. Evaluatiemomenten staan vaak niet geregistreerd in het
individueel cliëntdossier waarmee de begeleiders werken.

Goed voorbeeld:
De gedragsdeskundige van SWZ start met een nulmeting
van het gedrag van de cliënt en maakt een observatieschema.
In het begeleidingsplan staat het doel (opbouw of afbouw
van de medicatie) met het observatieschema. De begeleiders
rapporteren op de vastgestelde doelen.

Bij de meeste bezochte zorgaanbieders zijn de begeleiders en de
behandelaren (grotendeels) bekend met het psychofarmacagebruik van hun cliënten. Het gebruik komt bij deze zorgaanbieders structureel terug tijdens het multidisciplinair overleg.
In dit overleg kijken zij gezamenlijk naar het nut en de noodzaak
van de medicatie en of volledige of gedeeltelijke afbouw mogelijk
is. Het verzoek tot afbouw kan ook komen van de cliënt of van zijn
vertegenwoordiger. Ook de jaarlijkse medicatiebeoordeling tussen
de apotheker en arts kan een startpunt zijn voor de afbouw van
medicatie. Bij ongeveer de helft van de bezochte zorgaanbieders
maken de artsen en begeleiders gebruik van een afbouwschema,
al dan niet opgesteld in overleg met de apotheker. De begeleiders
volgen de effecten van de afbouw grotendeels met het schrijven
van de dagrapportage. Zij observeren, onder andere aan de hand
van een signaleringsplan, wat de afbouw betekent voor het gedrag
van de cliënt en vermelden dat in de rapportages. Signaleren zij
dat de cliënt slecht reageert op de afbouw, dan bespreken zij dat
met de arts en de gedragsdeskundige. Dit kan betekenen dat de
afbouw tijdelijk gestopt wordt.
Zorgaanbieders zetten bij de afbouw van psychofarmaca extra
middelen in om dit te ondersteunen. Zo zet een zorgaanbieder een
speciaal team in dat een team ondersteunt bij de afbouw. Zij
leveren extra handen en dragen kennis over. Ook zetten zorgaanbieders extra therapieën in.
Citaat bestuurder:

Goed voorbeeld:
Bij nieuwe antipsychotica zien de AVG en de praktijkverpleegkundige van Triade de cliënt respectievelijk 1, 3 en 6
maanden na de start van het gebruik. Het bloed van de
cliënt wordt vanaf de start periodiek gecontroleerd en de
begeleider ontvangt de ‘Vragenlijst voor mensen die 		
antipsychotica gebruiken of starten’ om in te vullen door of 		
met de cliënt en/of met de cliëntvertegenwoordiger.
Dagelijks houden begeleiders het gewicht en de bloeddruk
van de cliënt bij.

6				

Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd

“Afbouw van psychofarmaca kan alleen met opbouw 		
van andere dingen”

De zorgaanbieders betrekken de cliënt(vertegenwoordiger) bij het
proces van afbouw. De wensen van cliënten en hun vertegenwoordigers kunnen uiteenlopen. Sommigen vinden afbouw geen
goed idee omdat de cliënt stabiel is met de medicatie en ze bang
zijn dat de cliënt het gedrag gaat vertonen uit de periode vóór hij
psychofarmaca kreeg. Twee zorgaanbieders bieden de cliëntvertegenwoordigers in deze gevallen psycho-educatie aan zodat
de cliëntvertegenwoordigers beter weten wat het afbouwen
betekent. Andere cliënten(vertegenwoordigers) willen juist dat de
medicatie zo snel mogelijk afgebouwd wordt omdat ze zien dat de
medicatie een negatieve uitwerking heeft. Bij afbouw kijken de
meeste zorgaanbieders niet alleen naar de situatie van de cliënt,
maar ook naar de tijd van het jaar. De periode rond Sinterklaas en

Kerst is vaak een periode waarin cliënten veel spanning ervaren.
Zowel behandelaren als begeleiders, cliënten en hun vertegenwoordigers vinden afbouw dan niet verstandig.
Citaat cliëntvertegenwoordiger:

“Ik zie weer glans in zijn ogen”
Drie van de bezochte zorgaanbieders zijn terughoudend bij het
afbouwen van psychofarmaca. Zij benadrukken dat een cliënt met
de medicatie goed functioneert en willen hier niet op ingrijpen.
Ook bij sommige artsen is een dergelijke terughoudendheid te
zien. De inspectie hoorde tijdens meerdere bezoeken dat sommige
huisartsen het moeilijk vinden om mee te werken aan afbouw
omdat ze vinden dat ze onvoldoende deskundig zijn op het terrein
van psychofarmaca.

Goed voorbeeld:
De gevolgen van de afbouw houden begeleiders van 		
Severinus aan de hand van excelschema’s bij. Zes keer per
dag kijken begeleiders met een signaleringsplan naar de
gevolgen van de afbouw. Bij overwegend groen is er geen
twijfel om door te gaan, bij oranje zijn er twijfels en bij rood
zijn er sterke twijfels om door te gaan. In de praktijk blijkt
dat in de eerste drie weken rood en oranje veel voorkomen,
maar dat daarna groen gaat overheersen.

Norm 3.3 Jaarlijkse medicatiebeoordeling
2

1
Voldoet

8

Voldoet grotendeels
Voldoet grotendeels niet

23
6

Voldoet niet
Niet getoetst

Bij tien van de bezochte zorgaanbieders is de jaarlijkse medicatiebeoordeling niet op orde. Er vindt geen jaarlijks gesprek plaats
tussen de apotheker en de arts over de medicatie van alle cliënten.
Apothekers geven aan dat ze alleen de medicatie beoordelen van
risicogroepen of wanneer er sprake is van polifarmacie. Huisartsen
zijn terughoudend als ze medicatie moeten beoordelen die ze zelf
niet hebben voorgeschreven.
Bij de andere 30 zorgaanbieders kan de opzet van de jaarlijkse
medicatiebeoordeling verschillen. Het kan zijn dat de apotheker
en de arts de medicatie beoordelen. Het komt ook voor dat hierbij
de gedragsdeskundige, de begeleider en de cliëntvertegenwoordiger betrokken zijn. Op deze manier wordt het medicatiegebruik afgezet tegen de persoonlijkheid van de cliënt en zijn
huidige situatie.
7				

Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd

Goed voorbeeld:
Voor iedere cliënt van Nieuw Woelwijck is er jaarlijks een
medicatiebeoordeling. In geval van psychofarmaca is dit
twee keer per jaar. Tijdens de beoordeling zijn niet alleen de
apotheker en de arts aanwezig, maar ook het hoofd
medische dienst, de gedragsdeskundige en de begeleider.
Samen bespreken zij nut en noodzaak van de medicatie en
kijken zij of medicatie mogelijk afgebouwd kan worden. De
cliëntvertegenwoordigers kunnen voorafgaand aan de
medicatiebeoordeling input leveren.

Wat verwacht de inspectie van zorgaanbieders en
begeleiders
De inspectie verwacht dat de zorgaanbieders de komende jaren
ervaringen en kennis rond het onderbouwd voorschrijven van
psychofarmaca actief met elkaar gaan delen. De inspectie ziet
mooie initiatieven bij zorgaanbieders die andere zorgaanbieders
kunnen helpen bij hun inspanningen voor het onderbouwd
voorschrijven van psychofarmaca. Van de zorgaanbieders die nu
nog niet op een onderbouwde manier psychofarmaca
voorschrijven, verwacht de inspectie een extra inspanning, onder
andere voor het op orde brengen van de randvoorwaarden voor
het onderbouwd voorschrijven van psychofarmaca, de jaarlijkse
medicatiebeoordeling en de dossiervoering. Ook de andere
zorgaanbieders kunnen nog slagen maken door bijvoorbeeld
specifieke scholing aan te bieden of het dossier van de cliënt en
het medisch dossier beter op elkaar af te stemmen.

Vervolgacties inspectie
De inspectie toetst in 2018 op basis van de resultaatverslagen de
vorderingen die zorgaanbieders hebben gemaakt om te komen tot
het onderbouwd voorschrijven van psychofarmaca. Als daar
aanleiding voor is, zal de inspectie deze zorgaanbieders nogmaals
bezoeken om het onderbouwd voorschrijven van psychofarmaca
opnieuw te toetsen.
De inspectie organiseert in mei 2018 een invitational conference
om het veld te informeren over haar bevindingen. De bijeenkomst
gebruikt de inspectie ook om samen met het veld te kijken naar
verdere mogelijkheden om het onderbouwd voorschrijven en
afbouwen van psychofarmaca de komende jaren te stimuleren.